Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 3389 250195 205006 2026-04-14T08:00:38Z Maral Dikbikian 4797 250195 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:CourtGavel.JPG|250px|աջից|Իրաւագիտական փիլիսոփաները հարց կու տան միշտ, թէ «ի՞նչ է իրաւունքը» եւ «ի՞նչ պէտք է ըլլայ իրաւունքը»:<ref>Brooks, "Review of Dworkin and His Critics with Replies by Dworkin", ''Modern Law Review'', vol. 69 no. 6</ref>]] '''Իրաւաբանութիւն''', իրաւունքի մասին գիտութիւնը <ref>H. Rackham, trans., ''Nicomachean Ethics'', Loeb Classical Library; J. A. K. Thomson, trans. (revised by Hugh Tedennick), ''Nicomachean Ethics'', Penguin Classics.</ref>: Իրաւաբանները կը զբաղին իրաւունքի բնոյթի եւ զարգացման համակարգուած պարզաբանմամբ, կը բացայայտեն այն սկզբունքները, որոնց վրայ հիմնուած է կամ պէտք է հիմնուած ըլլայ իրաւունքը, ներառեալ՝ անոր կապը այլ հաստատութիւններու եւ գործելակերպերու, օրինակ` բարոյականութեան հետ, ինչպէս նաեւ կը բացայայտեն անոր ներքին գործելակերպը<ref>{{cite book|last=Garner|first=Bryan A.|title=Black's law dictionary|year=2009|publisher=West|location=Saint Paul, Minnesota, USA|isbn=0314199497|pages=Jurisprudence entry|edition=9th}}</ref>: «Իրաւունքը» կրնայ ըլլալ գործող եւ բնական (այստեղէն է «բնական իրաւագիտութիւն» կարեւոր աւանդոյթը) կամ նոյնիսկ ներկայացուած որպէս կարգաւորիչ օրէնսգիրք, որ պաշտօնական իրաւական համակարգի բաղկացուցիչ մասը չէ: Կրնայ թուիլ, թէ այս խնդիրներու վերացական բնոյթը կը հեռացնէ իրաւաբանութիւնը իրաւունքի բովանդակութենէն, սակայն սկզբունքները, որոնք իրաւաբանութիւնը կ'ուսումնասիրեն կամ կը նկարագրեն, կը կազմեն (կրնան կազմել) իրաւաբաններու գործելակերպի բաղկացուցիչ մասը կամ կը կիրառեն (կրնան կիրարկել) [[իրաւական համակարգ]]ի շրջանակներուն մէջ: Հետեւաբար, իրաւունքի եւ իրաւագիտութեան կապը կը նմանի [[Քաղաքականութիւն|քաղաքականութեան]] եւ [[Քաղաքագիտութիւն|քաղաքագիտութեան]] կապին<ref name="Govekar">Dr Ketan Govekar. ''Comparison of Historical School with Analytical School of Jurisprudence.'' Kare College of Law. http://www.grkarelawlibrary.yolasite.com/resources/LLM-LT-1-KG.pdf (retrieved May 7, 2016)</ref>: == Կամքը Իրաւաբանութեան Տեսանկիւնէն == Կամքը կ'իշխէ այն [[տեսութիւն|տեսութեան]], ըստ որու անհատական կամքը [[քաղաքացիական իրաւունք]]ի սկզբնաղբիւրն է: Կամքը անհրաժեշտ տարրն է որեւէ [[իրաւաբանական գործարք]]ի, որ ինքնին կամքի դրսեւորում է եւ կը յանգեցնէ իրաւաբանական այնպիսի հետեւանքներու, ինչպիսին ցանկացած են կողմերը եւ միայն այն պատճառով, որ անոնք այդ կամեցեր են: Ուստի անվաւեր կը համարուի այն գործարքը, որ իրականացուած է խաբէութեամբ կամ սխալմունքով, քանի որ այդպիսի գործարքը չի հանդիսանար մասնակիցներու իրական, գիտակցուած կամքի դրսեւորում: [[Քրէական իրաւունք]]ի ոլորտին մէջ կամքը կ'ընդգրկէ գործունէութեան դրդապատճառները, գործիչի նպատակները եւ կատարուած գործողութիւններէն անհրաժեշտաբար կամ պատահաբար բխող հետեւանքներու կանխատեսումը: == Ստուգաբանութիւն եւ եզրութաբանութիւն<ref>{{Citation|title=Jurisprudence|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jurisprudence&oldid=1347775659|date=2026-04-08|accessdate=2026-04-14|language=en}}</ref> == Անգլերէն բառը յառաջացած է լատիներէն ''iurisprudentia'' եզրոյթէն։ ''Iuris''-ը ''ius'' (իրաւունք/օրէնք) բառի սեռական հոլովն է, իսկ ''prudentia'' կը նշանակէ խոհեմութիւն (նաեւ՝ հայեցողութիւն, հեռատեսութիւն, նախախնամութիւն, զգուշաւորութիւն)։ Այն կը վերաբերի լաւ դատողութեան, առողջ դատողութեան եւ զգուշաւորութեան կիրարկման՝ յատկապէս գործնական հարցերու վարման մէջ։ Բառը առաջին անգամ գրաւոր անգլերէնի մէջ յայտնուած է 1628-ին, այն ժամանակ, երբ «խոհեմութիւն» (''prudence'') բառը կը նշանակէր որեւէ նիւթի շուրջ գիտելիք կամ հմտութիւն։ Հնարաւոր է, որ այն անգլերէնի անցած է ֆրանսերէն ''jurisprudence'' բառի միջոցաւ, որ աւելի կանուխ յայտնուած էր<ref>{{Citation|title=Economic Jurisprudence|url=http://link.springer.com/10.1007/978-90-481-8960-1_5|publisher=Springer Netherlands|date=2011|accessdate=2026-04-14|isbn=978-90-481-8959-5|pages=181–211|doi=10.1007/978-90-481-8960-1_5. isbn 9789048189601.|language=en|first=Gerald J.|last=Postema}}</ref>։ == Պատմութիւն<ref>{{Citation|title=Jurisprudence|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jurisprudence&oldid=1347775659|date=2026-04-08|accessdate=2026-04-14|language=en}}</ref> == Հին իրաւագիտութիւնը կը սկսի Հնդկաստանի տարբեր «Dharmaśāstra» բնագիրներով։ Ապասթամպայի (Āpastaṃba) եւ Պոտհայանայի (Baudhāyana) «Dharmasutras»-ները ասոր օրինակներն են։ Հին Չինաստանի մէջ Դաոյականները, Կոնֆուցիոսականները եւ Օրինապաշտները (Legalists) բոլորն ալ ունէին իրաւագիտութեան մրցակից տեսութիւններ։ Հին Հռոմի մէջ իրաւագիտութիւնը սկիզբ առած է ''periti''-ներով՝ ''jus mos maiorum''-ի (աւանդական իրաւունք) փորձագէտներով, որոնք բանաւոր օրէնքներու եւ սովորոյթներու համակարգի գիտակներն էին։ Պրետորները (Praetors) հաստատեցին գործող օրէնսդրական մարմին մը՝ դատելով, թէ արդեօք առանձին գործերը ենթակա՞ են հետապնդման ըստ ''edicta''-ի (հետապնդելի զանցանքներու տարեկան յայտարարագիր), թէ՞ արտակարգ իրավիճակներու մէջ՝ ''edicta''-ին կատարուած յաւելումներու հիման վրայ։ Այնուհետեւ ''iudex''-ը (սկզբնապէս պետական պաշտօնեայ, իսկ աւելի ուշ՝ մասնաւոր անձ, որ կը նշանակուէր որոշակի դատական գործ քննելու համար) կը սահմանէր լուծումը՝ ըստ գործի տուեալներուն։ ''Iudex''-ի վճիռները պէտք է ըլլային աւանդական սովորոյթներու պարզ մեկնաբանութիւններ, սակայն՝ բացի իւրաքանչիւր գործի պարագային կիրառելի սովորոյթները նկատի առնելէն՝ շուտով զարգացաւ աւելի արդարացի մեկնաբանութիւն մը, որ ներդաշնակօրէն կը յարմարեցնէր օրէնքը նոր ընկերային պահանջներուն։ Այդպիսով, օրէնքը կը փոփոխուէր՝ արտացոլելով զարգացող ''institutiones''-ը (իրաւական հասկացութիւններ), միաժամանակ մնալով աւանդական ձեւաչափի մէջ։ Ք.Ա. 3-րդ դարուն պրետորները փոխարինուեցան աշխարհիկ ''prudentes''-ներու մարմինով։ Այս մարմնին անդամակցիլը պայմանաւորուած էր իրաւասութեան կամ փորձառութեան ապացուցմամբ։ Հռոմէական կայսրութեան օրով ստեղծուեցան իրաւաբանական դպրոցներ, եւ իրաւաբանական գործունէութիւնը դարձաւ աւելի ակադեմական։ Վաղ Հռոմէական կայսրութենէն մինչեւ 3-րդ դար, գիտնականներու խումբերու կողմէ, ներառեալ Պրոկուլեաններն ու Սապինեանները, ստեղծուեցաւ համապատասխան գրականութիւն։ Այս ուսումնասիրութիւններու գիտական բնոյթը աննախադէպ էր հին ժամանակներու համար։ 3-րդ դարէն ետք ''juris prudentia''-ն դարձաւ աւելի բիւրոկրատական (գրասենեակային) գործունէութիւն՝ քիչ թիւով նշանաւոր հեղինակներով։ Արեւելեան Հռոմէական կայսրութեան ժամանակ էր (5-րդ դար), որ իրաւական ուսումնասիրութիւնները դարձեալ խորութեամբ ձեռնարկուեցան, եւ հենց այս մշակութային շարժումէն ծնաւ Յուստինիանոսի «Corpus Juris Civilis»-ը։ Ժամանակակից իրաւագիտութիւնը սկիզբ առած է 18-րդ դարուն եւ հիմնուած էր բնական իրաւունքի, քաղաքացիական իրաւունքի եւ ժողովուրդներու իրաւունքի հիմնարար սկզբունքներուն վրայ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Փիլիսոփայութիւն]] tjwwi0agk90lprkebrjtrwh1o38y7pt 0 3995 250176 247653 2026-04-13T12:51:10Z Կարէն 9021 250176 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Marcharmenians.jpg|աջից|350px]] '''Հայոց Ցեղասպանութիւն''' կամ Մեծ '''Եղեռն''' ({{lang-tr|Ermeni Soykırımı}}, {{lang-en|Armenian Genocide}}, {{lang-fr|Génocide arménien}}), [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] իշխանութեան ղեկին կանգնած «Իթթիհատ վէ թերաքքը» (Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն) կուսակցութեան կողմէ կազմակերպուած ցեղասպանութիւն<ref name="ООН">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.169/current_category.6/affirmation_detail.html#15 United Nations Sub-Commission on Prevention of Discrimination and Protection of Minorities, 2 July 1985]</ref><ref>[http://www.genocidescholars.org/resolutionsstatements.html International Association of Genocide Scholars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314082403/http://www.genocidescholars.org/resolutionsstatements.html |date=2009-03-14 }}, 2005</ref>, որուն հետեւանքով 1915-1923 թուականներուն<ref name="Dictionary of Genocide">Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs. Dictionary of Genocide: A-L, p. 21:<blockquote>The Armenian Genocide Institute-Museum was opened in Yerevan, Armenia, in [[1995]], as part of the events commemorating the eightieth anniversary of the beginning of the Armenian genocide (1915-1923) at the hands of the Young Turk regime.</blockquote></ref><ref name="Heather Gregg 19">{{գիրք|հեղինակ= Heather S. Gregg.|վերնագիր = Divided They Conquer: The Success of Armenian Ethnic Lobbies in the United States|վայր=ԱՄՆ|հղում= http://web.mit.edu/cis/www/migration/pubs/rrwp/13_divided.pdf|հրատարակություն = Inter-University Committee on International Migration|թվական= 2002|մէջբերուող էջեր = 19|էջերու թիւ= 35}}</ref><ref name="Berger">''Alan L. Berger.'' Bearing witness to the Holocaust, p. 55:<blockquote>Indeed, following the shock of the Holocaust, we have become aware of mass destruction that preceded and followed the Second World War. One thinks, for example, of the Armenian genocide of 1915-1923, of the Stalinist Gulag, Burundi, Biafra, Indonesia, Sudan, Ethiopia, and of the Cabodian «autogenocide».</blockquote></ref> զանգուածային տեղահանութեան ենթարկուած եւ բնաջնջուած է Օսմանեան կայսրութեան նահանգներուն, ներառեալ՝ [[Արեւմտեան Հայաստան]]ի հայ բնակչութիւնը։ Պայմանականօրէն Ցեղասպանութեան օր կը համարուի 24 Ապրիլ 1915-ը, երբ շուրջ 600 հայ մտաւորականներ կը ձերբակալուին [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ]] մէջ։ Լայն առումով, Հայոց Ցեղասպանութիւնը կը ներառնէ 1894-1923 թուականներուն Օսմանեան կայսրութեան եւ [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] տարբեր վարչակարգերուն կողմէ ծրագրուած ու հայ ժողովուրդին դէմ շարունակաբար իրականացուած ցեղասպանական քայլերը, հայրենազրկումը, հայութեան ոչնչացման ուղղուած զանգուածային կոտորածները, ցեղային զտումները, հայկական [[Ժառանգութիւն|մշակութային ժառանգութեան]] ոչնչացումը, ինչպէս նաեւ ցեղասպանութեան ժխտումը, պատասխանատուութենէն խուսափելու, կատարուած ոճիրներն ու անոնց հետեւանքները լռութեան մատնելու կամ արդարացնելու բոլոր փորձերը իբրեւ ոճիրի շարունակութիւն եւ նոր ցեղասպանութիւններ իրականացնելու խրախուսանքը: Հայոց ցեղասպանութիւնը իրականացած է քանի մը հանգրուաններով՝ զինուորներու զինաթափում, ընտրողական տեղահանում սահմանամերձ շրջաններէն, տեղահանութեան մասին օրէնքի որդեգրում, զանգուածային տեղահանութիւն եւ սպանութիւն։ Կարգ մը պատմաբաններ անոր մէջ կը ներառեն 1890-ական թուականներու ջարդերը, [[Զմիւռնիոյ Աղէտը (1922)|Զմիւռնիոյ ջարդը]] եւ թրքական զօրքերու գործողութիւնները Անդրկովկասի մէջ։ Ցեղասպանութեան հիմնական կազմակերպիչները կը համարուին [[Երիտասարդ Թուրքերու Կուսակցութիւն|Երիտասարդ Թուրքերու]] (Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն կուսակցութեան) գլխաւոր առաջնորդները՝ [[Մեհմեթ Թալէաթ փաշա|Թալէաթ]], [[Էնվեր փաշա|Էնվեր]] եւ [[Ճեմալ փաշա|Ճեմալ]], ինչպէս նաեւ «Յատուկ կազմակերպութեան» ղեկավար [[Պահաէտտին Շաքիր|Պեհաէտտին Շաքիր]]: Հայոց ցեղասպանութեան զուգահեռ, Օսմանեան կայսրութեան մէջ տեղի ունեցած են [[Ասորիներու Ցեղասպանութիւն|ասորիներու]] եւ [[Պոնտոս]]ի [[յոյներու ջարդերը]]։ Օսմանեան կայսրութենէն բռնագաղթած եւ Մեծ Եղեռնը վերապրած հայերը յառաջացուցած են [[Սփիւռք (ընդհանուր)|Սփիւռքի]] մեծ մասը։ Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայոց<ref name="Auron">{{Գիրք|հեղինակ=Yair Auron|վերնագիր=The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|վայր=ԱՄՆ և Մեծ Բրիտանիա|էջերի թիվ=304}}<blockquote>When Raphael Lemkin coined the word genocide in 1944 he cited the 1915 annihilation of the Armenians as a seminal example of genocide.</blockquote></ref><ref name="Charny 287">{{Գիրք|հեղինակ=Israel W. Charny|վերնագիր=Encyclopedia of genocide|մեջբերվող էջեր=287}}</ref><ref name="Moses">{{Գիրք|հեղինակ=A. Dirk Moses|վերնագիր=Genocide and settler society|մեջբերվող էջեր=21}}<blockquote>Indignant that the perpetrators of the Armenian genocide had largely escaped prosecution, Lemkin, who was a young state prosecutor in Poland, began lobbying in the early 1930s for international law to criminalize the destruction of such groups.</blockquote></ref> եւ նացիական [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] կողմէ հրեաներու զանգուածային ոչնչացումը բնութագրելու համար [[Ռաֆայէլ Լեմքին]] (Raphael Lemkin) ստեղծած է «ցեղասպանութիւն» եզրը: Հայոց ցեղասպանութիւնը ամէնէն աւելի ուսումնասիրուածը կը համարուի պատմագրութեան մէջ՝ Ողջակէզէն (Holocaust) ետք<ref name="Rummel2">''R. J. Rummel.'' The Holocaust in Comparative and Historical Perspective. A Journal Social Issues, April 1, 1998 - Vol. 3, no. 2</ref>։ 24 Մայիս 1915-ի համատեղ յայտարարութեամբ դաշնակից երկիրները ([[Անգլիա|Մեծն Բրիտանիա]], [[Ֆրանսա]] եւ [[Ռուսական Կայսրութիւն|Ռուսական կայսրութիւն]]) առաջին անգամ ըլլալով «մարդկութեան դէմ ոճիրներ» բանաձեւումը կը մուծեն՝ հայոց զանգուածային սպանութիւնները որակելու համար<ref name="Уголовное право России-753">{{գիրք |հեղինակ = |վերնագիր = Уголовное право России. Практический курс: учебник |պատասխանատու խմբագիր = под общ. и науч. ред. А.&nbsp;В. Наумова; Р.&nbsp;А. Адельханян и др. |հրատարակություն = 4-е изд., перераб. и доп |վայր = М. |հրատարակչություն = Волтерс Клувер |թիվ = 2010 |էջերի թիվ = 800 |մեջբերվող էջեր = 753 |isbn = 5466004634, ISBN 978-5-466-00463-2 }}</ref>։ === Օսմանեան կայսրութեան Բնակչութիւն Եւ Եզրաբանութիւն === [[Պատկեր:Armenian population map 1896.jpg|thumb|left|280px|Հայ բնակչութեան տեղաբաշխումը Օսմանեան կայսրութեան արեւելեան շրջաններուն մէջ (''[[Արեւմտեան Հայաստան]]'') 1896-ին:]] ԺԹ. դարու վերջերուն [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] բնակչութիւնը ցեղային առումով բազմազգ էր։ Անոր մէջ կը մտնէին քանի մը իսլամ ժողովուրդներ՝ թուրքեր, [[քիւրտեր]], [[Արաբերէն|արաբներ]], [[չերքէզներ]], եւ Հիւսիսային [[Կովկաս]]էն ու այլ տեղերէ վերաբնակուածներ։ Քրիստոնեայ ժողովուրդներէն կ'առանձնանային [[հայեր]]ը, [[Յունաստան|յոյները]], [[Պուլկարիա|պուլկարացիները]] եւ այլն։ Օսմանեան կայսրութեան մէջ կ'ապրէին նաեւ [[Իսրայէլ|հրեաներ]] եւ այլ ժողովուրդներ։ Մինչեւ Ի. դարու սկիզբը «թուրք» (թուրք.՝ Türk) ազգանունը կ'օգտագործուէր նուաստացուցիչ իմաստով։ «Թուրքեր» կը կոչուէին Անատոլիոյ թրքալեզու բնակիչները՝ ակնյայտ արհամարհանքով անոր տգիտութեան հանդէպ (օրինակ՝ kaba türkler՝ «կոպիտ թուրքեր»)<ref name="Taner Akçam 68">{{Գիրք|հեղինակ=Taner Akçam|վայր=Լոնդոն և Նյու Յորք|վերնագիր=From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|մէջբերուող էջեր=68}}</ref>։ Ի. դարու սկիզբը, երիտթուրքերու իշխանութեան գալով, թրքական ազգայնամոլ քաղաքականութիւնը աւելի ակնյայտ կը դառնայ. փանթուրքիզմը կը դառնայ հիմնական գաղափարախօսութիւնը, իսկ «թուրք» ազգանունը կը կորսնցնէ բացասական իմաստը։ Բայց կարգ մը արաբներ կը շարունակէին իրենք զիրենք «օսմաններ» համարել մինչեւ կայսրութեան գոյութեան վերջը<ref name="Taner Akçam 103">{{Գիրք|հեղինակ=Taner Akçam|վայր=Լոնտոն եւ Նիւ Եորք|վերնագիր=From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|մէջբերուող էջեր=103}}</ref>։ Օսմանեան կայսրութեան անկման նախորդող ժամանակաշրջանին, [[Իսլամութիւն|Իսլամ]] բնակչութեան նոյնացման համար, անոնք կարգ մը ցեղային խումբերու համար (ինչպէս քրտական քոչուոր ցեղերը), կ'օգտագործէին «իսլամներ» կամ «օսմաններ» եզրերը, թէեւ աւելի խիստ դիտարկելու պարագային «օսմաններ» կարելի էր անուանել նաեւ հայերը։ Նախքան [[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ|Ա. Համաշխարհային պատերազմին]] աւարտը, կայսրութեան պետական մարմինները բնութագրելու համար, հիմնականօրէն կ'օգտագործուէր «օսմանեան» եզրը, աւելի հազուադէպ՝ «թրքական», թէեւ այս ընդունուած անուանում է ռուսական պատմագրութեան մէջ (օրինակ՝ Ռուս-թրքական պատերազմ (1877-1878))։ Հայոց սպանութիւններուն մէջ մասնակցութիւն բերած են մեծ թիւով իսլամ ցեղեր, ինչպէս՝ քիւրտերը եւ չերքէզները, բայց այս գործողութիւնները կը կատարուէին հիմնականօրէն թուրք պաշտօնեաներու կարգադրութեամբ<ref name="degree" group="Ն">Կեդրոնական իշխանութիւններու մասնակցութեան չափը հակահայկական գործողութիւններուն մէջ միշտ չէ, որ յայտնի է։</ref><ref name="Taner Akçam 116-117">{{Գիրք|հեղինակ=Taner Akçam|վայր=Լոնտոն եւ Նիւ Յորք|վերնագիր=From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|մէջբերուող էջեր=116-117}}</ref>։ === Օսմանեան Կայսրութիւնը եւ Հայկական Հարցին Յառաջացումը === Օսմանեան կայսրութեան հայերը, մահմետականներ չըլլալով, կը համարուէին երկրորդ տեսակի քաղաքացիներ՝ զիմմիներ: Հայերուն արգիլուած էր զէնք կրել, անոնք պէտք է վճարէին աւելի բարձր հարկեր: Հայ քրիստոնեաները իրաւունք չունէին վկայելու դատարանին մէջ: Հակառակ անոր, որ հայ բնակչութեան 70%-ը աղքատ էր, մահմետականներուն մօտ տարածուած էր «գործարար յաջողութիւններով խորամանկ ու յաջողակ» հայու կարծրատիպը: Հայերուն հանդէպ թշնամանքը կ'աւելնար քաղաքներուն մէջ չլուծուած ընկերային հարցերու եւ գիւղական տնտեսութիւններու մէջ միջոցներու համար պայքարի հետեւանքով: Իրադրութիւնը կը բարդանար մուհաժիրներու՝ Կովկասէն (Կովկասեան եւ 1877-78 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմէն ետք) եւ նոր կազմաւորուած պալքանեան պետութիւններէն փախստականներու ներգաղթին պատճառով: Քրիստոնեաներու կողմէ իրենց հողերէն վտարուած փախստականները իրենց ատելութիւնը կը թափէին տեղացի քրիստոնեաներուն վրայ։ Անձնական կեանքի եւ համընդհանուր անվտանգութեան դէմ ոտնձգութիւնները, ինչպէս նաեւ անոնց վիճակի միաժամանակեայ վատթարացումը Օսմանեան կայսրութեան մէջ կը յանգեցնեն այսպէս կոչուած «Հայկական Հարց»ի յառաջացման՝ իբրեւ աւելի ընդհանուր Արեւելեան հարցին մէկ մասը: 1882-ին [[Էրզրում]]ի նահանգին մէջ կը ստեղծուի առաջին հայկական միաւորումներէն «գիւղատնտեսական միաւորումը», որ կոչուած էր պաշտպանելու հայերը, քիւրտերը եւ այլ քոչուոր ցեղերը՝ կողոպուտներէն: 1885-ին կը ստեղծուի առաջին հայկական քաղաքական կուսակցութիւնը՝ [[Արմենական Կուսակցութիւն|Արմենական կուսակցութիւնը]], որուն գաղափարախօսութեան հիմքին մէջ տեղի հայերուն ինքնորոշման ձեռքբերումն էր լուսաւորականութեան եւ քարոզչութեան ճամբով, ինչպէս նաեւ ռազմական պատրաստութեան իրականացում՝ պետական ահաբեկումը դիմակայելու համար: 1887-ին կը հիմնուի [[ՍԴՀԿ|Սոցիալ-Դեմոկրատական Հնչակեան Կուսակցութիւնը]], որուն նպատակն էր բոլոր ժողովրդական խումբերու մասնակցութեամբ յեղափոխութեան ճամբով Թրքահայաստանի ազատագրումը եւ անկախ սոցիալիստական պետութեան ձեւաւորումը: Եւ վերջապէս, 1890-ին [[Թիֆլիս]]ի մէջ կը կայանայ ամէնէն արմատական կուսակցութեան՝ [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան]] առաջին համագումարը: Կուսակցութեան ծրագիրը կը նախատեսէր ինքնավարութիւն՝ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] կազմին մէջ, բնակչութեան բոլոր խումբերուն համար ազատութիւն եւ հաւասարութիւն, իսկ ընկերային դրոյթները կը հիմնուէին գիւղական համայնքներուն համար՝ նոր հասարակութեան հիմնական տարրերու ստեղծման վրայ: ==Հայոց Զանգուածային Ջարդերը 1894-1896 Թուականներուն== [[Պատկեր:1895erzurum-victims.jpg|thumb|300px|[[Էրզրում]]ի կոտորածները, 1895:]] Հարիւր հազարաւոր հայոց կեանք խլած 1894-1896 թուականներու զանգուածային կոտորածները, կ'ունենան երեք հիմնական հանգրուաններ՝ # ջարդեր [[Սասուն]]ի մէջ, # 1895-ի աշնան ու ձմրան հայոց կոտորածներ կայսրութեան ողջ տարածքին մէջ, # ջարդեր [[Իսթամպուլ]]ի եւ Վանի մէջ, որուն պատճառ կը հանդիսանան տեղի հայերուն բողոքները։ Ամէնէն արիւնալին եւ ամէնէն ուսումնասիրուածը երկրորդ հանգրուանն է։ Իշխանութիւններուն մասնակցութիւնը սպանութիւններու կազմակերպման գործին մէջ, մինչեւ օրս ամէնէն խիստ բանավէճերու առարկայ է<ref name="Bloxham-51-57">{{Գիրք|հեղինակ=Donald Bloxham|վերնագիր=The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|վայր=Օքսֆորտ, Մեծ Բրիտանիա|մէջբերուող էջեր=51-57}}</ref>։ [[Սասուն]]ի մէջ, քրտական առաջնորդները հարկատու դարձած էին հայ բնակչութեան։ Միաժամանակ թրքական կառավարութիւնը կը պահանջէր պետական հարկերուն պարտքերը, որոնք կը բաշխուէին՝ առանց նկատի առնելու քրտական կողոպուտները։ Յաջորդ տարին, քիւրտերն ու օսմանցի պաշտօնեաները հայերէն կը պահանջեն հարկերու վճարում, բայց դիմադրութեան կը հանդիպին. այդ դիմադրութիւնը ճնշելու համար կ'ուղարկուի չորրորդ բանակային զօրաբանակը։ Կը սպաննուի աւելի քան 3,000 հոգի։ Մեծն Բրիտանիոյ, [[Ֆրանսա]]յի եւ Ռուսական կայսրութեան դեսպանները կ'առաջարկեն համատեղ հետաքննող յանձնաժողով մը ստեղծել, բայց առաջարկը կը մերժուի [[Բարձր Դուռ|Բարձր Դրան]] կողմէն<ref name="Bloxham-51-57" /><ref name="Кинросс 606">{{Գիրք|հեղինակ=Լորտ Կինռոսս|վերնագիր=Расцвет и упадок Османской империи|մէջբերուող էջեր=606}}</ref><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-219-221">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|հատոր=2|վայր=Մեծ Բրիտանիա|մէջբերուող էջեր=219-221}}</ref><ref name="Robert Melson 59-61">{{Գիրք|հեղինակ=Robert Melson|վերնագիր=Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust|մէջբերուող էջեր=59-61}}</ref>։ Այս իրադարձութիւններուն մասին Էրզրումի Անգլիոյ հիւպատոս [[Քլիֆորտ Լլոյդ|Քլիֆորտ Լոյտ]]ն ըսած է. {{քաղվածք|«Սուլթանին հայ հպատակները բառացիօրէն անպաշտպան են, ինչպէս գայլերով շրջապատուած ոչխարին հօտը»։|}} [[Պատկեր:“Le Rire”, Number 134, May 29, Paris, 1897.jpg|thumb|left|170px|Սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի ծաղրանկարը։ «Le Rire», Փարիզ, 29 Մայիս, 1897:]] Հայերուն հարցերը չլուծուած մնալուն դէմ բողոքելով՝ Սեպտեմբեր 1895-ին հնչակեանները կ'որոշեն մեծ ցոյց մը կազմակերպել [[Պոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ]] մէջ, բայց անոնց ճամբան կը փակէ ոստիկանութիւնը։ Ցոյցի ճնշման իբրեւ արդիւնք, կը սպաննուին տասնեակ եւ կը վիրաւորուին հարիւրաւոր հայեր։ Ոստիկանութիւնը կը բռնէր հայերը եւ կը յանձնէր սոֆթերուն՝ [[Իսթամպուլ]]ի իսլամական ուսումնական հաստատութիւններու ուսանողներուն։ Անոնք կը ծեծէին հայերը, մինչեւ, որ մահամերձ դառնային։ Ջարդերը կը շարունակուին մինչեւ՝ 3 Հոկտեմբեր<ref name="Bloxham-51-57" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-221-222">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|վայր=Մեծ Բրիտանիա|հատոր=2|մէջբերուող էջեր=221-222}}</ref>։ 8 Հոկտեմբերին [[Տրապիզոն]]ի մէջ իսլամները կը սպաննեն եւ ողջ- ողջ խարոյկին մէջ կը հրկիզեն հազարաւոր հայեր։ Այս իրադարձութիւնները կ'ազդարարեն Փոքր Ասիոյ եւ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ՝ [[Երզնկա]]յի, [[Էրզրում]]ի, [[Գիւմուշխանէ]]յի, [[Բաբերդ]]ի, [[Ուֆա|Ուրֆա]]յի եւ [[Պիթլիս]]ի մէջ, Օսմանեան իշխանութիւններուն կողմէն կազմակերպուած հայոց զանգուածային սպանութիւններու մեկնարկը<ref name="Кинросс">{{Գիրք|հեղինակ=Լորտ Կինռոսս|վերնագիր=Расцвет и упадок Османской империи|մէջբերուող էջեր=600-611}}</ref><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222-226">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|հատոր=2|վայր=Մեծ Բրիտանիա|մէջբերուող էջեր=222-226}}</ref>։ Հակառակ անոր, որ դաշնակցականները վերապահ էին հանրային բողոքի միջոցառումներէն, 1895-ի ջարդերը կը յանգեցնեն Իսթամպուլի [[Պանք Օթոմանի գրաւում|Օթոմանեան պանքի գրաւման]] որոշումը ընդունելուն։ 26 Օգոստոս 1896-ին խումբ մը զինուած դաշնակցականներ կը գրաւեն Օսմանեան դրամատան շէնքը, ողջ եւրոպական անձնակազմը գերի կը վերցնեն եւ դրամատունը պայթեցնելու սպառնալիքով՝ կը պահանջեն թրքական կառավարութենէն կատարել խոստացուած քաղաքական բարեփոխումները։ Բանակցութիւններուն իբրեւ արդիւնք, ռուսական դեսպանատան ներկայացուցիչը եւ դրամատան տնօրէն՝ Էտուար Վինսենթ անվտանգութեան սեփական երաշխիքներով կը համոզեն, որ անոնք լքեն դրամատան շէնքը։ Բայց իշխանութիւնները կը հրահանգեն հայերուն վրայ յարձակիլ, մինչ դաշնակցաններուն խումբը կը լքէ դրամատունը։ Երկու օրուան ընթացքին, թուրքերը ծեծելով կը սպաննեն մեծ թիւով հայեր, որոնց իբրեւ արդիւնք՝ կը մահանայ շուրջ 6,000 հոգի<ref name="Кинросс" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|վայր=Մեծ Բրիտանիա|հատոր=2|մէջբերուող էջեր=224-226}}</ref>։ 1894-1896 թուականներուն, ջարդերու զոհերուն թիւը անհնար կ'ըլլայ հաշուելը։ Մինչեւ բռնարարքներու աւարտը, Թուրքիոյ մէջ գտնուող լիւթերական քարոզիչ [[Յովհաննէս Լեփսիուս]], օգտագործելով գերմանական աղբիւրները, կը հաւաքէ հետեւեալ վիճակագրութիւնը՝ * սպաննուածներ՝ 88, 243 հոգի, * սնանկացածներ՝ 546, 000 հոգի, * կողոպտուած քաղաքներ եւ գիւղեր՝ 2493, * իսլամացած գիւղեր՝ 456, * պղծուած եկեղեցիներ եւ վանքեր՝ 649, * մզկիթներու վերածուած եկեղեցիներ՝ 328<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|վայր=Մեծ Բրիտանիա|հատոր=2|մէջբերուող էջեր=2-224}}</ref>։ Սպաննուածներուն ընդհանուր թիւը գնահատելով, Քինռոս կ'ըսէ՝ 50,000-100,000 <ref name="Кинросс" />, Պլոքսհեմ՝ 80,000-100,000<ref name="Bloxham-51-57" />, Յովհաննիսեան՝ շուրջ 100,000<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|հատոր=2|վայր=Մեծ Բրիտանիա|մէջբերուող էջեր=2-222}}</ref>, Ատալեան եւ Թոթէն՝ 100,000-էն 300,000<ref name="Totten 23">{{Գիրք|հեղինակ=Samuel Totten|վերնագիր=Dictionary of Genocide|մէջբերուող էջեր=23}}</ref>, Տատրեան՝ 250,000-300,000<ref name="Shelton 71">{{Գիրք|հեղինակ=Dinah L. Shelton|վերնագիր=Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|մէջբերուող էջեր=71}}</ref>, իսկ Սունի՝ 300, 000 հոգի<ref name="Looking toward Ararat 99">{{Գիրք|հեղինակ=Ronald Grigor Suny|վերնագիր=Looking toward Ararat|մէջբերուող էջեր=99}}</ref>։ ==Երիտթուրքերու Իշխանութեան Անցնիլը՝ Կիլիկիոյ Ջարդեր== [[Պատկեր:Adanabodies.JPG|thumb|[[Ատանա]], 1909]] 1907-ին, Թուրքիոյ սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ. գահընկեց կ'ըլլայ եւ կ'աքսորուի [[Սալոնիկ]]։ Կ'ընդունուին իսլամական՝ հայոց նկատմամբ իրաւասութիւններուն վերջ դնող նոր օրէքներ։ Բայց երբ Ապտիւլ Համիտի կողմնակիցները Իսթամպուլի մէջ խռովութիւն կը յառաջացնեն, պահպանողական իսլամները, [[Ատանա]]յի մէջ, կը յարձակին հայերուն վրայ, որոնք կը կազմէին քաղաքին բնակչութեան մէկ քառորդը։ Իշխանութիւնները կը միջամտեն միայն երկու օր ետք, երբ արդէն սպաննուած էր 2000 հայ։ Քաղաք ժամանած բանակային ստորաբաժանումները ջարդարարներուն հետ, կը յարձակին քաղաքին հայկական մասին վրայ, որ ամբողջութեամբ կը հրկիզուի։ Ջարդերը կ'անցնին ամբողջ [[Կիլիկիա]]յով՝ հասնելով [[Մարաշ]] եւ [[Քեսապ]]<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-230-233">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|հատոր=2|վայր=Մեծ Բրիտանիա|մէջբերուող էջեր=230-233}}</ref><ref name="Bloxham 60-62">{{Գիրք|հեղինակ=Donald Bloxham|վերնագիր=The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|վայր=Օքսֆորտ, Մեծ Բրիտանիա|մէջբերուող էջեր=60-62}}</ref>։ 1908-ի սահմանադրական յեղափոխութենէն ետք, երիտթուրքերը փաստացի կը ճանչնան Ապտիւլ Համիտի կողմէն հայկական բնակչութեան հողերու բռնագրաւումը, բայց անոնք նաեւ կը խրախուսէին այս տարածքներուն մէջ, մուժահիրներու վերաբնակեցումը։ Ռուս պատմաբան՝ [[Եւգենի Տառլէ]]ն նշած է, որ երիտթուրքերը իշխանութեան գլուխ կ'անցնին այն հաստատ համոզումով, որ «ազգային հարցերը կը լուծեն բոլոր ազգութիւններուն ֆիզիքական ոչնչացմամբ, բացի թուրքերէն եւ անոնցմէ, որոնք կը համաձայնին անյապաղ թրքանալ»։ Անոնք կը յայտարարեն, որ Օսմանեան կայսրութեան մէջ, այլեւս «չկան» հայ, յոյն, արաբ եւ այլն, որ հոն ապրող բոլոր ազգութիւնները «օթոմաններ են» եւ պէտք է դառնան թուրքեր, հակառակ պարագային «մենք զանոնք կը կոտորենք»<ref>Е. Тарле, Соч․, հատոր 5, 1958 թ., էջ 199</ref>։ Իսթամպուլեան խռովութիւնը ճնշելէ ետք, երիտթուրքերը կը նախաձեռնեն բնակչութեան բռնի թրքացման գործընթացին եւ կ'արգիլեն ոչ թրքական ցեղային խումբերու հետ կապ ունեցող կազմակերպութիւնները։ 400,000 մուժահիրներ կը բնակին Անատոլիոյ մէջ, որ կը յանգեցնէ կայսրութեան մէջ իսլամներու ճնշող մեծամասնութեան, հակառակ անոր, որ ԺԹ. դարու կէսերուն ոչ իսլամները կը կազմէին բնակչութեան 56%-ը։ Թուրք պուրժուական յեղափոխականներու [[Իթթիհատ]] կուսակցութեան հետ համագործակցութիւնը դադրեցնելով՝ հայկական քաղաքական կուսակցութիւնները օգնութեան խնդրանքով կրկին կը դիմեն եւրոպական տէրութիւններուն։ Ռուսական կայսրութեան աջակցութեամբ՝ 1914-ին թոյլցած Օսմանեան կայսրութեան կը պարտադրուի նախագիծ մը, ըստ որուն կը նախատեսուէր հայկական վեց նահանգներէն եւ [[Տրապիզոն]] քաղաքէն ստեղծել երկու գօտի, որոնք պէտք է ղեկավարուէին Բարձր դրան հետ համաձայնուած եւրոպական տէրութիւններու ներկայացուցիչներուն կողմէն<ref name="Bloxham 62-65">{{Գիրք|հեղինակ=Donald Bloxham|վերնագիր=The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|վայր=Օքսֆորտ, Մեծ Բրիտանիա|մէջբերուող էջեր=62-65}}</ref><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-233-238">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|վայր=Մեծ Բրիտանիա|հատոր=2|մէջբերուող էջեր=233-238}}</ref>։ == Օսմանեան կայսրութեան հայ բնակչութեան թուաքանակը Մեծ Եղեռնի նախօրեակին == Կարգ մը հետազօտողներու կարծիքով, 1914-ին Թուրքիոյ մէջ կ'ապրէր շուրջ 2,5 միլիոն հայ<ref>[http://www.armeniansgenocide.am/images/menus/309/Hayeri%20cexaspanutyun@%20Osmanyan%20kaysrutyunum-Nersisyan.pdf Հայերու ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ, էջ 739]</ref>։ Բնակչութեան թուաքանակը խիստ կը պակսի նաեւ ստիպողական գաղթերու հետեւանքով, որոնք տեղի կ'ունենան 1894-1921 թուականներուն։ Հազարաւոր հայեր հարկադրուած կը գաղթեն իրենց հայրենիքէն՝ 100,000-ը՝ Ռուսական կայսրութիւն, իսկ 200,000-ը՝ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի]], [[Եւրոպա]]<nowiki/>յի, [[Ափրիկէ]]ի եւ [[Ասիա|Ասիոյ]] տարբեր երկիրներ։ Փաստեր եւ վկայութիւններ պահպանուած են նաեւ շուրջ 200,000 հայոց բռնի մահմետականացման մասին<ref>{{Cite web|title = Հայերը օսմանեան վարչական համակարգին մէջ - Հետք - Լուրեր, յօդուածներ, հետաքննութիւններ|url = http://hetq.am/arm/print/31219/|website = hetq.am|accessdate = 2015-10-21|archive-date = 2016-03-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20160304213221/http://hetq.am/arm/print/31219/|dead-url = yes}}</ref><ref>{{Գիրք |հեղինակ = Ռուբէն Մելքոնեան |մաս = |վերնագիր = Իսլամացած հայերու խնդիրներու շուրջ |բնօրինակ = |հղում = http://www.armeniandiaspora.am/images/menus/386/Islamacvats_hayeri_xndirneri_shurj.pdf |պատասխանատու խմբագիր = |հրատարակություն = |վայր = Երևան |հրատարակչություն = Նորավանք ԳՀԿ |թվական = 2009 |հատոր = |մեջբերվող էջեր = 8 |էջերի թիվ = 112 |սերիա = |ISBN = 978-9939-9000-9-4 |տպաքանակ = 400 }}</ref>։ ==Ա. Համաշխարհային Պատերազմ՝ Հայոց Ցեղասպանութիւն== === Պատմական Նախադրեալներ=== {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: justify;" | Թալէաթ փաշայի՝ 1910-ի Սելանիկի վեհաժողովին ընթացքին կատարած յայտարարութիւնը.<ref name="Khurshudyan 38">{{Գիրք|հեղինակ=Խուրշուդեան Լենդրուշ|վերնագիր=Հայկական հարցը. բովանդակութիւնը, ծագումը, պատմութեան հիմնական փուլերը|հղում=http://www.armin.am/images/menus/1320/Haykakan%20harc.pdf|պատասխանատու = Բագրատ Ուլուբաբեան|հրատարակութիւն = Համազգային հայ կրթական եւ մշակութային միութիւն|վայր = Երեւան|հրատարակչութիւն = ԵՊՀ հրատարակչութիւն |թուական = 1995|էջեր = 38|էջերու թիւ = 100|սերիա = |տպաքանակ = 2700}}</ref><br /> «Սահմանադրութեան տրամադրութիւններով եւ մահմետականներու եւ քրիստոնեաներու միջեւ հաւասարութիւնը հաստատ է, բայց այս մէկը անիրականալի իտէալ մըն է։ Շերիաթը, մեր անցեալ ամբողջ պատմութիւնը եւ հարիւր հազարաւոր մահմետականներու զգացումները, եւ նոյնիսկ զգացումները քրիստոնեաներու, որոնք յամառ կերպով կ'ընդդիմանան օսմանցիութեան ամէն փորձի, անխորտակելի պատուար կը ներկայացնեն հաւասարութեան մը հաստատումին դէմ։ Քրիստոնեան օրինական օսմանցի մը դարձնելու անյաջող փորձեր կատարած է..., ուրեմն հաւասարութեան մասին ոչ մէկ խօսք կրնար ըլլալ այնքան ատեն, որ տակաւին չէ յաջողած կայսրութիւնը օսմանցիի դարձնելու մեր գործը - երկար եւ սպառիչ աշխատանք մը, որուն մէջ, սակայն, կը համարձակինք ըսելու, թէ վերջապէս պիտի յաջողինք»։ |} Մինչեւ Ա. Համաշխարհային պատերազմը [[երիտթուրքեր]]ու կառավարութիւնը կը ջանար պահպանել քայքայուող Օսմանեան կայսրութեան մնացորդները, ուստի կ'որդեգրէ փանթուրքիզմի եւ փանիսլամիզմի քաղաքականութիւնը։ Ան կը ծրագրէր հսկայածաւալ կայսրութեան մը ստեղծումը, որ պիտի տարածուէր մինչեւ [[Չինաստան]]՝ իր մէջ ներառելով [[Կովկաս]]<nowiki/>ը եւ Միջին Ասիոյ բոլոր թրքախօս ժողովուրդները։ Ծրագիրը կը նախատեսէր բոլոր քրիստոնեայ ու իսլամացած եւ այլ ազգային փոքրամասնութիւններուն թրքացումը։ Այս բոլորէն մեկնելով՝ ծրագիրին իրականացման ճամբուն՝ հայ բնակչութիւնը կը դիտուէր իբրեւ հիմնական խոչընդոտ<ref name="Inchu"/>։ 1908-ին, երիտթուրքերու յեղափոխութեան եւ սուլթան Ապտիւլ Համիտի գահընկեցութեան իբրեւ արդիւնք, կը վերականգնի Սահմանադրութիւնը, որ հաւասար իրաւունքներ կը սահմանէր Օսմանեան կայսրութեան բոլոր քաղաքացիներուն համար: Հայերուն մեծ մասը կը հաւատայ երիտթուրքերու խոստումներուն՝ կարծելով, թէ վերջ կը տրուի իրենց տառապանքներուն։ Սկիզբը, երիտթուրք առաջնորդները հմտօրէն կը թաքցնէին իրենց ազգայնամոլ էութիւնը՝ ներկայանալով իբրեւ Օսմանեան կայսրութեան մէջ ապրող բոլոր ժողովուրդներու իրաւունքներու պաշտպաններ<ref name="Eritturqakan heghashrjum">{{Cite web |url=http://masters.armeniansgenocide.am/content_images/file/Yndunelutyun/7_.pdf |title=Երիտթուրքերու յեղաշրջումը |accessdate=2016-04-02 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305040106/http://masters.armeniansgenocide.am/content_images/file/Yndunelutyun/7_.pdf |dead-url=yes }}</ref>։ Սակայն նախկինին մէջ, իրաւազուրկ հպատակներու կարգավիճակին հնարաւոր փոփոխութիւնը աւելի կը մեծցնէ թուրքերու թշնամանքը քրիստոնեաներուն հանդէպ։ Այդ թշնամանքը կը ձեւաւորուէր կանուխէն, որովհետեւ նոյնիսկ իրաւազուրկ պայմաններուն մէջ, կայսրութեան հայ բնակչութիւնը հասարակական, մշակութային եւ տնտեսական առումով՝ ապահով կը զարգանար։ Ցեղասպանութիւնը լաւագոյն միջոցն էր կասեցնելու ազգային այդ յառաջադիմութիւնն ու վերելքը, ինչպէս նաեւ տիրանալու տասնամեակներու աշխատանքով ստեղծուած հայկական հարստութեան։ Հայոց ցեղասպանութիւնը ծրագրուած էր 1910-1911 թուականներուն, Սալոնիկի մէջ տեղի ունեցած ժողովներու ընթացքին, որոնց որոշումներուն մէջ կարեւոր էր հայոց ֆիզիքական բնաջնջման ծրագիրը, որուն իրագործումն ալ կը լուծէր հետեւեալ հարցերը՝ # անմիջապէս վերջ կը տրուէր Հայկական Հարցին, # Օսմանեան կայսրութիւնը կ'ազատէր հայ տարրէն. հետեւաբար, ամբողջ Անատոլիան կը դառնար թուրքերով բնակուած միատարր երկիր, # հայերուն հարստութիւնը կը դառնար թրքական պետութեան սեփականութիւնը, # ամէնէն մեծ խոչընդոտին անհետացումով, ճամբայ կը հարթուէր համաթրքական գաղափարին իրագործման համար։ Սակայն երիտթուրքերը իրենց ծրագիրները իրականացնելու համար իբրեւ յարմար առիթ կ'օգտագործէին Ա. Համաշխարհային Պատերազմը<ref name="Inchu">[http://www.genocide-museum.am/arm/armenian_genocide.php Ինչու՞ իրագործուեցաւ Հայոց ցեղասպանութիւնը]</ref>։ ===Հայոց Ցեղասպանութեան Կազմակերպում=== [[Պատկեր:Mehmet Talat Pasha.jpg|thumb|left|200px|Ցեղասպանութեան գլխաւոր կազմակերպիչներէն մէկը՝ Թալէաթ փաշան]] [[Իթթիհատականներու Յեղափոխութիւն|Իթթիհատի]] յեղափոխութենէն ետք՝ 1908-ին, թուրքերուն դիմաց կը յառաջանայ ինքնահաստատուելու եւ ազգային ինքնութիւնը դիրքորոշելու նոր հարց մը։ Կայսրութեան օսմանեան ինքնութեան ձեւաւորումը կ'աւարտի սահմանադրութեամբ, որ կը հաւասարեցնէ Օսմանեան կայսրութեան բնակչութեան տարբեր խումբերը եւ թուրքերը կը զրկէ կայսրութեան կարգավիճակէն։ Բացի ատկէ, այս գաղափարախօսութիւնը կ'ընկրկէր [[փանթուրքիզմի]] զայրացուցիչ գաղափարախօսութեան եւ իսլամական ուսմունքին առջեւ։ Իր հերթին, իսլամական գաղափարախօսութեան դիրքերը կը խարխլէին [[Շիիզմ|շիիտական]] [[Պարսկաստան]]ի առկայութիւնը եւ Իթթիհատի ղեկավարներու [[Աթէիզմ|աթեիստական]] աշխարհայեացքները։ Երիտթուրքերու ամէնէն կարկառուն գաղափարախօսը հոգեբան եւ բանաստեղծ [[Զիա Գյոքալփ]]ն էր, որ սկզբունքներ կը ձեւակերպէ, որոնցմով Օսմանեան կայսրութիւնը կը մասնակցի Ա. Համաշխարհային Պատերազմին։ Այս սկզբունքները կը ներառէին թրքախօս իսլամներով բնակած [[Թուրան]] երկիրը, ընդ որում, Թուրանի տարածքը պէտք է ընդգրկէր թուրք ցեղին ողջ տարածութիւնը։ Փաստացիօրէն ոչ թուրքերը ոչ միայն իշխանութենէն, այլեւ քաղաքացիական հասարակութենէն բացառող այս ըմբռնումը ընդունելի չէր հայերուն եւ Օսմանեան կայսրութեան այլ ազգային փոքրամասնութիւններուն համար։ Կայսրութեան հիմնական բնակչութեան համար ամէնէն յարմար փանթուրքիզմը՝ իբրեւ հիմնական գաղափարախօսութիւն, քանի մը տարիներու ընթացքին կ'ընդունուի Իթթիհատի բոլոր ղեկավարներուն կողմէն։ Առաջին հերթին կրօնապէս ինքնորոշուած հայերը թիւրիմացաբար կը գտնէին թուրքիզմը իբրեւ չարեաց փոքրագոյնը, քան իսլամութիւնը<ref name="ref1915" group="Ն">Այսպէս, 1915 թուականի սպանութիւններու ժամանակ հայերուն երբեմն օգնութիւն կը ցուցաբերէին մուսուլմանական այն առաջնորդները, որոնք քրիստոնեաներուն կ'ընդունէին ինչպէս «գիրքի մարդիկ» եւ ի տարբերութիւն ռասիստական գաղափարախօսութեան՝ կ'առաջնորդուէին խիղճով։</ref>։ 1912-ին, պալքանեան պատերազմին, հայերը մեծամասնութեամբ հակած էին օսմանիզմի գաղափարախօսութեան կողմը, իսկ հայ զինուորները, աւելի քան 8,000 կամաւորներ, որոշիչ դեր կը խաղային թրքական զօրքերուն մէջ։ Ըստ անգլիական դեսպանին վկայութիւններուն՝ բազմաթիւ հայ զինուորներ բացարձակ խիզախութիւն կը ցուցաբերէին։ Հայկական կուսակցութիւնները՝ [[Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսակցութիւն|Հնչակեանն]] ու [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|Դաշնակցութիւնը]], կ'ունենան հակա-օսմանեան դիրքորոշում։ Դաշնակցականներու ներկայացուցչութիւնը [[Թիֆլիս]]ի մէջ կը կազմակերպէ հայամէտ ջոկատներ՝ Թուրքիոյ դէմ գործողութիւններուն համար, իսկ հնչակեաններու ներկայացուցիչները իրենց ռազմական օգնութիւնը կ'առաջարկէին Կովկասի ռուսական զօրամասին։ 2 Օգոստոս 1914-ին, [[Թուրքիա]] գաղտնի պայմանագիր մը կը կնքէ [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] հետ, որուն յօդուածներէն մէկը Օսմանեան կայսրութեան արեւելեան սահմաններու փոփոխումն էր դէպի Ռուսական կայսրութեան իսլամական ազգերը տանող միջանցք ստեղծելու նպատակով, որ կ'ենթադրէր փոխուած տարածքներուն մէջ հայերուն բնաջնջումը։ Այս քաղաքականութիւնը օսմանեան կառավարութեան կողմէն կը բարձրաձայնուի 30 Հոկտեմբեր 1914-ին՝ պատերազմի մէջ մտնելէն ետք։ Յայտարարութեան մէջ պնդում կար թուրք ցեղին բոլոր ներկայացուցիչներուն «բնական» միաւորման մասին<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|վայր=Մեծ Բրիտանիա|հատոր=2|մէջբերուող էջեր=239-245}}</ref><ref name="Astourian 68-69">''Stephan H. Astourian''. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // {{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian genocide: history, politics, ethics|մէջբերուող էջեր=68-69}}</ref>։ [[Պատկեր:NY Times Armenian genocide.jpg|thumb|180px|''Միլիոնաւոր հայեր սպաննուած եւ տեղահանուած են։'' New York Times, 15 Դեկտեմբեր, 1915]] Գերմանիոյ հետ պայմանագիր կնքելէն անմիջապէս ետք, Օսմանեան կայսրութեան մէջ կը սկսի քրիստոնեաներու հանդէպ ոչ համաչափ կիրարկուող ունեցուածքի բռնագրաւումը։ Նոյեմբեր 1914-ին, կը յայտարարուի [[ժիհատ|«ժիհատը»]], որ կը բոցավառէ իսլամ բնակչութեան հակաքրիստոնէական ազգայնամոլութիւնը։ Էնվերի ու Ճեմալի հրամանով [[Պոլիս|Պոլսոյ]] անգլիական եւ ֆրանսական բնակչութիւնը իբրեւ կենդանի վահան կ'օգտագործուէր ճակատին մէջ, յարձակումներու ատեն։ Լայն տարածում կը գտնէ թշնամական տարածքներուն մէջ, խռովարար ցեղային համայնքներու օգտագործման ռազմավարութիւնը. այսպէս՝ [[Թուրքիա]] կը դիմէ Ռուսական կայսրութեան իսլամներուն՝ կոչ ընելով անոնց միանալ ժիհատին, Մեծն Բրիտանիա աշխուժօրէն կ'աջակցի արաբական խռովութիւններուն, իսկ [[Գերմանիա|Գերմանիա՝]] ուքրանական ազգայնականներուն։ Օսմանեան կառավարութիւնը կը փորձէ Դաշնակցութիւնը օգտագործել ռուսական Անդրկովկասի մէջ, բնակող հայոց ապստամբութիւնը կազմակերպելու համար՝ յաղթանակի պարագային խոստանալով թրքական իշխանութեան տակ ստեղծել հայկական շրջան մը, բայց Դաշնակցութեան ներկայացուցիչները կը յայտարարեն, որ իւրաքանչիւր կողմի հայ պէտք է հաւատարիմ մնայ իր կառավարութեան: Այս մերժումէն կատղած [[Թեշքիլաթ-ը մահսուսէ|«Յատուկ կազմակերպութեան»]] ղեկավար Պեհայէտտին Շաքիր կը հրամայէ գնդակահարել դաշնակցական ղեկավարները։ Ճակատին միւս կողմէն Ռուսական կայսրութեան արտաքին գործերու նախարարը կ'առաջարկէր Թուրքիոյ հայերն ու քիւրտերը օգտագործել՝ երկրին մէջ խռովութիւն յառաջացնելու համար։ Կովկասի փոխարքայ [[Իլլարիոն Վորոնցով-Դաշքով|Վորոնցով-Դաշքով]] հայերուն կոչ կ'ընէ միանալու Ռուսական կայսրութեան եւ կը խոստանայ, որ Ռուսական կայսրութիւնը հաւատարիմ կը մնայ Թուրքիոյ հայկական շրջաններու ինքնավարութեան նախագիծին, բայց այս խոստումները կանխամտածուած խաբկանք էին։ Վորոնցով-Դաշքովին նախագիծը կ'ենթադրէր [[Կովկաս]]ի, Թրքահայաստանի եւ [[Իրան|Պարսկաստանի]] մէջ, ստեղծել ռուսերուն կողմէն ղեկավարուող զօրաջոկատներ։ Կը ձեւաւորուի հինգ գումարտակ՝ համալրուած 1878-ին, Թուրքիայէն գրաւուած տարածքներու եւ Թուրքիայէն փախած հայերէն։ Հայկական ստորաբաժանումները կը տեղակայուին Թուրքիոյ սահմանին այն նկատառումով, որ սահմանին այն կողմին մէջ գտնուող հայերը ընդդիմութիւն կը բարձրացնեն։ Անատոլիոյ հայերը կը պատրաստուէին ինքնապաշտպանութեան՝ օգնութիւն ստանալով Ռուսական կայսրութեան կամաւորներէն։ Նմանատիպ ինքնակազմակերպում մը տեղի կ'ունենայ Թուրքիոյ կողմէն հրահրուող Կովկասի իսլամներուն մօտ։ Ընդհարումներ տեղի կ'ունենան հայերուն եւ թուրքերուն միջեւ, օրինակ՝ Վանի հեռագրագիծի Ռազմական կողմնակի գործողութիւնը եւ 1914-ի վերջին եւ 1915-ի սկիզբները [[Պիթլիս]]ի բախումները, բայց անոնք տեղային բնոյթ ունէին։ Հայկական հիմնական բնակչութիւնը կողմնակից չէր հակա-օսմանեան քաղաքականութեան։ Ռուսական քարոզչութիւնը քիւրտերու շրջանին մէջ, դեռ քիչ յաջողութիւններ ունէր։ Հակամարտութեան կողմերու՝ «էթնիկ եղբայրներու» մասին ճարտարաբանութիւնը հակառակորդին տարածքին մէջ, կը քողարկէին այդ բնակչութեան իբրեւ թնդանօթի միս գործածելը<ref name="Bloxham 71-75">{{Գիրք|հեղինակ=Donald Bloxham|վերնագիր=The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|վայր=Օքսֆորտ, Մեծ Բրիտանիա|մէջբերուող էջեր=71-75}}</ref>։ Թուրքիոյ կողմէն Պարսկաստանի եւ ռուսական Անդրկովկասի որոշ տարածքներու գրաւումէն ետք, քանի մը հազար իսլամ կամաւորներու միացումը օսմանեան զօրքերուն պատճառ կը հանդիսանան ռուսական սահմաններէն ռուսական իսլամներու արտաքսման, ինչպէս նաեւ՝ ջարդին։ Նմանատիպ քաղաքականութիւն կը տարուէր նաեւ Թուրքիոյ հայերուն դէմ։ Ցուցադրական այս դաժան միջոցները ցոյց կու տան, որ զինուորականներու եւ արեւելեան Անատոլիոյ ոչ կանոնաւոր ձեւաւորումներուն համար ասիկա արդէն «կանոնաւոր խաղ» էր, անոնք չէին տատաներ դաժան միջոցներ կիրարկելու որեւէ միջադէպ զսպելու համար, որոնք ըստ անոնց տեղային չէին համարուեր։ Բայց մինչեւ Մարտ 1915-ի վերջը, հայերուն ջարդերը կը կրէին հրապարակային եւ նախազգուշական բնոյթ մը՝ ընդդէմ հնարաւոր յուզումներու, որոնք որակապէս կը տարբերէին Իթթիհատի ղեկավարներուն կողմէն քողարկուող աւելի ուշ տեղի ունեցած արտաքսումներէն եւ սպանութիւններէն<ref name="Bloxham 71-75" />։ {{Բազմապատիկ պատկերներ |գոտի = center | ուղղություն = horizontal | վերնագիր = | վերնագրի գոտի = center | պատկեր1 = Armenian Genocide Museum-Institute 7.JPG | լայնություն1 =250 | նկարագրություն1 = Հալէպի հրապարակին մէջ կախաղան հանուած հայ բժիշկներ (1916) | պատկեր2 = Kharput Greek-Orthodox refugees - C.D.Morris - National Geographic, Nov. 1925.jpg | լայնություն2 =290 | նկարագրություն2 = Շուրջ 5,000 երեխայ աւանակներու մէջքին եւ ոտքով Խարբերդէն ճամբայ ինկած | պատկեր3 = Armenian woman kneeling beside dead child in field.png | լայնություն3 =310 | նկարագրություն3 = Հայ կինը՝ մահացած երեխային դիակին մօտ | պատկեր4 = | լայնություն4 = | նկարագրություն4 = }} Ա. Համաշխարհային պատերազմը հնարաւորութիւն կ'ընձեռէ երիտթուրքերուն հաշուեհարդար ընելու կայսրութեան հպատակ հայերուն հետ՝ իրականացնելով 1911-ին [[Սելանիկ|Սալոնիկ]] քաղաքին մէջ, տեղի ունեցած գաղտնի ժողովին որոշումը։ Ան կը նախատեսէր, որ կայսրութեան տարածքին մէջ բնակող իսլամները պէտք է թրքանան, իսկ քրիստոնեաները՝ բնաջնջուին։ Համագումարին մէջ, որոշուած էր. {{քաղվածք|Վաղ թէ ուշ պէտք է իրագործուի Թուրքիոյ բոլոր հպատակներուն օսմանականացումը, բայց մէկ բան պարզ էր, որ այդ երբեք չի կատարուիր համոզելով, այլ պէտք է իրականացուի զէնքի ուժով<ref>[https://books.google.am/books?id=qpH0f-ToJT8C&pg=PA230&lpg=PA230&dq=Lepsius+J%E2%80%A4,+Der+Todesgang+des+Armenischen+Volkes&source=bl&ots=Inbz51paLL&sig=-REwEJfcGowy2MJYbj3vu4ysaxk&hl=en&sa=X&ei=2G0QVeHXK8evU4ifg7AP&ved=0CDIQ6AEwAw#v=onepage&q=Lepsius%20J%E2%80%A4%2C%20Der%20Todesgang%20des%20Armenischen%20Volkes&f=false Lepsius J․, Der Todesgang des Armenischen Volkes, Potsdam, 1930, S․ 222]</ref>։|}} Ծրագիրին հեղինակներն էին Թալէաթ փաշան (ներքին գործերու նախարար), էնվեր փաշան (ռազմական գործերու նախարար), [[Ճեմալ փաշա]]ն ([[Պաղեստին]]եան ճակատի հրամանատար), Պեհայէտտին Շաքիր բէկ (երիտթրքական կեդրոնական կոմիտէի անդամ) եւ ուրիշներ։ Մտադրելով հայերը ոչնչացնել՝ անոնք կը ցանկային վերացնել [[Հայկական Հարց|Հայկական հարցը]]։ Հայերը եւ [[Հայաստան]]ը արգելք կը հանդիսանային Երիտթրքական ծրագիրին իրականացման։ Անոնց երազած «[[Մեծ Թուրան]]»-ը պէտք է ձգուէր [[Պոսֆոր]]էն մինչեւ [[Ալթայ|Ալթա]]։ Ա. Համաշխարհային պատերազմի տարիներուն երիտթուրքերը ջարդեր կը կազմակերպէին նաեւ կայսրութեան տիրապետութեան տակ գտնուող ասորիներուն, յոյներուն եւ արաբներուն նկատմամբ։ === Առաջին Սպանութիւններ === {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | Օսմանեան կայսրութեան ներքին գործոց նախարար Թալէաթ ԱՄՆ դեսպան [[Հենրի Մորկընթաու|Մորկընթաուի]] հետ զրոյցի ընթացքին կ'ըսէ<ref name="Morgenthau 221">{{Գիրք|32|հեղինակ=Suny, Göçek, Naimark|վերնագիր=A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire}}. տես նաեւ Henry Morgenthau. Ambassador Morgenthau’s Story. Kessinger Publishing, 2004, ISBN 1-4191-0572-8, 9781419105722. էջ 221</ref>.<br /> «…մենք արդէն ազատած ենք հայերուն երեք քառորդէն, անոնք այլեւս չկան [[Բաղէշ|Պիթլիսի]], [[Վանի Թագաւորութիւն|Վանի]] եւ [[Էրզրում]]ի մէջ: Հայոց եւ թուրքերու միջեւ հիմա ատելութիւնը այնքան զօրաւոր է, որ մենք պէտք է վերջ տանք ատոր։ Եթէ մենք չընենք այդ, անոնք վրէժ կը լուծեն»։ |} Թուրք-գերմանական գաղտնի համաձայնագիրին կնքումէն քանի մը ժամ ետք, [[Իթթիհատ]] համընդհանուր զօրակոչ կը յայտարարէ, որուն իբրեւ արդիւնք, գրեթէ բոլոր առողջ հայ տղամարդիկ կը զօրակոչուին։ Առաջին զօրակոչը կը վերաբերէր 20-45 տարեկաններուն, յաջորդ երկուքը՝ 18-20 եւ 45-60 տարեկաններուն։ Ա. համաշխարհային պատերազմի մէջ մտելէն ետք, Օսմանեան կայսրութիւնը քանի մը ճակատներով կը ներգրաւէ ռազմական գործողութիւններուն մէջ։ Օսմանեան զօրքերու ներխուժումը Ռուսական կայսրութեան եւ [[Պարսկաստան]]ի տարածք կը մեծցնէ հայոց հանդէպ բռնութիւններու շրջանները. Նոյեմբեր 1914-էն Ապրիլ 1915, ինկած ժամանակահատուածին մէջ կը կողոպտուին 4,000-5,000 հայկական գիւղեր եւ ընդհանուր առմամբ կը սպաննուի 27,000 հայ եւ մեծ թիւով [[Ասորիներու Ցեղասպանութիւն|ասորիներ]]<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|հատոր=2|վայր=Մեծ Բրիտանիա|մէջբերուող էջեր=245-249}}</ref><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68">{{Գիրք|հեղինակ=Jay Winter|վերնագիր=America and the Armenian Genocide of 1915|մէջբերուող էջեր=62-68|մաս=The Armenian Genocide: an interpretation}}</ref>։ Արեւելեան ռազմաճակատին՝ [[Սարիղամիշ]]ի մօտ, 1915-ին Էնվերի զօրքերը պարտութիւն կը կրեն ռուսական զօրքերուն կողմէն։ Իբրեւ արդիւնք, օսմանեան բանակը կը շպրտուի [[Թաւրիզ]]էն եւ [[Խոյ (քաղաք)|Խոյէն]]։ Ռուսական բանակին յաղթանակին էականօրէն կ'օգնեն Ռուսական կայսրութեան մէջ բնակող հայ կամաւորականներուն գործողութիւնները, որոնք կ'ազդեն [[Իթթիհատ]]ի մէջ հայերուն մասին ընդհանուր պատկերացում կազմելուն<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />։ [[Պատկեր:Marcharmenians.jpg|մինի|254x254px|հայոց տեղափոխումը Մեզիրէի բանտ թուրք զինուորներու կողմէն։ Խարբերդ, Հայաստան, Օսմանեան կայսրութիւն, Ապրիլ, 1915։|right]] Էնվեր հրապարակայնօրէն շնորհակալութիւն կը յայտնէ Թուրքիոյ հայերուն Սարիղամիշի ճակատամարտին ընթացքին հաւատարմութեան համար՝ նամակ յղելով [[Գոնիայի]] արքեպիսկոպոսին։ Էրզրումէն Կոստանդնուպոլսոյ ճամբուն վրայ, ան նոյնպէս երախտագիտութիւն կը յայտնէ հայերուն՝ «Օսմանեան կառավարութեան ամբողջական նուիրուածութեան» համար։ Բայց Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, Էնվեր «Թանին» թերթին խմբագիրին եւ Օսմանեան խորհրդարանի փոխնախագահին կը յայտարարէ, որ պարտութիւնը հայոց դաւաճանութեան արդիւնքն էր, եւ եկած է ժամանակը արեւելեան շրջաններէն հայերը արտաքսելու։ Պատմագէտ Ստ. Աստուրեան դիրքորոշման նմանատիպ փոփոխութիւնը կը դիտարկէ իբրեւ՝ Էնվերի սեփական հեղինակութիւնը փրկելու փորձ եւ պարտութեան համար արդարացում։ Փետրուարին, օսմանեան հայերուն դէմ կը ձեռնարկուին արտակարգ միջոցներ։ Մինչեւ ցեղասպանութիւն երիտթուրքերը կը սկսին հայերուն եւ կայսրութեան տարածքին մէջ գտնուող այլ քրիստոնեաներուն զինաթափումն ու ոչնչացումը։ Օսմանեան կայսրութեան մէջ ծառայող քրիստոնեաները պարտադրաբար կը կատարէին ամէնէն դաժան եւ հիւծալի աշխատանքները։ Այնուհետեւ կը տանէին հեռու վայրեր եւ կը գնդակահարէին զիրենք։ Օսմանեան բանակին շուրջ 100,000 հայ զինուորներ կը զինաթափին, քաղաքացիական հայ բնակչութենէն, կը գրաւուի 1908-էն թոյլատրուած զէնքը։ Ըստ ականատեսներու՝ զինաթափման կը յաջորդէ հայ զինծառայողներու դաժան սպանութիւնը. անոնց վիզերը կը կտրէին եւ ողջ -ողջ կը թաղէին։ Թուրքիոյ մէջ, ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորկընթաուն այս զինաթափումը կը բնորոշէ իբրեւ հայոց բնաջնջման նախերգանք<ref name="Morgenthau 302-304">Henry Morgenthau, Ambassador Morgenthau’s Story. Garden City, N.Y. 1918, էջեր 302-304. «Before Armenia could be slaughtered, Armenia must be made defenseless.»</ref>։ Ֆրանսացի հրապարակախօս Ռենէ Պինոն կը գրէ. {{քաղվածք|«Հայերու բռնագաղթը լոկ նենգամտօրէն քողարկուած մահուան դատավճիռ էր»<ref>Pinon R․, La suppression des Ar- iueniens․ M^thode allemande-travail tuxc, Փ․, 1916, էջեր 27</ref>։ |}} Կարգ մը քաղաքներու մէջ, իշխանութիւնները կը սպառնային զանգուածային պատիժներով, ինչպէս նաեւ բանտերուն մէջ, իբրեւ պատանդ կը պահէին հարիւրաւոր մարդիկ։ Հայերը կը զինաթափէին եւ դաժանօրէն կը խոշտանգէին։ Հաւաքուած զէնքը յաճախ կը լուսանկարուէր եւ իբրեւ «դաւաճանութեան» ապացոյց կ'ուղարկուէր [[Իսթամպուլ]], որ կը դառնայ հայոց համընդհանուր հետապնդման պատճառներէն մէկը<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />։ ===Հայոց Տեղահանման Կազմակերպում === Հայոց զինաթափումը հնարաւոր կը դարձնէ Օսմանեան կայսրութեան հայկական ազգաբնակչութեան դէմ պարբերական գործողութիւնը, որ կը ներառէր հայոց համընդհանուր տեղահանումը դէպի անապատ, ուր անոնք դատապարտուած էին մահուան կողոպտիչ աւազակախումբերէն կամ սովէն ու ծարաւէն։ Տեղահանման կ'ենթարկուին կայսրութեան գրեթէ բոլոր հիմնական կեդրոններու, ինչպէս նաեւ սահմանամերձ շրջաններու հայերը, ինչպէս նաեւ ռազմական գործողութիւններ կը ծաւալին <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-247-248">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|վայր=Մեծ Բրիտանիա|հատոր=2|մէջբերուող էջեր=247-248}}</ref><ref name="A Question of Genocide, 270-272">{{Գիրք|հեղինակ=Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark|վերնագիր=A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|մէջբերոգող էջեր=270-272|մաս=The First World War and the Development of the Armenian Genocide}}</ref>։ Սկիզբը իշխանութիւնները կը հաւաքեն առողջ տղամարդիկը՝ յայտարարելով, որ բարեացակամ տրամադրուած կառավարութիւնը, մեկնելով ռազմական անհրաժեշտութենէն, կը պատրաստուի հայերը վերաբնակեցնել նոր տուներու մէջ։ Հաւաքուած տղամարդիկ կը բանտարկուին բանտերու մէջ, այնուհետեւ կը քշուին անմարդաբնակ վայրեր եւ կ'ոչնչացուին հրազէնի կամ սառէ զէնքի օգնութեամբ։ Ապա կը հաւաքագրուին ծերունիները, կանայք եւ երեխաները, որոնց նոյնպէս կը յայտնեն, որ անոնք պէտք է վերաբնակին։ Զանոնք կը քշեն շարասիւներով՝ ժանտարմներու հսկողութեան տակ։ Անոնք, որոնք ի վիճակի չէին այլեւս երթալու, կը սպաննէին. բացառութիւն չէին նաեւ յղի կիները։ Ոստիկանները ըստ հնարաւորութեան, կ'ընտրէին երկար երթուղիներ կամ մարդոց կը ստիպէին ետ երթալ նոյն երթուղիով, մինչեւ ծարաւէն ու քաղցէն մեռնէին: Թալէաթ հրամայած էր սպաննել բոլոր աքսորեալ հայերը՝ ինչպէս տղամարդիկ, այնպէս ալ կիներն ու երեխաները։ Ան բազմաթիւ հեռագիրեր ուղարկած է այդ մասին Հալէպի կուսակալին: Վրայ կը հասնի արտաքսումներու վերջը. «Սկսէ՛ք գործել նախկին հրամաններու համաձայն, եւ այդ կատարեցէ՛ք որքան կարելի է շուտ, Ձեզի արդէն հաղորդուածն է, որ ճեմիյէթի ցուցմունքով որոշուած է լիովին ոչնչացնել Թուրքիոյ մէջ ապրող հայերը։ Ով որ դուրս կու գայ այդ որոշման դէմ, չի կրնար մնալ պաշտօնական դիրքին մէջ։ Ինչքան ալ դաժան ըլլան ձեռնարկուող միջոցները, պէտք է վերջ տրուի հայոց գոյութեան։ Որեւէ ուշադրութիւն մի դարձնէք ո՛չ տարիքին, ո՛չ սեռին եւ ո՛չ ալ խղճմտանքին»<ref>«The Memoirs of Naim Bey․ Turkish Official Documents Relating to the Deportations and Massacres of Armenians» Compiled by Aram Andonian․, L․, 1920, p․ 64</ref>։ Տեղահանման առաջին հանգրուանը կը սկսի Ապրիլ 1915-ին [[Զէյթուն]]ի եւ [[Տորթյոլի]] հայոց տեղահանմամբ։ 24 Ապրիլին կը ձերբակալուի եւ կ'աքսորուի [[Իսթամպուլ]]ի հայկական վերնախաւը (Այդ օրը երբեմն կ'անուանեն '''Կարմիր կիրակի'''), իսկ հետագային՝ նաեւ կայսրութեան այլ համայնքներու յայտնի ներկայացուցիչները կը ձերբակալուին եւ կը տեղափոխուին երկու համակեդրոնացման վայրեր [[Անքարա|Անգարա]]յի մօտ՝ ղեկավարուելով 24 Ապրիլ 1915-ին, ներքին գործերու նախարար՝ Թալէաթ փաշային արձակած հրամանով։<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/Circular_on_April_24_1915 Circular on April 24 1915]</ref> [[Պատկեր:April24Victims.jpg|right|thumb|350px|24 Ապրիլ, 1915-ին ձերբակալուած հայ մտաւորականներէն ոմանք՝ <br />առաջին շարք՝ [[Գրիգոր Զօհրապ]], [[Դանիէլ Վարուժան]], [[Ռուբէն Զարդարեան]], [[Արտաշէս Յարութիւնեան]], [[Սիամանթօ]], <br />երկրորդ շարք՝ [[Ռուբէն Սեւակ]], [[Տիգրան Չեոկուրեան|Տիգրան Չէօկուրեան]], [[Տիրան Քելեկեան|Տիրան Քելէկեան]], [[Թլկատինցի]] եւ [[Երուխան]]]] Այդ գիշեր հայ մտաւորականներու առաջին հոսքը՝ թիւով 235 հոգի, կը ձերբակալուի<nowiki/>[[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ]] մէջ։ Ձերբակալուածներուն ընդհանուր թիւը այս գործողութեան իբրեւ արդիւնք, կը կազմէ 2345<ref name="vahakn dadrian">{{cite book|last = Dadrian|first = Vahakn N.|title = The history of the Armenian genocide: ethnic conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus|year = 2004|publisher = Berghahn Books|location = New York|isbn = 1-57181-666-6|page = 221|edition = 6th rev.}} </ref> հոգի։ Տեղահանութեան մասին օրէնքի ընդունումէն ետք՝ 30 Մայիս 1915-ին, ձերբակալուածները կը տեղաբաշխուին ամբողջ կայսրութեան տարածքով, եւ անոնց մեծամասնութիւնը կը սպաննուի։ Շատ քիչեր, ինչպէս՝ [[Վրթանէս Փափազեան]] եւ [[Կոմիտաս]] կը փրկուին առանձնայատուկ միջամտութեան իբրեւ արդիւնք։ Թէեւ հայերը օրէնքին մէջ չէին յիշուած, բայց պարզ էր, որ օրէնքը գրուած էր անոնց համար։ [[Պատկեր:Instruction of the Ministery of the Interior on april 24.png|24 Ապրիլ 1915-ին, ներքին գործերու նախարար Թալէաթ փաշային արձակած հրամանին բնօրինակը|left|thumb|284x284px]] Տեղահանման կ'ենթարկուի նաեւ [[Ալեքսանդրեթթա|Ալեքսանտրեթի]] եւ [[Ատանա]]յի հայ ազգաբնակչութիւնը։ 9 Մայիսին Օսմանեան կայսրութեան կառավարութիւնը կ'որոշէ տեղահանել նաեւ արեւելեան Անատոլիոյ համակեդրոնացման ճամբարներու հայերը։ Այն մտահոգութեամբ, որ տեղահանուող հայերը կրնան համագործակցիլ ռուսական բանակին հետ, ապա տեղահանութիւնը պէտք է իրականացուէր դէպի հարաւ, բայց պատերազմական թոհուբոհի մէջ այդ հրամանը չի կատարուիր։ [[Վանի հերոսամարտ]]էն ետք, կը սկսի տեղահանման չորրորդ հանգրուանը, ըստ որուն պէտք էր տեղահանուէին սահմանամերձ շրջաններուն մէջ եւ Կիլիկիոյ մէջ բնակող բոլոր հայերը<ref name="A Question of Genocide, 276-284">{{Գիրք|հեղինակ=Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark|վերնագիր=A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|մէջբերուող էջեր=276-284|մաս=The First World War and the Development of the Armenian Genocide}}</ref>։ 21 Յունիսին՝ տեղահանումներու եզրափակիչ հանգրուանին, Թալէաթ կը հրամայէ տեղահանել Օսմանեան կայսրութեան արեւելեան շրջանի տասնեակ գաւառներուն մէջ ապրող «բոլոր հայերը», բացի անոնցմէ, որոնք պետութեան համար պիտանի կը համարուէին։ Տեղահանումը կ'իրականացուէր երեք սկզբունքներու համաձայն՝ # «տասը տոկոսի սկզբունքը», որուն համաձայն հայերը պէտք էր կազմէին տարածաշրջանի իսլամներուն 10%-ը, # տեղահանուածներուն տուներուն թիւը պէտք չէ գերազանցէր յիսունը, # տեղահանուածներուն կ'արգիլուէր փոխել նախանշուած վայրերը։ Հայերուն կ'արգիլուէր բանալ սեփական դպրոցներ, հայկական գիւղերը իրարմէ պէտք էր հեռու ըլլային հինգ ժամուան ճամբով։ Հակառակ առանց բացառութեան բոլոր հայերուն տեղահանելու պահանջին՝ [[Իսթամպուլ]]ի եւ [[Էտիրնէ]]ի (Ադրիանապոլսոյ) հայ ազգաբնակչութեան զգալի մասը չի տեղահանուիր այն մտահոգութեամբ, որ օտարերկրեայ քաղաքացիները այդ գործողութեան ականատեսը կ'ըլլան։ [[Իզմիր]]ի հայկական բնակչութիւնը կը փրկուի նահանգապետ Ռահմի բէկին կողմէն, որ կը կարծէր, թէ հայոց տեղահանումը մահացու վտանգի կ'ենթարկէր քաղաքին առեւտուրը։ 5 Յուլիսին տեղահանման սահմանները արեւմտեան նահանգներու ([[Անգարա]], [[Էսքիշեհիր]] եւ այլն), [[Կիրկուկ]]ի, [[Մոսուլ]]ի, [[Եփրատ գետ|Եփրատի]] հովիտի հաշուին մէկ անգամ եւս կ'ընդարձակուին եւ մօտաւորապէս 13 Յուլիս 1915-ին Թալէաթ կը յայտարարէ, որ տեղահանութիւնը կ'իրականացուի «Հայկական հարցին վերջնական լուծման համար», որ փաստացի կը նշանակէր Օսմանեան կայսրութեան մէջ, հայոց հարցին վերացումը<ref name="A Question of Genocide, 276-284" />։ === Առաջին Տեղահանումներ === Մարտ 1915-ի կէսերուն, անգլիա-ֆրանսական ուժերը կը յարձակին [[Տարտանել]]ի վրայ։ [[Իսթամպուլ]]ի մէջ մայրաքաղաքը Էսքիշեհիր տեղափոխելու եւ տեղի բնակչութիւնը տեղահանելու նախապատրաստական աշխատանքները կը սկսին։ Վախնալով հայոց դաշնակիցներուն միանալէն՝ Օսմանեան կայսրութեան կառավարութիւնը կը մտադրէր տեղահանել Իսթամպուլի եւ Էսքիշեհիրի միջեւ ինկած ողջ հայ բնակչութիւնը։ Այն ատեն Իթթիհատի կեդրոնական կոմիտէի քանի մը համագումարներ կը կազմակերպուին, որոնց ընթացքին «Յատուկ կազմակերպութեան» ղեկավար Պեհայէտտին Շաքիր ապացոյցներ կը ներկայացնէ արեւելեան Անատոլիոյ մէջ, հայկական խումբերու գործունէութեան վերաբերեալ։ Խորհրդակցութեան ղեկավար Թալէաթ փաշա կատաղի ատելութեամբ կ'ազդարարէ, որ «պէտք է մաքրել հայերուն հաշիւը» եւ կը խոստանայ այդ մէկը իրականացնելու համար ոչինչ խնայել։ Երիտթուրքերու ղեկավար գործիչները (Նազըմ, Շաքիր, Շիւքրի, Ճաւիթ եւ ուրիշներ) միաբերան կը պահանջեն բնաջնջել բոլոր ոչ թուրք ժողովուրդները, ներառեալ՝ քիւրտերն ու արաբները, բայց առաջնահերթութիւն կը համարեն հայերուն ոչնչացումը․ {{քաղվածք|Պէտք է, որ հայ ազգը արմատախիլ ըլլայ, մեր հողին վրայ անհատ մը անգամ չմնայ, հայ անունը մոռցուի, «ոչ-թուրք տարրերը թող ջնջուին, որ ազգութեան եւ կրօնքին ալ պատկանած ըլլան<ref>{{Գիրք |հեղինակ = Մեւլանզադեէ Ռիֆաթ |մաս = |վերնագիր = Թրքական Յեղափոխութեան մութ ծալքերը |բնօրինակ = |հղում = |պատասխանատու խմբագիր = |հրատարակություն = |վայր = Բեյրութ |հրատարակչություն = 1938 |թվական = |հատոր = |մեջբերվող էջեր = 159-161 |էջերի թիվ = |սերիա = |ISBN = |տպաքանակ = }}</ref>։|}} Կ'ընդունուի հայոց բնաջնջման որոշումը եւ կը յանձնարարուի կառավարութեան իրականացնել զայն։ Կը կազմուի այդ հարցով զբաղող գործադիր կոմիտէ (բժիշկ՝ Նազըմ, բժիշկ Պեհայէտտին Շաքիր ու լուսաւորութեան նախարար Միտհաթ Շիւքրի) եւ լիազօրներ կը կարգուին վիլայեթներու մէջ։ Կը յանձնարարուի՝ հայերը բնաջնջել բոլոր միջոցներով։ Թալէաթի գլխաւորութեամբ կը ստեղծուի հայոց բնաջնջման տաս հազարանոց յատուկ կազմակերպութիւն մը՝ «Թեշքիլաթը մահսուսէ» լայն ճիւղաւորմամբ (50-ական հոգիով), եւ համապատասխան հրահանգներ կ'ուղարկուին բոլոր նահանգները։ 18 Փետրուար 1915-ի գաղտնի հրահանգին մէջ ըսուած էր. {{քաղվածք|«Ճեմիյեթը <sup>Իթթիհատի կեդրոնը</sup> Թուրքիոյ մէջ ապրող բոլոր հայերը, առանց անհատ մը ողջ ձգելու, փճացնել որոշած եւ այս մասին կառավարութեան ընդարձակ իրաւասութիւններ տուած է։ ․․․Պիտի չթոյլատրուի, որ հայ մը օգնութեան եւ պաշտպանութեան արժանանայ»<ref name="Անտոնեան Արամ. Մեծ ոճիրը">{{Գիրք |հեղինակ = Անտոնեան Արամ |մաս = |վերնագիր = Մեծ ոճիրը։ Հայկական վերջին կոտորածները եւ Թալէադ փաշա։ Պաշտօնական հեռագիրներ բնագիրներու ստորագրութեամբ եւ բազմաթիւ պատկերներով |բնօրինակ = |հղում = |պատասխանատու խմբագիր = |հրատարակություն = |վայր = Բեյրութ |հրատարակչություն = «Պահակ» |թվական = 1921 |հատոր = |մեջբերվող էջեր = 130-133 |էջերի թիվ = 304 |սերիա = |ISBN = |տպաքանակ = }}</ref>։|}} 15 Ապրիլին Թալէաթի, էնվեր փաշայի ու Նազըմի ստորագրութեամբ տեղական իշխանութիւններուն կ'ուղարկուի հայերուն համատարած բռնագաղթի ու ջարդերու կազմակերպման հրաման, ուր նշուած Էր․ {{քաղվածք|Իսլամ եւ թուրք ժողովուրդը ներկայացնող կառավարութիւնը եւ «Միութիւն եւ յառաջադիմութիւն» կոմիտէն, միացած ուժերով, ինչ որ ալ պատահի, որեւէ հաշտութեան սեղանի վրայ, որեւէ ձեւով հայկական հարցի մը դրուիլը կանխելու համար, օգտուելով պատերազմին մեզի բերած սա անկախութենէն, որոշեցինք վերջնական հաշուեհարդարի ենթարկել զայն, բնաջնջելով անհարազատ այդ տարրը, քշելով զանոնք դէպի Արաբիոյ անապատները, համաձայն տրուած մեր գաղտնի հրահանգին․․․ Արդ, կառավարութիւնը ու Իթթիհատի մեծ կոմիտէն կոչ կ'ընենք ձեզի եւ ձեր հայրենասիրութեան եւ կը հրամայենք, որ ձեր բոլոր տրամադրելի ուժերով աջակցիք «Միութեան եւ յառաջադիմութեան» տեղական մարմիններու, որոնք 24 Ապրիլի արեւածագէն սկսեալ, գաղտնի ծրագիրի մը համաձայն, գործադրութեան պիտի դնեն այս հրամանը։ Որեւէ պաշտօնատար ու անհատ, որ կը հակառակի այս սրբազան ու հայրենասիրական գործին ու չի տրամադրուիր իրեն յանձնուած պարտականութեան եւ որեւէ ձեւով այս կամ այն հայը պաշտպանելու կամ պահելու փորձ կ'ընէ, հայրենիքին եւ կրօնքին թշնամի կը նկատուի եւ ըստ այնմ ալ կը պատժուի<ref>{{Գիրք |հեղինակ = Առաքել Մարտիրոսի Քեչեան |մաս = |վերնագիր = Կարմիր դրուագներ հերոսներու կեանքէն |բնօրինակ = |հղում = |պատասխանատու խմբագիր = |հրատարակություն = 1938 |վայր = Բուխարեստ |հրատարակչություն = |թվական = 1915-1918 |հատոր = 1 |մեջբերվող էջեր = |էջերի թիվ = 63-64 |սերիա = |ISBN = |տպաքանակ = }}</ref>։|}} Երիտթրքական կառավարիչները պատերազմի սկիզբէն ձեռնամուխ կ'ըլլան հայոց բնաջնջման գործին։ Առաջին ծանր հարուածը կը տրուի թրքական «Սեֆերպերլիք»ով (զօրահաւաք), որ իսկական պատուհաս կը դառնայ հայոց գլխուն։ Մինչ այդ բանակին մէջ, գտնուող հայ զինուորականներուն (1908-ի յեղաշրջումէն ետք, քրիստոնեաները եւս ենթակայ էին զինուորական ծառայութեան) կը միանան բազմահազար զօրակոչիկներ (18-45 տարեկան բոլոր «ռազմունակ» տղամարդիկ), որոնք մուտք կը գործեն աշխատանքային գումարտակներու (ամելէ թապուրի) մէջ (կը փոխադրէին բեռներ, ճամբաներ կը շինէին եւ այլն) եւ մաս-մաս կ'ոչնչացնեն։ Թրքական կառավարութիւնը կարգադրած էր սպաննել օսմանեան բանակի բոլոր հայ զինուորականները։ Ահա ռազմական նախարար էնվեր փաշայի հրամանը, ուր ըսուած էր․ {{քաղվածք|Կայսերական բանակներուն մէջ ծառայող բոլոր հայ անհատները, առանց դէպքի մը տեղի տալու՝ իրենց զօրաբաժիններէն զատելով, ընդհանուրին աչքէն հեռու ծածուկ վայրերու մէջ գնդակահար պիտի ըլլան<ref name="Անտոնեան Արամ. Մեծ ոճիրը" />։|}} Գազանաբար կը հոշոտուի 60,000 հայ զինուորական։ Թրքական զօրահաւաքը կ'ուղեկցուէր համատարած շուրջկալներով, որոնց ատեն մարդոցմէ «զէնքեր» հաւաքելու եւ պատերազմական տուրք գանձելու պատրուակով կ'աւերուէին հայերուն տուները, կը կողոպտուէր անոնց ունեցուածքը, կը ձերբակալուէին ու կ'աւերուէին շատերը։ Ռուսական հետախուզութիւնը 15 Մարտ եւ 3 Ապրիլ 1915-ին, Թուրքիոյ վերաբերեալ կը հաղորդէր․ {{քաղվածք|Ամբողջ երկրին մէջ, տեղի կ'ունենան հայերու ձերբակալութիւններ․․․ Կոտորածներ էրզրումի, Տորթյոլի, Զէյթունի եւ շրջակայքին մէջ։ Արիւնալի ընդհարումներ՝ Պիթլիսի, Վանի եւ Մշոյ մէջ․․․ բռնութիւններ, թալան, սպանութիւններ Ակնի եւ ամբողջ Փոքր Հայքի մէջ։ Ժողովուրդի տնտեսական քայքայում եւ ընդհանուր կոտորած։|}} Շաքիրի, որ կը պնդէր, որ «ներքին թշնամին» ոչ պակաս վտանգաւոր է, քան «արտաքին թշնամին», կը տրուին լայն իրաւասութիւններ։ Մարտի վերջին եւ Ապրիլի սկիզբին «Յատուկ կազմակերպութիւնը» կը փորձէ կազմակերպել Էրզրումի հայոց ջարդերը եւ հակահայկական քարոզչութեան համար նահանգ կ'ուղարկէ Իթթիհատի ամէնէն գլխաւոր գործակալները, ինչպէս՝ Ռեշիտ բէկը ({{lang-tr|Reşit Bey}}), որ աւելի դաժան ձեւերով՝ ներառեալ ձերբակալութիւններն ու կտանքները, [[Տիարպեքիր]]ի մէջ, զէնք կը փնտռէր, այնուհետեւ կը դառնայ հայոց ամէնէն մոլեռանդ մարդասպանը։ [[Թաներ Աքչամ|Թաներ Աքչամի]] կարծիքով հայոց զանգուածային տեղահանութեան որոշումը ընդունուած էր Մարտին<ref>Akcam, Taner, «Armenien und der Völkermord: Die Istanbuler Prozesse und die türkische Nationalbewegung». Hamburg: Hamburger Edition, 1996. P.59</ref>, բայց այն փաստը, որ «Իսթամպուլէն տեղահանութիւնը այդպէս ալ չ'ըլլար», կը նշանակէ, որ այդ պահուն հայոց ճակատագիրը կախուած էր պատերազմի հետագայ ընթացքէն<ref name="Bloxham-78-80">{{Գիրք|հեղինակ=Donald Bloxham|վերնագիր=The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|վայր=Օքսֆորտ, Մեծ Բրիտանիա|մէջբերուող էջեր=78-80}}</ref>։ Հակառակ երիտթուրքերու պնդումներուն, որ հայոց տեղահանութիւննները կը պատասխանէին Արեւելեան ռազմաճակատին ընթացքին հայոց անհնազանդութեան, Ճեմալի ղեկավարութեամբ առաջին տեղահանութիւնները կը կատարուին ոչ թէ Արեւելեան ռազմաճակատին հարեւան շրջաններուն մէջ, այլ Անատոլիոյ կեդրոնէն դէպի [[Սուրիա]]: Եգիպտական գործողութիւններուն մէջ, պարտութենէն ետք ան Զէյթունի եւ Տորթյոլի բնակչութիւնը կ'որակէ «հնարաւոր վտանգաւոր» եւ դաշնակիցներու հնարաւոր յառաջխաղացման պարագային կ'որոշէ փոխել իրեն ենթակայ տարածքներու ժողովուրդը՝ առաջարկելով հայոց առաջին տեղահանութիւնները: Հայոց տեղահանութիւնները կը սկսին Զէյթուն քաղաքէն 8 Ապրիլ-ին, որուն բնակչութիւնը դարերով ունէր մասնակի անկախութիւն եւ թրքական իշխանութիւններուն հետ կը գտնուէր առճակատման մէջ։ իբրեւ հիմնաւորում՝ կը բերուէր իբր Զէյթունի հայոց եւ ռուսական ռազմական շտաբի մէջ գաղտնի համաձայնութեան տեղեկատուութիւնը, բայց Զէյթունի հայերը ոչ մէկ թշնամական քայլ չէին ձեռնարկած<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|հատոր=2|վայր=Մեծ Բրիտանիա|մեջբերուող էջեր=249-250}}</ref><ref name="Bloxham 82-83">{{Գիրք|հեղինակ=Donald Bloxham|վերնագիր=The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|վայր=Օքսֆորտ, Մեծ Բրիտանիա|մէջբերուող էջեր=82-83}}</ref><ref name="Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide">{{Գիրք|հեղինակ=Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark| վերնագիր=A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|221-243|մաս=Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide}}</ref>։ [[Պատկեր:Armrefugees.jpg|thumb|left|300px|Փախստական հայ կիներ՝ սատկած ձիու մարմինի մօտ [[Տէր Զօր շրջան|Տէր-Զօրի]] համակեդրոնացման ճամբարին:]] Քաղաք կը մտնէ երեք հազար թուրք զինուոր։ Թուրք զինուորներու վրայ յարձակած Զէյթունի երիտասարդ տղամարդոցմէ մաս մը, ներառեալ քանի մը դասալիք, կը փախչի հայկական եկեղեցի եւ ինքնապաշտպանութիւն կը կազմակերպէ՝ ըստ հայկական աղբիւրներու՝ վերցնելով 300 զինուոր (թուրքերը կը նշեն մէկ մայոր եւ ութ զինուոր), բայց եկեղեցին կը գրաւուի։ Հայկական կողմի հաղորդումով զինուորներու վրայ յարձակումը վրէժ էր հայկական գիւղերուն մէջ, այդ նոյն զինուորներու անհարիր կեցուածքին դիմաց։ Զէյթունի հայութեան մեծ մասը ապստամբներուն չէր աջակցեր, հայ համայնքի ղեկավարները ապստամբները կը համոզէին յանձնուելու եւ կառավարական զօրքերուն թոյլ կու տան հաշուեհարդար տեսնելու անոնց հետ։ Բայց օսմանեան պաշտօնեաներուն մէկ մասը միայն պատրաստ էր ընդունելու հայոց հաւատարմութիւնը, մեծամասնութիւնը կը համոզուի, որ Զէյթունի հայերը կը համագործակցին թշնամիին հետ։ Ներքին գործերու նախարար Թալէաթ Կոստանդնուպոլսոյ հայոց պատրիարքին շնորհակալութիւն կը յայտնէ դասալիքները բռնելու գործին մէջ, հայ բնակչութեան աջակցութեան համար, բայց աւելի ուշ հաղորդագրութիւններուն մէջ, ատիկա կը ներկայացնէ իբրեւ օտար տէրութիւններու հետ հայկական ապստամբութեան մէկ մասը. տեսակէտ մը, որ ընդունելի է թրքական պատմագրութեան կողմէն։ Հակառակ անոր, որ հայկական բնակչութեան մեծ մասը կողմ չէր օսմանեան բանակին ընդդիմանալուն, բայց այնուամենայնիւ անոնք եւս կը տեղահանուին դէպի Գոնիա եւ Տէր Զօրի անապատ, ուր հայերը կա՛մ կը սպաննէին, կա՛մ կը ձգէին, որ մեռնէին սովէն ու հիւանդութիւններէն։ Զէյթունէն ետք, նոյն ճակատագրին կ'արժանանան Կիլիկիոյ միւս քաղաքներու բնակիչները։ Տեղահանութիւնները տեղի կ'ունենան Վանի դէպքերէն առաջ, որոնք օսմանեան իշխանութիւնները կ'օգտագործէին հակահայկական քաղաքականութիւնը հիմնաւորելու համար։ Օսմանեան կառավարութեան գործողութիւնները իրենց ծաւալներով ակնյայտօրէն անգերազանցելի էին, բայց անոնք չէին ընդգրկեր կայսրութեան ողջ տարածքը<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250" /><ref name="Bloxham 82-83" /><ref name="Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide" />։ Զէյթունի հայոց տեղահանութիւնը լոյս կը սփռէ ցեղասպանութեան կազմակերպման ժամկէտներու հետ կապուած կարեւոր հարցի մը վրայ: Հայոց որոշ մասը կ'աքսորուի [[Գոնիա]] քաղաք, որ հեռու կը գտնուէր [[Սուրիա]]յէն ու [[Իրան|Իրաք]]էն. տեղեր, ուր աւելի ուշ հիմնականին մէջ, կը տեղահանուին հայերը։ [[Ճեմալ փաշա|Ճեմալ]] կը պնդէր, որ անձամբ ընտրած է Գոնիան, այլ ոչ թէ [[Միջագետք]]ը, իբր թէ, որպէսզի զինամթերքի տեղափոխման համար արգելքներ չստեղծուին։ Բայց Ապրիլէն ետք եւ Ճեմալի իրաւասութիւններէն դուրս տեղահանուած հայոց մէկ մասը կ'ուղղուէր Գոնիա, որ կը նշանակէր, թէ տեղահանման ծրագիրը կար արդէն Ապրիլ 1915-ին<ref name="Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide" />։ === Վանի Հերոսամարտը === [[Սարիղամիշ]]ի պարտութենէն ետք, Վան քաղաքը ռազմավարական մեծ նշանակութիւն ունէր ոչ միայն թուրքերու, այլեւ ռուսերու համար։ 1914-էն, Հ.Յ.Դ.-ն, քաղաքին մէջ մեծ ազդեցութիւն ունենալով, գաղտնի, մեծ թիւով զինամթերք պաշարած էր։ [[Անդրանիկ Օզանեան|Անդրանիկի]] հրամանատարութեամբ ռուսական կամաւորականներու՝ [[Սարայ աւան|Սարային]] մօտենալէն Օսմանեան իշխանութիւնները դաշնակցականներէն կը պահանջեն յանձնել թրքական բանակէն փախած հայ դասալիքները, քաղաքը կը կտրեն հեռախօսային կապէն եւ կը սկսին տեղի բնակչութենէն շորթումները։ Փետրուար 1915-ին, Վանի մէջ՝ կայսրութեան միակ շրջանին մէջ, ուր հայերը մեծամասնութիւն կը կազմէին, նահանգապետ կը նշանակուի Էնվերի աներձագը՝ [[Ճեւտէթ բէկ]], որ նշանաւոր էր բռնութիւններու հանդէպ իր հակումներով եւ զէնքի հաւաքագրման ատեն հայոց ահաբեկումներով։ Ճեւտէթ նոր վերադարձած էր Պարսկաստանի անյաջող արշաւանքէն, եւ իրեն կ'ուղեկցէր քանի մը հազար քիւրտ ու չերքէզ ոչ կանոնաւոր զինուորներ, այսպէս կոչուած «մսագործի գումարտակները»։ Թրքական կառավարութիւնը 1914-ին,կը պնդեն, որ Վանի մէջ հայեր ու քանի մը պարսկական ցեղեր կը զինեն Թուրքիոյ թշնամիները։ Վանի հայ ղեկավարները կը փորձեն հանգստացնել իշխանութիւնները եւ հաւատարմութիւն կը յայտնեն Ճեւտէթին։ Մարտ 1915-ի սկիզբը Ճեւտէթ [[Շատախ]]ի հայերէն մահուան եւ աքսորի սպառնալիքով կը պահանջէ 18-45 տարեկան բոլոր տղամարդիկը (4,000 տղամարդ, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ դասալիքներ) բանակին մէջ, աշխատելու համար։ Հայերը կը տրամադրեն միայն 400 հոգի, իսկ մնացեալին փոխարէն կ'առաջարկեն վճարել այսպէս կոչուած «ազատման հարկ» (բանակին մէջ, ծառայելու փոխարէն օրէնքով թոյլատրուած որոշակի գումարի վճարում), որ կը մերժուի Ճեւտէթին կողմէն։ Միջադէպ մըն ալ տեղի կ'ունենայ, երբ Ճեւտէթ հայ-թրքական ութ հոգինոց խումբ մը կ'ուղարկէ [[Շատախ]] գիւղ, ուր պէտք է քննարկէին հայը բանտին մէջ պահելու պատմութիւնը։ Ճամբան խումբին բոլոր չորս հայ անդամները կը սպաննուին։ 17 Ապրիլին Ճեւտէթ «մսագործի գումարտակները» կ'ուղարկէ վերացնելու Շատախի հայերը, բայց անկարգապահ զօրքը կը յարձակի մօտակայ գիւղերուն վրայ<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 249-255">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|հատոր=2|վայր=Մեծ Բրիտանիա|մէջբերուող էջեր=249-255}}</ref><ref name="The great game of genocide? 76-78">{{Գիրք|հեղինակ=Donald Bloxham|վերնագիր=The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|76-78}}</ref><ref name="Bloxham 265-267">{{Գիրք|հեղինակ=Donald Bloxham|վերնագիր=The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|մէջբերուող էջեր=265-267}}</ref>։ Զանգուածային սպանութիւնները կը սկսին 19 Ապրիլին, երբ Վանի շրջակայքը, կը սպաննուի շուրջ 2,500 հայ, իսկ յաջորդող քանի մը օրերուն՝ եւս 50,000: Հայոց վրայ յարձակումները կը հրահրուէին [[Իթթիհատ]]ի կողմէն, որ հետագային կը խոստանան Վանի երկու ժեներալ-նահագապետերը՝ Իպրահիմ Արուաս եւ Հասան Թաշին<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />։ Իսլամներուն մահուան սպառնալիքով արգիլուած էր օգնել հայերուն։ Վանի հայերը, սպասելով յարձակման, քանի մը շաբաթ կ'ամրացնեն քաղաքին իրենց հատուածը եւ չորս շաբաթներու ընթացքին, արդիւնաւէտ դիմադրութիւն կը ցուցաբերեն։ Վանի հայ բնակչութիւնը կը կազմէր մօտաւորապէս 30, 000 հոգի, որոնցմէ միայն 1,500-ը զինուած էր։ Զէնքը շատ յաճախ կ'ըլլար ինքնաշէն տարբերակով։ 16 Մայիսին, երբ ռուսական բանակը կը մօտենայ Վանի, թուրքերը հարկադրուած կը հեռանան, եւ ռուս հրամանատար Նիքոլաեւ Վանի մէջ, կը հռչակէ հայկական կառավարումը։ Վեց շաբաթէն, ռուսերը կը պահանջեն տանիլ այն հայերը, որոնք կրնային հեռանալ<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 249-255" /><ref name="The great game of genocide? 76-78" /><ref name="Bloxham 265-267" />։ Վանի իրադարձութիւնները նախապէս մշակուած բնոյթ չունէին, հայերը կը փորձէին հնարաւոր փախուստի միջանցք պահել դէպի Պարսկաստան, իսկ Ճեւտէթ պատժամիջոցներ կ'օգտագործէր իրեն տեսանելի «հայկական վտանգը» ճնշելու համար։ Անոր գործողութիւնները այն ատենուան համար բնորոշ չէին։ Նոյն ժամանակահատուածին մէջ, տեղին կ'ունենան նաեւ [[Պիթլիս]]ի քիւրտերու եւ [[Ատամակերտ|Պաշկալէ]]ի ասորիներու ապստամբութիւնները: === Տեղահանութիւններու Շարունակութիւն=== [[Պատկեր:AmbassadorMorgenthautelegram.jpg|thumb|left|200px|ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորկընթաուի հեռագիրը պետութեան (16 Յուլիս 1915, ) կը նկարագրէ հայոց բնաջնջումը իբրեւ ''«ռասայական բնաջնջման կազմակերպուած փորձ»:'']] {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:37em; max-width: 37%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |Օսմանեան պաշտօնեայ Սահիտ Ահմետի կողմէն Տրապիզոնէն հայոց տեղահանման նկարագրութիւնը<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265" group="Ն">Օսմանեան սպաներու հարցազրոյցները Սայքսին կը բերուին համառոտ։ Ամբողջական մեջբերումները՝ {{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|վայր=Մեծ Բրիտանիա|հատոր=2|մէջբերուող էջեր=262-265}}</ref>.<br /> Սկիզբը, օսմանեան պաշտօնեաները կը խլեն երեխաները, որոնցմէ շատերը կը փորձէ փրկել [[Տրապիզոն]]ի ամերիկեան հիւպատոսը։ Տրապիզոնի իսլամները նախազգուշացուած էին հայերը պաշտպանելու պարագային, մահապատիժի ենթարկելու մասին։ Աւելի ուշ, կ'առանձնացնեն տղամարդիկը՝ յայտարարելով, որ անոնք պէտք է մասնակցին աշխատանքներուն։ Կիները եւ երեխաները պահապաններու հսկողութեամբ եւ անվտանգութեան երաշխիքներով կը տարագրուին Մոսուլի ուղղութեամբ, որմէ ետք, տղամարդիկ քաղաքէն կը հանուին ու կը գնդակահարուին նախապէս փորուած խրամատներու մէջ։ Կիներուն եւ երեխաներու վրայ կը կազմակերպուին «չեթերու» յարձակումներ, որոնք կը կողոպտէին ու կը բռնաբարէին կիները, ապա՝ կը սպաննէին զանոնք։ Զինուորականները յստակ հրաման ունէին չխանագարելու «չեթերու» գործողութիւնները։ Ընտրուած երեխաները նոյնպէս կը տարագրուին ու կը սպաննուին։ Ամերիկեան հիւպատոսին խնամակալութեան տակ գտնուող երեխաները, կ'ընտրուին իբր թէ [[Սեբաստիա]] ուղարկելու համար, նաւակներով ծով կը հանուին, կը սուինահարուին, մարմինները կը դրուին պարկերու մէջ եւ կը նետուին ծով։ Քանի մը օրէն, կարգ մը մարմիններ կը գտնեն Տրապիզոնի ափերուն մօտ։ Յուլիս 1915-ին Սահիտ Ահմետին կը հրամայեն ուղեկցիլ Տրապիզոնի հայոց վերջին խումբին՝ կազմուած 120 տղամարդոցմէ, 400 կիներէ եւ 700 երեխաներէն։ Սկիզբը՝ խումբէն կ'առանձնացուին տղամարդիկ, աւելի ուշ Սահիտ Ահմետի կը յայտնեն, որ անոնք բոլորը սպաննուած են։ Ամբողջ ճամբան կային հազարաւոր հայերու մարմիններ։ «Չեթերու» քանի մը խումբեր կը փորձեն խումբէն վերցնել կիները եւ երեխաները, բայց Սահիտ Ահմետ կը հրաժարի յանձնել տալ հայերը։ Ճամբան ան մօտաւորապէս 200 երեխայ կու տայ իսլամ ընտանիքներու, որոնք կը խոստանան հոգ տանիլ անոնց։ Կամախի մէջ, Սահիտ Ահմետ հրաման կը ստանայ հայերը պահպանել, մինչեւ այն ատեն, որ անոնք ողջ են։ Ան կը յաջողի հայերու այդ խումբին միացնել Էրզրումէն եկող խումբը, որ կը գլխաւորէր ոստիկանութեան ներկայացուցիչ Մուհհամէտ Էֆենտին։ Այնուհետեւ Էֆենտին Սահիտ Ահմետի կը յայտնէ, որ այդ խումբը հասած է [[Եփրատ գետ|Եփրատ]]ի ափերը, ուր առանձնացուած է խումբէն եւ ոչնչացուած՝ «չեթ» հրոսակներու կողմէն։ Գեղեցիկ հայ աղջիկները պարբերաբար հրապարակայնօրէն կը բռնաբարուէին, ապա՝ կը սպաննուէին, տրապիզոնեան պաշտօնեաներու կողմէ: Հայոց սպանութիւններու կազմակերպիչներէն՝ Սահիտ Ահմետ կը տեղեկացնէր Էրզրումի մէջ Պեհայէտտին Շաքիրին, [[Տրապիզոն]]ի մէջ՝ Նայիլ բէկին եւ [[Կամախ]]ի՝ Երզնկայի խորհրդարանի անդամներուն։ «Չեթերու» կեդրոնականը կը գտնուէր՝ Կամախ։ |} Եթէ ընդհանուր տեղահանութիւնները նախապէս ծրագրուած չէին, այնուամենայնիւ Մարտ 1915-ին խորհրդակցելէն ետք [[Իթթիհատ]]ի ներկայացուցիչները կը սկսին քարոզել հայոց զանգուածային սպանութիւնները։ Վանի իրադարձութիւնները եւ ըստ թրքական պաշտօնական վիճակագրութեան՝ 150,000 իսլամներու սպանութիւնները (Խալիլ Պերքթայ կը ներկայացնէ հայոց կողմէն 1915-ին, Անատոլիոյ մէջ, սպաննուած 12, 000 իսլամներու թիւը) նոյնպէս իբրեւ առիթ կ'օգտագործուին իշխանութիւններուն կողմէն հակահայ գործողութիւններուն համար։ 24 Ապրիլ 1915-ին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, կը ձերբակալուին 235 երեւելի հայեր, որոնք հետագային կ'աքսորուին։ Անոնց կը հետեւի 600 հայերու ձերբակալութիւնը, այնուհետեւ 5000-ի։ Անոնց մեծամասնութիւնը կը սպաննուի Իսթամպուլի մերձակայքը։ Այս գործողութիւնները որեւէ հիմք չունէին, եւ [[ԱՄՆ]] դեսպան Հենրի Մորկընթաուի հետ զրոյցի մը ընթացքին, Թալէաթը այս գործողութիւնները կը բնութագրէ իբրեւ «ինքնապաշտպանութիւն»։ 30 Մայիս, 1915-ին Օսմանեան կայսրութեան նախարարներուն խորհուրդով կ'ընդունուի Տեղահանութեան մասին օրէնքը, ըստ որուն ռազմական հրամանատարութիւնը լիազօրուած ճնշած էր բնակչութեան զինուած ապստամբութիւնները եւ տեղահանած դաւաճանութեան կամ լրտեսութեան մէջ կասկածուողները։ Օրինակ հաղորդելու նպատակով, կը նախատեսուէին տեղահանուածներուն պահակներ եւ կորսնցուցած ունեցուածքի փոխհատուցում տրամադրել, բայց գործնականին մէջ այս պայմաններէն ոչ մէկը չ'իրականանար: Հայոց բնաջնջման գործին մէջ, գլխաւոր դերակատարութիւնը ունէր Էրզրումի մէջ տեղակայուած «Յատուկ կազմակերպութիւնը» ({{lang-ota|تشکیلات مخصوصه}}), որ ունէր մինչեւ 34,000 անդամ, որոնց գերակշիռ մասը կը կազմէին «չեթերը»՝ բանտերէն ազատ արձակուած յանցագործները։ «Յատուկ կազմակերպութիւնը» անմիջապէս կ'ենթարկուէր Թալէաթին։ Առաջին անգամ ան ինքզինք կը ցուցադրէ 1914 -ին, ռուսական զօրքերու նահանջի շրջաններուն մէջ, հայոց դէմ բռնութիւններուն ատեն՝ Վանի դէպքերէն վեց ամիս առաջ, որ հայոց տեղահանութեան պաշտօնական պատճառը կ'ըլլայ։ Զանգուածային սպանութիւններուն մէջ, գործօն մասնակցութիւն կ'ունենայ նաեւ երկիրի յատուկ ծառայութիւնները ղեկավարող եւ մահուան յատուկ գումարտակներ ստեղծած Պեհայէտտին Շաքիրը<ref name="see also suni" group="Ն">Տե՛ս նաեւ Սաբանչի համալսարանէն պատմաբան՝ Հալիլ Բերքթայի հարցազրոյցը թրքական «Ռադիկալ» թերթին (Սիւնի, 2004):</ref><ref name="յատուկ կազմակերպութեան դերը" group="Ն">«Յատուկ կազմակերպութեան» եւ Պեհայէտտին Շաքիրի դերը հանգամանօրէն դիտարկուած է {{Գիրք|հեղինակ =Taner Akçam|վերնագիր =From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}} գիրքի, «The Decision for Genocide in Light of Ottoman-Turkish Documents» գլուխին մէջ</ref>։ 18 Ապրիլին Էրզրումի մերձակայքը, տեղի կ'ունենայ թրքական զանգուածային հանրահաւաք մը, որուն ընթացքին, հայերը կը մեղադրեն դաւաճանութեան մէջ, իսկ անոնց օգնող իսլամները կը նախազգուշացնեն, որ անոնք նոյնպէս կը կիսեն հայոց ճակատագիրը։ Յաջորդող շաբաթներու ընթացքին, Էրզրումի նահանգի հայերը թրքական յարձակումներու առարկայ կը դառնան։ Մայիսի կէսերուն ջարդեր տեղի կ'ունենան [[Խնուս]]ի մէջ եւ անոր մերձակայքը, ուր կը սպաննուի 19,000 հայ։ Նահանգի միւս գիւղերուն հայերը կը տեղահանուին Էրզրում, անոնցմէ շատերը կը մահանայ անօթութենէն, ծարաւէն եւ տանջալլկութենէն, իսկ ողջ մնացածները Կամախի կիրճի լանջերէն կը նետեն գետը։ Էրզրումի 65,000 հայ բնակչութեան մեծամասնութիւնը Յունիս-Յուլիս 1915-ին, կը տեղահանուի կամ կը սպաննուի Կամախի կիրճերուն մէջ, մնացեալները կը տեղահանեն [[Հալէպ]] կամ [[Մուսուլի Հայերը|Մուսուլ]], ուր քանի մը հոգի կը յաջողի ողջ մնալ։ Էրզրումի մէջ, կը ձգեն շուրջ 100 հայ, որոնք կ'աշխատէին ռազմական կարեւորագոյն հարցերուն մէջ։ Երզնկայի հայերը նոյնպէս հիմնականին մէջ, կը սպաննուին Կամախի կիրճերուն մէջ։ [[Բաբերդ (քաղաք)|Պեյպուրթի]]՝ Էրզրումի նահանգին եւս մէկ քաղաքի հայերէն սկիզբը՝ դրամ կը վերցնեն եւ երիտասարդ աղջիկներուն՝ անվտանգութեան երաշխիքներ կու տան, ապա անոնց վրայ կը յարձակին «չեթերը»։ Դէպի Երզնկա ետ փախչողները կը գնդակահարեն ոստիկանները<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|վայր=Մեծ Բրիտանիա|հատոր=2|մէջբերուող էջեր=255-258}}</ref>։ [[Օրդու|Օրտու]]էն կիները եւ երեխաները [[Սամսոն]] տեղափոխուելու պատրուակով կը բարձրացնեն բեռնանաւերը, ապա, կը տարուին բաց ծով եւ նաւէն դուրս կը նետուին։ [[Կարմիր խաչ|Կարմիր մահիկի]] հիւանդանոցի հայուհիները կ'անարգուին. Տրապիզոնի նահանգապետը կը բռնաբարէր զանոնք եւ կը պահէր իբրեւ հարճեր<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86">{{Գիրք|վերնագիր=Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|մէջբերուող էջեր=83-86|հեղինակ=Vahakn N. Dadrian.|մասь=The Armenian Genocide: an interpretation}}</ref>։ Թրքահայաստանի հարաւային մասը հայերէն կը մաքրուի։ Հակառակ [[Պիթլիս]]ի հայոց օրինապաշտութեան՝ Ճեւտէթ սկիզբը՝ անոնցմէ փրկագին կը պահանջէ, ապա շատերը կախաղան կը բարձրացնէ։ 25 Յուլիսին քաղաքը կը շրջապատուի Ճեւտէթի զօրքերուն կողմէն, եւ կարճ պաշարումէն ետք քաղաքին հայկական մասը անձնատուր կ'ըլլայ։ Տղամարդիկ կը սպաննուին, իսկ երիտասարդ աղջիկներուն կու տան տեղացի թուրքերուն ու քիւրտերուն, մնացեալ հայ բնակչութիւնը, կ'ուղարկուի հարաւ, որոնք խեղդամահ կ'ըլլան [[Տիգրիս (գետ)|Տիգրիս]]ի մէջ։ Պիթլիսի մէջ, ընդհանուր առմամբ կը սպաննուի 15,000 հայ, անոնց տուները կը տրուին թուրք եւ քիւրտ մուժահիրներուն<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258" />։ Միաժամանակ սպանդի կ'ենթարկուի Պիթլիսի շրջակայ գիւղերու հայ բնակչութիւնը։ Պիթլիսէն ետք, Ճեւտէթ կ'ուղեւորուի Մշոյ նահանգ, ուր թուրքերու ու քիւրտերու մայիսեան յարձակումներէն ետք, կը տիրէր ժամանակաւոր խաղաղութիւն։ Ճեւտէթի՝ նահանգ այցելելէն ետք, կը սկսին հայութեան ղեկավարներու կտտանքները, տղամարդիկ կը սուինահարուին, կիները եւ երեխաները կը փակուին ախոռներուն մէջ եւ ողջ-ողջ կը հրկիզուին։ Ապա, Ճեւտէթն ու թուրք-քրտական ջոկատները կը յարձակին Սասունի հայութեան վրայ, որոնք կը պաշտպանուին, մինչեւ որ կը վերջանայ զինամթերքն ու սնունդը։ [[Սեւ Ծով|Սեւ ծովու]] ծովափնեայ քաղաքներուն մէջ, հայերը նաւերու մէջ կը նստեցնեն, այնուհետեւ ջրախեղդ կ'ընեն։ Բնաջնջման կ'ենթարկուին նաեւ աւետարանական եւ կաթողիկէ դաւանանքի հայերը։ [[Խարբերդ]]ի մէջ, 13,000 հայ զինուորներու հետ կը սպաննուի նաեւ ամերիկացի միսիոնարներու կողմէն հիմնադրուած [[Եփրատ գետ|Եփրատ]] վարժարանի ուսանողներն ու դասախօսները։ Նոյն բախտին կ'արժանանան նաեւ՝ [[Մերզիֆոն]]ի հայերը, ուր ամերիկեան աւետարանական միսիոնարներու ղեկավարութեամբ կը գործէր Անատոլիոյ վարժարանը։ [[Մարզուան]]ի 12, 000 հայոց մեծամասնութիւնը տեղահանելէն ետք, վարժարանի նախագահը ամերիկեան դեսպանի միջոցով Էնվերէն ու Թալէաթէն վարժարանի անդամներուն համար անվտանգութեան երաշխիքներ կը ստանայ, բայց նահանգապետը կը յայտարարէ, որ ինք տեղեակ չէ երաշխիքներու մասին եւ մնացեալ հայերը կը տարհանէ անապատ, ուր անոնք կը մահանան։ Տեղահանման կ'ենթարկուին նաեւ [[Անգարա]]յի հայերը, որոնց մեծ մասը կաթողիկէ էր<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258" />։ {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:40em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |1900 -ին ծնած Թագուհի Լեւոնեանի յուշերէն<ref name="Adalian-81-83">''Rouben Paul Adalian''. The Armenian Genocide // Totten, Parsons, "Charny. A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts"|81-83}}</ref>։<br />[[Բալու (քաղաք)|Բալուէն]] Տիգրանակերտ ([[Տիարպեքիրի Ջարդեր (1895)|Տիարպեքիր]]) մեզ կը տանջէին, եւ մենք կը տանջուէինք։ Չկար հաց ու ջուր։ Մօրս պայուսակին մէջ, ինչ-որ բան կար, որ ան երբեմն մեզի կու տար։ Մենք 10-15 օրուան ընթացքին, ամբողջ օրը կը քալէինք։ Ոտքերուս կօշիկներ չէին մնացած։ Վերջապէս մենք հասանք Տիգրանակերտ։ Հոն մենք լուացուեցանք, մեր մօտ եղած չոր հացը թրջեցինք եւ կերանք։ Շշուկներ տարածուեցան, որ նահանգապետը հայերէն կը պահանջէ 12-ամեայ գեղեցիկ աղջիկ մը.. Գիշերը անոնք լապտերներով եկան՝ փնտրելու այդպիսի աղջիկ մը։ Գտան զինք, խլեցին ողբացող մօրմէն եւ ըսին, որ զինք յետոյ կը վերադարձնեն։ Աւելի ուշ անոնք գրեթէ մեռած երեխան վերադարձուցին, սոսկալի վիճակի մէջ՝ զինք ձգելով մօր ծունկներուն։ Մայրը աղեկտուր կ'ողբար, իսկ երեխան, չկարենալով հանդուրժել տեղի ունեցածին, մահացաւ։ Կիները չէին կրնար հանգստացնել մայրը։ Վերջապէս կանայք փորձեցին ոստիկանի մը զէնքով փոս մը փորել եւ թաղեցին աղջիկը։ Հոն մեծ պատ մը կար, եւ իմ մայրս ու քանի մը կիներ անոր վրայ գրեցին. «Հոս թաղուած է Շուշանը»։ |} Ի տարբերութիւն այլ տեղահանութիւններու, որոնք տեղի հայ համայնքներու շրջանակներուն մէջ, չէին տարբերիր իշխանութիւններու տեսանկիւնէն անմեղներուն «մեղաւորներէն», Կիլիկիոյ տեղահանութիւնները արդէն տարբերութիւն չէին դներ հայ յեղափոխական եւ այլ համայնքներու միջեւ։ Այս տեղահանութիւնները կապ չունէին նաեւ սահմանի մօտիկութենէն եւ կը վերաբերէին Օսմանեան կայսրութեան բոլոր հայերուն։ Այս տեղահանուածներուն չէին տրամադրեր սնունդ, որ փաստացի կը նշանակէր սովամահութիւն։ Անոնք պաշտպանուած չէին եւ ճամբան կ'ենթարկուէին օսմանեան անկանոն ուժերու, քիւրտերու, չերքէզներու եւ այլ իսլամական ցեղերու կողոպուտին ու բռնութիւններուն, որուն իբրեւ արդիւնք, անապատին մէջ գտնուող վերջնակէտ կը հասնէր տարհանուողներուն մօտաւորապէս 20%-ը միայն։ Նոյն բանը տեղի կ'ունենայ ողջ Արեւելեան Անատոլիոյ հայերուն հետ։ Արեւմտեան նահանգներու հայերը համեմատաբար անխոչընդոտ կը հասնին մինչեւ Տէր Զօր, ուր հետագային, շատերը կա՛մ կը մահանան, կա՛մ կը սպաննուին։ Անատոլիոյ հայ համայնքներու ընդհանուր կազմաքանդման գործընթացը կը սկսի 24 Ապրիլ, 1915-ին, երբ կը ձերբակալուին եւ [[Անգարա]] կը տարհանուին Կոստանդնուպոլսոյ հայ համայնքին ղեկավարները։ Յունիսի կէսերուն գրեթէ բոլորը սպաննուած էին։ Այդ ընթացքին, գրեթէ ամբողջութեամբ ոչնչացուած էին Պիթլիսի եւ Էրզրումի հայ համայնքները։ 9 Յունիսին Ներքին գործերու նախարարութիւնը Էրզրումի նահանգապետին նամակ կ'ուղարկէ՝ պահանջելով վաճառել տեղահանուած հայոց ունեցուածքը, որոնց վերադարձը չէր ակնկալուեր։ 1915-ի ամրան, տեղահանութեան աշխարհագրութիւնը կ'ընդարձակի՝ ներառելով ներկայիս Սուրիոյ շրջանները։ Ըստ տեղահանութիւններու նախագիծին՝ հայերը պէտք չէ գերազանցէին տեղի բնակչութեան 10%-ը, որ կ'արտացոլէր երիտթուրքերու վախը հայոց կուտակումներէն։ Փաստեր կան կարծելու, թէ Տէր Զօրի անապատին շուրջ գտնուող ճամբարներու մինչեւ 150,000 հոգիի սպանութիւնը կատարուած է չերքէզներու, չեչեններու եւ արաբներու կողմէն<ref name="A Question of Genocide, 270-272" />։ Սպանութիւններու վերաբերեալ ամէնէն արժէքաւոր վկայութիւններէն մէկը ձգած են օսմանեան արաբ չորս պաշտօնեաներ, որոնք ռուսական կողմ կ'անցնին եւ հետագային տեղահանութիւններու մանրամասնութիւնները կը պատմեն [[Մարք Սայքս]]ին։ 1915-ին [[Տրապիզոն]]ի մէջ գտնուող հրամանատար Սաիտ Ահմետ Մուխտերա ալ-Պահաժայի խօսքերով՝ ան գիտէր, որ հայոց տեղահանութիւնը կը նշանակէր ոչնչացում, եւ ինք տեղեակ էր դասալիքները առանց դատի գնդակահարելու գաղտնի հրամանէն։ Հրամանատար Սաիտ Ահմետ յայտնած է, որ գաղտնի հրամանին մէջ «դասալիքներ» բառին փոխարէն գրուած էր «հայեր», որ կը վկայէ, թէ կեդրոնական իշխանութիւնները կը գիտակցէին իրենց արարքներուն սխալ ըլլալը եւ ամէն ձեւով կը փորձէին քողարկել զանոնք<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265-2">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|հատոր=2|վայր=Մեծ Բրիտանիա|մէջբերուող էջեր=262-265}}</ref>։ Հայոց սպանութիւնները կ'ուղեկցուէին կողոպուտով ու գողութեամբ։ Վաճառական Մեհմետ Ալիի ({{lang-tr|Mehmed Ali}}) խօսքերով՝ Ասենթ Մուսթաֆա եւ [[Տրապիզոն]]ի նահանգապետ Ճեմալ Ազմի իւրացուցած էին հայոց՝ 300,000 - 400,000 թրքական ոսկեայ ֆունտ արժողութեամբ թանկարժէք իրեր (այդ օրերուն՝ շուրջ 1,500,000 ԱՄՆ տոլար)։ Հալէպի, ԱՄՆ հիւպատոսը կը զեկուցէր [[Ուաշինկթըն]], որ Թուրքիոյ մէջ կը գործէր «յափշտակութիւններու հսկայական համակարգ մը»։ Տրապիզոնի հիւպատոսը կը յայտնէր, որ ամէն օր կը տեսնէ, ինչպէս է «թուրք կիներուն եւ երեխաներուն ամբոխը գիշանգղերու պէս կը հետեւէր ոստիկանութեան ու կը տանէր ամէն ինչ, որ կրնային», եւ որ Տրապիզոնի մէջ [[Իթթիհատ]]ի Քոմիսարին տունը լեցուն էր ոսկիով եւ թանկարժէք իրերով, որոնք կողոպուտներէն իր բաժինը կը կազմէին<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86" />։ 1915-ի ամրան վերջը, կայսրութեան հայ բնակչութեան զգալի մասը սպաննուած էր։ Հակառակ Օսմանեան կայսրութեան իշխանութիւններու փորձերուն՝ ծածկելու ատիկա՝ [[Եւրոպա]] հասած փախստականները կը պատմէին հայ բնակչութեան ոչնչացման մասին։ 27 Ապրիլ 1915-ին Ամենայն հայոց կաթողիկոսը կոչ կ'ընէ ԱՄՆ-ին եւ Իտալիոյ թոյլ չտալու եւ դադրեցնելու ջարդերը։ Դաշնակից պետութիւնները հրապարակայնօրէն կը դատապարտեն օսմանեան իշխանութիւններու թոյլտուութեամբ թուրքերու եւ քիւրտերու կողմէն հայոց ջարդերը, բայց պատերազմի պայմաններուն մէջ այլ բան անկարող էին ընելու հայոց վիճակը թեթեւցնելու համար։ Մեծն Բրիտանիոյ մէջ պաշտօնական հետաքննութենէն ետք, կը հրատարակուի «Օսմանեան կայսրութեան մէջ, վերաբերմունքը հայոց նկատմամբ» փաստաթուղթերու գիրքը<ref name="The treatment of Armenians in the Ottoman Empire">{{Գիրք|հեղինակ=James Bryce|վերնագիր=The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce}}</ref>, իսկ [[Եւրոպա]]յի եւ ԱՄՆ-ի մէջ, փախստականներու համար հանգանակութիւններ կը սկսին։ [[Կեդրոնական Անատոլիա|Կեդրոնական]] եւ [[Արեւմտեան Անատոլիա|Արեւմտեան Անատոլիոյ]] հայոց ոչնչացումը կը շարունակուի նաեւ 1915-ի Օգոստոսէն ետք<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-565-567">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|հատոր=2|վայր=Մեծ Բրիտանիա|մէջբերուող էջեր=565-567}}</ref>։ === Բժշկական Փորձարկումներ հայոց Վրայ === [[Պատկեր:Nød i Armenia - fo30141712130022 302.jpg|thumb|270px|[[Մերձաւոր Արեւելք]]ի նպաստամատոյցի կողմէն խնամակալութեան տակ վերցուած երեխաներ<ref>[http://www.genocide-museum.am/arm/neast_relief.php#sthash.KCDoEW1t.dpuf Մերձաւոր Արեւելքի Նպաստամատոյց Ընկերութեան լուսանկարներու հաւաքածոյ]</ref>:]] Օսմանեան հայոց ոչնչացման իբրեւ արդարացում, կը գործածուէր նաեւ կենսաբանական հիմնաւորումը։ Հայերը կ'անուանուէին «վտանգաւոր մանրէներ», որոնց կը վերագրուէր կենսաբանական աւելի ցած կարգավիճակ մը, քան իսլամներուն։ Այս քաղաքականութեան գլխաւոր քարոզիչը բժիշկ Մեհմետ Ռեշիտն էր՝ [[Տիարպեքիր]]ի նահանգապետը, որ առաջինը կը հրամայէ տեղահանուողներուն ոտքերը պայտել։ Ռեշիտ նաեւ կը կիրարկէր հայոց խաչելութիւնը՝ նմանակեղծելով [[Քրիստոս]]ի [[խաչելութիւն]]ը<ref name="Dictionary of Genocide-21-22">{{Գիրք|հեղինակ=Samuel Totten|վերնագիր=Dictionary of Genocide|մէջբերուող էջեր=21-22}}</ref>։ 1978 -ին թրքական պաշտօնական հանրագիտարանը Ռեշիտը կը բնութագրէ իբրեւ «հոյակապ հայրենասէր»<ref name="A Question of Genocide-126-148">{{Գիրք|հեղինակ=Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark|վերնագիր=A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|մէջբերուող էջեր=146-148|մաս=The First World War and the Development of the Armenian Genocide}}</ref>։ Տանելի կենցաղային պայմաններու եւ դեղորայքի բացակայութիւնը թրքական բանակին մէջ, կը յանգեցնեն [[համաճարակ]]ի տարածման՝ խլելով իւրաքանչիւր տասներորդ զինուորին կեանքը։ Երրորդ բանակի բժիշկ [[Թեւֆիկ Սալիմ]]ի հրամանով [[բծաւոր տիֆ]]ի դէմ պատուաստանիւթ գտնելու նպատակով Երզնկայի կեդրոնական հիւանդանոցին մէջ, փորձեր կը կատարուին հայ զինուորներու եւ ռազմական ուսումնարաններու սաներուն վրայ, որոնցմէ շատերը կը մահանան։ Ապացոյցները ցոյց կու տան այս բոլորին մէջ, Պեհայէտտին Շաքիրի մասնակցութիւնը։ Փորձերը անմիջականօրէն կ'անցընէր [[Իսթամպուլ]]ի բժշկական դպրոցի պրոֆեսոր [[Համտի Սուաթ]], որ հիւանդները կը ներարկէր տիֆով վարակուածի արիւնով։ Պատերազմի աւարտէն ետք, այս գործին քննման ատեն Իսթամպուլի ռազմական դատարանին կողմէն Համտի Սուաթ կը տեղափոխուի բժշկական դպրոցին դարմանատունը «սուր փսիխոզ» ախտորոշմամբ հարկադիր բուժման<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77">{{Գիրք||վերնագիր=Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|մէջբերուող էջեր=70-77|հեղինակ=Vahakn N. Dadrian.|մաս=The Armenian Genocide: an interpretation}}</ref>։ Այսօր Թուրքիոյ մէջ, Համտի Սուաթ կը համարուի թրքական [[մանրէաբանութիւն|մանրէաբանութեան]] հիմնադիրը, եւ անոր նուիրուած է Իսթամպուլի յիշատակի տուն-թանգարանը։ Անոր փորձարկումները կը հաստատուին Օսմանեան զինուած ուժերու գլխաւոր համաճարակային տեսուչ Սուլէյման Նումանի ({{lang-tr|Süleyman Numan}}) կողմէն։ Փորձարկումներուն կ'ընդդիմանան Թուրքիոյ գերմանացի բժիշկներ, ինչպէս նաեւ քանի մը թուրք բժիշկներ։ Անոնցմէ մէկն էր՝ Ճեմալ Հայտար ({{lang-tr|Cemal Haydar}}), որ անձամբ ներկայ գտնուած էր փորձարկումներուն եւ 1918-ին ներքին գործոց նախարարին բաց նամակով զանոնք բնութագրած է իբրեւ «բարբարոսական» եւ «գիտական յանցագործութիւն»։ Հայտարի կ'աջակցի Երզնկայի Կարմիր մահիկ հիւանդանոցի գլխաւոր բժիշկ Սալահետտին, որ իր աջակցութիւնը կ'առաջարկէ իշխանութիւններուն բժշկական փորձարկումներու կազմակերպիչներուն եւ իրագործողները գտնելու գործին մէջ։ Պաշտպանութեան նախարարութիւնը կը հերքէ իր հասցէին հնչող մեղադրանքները, բայց Հայտար եւ Սալահետտին կը պնդեն իրենց համոզումները։ Անցումային շրջանի քաղաքական խառնաշփոթին իբրեւ արդիւնք, փորձարկումներու մեղաւորները կը յաջողին խոյս տալ պատիժէն։ Համտի Սուաթ կը հրապարակէ իր հետազօտութիւններուն արդիւնքները, ուր կը նկարագրէր «դատապարտուած յանցագործներու»ն վրայ իր փորձարկումները<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77" />։ 1919-ին ռազմական դատարանին անցուցած հետաքննութեան իբրեւ արդիւնք, յայտնի կը դառնան հայ երեխաներու եւ յղի կիներու թունաւորման փաստեր [[Տրապիզոն]]ի ծառայութիւններու եւ առողջապահութեան բաժանմունքի ղեկավար Ալի Սաիպի կողմէն ({{lang-tr|Ali Saib}})։ Թոյնէն հրաժարողները կը ստիպէին զայն ընդունիլ բռնի ուժով կամ զիրենք կը խեղդէին ծովը։ Տեղահանումներու իբրեւ արդիւնք, ողջ մնացած եւ [[Միջագետք]]ի ճամբարներ հասած հայերը Սաիպ կը սպաննէր՝ [[մորֆին]]ի մահացու չափաբաժին մը կամ թունաւոր նիւթեր ներարկելով։ Ֆրանսացի եւ թուրք ականատեսները կը հաստատեն հիւանդանոցներուն եւ դպրոցներուն մէջ, երեխաներու թունաւորուելու փաստերը։ Սաիպ կ'օգտագործէր նաեւ շարժական [[Բաղնիք|շոգեբաղնիքներ]] ({{lang-tr|Etüv}}), որոնց մէջ երեխաները կը սպաննէին գերտաք շոգիով<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 77-80">{{Գիրք|վերնագիր=Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|մէջբերուող էջեր=77-80|հեղինակ=Vahakn N. Dadrian.|հատոր=The Armenian Genocide: an interpretation}}</ref>։ === Հայոց Ինքնապաշտպանութիւնը === [[Անտիոք]]էն ոչ հեռու՝ [[Մուսա Լեռ|Մուսա լերան]] շրջանին մէջ, ապրող հայ բնակչութիւնը, կանխազգալով սպանութիւնները, Յուլիս 1915-ին իշխանութիւններէն կը փախչի լեռները եւ հոն յաջող ինքնապաշտպանութիւն մը կը կազմակերպէ՝ թրքական զօրքերուն յարձակումները կանխելով եօթ շաբաթ։ Մօտաւորապէս 4,000 հոգի կը փրկուի ֆրանսական ռազմական նաւերով եւ կը տեղափոխուի [[Պորտ-Սաիտ|Պոր-Սաիտ]]։ Փրկուողներուն մէկ մասը հետագային կը մտնէ [[Ֆրանսական հայկական լեգիոն|ֆրանսական Արեւելեան լեգէոնի]] կազմին մէջ եւ ինքզինք կը դրսեւորէ յատկապէս 1918-ին Արարի մէջ, թուրքերու դէմ կռուելու համար։ Մուսա լերան ինքնապաշտութեան մասին գրուած է [[Ֆրանց Վերֆել]]ի հանրաճանաչ «Մուսա լերան քառասուն օրերը» վէպին մէջ<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|վայր=Մեծ Բրիտանիա|հատոր=2|մէջբերուող էջեր=267}}</ref>։ Հայկական ինքնապաշտպանութիւններ տեղի կ'ունենան նաեւ [[Ուրֆայի Հերոսամարտ|Ուրֆայի]],<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-618-621">{{Գիրք|հեղինակ =Raymond Kévorkian|վերնագիր =The Armenian Genocide: A Complete History|մէջբերուող էջեր=618-621}}</ref> [[Մուշ|Մշոյ]] <ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-345-349">{{Գիրք|հեղինակ =Raymond Kévorkian|վերնագիր =The Armenian Genocide: A Complete History|մէջբերուող էջեր =345-349}}</ref> եւ քանի մը այլ վայրերու մէջ։ === Թուրքերն ու Գերմանացիները Ընդդէմ հայոց Բնաջնջման === {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |[[Թեոդոր Ռուզվելտ|Թէոդոր Ռուզվելտ]]<ref name="Letters of Theodore Roosevelt">The Letters of Theodore Roosevelt (Cambridge, Mass: Harvard University Press, 1954), p. 6328.</ref>՝ ԱՄՆ նախագահ (1901-1909)։<br /> «Հայերուն պատած սարսափը կատարուած փաստ է։ Զգալիօրէն այս հնազանդեցման քաղաքականութիւն է, որուն կը հետեւի այս ազգը վերջին չորս տարիներուն ընթացքին։ ... Հայոց բնաջնջումը այս պատերազմին ամէնէն մեծ յանցագործութիւնն է, եւ եթէ մենք չյաջողինք Թուրքիոյ դէմ դուրս գալ, կը նշանակէ՝ մենք կը խրախուսենք զիրենք»։ |} Իսլամներու կողմէն հայերուն օգնութիւն ցուցաբերելը բաւական բարդ խնդիր էր, որովհետեւ հայերուն օգնութիւն ցուցաբերողը մահուան կը դատապարտուէր։ Այնուամենայնիւ, յայտնի են թրքական ընտանիքներու կողմէն հայ երեխաներու փրկութեան, ինչպէս նաեւ օսմանեան իշխանաւորներուն ընդդիմանալու բազմաթիւ դէպքեր, որոնք կը հրաժարէին մասնակցելէ հայ բնակչութեան սպանութիւններու գործին մէջ։ Տեղահանութիւններու դէմ կ'արտայայտուի Հալէպի քաղաքապետ Մեհմետ Ճելալ պէյ՝ յայտարարելով, թէ ապրելու իրաւունքը իւրաքանչիւր մարդու բնական իրաւունքն է, եւ կ'արգիլէ որեւէ ճնշում հայ բնակչութեան դէմ. նոյնը կ'ընեն նաեւ Զմիւռնիոյ եւ Ադրիանապոլիսոյ նահանգապետեր Ռահմի եւ Ատիլ բէկերը։ Ճելիլ բէկ Յուլիս 1915-ին պաշտօնանկ կ'ըլլայ։ Տէր Զօրի անապատին մէջ, համակեդրոնացման ճամբարի հրամանատար Ալի Սուետ Բէկ կը փոխարինուի՝ հայոց հանդէպ բացառիկ դաժանութիւն ցուցաբերած Զէքի բէկով։ Երիտթուրքերու առաջնորդներէն մէկը՝ Ճեմալ փաշա, իր յուշերուն մէջ կը գրէր, որ սարսափած էր հայոց դէմ կատարուած յանցագործութիւններէն եւ փորձած էր թեթեւցնել անոնց վիճակը, բայց պատմաբանները այս հարցին կը վերաբերին մեծ կասկածով<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|հատոր=2|մէջբերվուղ էջեր=267-271}}</ref>։ Թուրքերու դաշնակից գերմանացիներու ներկայացուցիչներէն շատերը չէզոք կեցուածք կ'որդեգրէին հայոց հանդէպ բռնաճնշումներուն։ Գերմանական դեսպան պարոն ֆոն Վանհենհայմ, հակառակ հիւպատոսներու ներկայացուցած մանրամասն նկարագրութիւններուն, կը բողոքէ ընդամէնը քանի մը մանր խախտումներու դէմ։ Միայն ֆոն Վանհենհայմէն ետք, երրորդ դեսպանը՝ կոմս ֆոն Վոլֆ-Մետերնիխ, Իթթիհատի գործողութիւնները կ'որակէ իբրեւ ազգայնամոլութիւն՝ ուղղուած հայոց բնաջնջման։ Գերմանացի քարոզիչ Յովհաննէս Լեփսիուս 1915-ին կը յաջողի Իսթամպուլ այցելել, բայց անոր խնդրանքը Էնվերին՝ հայոց պաշտպանութեան վերաբերեալ, կը մնան անպատասխան։ [[Գերմանիա]] վերադառնալէն ետք, առանց ակնյայտ յաջողութիւններու կը փորձէ հասարակութեան ուշադրութիւնը հրաւիրել Թուրքիոյ մէջ հայոց վիճակին վրայ։ Թուրքիոյ մէջ, ֆելդմարշալ ֆոն Հոլցի հրամանատարութեան տակ ծառայող բժիշկ [[Արմին Վեգներ|Արմին Վեկներ]] կը հաւաքէ լուսանկարներու մեծ պահոց մը։ Թրքական պահնորդներու հսկողութեան տակ գտնուող՝ հայ կնոջ անոր առած լուսանկարը դարձած է հայոց ցեղասպանութեան խորհրդանիշներէն մէկը։ 1919-ի Վեկներ նամակ մը կը գրէ ԱՄՆ նախագահ [[Ուտրօ Ուիլսըն|Ուիլսընին]], որուն մէջ կը յայտնէր հայոց բնաջնջման՝ իրեն ծանօթ մանրամասնութիւնները։ Հալէպի մէջ, արհեստից դպրոցի ուսուցիչ Մարթին Նիփաժ ({{lang-de|Martin Niepage}}) 1916-ին գրուած գիրքին մէջ, նկարագրութիւններ ձգած է հայոց բարբարոսական սպանութիւններուն վերաբերեալ<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271" />։ {{Բազմապատիկ պատկերներ |գոտի = center | ուղղություն = horizontal | վերնագիր = | վերնագրի գոտի = center | պատկեր1 = Armeniagen6a.jpg | լայնություն1 =300 | նկարագրություն1 = Սպաննուած հայերու մնացորդներ (լուսանկարը հրապարակուած է 1918-ին<br />ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորկընթաուի գիրքին մէջ) | պատկեր2 = Ambassador Morgenthau's Story p314.jpg | լայնություն2 =205 | նկարագրություն2 = Հալէպի մէջ, ոչնչացուած հայեր<ref name="The Independent, 27-03-1920">The Independent, March 27, 1920</ref> | պատկեր3 = Marcharmenians.jpg | լայնություն3 =340 | նկարագրություն3 =Հայերու շարասիւնը՝ զինուած պահապաններու հսկողութեան տակ։<br /> Ապրիլ 1915 }} === Հայ Բնակչութեան Ոչնչացման Հիմնական Շրջաններու Քարտէսը. Ճամբարներու Տեղակայում === [[Պատկեր:Armenian Genocide Map-hy.svg|800px|center|Ցեղասպանութեան քարտէսը]] == Օսմանեան Կայսրութիւնը եւ Հայաստանի Հանրապետութիւնը 1918-1923 թուականներուն == Ըստ [[Մուդրոսի զինադադար|Մուտրոսեան հաշտութեան պայմանագիրի]]<nowiki/>ն՝ դաշնակից տէրութիւնները կը պարտաւորուէին պատժել թուրքերը եւ պարգեւատրել հայերը։ Ռազմավարական կարեւոր ճամբաներու վրայ վերահսկողութեան անհրաժեշտութիւնը պնդելով, ինչպէս նաեւ ռազմագերիներու ազատումը եւ Անդրկովկասէն թրքական զօրքերու դուրս բերումը՝ Մեծն Բրիտանիա կը համաձայնի հայկական վեց նահանգներէն «թրքական զօրքերու դուրսբերման» պահանջը փոխարինելու «անկարգութիւններու պարագային այդ նահանգները զօրք մտցնելու դաշնակիցներու իրաւունքով»։ Այնուամենայնիւ, [[Անտանտ|դաշնակից ուժերը]] չէին պատրաստուած կատարելու պայմանագիրին այդ կէտը։ [[Երեւան|Երեւանի նահանգէն]] տեղահանման ատեն, թրքական բանակը կը կողոպտէ եւ կը տանի՝ ինչ որ հնարաւոր էր՝ սննդամթերքի պաշար, տնային անասուններ, աշխատանքի գործիքներ, հագուստ, կահոյք, նոյնիսկ դռներ, պատուհաններ եւ երկաթագիծի գերաններ։ Երբ հայկական բանակը 1918-ին կը գրաւէ [[Ալեքսանդրապոլ]]ը, երկաթագիծի կայարանին մէջ, ոչ մէկ գնացքաքարշ կամ վակոն չկար։ 1918-1919 թուականներու ձմեռը սնունդէն, հագուստէն ու դեղորայքէն զրկուած Հայաստանին կ'ուղեկցին մարդոց զանգուածային մահերը։ Անօթութեան եւ ցուրտի պայմաններուն մէջ, ողջ մնացածները կը դառնային բծաւոր տիֆի զոհեր։ Իբրեւ արդիւնք, կը մահանայ շուրջ 200,000 հայ, այսինքն՝ Հայաստանի բնակչութեան 20%-ը։ 1919 -ին 8,7 ծնեալներու դիմաց մահացողներուն թիւը կը կազմէր 204,2 հոգի ամէն 1000 բնակչի դիմաց։ Հայաստանէն նահանջի ատեն, թրքական բանակին գործողութիւնները, ըստ կարգ մը պատմաբաններու կը գնահատուին իբրեւ ցեղասպանութեան շարունակութիւն<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-304-313">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|վայր=Մեծ Բրիտանիա|հատոր=2|մէջբերուող էջեր=304-313}}</ref>։ Թուրքիոյ հայոց վտարման եւ ոչնչացման գործընթացը կ'աւարտի 1920-ին: Կիլիկիա վերադարձած փախստականներուն եւ Զմիւռնիոյ ջարդերուն ռազմական գործողութիւններու իբրեւ արդիւնք, երբ [[Աթաթիւրք|Մուսթաֆա Քեմալի]] հրամանատարութեամբ զօրքերը կը կոտորեն Զմիւռնիոյ հայկական թաղամասի հայերը, ապա՝ արեւմտեան տէրութիւններու ճնշման ներքոյ թոյլ կու տան ողջ մնացածները տեղահանել։ Վերջին կազմակերպուած համայնքին՝ Զմիւռնիոյ հայոց ոչնչացումով, Թուրքիոյ հայ բնակչութիւնը իր պատմական հայրենիքին մէջ, կը դադրի գոյութիւն ունենալէ։ Ողջ մնացած փախստականները կը ցրուին աշխարհով մէկ՝ տարբեր երկիրներու մէջ ձեւաւորելով [[Հայկական սփիւռք]]ը<ref name="Rouben Paul Adalian:The Armenian Genocide">''Rouben Paul Adalian''. The Armenian Genocide // {{Գիրք|հեղինակ=Israel W. Charny|վերնագիր=Encyclopedia of genocide}}</ref>։ == Վիճելի Հարցեր՝ Ժողովրդագրութիւն, Ժամկէտ ու «Վերջնական Որոշման» Ընդունում == === Թուրքիոյ Հայ Բնակչութիւնը === Ամէնէն վիճելի հարցերէն մէկը զոհերու թուաքանակն է, որուն պատասխանը շատ յաճախ կախեալ է քաղաքական նախապատուութիւններէն։ Զոհերու ճշգրիտ հաշուարկ հնարաւոր չէ ընել, եւ գնահատականը կը հիմնուի ուղղակի յայտանիշներու եւ վկայութիւններու վրայ։ Նման յայտանիշներէն կը համարուի Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայ բնակչութեան թուաքանակը։ Հայկական հարցին յյառաջացումէն ի վեր, հայոց ժողովրդագրական կշիռը Թուրքիոյ մէջ կը դառնայ քաղաքական հարց՝ ձգտելով ցոյց տալ, որ հայերը իսլամական բնակչութեան կողքին կը կազմէին չնչին փոքրամասնութիւն մը։ 1864-1866 թուականներու [[Թանզիմաթը արաբական երկրներու մէջ|բարեփոխումներու]] քողին տակ [[Էրզրումի նահանգի|Էրզրում նահանգը]] (նախկին Էրմենիստան նահանգութիւն) կը բաժնուի պատուաւորներուն ({{lang-tr|Mutasarrıf}}) կողմէն կառավարուող եօթ մասերու։ Էրզրում նահանգին մէկ մասը կը տրուի [[Տիարպեքիր]] գաւառին։ Այնուամենայնիւ, նահանգին բնակչութեան կազմին մէջ, հայերը մեծամասնութիւն կը կազմէին, եւ 1878 -ին ամբողջական շրջաններու հեռացման եւ ուրիշներու յաւելումին հետեւանքով Էրզրումի նահանգը կը բաժնուի չորս նահանգներու՝ Էրզրումի նահանգ, Վան, Հաքյարի եւ Մուշ։ 1886 -ին [[Բարձր Դուռ|Բարձր դուռը]] [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական լեռնաշխարհը]] կը բաժնէ այս անգամ աւելի փոքր վարչական միաւորներու։ Շրջանին վերջին վերաձեւումը տեղի կ'ունենայ 1895-ին. ութ նահանգները կը միանան՝ ձեւաւորելով վեց նոր վարչական միաւորներ։ Ժողովրդագրական հաշուարկներուն մէջ, օսմանեան կառավարութիւնը ուղղափառ հայերը կաթողիկէ եւ աւետարանական հայերէն, յոյներէն եւ ասորիներէն առանձին կը հաշուէր, մինչդեռ թուրքերը, թուրքմենները, [[Քիւրտեր|քիւրտերը]], [[ղզլպաշեր|զլպաշերը]], [[Եզիտիներ|եզիտիները]] եւ ուրիշներ միասին կը հաշուէր միասին<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-265-267">{{Գիրք|հեղինակ =Raymond Kévorkian|վերնագիր=The Armenian Genocide: A Complete History|մէջբերուող էջեր=265-267}}</ref>։ {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |Պրոֆեսոր [[Իսրայէլ Չարնի]]<ref name="Барсегов-623">''Барсегов Ю. Г.'' [http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v1/607-626.htm#623 Геноцид армян. Ответственность Турции и обязательства мирового сообщества, т. 1, Раздел IV. Мнения экспертов по международному праву и геноциду, заключения юридических органов, судебные решения, относящиеся к ответственности за геноцид армян]</ref>.<br /> «Հայոց ցեղասպանութիւնը յատկանշական է , որովհետեւ արիւնոտ 20-րդ հարիւրամեակին մէջ, զանգուածային ցեղասպանութեան վաղ շրջանի օրինակ էր, եւ որ շատերը կը համարեն Հոլոքոստի «խաղափորձ»»։ |} 1844-ին, Օսմանեան կայսրութեան մէջ ըստ առաջին մարդահամարին, Ասիական Թուրքիոյ մէջ, կար շուրջ 2,000,000 հայ։ 1867-ին [[Փարիզ]]ի Համաշխարհային ցուցահանդէսին, կայսրութեան ղեկավարութիւնը Փոքր Ասիոյ մէջ, կը յայտարարէ 2,000,000, իսկ եւրոպական Թուրքիոյ մէջ՝ 400,000 հայերու մասին: Հայոց պատրիարքութեան տուեալներով՝ 1878 -ին Օսմանեան կայսրութեան մէջ, հայոց թիւը կը կազմէր 3,000,000, 400, 000՝ եւրոպական Թուրքիոյ մէջ, 600, 000՝ [[Փոքր Ասիա|Փոքր Ասիոյ]] արեւմուտքին մէջ, 670, 000՝ [[Սեբաստիա|Սեբաստիոյ]] [[Տրապիզոն]]ի, [[Մաժաք]]ի եւ [[Տիարպեքիրի Ջարդեր (1895)|Տիարպաքիրի]] նահանգներուն մէջ։ 1881-1893 թուականներու պաշտօնական մարդահամարին մէջ, հայոց թիւը կտրուկ կը նուազի՝ 1,048 143 հոգիի։ Օսմանեան կայսրութեան տարեգիրքին մէջ ({{lang-tr|Salname}}) 1882 -ի՝ ոչ իսլամ տղամարդոց կողմէն վճարուող հարկ հաշուարկուած է 462,870 թրքական ֆունտի չափով, բայց ըստ նոյն տարեգիրքին՝ Թուրքիոյ նախարարներու խորհուրդը երկու անգամ աւելի հարկեր կ'ակնկալէր ոչ իսլամ բնակիչներէն։ Ըստ պաշտօնական մարդահամարին, կարգ մը քաղաքներու մէջ, հայոց գոյութիւնը չէ արձանագրուած, հակառակ անոր, որ անոնց գոյութեան մասին յստակ աղբիւրներ կան։ Օսմանեան կայսրութեան 1907-1908 թուականներու մարդահամարը նոյն հարցերը կը յառաջացնէ, ինչպէս նախորդը։ Ըստ այդ մարդահամարին՝ Էրզրումի, [[Բաղէշ|Պիթլիսի]] ու Վանի հայ բնակչութիւնը մնացած է նոյնը՝ Հակառակ 1894-1896 թուականներու ջարդերուն։ Ռայմոնտ Գէորգեան, մանրամասն ուսումնասիրելով ժողովրդագրական տուեալները, կը կարծէ, որ այդ մարդահամարը կապ չունէր հայ բնակչութեան իրական թիւը արտացոլելու հետ եւ միայն կը կրկնէր նախորդ մարդահամարին տուեալները, որոնք իրենց հերթին կը նուազեցնէին երկու անգամ։ 1912-ին Հայոց պատրիարքութիւնը Վանի, [[Պիթլիս]]ի, Խարբերդի եւ Էրզրումի նահանգներու հայ բնակչութեան թիւը գնահատած է 804,500 հոգի։ 1914-ին պատրիարքութիւնը կու տայ աւելի ստոյգ տուեալներ, որոնք կայսրութեան տարածքին մէջ կը խօսին 1,845,450 հայոց մասին։ Բնակչութեան՝ մէկ միլիոնէն աւելի նուազումը կարելի է բացատրել 1894-1896 թուականներու ջարդերով, Թուրքիայէն փախուստով եւ հարկադրաբար իսլամացումով։ Բացի ատկէ, մարդահամարը ամբողջական չէր, որովհետեւ պատրիարքութեան գրագիրները մուտք չունէին բոլոր հայաբնակ վայրերը, մանաւանդ եթէ անոնք կը վերահսկուէին քրտական ցեղերու կողմէն։ Այս փաստը աւելի բնորոշ է [[Տիարպեքիր]]ի նահանգին համար, որուն հայ բնակչութիւնը, ըստ պաշտօնական տուեալներու, կը կազմէր 73,226 հոգի, ըստ պատրիարքութեան հաշուարկներուն՝ 106,867, իսկ 1915-ի գարնան, նահանգէն կը տեղահանուի 120, 000 հայ։ Պաշտօնական օսմանեան վիճակագրութիւնը 1915-ին կայսրութեան հայ բնակչութիւնը կը հաշուէր 1,295,000 հոգի<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278">{{Գիրք|հեղինակ=Raymond Kévorkian|վերնագիր=The Armenian Genocide: A Complete History|մէջբերուող էջեր=267-278}}</ref>։ Ըստ «Պրիթանիքա» հանրագիտարանին, գոյութիւն ունին 1 միլիոնէն մինչեւ 3,5 միլիոն թուական տուեալներ, ուր Օսմանեան կայսրութեան հայ բնակչութեան թիւը կը տատանի 1,500,000<ref name="Erik Jan Zürcher">{{Գիրք|հեղինակ=Zurcher|վերնագիր=Turkey: A Modern History|մէջբերուող էջ=114}}<blockquote>Estimates of the total number of Armenians in the empire vary, but a number of around 1,500,000, some 10 per cent of the population of Ottoman Anatolia, is probably a reasonable estimate.</blockquote></ref> եւ 2,500,000<ref name="Lise Noël">''Noël, Lise'' Intolerance: A General Survey, стр. 101: <blockquote>Starting in 1915, one and a half million Armenians (60 % of the population) were eliminated by the Turkish government during the First World War.</blockquote></ref> հոգիի միջեւ։ === Զոհերուն Թիւը === Զոհերուն թիւին հանգամանօրէն գնահատումը կրնայ կախեալ ըլլալ իբրեւ հիմք ընդունուած հայ բնակչութեան ընդհանուր թիւին գնահատականէն<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272" />։ Զոհերուն թիւին գնահատման վրայ ազդող եւս մէկ գործօն կը համարուի ժամանակաշրջանը, որ կը դիտարկուի իբրեւ ցեղասպանութեան ընթացք. գնահատականները կը տատանին 1915 -ի<ref name="eoe-54-1">{{Գիրք|վերնագիր=Encyclopedia of the Ottoman Empire|մեջբերուող էջեր=54}}<blockquote>'''Armenian Massacres (Armenian Genocide)''' The term Armenian Massacres refers to the massive deportation and execution of ethnic Armenians within Ottoman-controlled territories in 1915. <…> This episode started in April 1915 during World War I, after the Ottomans suffered a major defeat at the hands of Russia.</blockquote></ref> եւ 1923 -ի ինկած ժամանակահատուածին միջեւ<ref name="Rummel 224-225">''R. Rummel'' [https://books.google.am/books?id=N1j1QdPMockC&pg=PA225&dq=DEATH+BY+GOVERNMENT+10.2+serbians&hl=ru&ei=GlhFTYexCsPxsga0urzTDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Death by government], табл. 10.1 и 10.2 на стр. 224-225</ref>։ 28 Սեպտեմբեր 1915-ին, Տիարպեքիրի նահանգապետ Ռեշիտ պէյ [[Մեհմեթ Թալէաթ փաշա|Թալէաթին]] ուղղուած հեռագիրին մէջ կը յայտնէ, որ նահանգէն տեղահանած է 120,000 հայ, նոյն ժամանակահատուածին մէջ, պաշտօնական օսմանեան վիճակագրութիւնը ցոյց կու տար երկու անգամ նուազ թիւ<ref name="Suny, Göçek, Naimar, 136-137">{{Գիրք|վերնագիր=A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|հեղինակ=Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark|մեջբերուող էջեր=136-137|հատոր=From «Patriotism» to Mass Murder: Dr. Mehmed Reșid (1873-1919)}}</ref>։ Օգոստոս 1915-ին Էնվեր փաշա Էրնստ Եաքհի ({{lang-de|Ernst Jackh}}) կը յայտնէ 300,000 սպաննուած հայոց մասին։ Ըստ Յովհաննէս Լեփսիուսի՝ սպաննուած է շուրջ 1 միլիոն հայ, իսկ 1919 -ին՝ դարձեալ ըստ Լեփսիուսի տուեալներուն՝ 1, 100, 000 հայ։ Անոր տուեալներով՝ միայն Անդրկովկաս թրքական ներխուժման ատեն սպաննուած է 50-էն 100 հազար հայ։ «Օգնութեան գերմանական միութենէն» ({{lang-de|Deutscher Hilfsbund Deutscher Hilfsbund für christliches Liebeswerk im Orient}}) Էրնստ Զոմմեր տեղահանուածներուն քանակը կը գնահատէ 1,400,000, իսկ ողջ մնացածներունը՝ 250,000<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272" />։ 20 Դեկտեմբեր 1915-ին [[Հալէպ]]ի մէջ, Գերմանիոյ հիւպատոս Ռյոսլեր կը յայտնէ, թէ մեկնելով 2,5 միլիոն հայոց ընդհանուր թիւէն՝ 800,000 զոհերու թիւը հաւանական կը թուի եւ կրնայ աւելի շատ ըլլալ։ Միաժամանակ ան կը նշէ, որ եթէ հիմք վերցուի հայ բնակչութեան 1,5 միլիոն թիւը, ապա զոհուածներուն թիւը համապատասխանաբար պէտք է նուազեցնել (այսինքն՝ զոհուածներուն թիւը կը կազմէ 480,000)<ref name="armenocide.com-1915-12-20-DE-001">[http://www.armenocide.com/armenocide/armgende.nsf/$$AllDocs-de/1915-12-20-DE-001?OpenDocument Der Konsul in Aleppo (Rößler) an den Reichskanzler (Bethmann Hollweg) - Bericht, K.No. 116 / B.No. 2881, Aleppo den 20. Dezember 1915] armenocide.net կայքին մէջ</ref>։ Համաձայն Լեփսիուսի՝ բռնի կերպով կ'իսլամանայ 250,000-էն 300, 000 հայ, ինչ որ կայսրութեան կարգ մը իսլամ առաջնորդներու դժգոհութիւնը կը յառաջացնէ։ Այսպէս, [[Կուտինա]]յի մուֆտին իսլամին հակասող հը համարէ հայոց բռնի իսլամացումը։ Իսլամացումը անհաւատ երիտթուրքերու առաջնորդներու համար չունէր հոգեւոր իմաստ, բայց այդ կը հետապնդէր հայկական նոյնականացումը, աւերելու եւ հայոց քանակը նուազեցնելու քաղաքական նպատակներ, իբր թէ, որ խափանուի հայոց կողմէն ինքնավարութեան կամ անկախութեան պահանջները<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|հատոր=2|մեջբերուող էջեր=271-272}} <blockquote>Dr. Lepsius took considerable care with the figures he used, although perhaps he should have been more circumspect in accepting the figure of 1,845,450 given by the Armenian patriarchate in Constantinople as the number of Armenians living in the Ottoman Empire. Nevertheless, it is unlikely to be far wrong, if we accept the figures that Enver Pasha gave to Dr. Ernst Jackh as early as the end of August 1915 for the number of Armenians dead (300,000) and those quoted by the German Embassy on October 4, 1916. Of the approximately 2 million Armenians living in the empire, 1,500,000 had been deported and between 800,000 and 1,000,000 of those had been killed. Lepsius initially estimated the number of Armenians who had died in the empire at 1,000,000; in the 1919 edition of the Bericht he revised that figure to 1,100,000. Lepsius put the number of eastern Armenians killed during the Ottoman invasion of Transcaucasia in 1918 at between 50,000 and 100,000. Another German closely involved at the time, Ernst Sommer of the Deutscher Hilfsbund, estimated in 1919 that 1,400,000 Armenians had been deported, of whom at the time scarcely more than 250,000 were alive (Sommer, 1919). <…> Lepsius also estimated that the number of Armenians forcibly converted to Islam was between 250,000 and 300,000. There was no religious element in the forced conversions to Islam at this time. The Ittihadist rulers of the empire were unbelievers. By contrast, some Turkish Muslim leaders, imams and hodjas, expressed disapproval at what the Armenians were compelled to endure. The harsh measures against the Armenians of Kutahia were declared theologically invalid by the local mufti Forced conversion had instead a political motive: to destroy the Armenians' identity, to turn Armenians into «Turks» so that they would appear in the other column of statistics and thus weaken or nullify any Armenian demands for autonomy or independence. Some Armenians appear to have returned to their faith after the armistice, but no figures exist for them.</blockquote></ref>։ Զոհերու թիւին մասին այդ օրերու գնահատականները կը տատանին 200,000-էն (կարգ մը թրքական աղբիւրներ<ref name="Zuercher 115">{{Գիրք|հեղինակ=Zurcher|վերնագիր=Turkey: A Modern History|մեջբերուող էջեր =115}}<blockquote>The second controversy is over numbers: Turkish historians have put the number of deaths as low as 200,000, while the Armenians have sometimes claimed ten times as many. <…> Between 600,000 and 800,000 deaths seems most likely.</blockquote></ref> եւ «History of the Ottoman Empire and modern Turkey» առաջին հրատարակութեան մէջ Սթենֆորտ Շոուն)) աւելի քան 2,000,000 (կարգ մը հայ պատմաբաններ<ref name="Zuercher 115" /> եւ [[Ռուտոլֆ Ռումմել]]<ref name="Rummel 224-225" />)։ Ռոնալտ Սունի գնահատականներու ընդգրկման սահման կը համարէ քանի մը հարիւր հազարէն մինչեւ 1,5 միլիոնը<ref name="Looking toward Ararat-114">{{Գիրք|հեղինակ=Ronald Grigor Suny|վերնագիր=Looking toward Ararat|մեջբերուող էջեր=114}}<blockquote>Estimates of the Armenians killed in the deportations and massacres of 1915-1916 range from a few hundred thousand to 1,500,000.</blockquote></ref>։ Ըստ «Օսմանեան կայսրութեան հանրագիտարանի»՝ ամէնէն սեղմ հաշուարկները ցոյց կու տան զոհերու 500,000 թիւը, իսկ ամէնէն բարձր թիւ կը համարուի հայ գիտնականներու 1,5 միլիոն գնահատականը<ref name="eoe-54-2">{{Գիրք|վերնագիր=Encyclopedia of the Ottoman Empire|մեջբերուող էջեր=54}}<blockquote>Although the precise circumstances of these events and the total number of dead are hotly contested be the scholars from the opposing political camps, even the most conservative estimates place Armenian losses at approximately half a million. The higher figure given by Armenian scholars is one and a half million dead.</blockquote></ref>։ Ըստ Առնոլտ Թոյնբիի (հրապարակուած 1916-ին) մէջբերող «Պրիթանիքա»յին՝ զոհուած է շուրջ 600,000 հայ<ref name="britannica-armenian-massacres">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-massacres Britannica. Armenian massacres.]</ref>, Գիւնթեր Լեւի կը յայտնէ 642,000<ref name="Guenter Lewy 240">''Guenter Lewy'', [https://books.google.am/books?ei=3E9GTaDyKMfKswb9hYGoDg&ct=result&sqi=2&hl=ru&id=6tdtAAAAMAAJ&dq=armenians+in+ottoman+empire&q=to+about+642,000#search_anchor The Armenian massacres in Ottoman Turkey: a disputed genocide], стр. 240 <blockquote>According to the numbers I have accepted (1,750,000 prewar population and 1,108,000 survivors) the death toll comes to about 642,000 lives <…></blockquote></ref>, Էրիք եան-Ցիւրխեր կ'ենթադրէ 600, 000-800,000 զոհ, Ռոճըր Սմիթ՝ «միլիոնէն աւելի»<ref name="Roger Smith 8">''Roger W. Smith''. The Armenian Genocide: Memory, Politics, and the Future // ''Richard G. Hovannisian''. The Armenian genocide: history, politics, ethics. Palgrave Macmillan, 1992. ISBN 0-312-04847-5, 9780312048471. Стр. 8. <blockquote>But denial can enter into the very fabric of a society, so that those who come after sustain and even intensify the denial begun by the perpetrators. The most strident and elaborate denial of genocide in history follows this pattern. The Turkish Republic, established in 1923, is not guilty of physical genocide against Armenians, but it continues to the present to deny that the Young Turk government engaged in massive destruction of Armenians from 1915 to 1918, resulting in the death of over one million persons, and the elimination of the Armenian people from its homeland of nearly 3000 years.</blockquote></ref>, «Ցեղասպանութեան հանրագիտարանը» կ'ենթադրէ, որ ոչնչացած է 1,5 միլիոն հայ<ref name="Rouben Paul Adalian 1999">''Rouben Paul Adalian''. Treatment Of The Armenian Genocide In Representative Encyclopedias. // {{Գիրք|հեղինակ=Israel W. Charny|վերնագիր=Encyclopedia of genocide|մեջբերուող էջեր=73}} ''«In all, it is estimated that up to a million and a half Armenians perished at the hands of Ottoman and Turkish military and paramilitary forces and through atrocities intentionally inflicted to eliminate the Armenian demographic presence in Turkey».''</ref>, ըստ Ռումմելի՝ 2,102,000 հայ<ref name="Таблица 10.2">''R. J. Rummel''. Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War. [http://www.hawaii.edu/powerkills/DBG.TAB10.2.GIF Таблица 10.2]</ref> (որոնցմէ 258,000-ը Օսմանեան կայսրութենէն դուրս ապրողները)։ Ըստ Տուկլաս Հաուըրտի՝ մեծ թիւով պատմաբաններ զոհերու թիւը կը գնահատեն 800,000-1,000,000-ի սահմաններուն մէջ<ref name="Douglas Arthur Howard 83">''Douglas Arthur Howard'' [https://books.google.am/books?id=Ay-IkMqrTp4C&lpg=PA83&vq=%22The%20exact%20number%20of%20those%20who%20died%20is%20a%20matter%20of%20dispute,%20but%20most%20historians%20agree%20it%20was%20around%20800000%20to%201000000%20people.%22&pg=PA83 The history of Turkey], P. 83. <blockquote>The exact number of those who died is a matter of dispute, but most historians agree it was around 800000 to 1000000 people.</blockquote></ref>։ [[Ռիչըրտ Յովհաննէսեան|Ռիչըրտ Յովհաննիսեանի]] կարծիքով՝ մինչ վերջերս ամէնէն տարածուածը 1,5 միլիոն գնահատականն էր, բայց վերջին ժամանակներուն մէջ, Թուրքիոյ քաղաքական ճնշումներու հետեւանքով այդ գնահատականը նուազելու ենթակայ են<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|հատոր=2|մեջբերուող էջեր=271}}</ref>։ Ըստ փիլիսոփայական գիտութիւններու, բժիշկ՝ պրոֆեսոր Արմէն Մարսուպեանի՝ պատմաբաններու մեծ մասը զոհերու թիւը կը գնահատէ 1-1,5 միլիոն<ref name="Marsoobian-135">''Armen Marsoobian.'' Genocides Aftermath: Reflections on Self and Responsibility // Alexander Kremer, John Ryder. Self and society: central European pragmatist forum, volume four. Rodopi, 2009. ISBN 90-420-2621-9, 9789042026216. P. 135 <blockquote>The turkish government’s position is that only 300000 armenians perished during the «troubles», while most historians place the number somewhere between a million and a million and a half.</blockquote></ref>։ Կարգ մը հանրագիտարաններ կու տան հետեւեալ գնահատականները՝ «Encyclopedia of Genocide»՝ 1918 -ի դրութեամբ մօտաւորապէս 1 միլիոն<ref name="Encyclopedia of genocide, 61">{{Գիրք|հեղինակ =Israel W. Charny|վերնագիր =Encyclopedia of genocide|մեջբերուող էջեր =61|հատոր =1}}</ref>, «Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity»՝ մօտաւորապէս 1,2 միլիոն, «Dictionary of Genocide»՝ 1 միլիոնէն ոչ պակաս, բայց շուրջ 1,5 միլիոն զոհ<ref name="Totten 19">{{Գիրք|հեղինակ =Samuel Totten|վերնագիր =Dictionary of Genocide|մեջբերուող էջեր =19}}</ref>։ === «Վերջնական Որոշման» Ընդունում === Միւս վիճելի հարցը կը հանդիսանայ Թուրքիոյ հայ բնակչութեան բնաջնջման վերաբերեալ որոշման ընդունման ժամանակը։ Այս հիմնախնդիրը ուսումնասիրող պատմաբանները (Հոլոքոստի պատմաբաններու նմանութեամբ) կը բաժնուին երկու խումբի՝ ''«համայնավարներու»'', որոնք կը կարծեն, թէ թուրքերը հայոց բնաջնջման ծրագիրներ կը մշակէին եւ Ի. դարասկիզբի իրադարձութիւնները կը համարեն 1915-ի հայոց զանգուածային բնաջնջման խաղափորձ, եւ ''«ֆունկցիոնալիստներու»'', որոնք կը կարծեն, թէ իրադարձութիւնները կը կրէին բաւական դիպուածային բնոյթ եւ տեղի ունեցած են Ա. համաշխարհային պատերազմի ատեն ծագած հայկական վտանգին մասին պատկերացումներու ազդեցութեան ներքոյ։ Այսպէս, «համայնվար» Վահագն Դադրեան՝ կարեւոր պատճառ կը տեսնէ հաւատամքի փոփոխութիւններուն անկարող ներկայացող իսլամութեան մէջ։ Դադրեան իր հայեացքները կը հիմնաւորէ անով, որ սպանութիւնները հիմնականին մէջ, տեղի կ'ունենային Ուրբաթ օրուան աղօթքէն ետք, որուն ընթացքին, մոլլաները հայոց դէմ ժիհատի կը կոչէին։ Անոր ընդդիմադիրները կը հակադարձէին՝ օրինակ բերելով իսլամներու կողմէն հայերուն օգնութիւնը եւ ընդգծելով այն փաստը, որ հայոց նկատմամբ բռնութիւնները Օսմանեան կայսրութեան մէջ, կը սկսին Թանզիմաթի ժամանակաշրջանէն ետք, երբ կայսրութիւնը կը հրաժարի հոգեւոր օրէնքներու գերակայութենէն եւ կը կանգնի արդիականացման ճամբուն վրայ։ «Ֆունկցիոնալիստներ» Ռոնալտ Սունի եւ Տոնալտ Պլոքսհեմ, օրինակ, հայերը վերացնելու պատճառները կը տեսնէին [[Սարիղամիշ]]ի մէջ, Օսմանեան կայսրութեան պարտութեան մէջ։ Վերլուծելով «ֆունկցիոնալիստներու» տեսակէտերը՝ մէկ այլ ուսումնասիրող՝ Ասատուրեան, կը նշէ, որ ցեղասպանութեան գաղափարները կը հասունցնեն ընկերային տարբերակման հողի եւ նպատակ ունեցող միֆերու վրայ՝ յատուկ տիրող խումբին։ Այնուամենայնիւ ուսումնասիրողներու մէջ գոյութիւն ունի որոշակի համաձայնութիւն մը այն հարցին շուրջ, որ «վերջնական որոշում» ընդունուած է մինչեւ 1915-ի Վանի ապստամբութիւնը։ Այս բանավէճին մէջ, ծայրահեղ մօտեցումներ ունին Հայաստանի մեծ թիւով պատմաբաններ՝ գտնելով, որ Օսմանեան կայսրութեան ողջ պատմութիւնը հայոց բնաջնջման նախերգանքն էր, եւ Թուրքիոյ պատմաբանները, որոնք մեծ մասամբ կը մերժեն հայկական համայնքին նպատակաուղղուած ոչնչացումը<ref name="Bloxham-69-71">{{Գիրք|հեղինակ=Donald Bloxham|վերնագիր=The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|մեջբերուող էջեր=69-71}}</ref>։ == Մշակութային Եղեռն == Հայ բնակչութեան բնաջնջումը, կ'ուղեկցուէր հայկական մշակութային ժառանգութեան դէմ ուղղուած գործողութիւններու շարքով։ Հայկական յուշարձաններն ու եկեղեցիները կը պայթեցնէին, գերեզմանները կը վերածուէին դաշտերու, ուր կը զբաղէին եգիպտացորենի եւ հացահատիկի մշակմամբ, քաղաքներու հայկական թաղամասերը կ'աւերուէին կամ կը բնակեցուէին թուրք կամ քիւրտ բնակչութեան կողմէն եւ կ'անուանափոխուէին<ref name="Jones-157">''Adam Jones''. Genocide : a comprehensive introduction - 2nd ed. Routledge, 2011. ISBN 0-203-84696-6. P. 157</ref>։ 1914-ին [[Կ. Պոլսոյ Հայոց պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց պատրիարքութեան]] հաշուեկշռին մէջ կը հաշուեն ոչ նուազ քան 2549 ծխական համայնք, որուն մէջ աւելի քան 200 վանք եւ 1,600 եկեղեցի<ref name="Kévorkian and Paboudjian">''Raymond Kévorkian and Paul B. Paboudjian''. Les Armeniéns dans l’Empire Ottoman à la veille du genocide. Editions d’art et d’histoire, 1992. ISBN 2-906755-09-5, 9782906755093</ref>։ Ցեղասպանութեան քաղաքականութեան իրականացման ընթացքին, եւ հին զտումներէն ետք, կը վերացուին բազմաթիւ հայկական ճարտարապետութեան յուշարձաններ։ Մեծ թիւով տաճարներ կ'աւերուին, աւելի շատերը կը վերածուին մզկիթներու եւ իջեւանատուներու։ Մինչեւ 1960, թրքական քաղաքականութիւնը կը կայանար Թուրքիոյ տարածքին մէջ, հայոց գոյութեան վկայութիւններու վերացման մէջ։ Միայն 1960-ական թուականներուն, գիտնականները հայկական հոգեւոր ժառանգութեան յուշարձաններու գրանցման եւ փրկութեան հարց կը բարձրացնեն։ 1974-ին, Թուրքիոյ մէջ գիտնականները կը նոյնականացնեն հայկական եկեղեցիներու եւ վանքերու 913 շինութիւն։ Յուշարձաններու կէսէն աւելին չէր պահպանուած մինչեւ մեր օրերը, իսկ մնացածներէն 252-ը քանդուած են եւ միայն 197-ն կը գտնուին այս կամ այն չափով պիտանի վիճակի մէջ<ref name="Robert Bevan">[http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/1861892055.html Robert Bevan «The Destruction of Memory» pages 56-59. 2006, 240 pages] ISBN 1-86189-205-5</ref>։ {{Բազմապատիկ պատկերներ |գոտի = center | ուղղություն = horizontal | վերնագիր = | վերնագրի գոտի = center | պատկեր1 = Armenian monastery of s apostles in moush.jpg | լայնություն1 =255 | նկարագրություն1 =Մշոյ Ս. Առաքելոց վանք, Ի. դարասկիզբի լուսանկար | պատկեր2 = Arakelots12.jpg | լայնություն2 =220 | նկարագրություն2 = Մշոյ Ս. Առաքելոց վանք, 2010-ի լուսանկար }} 1980-ական թուականներու վերջերուն եւ 1990-ական թուականներու սկիզբներուն, անգլիացի պատմաբան եւ գրող Ուիլիամ Տալրիմփլ կը գտնէ հայկական պատմական յուշարձաններու շարունակական աւերման ապացոյցներ։ Կարգ մը յուշարձաններ խարխլուած էին երկրաշարժներէն ու իշխանութիւններու անուշադրութենէն, բայց կային նաեւ գիւղացի ոսկի որոնողներու կողմէն քանդուած շինութիւններ, որոնք կը փնտռէին հայկական գանձեր, որոնք, ըստ անոնց, թաղուած են եկեղեցիներու տակ, կան նաեւ փլուզումներու կանխամտածուած ակնյայտ օրինակներ։ Աւելի վաղ ֆրանսացի պատմաբան Ջ. Մ. Թիերի հեռակայ կարգով կը դատապարտուի երեք ամիս հարկադիր աշխատանքներու այն բանին համար, որ փորձած էր վերստեղծել [[Վան]] քաղաքին հայկական եկեղեցւոյ յատակագիծը։ Ան նաեւ կը նշէր, որ 1985-ին, իշխանութիւնները կը ցանկային քանդել [[Օշավանք]] հայկական եկեղեցին, բայց չեն յաջողիր, որովհետեւ տեղի բնակիչները կ'ընդդիմանան, որոնք եկեղեցին կ'օգտագործէին իբրեւ հացահատիկի պահեստ։ Ուիլիամ Տալրիմփլի կարծիքով՝ հայկական յուշարձաններու ոչնչացումը կ'արագանայ թրքական պաշտօնատար անձերուն վրայ յարձակող հայկական ահաբեկչական կազմակերպութիւններուն ի յայտ գալէն ետք<ref name="Robert Bevan" />։ * Ուիլիամ Տալրիմփլի կարծիքով՝ հայկական ժառանգութեան ոչնչացման վառ օրինակ է [[Կարս]] քաղաքի շրջակայքին մէջ տեղակայուած [[Խծկոնք վանք|Խծկոնք վանական համալիրը]]՝ կազմուած հինգ եկեղեցիներէ, ուր 1915-էն մինչեւ 1960-ական թուականները այցելելը պաշտօնապէս արգիլուած էր։ Ականատեսներու վկայութիւններով՝ վանքը [[դինամիտ|ուժանակի]] միջոցով պայթած է կանոնաւոր բանակի զօրամասերուն կողմէն, ուր նաեւ ուսումնական ռազմական դասընթացքներ կ'անցընէին համալիրին շինութիւններուն վրայ։ Պատմաբանին այցելութեան պահուն, կը կը կանգնէր միայն ԺԱ. դարու Ս. Սարգիս եկեղեցին, որուն պատերը էականօրէն վնասուած էին։ * Մէկ այլ օրինակ է, [[Վարագայ վանքի Ս․ Սոֆիա եկեղեցի|Վարագայ վանքին]] կիսափլած եկեղեցին, որ վերածուած է ցախատան։ * [[Երզնկա]]յի մօտ գտնուող Թ. դարու պազիլիքը վերածուած է պահեստանոցի՝ փոխադրութեան մուտքին համար նախատեսուած պատին վրայի ահռելի անցքով։ * [[Եդեսիոյ Կոմսութիւն|Եդեսիոյ]] հայկական տաճարը 1915-ին վերածուած է հրշէջի կայանի, իսկ 1994-ին՝ մզկիթի՝ հեռացնելով մզկիթին համար ոչ պիտանի քրիստոնէական կառոյցները։ * 1987-ին [[Եւրոպական Խորհրդարան|Եւրոպական խորհրդարանը]] կոչ կ'ընէ Թուրքիոյ բարելաւելու ճարտարապետական յուշարձաններու պահպանման պայմանները։ Նուազ յաջողութեամբ նմանատիպ փորձ կը կատարուի [[Յուշարձաններու եւ տեսարժան վայրերու պահպանման միջազգային խորհուրդ|Յուշարձաններու համաշխարհային հիմնադրամին]] կողմէն։ Միջազգային ճնշումներու իբրեւ արդիւնք, կը վերականգնի [[Վանայ լիճ]]ին մէջ գտնուող [[Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի|Ս. Խաչ եկեղեցին]]<ref name="Robert Bevan" />։ ==«Նեմեսիս» Գործողութիւն== [[Պատկեր:Soghomon Tehlirian 1921.jpg|thumb|130px|Նեմեսիս գործողութեան յայտնի վրիժառուներէն՝ Սողոմոն Թեհլիրեան]] 1919-ին, Պոսթոնի մէջ Դաշնակցութեան 9-րդ համագումարին, որոշում կը կայացուի ոչնչացնելու հայոց սպանութիւններուն մասնակից երիտթուրքերու առաջնորդները։ Գործողութիւնը կը ստանայ հին յունական վրէժի աստուածուհի՝ [[Նեմեսիս (դիցաբանութիւն)|Նեմեսիսին]] անուանումը։ Գործադիրներուն հիմնական մասը ցեղասպանութենէն փրկուած հայեր էին՝ վճռականութեամբ լեցուն, վրէժ լուծելու իրենց սպաննուած ընտանիքներուն համար։ Գործողութեան ամէնէն նշանաւոր զոհը կը դառնայ՝ Օսմանեան կայսրութեան ներքին գործերու նախարար եւ օսմանեան եռապետութեան անդամներէն Թալէաթ փաշան։ Թալէաթ երիտթուրքերու միւս առաջնորդներուն հետ 1918-ին կը փախչի [[Գերմանիա]], բայց հոն կը բացայայտուի եւ 15 Մարտ 1921-ին [[Պերլին]]ի մէջ, կը սպաննուի [[Սողոմոն Թեհլիրեան]]ին կողմէն։ Թեհլիրեանի ձերբակալութենէն ետք, հասարակական կարծիքը անոր դէմ կ'ըլլայ, բայց դատական գործընթացին ընթացքին, հայոց զանգուածային սպանութիւններուն մասին տեղեկութիւնները կը փոխեն հասարակութեան կարծիքը։ Դատարանին վճիռին վրայ էականօրէն կ'ազդէ Յովհաննէս Լեփսիուսի ելոյթը՝ Օսմանեան կայսրութեան մէջ, հայոց սպանութիւններուն վերաբերեալ։ իբրեւ արդիւնք, Թեհլիրեան կ'արդարանայ «եռապետութեան կառավարութեան գործողութիւններուն հետեւանքով, կրած տառապանքներուն իբրեւ արդիւնք՝ գիտակցութեան ժամանակաւոր կորուստին պատճառով»<ref name="Totten-320">{{Գիրք|հեղինակ=Samuel Totten|վերնագիր=Dictionary of Genocide|մեջբերուող էջեր=320}}</ref>։ == 1919-1920 Թուականներուն՝ Թրքական Ռազմական Դատարանը == Օսմանեան կայսրութեան անկումէն եւ 1918 -ի [[Մուդրոսի զինադադար|Մուտրոսի զինադադար]]էն ետք, յաղթող երկիրները Թուրքիայէն կը պահանջեն պատժել ռազմագերիներու եւ հայոց դէմ յանցագործութիւններու մեղաւորները։ Առանձին կողմ կը կազմէր Մեծն Բրիտանիան՝ պահանջելով պատժել առաջին հերթին բրիտանական ռազմագերիներուն հանդէպ դաժան վերաբերում ցուցաբերողները, ապա հայոց բնաջնջման դերակատարները։ Դատարանի աշխատանքներու սկսելէն առաջ, Իթթիհատի ղեկավարները՝ Թալէաթ, Էնվեր, [[Ճեմալ փաշա|Ճեմալ]], Շաքիր, [[տոքթոր Նազիմը|տոքթոր Նազիմ]], Պետրին եւ [[Ճեմալ Ազմի|Ազմի]], կը փախչին Թուրքիայէն։ Ըստ մեղադրանքին՝ տեղահանութիւնները չէին թելադրուած ռազմական անհրաժեշտութեամբ կամ կարգապահական պատճառներով, այլեւ մտածուած էին [[Իթթիհատ]]ի կեդրոնական կոմիտէին կողմէն, եւ այդ մէկը ի վերջոյ կը զգան Օսմանեան կայսրութեան բոլոր անկիւններուն մէջ ({{lang-tr|Memaliki Osmaniyenin hemen ee tarafnda}})։ Ապացոյցներու հարցին մէջ, դատարանը կը հիմնուէր գլխաւորաբար փաստաթուղթերու, եւ ոչ թէ վկաներու ցուցմունքներու վրայ։ Դատարանը ապացուցուած կը համարէ Իթթիհատի ղեկավարներուն կողմէ ({{lang-tr|taktil cinayeti}}) հայոց կազմակերպուած սպանութիւններուն փաստը։ Դատարանը բացակայող Էնվերը, Ճեմալը, Թալէաթը եւ տոքթոր Նազիմը, կը ճանչնայ մեղաւոր եւ հեռակայ մահապատիժի կը դատապարտէ։ Դատարանին մէջ, ներկայ մեղադրեալներէն երեքը կը դատապարտուին կախաղանի միջոցով մահապատիժի<ref name="Armenian Genocide, court-martial of perpetrators">''Vahakn N. Dadrian''. Armenian Genocide, court-martial of perpetrators // {{Գիրք|հեղինակ=Israel W. Charny|վերնագիր=Encyclopedia of genocide}}</ref>։ == Թուրքիոյ Հանրապետութիւնը եւ Հայկական Հարցը == {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" Թուրքիոյ վարչապետ |Թուրքիոյ վարչապետ [[Թանսու Չիլլեր]]. Սեպտեմբեր 1994-ին<ref name="Identity Politics in the Age of Genocide-115">{{Գիրք|վերնագիր=Identity Politics in the Age of Genocide|մեջբերուող էջեր=115}}</ref>։<br />«Ճիշդ չէ, որ թրքական իշխանութիւնները չեն ուզեր իրենց վերաբերմունքը արտայայտել այսպէս կոչուած «Հայկական հարցի»ն շուրջ։ Մեր դիրքորոշումը պարզ է։ Այսօր ակնյայտ է, որ պատմական փաստերու լոյսին ներքոյ, հայոց պահանջները անհիմն են ու ցնորական։ Ամէն պարագայի, հայերը ցեղասպանութեան չեն ենթարկուած»։ |} [[Պատկեր:Placards-WNen2007.jpg|thumb|150px|ձախից|Հրանդ Տինքի սպանութեան դէմ բողոքի ցոյցի պաստառներ]] [[Թուրքիա|Թուրքիոյ Հանրապետութեան]] ձեւաւորումէն ետք, քաղաքական եւ մտաւոր վերնախաւը ոչ մէկ պահանջարկ կը զգար անհամերաշխութեան մէջ մտնելու հայ համայնքին վերացման կամ թալանն ու զանգուածային սպանութիւնները ղեկավարած մարդոց հետ։ Քաղաքական վերնախաւը հիմնականին մէջ, կազմուած էր [[Իթթիհատ]]ի նախկին կատարուածներէն, որոնցմէ շատերը անձամբ մասնակցութիւն ունեցած էին հայոց բնաջնջման գործին մէջ եւ հայոց ու յոյներու տեղահանութիւններէն մեծ եկամուտներ ստացող տարածքային ղեկավարներու եւ ցեղային առաջնորդներու հետ դաշինք կը կնքէին։ Հայկական հարցին քննարկումը կրնար կազմաքանդել այդ դաշինքը<ref name="Renewal and Silence">{{Գիրք| վերնագիր=A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|հեղինակ=Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark|մեջբերուող էջեր =306-316|հատոր=Renewal and Silence. Postwar Unionist and Kemalist Rhetoric on the Armenian Genocide}}</ref>։ 1927 Հոկտեմբերին, Հանրապետական կուսակցութեան համագումարին ընթացքին, Մուսթաֆա Քեմալ քանի մը օրերու ընթացքին կը պատմէր այն մասին, թէ անկախութեան համար պայքարին մէջ, ինչպէս յառաջացած էր թուրք ազգը։ Քեմալի ճառը կ'ընդունուի իբրեւ թրքական պաշտօնական պատմութիւն, եւ պետութեան կողմէն կը դիտարկուի իբրեւ սրբազան։ Թուրքիոյ օրէնսդրութիւնը յանցագործութիւն կը համարէ քեմալական տարբերակի պատմութեան քննադատութիւնը, որ անհնար կը դարձնէ թրքական հասարակութեան մէջ բանավէճերը<ref name="Fatma Müge Göçek-42-52">{{Գիրք|վերնագիր=A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|հեղինակ=Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark|մեջբերուող էջեր=42-52|հատոր=Reading Genocide: Turkish Historiography on 1915}}</ref>։ Ըստ պաշտօնական վիճակագրութեան՝ 1927-ին Թուրքիոյ մէջ կ'ապրէր 77,400 հայ։ Ըստ [[Լոզանի Պայմանագիր|Լոզանի պայմանագիրի]]<nowiki/>ն՝ Թուրքիա կը պարտաւորուէր տրամադրել անվտանգութեան, ազատ զարգացման երաշխիքներ եւ միւս ազգային փոքրամասնութիւններու շարքին մէջ, որոշակի արտօնութիւններ հայերուն։ Բայց պայմանագիրին այս կէտը չ'իրականանար։ Թուրքիոյ հայերը կը շարունակէին փախչիլ երկիրէն կամ ձուլուիլ։ 21 Յունիս 1934-ին ընդունուած «Մականուններու մասին» օրէնքը կը պահանջէր յոյներէն, հրեաներէն եւ հայերէն, հրաժարիլ աւանդական մականուններէն եւ ընդունիլ նոր՝ թրքականները։ Բ. համաշխարհային պատերազմի տարիներուն Թուրքիոյ մէջ կը մտնէ բազմաթիւ առեւտրականներոու՝ յոյներու, հայոց եւ հրեաներու սնանկացուցած ունեցուածքի ընտրութեան հարկը<ref name="Киреев">{{Գիրք|հեղինակ =Киреев|վերնագիր =История Турции XX век}}</ref>։ Վերջին տարիներուն Թուրքիոյ մէջ, ակադեմական գիտութիւնը, թուրք մտաւորականները, մամուլը եւ քաղաքացիական հասարակութիւնը կը սկսին քննարկել Հայկական հարցը, որ կը յառաջացնէ թուրք ազգայնամոլներու եւ թրքական կառավարութեան հակագործողութիւնները։ Հայկական [[Ակօս|«Ակօս» թերթի]] խմբագիր [[Հրանդ Տինք]], գրողներ [[Օրհան Փամուք|Օրհան Փամուքը]] եւ [[Էլիֆ Շաֆաք]] եւ հրատարակիչ [[Ռագիփ Զարաքօղլու]] կը մեղադրուին «թրքութիւնը» վիրաւորելու մէջ, Տինք ու Զարաքօղլի կը դատապարտուին։ 19 Յունուար 2007-ին, Հրանդ Տինք կը սպաննուի 17-ամեայ թուրք ազգայնականի մը կողմէն: Անոր յուղարկաւորութեան [[Իսթամպուլ]]ի մէջ դժգոհութեան ցոյցեր կը կազմակերպուին, ուր տասնեակ հազարաւոր թուրքեր կը քալեն «Մենք բոլորս Հրանդ ենք, Մենք բոլորս հայ ենք» կարգախօսով ցուցանակներով։ Միաժամանակ թրքական հասարակութեան մէկ մասը Տինքը սպաննողը կը համարեն ազգային հերոս<ref name="A Question of Genocide-306-316">{{Գիրք| վերնագիր=A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|հեղինակ=Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark| մեջբերուող էջեր=306-316|հատոր=Introduction: Leaving It to the Historians}}</ref>։ == Հայոց Ցեղասպանութեան Ապացոյցներ == [[Պատկեր:Rafael de Nogales Mendez.png|thumb|150px|[[Ռաֆայէլ տէ Նոգալեզ Մենդես|Ռաֆայէլ տը Նոկալես Մենտես]] (1879-1936), օսմանեան բանակին մէջ, ծառայած եւ զանգուածային սպանութիւնները իր գիրքին մէջ նկարագրած վենեզուելացի սպայ<ref name="Rafael de Nogales">''Rafael de Nogales''. Cuatro años bajo la media luna (Madrid: Editora Internacional, 1924). Перевод на немецкий «Vier Jahre unter dem Halbmond: Erinnerungen aus dem Weltkriege» (Berlin: Verlag von Reimar Hobbing, 1925), английский «Four Years Beneath the Crescent» (London: Sterndale Classics, 2003).</ref>:]] Փաստարկները յօգուտ այն բանին, որ հայոց դէմ գործողութիւնները կրած են համակարգուած եւ կեդրոնացած բնոյթ, կը հիմնուին բազմաթիւ ոչ թուրք ականատեսներու վկայութիւններու (հիւպատոսներ, զինծառայողներ, բուժքոյրեր, ուսուցիչներ եւ քարոզիչներ), թուրք պաշտօնեաներու եւ ողջ մնացած հայոց վկայութիւններու վրայ: Հայոց նպատակուղղուած բնաջնջման կազմակերպման պնդումն ալ տեղ կը գտնէ երիտթուրքերու պարագլուխներու դէմ [[Երիտթուրքերու դատաւարութիւն (1919-1920)|դատական գործընթացի]] ընդհանրական որոշման մէջ։ Մինչեւ օրս թրքական պահոցներէն ոչ մէկ փաստաթուղթ ներկայացուած է, որ ձեւով մը կ'ապացուցէ հայոց բնաջնջման նպատակաուղղուածութիւնը, որ կը բացատրուի այդ փաստաթուղթերու ոչնչացմամբ կամ այսօր Թուրքիոյ մէջ, գործող գրաքննութեամբ։ Չապացուցուած կամ կեղծուած կը համարուին 1920 -ի հրապարակած այսպէս կոչուած «Թալէաթի հեռագիրերը»։ Հեռագիրերու բնօրինակները չկան, բայց Դադրեանի կողմէն կատարուած ուսումնասիրութիւնը ցոյց կու տայ, որ այդ հեռագիրերու բովանդակութիւնը ուղղակի կերպով կը հաստատուի երիտթուրքերու պարագլուխներու դէմ դատական գործընթացի նիւթերով։ Հայերէն ազատագրուած տարածքներուն մէջ, կը բնակէին [[Թրակիա]]յէն կամ [[Պուլկարիա]]յէն եկած մուժահիրներով, որոնք առանց կազմակերպչական օգնութեան կամ նախամշակման չէին կրնար հասնիլ մինչեւ [[Կիլիկիա]] կամ Թրքահայաստան, որ հայոց ոչնչացման ծրագիրին մէջ, բարձր պաշտօնական շրջանակներու մասնակցութիւնը վկայող փաստարկ մը կը հանդիսանայ<ref name="Naimark-XVI">{{Գիրք|վերնագիր=A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|հեղինակ=Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark|մեջբերուող էջեր=XVI|հատոր=Preface}} ''«That the muhacirs were moved as quickly as they were into Armenian houses and occupied Armenian farmland after the deportations attests to the strength of popular economic ambitions, as well as government policy, in the development of genocide»''.</ref><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249">{{Գիրք|հեղինակ=Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian People from Ancient to Modern Times|հատոր=2|մեջբերուող էջեր=249}}<blockquote>Although this topic has not yet received systematic analysis, it clearly points to official complicity at a very high level, since mujahirs from Thrace could not reach Cilicia or Turkish Armenia without organization and planning.</blockquote></ref>։ Օսմանեան կայսրութեան մէջ, հայոց սպանութիւնները դիտարկուած են քանի մը միջազգային կազմակերպութիւններու կողմէն։ 1984-ին «Ազգերու մշտական դատական մարմինը» Օսմանեան կայսրութեան գործողութիւնները ցեղասպանութիւն կ'որակէ<ref name="Permanent Peoples' Tribunal">April 16, 1984. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.66/current_category.5/affirmation_detail.html Permanent Peoples' Tribunal, Verdict of the Tribunal]</ref>։ 1997-ին, նմանատիպ որոշում մը կը կայացնէ Ցեղասպանութիւն ուսումնասիրողներու միջազգային միութիւնը<ref>[http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf The Armenian Genocide Resolution Unanimously Passed By The Association of Genocide Scholars of North America] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721083219/http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf |date=2011-07-21 }}, The Armenian Genocide Resolution was unanimously passed at the Association of Genocide Scholars’ conference in Montreal on June 13, 1997.</ref> <ref>[http://www.genocide-museum.am/eng/21.03.2009.php Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide], website of the IAGS, March 7, 2009 «that the Armenian Genocide is not an allegation, a personal opinion, or a point of view, but rather a widely documented fact supported by an overwhelming body of historical evidence.»</ref> <ref name="The Association of Genocide Scholars">Յունիս 13, 1997. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.69/current_category.5/affirmation_detail.html The Association of Genocide Scholars]</ref>։ 8 Յունիս 2000-ին, «Նիու Եորք Թայմզ» եւ «The Jerusalem Post» թերթերուն մէջ, Հոլոքոստի 126 ուսումնասիրողներ կը յայտարարեն (այդ թիւին մէջ՝ [[Եղուդ Բաուեր|Եղուտ Բաուըր]], [[Իսրայէլ Չարնի]] եւ [[Էլի Վիզել]])՝ հաստատելով Ա. համաշխարհային պատերազմի ատեն հայոց ցեղասպանութեան փաստին անվիճելիութիւնը<ref name="Statement_by_126_Holocaust_Scholars">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.21/current_category.3/affirmation_detail.html Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers] // Նիւ Եորք Թայմզ եւ «The Jerusalem Post», Յունիս 8, 2000</ref>։ 2001 -ին, հայ-թրքական հաշտեցման համատեղ յանձնաժողովը կը դիմէ «Անցումային շրջանի արդարադատութեան հարցերով միջազգային կեդրոն»-ին (ԱՇԱՀՄԿ) անկախ եզրակացութեան համար. արդեօ՞ք 1915 -ի իրադարձութիւնները կը համարուին ցեղասպանութիւն։ 2003-ի սկիզբին ԱՇԱՀՄԿ-ը կը ներկայացնէ իր եզրակացութիւնը, որ 1915-ի իրադարձութիւնները կը համապատասխանեն ցեղասպանութեան բոլոր սահմանումներուն, եւ այս եզրին կիրարկումը ամբողջովին արդարացի է<ref name="International Center for Transitional Justice">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.244/current_category.5/affirmation_detail.html International Center for Transitional Justice (ICTJ) Report Prepared for TARC]</ref>։ == Հայոց Ցեղասպանութեան Ժխտում == Հայոց ցեղասպանութեան ժխտումը, ի տարբերութիւն ցեղասպանութեան մերժման այլ ձեւերու, որոնք կ'իրականացուին յատուկ անձանց կամ կազմակերպութիւններու կողմէն, կազմուած է Թուրքիոյ Հանրապետութեան պաշտօնական եւ բազմակողմանի աջակցութենէն, որ հարցը կը դարձնէ գիտականօրէն ակնածելի եւ քաղաքականապէս փաստարկուած<ref name="diff" group="Ն">Ի տարբերութիւն Հոլոքոստի, որ կը հիմնաւորուի ռասայական մոտիվներով։</ref>։ Թրքական պետութիւնը ահռելի միջոցներ կը ծախսէ հասարակական գործողութիւններու համար եւ նուիրատուութիւններ կը կատարէ համալսարաններուն՝ փորձելով ապահովել թրքական դիրքորոշման ճշմարտութիւնը։ Տարբեր պետութիւններու խորհրդարաններու կամ կառավարութիւններու կողմէն հայկական ցեղասպանութեան ճանաչման հերթական քննարկումներու ատեն, Թուրքիա կը սպառնայ դիւանագիտական եւ առեւտրային պատժամիջոցներ՝ փոքրամասնութիւններու հանդէպ, իբր թէ Թուրքիոյ տարածքին մէջ, հայոց ֆիզիքական գոյութեան հետքերը կը վերացուին եւ երկիրին մէջ պարբերաբար կ'ոչնչացուին հայկական ճարտարապետութեան յուշարձանները<ref name="Totten 21" /><ref name="Bloxham-221, 228">{{Գիրք|հեղինակ=Donald Bloxham|վերնագիր=The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|մեջբերուող էջեր=221, 228}}</ref>։ Ժխտողներու փաստարկները հիմնականին մէջ, կը ներկայացնեն հետեւեալ պնդումներու ձեւախեղումները<ref name="Totten 21">{{Գիրք|հեղինակ =Samuel Totten|վերնագիր =Dictionary of Genocide|մեջբեուող էջ=21}}</ref>՝ * Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայոց զանգուածային սպանութիւններ երբեք չեն եղած, * հայոց մահը պատահականութեան արդիւնք է՝ մարտական գործողութիւններու շրջանին հայոց տեղահանման ժամանակ սովէն եւ հիւանդութիւններէն, * երիտթուրքերու կողմէն հայոց ոչնչացման նպատակադրուած քաղաքականութիւն չէ եղած, * հայոց մահը արդիւնք է Օսմանեան կայսրութեան մէջ, քաղաքացիական պատերազմի, որուն իբրեւ արդիւնք զոհուած են նաեւ բազմաթիւ թուրքեր։ == Հայոց Ցեղասպանութեան Արտացոլումը Մշակոյթին Մէջ == [[Պատկեր:Суренянц, «Попранная святыня», 1895.jpg|thumb|left|180px|[[Վարդգէս Սուրենյանց|Վարդգէս Սուրէնեանց]], «Ոտնահարուած սրբութիւն», 1895:]] 1915-ի իրադարձութիւններու վերաբերեալ առաջին ֆիլմը՝ «[[Հոգիներու աճուրդ|Բռնաբարուած Հայաստան]]» ֆիլմն է (1919), որմէ պահպանուած է միայն 15 վայրկեաննոց հատուած մը։ Առաջին վաւերագրական ֆիլմը՝ «Ո՞ւր է իմ ժողովուրդս» ({{lang-en|Where Are My People?}}, պատրաստողը Մայքըլ Յակոբեան), կ'արտօնուի 1965-ին՝ իրադարձութիւններու 50-ամեակին առթիւ։ Ի. եւ ԻԱ.-րդ դարերու, սահմանագիծին կը ստեղծուին քանի մը վաւերագրական ֆիլմեր, որոնցմէ ամէնէն հետաքրքրականը կ'ըլլայ «Թաքնուած Հոլոքոստ» ֆիլմը ({{lang-en|The Hidden Holocaust}})։ Խորհրդային տարիներուն Հայաստանի մէջ, կը նկարահանուին «[[Նահապետ (ֆիլմ)|Նահապետ]]» եւ «[[Ձորի Միրոն (ֆիլմ)|Ձորի Միրոն]]» ֆիլմերը։ Արտասահմանի նկարահանուած ֆիլմերէն արժէքաւոր են [[Հանրի Վերնէօյ]]<nowiki/>ի «[[Մայրիկ (ֆիլմ)|Մայրիկ]]» (1991), «Պարատի փողոց, 588»-ը (1992), [[Ռոպերթ Քեշիշեան|Ռոպերթ Քէշիշեան]]<nowiki/>ի «[[Արամ (ֆիլմ)|Արամ]]» (2002), [[Ատոմ Էկոյեան]]ի [[Արարատ (ժապաւէն)|«Արարատ»]] (2002), [[Տաւիանի եղբայրներ]]ու «[[Արտոյտներու ագարակը]]» (2007) եւ [[Ֆաթիհ Ակին|Ֆաթիհ Աքին]]ի [[Սպի (ֆիլմ, 2014)|«Սպին»]] (2014) ֆիլմերը։ Յայտնի լուսանկարներ առնուած են գերմանական [[Կարմիր Խաչ|Կարմիր խաչէն]] [[Արմէն Վեկնըր|Արմէն Թ. Վեկնըրի]] եւ ԱՄՆ հիւպատոս [[Լեսլի Դեւիս|Լեսլի Տեւիս]]ի կողմէն<ref name="Hagopian">[[Մայքլ Յակոբ Յակոբեան|J. Michael Hagopian]]. Films, Armenian Documentary // {{Գիրք|հեղինակ=Dinah L. Shelton|վերնագիր =Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|հատոր=I}}</ref>։ Թուրքիոյ, Հանրապետութիւնը կը խոչընդոտէ հայոց բնաջնջման մասին ֆիլմերու նկարահանումը<ref name="Dinah Shelton">Atom Egoyan. Films, Armenian Feature // {{Գիրք|հեղինակ=Dinah L. Shelton|վերնագիր=Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|հատոր=1}}</ref>։ Սպանութիւններու մասին բանաւոր պատմելու աւանդութիւնը կը դրսեւորուի երգերուն մէջ, որոնք կը համարուին ցեղասպանութեան վկայութիւններէն մէկը<ref name="Jonathan McCollum">''Jonathan McCollum''. Music Based on the Armenian Genocide // {{Գիրք|հեղինակ=Dinah L. Shelton|վերնագիր=Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|հատոր=II}}</ref>։ Հայ երաժիշտներէն կազմուած ամերիկեան [[System of a Down]] ռոք-խումբը յաճախ կը շօշափէ հայոց ցեղասպանութեան հարցեր։ ԺԹ. դարու վերջերուն հայ գեղանկարիչ [[Վարդգէս Սուրենեանց|Վարդգէս Սուրէնեանց]] իր նկարներէն շատերը կը ձօնէ [[Արեւմտեան Հայաստան]]ի մէջ, հայոց ջարդերուն<ref name="Костина">{{Գիրք|վերնագիր=Всеобщая история искусств:5|մեջբերող էջեր=255}}</ref>։ [[Արշիլ Կորքի]]ի բազմաթիւ նկարներ ոգեշնչուած են վերապրած իրադարձութիւններու յիշողութիւններէն<ref name="Stephen Feinstein 108">''Stephen C. Feinstein''. ART OF OTHER GENOCIDES // {{Գիրք|հեղինակ=Israel W. Charny|վերնագիր=Encyclopedia of genocide|հատոր=2|մեջբերող էջեր=108}}</ref>։ Եղեռնին զոհ գացած հայ մեծանուն գրողներէն էր [[Սիամանթօ]]ն։ Միւս մեծ բանաստեղծը՝ [[Դանիէլ Վարուժան]], կը ձերբակալուի 24 Ապրիլ-ին, աւելի ուշ՝ 19 Օգոստոս-ին, տանջամահ կ'ըլլայ։ Անոնք իրենց ստեղծագործութիւններուն մէջ, պատկերացուցած են հայոց կոտորածները մինչեւ 1915 թուական։ [[Կարս]]ի մէջ, ծնած [[Եղիշէ Չարենց]]ի մեծ թիւով ստեղծագործութիւններու մէջ կը նկարագրէ ջարդերու սարսափները («Դանթէական առասպել»): Հայոց կոտորածներուն իրենց գրական ստեղծագործութիւններուն մէջ, անդրադարձած են [[Յովհաննէս Թումանեան]]ը, [[Մուշեղ Գալշոյեան]]ը, [[Խաչիկ Դաշտենց]], ինչպէս նաեւ հայ այլ գրողներ: Հայոց ցեղասպանութեան թեման իր արտացոլումը գտած է նաեւ [[Պարոյր Սեւակ]]ի «[[Անլռելի զանգակատուն]]» պոէմին մէջ («Ղօղանջ եղեռնական»): Հայոց ցեղասպանութեան մասին ամէնէն նշանաւոր գրական ստեղծագործութիւնը աւստրիացի գրող [[Ֆրանց Վերֆել]]ի «Մուսա լերան քառասուն օրը» վէպն է։ Հայոց զանգուածային կոտորածներուն նուիրուած զանգակատան տեսքով առաջին յուշակոթողը կանգնեցուած է 1950-ական թուականներոն [[Անթիլիաս]]<nowiki/>ի ([[Լիբանան]])՝ [[Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւն|Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանի]] տարածքին մէջ։ 1965-ին, [[Էջմիածին]]ի կաթողիկոսարանի տարածքին մէջ, կը կանգնի ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին յուշակոթող մը՝ կազմուած բազմաթիւ [[խաչքար]]երէ։ 1990-ին յիշատակի մատուռ մը կը կառուցուի սուրիական Տէր Զօր անապատին մէջ՝ այս պահուն հայոց սպանութիւններուն հետ կապուած տեղին մէջ, կանգնած միակ յուշարձանը (ներկայիս քանդուած)<ref name="Encyclopedia of genocide, 102-104">{{Գիրք|հեղինակ =Israel W. Charny|վերնագիր =Encyclopedia of genocide|մեջբերող էջեր =102-104|հատոր =1}}</ref>։ 1967-ին՝ Խորհրդային Հայաստանի մէջ, Մեծ Եղեռնի իրադարձութիւններու 50-ամեակին չարտօնուած ցոյցեր կազմակերպելէ ետք, [[Ծիծեռնակաբերդ]]ի բարձունքին մէջ կ'աւարտի՝ յուշահամալիրին շինարարութիւնը։ Այսօր Ծիծեռնակաբերդը հայոց համար կը հանդիսանայ ուխտագնացութեան վայր, եւ հասարակական կարծիքին կողմէն, կ'ակնկալուի հայոց ցեղասպանութեան բազմանշանակ յուշարձան<ref name="Encyclopedia of genocide, 102-104" /><ref name="Totten, 21">Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, ISBN 0-313-34642-9, p. 21.</ref>։ == Նիւթական Կորուստներ== Մեծ են հայ ժողովուրդին կրած նիւթական վնասները, պատերազմի ատեն արեւմտահայութեան պատճառած նիւթական վնասները, որոնք կը հրապարակուին 1919-1920 թուականներուն, Փարիզի խաղաղութեան համագումարին, կը կազմեն 14 միլիար 598 միլիոն 510 հազար ֆրանկ, իսկ արեւելահայութեան՝ 4 միլիար 532 միլիոն 472 հազար ոսկի։ Կ'ոչնչանան եւ հրոյ ճարակ կը դառնան նիւթական ու մշակութային հազարաւոր յուշարձաններ ու կոթողներ, հարուստ գրականութիւն ու ձեռագրեր<ref>{{Գիրք |հեղինակ =Հայկական Սովետական Հանրագիտարանի գլխաւոր խմբագրութիւն |վերնագիր = Մեծ Եղեռն |հղում = https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_%28Soviet_Armenian_Encyclopedia%29_7.djvu/430 |պատասխանատու խմբագիր = Վիքթոր Համբարձումեան |վայր = Երեւան |հրատարակչություն = Յակոբ Մեղապարտի անուան պոլիգրաֆկոմբինատ |թվական = 1981 |հատոր = 7 |մեջբերվող էջեր = 430 |էջերի թիվ = 719 }}</ref>։ Մեծ Եղեռնի գլխաւոր եանցաւորը թրքական բռնակալութիւնն էր։ Հայ ժողովուրդի դահճապետ [[Մեհմեթ Թալէաթ փաշա|Թալէաթ]] մարդասպանի գոռոզամտութեամբ 31 Օգոստոս 1915-ին կ'ըսէ․ {{քաղվածք|«Հայկական հարցը լուծելու տեսակետէն ես երեք ամսուան ընթացքին, աւելի շատ գործ կատարեցի, քան Ապտիւլ Համիտը՝ երեսուն տարուան ընթացքին»<ref>{{Գիրք |հեղինակ = [[Հենրի Մորկընթաու]] |բնօրինակ = American Ambassador at Constantinople from 1913 to 1916 |հղում = http://net.lib.byu.edu/estu/wwi/comment/morgenthau/MorgenTC.htm |վայր = Նիւ Յորք |հրատարակչություն = Garden City |թվական = 1918 |մեջբերվող էջեր = 342 }}</ref>։|}} == Հարցին Իրաւաբանական Կողմը == === Հայոց Ցեղասպանութիւնը եւ Միջազգային Հանրութիւնը === [[Պատկեր:The Genocide Word by Raphael Lemkin.ogv|thumb|360px|«Ցեղասպանութիւն» եզրի ծագումը. [[Ռաֆայէլ Լեմքին]] (CBS News)]] Օսմանեան Թուրքիոյ հայաջինջ քաղաքականութեան մշակման ու իրականացման հովանաւորն ու աշխուժ գործակից եղած էր կայսերական Գերմանիան։ Կ. Պոլսոյ մէջ, Գերմանոյ դեսպան Հանս Վանկենհայմը եթէ 1915 -ի Փետրուարին կը հաղորդէր իր կառավարութեան «չարգիլել հայոց դէմ ձեռնարկող քայլերուն», ապա Յուլիս 7-ին հեռագիր մը կը ղրկէ կանցլեր Բետման Հոլվեգին, որ կեանքի կը կոչէ «թրքական պետութեան մէջ հայ ազգի ոչնչացման նպատակը»<ref>«Deutshlandund Armenien», 1914-1918․ Sammlung Diplomatischer Aktenstucke․ Herausgegeben und eingeleitet von Dr․ Johannes Lepsius, Potsdam, 1919, էջ 94</ref>։ Արեւմտեան մեծ տէրութիւնները, մասնաւորապէս՝ [[Անգլիա]], [[Ֆրանսա]], [[Իտալիա]] եւ [[ԱՄՆ]], ապա անոնք ի վիճակի չեն ըլլար ձեռնարկելու գործնական միջոցներ հայոց բնաջնջման գործընթացը կանգնեցնելու ուղղութեամբ։ [[Տէյվիտ Լոյտ Ճորճ|Լոյտ Ճորճ]], մասնաւորապէս խօսելով անգլիական քաղաքականութեան մասին, գրած է․ {{քաղվածք|«Հայաստան զոհ եղաւ մեր կողմէն բարձրացած յաղթական զոհասեղանին․․․ Բրիտանական կառավարութեան քաղաքականութիւնը ճակատագրական անխուսափելիութեամբ հասցուց 1895-1897 թուականներու, սարսափելի սպանդներուն եւ 1915-ի ահաւոր կոտորածին»։ |}} Նոյնիսկ [[Ժորժ Քլեմանսօ]] ըսած է, որ «եւրոպական դիւանագիտութեան վրայ կը ծանրանայ հայկական արիւնը»<ref>ՀՍՍՀ ՊԿՊԱ, ֆ․ 57, գ․ 2, գ․ 709, թ․ 40</ref>։ Ա. համաշխարհային պատերազմը կը սկսի ու կը վերջանայ իբրեւ անարդար, գրաւող պատերազմ, ուստի եւ չեն պատժուիր անոր յանցաւորները, անոնց մէջ՝ թուրք ջարդարարները։ Թէեւ դեռ 24 Մայիս 1915-ին [[Ռուսական Կայսրութիւն|Ռուսական կայսրութեան]], Անգլիոյ ու [[Ֆրանսա]]յի կառավարութիւնները Թուրքիոյ հռչակագիր մը կը ներկայացնեն՝ նախազգուշացնելով, որ զինք կառավարողները պատասխանատուութիւն կը կրեն կատարած յանցագործութիւններուն համար, բայց անիկա կը մնայ թուղթի վրայ։ Անկատար էր նաեւ «դաշնակիցներու» 1919-ին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, կազմակերպած դատավարութիւնը, եւ միայն հեռակայ կարգով մահուան կը դատապարտուին քանի մը երիտթրքական գործիչներ, որոնք փախած ու թաքնուած էին Գերմանիոյ մէջ ու այլ երկիրներու մէջ։ Ճիշդ է, Նեմեսիս գործողութեան միջոցով հայ ժողովուրդի վրիժառուներու ձեռքով կը սպաննուին Թալէաթը, էնվերը, Ճեմալը, Պեհայէտտին Շաքիրը, Սայիտ Հալիմը, Ճեմալ Ազմին եւ ուրիշներ, բայց, դժբախտաբար, տեղի ժողովուրդներու դատ տեղի չ'ունենար, յանցագործները հրապարակայնօրէն չեն պատժուիր, եւ պատմական անարդարութիւնն ալ չ'ուղղուիր։ Այդ մէկը կ'ոգեշնչէ [[Ատոլֆ Հիթլեր]]ը, որ հետագային իր հրոսակախումբերը մղելով հրէշաւոր սպանութիւններու, կ'ըսէ․ «Այսօր ալ ո՞վ կը խօսի հայոց բնաջնջման մասին»<ref>Guttmann Joseph, The Beginnings of Genocide, N․ У․, 1948, p․ 18</ref>։ [[ԽՍՀՄ|Խորհրդային Միութեան]] յաղթանակը [[Հայրենական Մեծ Պատերազմ]]ին (1941-1945 թուականներ) եւ աշխարհին մէջ ուժերու յարաբերակցութեան փոփոխութիւնը յօգուտ ընկերային ու դեմոկրատի կը հասցնեն նաեւ [[Նիւրեմպերկի դատավարութիւնը|Նիւրեմպերկի դատավարութեան]], եւ մահուան կը դատապարտուին հիթլերեան յանցագործները։ Հայոց ցեղասպանութեան դէմ վճռական բողոքի խօսք կ'առնեն միջազգային ականաւոր շարք մը գործիչներ։ [[Գարլ Լիբկնեխտ]]ը, դատապարտելով Օսմանեան կայսրութեան մէջ կազմակերպուած հրէշաւոր սպանդը, կը շեշտէ, թէ անոր յանցաւորները գերմանա-թրքական կառավարողներն են, որոնց ձեռքերը թաթխուած են «հայոց արեան մէջ»<ref>Либкнехт К․, Мой процесс по документам, П․, 1918, с․ 54</ref>։ Բողոքի հուժկու ելոյթներ կ'ունենան նշանաւոր գրողներ ու գիտնականներ [[Մաքսիմ Կորքի]], [[Վալերի Պրիւսով]], [[Յան Ռայնիս|Եան Ռայնիս]], [[Անաթոլ Ֆրանս|Անատոլ Ֆրանս]], [[Ռոմեն Ռոլան|Ռոմըն Ռոլան]], [[էմիլ Վերհարն]], [[Ճոն Ռիտ]], [[Ժոզեֆ Մարկուարտ]], [[Եոհաննէս Լեփսիուս|Յովհաննէս Լեփսիուսը]], [[Ժան Տը Մորգան|Ժան Տը Մորկան]], [[Անտուան Մեյէ|Անթուան Մեյէ]]ն, [[Ֆրիտյոֆ ՆանսԷն]], [[Հերբերտ Ադամս Գիբբոնս|Հերպըրթ Ատամս Կիբբոնս]], [[Արմին Վեգներ|Արմին Վեկներ]], ինչպէս նաեւ [[ՃԷյմս Պրայս]], [[Արնոլտ Թոյնպի]], [[Հենրի Մորկընթաու]], [[Ֆայեզ Ղոսեյն|Ֆայէզ Ղոսեյն]] եւ շատ ուրիշներ։ Հետագային ալ, երբեք չի լռեր յառաջադէմ մարդկութեան խիղճի ու միտքի ձայնը Մեծ Եղեռնի առթիւ։ ԽՄԿԿ Կեդկոմի կեդրոնական օրկան «Պրաւդա»-ն 24 Ապրիլ 1965-ին կը գրէ, որ «յիսուն տարի առաջ երիտթուրքերու կառավարութիւնը կ'ոչնչացնէ շուրջ մէկուկէս միլիոն հայ», եւ ատիկա կը կատարուի Գերմանիոյ աջակցութեամբ ու հովանաւորութեամբ։ Ֆրանսայի կոմկուսի կեդրոնական օրկան «Եումանիտէ»-ն նոյն թուականի 23 Ապրիլին կը նշէ. {{քաղվածք|Հայերու զանգուածային ցեղասպանութիւնը առաջին ոճիրն էր Ի. դարու սկիզբէն՝ 1914-1918 թուականներու պատերազմի ընթացքին։ Եւ այդ ոճիրը երբեք չդատուեցաւ ու չդատապարտուեցաւ։ Այդ պատճառով է, որ հայերը, բոլորէն աւելի գնահատելով խաղաղութիւնը, չեն կրնար մոռնալ այդ իրողութիւնը, որ սովորական յուշ մը չէ, այլ պատմական տարեթիւ մը եւ կրնար ամբողջ ազգի մը վախճանը դառնալ։ |}} [[Պատկեր:ArmenianGenocideRecognition.png|մինի|300x300px|Քարտէսի վրայ ընդգծուած են այն պետութիւնները, որոնք Օսմանեան Թուրքիոյ մէջ, հայոց բնաջնջումը ճանչցած են իբրեւ ցեղասպանութիւն․ բաց կանաչով նշուած են այն պետութիւնները, ուր ճանաչումը մասնակի է։]]Մեծ Եղեռնը ցեղասպանութեան կատաղի դրսեւորումն էր Ա. համաշխարհային պատերազմին ատեն։ Արաբ իրաւաբան՝ Մեթր Մուսա Պրենսն անիկա անուանած է «արմենոցիդ»՝ բառացի «հայասպանութիւն»։ === Միջազգային Ճանաչում === [[Պատկեր:Pope Francis Photo 1.jpg|մինի|աջից|[[Հռոմի պապ]] [[Ֆրանցիսկոս (Հռոմի պապ)|Ֆրանցիսկոս]] 12 Ապրիլ 2015-ին [[Վատիկան]]ի Ս. Պետրոսի տաճարին մէջ [[Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելից]]ին նուիրուած պատարագի ընթացքին կ'օգտագործէ<nowiki/>«[[ցեղասպանութիւն]]» եզրը:]] 1915-էն<ref name="Dictionary of Genocide"/><ref name="Encyclopedia of genocide">Israel W. Charny. Encyclopedia of genocide, vol. 1, p. 161</ref> ի վեր, տարբեր պետութիւններ ընդունած են բանաձեւեր, որոնք կը քննադատեն հայոց կոտորածը։ [[Պատկեր:Vladimir Putin, Tsitsernakaberd memorial complex RA.jpg|thumb|left|2013-ին, [[Վլատիմիր Փութին]] ցեղասպանութեան զոհերու յուշահամալիրին մէջ։<br />«Ռուսիա միշտ ընկալած է հայ ժողովուրդին ցաւն ու ողբերգութիւնը ինչպէս իր սեփականը»:]] ԱՄՆ երեք անգամ (1916<ref name="usa-1916">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.163/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Senate Concurrent Resalution 12, Փետրուար 9, 1916]</ref>, 1919<ref name="usa-1919">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.228/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Congress Act to Incorporate Near East Relief, August 6, 1919]</ref>, 1920<ref name="usa-1920">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.164/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Senate Resolution 359, Մայիս 11, 1920]</ref>) ընդունած է նմանատիպ բանաձեւեր, սակայն անոնք չեն կրցած կանգնեցնել Օսմանեան կայսրութեան գործողութիւնները։ 24 Մայիս 1915-ին [[Ֆրանսա]], Մեծն Բրիտանիա եւ Ռուսական կայսրութիւնը հանդէս եկած են համատեղ հռչակագիրով<ref name="ani">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.160/current_category.7/affirmation_detail.html France, Great Britain and Russia Joint Declaration, մայիսի 24, 1915], [http://www.armenian-genocide.org/popup/affirmation_window.html?Affirmation=160 View image of Document]</ref>,որ նոյնպէս կը քննադատէր այդ կոտորածները։ {{քաղվածք|Նկատի առնելով մարդկութեան եւ քաղաքակրթութեան դէմ Թուրքիոյ նոր յանցագործութիւնները՝ Դաշնակից պետութիւններու կառավարութիւնները հրապարակայնօրէն կը յայտարարեն Բարձր դրան այս յանցագործութիւններուն համար Օսմանեան կառավարութեան բոլոր անդամներուն անձնական պատասխանատուութիւնը, ինչպէս նաեւ այն գործակալներուն, որոնք ներգրաւած են այդ սպաննութիւնները։|25 Մայիս, 1915: Ֆրանսայի, Մեծն Բրիտանիոյ եւ Ռուսական կայսրութեան համատեղ հռչակագիր}} Հայկական սփիւռքը գրեթէ ամբողջութեամբ յառաջացած է ցեղասպանութեան զոհերու ուղիղ ժառանգներէն եւ ունի բաւարար նիւթական միջոցներ, իբր թէ դիմադրելու Թուրքիոյ ճնշումները<ref name="Bloxham-223-224">{{Գիրք|հեղինակ=Donald Bloxham|վերնագիր=The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|մեջբերող էջեր=223-224}}</ref>։ Հիկեր Կրեթի կարծիքով՝ ԱՄՆ-ի մէջ գործող հայ ընկերութիւններու գլխաւոր նպատակն է Թուրքիոյ կողմէն հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումը եւ տարածքներու վերադարձը։ Այդ նպատակին հասնելու համար, անոնք իրենց կողմը կը քաշեն տարբեր քաղաքական գործիչներ, ճնշում կը գործադրեն տարբեր պետութիւններու կառավարութիւններու վրայ, կը զբաղին Հայոց ցեղասպանութեան հարցի լայնամասշտաբ լուսաբանութեամբ, կը հիմնադրեն այդ ցեղասպանութեան հարցերով զբաղող կառոյցներ։<ref>{{cite book |author = Heather S. Gregg |publisher = Inter-University Committee on International Migration |page = 19-35 |location = Divided They Conquer։ The Success of Armenian Ethnic Lobbies in the United States |year = 2002 }}</ref> ===== Կազմակերպութիւններ ===== Հայոց ցեղասպանութիւնը ընդունած են այնպիսի կազմակերպութիւններ, ինչպիսիք են [[Եւրոպայի Խորհուրդ]]ը (1998<ref name="Council of Europe1998">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.153/current_category.7/affirmation_detail.html Council of Europe Parliamentary Assembly Resolution, April 24, 1998]</ref>, 2001<ref name=":0">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.218/current_category.7/affirmation_detail.html Council of Europe Parliamentary Assembly Resolution]</ref>), Եւրոպական խորհրդարանը (1987<ref name=":1">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.152/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution]</ref>, 2000<ref name=":2">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.171/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution]</ref>, 2002<ref name=":3">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.217/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution]</ref>, 2015<ref name=":4">[https://news.am/arm/news/262188.html Եւրախորհրդարանը Հայոց ցեղասպանութեան շուրջ բանաձեւ ընդունած է]</ref>), [[ՄԱԿ]]-ի քանի մը յանձնաժողովներ<ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.169/current_category.6/affirmation_detail.html#15 Подкомиссия ООН по предотвращению дискриминации и защите меньшинств, 2 июля, 1985]</ref><ref name="ООН1948">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.168/current_category.6/affirmation_detail.html United Nations War Crimes Commission Report]</ref>, [[Եկեղեցիներու Համաշախարհային Խորհուրդ|Եկեղեցիներու համաշախարհային խորհուրդ]]ը եւ այլն։ {| class="wikitable" !Կազմակերպութիւն !Ճանաչում թուական !Ծանօթագրութիւն |- |[[Պատկեր:Flag of Europe.svg|30px]]Եւրոպական խորհրդարան |1987<ref name=":1"/><ref name="Organizations">{{Cite web |url=http://armeniangenocide100.org/organizations |title=Հայոց ցեղասպանութիւնը ճանչցած միջազգային կազմակերպութիւնները |accessdate=2016-04-02 |archive-date=2015-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151021042744/http://armeniangenocide100.org/organizations/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.europarl.europa.eu/intcoop/euro/pcc/aag/pcc_meeting/resolutions/1987_07_20.pdf Resolution on a political solution to the Armenian question]</ref>, 2000<ref name=":2"/>, 2002<ref name=":3"/>, 2015<ref name=":4"/> | |- |Արդարադատութեան միջազգային կեդրոն |2002<ref name="Organizations" /><ref>[https://www.ictj.org/sites/default/files/ICTJ-Turkey-Armenian-Reconciliation-2002-English.pdf The Applicability of the UN Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide to Events which Occurred During the Early Twentieth Century]</ref> | |- |Ցեղասպանագէտներու միջազգային ընկերակցութիւն |2007<ref name="Organizations" /><ref>{{Cite web |url=http://armeniangenocide100.org/files/uploads/2014/09/genocidescholars.pdf |title=Genocide scholars Association Recognizes Ottoman Genocides Against Armenians, Assyrians, Greeks, and other Christians |accessdate=2016-04-02 |archive-date=2015-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151118041253/http://armeniangenocide100.org/files/uploads/2014/09/genocidescholars.pdf |dead-url=yes }}</ref> | |- |Ամերիկայի հրեական համայնքներու միութիւն |1989<ref name="Organizations" /><ref>{{Cite web |url=http://armeniangenocide100.org/files/uploads/2014/09/urj.pdf |title=Union of American Hebrew Congregations |accessdate=2016-04-02 |archive-date=2015-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151118041255/http://armeniangenocide100.org/files/uploads/2014/09/urj.pdf |dead-url=yes }}</ref> | |- |[[Պատկեր:Logo of the Council of Europe (no lettering).svg|20px]][[Եւրոպայի Խորհուրդ|Եւրոպայի խորհուրդ]] |1998<ref name="Council of Europe1998"/>, 2001<ref name=":0"/><ref name="Organizations" /><ref>[http://assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=9280&Language=EN Recognition of the Armenian genocide]</ref> | |- |Մարդու իրաւունքներու միացեալ յանձնախումբ |1998<ref name="Organizations" /><ref>{{Cite web |url=http://www.unitedhumanrights.org/2009/05/the-armenian-genocide-1915-1923 |title=The Armenian Genocide (1915-1923) |accessdate=2016-04-02 |archive-date=2024-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241030104603/http://www.unitedhumanrights.org/2009/05/the-armenian-genocide-1915-1923 |dead-url=yes }}</ref> | |- |[[Եկեղեցիներու Համաշխարհային Խորհուրդ|Եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդ]] |2013<ref name="Organizations" /><ref>[http://www.oikoumene.org/en/resources/documents/assembly/2013-busan/adopted-documents-statements/minute-on-100th-anniversary-of-the-armenian-genocide Minute on 100th Anniversary of the Armenian Genocide]</ref> | |} ===== Տարածքային Ինքնակառավարման Մարմիններ ===== * Նոր Հարաւային Ուելսի նահանգ<ref name="Local Goverments">{{Cite web |url=http://armeniangenocide100.org/local-self-governments/ |title=Հայոց ցեղասպանութիւնը ճանչցած տարածքային ինքնակառավարման մարմիններ |accessdate=2016-04-02 |archive-date=2016-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507224617/http://armeniangenocide100.org/local-self-governments/ |dead-url=yes }}</ref> * Քորտոպայի նահանգ * [[Պուէնոս Այրես|Պուէնոս Այրեսի նահանգ]]<ref name="Local Goverments" /> * [[Բրիտանական Գոլոմպիա]] * [[Օնտարիո|Օնթարիօ]] (ներառեալ [[Թորոնթօ|Թորոնթօ քաղաքը]]) * [[Քեպեք]] (ներառեալ [[Մոնրէալ|Մոնրէալ քաղաքը]])<ref name="Local Goverments" /> * [[Ժնեւ|Ժընեւեան քանթոն]] * Վոտ քանթոն<ref name="Local Goverments" /> * [[Մեծն Բրիտանիա]] * [[Ուելս|Ուեյլզ]]<ref name="Local Goverments" /> * [[Ռիօ տը Ժաներօ|Ռիօ տը Ժաներոյի]] նահանգային խորհրդարան<ref>{{Cite web|url=http://civilnet.am/2015/07/25/rio-de-janeiro-recognized-armenian-genocide/|title=Ռիո տե Ժաներոն ճանչցաւ Հայոց ցեղասպանութիւնը|archive-url=https://web.archive.org/web/20151202221441/http://civilnet.am/2015/07/25/rio-de-janeiro-recognized-armenian-genocide/|archive-date=2015-12-02|dead-url=yes|accessdate=2015-10-21}}</ref> {{դրօշավորում|Իտալիա}} * [[Բերտիոլոլ|Բերտիոլոլի քաղաքային խորհուրդ]] * [[Ուդինէ|Ուտինէի քաղաքային խորհուրդ]] * [[Սեստո Սան Ճիովանի|Սեսթօ Սան Ճիովանիի քաղաքային խորհուրդ]] * Սալկարեթայի քաղաքային խորհուրդ * Բելլունոյի քաղաքային խորհուրդ * Հռոմի քաղաքային խորհուրդ * Մասսա Լոմպարտայի քաղաքային խորհուրդ * Մոնթանա Ֆելտրինայի քաղաքային խորհուրդ * Ճենովայի քաղաքային խորհուրդ * Թիենէի քաղաքային խորհուրդ * Քասթելսիլանոյի քաղաքային խորհուրդ * Ֆիրենցէի քաղաքային խորհուրդ * Ռավեննայի քաղաքային խորհուրդ * Ֆելտրէի քաղաքային խորհուրդ * Վենետիկի քաղաքային խորհուրդ * Իմոլայի քաղաքային խորհուրդ * Ֆաենցայի քաղաքային խորհուրդ * Փարմայի քաղաքային խորհուրդ * Սոլառոլոյի քաղաքային խորհուրդ * Վիլլաֆրանկա Պաթովանայի քաղաքային խորհուրդ * Միլանոյի քաղաքային խորհուրդ * Փոնտէ տի Փիավէի քաղաքային խորհուրդ * Քոնսելիչէի քաղաքային խորհուրդ * Լուջոյի քաղաքային խորհուրդ * Ս. Սթինօ Լիվենցայի քաղաքային խորհուրդ * Քոթինյոլայի քաղաքային խորհուրդ * Ասիոյ քաղաքային խորհուրդ * Ակաթա Սուլ Սանտեռնոյի քաղաքային խորհուրդ * Մոնթեռֆոռթէ Տը Ալպոնէի քաղաքային խորհուրդ * Պաթովայի քաղաքային խորհուրդ * Մոնտորսօ Վիչենթինոյի քաղաքային խորհուրդ * Ֆուսինեանոյի քաղաքային խորհուրդ * Բանյակավալլոյի քաղաքային խորհուրդ * Ռոսսիի քաղաքային խորհուրդ, 17 Յուլիս, 1997 * Սանգուինեթոյի քաղաքային խորհուրդ * Քամպոնոգարայի քաղաքային խորհուրդ<ref name="Local Goverments" /> {{դրօշավորում|ԱՄՆ}} * [[Ալասքա (նահանգ)|Ալասքա]] * [[Արիզոնա]] * [[Արքանզա]] * [[Քալիֆորնիա]] * [[Քոլորատօ]] * [[Քընեթիքըթ]] * [[Տելաուէր]] * [[Ֆլորիտա]] * [[Վրաստան]] * [[Այտըհօ]] * [[Իլինոյ]] * [[Կանզաս|Քանզաս]] * [[Քընթաքի]] * Լուիզիանա * Մեյն * Մերիլընտ * [[Մասաչուսեթս]] * [[Միշիկըն]] * [[Մինեսոթա]] * [[Միսսուրի]] * [[Նեպրասքա]] * [[Նեւատա]] * [[Նիւ Հէմփշայր|Նիու Հէմփշայր]] * [[Նիու Ճըրզի]] * [[Նիու Մեքսիքօ]] * [[Նիւ Եորք|Նիու Եորք]] * Հիւսիսային Գարոլինա * Հիւսիսային Տաքոթա * [[Օհայօ]] * [[Օքլահոմա]] * [[Օրեկըն]] * [[Փենսիլվանիա]] * [[Ռոտ Այլընտ]] * [[Հարաւային Գարոլինա]] * [[Թենըսի]] * [[Թեքսաս]] * [[Եութա]] * [[Վըրմոնթ]] * [[Վիրճինիա]] * [[Ուաշինկթընի Հայերը|Ուաշինկթըն]] * Ուիսքոնսըն<ref>{{Cite web|title = #ArmGenocide100 {{!}} Տարածքային ինքնակառավարման մարմիններ|url = http://armeniangenocide100.org/local-self-governments/|website = ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ 100-րդ ՏԱՐԵԼԻՑ|accessdate = 2015-10-21|archive-date = 2016-05-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20160507224617/http://armeniangenocide100.org/local-self-governments/|dead-url = yes}}</ref> Հայոց ցեղասպանութեան ընդունումը պաշտօնապէս պարտադիր պայման չէ Թուրքիոյ՝ [[Եւրամիութիւն|ԵՄ-ին]] անդամակցելու համար, բայց կարգ մը հեղինակներ կը կարծեն, որ Թուրքիա պէտք է կատարէ այդ քայլը ԵՄ-ին անդամակցելու ճանապարհին<ref>{{cite news | access-date=2015 Հոկտեմբեր 21 | url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4290000/4290524.stm | title=ЕС призывает Турцию признать геноцид армян | date=2005 Սեպտեմբեր 28 | newspaper=BBC}}</ref><ref>{{Cite web|title = Армянский вопрос|url = http://www.mk.ru/old/article/2007/10/11/76188-armyanskiy-vopros.html|website = www.mk.ru|accessdate = 2015-10-21}}</ref>։ ==== Ժխտման Քրէականացում ==== Զուիցերիոյ մէջ, քանի մը հոգի դատարանի կողմէն կը պատժուի հայոց ցեղասպանութիւնը մերժելուն համար<ref>{{Cite web|title = Ազատազրկման 150 օր եւ 30 հազար ոսկի՝ այսպէս Զուիցերիոյ դատարանը պատժեց թուրքերուն Հայոց ցեղասպանութիւնը հերքելու համար|url = http://www.panarmenian.net/arm/news/54518/|website = PanARMENIAN.Net|accessdate = 2015-10-21}}</ref>։ 2006-ին [[Ֆրանսայի ազգային ժողով|Ֆրանսայի Ազգային ժողովը]] [[Վալերի Պուայէ]]ի կողմէն ներկայացուած օրինագիծ մը կ'ընդունի, որ Ֆրանսայի կողմէն ընդունուած ցեղասպանութիւններու մերժումը կը դիտարկէր իբրեւ յանցագործութիւն<ref>{{Cite web|title = СРОЧНО! Национальное Собрание Франции приняло законопроект о криминализации отрицания Геноцида армян|url = http://www.newsarmenia.ru/politics/20111222/42585122.html|website = Novosti-Armenia|accessdate = 2015-10-21|archive-date = 2012-04-05|archive-url = https://web.archive.org/web/20120405150203/http://www.newsarmenia.ru/politics/20111222/42585122.html|dead-url = yes}}</ref>. մինչեւ 1 տարի բանտարկութիւն եւ 45, 000 եւրոպական տուգանք նախատեսող օրինագիծը կը վերընդունուի 22 Դեկտեմբեր 2011-ին, իսկ 23 Յունուար 2012-ին Սենատը կը հաստատէ այդ որոշումը<ref>{{Cite web|title = Глава армянского МИДа благодарит французов в Facebook|url = http://www.ntv.ru/novosti/263754/|website = НТВ|accessdate = 2015-10-21}}</ref>։ Թուրքիա կը դատապարտէ ցեղասպանութեան մերժումը հետապնդող ֆրանսական օրէնքը<ref>{{Cite web|title = Турция сочла безответственным французский закон об отрицании геноцида армян|url = http://lenta.ru/news/2012/01/24/reply/|website = lenta.ru|accessdate = 2015-10-21}}</ref>։ Ֆրանսացի պատգամաւորներու խումբ մը, Ֆրանսայի Սահմանադրական խորհուրդը հարց կը ներկայացնէ՝ ընդունուած օրէնքի համապատասխանութեան վերաբերեալ<ref>{{Cite web|title = Саркози потребовал нового закона о геноциде армян - BBC Русская служба|url = http://www.bbc.com/russian/international/2012/02/120228_france_genocide_law_rejected.shtml|website = BBC Русская служба|accessdate = 2015-10-21|language = ru-RU}}</ref><ref name="gazeta.ru-4016413">{{cite news | lang=ru | url=http://www.gazeta.ru/politics/2012/02/29_a_4016413.shtml | title=«Мудрецы» попросили не злоупотреблять геноцидом | publisher=Газета.Ru | date=2012 թ. Փետրուար 29 | accessdate=2012 թ․ Մարտ 28 | author=Александр Артемьев, Нарине Киракосян | quote=Пресекая оспаривание факта или юридической квалификации преступлений, (…) которые им самим признаются и квалифицируются как таковые, законодатель совершил неконституционное покушение на свободу выражения мнений и общения}}</ref>։ Խորհուրդը կ'որոշէ, որ ցեղասպանութեան փաստերը մերժելու համար պատժամիջոցներ կիրարկող օրէնքը չի համապատասխաներ սահմանադրութեան, որովհետեւ դէմ է մարդու ազատ կարծիք արտայայտելուն։ Սահմանադրական խորհուրդի որոշման ի պատասխան՝ [[Սարքուզի]]ն նախարարներէն կը պահանջէ մշակել օրէնքի նոր խմբագրում մը<ref>{{Cite web|title = BBC Russian - Лента новостей - Саркози настаивает на новом законе об отрицании геноцида|url = http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2012/02/120221_rn_france_armenia_genocide.shtml|website = www.bbc.com|accessdate = 2015-10-21|language = ru}}</ref>։ 17 Դեկտեմբեր 2013-ին [[Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան|Մարդու իրաւունքներու եւրոպական դատարանը]] հրապարակայնօրէն Հայոց ցեղասպանութիւնը մերժած Դողու Փերինչեքը զուիցերիական դատարանին կողմէն պատժելու որոշումը կը ճանչնայ իբրեւ կարծիքի արտայայտման իրաւունքի ազատութեան խախտում՝ ընդ որուն Փերինչեքին ոչ մէկ դրամական փոխհատուցում կը նշանակէ<ref name="European_Court_of_Human_Rights">[http://ria.ru/world/20131217/984705617.html ЕСПЧ: Швейцария нарушила права по делу об отрицании геноцида армян] // РИА Новости, 17.12.2013</ref>։ 12 Մարտ 2014-ին Զուիցերիոյ արդարադատութեան դաշնային նախարարութիւնը կը բողոքէ արձակուած վճիռին դէմ<ref>[http://www.armtimes.com/hy/read/54413 Փերինչեքի գործով ՄԻԵԴ-ում կայանալիք դատը վճռորոշ կ'ըլլայ]</ref>։ Իբրեւ երրորդ կողմեր կը ներգրաւուին նաեւ Հայաստանի Հանրապետութիւնը եւ Թուրքիան։ 15 Հոկտեմբեր 2015-ին ՄԻԵԴ կը մերժէ Զուիցերիոյ հարցը՝ վճիռ կայացնելով յօգուտ Փերիչեքի<ref>{{Cite web|title = ՄԻԵԴ-ը վճիռ կայացուց օգուտ Փերինչեքի|url = http://armtimes.com/hy/read/72014|website = Armtimes.com|publisher = https://plus.google.com/+ArmtimesNewspaper|accessdate = 2015-10-21}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: Հայկական կողմը եւ Հայաստանը ներկայացնող փաստաբանները այդ վճիռը յաղթանակ կը համարեն Հայաստանի Հանրապետութեան համար, որովհետեւ դատաւորներէն 10-ը նշած են, որ այդ հարցը պէտք չէ քննուի, իսկ 7-ը արձանագրած, որ «Հայոց ցեղասպանութիւնը յստակօրէն ամրագրուած պատմական փաստ է»<ref>{{Cite web|title = Ռոպերթսոն եւ Քլունի. ՄԻԵԴ որոշումը յաղթանակ է Հայաստանի համար|url = https://news.am/arm/news/291082.html|website = news.am|accessdate = 2015-10-21}}</ref>: === Փոխհատուցում === [[Պատկեր:ArmeniansofLebanon.jpg|thumb|250px|right|Օսմանեան կայսրութեան դէմ հայոց ցեղասպանութեան 91-ամեակի ցոյց՝ Պէյրութի մէջ:]] 2000-ին, Քալիֆորնիոյ քոնկրէսը օրէնք մը կ'ընդունի, որմով կը ճանչնայ 1915-ին զոհուած հայերուն ժառանգորդներուն իրաւունքները համապատասխան ապահովագրական ընկերութիւններէն փոխհատուցումներ ստանալու կապակցութեամբ։ 2003-ին New York Life ապահովագրական ընկերութիւնը կը սկսի 1915-ի հայոց ցեղասպանութեան զոհերու հարազատներուն փոխհատուցումներու վճարումները (փոխհատուցման ընդհանուր գումարը կը կազմէ մօտաւորապէս 20 միլիոն ԱՄՆ տոլար)<ref name="regnum-174306">REGNUM. 30.10.2003. [http://www.regnum.ru/news/174306.html Американская страховая компания New York Life опубликовала список армян - жертв геноцида в Османской империи]</ref>։ Բայց Օգոստոս 2009-ին ԱՄՆ Քալիֆորնիա նահանգի Վերաքննիչ դատարանը որոշում մը կը կայացնէ չեղարկելու հայոց հարազատներուն ապահովագրական փոխհատուցումներ վճարելու մասին օրէնքը։ Դատաւոր Տէյվիտ Թոմփսըն կը նշէ, որ հայոց բողոքները ապահովագրավճարներ ստանալու առնչութեամբ զուրկ են հիմնաւորումներէն, որովհետեւ «բոլոր այդ իրադարձութիւնները տեղի ունեցած են ԱՄՆ-էն հազարաւոր մղոններ հեռաւորութեան վրայ, հետեւաբար Քալիֆորնիա նահանգը ոչ մէկ պատասխանատուութիւն կը կրէ այդ մարդկոց առջեւ», եւ «ԱՄՆ-ի Դաշնային կառավարութիւնը որոշում չէ ընդունած հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման վերաբերեալ»<ref name="news.am-2870">{{cite news | url=https://news.am/arm/news/2870.html | title=Գալիֆորնիայի դատարանը չեղեալ համարած է 1915-ի զոհերու հարազատներուն փոխհատուցումը | publisher=NEWS.am | date=2009 Օգոստոսի 21 | accessdate=2012 թ․ Ապրիլ 17}}</ref>։ Ֆրանսական «Աքսա» ապահովագրական ընկերութիւնը կը պարտաւորուի զոհերուն ժառանգներուն փոխհատուցում վճարել (17,5 միլիոն ԱՄՆ տոլար)<ref name="regnum-1028092">REGNUM. 15.07.2008. [http://www.regnum.ru/news/1028092.html Рассмотрение исков от наследников жертв Геноцида армян завершится до конца 2008 года]</ref>։ ===== Պետութիւններ ===== Հայոց ցեղասպանութիւնը՝ ճանչցած են մեծ թիւով պետութիւններ եւ միջազգային կազմակերպութիւններ։ Պաշտօնապէս առաջինը ընդունած է [[Ուրուկուայ|Ուրուկուէյը]] 1965 -ին։ Հայ ժողովուրդի կոտորածը պաշտօնապէս քննադատած եւ ճանչցած են իբրեւ ցեղասպանութիւն ըստ միջազգային իրաւունքի հետեւեալ երկիրները՝ * [[Ֆրանսա|Ֆրանսա՝]] 1998<ref name="armeniangenocide100">{{Cite web |url=http://armeniangenocide100.org/states/ |title=Ճանչնալ. պետութիւններ, որոնք ճանաչցած են Հայոց ցեղասպանութիւնը |accessdate=2016-04-02 |archive-date=2016-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709032403/http://armeniangenocide100.org/states/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.155/current_category.7/affirmation_detail.html France National Assembly Law, Մայիս 28, 1998]</ref>, 2000<ref>2012 [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.154/current_category.7/affirmation_detail.html France Senate Law, November 7, 2000]</ref>, 2001<ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.170/current_category.7/affirmation_detail.html France Law, Յունուար 29, 2001]</ref>, 2006<ref>{{Cite web |url=http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp |title=Proposition de loi complétant la loi n° 2001-70 du 29 janvier 2001 relative à la reconnaissance du génocide arménien de 1915 {{ref-fr}} |accessdate=2016-04-02 |archive-date=2009-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090211062533/http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_6043000/6043368.stm Национальная ассамблея Франции одобрила законопроект, в соответствии с которым отрицание геноцида армянского народа в Османской империи в 1915-17 годах объявляется уголовным преступлением]</ref>: * [[Պելճիքա]]՝ |1998<ref name="armeniangenocide100" /><ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.148/current_category.7/affirmation_detail.html Belgium Senate Resolution, Մարտ 26, 1998]</ref> * [[Շուէտ|Շուէտ՝]] |2010<ref name="armeniangenocide100" /><ref>{{Cite web |url=http://www.armenianow.com/hy/genocide/21589/sweden_approves_armenian_genocide_resolution |title=Թուրքիան Շուէտին հետ կը կանչէ իր դեսպանին Հայոց ցեղասպանութեան ճանչնալու պատճառով |accessdate=2016-04-02 |archive-date=2015-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030022118/http://www.armenianow.com/hy/genocide/21589/sweden_approves_armenian_genocide_resolution |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://focus.ua/foreign/105501 Швеция признала геноцид армян в Османской империи]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2010/03/100311_sweden_armenian_genocide.shtml Швеция признала геноцид армян в Османской Турции, Մարտ 11, 2010]</ref> * [[Լիթուանիա]]՝ 2005<ref name="armeniangenocide100" /><ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.351/current_category.7/affirmation_detail.html Lithuania Assembly Resolution, Դեկտեմբեր 15, 2005]</ref> * [[Կիպրոս]]՝ 1975<ref name="armeniangenocide100" /><ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.150/current_category.7/affirmation_detail.html Cyprus House of Representatives Resolution, Ապրիլ 29, 1982]</ref> Առաջին երկիրը, որ հարցը կը բարձրացնէ ՄԱԿ-ի Գլխաւոր խորհուրդին մէջ։ Ընդունած է ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրէնք<ref>{{cite news | url=http://www.reuters.com/article/2015/04/02/us-cyprus-armenia-turkey-idUKKBN0MT0YS20150402 | title=Cyprus criminalizes denial of 1915 Armenian genocide by Turks | date=2 Ապրիլ 2015 | agency=Ռոյթերս}}</ref>։ * [[Արժանթին]] 2004<ref name="armeniangenocide100" /> 2 օրէնք, 5 բանաձեւ * Քանատա՝ 1996<ref name="armeniangenocide100" /><ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.149/current_category.7/affirmation_detail.html Canada House of Commons Resolution, April 23, 1996]</ref>, 2002<ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.220/current_category.7/affirmation_detail.html Canada Senate Resolution, Յունիս 13, 2002]</ref>, 2004<ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.291/current_category.7/affirmation_detail.html Canada House of Commons Resolution, April 21, 2004]</ref> * [[Զուիցերիա]]2003<ref name="armeniangenocide100" /><ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.277/current_category.7/affirmation_detail.html Switzerland (Helvetic Confederation) National Council Resolution, Դեկտեմբեր 16, 2003]</ref> Ընդունած է ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրէնք։ * [[Սլովաքիա|Սլովաքիա՝]] 2004<ref name="armeniangenocide100" /><ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.330/current_category.7/affirmation_detail.html Slovakia Resolution, November 30, 2004]</ref> Ընդունած է ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրէնք։ Ըստ 2011 -ի օրէնքի՝ կը պատժուի 5 տարի ազատազրկմամբ<ref>{{cite web|url=http://news.am/eng/news/83038.html|title=Denial of Armenian Genocide punished in Slovakia|publisher=News.am|date=23 November 2011}}</ref>։ * [[Չիլէ|Չիլի՝]] 2007<ref name="armeniangenocide100" /><ref>[http://www.rian.ru/world/20070606/66798950.html Ռիա Նովոստի։ Сенат Чили принял осуждающий геноцид армян документ]</ref> * [[Իտալիա|Իտալիա՝]] 2000<ref name="armeniangenocide100" /><ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.172/current_category.7/affirmation_detail.html Italy Chamber of Deputies Resolution, Նոյեմբեր 16, 2000]</ref> * [[Նիտըրլենտ|Նիտըրլենտ՝]] 2004<ref name="armeniangenocide100" /><ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.355/current_category.7/affirmation_detail.html Netherlands Parliament Resolution, Դեկտեմբեր 21, 2004]</ref> * [[Ռուսաստան]] |1995<ref name="armeniangenocide100" /><ref>[https://archive.is/20120909044943/www.pravoteka.ru/pst/159/79044.html Заявление Государственной Думы Федерального Собрания РФ «Об осуждении геноцида армянского народа в 1915-1922 годах» от 14 апреля 1995 г]</ref> * [[Յունաստան|Յունաստան՝]] 1999<ref name="armeniangenocide100" /><ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.156/current_category.7/affirmation_detail.html Greece (Hellenic Republic) Parliament Resolution, Ապրիլ 25, 1996]</ref> Ընդունած է ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրէնք։ Ըստ 2014-ի օրէնքի՝ կը պատժուի 3 տարի ազատազրկմամբ կամ մինչեւ 30,000 եւրոպական տուգանքով<ref>[http://jurist.org/paperchase/2014/09/greece-parliament-ratifies-bill-criminalizing-armenian-genocide-denial.php Greece parliament ratifies bill criminalizing Armenian genocide denial]. Jurist, 10 September 2014.</ref>։ * [[Լիբանան|Լիբանան՝]] |1997<ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.162/current_category.7/affirmation_detail.html Lebanon Chamber of Deputies Resolution, Ապրիլ 3, 1997]</ref> * [[Վենեզուելլա]]՝ 2005<ref name="armeniangenocide100" /><ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.352/current_category.7/affirmation_detail.html Venezuela National Assembly Resolution, Յուլիս 14, 2005]</ref> * [[Վատիկան|Վատիկան՝]] 2000<ref name="armeniangenocide100" /><ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.167/current_category.7/affirmation_detail.html Vatican City Communiqué, Նոյեմբեր 10, 2000]</ref> * [[Լեհաստան|Լեհաստան՝]] 2005<ref name="armeniangenocide100" /><ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.354/current_category.7/affirmation_detail.html Poland Parliament Resolution, Ապրիլ 19, 2005]</ref> |Եւրոպական խորհրդարանի փոխնախագահ Ռիսզարդ Չարնեկի ըսած է, որ հպարտ է, որովհետեւ Լեհաստան ճանչցած եւ դատապարտած է Հայոց ցեղասպանութիւնը։ * [[Ուրուկուայ|Ուրուկուէյ՝]] 1965<ref name="armeniangenocide100" /><ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.166/current_category.7/affirmation_detail.html Uruguay Senate and House of Representatives Resolution, Ապրիլ 20, 1965]</ref>, 2004<ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.282/current_category.7/affirmation_detail.html Uruguay Law, Մարտ 26, 2004]</ref> Առաջին երկիրը, որ կը ճանչնայ Հայոց ցեղասպանութիւնը։ * [[Պոլիվիա|Պոլիվիա՝]] 2014<ref name="armeniangenocide100" /><ref>{{cite web | title=Bolivia Unanimously Approved a Resolution on the Armenian Genocide | publisher=Agencia de Noticias Prensa Armenia | work=Armenia 1366, Ciudad de Buenos Aires, Argentina | date=29 Նոյեմբեր 2014 | accessdate=02 Դեկտեմբեր 2014}}</ref><ref>[https://news.am/arm/news/241758.html Պոլիվիայի Սենատի փոխնախագահ. Մեր զորակցութիւնը կը յայտնենք հայ ժողովուրդին]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mfa.am/hy/press-releases/item/2014/11/30/bolivia_genocide/ |title=Պոլիվիայի խորհրդարանի երկու պալատները ընդունեցին Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման եւ դատապարտման վերաբերեալ օրինագիծ |accessdate=2016-04-02 |archive-date=2014-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141205061349/http://www.mfa.am/hy/press-releases/item/2014/11/30/bolivia_genocide/ |dead-url=yes }}</ref>, 2015<ref>[http://www.orer.am/?p=102606&l=am Պոլիվիան ճանաչցաւ Հայոց ցեղասպանութիւնը]</ref> Հռչակագիրը միաձայնութեամբ կ'ընդունուի Սենատին եւ Խորհրդարանի ստորին պալատին կողմէն՝ Արտաքին գործերու նախարարութեան հաւանութեամբ։ * [[Աւստրիա|Աւստրիա՝]] 2015<ref name="armeniangenocide100" /><ref>{{Cite web |url=http://www.tert.am/am/news/2015/04/21/diepresse/1652899 |title=Աւստրիոյ Ազգային խորհուրդի բոլոր 6 խմբերը դատապարտած են Հայոց ցեղասպանութիւնը |accessdate=2016-04-02 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407150920/https://www.tert.am/am/news/2015/04/21/diepresse/1652899 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://armeniangenocide100.org/austria-recognizes-armenian-genocide/ |title=Աւստրիոյ խորհրդարանին մէջ, ընդունուած է Հայոց ցեղասպանութիւնը դատապարտող յայտարարութիւն |accessdate=2016-04-02 |archive-date=2016-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160320154708/http://armeniangenocide100.org/austria-recognizes-armenian-genocide/ |dead-url=yes }}</ref> * [[Լիւքսամպուրկ|Լիւքսամպուրկ՝]] 2015<ref name="armeniangenocide100" /><ref>[http://www.chd.lu/wps/portal/public/!ut/p/b1/04_SjzQxMzY3trQwNNKP0I_KSyzLTE8syczPS8wB8aPM4o0M3MLC3IzcHYNCjYwMHN1Nw4KDPM2MDbwNgQoiQQosLIKD3B19XS0tQ50MPA2cDYNdA52MDDyNiNNvgAM4GhDS7-eRn5uqnxuV42bhqKgIAP1e4r4!/dl4/d5/L0lDU0lKSWdrbUEhIS9JRFJBQUlpQ2dBek15cXchLzRKQ2lEb01OdEJqdEJIZmxDRUEhL1o3XzIwRlZWRjJHQVJVMjIwQUc1VlNSSTYzMFQ3LzA!/?PC_Z7_20FVVF2GARU220AG5VSRI630T7019404_action=doMotionDetails&id=2542&filter_action=doMotionDetails&PC_Z7_20FVVF2GARU220AG5VSRI630T7019404_displayLink=true&PC_Z7_20FVVF2GARU220AG5VSRI630T7019404_numPage=1&PC_Z7_20FVVF2GARU220AG5VSRI630T7019404_positionInHistory=&PC_Z7_20FVVF2GARU220AG5VSRI630T7019404_display=13&PC_Z7_20FVVF2GARU220AG5VSRI630T7019404_numPageTop=1&PC_Z7_20FVVF2GARU220AG5VSRI630T7019404_numPageBottom=1# Reconnaissance du génocide de l'Empire ottoman contre la nation arménienne]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mfa.am/hy/interviews/item/2015/05/06/mfa_lux/ |title=ԱԳ նախարար Էտուարտ Նալպանտեանի յայտարարութիւնը՝ Լիւքսեմպուրկի խորհրդարանի կողմէն Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման վերաբերեալ |accessdate=2016-04-02 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201626/http://www.mfa.am/hy/interviews/item/2015/05/06/mfa_lux/ |dead-url=yes }}</ref><ref>http://www.tageblatt.lu/nachrichten/welt/story/20770512</ref> * [[Պրազիլ]]՝ 2015<ref name="armeniangenocide100" /><ref>{{Cite web |url=http://armeniangenocide100.org/brazil-senate-unanimously-passes-resolution-recognizing-armenian-genocide/ |title=Պրազիլի Սենատը միաձայն ընդունած է Հայոց ցեղասպանութիւնը ճանաչող բանաձեւ |accessdate=2016-04-02 |archive-date=2016-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317014721/http://armeniangenocide100.org/brazil-senate-unanimously-passes-resolution-recognizing-armenian-genocide/ |dead-url=yes }}</ref> 27 Մայիս 2015-ին, Պրազիլի Դաշնային Սենատը միաձայնութեամբ ընդունած է Սենատի Արտաքին յարաբերութիւններու եւ ազգային պաշտպանութեան յանձնաժողովի նախագահ, դաշնային սենատոր Ալոիզիոյ Նունէս Ֆերեյրա Ֆիլյոյի եւ դաշնային սենատոր Ժոզէ Սերայի հեղինակած No 550/2015 բանաձեւը, որմով պաշտօնապէս կը ճանչցուի Հայոց ցեղասպանութիւնը։ * [[Փարակուէյ]]՝ 2015<ref name="armeniangenocide100" /><ref>{{Cite web |url=http://armeniangenocide100.org/paraguays-senate-recognizes-armenian-genocide/ |title=Պարագկուէյի Սենատը ճանչցած է Հայոց ցեղասպանութիւնը |accessdate=2016-04-02 |archive-date=2015-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151120174700/http://armeniangenocide100.org/paraguays-senate-recognizes-armenian-genocide/ |dead-url=yes }}</ref> 2015, Հոկտեմբեր 29-ին Փարակուէյի Սենատը միաձայնութեամբ ընդունած է Հայոց ցեղասպանութիւնը դատապարտող եւ ընդունող բանաձեւ մը։ == Զոհերու Յիշատակի Օր == Ամէն տարի, 24 Ապրիլին՝ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի օրը, հարիւր հազարաւոր մարդիկ կ'այցելեն յուշահամալիրը եւ ծաղիկներ կը զետեղեն անմար կրակին շուրջ։ Շնորհիւ հայ համայնքներու՝ ամբողջ աշխարհի տարածքին, կառուցուած են յուշահամալիրներ։ === Ծիծեռնակաբերդ === [[Պատկեր:Tsitsernakaberd24.04.2009.JPG|մինի|420px|Ծիծեռնակաբերդը 24 Ապրիլ, 2009 -ին:]] 1965-ին՝ Ցեղասպանութեան 50-րդ տարելիցին, Հայաստանի մէջ կը յառաջանայ յուշահամալիր մը կառուցելու գաղափարը։ Երկու տարի ետք, [[Երեւան]]ի մէջ՝ Հրազդան կիրճի մօտ գտնուող Ծիծեռնակաբերդ բլուրին վրայ, կ'աւարտի ճարտարապետ [[Արթիւր Թարխանեան]]ի նախագծած ([[Սաշուր Քալաշեան]]ի համահեղինակութեամբ) յուշահամալիրին կառուցումը։ 44-մեթրնոց քարակոթողը կը խորհրդանշէ հայ ազգին վերածնունդը։ Ցաւի տապանը ճեղքած 12 մոյթներուն միջեւ կը վառի անմար կրակը՝ իբրեւ մշտաբորբ ցաւի խորհրդանիշ։ Քիչ մը անդին,«Վերածնող Հայաստան» յուշակոթողն է, որ կը խորհրդանշէ խոտի նման ծլարձակող հայ ժողովուրդի երկու հատուածները։ Համալիրին մօտ, կը գտնուի 100-մեթրնոց Սգոյ պատը, որուն վրայ փորագրուած են այն քաղաքներու եւ գիւղերու անուանումները, ուր տեղի ունեցած են կոտորածները։ 1995-ին յուշահամալիրին կից կը բացուի [[Հայոց Ցեղասպանութեան Թանգարան|ցեղասպանութեան թանգարանը]], որ նախագծած են ճարտարապետներ Սաշուր Քալաշեանն ու Լեւոն Մկրտչեանը։ Թանգարանին մէջ, ներկայացուած են կարգ մը լուսանկարներ, որոնք առած են գերմանացի լուսանկարիչները (որոնցմէ՝ Արմին Վեկներ)։ Թանգարանէն ոչ հեռու կը գտնուի պուրակ մը, ուր արտասահմանեան քաղաքական գործիչները ծառ կը տնկեն ի յիշատակ զոհերու։ == Հայոց Ցեղասպանութեան 100-րդ Տարելից == === Նախորդող === ====Միջոցառումները Համակարգող Պետական յանձնաժողով==== Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակի տարելիցին ընդառաջ՝ 23 Ապրիլ 2011-ին ՀՀ Նախագահին հրամանագիրով ՀՀ-ի մէջ կը ստեղծուի միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողով մը, որուն անդրանիկ նիստը կը հրաւիրուի 30 Մայիս 2011-ին [[Երեւան]]ի մէջ, Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահին հրամանագիրով Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին նուիրուած միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողով մը ստեղծելու համար: Յանձնաժողովին կազմին մէջ կ'ընդգրկուին մշակոյթի, կրթութեան եւ գիտութեան ոլորտներու մասնագէտներ, ինչպէս նաեւ ցեղասպանութեան յանցագործութեան միջազգային ճանաչման գործընթացին մէջ հայ ժողովուրդի ջանքերուն սատարող գործիչներ։ Յանձնաժողովը իր գոյութեան ընթացքին, նիստեր գումարած է հինգ անգամ՝ առաջինը՝ 30 Մայիս 2011-ին, վերջինը՝ 29 Յունուար 2015-ին<ref>{{Cite web|title = Մեկնարկած է Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին նուիրուած միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողովի 5-րդ նիստը - Մամլո յաղորդագրութիւններ - Լրատուութիւն -Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահ [պաշտօնական կայք]|url = https://president.am/hy/press-release/item/2015/01/29/President-Serzh-Sargsyan-participation-100th-anniversary-of-the-Armenian-Genocide-session/|website = նախագահ.հայ|accessdate = 2015-10-21}}</ref>, ուր հաստատուած են Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի խորհրդանշանները եւ հրապարակուած Հայոց Ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին համահայկական հռչակագիրը: Ընտրուած է Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի կարգախօսն ու խորհրդանիշը: Վերջինս ընթերցած է ՀՀ Նախագահ [[Սերժ Սարգսեան]]ը եւ ի կատարում 100-րդ տարելիցին նուիրուած միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողովին որոշման՝ ի պահ յանձնած Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկին։ Մէկ օրինակը ուղարկուած է [[ՄԱԿ]]-ի Գլխաւոր քարտուղարին, իսկ միւս օրինակը ի պահ յանձնուած է [[Հայաստանի ազգային արխիւ|ՀՀ ազգային արխիւ]]<ref>{{Cite web|title = Genocide Museum {{!}} The Armenian Genocide Museum-institute|url = http://www.genocide-museum.am/arm/29.01.2015-hrchakagir.php|website = www.genocide-museum.am|accessdate = 2015-10-21}}</ref>։ Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին նուիրուած միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողովը, խորհրդակցած է սփիւռքի մէջ գործող տարածաշրջանային յանձնախումբերուն հետ՝ * արտայայտելով հայ ժողովուրդի միասնական կամքը, * յենելով 23 Օգոստոս 1990-ի՝ Հայաստանի անկախութեան մասին հռչակագիրի եւ Հայաստանի Հանրապետութեան Սահմանադրութեան վրայ, * վկայակոչելով ՄԱԿ-ի 10 Դեկտեմբեր 1948-ի՝ Մարդու իրաւունքներու համընդհանուր հռչակագիրը, որուն համաձայն «մարդկութեան ընտանիքի բոլոր անդամներուն յատուկ արժանապատուութեան եւ հաւասար իրաւունքներու ճանաչումը աշխարհի ազատութեան, արդարութեան եւ խաղաղութեան հիմքն է», * ղեկավարուելով ՄԱԿ-ի Գլխաւոր վեհաժողովի 11 Դեկտեմբեր 1946-ի 96(1) բանաձեւի, 9 Դեկտեմբեր 1948-ի «Ցեղասպանութեան յանցագործութիւնը կանխարգիլելու եւ պատժելու մասին» ՄԱԿ-ի համագումարի, 26 Նոյեմբեր 1968-ի «Պատերազմական յանցագործութիւններու եւ մարդկութեան դէմ ուղղուած յանցագործութիւններու նկատմամբ վաղեմութեան ժամկէտ չկիրարկելուն համար» ՄԱԿ-ի համագումարին, ինչպէս նաեւ 16 Դեկտեմբեր 1966-ի «Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրաւունքներուն մասին» միջազգային դաշնագիրի եւ մարդու իրաւունքներու վերաբերեալ բոլոր այլ միջազգային գործերու համապատասխան սկզբունքներով, * նկատի առնելով, որ «Ցեղասպանութեան յանցագործութիւնը կանխարգիլելու եւ պատժելու մասին» համագումարը ընդունելու ատեն ՄԱԿ-ը յատուկ կարեւորութիւն տուած է այդ յանցատեսակի դէմ պայքարին մէջ, միջազգային համագործակցութիւնը, * շեշտելով ցեղասպանութեան յանցակազմին մէջ, պարունակուող արարքներուն համար անպատիժ մնալու անթոյլատրելիութիւնը ու այդ յանցագործութեան վաղեմութեան ժամկէտ չունենալու հանգամանքը, * դատապարտելով 1894-1923 թուականներուն Օսմանեան կայսրութեան եւ Թուրքիոյ տարբեր վարչակարգերու կողմէն ծրագրուած ու հայ ժողովուրդին դէմ շարունակաբար իրականացուած ցեղասպանական քայլերը, հայրենազրկումը, հայութեան ոչնչացման ուղղուած զանգուածային կոտորածները, ցեղային զտումները, հայկական ժառանգութեան ոչնչացումը, ինչպէս նաեւ ցեղասպանութեան ժխտումը, պատասխանատուութենէն խուսափելու, կատարուած յանցագործութիւնները ու անոնց հետեւանքները լռութեան մատնելու կամ արդարացնելու բոլոր փորձերը՝ իբրեւ յանցագործութեան շարունակութիւն եւ նոր ցեղասպանութիւններ իրականացնելու քաջալերանք, * համարելով նաեւ 1919-1921 թուականներուն Օսմանեան ռազմական արտակարգ ատեաններու կողմէն «Իրաւական եւ մարդկային օրէնքներու դէմ» այդ ծանր ոճիրի ուղղութեամբ կայացուած դատավճիռները եղելութեան իրաւական գնահատական, * արժեւորելով 1915-ին միջազգային հանրութեան կողմէն Անտանտի պետութիւններու 24 Մայիսի համատեղ հռչակագիրով հայ ժողովուրդի դէմ իրականացած ծանրագոյն յանցագործութիւնը պատմութեան մէջ առաջին անգամ իբրեւ «մարդկութեան եւ քաղաքակրթութեան դէմ իրականացած յանցագործութիւն» որակումը եւ օսմանեան իշխանութիւններուն պատասխանատուութեան կանչելու հանգամանքին շեշտադրումը, ինչպէս նաեւ 10 Օգոստոս 1920-ին [[Սեւրի դաշնագիր|Սեւրի]] հաշտութեան պայմանագիրի եւ 22 Նոյեմբեր 1920-ին՝ ԱՄՆ-ի Նախագահ Ուտրօ Ուիլսըն Իրավարար վճիռի դերը եւ նշանակութիւնը Հայոց ցեղասպանութեան հետեւանքներու յաղթահարման հարցին մէջ. # Կ'ոգեկոչէ Հայոց ցեղասպանութեան մէկուկէս միլիոն անմեղ զոհերու յիշատակը եւ երախտագիտութեամբ, կը խոնարհի կեանքի ու մարդկային արժանապատուութեան համար պայքար մղած նահատակ եւ վերապրած հերոսներու առջեւ։ # Կը վերահաստատէ Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդին յանձնառութիւնը՝ շարունակելու միջազգային պայքարը ցեղասպանութիւններու կանխարգիլման, ցեղասպանութեան ենթարկուած ժողովուրդներու իրաւունքներու վերականգնման եւ պատմական արդարութեան հաստատման համար։ # Շնորհակալութիւն կը յայտնէ այն պետութիւններուն, միջազգային, կրօնական եւ հասարակական կազմակերպութիւններուն, որոնք քաղաքական խիզախութիւն ունեցան ճանչնալու եւ դատապարտելու Հայոց ցեղասպանութիւնը՝ իբրեւ մարդկութեան դէմ ուղղուած սոսկալի ոճրագործութիւն, եւ այսօր ալ կը շարունակուին այդ ուղղութեամբ իրաւական քայլեր ձեռնարկելու, նաեւ կանխելու ժխտողականութեան վտանգաւոր դրսեւորումները։ # Երախտագիտութիւն կը յայտնէ այն ազգերուն, կառոյցներուն եւ անհատներուն, որոնք յաճախ իրենք զիրենք վտանգելով՝ մարդասիրական տարաբնոյթ օգնութիւն ցուցաբերեցին, փրկեցին լիակատար ոչնչացման վտանգի առջեւ կանգնած բազմաթիւ հայեր, ապահով եւ խաղաղ պայմաններ ստեղծեցին ցեղասպանութենէն վերապրած հայութեան համար՝ մեծ թափ հաղորդելով որբախնամ գործունէութեան եւ միջազգային հայասիրական շարժման։ # Կը դիմէ ՄԱԿ-ի անդամ պետութիւններուն, միջազգային կազմակերպութիւններուն, բարի կամքի տէր բոլոր մարդոց՝ անկախ ազգային եւ կրօնական պատկանելիութենէն, միաւորելու իրենց ջանքերը պատմական արդարութիւնը վերականգնելու եւ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակը յարգելու համար։ # Կ'արտայայտէ Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի միասնական կամքը՝ Հայոց ցեղասպանութեան փաստի համաշխարհային ճանաչման հասնելու եւ ցեղասպանութեան հետեւանքներու յաղթահարման հարցին մէջ, որուն համար կը մշակէ իրաւական պահանջներու թղթածրար՝ անիկա նկատելով անհատական, համայնքային եւ համազգային իրաւունքներու եւ օրինական շահերու վերականգնման գործընթացի մեկնարկ։ # Կը դատապարտէ Թուրքիոյ Հանրապետութեան կողմէն Հայաստանի Հանրապետութեան ապօրինի շրջափակումը, միջազգային հարթակներուն մէջ, ցուցաբերուող հակահայկական կեցուածքը եւ միջպետական յարաբերութիւններու կարգաւորման համար նախապայմաններու առաջադրումը՝ զանոնք գնահատելով իբրեւ Հայոց ցեղասպանութեան, Մեծ Եղեռնի մինչեւ օրս անպատիժ մնալու հետեւանք։ # Կոչ կ'ընէ Թուրքիոյ Հանրապետութեան՝ ճանչնալու եւ դատապարտելու Օսմանեան կայսրութեան կողմէն իրականացած Հայոց ցեղասպանութիւնը եւ մարդկութեան դէմ իրագործուած այդ սոսկալի ոճիրի զոհերուն յիշատակը ոգեկոչելու միջոցով առերեսուած սեփական պատմութեան ու յիշողութեան հետ՝ հրաժարելով կեղծարարութենէն, անհերքելի իրողութեան ժխտումէն եւ յարաբերականացման քաղաքականութենէն։ Կը զօրակցի Թուրքիոյ քաղաքացիական հասարակութեան այն հատուածին, որուն ներկայացուցիչները այսօր արդէն համարձակութիւն կը դրսեւորեն այդ հարցին մէջ՝ ի հակադրութիւն իշխանութիւններու պաշտօնական դիրքորոշման։ # Յոյս կը յայտնէ, որ Թուրքիոյ կողմէն Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումը եւ դատապարտումը կարեւոր մեկնակէտ կը դառնան հայ եւ թուրք ժողովուրդներու պատմական հաշտեցման գործընթացի համար։ # Հպարտութեամբ կ'արձանագրէ, որ ցեղասպանութենէն վերապրած հայ ժողովուրդը վերջին հարիւրամեակի ընթացքին՝ * դրսեւորեց զօրաւոր կամք ու ազգային ինքնագիտակցութիւն, վերականգնեց դարեր առաջ կորսնցուցած ինքնիշխան պետականութիւնը, * պահպանեց եւ զարգացուց ազգային արժէքները, հասաւ ազգային մշակոյթի, գիտութեան եւ կրթութեան վերածնունդին՝ եւ ներդրում ունեցաւ համաշխարհային ժառանգութեան զարգացման գործին մէջ, * ստեղծեց Հայկական Սփիւռքի հոգեւոր եւ աշխարհիկ կառոյցներու հզօր եւ արդիւնաւէտ ցանց մը, որ նպաստեց աշխարհասփիւռ հայ համայնքներուն մէջ, հայապահպանութեան, հայու՝ յարգանք եւ համակրանք վայելող կերպարի կերտման, հայ ժողովուրդի արդար իրաւունքներու պաշտպանութեան, * համազգային գործակցութեան եւ հայրենադարձութեան ընդարձակ ծրագիրով համախմբեց եւ վերստեղծեց ցեղասպանութեան հետեւանքով վերացման վտանգին առջեւ յայտնուած ազգը, * Ա. եւ Բ. համաշխարհային պատերազմներուն ընթացքին, բերաւ իր արժանի ներդրումը միջազգային անվտանգութեան եւ խաղաղութեան հաստատման գործին մէջ, փառաւոր յաղթանակներ տարաւ [[Սարդարապատ]]ի եւ Արցախեան հերոսամարտերուն։ # Կը դիտարկէ Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցը իբրեւ կարեւոր հանգրուան մը պատմական արդարութեան համար մղուող պայքարը «Կը յիշեմ եւ կը պահանջեմ» կարգախօսով շարունակելու գործընթացին։ # Կոչ կ'ընէ հայորդիներու գալիք սերունդներուն՝ հայրենասէր, գիտակից եւ ուսեալ կեցուածքով պաշտպան կանգնելու հայրենի սրբազան ժառանգութեան, աննահանջ պայքարով ծառայելու յանուն՝ * աւելի հզօր Հայրենիքի՝ ազատ եւ ժողովրդավար Հայաստանի Հանրապետութեան, * անկախ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի]] յառաջընթացի ու զօրացման, * աշխարհասփիւռ հայութեան գործուն համախմբման, * համայն հայութեան դարաւոր նուիրական նպատակներու իրականացման։ ====Կարգախօս==== Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին կարգախօս կ'ընտրուի '''«Կը յիշեմ եւ կը պահանջեմ»''' կարգախօսը, որ կը յիշեցնէ հայ ընտանիքներու պատմութիւնը, հայոց վերապրած ողբերգութեան պատմութիւնը եւ ամբողջ աշխարհին ներկայացուող պահանջը։ ====Խորհրդանշան==== Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին խորհրդանշան կ'ընդունուի անմոռուկ ծաղիկը, որուն անուան հիմքին մէջ, տարբեր լեզուներով միեւնոյն իմաստն է՝ յիշէ՛։ Անիկա հարիւրամեակին կարգախօսն է եւ ուղերձը։ Ծաղիկը հնգաթերթ է, որ կը խորհրդանշէ այն հինգ ցամաքամասերը, ուր տարածուած են ցեղասպանութենէն մազապուրծ հայ ժողովուրդը, իսկ մանիշակագոյնը հայ ժողովուրդի ինքնագիտակցութեան մէջ տպաւորուած է հայ առաքելական եկեղեցւոյ սպասաւորներու հանդերձանքէն։ Մէջտեղի սեւ գոյնը կը խորհրդանշէ ցեղասպանութեան արհաւիրքն ու սարսափը, նաեւ այն մեծ վիշտը, որ ունեցաւ հայ ժողովուրդը։ Ներսի ճառագայթաձեւ բաց մանիշակագոյնը կը խորհրդանշէ Ցեղասպանութեան դատապարտման ու ճանաչման մասնակից ըլլալը։ Դեղին գոյնը կը խորհրդանշէ արեւուն լոյսը, որ ապրելու ու արարելու յոյս կու տայ՝ Ծիծեռնակաբերդի յուշահամալիրին տեսքով՝ 12 մոյթերով<ref>{{Cite web|title = #ArmGenocide100 {{!}} Վիզուալ նիւթեր|url = http://armeniangenocide100.org/materials/|website = ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ 100-րդ ՏԱՐԵԼԻՑ|accessdate = 2015-10-21|archive-date = 2015-02-24|archive-url = https://web.archive.org/web/20150224160006/http://armeniangenocide100.org/materials/|dead-url = yes}}</ref>։ {{external media|video1=[https://www.youtube.com/watch?v=3LDkVdtpwXk 100-րդ տարելիցի խորհրդանիշներ]}} == Պատկերներ == <center><gallery widths="250" heights="200"> Պատկեր:Թուրքիայի կառավարության 15.04.1915 թ. հրահանգ.jpg|Թուրքիոյ կառավարութեան 15 Ապրիլ1915-ի գաղտնի հրահանգը հայերու համատարած բռնագաղթի եւ ջարդերու մասին Պատկեր:Թալեաթ փաշայի 16.09.1915 հեռագիր.jpg|Թալէաթ փաշայի 16.09.1915-ի հեռագիրը Պատկեր:1915 New York Times Armenian Genocide article.png|1915-ին New York Times թերթին մէջ, Հայոց ցեղասպանութեան յօդուածին վերնագիրը Պատկեր:Armenian deportations in Erzurum by Victor Pietschmann 02.jpg|Աքսորեալներ՝ Էրզրումի մէջ Պատկեր:Armenian genocide heads.jpg|Գլխատուած հայերու գլուխներ Պատկեր:Armenian woman and sons.jpg|Մայրը՝ մահացած երեխային դիակին մօտ Պատկեր:Armenianvictimsassault.jpg|Հայ զոհեր Պատկեր:Armenian genocide1.jpg|Անոնք փրկուած են... Պատկեր:BaqubaArmenianOrhpans.jpg|850 հայ որբ երեխաներ Իրաքի մէջ </gallery></center> == Տե՛ս նաեւ == *[[Հայոց Ցեղասպանութեան Ժխտում|Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտում]] * [[Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձաններու ցանկ]] * [[Հայոց Ցեղասպանութեան Զոհերու Յիշատակի Յուշահամալիր (Տէր Զօր)|հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի օր]] * [[Հայկական Հարց|Հայկական հարցը]] * [[Նեմեսիսի Գործողութիւն|Նեմեսիս գործողութիւն]] *[[Հայոց Ցեղասպանութեան Զոհերու Յիշատակի Յուշահամալիր (Տէր Զօր)]] == Գրականութիւն == ===Գիրքեր === '''Փաստաթուղթերու եւ նիւթերու ժողովածուներ''' * Ալպոմ-Յուշամատեան Հայոց ցեղասպանութեան 70-ամեակին, խմբ.` Վ. Ղազարեան, Գ. Աչըգեան, Պէյրութ, 1987, 235 էջ: * ԱմերիկայիՄիացեալ Նահանգներու պաշտօնական վաւերագիրերը 1915-1916, հայոց ցեղասպանութեան մասին, կազմեց` Տ. Զաքարեան, 2002, 52 էջ: * Անտոնեան Արամ «Մեծ ոճիրը (հայկական վերջին կոտորածները եւ Թալէաթ փաշան)», Կ. Պոլիս, 1920, 350 էջ, Պոսթըն, 1921, 307 էջ, Պէյրութ, 1964, 224 էջ, Պէյրութ, 1977, 300 էջ, Երեւան, 1990, 304 էջ: * Աւստրօ-Հունգարիոյ դիւանագէտներու հաղորդագրութիւնները Հայոց ցեղասպանութեան մասին 1915 - 1918 (փաստաթուղթերու ժողովածու), խմբ. Ա. Օհանջանեան, 2004, 130 էջ: * Պրայս Ճէյմս «Անգլիական կառավարութեան Կապոյտ գիրքը Հայոց Մեծ եղեռնի մասին (1915-1916)», Թեհրան, 2012: * [[Հրանդ Գանգրունի|Գանգրունի Հրանդ]] «Դաշնագիրները դաւեցին հայոց (1918-1923 )», Պէյրութ, 1992, 200 էջ: * Գերմանական աղբիւրները հայերու ցեղասպանութեան մասին (փաստաթուղթերու եւ նիւթերու ժողովածու), 2001: * Գուստ Վոլֆգանգ «Հայերու ցեղասպանութիւնը 1915-1916 : Աշխարհի հնագույն քրիստոնյա ժողովուրդի ողբերգութիւնը (Գերմանիայի արտաքին գործերի նախարա-րութեան քաղաքական արխիվի փաստաթուղթերուց)», 2002, 293 էջ, 2005, 287 էջ: * [[Թէոդիկ]] «Ամենոյն տարեցոյցը (1916 - 1920)», Կ. Պոլիս, 1921, 332 էջ: * Իտալիայի արտաքին գործերի նախարարութեան պատմական դիվանագիտական արխիվի վավերագրերը Հայկական հարցի մասին 1913-1923, հատ. Ա. 1913-1917, խմբ. Ա. Բալոեան, 2008, 250 էջ: * Իտալիայի արտաքին գործերի նախարարութեան պատմական դիվանագիտական արխիվի վավերագրերը Հայկական հարցի մասին 1913-1923, հատ. Բ. 1917-1923, խմբ. Ա. Բալոեան, 2010, 279 էջ: * Լեսլի Դեվիս «Սպանդի նահանգը (Ամերիկեան դիվանագետի զեկուցագիրը հայկական ցեղասպանութեան մասին)», 2001, 367 էջ: * Լիտվացիները հայոց ցեղասպանութեան մասին, կազմող` Ֆ. Բախչինեան, 2006: * 1915: Աղէտ եւ վերածնունդ, կազմեց` Լեւոն Մեսրօպ, Փարիզ, 1952, 480 էջ: * 1915 թվական: Անհերքելի վկայութիւններ: Ավստրիական վավերագրերը, կազմեց` Ա. Օհանջանեան, 1997: * Հայերու կոտորածները Բաքուի եւ Ելիզավետպոլի նահանգներուն մէջ 1918-1920 (փաստաթուղթերու եւ նիւթերու ժողովածու), կազմողներ` Ս. Միրզոեան, Ա. Ղազիեան, խմբ. Ամ. Վիրապեան, ՀԱԱ, 2003, 523 էջ: - http://www.armeniansgenocide.am/images/menus/828/JARDER.pdf * Հայերու ցեղասպանութիւնը ըստ երիտթուրքերի դատավարութեան փաստաթուղթերու (փաստաթուղթերու եւ նիւթերու ժողովածու), կազմեց Ա. Հ. Փափազեան, 1988, 288 էջ: - http://www.armeniansgenocide.am/images/menus/53/hayeri%20cex%20yst%20erit%20dat%20past.pdf * Հայերու ցեղասպանութիւնը թուրք քաղաքական գործիչներու յուշագրութիւններուն մէջ, կազմեց Ա. Հ. Փափազեան, 2001: * Հայերու ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ (1915-1918 ), Օտարերկրեայ պետական դիւանագիտական փաստաթուղթերու վկայութիւնները (փաստաթուղթերու ժողովածու), խմբ. Լ. Բարսեղեան, 2011, 240 էջ: * Հայերու ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ (փաստաթուղթերու եւ նիւթերու ժողովածու), խմբ. Մ. Ներսիսեան, Ռ. Սահակեան, 1991, 758 էջ: - http://www.armeniansgenocide.am/images/menus/309/Hayeri%20cexaspanutyun@%20Osmanyan%20kaysrutyunum-Nersisyan.pdf * Հայկական հարց: Հայոց ցեղասպանութիւն (մատենագիտութիւն), հատ. 1, կազմողներ` Ե. Չեքելեզեան, Լ. Խաչատրեան, Ա. Դաւթեան, Է. Բաբաեան, 2005, 348 էջ: * Հայկական հարց: Հայոց ցեղասպանութիւն (մատենագիտութիւն), հատ. 2, կազմողներ` Ե. Չեքելեզեան, Լ. Խաչատրեան, Ա. Դաւթեան, Է. Բաբաեան, 2005, 552 էջ: * Հայոց ցեղասպանութիւնը գերմանացի դիւանագէտներու հաղորդագրութիւններուն մէջ (1915-1918 ), կազմող` Վ. Միքայէլեան, 2004, 219 էջ: * Հայոց ցեղասպանութիւնը միջազգային իրաւական փաստաթուղթերուն մէջ (ժողովածու), կազմող` Վ. Քոչարեան, 2014, 208 էջ: * Յարութիւնեան Աւագ «Հայոց ցեղասպանութիւն եւ հայկական հարց: Գիրքերու մատենագիտութիւն (1860-2010 )», Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածին, 2014, 560 էջ: * Մեծ եղեռնը, Պէյրութ, 1978: * Մեծ տէրութիւնները, Օսմանեան կայսրութիւնը եւ հայերը Ֆրանսական արխիւներուն մէջ (1914-1918 ), հատ. 1, խմբ. Ա. Պէյլերեան, 2005, 484 էջ: * Մեծ տէրութիւնները, Օսմանեան կայսրութիւնը եւ հայերը Ֆրանսական արխիւներուն մէջ (1914-1918 ), հատ. 2, խմբ. Ա. Պէյլերեան, 2005, 520 էջ: * Միրագենց Վ. «Հայկական ջարդերու փաստաթուղթերը», մաս Ա., Կ. Պոլիս, 1920: * Միրագենց Վ. «Հայկական ջարդերու փաստաթուղթերը», մաս Բ., Կ. Պոլիս, 1920: * Միքայէլեան Վարդգէս «Գերմանացի դիւանագէտները հայոց ինքնապաշտպանական մարտերու մասին (1915)», 1997, 32 էջ: * Յուշարձան Եոզղատցիներու, Ֆրէզնօ, 1955, 445 էջ: * Ռուսաստանը եւ հայոց ցեղասպանութիւնը 1915-1917 (փաստաթուղթերու ժողովածու), կազմեց Ա. Մարուքեան, 2004, 208 էջ: * Ռուսաստանի արտաքին գործերու նախարարութեան փաստաթուղթերը հայոց 1915-1916 ցեղասպանութեան մասին (փաստաթուղթերու ժողովածու), 2001, 73 էջ: * Վան-Վասպուրականի հերոսամարտը -75 (նիւթերու ժողովածու), կազմող` Հ. Դ. Փափազեան, 1990, 127 էջ: * Վասպուրական (Վան-Վասպուրականի ապրիլեան հերոսամարտի տասնհինգամեակին առթիւ. 1915-1930), Վենետիկ, 1930, 413 էջ: * Օտարերկրացիները Հայկական հարցին եւ հայոց ցեղասպանութեան մասին, 1997, 40 էջ: * Օրմանեան Մաղաքիա «Թւրքահայ աղէտը (պատմական փաստաթուղթեր)», Էջմիածին, 1919: '''Յուշագրութիւններ''' * Ագ-Տաղի քառամեայ գոյամարտը, Մարսէյ, 1932: * Աղասի «Յուշեր: Դրուագներ Սուէտիոյ անցեալէն», Պէյրութ, 1957: * Աճեմեան Ահներթ Մարգարիտ «Դրան թակոցը», 2009, 202 էջ: * Ամջա Հասան «Տեղահանութիւն եւ ոչնչացում (Տեղահանութեան իրական պատկերը)», 2007, 48 էջ: * Անդրէասեան Հ. «Արիւնոտ օրեր», 2003, 161 էջ: * Անդրէասեան Տիգրան «Զէյթունի անձնատուութիւնը եւ Սուէտիոյ ինքնապաշտպանութիւնը 1915», Գահիրէ, 1915, 68 էջ, Հալէպ, 1935, 118 էջ, Նիւ-Ճըրսի-Պէյրութ, 2000, 108 էջ: * Աշճեան Մամիկոն «Յուշեր Մեծ եղեռնէն», Նիւ Ճըրզի, 2008, 47 էջ: * Առնակ «Թուրքերու ճանկին մէջ (1916-1919)», Պոսթըն, 1936, 151 էջ, Երեւան, 2006, 152 էջ: * Ասլանեան Աբիգ «Փեսանդաշտը պաշարուած էր», 1990, 288 էջ: * Արամայիս (Միսաք Տէր-Դանիէլեան) «Զարհուրելի ոճիրը: Մուշ- Սասուն: Բեկորներ իմ յուշերից», Բագու, 1916, 192 էջ: * Բդէեան Սարգիս եւ Միսաք «Հարազատ պատմութիւն Տարօնոյ», խմբ. Աղան Տարօնեցի, Գահիրէ, 1962, 676 էջ: * Գահուէճեան Եղիա «Յուշեր Ուրֆայի 1915, հերոսամարտի ու հետագայ իրադարձութիւններու մասին», 1995, 68 էջ: * Կիպոնս Հերպերթ Ատամս «Ժամանակակից պատմութեան սեւագոյն էջը», Նիւ Եորք, 1915, 1916, 93 էջ, Թիֆլիս, 1917, 32 էջ, Երեւան, 2003, 34 էջ: * Գէորգեան Հրաչեայ «Եթէ լռենք, քարերը կ'աղաղակեն», 2014, 500 էջ: * Դեսպան [[Հենրի Մորգենթաու]]<nowiki/>ի պատմութիւնը, 2012, 310 էջ: * [[Զապէլ Եսայեան|Եսայեան Զապէլ]] «Մուրատի ճամբորդութիւնը Սըւազէն Պաթում», Պոսթըն, 1920, 138 էջ, Պէյրութ, 1969, 118 էջ, Երեւան, 1990, 96 էջ: * Երեմեան Ս. «Մեռելներու կարաւանը», Վենետիկ, 1921, 66 էջ: * Երիցեանց Մկրտիչ «Երբ վրէժը չի յագենար (Դրուագներ 1915-1918-ի կեանքէն), Փարիզ, 1953, 353 էջ: * Էլ Ղոսէյն Ֆայէզ «Հերոսական հայութեան անցեալէն: Ջարդերը Հայաստանի մէջ (ականատեսի վկայութիւններ)», Գահիրէ, 1960, 72 էջ: * Էպլիղաթեան Մատթէոս «Կեանք մը ազգիս կեանքին մէջ (ականատեսի եւ մասնակցողի վկայութիւններ. 1903-1923)», Անթիլիաս, 1987, 246 էջ: * Թէքէեան Շ.-Տ. «Մուսա լերան Հայերու փրկութիւնը (յիշողութեան էջեր)», 2002, 79 էջ: * Թէրզեան Ռ. «Յուշեր Տէր Զօրէն», Պէյրութ, 1995, 32 էջ: * Թէքէեան Աւետիս «Դրուագներ ապրիլեան Մեծ եղեռնէն (Պէհէսնիհայութեան գողգոթան 1914-1918 )», Պէյրութ, 1956, 223 էջ: * [[Լեւոն Թիւթիւնճեան|Թիւթիւնճեան Լեւոն]] «Յուշեր: Վաւերագրական իրողութիւններ եւ ականատեսի վկայութիւններ արհաւիրքի եւ ազատագրման պայքարի տարիներէն», Պէյրութ, 1975, 503 էջ: * [[Յարութիւն Իսկահատեան|Իսկահատեան Յարութիւն]] «Վկայարան հայկական ցեղասպանութեան», գիրք Ա., Պէյրութ, 2010, 370 էջ: * Իսկահատեան Յարութիւն «Վկայարան հայկական ցեղասպանութեան», գիրք Բ., Պէյրութ, 2011, 352 էջ: * Իսկահատեան Յարութիւն «Վկայարան հայկական ցեղասպանութեան», գիրք Գ., Պէյրութ, 2011, 395 էջ: * Իսկահատեան Յարութիւն «Վկայարան հայկական ցեղասպանութեան», գիրք Դ., Պէյրութ, 2012, 436 էջ: * Իսկահատեան Յարութիւն «Վկայարան հայկական ցեղասպանութեան», գիրք Ե., Պէյրութ, 2013, 372 էջ: * Լէփսիուս Յոհաննէս «Հայաստանի ջարդերը: Գաղտնի տեղեկագիր», Կ. Պոլիս, 1919, 315 էջ, Պէյրութ, 1965, 396 էջ, Պէյրութ, 1965, 296 էջ, Երեւան, 2003, 205 էջ: * Կէօրկիզեան Ա. «Մեր ազգային գոյապայքարը 1915-1922-ի զուլումի տարիներուն: Անմոռանալի յուշեր ազգային դէպքերու եւ դէմքերու կապակցութեամբ», Պէյրութ, 1967, 504 էջ: * [[Հայկակ Կոսոյեան|Կոսոյեան Հայկակ]] «Վան-բէրդաքաղաքի ժողովրդային հերոսապատում (1915, ապրիլի 7 - մայիս 3)», Թեհրան, 1966, 181 էջ: * Կոսոյեան Հայկակ «Վան-քաղաքամիջի ապրիլեան կռիւները», Երեւան, 1992, 135 էջ: * Հաճեան Ա. քհնյ. Յովհաննէս «Հայոց տաժանքի ճամբաներով», Ա. հատ., Թեհրան, 1965, 464 էջ: * Հայոց ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ (Վերապրածներու վկայութիւններ), հատ. 1. Վանի նահանգ, կազմողներ` Գ. Աւագեան, Ա. Վիրապեան, 2012, 536 էջ: * Հայոց ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ (Վերապրածներու վկայութիւններ), հատ. 2. Բիթլիսի նահանգ, կազմողներ` Գ. Ավագեան, Ա. Վիրապեան, 2012, 432 էջ: * Հայոց ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ (Վերապրածներու վկայութիւններ), հատ. 3. Էրզրումի, Խարբերդի, Տիարպեքիրի, Սեբաստիոյ, Տրապիզոնի նահանգներ, Պարսկահայք, կազմողներ` Գ. Աւագեան, Ա. Վիրապեան, 2012, 496 էջ: * Հերոսապատում Մեծ եղեռնի, խմբ. Ն. Պէրպէրեան, Պէյրութ, 1978, 413 էջ: * Յովհաննիսեան Ղուկաս «Սասունը բոցերի մէջ (1915-1916 )», 1987, 265 էջ: * Ճէյքըպսըն Մարիա «Օրագրութիւն 1907-1919. Խարբերդ», Անթիլիաս, 1979, 963 էջ: * Մանուկեան Մելքոն «Արիւնոտ անապատ», 2015, 236 էջ: * Մելքոնեան Յովհաննէս «Ոճիրի բուրգեր», գիրք Ա., 2001, 545 էջ: * Մեծ եղեռնի հերոսապատում: 1915 ինքնապաշտպանական հերոսամարտերը, Թեհրան, 1982, 459 էջ: * Մինախորեան Վահան «1915 թուականը: Արհաւիրքի օրեր», Վենետիկ, 1949, 474 էջ, Պէյրութ, 1964, 495 էջ, Թեհրան, 2006, 512 էջ: * Մինասեան Թ. «Յուշեր (1915-1955)», Փարիզ, 1957, 111 էջ: * Մխիթարեան Ս. «Մոխրաբերդի ճակատամարտը: Մի դրուագ Ռշտունիքի ինքնապաշտպանութեան կռիւներից», Պէյրութ, 1980, 212 էջ: * [[Հենրի Մորգենթաու|Մորգենթաու Հենրի]] «Հայկական եղեռնի գաղտնիքները (Յուշեր)», 1990: * «Յուշամատեան Մեծ եղեռնի. 1915-1965», կազմողներ` Գ. Ահարոնեան, Ն. Թոփալեան, Պէյրութ, 1965, 1182 էջ: * «Յուշամատեան Մուսա լերան», Պէյրութ, 1970, 877 էջ: * Նազլեան Արք. Յովհաննէս. «Տրապիզոնի վիճակաւոր Յովհաննէս Արք. Նազլեանի յուշերը», Ա. հատ., Պէյրութ, 1969, 690 էջ: * Նազլեան Մ. «Աքսորի ճամբան», Պէյրութ, 1977, 144 էջ: * Նէտիմ Մուսթաֆա «Հայ եղեռնը (Իմ վկայութիւններս)», Գահիրէ, 1925, 104 էջ, Սոֆիա, 1936, 68 էջ, Պէյրութ, 1978, 171 էջ: * Նորաշխարհեան Լեւոն «Մռայլ օրեր. Զէյթունի վերջին անցքերը (1914-1915)», Պէյրութ, 1950, 252 էջ: * Նորաշխարհեան Լեւոն «Զէյթունը 1914-1921 », 1984, 272 էջ: * Շահպազեան Տիգրան «Յուշեր եւ խոհեր», 1966, 220 էջ: * Շարաֆեան Երուանդ «Երուանդ Շարաֆեան կը պատմէ Տարօնի եղեռնը (Ականատեսի վկայութիւններ)», Սան Ֆրանսիսքօ, 1965, 80 էջ: * Պալաքեան Ծ. վրդ. Գրիգորիս «Հայ գողգոթան (Դրվագներ հայ մարտիրոսագրութենէն Պերլինէն դէպի Տէր-Զօր. 1914-1920)», հատ. Ա., Վիեննա, 1922, 423 էջ, Պէյրութ, 1961, 420 էջ, Պէյրութ, 1977, 490 էջ, Անթիլիաս, 2003, 494 էջ: * Պալաքեան Ծ. վրդ. Գրիգորիս «Հայ գողգոթան (Դրուագներ հայ մարտիրոսագրութենէն Պերլինէն դէպի Տէր-Զօր. 1914-1920)», հատ. Բ., Փարիզ, 1959, 294 էջ, Պէյրութ, 1961, 255 էջ, Պէյրութ, 1977, 291 էջ, Անթիլիաս, 2003, 319 էջ: * Պալաքեան Ծ. վրդ. Գրիգորիս «Հայուն Գեթսեմանիի գիշերը. 24 Ապրիլ, 1915», Պէյրութ, 1975, 349 էջ: * Պարթեւեան Սուրէն «Անապատին յուշարձանը», հատ. Ա., Գահիրէ, 1916, 176 էջ: * Սերոբեան Յ. «Եղեռնի յուշերս», Պէյրութ, 2005, 232 էջ: * Սիւտճեան Գ. «Կեանքիս գողգոթան: Յուշեր Մեծ եղեռնէն», Պէյրութ, 1986, 51 էջ: * [[Վերժինե Սվազլյան|Սվազլեան Վերժինէ]] «Հայոց ցեղասպանութիւն (Ականատես վերապրողների վկայութիւններ)», 2000, 500 էջ, 2011, 880 էջ: * [[Վերժինե Սվազլյան|Սվազլեան Վերժինէ]] «Մեծ եղեռն (Արեւմտահայոց բանավոր վկայութիւններ)», 1995, 234 էջ: * Սվազլեան Վերժինէ «Մեծ եղեռնը արեւմտահայոց յուշապատումներում եւ թուրքալեզու երգերում», 1997, 32 էջ: * Սվազլեան Վերժինէ «Մուսա լերան հերոսամարտը (Ականատես վերապրողներու վկայութիւններ (հայերէն, անգլերէն))», 2015, 240 էջ: * Ստեփանեան Գառնիկ «Մղձաւանջային օրեր», Երեւան, 1945, 220 էջ, Պէյրութ, 1951, 220 էջ, Երեւան, 1989, 558 էջ, 2009, 588 էջ: * Վերապրողները կը վկայեն, կազմող` Ս. Քիլէճեան, Պէյրութ, 2005, 127 էջ: * Տէր-Զօր: Հեղինակ աղետէն վերապրողներ, Փարիզ, 1955, 391 էջ: * Տէր-Պետրոսեան քհնյ. Եղիշէ «Տարօնոյ ինքնապաշտպանութիւնն ու ջարդը 1914-1915 », Ֆրէզնօ, 1920, 172 էջ: * Տէօվլէթեան Ս. «Յուշեր Շապին Գարահիսարէն», Փարիզ, 1954, 232 էջ: * Տօնապետեան Պ. «Ձայն տառապելոց (1915-1916)», Փարիզ, 1922, 500 էջ: * Րիֆաթ Մեւլան Զատէ «Օսմանեան յեղափոխութեան մութ ծալքերը եւ Իթթիհատի հայաջինջ ծրագիրները», Պէյրութ, 1938, 328 էջ, 1968, 327 էջ, 1975, 330 էջ, 1996, 330 էջ, Երեւան, 1990, 330 էջ: * Փափազեան Աւետիս «Հայերու ցեղասպանութիւնը թուրք քաղաքական գործիչներու յուշագրութիւններուն մէջ», 2001, 160 էջ: * Փափազեան Բիւզանդ «Արիւնոտ ափերով», 1990, 128 էջ: * Փիլիպոսեան Ն., Քէստէքեան Աւետիս «Յուշարձան եոզղատցիներու», Ֆրէզնօ, 1955, 456 էջ: * Քյունցլեր Յակոբ «Արեան եւ արցունքի երկրում (Տպաւորութիւններ Միջագետքէն աշխարհամարտի տարիներուն. 1914-1918)», 2011, 200 էջ: * Քսան կախաղաններ, Փրովիտենս, 1916, 171 էջ, Կ. Պոլիս, 1921, 143 էջ: * Օսմանեան կայսերական բանակի սպայ բժիշկ Աւետիս Ճեպեճեանին օրագիրը. 1914-1918», Պէյրութ, 1986, 88 էջ: * [[Երուանդ Օտեան|Օտեան Երուանդ]] «Անիծեալ տարիներ. 1914-1919 (անձնական յիշատակներ)», Երեւան, 2004, 584 էջ, Թեհրան, 2005, 479 էջ: * [[Երուանդ Օտեան|Օտեան Երուանդ]] «Արիւնօտ յիշատակներ», Կ. Պոլիս, 1920, 45 էջ: * Ֆիրպյուխըր Հայնրիխ «Հայաստանը 1915-ին (Գերմանացի սպայի վկայութիւնը)», 2000, 110 էջ: '''Հայալեզու ուսումնասիրութիւններ''' * Ա-Դօ «Մեծ դէպքերը Վասպուրականի մէջ 1914-1915 թուականներուն», 1917, 488 էջ: * Ազատեան Լիպարիտ «Հայ որբերը Մեծ եղեռնի», գիրք Ա., Լոս Անճելըս, 1995, 240 էջ: * Ազատեան Լիպարիտ «Հայ որբերը Մեծ եղեռնի», գիրք Բ., Լոս Անճելըս, 1999, 240 էջ: * Ազատեան Լիպարիտ «Հայ որբերը Մեծ եղեռնի», գիրք Գ., Լոս Անճելըս, 2002, 263 էջ: - http://www.armeniansgenocide.am/images/menus/1261/Hay_vorbery.pdf * Ալպոյաճեան Արշակ «Յուշամատեան Կուտինահայոց», Պէյրութ, 1961, 231 էջ: * Ալպոյաճեան Արշակ «Պատմութիւն Մալաթիոյ հայոց», Պէյրութ, 1961, 1536 էջ: * Անկունի Ս. «Միլիոն մը հայոց ջարդին պատմութիւնը», Կ. Պոլիս, 1921: * Արամ Հայկազ «Շապին Գարահիսարն ու իր հերոսամարտը», Նիւ Եորք, 1957, 459 էջ: * Արամեանց Հմայեակ «Պատմութիւն Հնչակեան կուսակցութեան», հատ. Բ. «Դէպի կախաղան», Կ. Պոլիս, 1918, 48 էջ: * [[Մակիչ Արզումանյան|Արզումանեան Մակիչ]] «Հայաստան. 1914-1917», 1969, 780 էջ: * Բարսեղով Եուրի «Հայերու ցեղասպանութեան համար նիւթական պատասխանատուութիւնը», 1999, 33 էջ: * Գաբիկեան Կ. (Գուժկան Սեբաստիոյ) «Եղեռնապատում Փոքուն հայոց եւ նորին մեծին մայրաքաղաքին Սեբաստիոյ», Պոսթըն, 1924, 604 էջ: * [[Հրանդ Գանգրունի|Գանգրունի Հրանդ]] «Ցեղասպան Իթթիհատը (1908-1923 )», Պէյրութ, 1994, 240 էջ: * Գասպարեան Երուանդ «Ֆրանսան եւ Մեծ եղեռնը (1915-1918 )», 1997, 75 էջ, 2000, 309 էջ: * Գէորգեան Ժորժ «Ֆրանսական ռազմածովային նաւատորմի օգնութիւնը հայերուն 1909 եւ 1915 », 2014, 146 էջ: * Գույումճեան Վահան «Թուրք բժիշկներու ոճրագործութիւնները Մեծ եղեռնի ժամանակ», 2001, 35 էջ: * Դեւրիկեան Տ. «Արեւմտահայութեան ինքնապաշտպանութիւնը 1915-1923 », 2005, 366 էջ: * Եափուճեան Աւետիս «Արեւմտահայաստանի կորուստը եւ անոր պատասխանատուները», Գահիրէ, 1970, 225 էջ: * Եափուճեան Աւետիս «Մեծ եղեռնը օտար մտաւորականութեան գնահատումով», Գահիրէ, 1980, 168 էջ: * Երեւանեան Գ. «Պատմութիւն Չարսանճագի հայոց», Պէյրութ, 1956, 750 էջ: * Զոմմեր Էռնստ «Ճշմարտութիւնը աշխարհամարտի ժամանակ Թուրքիայում հայ ժողովուրդի կրած տառապանքների մասին», 2002, 86 էջ: * [[Թէոդիկ]] «Գողգոթա հայ հոգեւորականութեան եւ իր հօտին աղէտալի 1915 տա-րիին», Անթիլիաս, 1966, Պոսթըն, 1980, 656 էջ, Նիւ Եորք, 1985, 572 էջ, Թեհրան, 2014: * Թուրիկեան Մ. «Քղիի ճակատի դէպքերը», Պէյրութ, 1926, 86 էջ: * Ժամկոչեան Ա. «Դրուագներ Հայկական Եղեռնէն եւ վերածնունդ», Փարիզ, 1946, 207 էջ: * Խաթանեսեան Երուանդ «Հայոց թիւը», Բոստոն, 1965, 31 էջ: * Կարապետեան Մհեր, Գէորգեան Էդիկ, Մելքոնեան Էդուարդ, Աբգարեան Ա. «Հայոց մեծ եղեռնի պատմութեան հիմնահարցերը հայ պատմագրութեան մէջ», 2010, 456 էջ: * Կեսար Ա. «Այնթապի գոյամարտը», Պոսթըն, 1945, 196 էջ: * Կէօրկիզեան Ա. «Վասպուրականի հերոսամարտը (7 Ապրիլ 1915 - 7 Մայիս 1915)», Պէյրութ, 1965, 272 էջ: * [[Ջոն Կիրակոսյան|Կիրակոսեան Ճոն]] «Ա. համաշխարհային պատերազմը եւ արեւմտահայութիւնը (1915-1916 )», 1965, 510 էջ, 1967, 557 էջ: * Կիրակոսեան Ճոն «Երիտթուրքերը պատմութեան դատաստանի առաջ», գիրք Ա., 1982, 357 էջ: * Կիրակոսեան Ճոն «Երիտթուրքերը պատմութեան դատաստանի առաջ», գիրք Բ., 1983, 462 էջ: - http://www.armeniansgenocide.am/images/menus/630/Eritturker@%20patmutyan%20datastani%20araj-Kirakosyan%20J..pdf * Կիրորկիզեան «Մեր ազգային գոյապայքարը 1915-1922-ի զուլումի տարիներուն», Պէյրութ, 1967: * Կոճոլոզեան-Յովհաննէսեան Վ. «Ձիթող դաշտին Կարնոյ», Պէյրութ, 1972, 364 էջ: * [[Հովհաննես Հակոբյան|Յակոբեան Յովհաննէս]] «Գերման դավը Կովկասի մէջ», Թիֆլիս, 1917: * Յակոբեան Յովհաննէս «Թուրքիա Գերման ճանկերուն մէջ», Թիֆլիս, 1918: * [[Ազատ Համբարյան|Համբարեան Ազատ]] «ԱրեւմտաՀայերու 1915 թ. կոտորածները եւ ինքնապաշտպանական մարտերը», 1990, 88 էջ: * Համբարեան Ազատ, Ստեփանեան Ստեփան «Հայոց ցեղասպանութիւնը», 1996, 72 էջ: * Հայ ժողովուրդի պատմութիւն (ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ.), հատ. Զ., 1981, 1052 էջ: * [[Հայկական հարց հանրագիտարան]], խմբ. Կ. Խուտավերտեան, 1996, 528 էջ: * Յովհաննիսեան Լիլիթ «Հայկական հարցը եւ Մեծ տէրութիւնները 1914-1917 թուականներին», 2002, 189 էջ: * Ղազարեան Հայկազն «Ցեղասպան թուրքը», Պէյրութ, 1968, 424 էջ: * [[Հայկ Ղազարյան|Ղազարեան Հայկ]] «Հայ ժողովուրդի ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ 1890-1922 », հատ. առաջին, 2004, 716 էջ, 2007, 787 էջ: * Ղազարեան Հայկ «Հայ ժողովուրդի ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ 1890-1922 », հատ. երկրորդ, 2004, 780 էջ, 2007: * Ղազարեան Հայկ «Հայ ժողովուրդի ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ 1890-1922 », հատ. երրորդ, 2010, 775 էջ: * [[Գևորգ Ղարիբջանյան|Ղարիբջանեան Գէորգ]] «Գերմանիան, Հայկական հարցը եւ հայոց ցեղասպանութիւնը», 2001, 133 էջ: * Ճէրէճեան Դոկտ. Եղիկ «Փանթուրանիզմը», Պէյրութ, 1998, 92 էջ: * Մաթոսեան Տիգրան «Հայոց ցեղասպանութիւն եւ հրեական հոլոքոստ (համեմատման փորձ)», 2005, 182 էջ: * Մակարոֆ Նուպար «Դեյր-Էզ-Զորի աքսորեալը (Օսմանեան Հայերու 1915-ի աքսորը)», 2001, 308 էջ: * Մանուկեան արքեպիսկոպոս Արտակ «Ապրիլ 24», Թեհրան, 1965, 132 էջ: * Մաչոտի Մարիա Իմմակոլատա «Հայոց ցեղասպանութիւնը պատմութեան եւ յիշողութեան մէջ», 2015: * Մատաղճեան Թ. «Յուշամատեան Թոմարզայի», Պէյրութ, 1959, 628 էջ: * Մարգարեան Նարինէ «Հայոց ցեղասպանութեան հետեւանքով Սուրիոյ մէջ հաստատուած հայ տարագիրներու կարգավիճակը եւ հայ-արաբական փոխ յարաբերութիւնները (1915-1924 )», 2013: * Մինասեան Դոկտ. Բ. «Հայաստան, հայ ժողովուրդ եւ հայկական դատ», Պէյրութ, 1979, 230 էջ: * [[Արամայիս Մնացականյան|Մնացականեան Արամայիս]] «Հայ ժողովուրդի ողբերգութիւնը ռուս եւ համաշխարհային միտքի գնահատմամբ», 1965, 208 էջ: * Մուշեղ եպիսկոպոս «Հայկական մղձաւանջը (քննական վերլուծումներ)», Պոսթըն, 1916, 212 էջ, Գահիրէ, 1954, Պոսթըն, 2012: * [[Միքայել Մուրադյան (պատմաբան)|Մուրատեան Միքայէլ]] «Հայոց ողբերգութիւնը ռուսական հասարակական-քաղաքական միտքի գնահատմամբ», 1997, 181 էջ: * Եազըճեան Գէորգ «Ապտուլ Համիտ Բ. կարմիր սուլթան», Պէյրութ, 1980, 872 էջ: * Նասիպեան Ագապի «Բիրտանիա եւ Հայկական հարցը 1915-1923 », Պէյրութ, 1994, 343 էջ: * [[Մկրտիչ Ներսիսյան|Ներսիսեան Մկրտիչ]] «Հայոց ցեղասպանութեան անհերքելի փաստաթուղթեր», 2005, 336 էջ: * Չարըգ Ղազար «Յուշամատեան Բարձր Հայքի: Կարինապատում», Պէյրութ, 1957, 792 էջ: * Չորմիսեան Լեւոն «Համապատկեր արեւմտահայոց մէկ դարու պատմութեան», Բ. հատ. (1878-1908 ), Պէյրութ, 1974, 572 էջ: * Չորմիսեան Լեւոն «Համապատկեր արեւմտահայոց մէկ դարու պատմութեան», Գ. հատ. (1908-1922 ), Պէյրութ, 1975, 661 էջ: * Չուբարեան Էդուարդ «Մեծ պատերազմը եւ հայ ժողովուրդը», Կ. Պոլիս, 1920, 96 էջ: * Չուբարեան Էդուարդ «Քսան կախաղանները», Կ. Պոլիս, 1921: * Պարթեւեան Սուրէն «Արիւնին մատեանը», Գահիրէ, 1915, 160 էջ: * [[Ստեփան Պողոսյան|Պօղոսեան Ստեփան]], Պօղոսեան Կարօ «Հայկական հարցի եւ հայոց ցեղասպանութեան պատմութիւն», հատ. առաջին, 2000, 564 էջ: * Պօղոսեան Ստեփան «Հայոց ցեղասպանութեան պատմութիւն», գիրք I, 2008, 728 էջ: * Պօղոսեան Ստեփան «Հայոց ցեղասպանութեան պատմութիւն», գիրք II, 2009, 808 էջ: * Պօղոսեան Ստեփան «Հայոց ցեղասպանութեան պատմութիւն», գիրք Գ., 2011, 669 էջ: * Վարուժան Պօղոսեան «Էջեր հայոց ցեղասպանութեան պատմութեան եւ պատմագրութեան», 2015, 380 էջ: * Պօղոսեան Վարուժան «Հայոց ցեղասպանութեան առաջին փուլը ֆրանսական պատմագրութեան եւ հասարակական - քաղաքական միտքի գնահատմամբ (ԺԹ. դարու վերջ - Ի. դարու սկիզբ)», 2005, 272 էջ, 2011: * Սահակեան Ա. «Դիւցազնական Ուրֆան եւ իր հայորդիները», Պէյրութ, 1955, 1368 էջ: * Սահակեան Ա. «Ուրֆայի հերոսամարտը», Պէյրութ, 1933: * [[Ռուբեն Սահակյան (թուրքագետ)|Սահակեան Ռուբէն]] «Ցեղասպանութեան պատմութենէն», 1990, 367 էջ: * Սահակեան Ռուբէն Օննիկի «Արեւմտահայութեան ցեղասպանութիւնը եւ ինքնապաշտպանական կռիւները 1915-ին», 2005, 402 էջ: * Սահակեան Ռուբէն Օննիկի «Ինքնապաշտպանական կռիւները Արեւմտեան Հայաստանի մէջ 1915-ին եւ ՀՅ Դաշնակցութիւնը», 2010, 70 էջ: * Սապահ-Գիւլեան Ստեփան «Պատասխանատուները», Փրաւիտենս, 1916, 352 էջ, Պէյրութ, 1949, 348 էջ, Պէյրութ, 1974, 384 էջ, Երեւան, 1991: * [[Կարո Սասունի|Սասունի Կարօ]] «Ապրիլեան եղեռնը քննական ակնոցով», Փարիզ, 1931, 64 էջ, Պէյրութ, 1965, 64 էջ: * Սասունի Կարօ «Թրքահայաստանը Ա. աշխարհամարտի ընթացքին (1914-1918 )», Պէյրութ, 1966, 224 էջ: * Սասունի Կարօ «Պատմութիւն Տարօնի աշխարհի», Պէյրութ, 1957, 1252 էջ: * Սասունի Կարօ «Տաճկահայաստանը ռուսական տիրապետութեան տակ (1914-1918 )», Պոսթըն, 1927, 187 էջ: * Սարաֆեան Գ. «Պատմութիւն Այնթէպի հայոց», հատ. Ա. - Բ., Լօս Անճելըս, 1953, 1088 էջ: * Սարգսեան Երուանդ «Հայերու ֆիզիքական ոչնչացման ծրագիրի իրագործումը երիտթուրքերու կողմէն 1915-1916 թուականներուն», Պէյրութ, 1965, 104 էջ: * Սարգսեան Երուանդ «Թուրքիան եւ անոր նուաճողական քաղաքականութիւնը Անդրկովկասի մէջ (1914-1918 )», 1964, 528 էջ: * Սարուխանեան Տիգրան «Հայոց ցեղասպանութիւնը Թուրքիան եւ Մեծն Բրիտանիան (1915-1918 )», 2005, 202 էջ: * Սաֆրաստեան Ռուբէն «Օսմանեան կայսրութիւն: Ցեղասպանութեան ծրագիրի յառաջացումը», 2011, 175 էջ: * Սեգավա Հ. «Հայերու մոռցուած ցեղասպանութիւնը», 2005, 122 էջ: * [[Հրաչիկ Սիմոնյան|Սիմոնեան Հրաչիկ]] «Թուրք-հայկական յարաբերութիւններու պատմութենէն», 1991, 632 էջ: * Սիմոնեան Հրաչիկ «Հայերու զանգուածային կոտորածները Կիլիկիայում (1909 Ապրիլ)», ԵՊՀ, 2009, 529 էջ: * Սիսեռեան Միսաք «Պատմութիւն Զէյթունի (1409-1921 )», Պէյրութ, 1996, 694 էջ: * Սպիրով Դմիտրի «Հայաստանը եւ սուլթան Ապտուլ Համիտ», 2000, 60 էջ: * [[Վերժինե Սվազլյան|Սվազլեան Վերժինէ]] «Հայոց ցեղասպանութիւնը եւ պատմական յիշողութիւնը», 2003, 144 էջ: * [[Գառնիկ Ստեփանյան|Ստեփանեան Գառնիկ]] «<nowiki/>[[Երզնկա]] (հնագույն դարերից մինչեւ մեր օրերը)», 2005, 680 էջ: * [[Լեւոն Վարդան|Վարդան Լեւոն]] «Թող թուրքը խօսի», Պէյրութ, 1975, 144 էջ: * Վարդան Լեւոն «Ժամանակագրութիւն հայկական տասնհինգին (1915-1923 )», Պէյրութ, 1975, 312 էջ: * Վարդան Լեւոն «Հայկական տասնհինգը թիւրքական մատենագիտութեան եւ մամուլին մէջ եւ մենք», Պէյրութ, 1998, 257 էջ: * Վարդան Լեւոն «Հայկական տասնհինգը եւ հայոց լքեալ գոյքերը», Պէյրութ, 1970, 344 էջ: * Վարդանեան Ա. «Վանի վերջին նահանջը», 2010, 108 էջ: * Տարօնեցի Աղան «Տարօնապատում: Պատասխանատուները Տարօնի եղեռնին», Սան Ֆրանսիսկօ, 1966, 530 էջ: * Տէր-Յակոբեան Մ. «Թրքահայաստանի կորուստը եւ արտասահմանի հայոց ապագան», Պէյրութ, 1967, 406 էջ: * Տէր-Յակոբեան Մ. «Իրաքահայ կեանքէն», հատ. Ա. «Մոսուլ հասնող հայ գաղթականութիւնը (1915-1918 )», Պէյրութ, 1981, 190 էջ: * Տէր-Յովհաննէսեան Գրիգոր «Պատմագիրք Սիվրի-Հիսարի հայոց», Պէյրութ, 1965, 688 էջ: * Տոլպագեան Ե. «Այնթապն ու այնթապահայը», Երեւան, 1992, Հալէպ, 1994, 63 էջ: * Տօնապետեան Պ. «Ձայն տառապելոց (1915-1916 )», Փարիզ, 1922, 500 էջ: * [[Ուռհա|Ուրֆա]], 2005, 26 էջ: * Փամպուքեան Երուանդ «Ապրիլեան եղեռնը», Անթիլիաս, 1965, 53 էջ: * Փափազեան Աւետիս «Ժամանակագրութիւն: Հայկական հարցը եւ Մեծ եղեռնը (1876-2000 )», 2000, 45 էջ: * Փափազեան Աւետիս «Ցեղասպանութիւն եւ գոյատեւման պայքար», 2000, 191 էջ: * Փիրանեան Ն. «Խարբերդի եղեռնը», Պոսթըն, 1937, 542 էջ: * [[Ռուբինա Փիրումյան|Փիրումեան Ռուբինա]] «Հայ դատ», Լոս Անճելըս, 1990, 198 էջ, 1994, 190 էջ: * Փիւրփիւրլեան Ե. «Թիմարի շրջանի դէպքերը Վանի ապրիլեան հերոսամարտի օրերուն», Դել Ռէյ, 1982: * Փոլատեան Անդրանիկ «Պատմութիւն հայոց Արաբկիրի», Նիւ Եորք, 1969, 1019 էջ: * Քէչեան Ա. «Ակն եւ ակնցինք», հատ. Ա., Պուքրէշ, 1942, 312 էջ: * Քէչեան Ա. «Ակն եւ ակնցինք», հատ. Բ., Փարիզ, 1952, 1044 էջ: * Քէչեան Ա. «Կարմիր դրուագներ հերոսներու կեանքէն (1915-1918 )», հատ. Ա., Պուքրէշ, 1938, 290 էջ: * Քէչեան Ա. «Կարմիր դրուագներ հերոսներու կեանքէն (1915-1918 )», հատ. Բ., Պուքրէշ, 1939, 141 էջ: * Քէչեան Ա. «Կարմիր դրուագներ հերոսներու կեանքէն (1915-1918 )», հատ. Գ., Պուքրէշ, 1940, 137 էջ: * Քիւրքճեան Յարութիւն «Հայկական ցեղասպանութեան արդարահատոյցը», Փարիզ, 1981:   '''Օտարալեզու ուսումնասիրութիւններ''' * {{Գիրք|վերնագիր=Turkey and the Armenian Atrocities: A Reign of Terror from Tartar Huts to Constantinople Palaces|հեղինակ=Munsell, Bliss|հրատարակչություն = Edgewood Publishing Company|թվական = 1896|էջերի թիվ = 590}} * {{Գիրք|հեղինակ= [[Ռիչարտ Յովհաննիսեան|Richard G. Hovannisian]]|վերնագիր= The Armenian genocide: history, politics, ethics|հրատարակչություն =Palgrave Macmillan|թվական = 1992|էջերի թիվ = 362|isbn =0312048475, ISBN 9780312048471}} * {{Գիրք|հեղինակ =Robert Melson|վերնագիր =Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust|հրատարակչություն = University of Chicago Press|թվական =1996|էջերի թիվ =386|isbn = 0226519910, ISBN 9780226519913 }} * {{Գիրք|հեղինակ =Richard G. Hovannisian|վերնագիր =Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide|հրատարակչություն =Wayne State University Press|թվական =1998|էջերի թիվ =328|isbn = 081432777X}} * {{Գիրք|հեղինակ =Israel W. Charny|վերնագիր = Encyclopedia of genocide|վայր =Santa Barbara, California|հրատարակչություն=ABC-CLIO|թվական= 1999|էջերի թիվ= 718|isbn = 0874369282, ISBN 9780874369281}} * {{Գիրք|հեղինակ =James Bryce, Arnold Joseph Toynbee, Ara Sarafian|վերնագիր =The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce|հրատարակչություն= Gomidas Institute|թվական =2000|էջերի թիվ =667|isbn =0953519155, ISBN 9780953519156}} * {{Գիրք|հեղինակ =Samuel Totten, Steven L. Jacobs|վերնագիր =Pioneers of genocide studies|հրատարակչություն=Transaction Publishers|թվական =2002|էջերի թիվ = 617|isbn = 0765801515}} * {{Գիրք|հեղինակ =Jay Winter|վերնագիր =America and the Armenian Genocide of 1915 (Studies in the social and cultural history of modern warfare)|հրատարակչություն= Cambridge University Press|թվական = 2003|հատոր =15|էջերի թիվ = 317| isbn =0521829585, ISBN 9780521829588}} * {{Գիրք|հեղինակ =Vahakn N. Dadrian|վերնագիր =The History of the Armenian genocide: ethnic conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus|հրատարակչություն =Berghahn Books|թվական =2004| էջերի թիվ =460|isbn =1571816666, ISBN 9781571816665}} * {{Գիրք|հեղինակ =Richard G. Hovannisian|վերնագիր =The Armenian People from Ancient to Modern Times|հրատարակչություն =Palgrave Macmillan|թվական =1997|հատոր =II. Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century|էջերի թիվ =493|isbn =0312101686, ISBN 9780312101688}} * {{Գիրք|հեղինակ =Yair Auron|վերնագիր =The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide|հրատարակչություն =Transaction Publishers|թվական =2004|էջերի թիվ = 338|isbn =076580834X, ISBN 9780765808349}} * {{Գիրք|հեղինակ =Taner Akçam|վերնագիր =From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|հրատարակչություն= Zed Books Ltd|թվական =2004|էջերի թիվ =273|isbn = 1842775278, ISBN 9781842775271}} * {{Գիրք|հեղինակ =Samuel Totten, William S. Parsons, Israel W. Charny|վերնագիր=A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts|հրատարակություն= 2-րդ |հրատարակչություն=Routledge|թվական=2004|էջերի թիվ=507|isbn= 0415944295, ISBN 0415944309}} * {{Գիրք|հեղինակ =Donald Bloxham|վերնագիր=The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|հրատարակչություն=Oxford University Press|թվական=2005|էջերի թիվ=329|isbn= 0199273561, ISBN 9780199273560}} * {{Գիրք|հեղինակ =Dinah L. Shelton|վերնագիր=Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|հրատարակչություն=Macmillan Reference|թվականի=2005|էջերի թիվ=1458|isbn = 0028658485, ISBN 9780028658483}} * {{Գիրք|հեղինակ =Richard G. Hovannisian|վերնագիր=The Armenian genocide: cultural and ethical legacies|հրատարակչություն=Transaction Publishers|թվական=2007|էջերի թիվ=449| isbn= 1412806194, ISBN 9781412806190}} * {{Գիրք|հեղինակ =Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs|վերնագիր=Dictionary of Genocide|հրատարակչություն=Greenwood Press|թվական=2008|էջերի թիվ=534|isbn =0-31332-967-2, ISBN 978-0-31332-967-8}} * {{Գիրք|հեղինակ =David Bruce MacDonald|վերնագիր=Identity Politics in the Age of Genocide. The Holocaust and historical representation|հրատարակչություն=Routledge|թվական=2008|էջերի թիվ= 261|isbn = 0415430615, ISBN 9780415430616}} * {{Գիրք|հեղինակ =Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark|վերնագիր=A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire|հրատարակչություն= Oxford University Press|թվական=2011|էջերի թիվ=465|isbn = 9780195393743}} * {{Գիրք|հեղինակ =Raymond Kévorkian|վերնագիր=The Armenian Genocide: A Complete History|հրատարակչություն=I.B.Tauris|թվական=2011|էջերի թիվ= 1008|isbn = 1848855613, ISBN 9781848855618}} === Յօդուածներ === * 1915 հայոց ցեղասպանութիւնը (յօդուածներ), 1995: * Թումանեան Լուսինէ «Լիմ եւ Կտուց մենաստանները Մեծ եղեռնի օրերուն», «Էջմիածին», 2013, թիւ Դ, էջ 96-107: * Հայոց ցեղասպանութիւն (նիւթերու ժողովածու), 2005, խմբ. Լ. Բարսեղեան, 652 էջ: * Հայոց ցեղասպանութիւն - 100: Ճանչնալէն՝ հատուցում (Միջազգային գիտաժողով: Զեկուցումներու դրոյթներ), 2015, 400 էջ: * Հայոց ցեղասպանութիւն: Պատճառներ եւ դասեր, մաս 1, 1995, 106 էջ: * Հայոց ցեղասպանութիւն: Պատճառներ եւ դասեր, մաս 2, 1995, 110 էջ: * Հայոց ցեղասպանութիւն: Պատճառներ եւ դասեր, մաս 3, 1995, 67 էջ: * Հայոց ցեղասպանութիւնը (ուսումնասիրութիւններ), 2001, 268 էջ: * Յարութիւնեան Աուետիս «Հայկական կոտորածները Վան-Վասպուրականի գաւառներուն մէջ», «Էջմիածին», 2013, թիւ Դ, էջ 33-44: == Նշումներ == {{Ծանցանկ|group=Ն|2}} == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.genocide-museum.am Հայոց ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկի պաշտօնական կայք] * [http://armeniangenocide100.org Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի պաշտօնական կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150424221917/http://armeniangenocide100.org/ |date=2015-04-24 }} * [http://freebooks.do.am/load/o39smanean_hogebanowt39iwny39_ew_haykakan_jardery39/23-1-0-1196 "ՀամաՀայկական Էլ. Գրադարան" Օսմանեան հոգեբանութիւնը եւ Հայկական ջարդերը ― Ներսէս Վարժապետեան Պատրիարք] * [http://www.twentyvoices.com/ Անմոռանալի ձայներ] * [http://genocide.am/ Genocide.am - Հայոց Ցեղասպանութեան մասին կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205112253/http://genocide.am/ |date=2020-12-05 }} {{ref-lang|հայերէն}} * [http://www.armenian-genocide.org/ Armenian National Institute] {{ref-en}} * [http://www.genocide1915.info/ Armenian Genocide Information] {{ref-en}} [[Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութիւն]] 44c0mbwvkfrj2zjs1245ot6d254o1ss 0 4533 250194 249315 2026-04-14T07:53:29Z Maral Dikbikian 4797 250194 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ|անուն ազգանուն=Մելինա Մերքուրի|բնագիր ԱԱՀ=|պատկեր=Aankomst Melina Mercouri . Melina Mercouri, Bestanddeelnr 921-3506.jpg|չափ=|նկարագրութիւն=Մելինա Մերքուրի, Մայիս 1968|ծնած է=18 Հոկտեմբեր [[1920]]|ծննդավայր=[[Աթէնք]],[[Յունաստան]]|վախճանած է=[[6 Մարտ]] [[1994 թուական|1994]]|մահուան վայրը=[[Նիու Եորք]], [[Ա․Մ․Ն․]]|քաղաքացիութիւն=յունական|հպատակութիւն=յունական|ազգութիւն=Յոյն|ազդած է=|մասնագիտութիւն=դերասան, մեկնաբանող եւ քաղաքական գործիչ|անդամակցութիւն=«Համայունական Ընկերվարական Շարժում» («ΠΑΣΟΚ») կուսակցութիւն|պարգեւներ եւ մրցանակներ=|գրքեր/Գլխաւոր գործ=ինքնակենսագրութիւն՝ «Հելլենուհի ծնայ» ''Γεννήθηκα Ελληνίδα''}} '''Մելինա Մերքուրի''' [[Յունարէն|յուն.]]՝ Μαρία Αμαλία Μερκούρη, ([[18 Հոկտեմբեր]], [[1920 թուական|1920]] [[Աթէնք]] - [[6 Մարտ]] [[1994 թուական|1994]], [[Նիու Եորք]]), յոյն դերասանուհի, մեկնաբանող եւ քաղաքական գործիչ, [[Յունաստան]]ի խորհրդարանի անդամ։ Ծանօթ՝ Յունաստանի զինուորական վարչակարգին դէմ տուած պայքարներով եւ [[Աքրոփոլի (Աթէնք)|Աքրոփոլիին]] «Փարթենոնասի մարմարներ»ուն [[Յունաստան]] վերադարձնելու տարած ջանքերով։ Առաջին կինը, որ դարձած է Յունաստանի Մշակոյթի Նախարար ([[1981]]-[[1989]], [[1993]]-[[1994]])։ Դաբնեկիր զանազան պարգեւներու, շատերը՝ յետ մահու։ [[1955 թուական|1955]]-ին, կեանքի ընթացքը բոլորովին կը փոխուի երբ առաջին անգամ ըլլալով մուտք կը գործէ ժապաւէնագրութեան բնագաւառին մէջ․ «Սթելա» ''Στέλλα'' ժապաւէնին գլխաւոր դերակատարն է։ <ref>{{Cite web |url=https://melinamercourifoundation.com/%CE%BC%CE%B5%CE%BB%CE%AF%CE%BD%CE%B1-%CE%BC%CE%B5%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%8D%CF%81%CE%B7/%CE%B2%CE%B9%CE%BF%CE%B3%CF%81%CE%B1%CF%86%CE%AF%CE%B1/ |title=Մելինա Մերքուրիին կենսագրականը․ «Մելինա Մերքուրի Հիմնարկ» {{ref-el}} |accessdate=2021-04-05 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417091450/https://melinamercourifoundation.com/%CE%BC%CE%B5%CE%BB%CE%AF%CE%BD%CE%B1-%CE%BC%CE%B5%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%8D%CF%81%CE%B7/%CE%B2%CE%B9%CE%BF%CE%B3%CF%81%CE%B1%CF%86%CE%AF%CE%B1/ |dead-url=yes }}</ref> == Կենսագրութիւն == === Առաջին տարիները === Մարիա Ամալիա Մերքուրի ծնած է 18 Հոկտեմբեր 1920-ին, Աթէնք։ Մեծ հայրը՝ Սփիրիտոն Մերքուրիս, եղած է [[Աթէնք]]ի քաղաքապետ [[1899 թուական|1899]]-[[1914 թուական|1914]] եւ [[1929 թուական|1929]]-[[1934 թուական|1934]] տարիներուն, հայրը՝ Սթամաթիս Մերքուրիս, եղած է անուանի զինուորական, յետագային՝ քաղաքական գործիչ եւ Յունաստանի խորհրդարանի անդամ, իսկ հօրեղբայրը՝ Ղիորղոս Մերքուրիս, Յունաստանի Ազգային ընկերվարական կուսակցութեան հիմնադիրը։ Մայրը, նաւապետ Փերոս Լափասին քոյրն էր։ Ծնողքին ամուսնալուծումէն ետք, Մերքուրի ապրած է մօր հետ։ Կրտսեր եղբայրը՝ Սփիրոս Մերքուրիս, աւելի ուշ, «Մելինա Մերքուրի» հիմնադրամին ղեկավար մարմնոյ մաս կազմած է<ref>{{cite web| author=| datepublished=| url=http://productivityofculture.org/a-z/spyros-mercouris/| title=Spyros Mercouris| publisher=// productivityofculture.org| accessdate=2012-7-26| archiveurl=https://web.archive.org/web/20120314081649/http://productivityofculture.org/a-z/spyros-mercouris/| archivedate=2012-03-14| dead-url=yes}}{{ref-en}}</ref>։ Սեպտեմբեր [[1938 թուական|1938]]-ին կ'ընդունուի Ազգային Թատրոնի «Թատերական Դպրոց»ին մէջ։ [[1939 թուական|1939]]-ին ձմրան, կ'ամուսնանայ մեծահարուստ հողատէր Փանաղի Խարոքոփոյին հետ։<ref name="ա">[http://www.mixanitouxronou.gr/melina-o-gamos-me-ton-ktimatia-charokopo-ke-o-olethrios-erotas-me-ton-mavragoriti-giadikiaroglou-stin-katochi-ti-egrapse-i-idia-gi-aftin-tin-schesi-sto-vivlio-tis/ Μηχανή του Χρόνου - Մելինա Մերքուր, կեանքը․ ամուսնութիւնը, յարաբերութիւնները, գիրքը{{ref-el}}]</ref> === Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներ === [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի]] տարիներուն Մելինա Մերքուրի կը յարաբերի գործատէր Ֆիտիա Եատիքիարողլուին հետ, սակայն կը շարունակէ ամուսինին հետ ապրիլ։ Անոնք կը բնակին Աթէնքի կեդրոնը, 400 ք․մ․ շքեղ առանձնատան մը մէջ, որուն մէկ մասը գերմանական գերիշխանութեան կեդրոնատեղիին կը վերածուի։ Այդ օրերուն համար Մելինա կը քննադատուի, որովհետեւ մինչ ինք կ'ապրէր հարուստ կեանք մը, յոյն ժողովուրդը սովի մէջ էր։ Մելինա Մերքուրի անկեղծութեամբ պատասխանած է վերոնշեալ ամբաստանութիւններուն եւ ստանձնած է յունական դիմադրութեան մաս չկազմելու իր պատասխանատուութիւնը։ Իր ծանօթներն ու բարեկամները կը վկայեն թէ ան մաս չկազմելով հանդերձ յունական դիմադրութեան, տունը պատսպարած է բազմաթիւ անձեր, սոված ընտանիքներուն օգնած է եւ երբեք չէ ընդառաջացած գերմանացիներու որեւէ պահանջին։ Անոնք Մելինային կը վերագրեն «ազատ կամքի» տէր անձնաւորութիւն մը․ անոր որեւէ մէկը բանտել չի կրնար։ Մելինա կ'այցելէր «Ասֆալիա» ''Ασφάλεια'' (Աթէնքի կեդրոնական բանտը, ուր քաղաքական անհամախոհները կը բանտարկէին ու չարչարանքներու կ'ենթարկէին)․ անոնցմէ շատերը իր ընկերները, բարեկամներն ու գործընկերներն էին։ [[1940 թուական|1940]]-ի տասնամեակի վերջաւորութեան կը ծանօթանայ Փիրօ Սփիրոմիլոյին, որուն հետ եօթը տարի սիրային կապ կը պահէ։ ==== Մելինային խոստովանութիւնը ==== Ան յոյն հանրութեան պարզած է ամենայն անկեղծութեամբ գերութեան եւ սովի տարիներուն իր կեցուածքը․ իր ինքնակենսագրութեան մէջ «Հելլենուհի ծնայ» ''Γεννήθηκα Ελληνίδα'' եւ նաեւ յունական հեռատեսիլէն լրագրող Ղիորղօ Տուածիին տուած հարցազրոյցին ընթացքին, երբ Մշակոյթի Նախարար էր։<ref name="ա" /> <ref name="գ" /> === Յետ պատերազմեան տարիներ === Մերքուրին թատրոնի եւ ժապաւէնագրութեան մէջ հարուստ եւ երկար ճամբայ մը կտրէ։ Սակայն միաժամանակ քաղաքական աշխուժ գործունէութիւն կը տանի։<ref>[https://web.archive.org/web/20170106182918/http://www.dimokratianews.gr/content/35270/i-skoteini-pleyra-tis-melinas-merkoyri-parees-me-dosilogoys-stin-katohi Մելինա Մերքուրիին մութ տարիները 6-3-2015{{ref-el}}]</ref> <ref name="գ">{{Cite web |url=https://www.fractalart.gr/melina-merkouri/ |title=Մելինա Մերքուրիին հարցազրոյցը, Յունիս 1990 Ղիորղօ Տուածի {{ref-el}} |accessdate=2021-04-06 |archive-date=2019-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522022108/https://www.fractalart.gr/melina-merkouri/ |dead-url=yes }}</ref> <ref name="ե">[https://www.cnn.gr/style/politismos/story/24217/22-xronia-meta-i-melina-merkoyri-me-dika-tis-logia CNN Մելինա Մերքուրի, 22 տարի ետք, Լուքաս Քարնիս, 6-3-2016 {{ref-el}}]</ref> <ref name="զ" /> == Արուեստագէտի ասպարէզը == === Թատրոն === Մելինա Մերքուրի առաջին անգամ թատերաբեմէն հանդէս կու գայ «Ազատութեան արահետը» ''Το μονοπάτι της Λευτεριάς'' Ալեքսիս Սոլոմոսի թատերախաղին մէջ։ Կը յաջորդեն դերեր «Կոմսուհին եւ սպասաւորը», «Օրիորդ Պա», «Հրէշ, հետդ պիտի ամուսնանամ», «Սուգը Իլեքթրային կը վայլէ», «Քէֆ կը վաճառուի», «Վտանգաւոր դարձուածք», «Մարդն ու զէնքերը», «Բարեկամ մը այսօր պիտի գայ», «Սուեզէն արեւելք», «Հարսանեկան», «Թագաւորականը», «Օրօրոցին երգը» թատերախաղերուն մէջ (1944-1947)։ [[1949 թուական|1949]]-ին, Քարոլոս Քունի ''Κάρολος Κουν'' «Արուեստի Թատրոն»ին բեմէն Թենեսի Ուիլիամսի «Տռփանք հանրակառքը» ''Λεωφορείον ο Πόθος'' (''A Streetcar named Desire)'' թատերախաղին մէջ մեծ յաջողութեամբ կը մեկնաբանէ Պլանշ Տիւպուայի դերը։ Յատկապէս այս թատերախաղին համար, [[Մանոս Խածիտաքիս]] կը յօրինէ «Թուղթէ Լուսնակը» երգը։ Կը յաջորդեն շարք մը թատերախաղեր, ուր Մերքուրի գլխաւոր դերակատարն է։ [[1951 թուական|1951]]-էն յունական թատերախաղերուն զուգահեռ կը դերակատարէ նաեւ ֆրանսական թատերաբեմէն, մանաւանդ Մարսել Աշարի ''Marcel Achard'' թատերախաղերուն մէջ։ «Էթնոս» լրագրին մէջ, Մելինան յաճախ կ'անուանուի «Յունա-Փարիզեան դերակատարը» ''Ελληνο-Παρισινή πρωταγωνίστρια''։ [[1953 թուական|1953]]-ին իրեն կը շնորհուի «Մարիքա Քոթոփուլի» ''Μαρίκα Κοτοπούλη'' թատերական մրցանակը։ * ''<u>«Մարիքա Քոթոփուլի» մրցանակ</u>․ յոյն դերասանուհի Մարիքա Քոթոփուլի այս մրցանակը կը հաստատէ երիտասարդ խոստմնալից եւ արժանաւոր դերասաններու համար։'' [[1960 թուական|1960]]-ին «Երիտասարդութեան անուշ թռչունը» ''Γλυκό Πουλί της Νιότης'' թատերախաղին մէջ իր դերակատարութիւնը բացառիկ է։ Թատերական էջերուն մէջ, իր դերակատարութեան մասին միայն գնահատանքի խօսքեր կը գրուին․ -«''Մելինան չէր մեկնաբաներ Ալեքսանտրա տել Լակոյին դերը, այլ Ալեքսանտրան ի՛նքն էր''»։ [[1967 թուական|1967]]-ն Մելինային թատերական ասպարէզին մէջ կարեւոր անկիւնադարձ մըն է։ Պրոտուէյի ''Broadway theatre'' բեմէն (Ա․Մ․Ն․) «Իլիա Սիրելիս» ''Illya'' Darling երաժշտական ներկայացման ''musical'' («Երբեք Կիրակի Օրը» ''Never on Sunday'' ժապաւէնի վերածումը երաժշտական ներկայացման) գլխաւոր դերակատարն է․ երաժշտութեան յօրինողն է [[Մանոս Խածիտաքիս]]։ Շնորհիւ այս դերակատարութեան, Մելինան կ'արժանանայ «Թոնի մրցանակ»ին ''Tony Awards''։ [[1972 թուական|1972]]-ին, կրկին Պրոտուէյի բեմէն կը մեկնաբանէ «Լիսիսթրաթի»ին դերը համանուն թատերախաղին մէջ (բեմադրիչ՝ Միխալիս Քաքոյեանիս)։ [[1975 թուական|1975]]-ին Յունաստան կը վերադառնայ ու կը շարունակէ յաջողութիւնները․ «Երեք ղրուշնոց Օփերա» (1975), «Միտիա» (1976), «Պրեխթին հետ» (1978), ուր կը մեկնաբանէ «Աննա մի լար» երգը, հեղինակ՝ Թանոս Միքրուցիքոս, «Երիտասարդութեան անուշ թռչունը» (1980) եւ «Օրեստիա» (1980) Էփիտաւրոսի հին թատրոնին մէջ։ Իսկ 1992-ին, «Աթէնքի Նուագահանդէսի Դահլիճ»ի ''Μέγαρον Μουσικής Αθηνών'' բեմէն, արտակարգ ներկայութիւն կ'ունենայ «Փիլատիս» օփերային մէջ, կատարելով Քլիթեմնիսթրային դերը։<ref name="բ" /> <ref name="գ" /> === Շարժապատկեր === Մերքուրի շարժապատկերի բնագաւառէն ներս յաջող մուտք կը գործէ «Սթելա» ժապաւէնով (1955)։ Սթելայի մէջ իր դերակատարութեան համար, «Քան Փառատօն»ին լաւագոյն դերասանուհիի մրցանակին կ'առաջարկուի եւ կը պարգեւատրուի «Իսա Միրանտա» մրցանակով։ Փառատօնին ընթացքին կը ծանօթանայ Ժիւլ Տասեն բեմադրիչին ''Jules Dassin''․ կը սիրահարուին ու մինչեւ իր կեանքին վերջը հետը կ'ապրի։ * «Սթելա» ժապաւէն ''Στέλλα''<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0048657/trivia «Սթելա» {{ref-en}}] </ref> հեղինակ՝ Իաքովոս Քապանելիս (թատերախաղի համար գրուած կտոր), բեմադրիչ՝ Միխալիս Քաքոյեանիս, երաժշտութիւն՝ [[Մանոս Խածիտաքիս]]։ Ժապաւէնին մէջ Մերքուրի կը մեկնաբանէ նաեւ «Սէր, որ երկսայր դանակի վերածուեցար» երգը <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=VtWd6M2ADuY&ab_channel=ChrysaP. «Սէր, որ երկսայր դանակի վերածուեցար» ''Αγάπη που 'γινες δίκοπο μαχαίρι'']</ref>։ [[1957 թուական|1957]]-ին առաջին անգամ ըլլալով կը մասնակցի օտարալեզու «Celui qui doit mourir» արտադրութեան, որ յենուած է [[Նիքոս Քազանծաքիս|Նիքոս Քազանծաքիսին]] «Յիսուսը կրկին կը խաչուի» ''Ο Χριστός ξανασταυρώνεται'' վէպին վրայ։ 1960-ին միջազգային ճանաչում կը ստանայ «Երբեք Կիրակի Օրը» ''Ποτέ την Κυριακή'', ''Never on Sunday'' ժապաւէնին մէջ <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0054198/ «Երբեք Կիրակի Օրը»{{ref-en}}]</ref> իր դերակատարութեամբ, մանաւանդ «<nowiki/>[[Փիրէային տղաքը (երգ)|Փիրէային Տղաքը]]<nowiki/>» երգին մեկնաբանութեամբ։ Ժապաւէնին բեմադիրչն է [[Ժիւլ Տասեն|Ժիւլ Տասեն,]] երաժշտութեան եւ երգերուն յօրինողը՝ [[Մանոս Խածիտաքիս]]․ [[1961 թուական|1961]]-ին Մանոս Խածիտաքիս «<nowiki/>[[Փիրէային տղաքը (երգ)|Փիրէային Տղաքը]]<nowiki/>» ''Τα παιδιά του Πειραιά'' երգին համար [[Օսքար]] մրցանակին դափնիկիր կը հանդիսանայ։ [[Պատկեր:Μελίνα Μερκούρη.jpg|մինի|Մելինա Մերքուրի]] Կը յաջորդեն ժապաւէններու շարք մը, ուր Մերքուրի գլխաւոր դերակատարներէն է․ «Ֆետրա» ''Phaedra'' ([[1962 թուական|1962]]) որ մեծ յաջողութիւն կ'ունենայ [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] մէջ <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0056346/ Ֆետրա, 1962{{ref-en}}]</ref>, «Թոփ Քափի» ''Topkapi'' ([[1964 թուական|1964]]), միջազգային գետնի վրայ բացառիկ յաջողութիւն կ'արձանագրէ։ [[1965 թուական|1965]]-ին, ամերիկեան հեռատեսիլի «ABC» կայանին համար, Յունաստանի մասին գովերգ-ժապաւէն մը կը պատրաստէ «Մելինային Յունաստանը» ''Η Ελλάδα της Μελίνας'' խորագրով։ Նոյն տարուան ընթացքին «A Man Could Get Killed» ժապաւէնին գլխաւոր դերակատարներէն է Ճէյմս Կարնըրի հետ։ [[1970 թուական|1970]]-ին, երրորդ անգամ ըլլալով «Ոսկեայ գունդ»ի մրցանակին Մելինային թեկնածութիւնը կ'առաջարկուի «Promise at Dawn» ժապաւէնին մէջ անոր դերակատարութեան համար։ [[1974 թուական|1974]]-ին կը մասնակցի «Փորձը»''The Rehearsal'' ժապաւէնին մէջ, ուրիշ համբաւաւոր անձնաւորութիւններու հետ․ [[Միքիս Թէոտորաքիս]], [[Լորենս Օլիվիէ]], [[Արթուր Միլըր]], [[Լիլիան Հելման]], եւայլն։ Ժապաւէնին նիւթը ազդուած է [[Աթէնքի Բազմարուեստարանի Համալսարանի Ապստամբութիւն|Աթէնքի Բազմարուեստի Համալսարանի եղելութիւններէն]]։ [[1977 թուական|1977]]-ին «Կիներուն ճիչը» ''Κραυγή γυναικών'' ժապաւէնով Մերքուրին կը վերջացնէ ասպարէզը ժապաւէնագրութեան բնագաւառէն ներս։<ref name="բ" /> <ref>[https://www.zappit.gr/enimerosi/cannes-2015-san-simera-to-1960-i-melina-merkouri-kerdise-to-vraveio-kalyteris-ithopoiou/67421 Մելինան «Քան Փառատօն»ի լուագոյն դերասանուհին 20-5-2015 {{ref-el}}]</ref> === Մելինա մեկնաբանողը === Մելինա Մերքուրի փոքր տարիքէն երգել կը սիրէր։ Թատրոնի եւ շարժապատկերի բնագաւառներուն մէջ իր գործունէութեան զուգահեռ, կը ձայնագրէ բազմաթիւ երգեր (կը մեկնաբանէ յունարէն եւ ֆրանսերէն լեզուներով) գործակցելով համբաւաւոր յոյն երաժիշտներու հետ՝ [[Մանոս Խածիտաքիս]] (որուն հետ բարեկամական սերտ կապեր ունէր), [[Միքիս Թէոտորաքիս]], [[Սթաւրոս Քսարխաքոս]], [[Վանկելիս Փափաթանասիու]], [[Եանիս Մարքոփուլոս]], [[Վասիլիս Ցիցանիս]], ինչպէս նաեւ կը մեկնաբանէ Քուրթ Վայլի եւ Պերթոլթ Պրեխթի գործերը։ <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9L4Tg2a5Q7k Կը մեկնաբանեն Մելինա Մերքուրի եւ Մանոս Խածիտաքիս Κyr Αntonis * Μelina - Ηadjidakis]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=NYoyHOTCXM4 Մելինա Մերքուրի, Թէոտորաքիս եւ երգչախումբը՝ «Նամակը» I epistoli]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hOvBoll_Uwk Մելինա Մերքուրի, Միքիս Թէոտորաքիս, Օլիմպիա Տուքաքիս կը մեկնաբանեն Me to lihno tou astrou]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=chBUPUTYwLo Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ «Միջերկրականը» Μεσόγειος]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=N-CQlrRot5s&list=RDEMp1G8CV3AFAL2E2B8buW6Ew&start_radio=1 Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ «Փիրէայի տղաքը»]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zN_jjrWEB1I Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ «Յիշէ զիս» Na Me Thimase ]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rSz4heSSNYM&list=RDEMp1G8CV3AFAL2E2B8buW6Ew&index=11 Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ «Je suis Greque»]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4r6HtVE2CC8&list=RDEMp1G8CV3AFAL2E2B8buW6Ew&index=2 Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ «Athina»]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Ft0iX5AUBB0&list=RDEMp1G8CV3AFAL2E2B8buW6Ew&index=5 Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ «Je suis grecque» ]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=TEmnhCpaQkI&list=RDEMp1G8CV3AFAL2E2B8buW6E Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ Athènes ma ville (Athina)]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=0c-e2mNXIJg&list=RDEMp1G8CV3AFAL2E2B8buW6Ew&index=9 Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ Par dix, par cent, par mille]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=QDLUWVE3rWw&list=RDEMp1G8CV3AFAL2E2B8buW6Ew&index=10 Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ "Synnefiasmeni Kyriaki]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=H0g5QMgSrTI&list=RDEMp1G8CV3AFAL2E2B8buW6Ew&index=12 Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ O Metoikos (Le Meteque)]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=h8GXOkpohLw&list=RDEMp1G8CV3AFAL2E2B8buW6Ew&index=14 Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ.«Դատաւորը» Ο δικαστης]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=RGLaWIEVbDE&list=RDEMp1G8CV3AFAL2E2B8buW6Ew&index=15 Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ L' oeillet rouge]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=i0Bbf8QzpXY&list=RDEMp1G8CV3AFAL2E2B8buW6Ew&index=17 Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ Melina Melinaki]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=szFMX_GfL7k Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ Attendre,attendre]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vJwj0TYQweI Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ Mes amis d'hier]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=srQoRlbIOkk Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ"l'etrangere"]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6iV2fzqza5E Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ Le soleil dans nos coeurs]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DD86AIGtfAk Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ Entre les lignes, entre les mots]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=NJ7oV0GujSE Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ․ «Գաղթականը» Metanastis]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=cE3QMCshHBc&list=RDNJ7oV0GujSE&index=2 Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ «Գացին տղաքը» Φύγαν τα παιδιά ]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=lS_oOUfEyx4 Մելինա Մերքուրի կը մեկնաբանէ «Ի՞նչ ունի եւ երեխան կու լայ» τι έχει και κλαίει το παιδί]</ref> Յունական, ֆրանսական եւ գերմանական հեռատեսիլի կայաններէն ներկայութիւններ կ'ունենայ։ Անգլիական BBC կայանէն կը ներկայացնէ «Մելինային Յունաստանը» վաւերագրական ժապաւէնը․ նոյն խորագրով Սթաւրոս Քսարխաքոս ձայնապնակ մը կ'արտադրէ: <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ew_RO2GWuJ4&list=RDQHW9IUYwuO0&start_radio=1 Քսարխաքոս․ «Մելինային Յունաստանը»․ երաժշտութիւններու եւ երգերու շարք մը]</ref><ref name="գ" /> <ref name="ե" /> <ref name="զ" /> <ref name="է">[https://www.nytimes.com/1994/03/07/obituaries/melina-mercouri-actress-and-politician-is-dead.html New York Times Մելինա Մերքուրի․ դերասանուհի, մեկնաբանող, քաղաքական գործիչ, մահացաւ,Peter B. Flint 7-3-1994]</ref> == Քաղաքականութիւն == === Քաղաքական գործիչ === [[Պատկեր:Melina Mercouri signeert boek I was born Greek in Bijenkorf Amsterdam, Melina , Bestanddeelnr 925-2033.jpg|մինի|Մելինա Մերքուրի եւ Ժիւլ Տասեն, ինքնաաքսորման ժամանակաշրջանին, 1971]] [[Պատկեր:Erland Josephson, Elina Mercouri (Gröna Lund, 1968).png|մինի|Մելինա Մերքուրի աքսորէն կը պայքարի Յունաստանի բռնատէր վարչակարգին դէմ․ նկարին շուետացի դերասան եւ հեղինակ Erland Josephson-ին հետ, 1968 Gröna Lund, [[Շուէտ|Շուետ]]]] Մերքուրի, երբ Յունաստանի մէջ զինուորական յեղաշրջումը տեղի կ'ունենայ, [[Ա․Մ․Ն․]] կը գտնուի։ Պրոտուէյի ''Broadway theatre'' բեմէն «Իլիա Սիրելիս» ''Illya'' Darling երաժշտական թատերակը կը ներկայացնէ։ Յունաստան չի վերադառնար, սակայն իր համբաւը կ'օգտագործէ եւ կը սկսի պայքար մը բռնատիրական վարչակարգին դէմ։ Հետեւանքներն են՝ իրմէ կը խլեն յունական հպատակութիւնը, Յունաստանի մէջ իր սեփականութիւնը կը պետականացուի եւ իր ժապաւէններն ու ձայնապնակները կ'արգիլուին։ Մելինա չի վհատիր, նոյնիսկ երբ քանիցս իր կեանքը սպառնալիքի տակ է։ Երբ դեռ [[Նիու Եորք|Նիւ Եորք]] էր, «FBI» զայն կը զգուշացնէ թէ իր դէմ ահաբեկչութիւն մը կը պատրաստուի։ Այնուհետեւ, ոստիկանները անոր կ'ընկերացին։ Իտալիոյ մէջ երկու անգամ անոր դէմ մահափորձ կ'ըլլայ։ Առաջինը՝ [[7 Մարտ]] [[1969 թուական|1969]]-ին երբ Ճենովայի թատրոնը կը գտնուէր ու բեմէն ներկաներուն խօսքը պիտի ուղղէր, պատահմամբ ռումբը կը գտնուի եւ կը փրկուի։ Իսկ երկրորդը՝ Թորինօ, երբ բացօթեայ հաւաքուած հանրութեան Յունաստանի բռնատիրական վարչակարգը կ'ամբաստանէր, զայրացած ֆաշիստներ կը փորձեն վրան յարձակիլ։ Անմիջապէս Մելինան կը շրջապատեն Իտալիոյ Համայնավար կուսակցութեան անդամներ եւ կ'երգեն Բ․ Համաշխարհային Պատերազմի ընթացքին իտալական հակաֆաշիստական «Bella Ciao» երգը։ Բռնատէր վարչակարգին անկումով, Մելինա Մերքուրի Յունաստան կը վերադառնայ։ Կը գործակցի դիմադրական «Π.Α.Κ.» կազմակերպութեան եւ Անտրէաս Փափանտրէուին հետ ու կը հիմնեն «Համայունական Ընկերվարական Շարժում»ը որ յետագային կուսակցութիւն կը դառնայ՝ «ΠΑ.ΣΟ.Κ.»։ [[1977 թուական|1977]]-ի ընտրութիւններուն «ΠΑ.ΣΟ.Κ.» կուսակցութեան երեսփոխայ կ'ընտրուի։ Յունաստանի խորհրդարանին կը ծառայէ մինչեւ իր մահը։<ref>[https://www.tovima.gr/2008/11/24/opinions/xwraei-i-melina-se-500-selides/ ΤΟ ΒΗΜΑ - Մելինան կը բաւէ՞ 500 էջերու մէջ․ 24-11-2004]</ref> <ref>[http://digital.lib.auth.gr/record/10025/files/npa-2004-9722.pdf «Էփենտիթիս» թերթ․ կը ներկայացնէ «Մելինա․ աստուածուհի մը որուն մէջ սատանան կայ» գիրքը․ Ֆրիտա Պիուպի, հրատ․՝ Terzo Books, Աթէնք, 1996 ]</ref> <ref name="բ">[https://www.stathmosbooks.gr/melina-mia-thea-me-to-diavolo-mesa-tis «Մելինա․ աստուածուհի մը որուն մէջ սատանան կայ» գիրքը․ Ֆրիտա Պիուպի, հրատ․՝ Terzo Books, Աթէնք, 1996]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="գ" /> === Յունաստանի Մշակոյթի Նախարար === [[1981 թուական|1981]]-[[1989 թուական|1989]] եւ [[1993 թուական|1993]]-[[1994 թուական|1994]] թուականներուն կը գտնուի Յունաստանի Մշակոյթի Նախարարի պաշտօնին վրայ։ [[Պատկեր:Melina Mercouri (1985).jpg|մինի|Մելինա Մերքուրի, 1985]] Այս դիրքէն կը սկսի համաշխարհային արշաւ մը, որպէսզի [[Աքրոփոլի (Աթէնք)|Աքրոփոլիի]] Փարթենոնաս տաճարի գողցուած քանդակ-մարմարները վերադարձուին իրենց տիրոջ՝ Յունաստանին (''տե՛ս Աքրոփոլի «Հռոմէական շրջանէն մինչեւ Յունաստանի 1821 թ․ ապստամբութիւնը» բաժինը<ref>{{Citation|title=Աքրոփոլի (Աթէնք)|url=https://hyw.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B1%D6%84%D6%80%D5%B8%D6%83%D5%B8%D5%AC%D5%AB_(%D4%B1%D5%A9%D5%A7%D5%B6%D6%84)&oldid=172694|date=2020-04-01|accessdate=2021-04-05}}</ref>'')։ Անոնք, մինչեւ այսօր կը գտնուին Լոնտոնի Բրիտանական թանգարանին մէջ։ ''<u>«Աքրոփոլիին մարմարները»</u>․ 19-րդ դարասկիզբին, յունական ապստամբութենէն ճիշդ առաջ, [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ]] Մեծն Բրիտանիոյ դեսպան Թոմաս Պրիւսի (ծանօթ իբրեւ Լորտ Էլղին) գործակալները իր անունով լուրջ վնասներ կը պատճառեն, երբ Աքրոփոլիէն կը կողոպտեն քանդակներ, արձաններ, սիւներ եւ [[Անգլիա]] կը տանին։'' Մելինա գլխաւոր դերակատարներէն է «Եւրոպայի մշակութային մայրաքաղաք» ''European Capital of Culture'' կարգի հաստատութեան։ Աթէնքը առաջին մշակոյթի մայրաքաղաք կ'ընտրուի [[1985 թուական|1985]]-ին։ Շնորհիւ Մերքուրիին ջանքերուն, Աքրոփոլիին յուշակոթողները կը վերականգնուին։ Ջատագովն է «Էգէական Արշիպեղագոս» ''Αιγαίο Αρχιπέλαγος'' ծրագրին․ նպատակն է [[Էգէական Ծով|Էգէական Ծովուն]] մշակոյթի պահպանումն ու բնապահպանումը։ Նախարարութեան [[1993 թուական|1993]]-[[1994 թուական|1994]] տարիներուն մեծ կարեւորութիւն կու տայ յունական վարժարաններէն ներս հիմնուին մշակոյթի եւ թատերական կրթութեան դաասանիւթերը։ Մահը կը հասնի, սակայն ծրագիրը՝ ծանօթ իբրեւ «Մելինային Ծրագիրը․ Կրթութիւն եւ մշակոյթ», յետ մահու կ'իրականանայ։ <ref>{{Cite web |url=https://melinamercourifoundation.com/wp-content/uploads/melina.pdf |title=«Մելինային Ծրագիրը․ Կրթութիւն եւ մշակոյթ» «Πρόγραμμα Μελίνα - Εκπαίδευση και Πολιτισμός |accessdate=2021-04-05 |archive-date=2021-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517123814/https://melinamercourifoundation.com/wp-content/uploads/melina.pdf |dead-url=yes }}</ref> <ref name="բ" /> <ref name="գ" /> <ref name="զ" /> <ref name="է" /> == Մահը == Երկարատաեւ պայքարէ ետք անողոք հիւանդութեան դէմ, Մելինա Մերքուրի վերջնականապէս աչքերը կը փակէ Նիւ Եորքի «Memorial» հիւանդանոցին մէջ, [[6 Մարտ]] 1994-ին։ Թաղման արարողութիւնը տեղի կ'ունենայ չորս օր ետք, Աթէնքի մայր եկեղեցւոյ մէջ։ Ներկայ կը գտնուին Յունաստանի վարչապետը, յունական խորհրդարանի բոլոր կուսակցութիւններու երեսփոխանները, քաղաքական անձնաւորութիւններ, դեսպաններ։ Հարիւր հազարէ աւելի հոծ բազմութիւն մը կ'ընկերակցի անոր մինչեւ Աթէնքի Ա․ Գերեզմանատունը, ուր կը թաղուի ընտանեկան դամբարանին մէջ։ Առաջին հելլենուհին է, որ կը թաղուի «ի զօրու վարչապետ»ի պատիւներով։ Յետ մահու, [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքօն]] կը հաստատէ «Մելինա Մերքուրի միջազգային Մրցանակ»ը (մշակութային տարածքներու ճարտարարուեստի մաքսապաշտպան եւ տեսչութեան ի նպաստ)։ Մելինային թաղման օրը, ի պատիւ անոր յիշատակին Պրոտուէյի ''Broadway'' բոլոր թատրոններն ու վաճառատուները փակ կը մնան։ Մահէն անմիջապէս ետք, Ժիւլ Տասենի նախաձեռնութեամբ եւ մասնակցութեամբ հանրածանօթ անձնաւորութիւններու, [[Օտիսէաս Էլիթիս]] ([[Նոպելեան Մրցանակ|Նոպելի]] դափնեկիր), [[Ժաք Լանկ]] (ֆրանսացի քաղաքագէտ) եւ շատ ուրիշներ, կը հիմնուի «Մելինա Մերքուրի Մշակութային Հիմնարկ»ը, որուն նպատակն է Փարթենոնաս տաճարի գողցուած քանդակ-մարմարներու վերադարձը Յունաստան։ <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=tXj82cCHHYo ΑΝΤ1, ΣΚΑΙ, MEGA, ΕΡΤ/ΕΤ-1 Մելինա, վերջին իրիկունը 5-3-1994, տեսերիզ{{ref-el}}]</ref> <ref name="է" /> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1m-q8oQSXQo տեսերիզ․ Մելինային Աթէնք վերջին վերադարձը, 8-3-1994]</ref> [[Պատկեր:GR Ateny, popiersie, Melina Merkuri, fot I Nowicka.JPG|մինի|Մելինա Մերքուրիին կիսանդրին․«Ողիմպոսի Տիոս» տաճարին սիւներուն դիմացի Տիոնիսիու Աերոփաղիթու փողոցին հրապարակին վրայ (Աթէնք) ]] == Պարգեւներ == Կեանքին ընթացքին Մելինա արժանացած է բազմաթիւ պարգեւներու, ինչպէս օրինակ՝ * «Մարիքա Քոթոփուլի» ''Μαρίκα Κοτοπούλη'' թատերական մրցանակ, 1953 * «Թոնի մրցանակ», 1967 * «Հելլենուհի Գիտնականներու Միութիւն», «Հիփաթիա» ΥΠΑΤΙΑ մրցանակ [[Պատկեր:Hall of Melina Merkouri, Archaeological Museum of Aigion, 201474.jpg|մինի|Էղիոնի (հիւսիս-արեւմտեան Պեղոպոնեզ) Հնագիտական Թանգարանի «Մելինա Մերքուրի սրահ»ը]] Մահէն ետք, Յունաստանի տարածքին, բազմաթիւ փողոցներ, հրապարակներ, հանրային վարժարաններ, թատրոններ, մարզարաններ եւ մշակոյթի վայրեր իր անունով վերանուանուեցան։ Անոր կիսանդրին զետեղուած է Աքրոփոլիին դիմացը, «Ողիմպոսի Տիոս» տաճարին սիւներուն դիմացի հրապարակին վրայ (Աթէնք)։ Պելճիքայի Մոնս քաղաքի նորակառոյց պողոտան կոչուեցաւ «Մելինա Մերքուրի պողոտայ» ''Avenue Mélina Mercouri''։<ref>[https://www.naftemporiki.gr/story/922222/leoforos-melina-merkouri-sto-belgio naftemporiki - «Մելինա Մերքուրի պողոտայ», Պելճիքա, 3-3-2015]</ref> == «Մելինա Մերքուրի» պարգեւներ == === Եւրոպայի Մշակոյթի մայրաքաղաքներու «Մելինա Մերքուրի» մրցանակ === 2010-ի «Մելինա Մերքուրի» մրցանակը կը յայտարարուի Եւրոպական Միութեան նախագահէն՝ [[Ժոզէ Մանուել Պարոզօ]]։ Մրցանակը՝ 1․500․000 եւրօ, ամէն տարի պիտի տրուի «Եւրոպայի Մշակոյթի մայրաքաղաք» պարգեւին արժանացած քաղաքին։ === «Մելինա Մերքուրի թատերական մրցանակ» === 2007-ին կը հաստատուի «Մելինա Մերքուրի թատերական մրցանակ»ը, նախաձեռնութեամբ «Մելինա Մերքուրի Հիմնարկ»ին։ Այս մրցանակին ամէն տարի կ'արժանանայ նախորդած թատերական տարեշրջանի լաւագոյն երիտասարդ դերասանուհին։ Դրամական պարգեւին հետ, պարգեւատրուողին կը յանձնուի Մելինա Մերքուրիին ապիզակը․ պարգեւին արժանացողը ապիզակը կը փոխանցէ յաջորդ տարուան մրցանակակիրին։ <ref>[https://www.naftemporiki.gr/story/919700/oi-upopsifiotites-gia-to-brabeio-melina-merkouri naftemporiki - «Մելինա Մերքուրի թատերական մրցանակ»ի 2015-ի բաշխումներ]</ref> === «Մելինա Մերքուրի միջազգային Մրցանակ» === 1997-ին, [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքօն]] կը հաստատէ «Մելինա Մերքուրի միջազգային Մրցանակ»ը։ Մրցանակը կը տրուի Յունաստանի Մշակոյթի Նախարարութեան օժանդակութեամբ երկու տարին անգամ մը, անձերու կամ կազմակերպութիւններու, որոնք կարեւոր ներդրում ունեցած են մարդկութեան մշակութային տարածքներու պահպանման եւ կամ փրկութեան։ <ref>[http://whc.unesco.org/en/culturallandscapesprize/ unesco - «Մելինա Մերքուրի միջազգային մրցանակ մշակութային տարածքներու ճարտարարուեստի մաքսապաշտպան եւ տեսչութեան ի նպաստ» {{ref-en}}]</ref> <ref>{{Cite web |url=https://melinamercourifoundation.com/%CE%BC%CE%B5%CE%BB%CE%AF%CE%BD%CE%B1-%CE%BC%CE%B5%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%8D%CF%81%CE%B7/%CE%B2%CE%B9%CE%BF%CE%B3%CF%81%CE%B1%CF%86%CE%AF%CE%B1/ |title=Մելինա Մերքուրի հիմնարկ․ Մելինա Մերքուրիին կենսագրութիւնը{{ref-en}} |accessdate=2021-04-05 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417091450/https://melinamercourifoundation.com/%CE%BC%CE%B5%CE%BB%CE%AF%CE%BD%CE%B1-%CE%BC%CE%B5%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%8D%CF%81%CE%B7/%CE%B2%CE%B9%CE%BF%CE%B3%CF%81%CE%B1%CF%86%CE%AF%CE%B1/ |dead-url=yes }}</ref> <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0048657/trivia Մելինա Մերքուրի՝ Իսա Միրանտա մրցանակ]</ref> <ref>[https://www.tovima.gr/2014/02/21/vimagazino/i-zwi-tis-melinas-i-gynaika-poy-ithele-na-tin-agapoyn/ ΤΟ ΒΗΜΑ - «Մելինային կեանքը», Ասթրափելու Մարիլենա, 21-2-2014{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.ellines.com/myths/39394-h-gunaika-pou-afise-epochi/ Էլինես - Կարեւոր յոյն անձնաւորութիւններ․ «Մելինա․ կինը որ իր դրօշմը ձգեց»{{ref-el}}]</ref> <ref name="զ">[https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-melina-mercouri-1427550.html independent․ մահագուժ՝ Մելինա Մերքուրի{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.sansimera.gr/biographies/11 «Սան սիմերա» - Մելինա, կեանքը]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6NB8j5oWQLg MEGA - Մելինա․ «իրականութեան ժամը» լրագրող Ֆրետի Ղերմանոսին հարցազրոյցը Մելինային հետ 16/5/1991{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.kathimerini.gr/opinion/729128/synantisi-toy-proedroy-tis-dimokratias-me-ton-proin-ypoyrgo-politismoy-tis-gallias-k-zak-langk-sto-proedriko-megaro-chthes-me-anafores-stin-koini-fili-melina-merkoyri/ kathimerini - Յունաստանի Նախագահը Աթէնքի մէջ կը հանդիպի Ֆրանսային նախկին մշակոյթի նախարար Ժաք Լանկին հետ, ու կը խօսին Մելինա Մերքուրիին մասին,Ελενη Μπιστικα, 24-2-2012 {{ref-el}}]</ref> <ref>[https://m.tvxs.gr/mo/i/233073/f/news/taksidia-sto-xrono/merkoyri-ego-gennithika-kai-tha-pethano-ellinida-o-pattakos-gennithike-kai-t.html tvxs - Մելինա Մերքուրի․ Ծնայ հելլենուհի ու այդպէս ալ պիտի մեռնիմ{{ref-el}}]</ref> == Տե՛ս նաեւ == [[Աքրոփոլի (Աթէնք)|Աքրոփոլի]] [[Աքրոփոլիին Թանգարանը|Աքրոփոլիի թանգարանը]] [[Մանոս Խածիտաքիս]] [[Միքիս Թէոտորաքիս]] [[Հիփաթիա]] [[Մանոս Լոյիզոս]] [[Լեֆթերիս Բաբատոբուլոս]] [[Սթաւրոս Քսարխաքոս]] == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} == Արտաքին յղումներ == #[https://fr.wikipedia.org/wiki/Jules_Dassin Ժիւլ Տասեն {{ref-fr}}] #[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A3%CF%8D%CE%BD%CE%B4%CE%B5%CF%83%CE%BC%CE%BF%CF%82_%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%AF%CE%B4%CF%89%CE%BD_%CE%95%CF%80%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BC%CF%8C%CE%BD%CF%89%CE%BD «Հելլենուհի Գիտնականներու Միութիւն», «Հիփաթիա» ΥΠΑΤΙΑ մրցանակ]{{ref-el}} #[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%92%CF%81%CE%B1%CE%B2%CE%B5%CE%AF%CE%BF_%CE%9C%CE%B5%CE%BB%CE%AF%CE%BD%CE%B1_%CE%9C%CE%B5%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%8D%CF%81%CE%B7 Մելինա Մերքուրի մրցանակներ]{{ref-el}} #[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%94%CE%B9%CE%B5%CE%B8%CE%BD%CE%AD%CF%82_%CE%92%CF%81%CE%B1%CE%B2%CE%B5%CE%AF%CE%BF_%CE%9C%CE%B5%CE%BB%CE%AF%CE%BD%CE%B1_%CE%9C%CE%B5%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%8D%CF%81%CE%B7 «Մելինա Մերքուրի միջազգային Մրցանակ» ]{{ref-el}} #[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%98%CE%B5%CE%B1%CF%84%CF%81%CE%B9%CE%BA%CF%8C_%CE%B2%CF%81%CE%B1%CE%B2%CE%B5%CE%AF%CE%BF_%CE%9C%CE%B5%CE%BB%CE%AF%CE%BD%CE%B1_%CE%9C%CE%B5%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%8D%CF%81%CE%B7 «Մելինա Մերքուրի թատերական մրցանակ»{{ref-el}}] #[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A3%CF%80%CF%85%CF%81%CE%AF%CE%B4%CF%89%CE%BD_%CE%9C%CE%B5%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%8D%CF%81%CE%B7%CF%82 Սփիրիտոն Մերքուրիս]{{ref-el}} #[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A3%CF%84%CE%B1%CE%BC%CE%AC%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%9C%CE%B5%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%8D%CF%81%CE%B7%CF%82 Սթամաոիս Մերքուրիս ]{{ref-el}} #[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CF%8D%CF%81%CF%81%CE%BF%CF%82_%CE%9B%CE%AC%CF%80%CF%80%CE%B1%CF%82 Փիրոս Լափաս, Մելինա Մերքուրիին մօրեղբայրը]{{ref-el}} #[https://fr.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A9%C3%A2tre_national_de_Gr%C3%A8ce Յունաստանի Ազգային Թատրոն]{{ref-fr}} #[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9D%CE%AF%CE%BA%CE%BF%CF%82_%CE%9A%CE%B1%CE%B6%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%B6%CE%AC%CE%BA%CE%B7%CF%82 Նիքոս Քազանծաքիս]{{ref-el}} #[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A3%CF%84%CE%B1%CF%8D%CF%81%CE%BF%CF%82_%CE%9E%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%AC%CE%BA%CE%BF%CF%82 Սթաւրոս Քսարխաքոս]{{ref-el}} #[https://fr.wikipedia.org/wiki/Odyss%C3%A9as_El%C3%BDtis Օտիսէաս Էլիթիս]{{ref-fr}} #[https://en.wikipedia.org/wiki/Jack_Lang_(French_politician) Ժաք Լանկ]{{ref-en}} [[Ստորոգութիւն:Յոյն արուեստագէնտեր]] [[Ստորոգութիւն:Յոյն քաղաքական գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի արուեստագէտներ]] [[Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ այբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ ըստ ազգութեան]] [[Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:Քաղաքական անձնաւորութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչ]] 15qj1n6bfk5dn5qp6c6do1nrnzl25r3 0 4590 250192 173817 2026-04-14T06:47:40Z Maral Dikbikian 4797 250192 wikitext text/x-wiki '''Մերսէնի թիւ'''՝ [[պարզ թիւ]] մըն է, որ մէկով պակաս է երկուքի աստիճանէն: Ունի M<sub>n</sub>=2<sup>n</sup>−1 թուագիտական տեսքը, ուր n-ը որեւէ [[ամբողջ թիւ]] է: Կոչուած են 17<sup>րդ</sup> դարուն ատոնք ուսումնասիրած ֆրանսացի վանական Մարէն Մերսէնի ({{lang-fr|Marin Mersenne}}) անունով: n-ի {{ստեղ|{{OEISԱ|A000043}}}} 2, 3, 5, 7, 13, 17, 19, 31,&nbsp;... արժէքներու պարագային ստացուող Մերսէնի թիւերն են {{ստեղ|{{OEISԱ|A000668}}}} 3, 7, [[31 (թիւ)|31]], [[127 (թիւ)|127]], 8191, 131071, 524287, 2147483647,&nbsp;... Վերջին անգամ Մերսէնի թիւ գտնուած է Դեկտեմբեր 2017-ին: Ամէնամեծ յայտնի [[պարզ թիւ]]ը Մերսէնի պարզ թիւ է<ref name="GIMPS-2017">{{cite web |title=GIMPS Project Discovers Largest Known Prime Number: 2<sup>77,232,917</sup>-1 |url=https://www.mersenne.org/primes/press/M77232917.html |date=3 January 2018 |work=Mersenne Research, Inc. |accessdate=3 January 2018 }}</ref> 1997-էն բոլոր նոր Մերսէնի թիւերը գտնուած են համացանցի բաշխուած հաշուարկումներու Մեծ Համացանցային Մերսէնի Պարզ Թիւերու Որոնում ({{lang-en|Great Internet Mersenne Prime Search (GIMPS)}}} նախագիծով: '''Մերսէնի պարզ թիւեր''' տուող n ցուցիչներն են՝ 2, 3, 5, 7, 13, 17, 19, 31, ... (A000043 յաջորդականութիւնը OEIS-ի մէջ), իսկ արդիւնք հանդիսացող Մերսէնի պարզ թիւերն են՝ 3, 7, 31, 127, 8191, 131071, 524287, 2147483647, ... (A000668 յաջորդականութիւնը OEIS-ի մէջ)։ M_n = 2^n - 1 ձեւն ունեցող թիւերը, առանց պարզութեան պարտադիր պահանջի, կրնան կոչուիլ '''Մերսէնի թիւեր'''։ Սակայն երբեմն Մերսէնի թիւերը կը սահմանուին այն յաւելեալ պահանջով, որ n ցուցիչը պէտք է ըլլայ պարզ թիւ։ Պարզ n ցուցիչով ամենափոքր բաղադրեալ Մերսէնի թիւն է 2^{11} - 1 = 2047 = 23 \times 89։ Մերսէնի պարզ թիւերը ուսումնասիրուած են հին դարերէն՝ կատարեալ թիւերու հետ իրենց սերտ կապին պատճառով․ '''Էվկլիտէս-Էյլեր թէորեմը''' կը հաստատէ մէկը մէկին համապատասխանութիւն զոյգ կատարեալ թիւերու եւ Մերսէնի պարզ թիւերու միջեւ։ Յայտնի ամենամեծ պարզ թիւերէն շատերը Մերսէնի պարզ թիւեր են, որովհետեւ Մերսէնի թիւերու պարզութիւնը ստուգելը աւելի դիւրին է։ 2025-ի դրութեամբ յայտնի են '''52 Մերսէնի պարզ թիւեր'''։ Յայտնի ամենամեծ պարզ թիւը՝ 2^{136279841} - 1, Մերսէնի պարզ թիւ մըն է։ 1997-էն ի վեր յայտնաբերուած Մերսէնի բոլոր նոր պարզ թիւերը գտնուած են «Great Internet Mersenne Prime Search» (GIMPS) բաշխուած հաշուարկման նախագիծին կողմէ։ 2020-ի Դեկտեմբերին նախագիծը անցաւ կարեւոր հանգրուան մը, երբ 100 միլիոնէն վար բոլոր ցուցիչները առնուազն մէկ անգամ ստուգուեցան<ref>{{Citation|title=Great Internet Mersenne Prime Search (GIMPS)|url=https://doi.org/10.1090/mbk/121/84|publisher=American Mathematical Society|date=2019-06-12|accessdate=2026-04-14|isbn=978-1-4704-5330-5|pages=463–467}}</ref><ref>{{Citation|title=Mersenne prime|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mersenne_prime&oldid=1348026981|date=2026-04-10|accessdate=2026-04-14|language=en}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Թիւեր]] bax43amt5qp4w0048i0ukv9nnrxb09z 0 7197 250196 216821 2026-04-14T08:15:01Z Maral Dikbikian 4797 250196 wikitext text/x-wiki '''Քաղաքագիտութիւն'''ը ([[անգլերէն|անգլ.]]՝ '''Political science''') [[ընկերային գիտութիւն]] մըն է, որ կը զբաղի կառավարական դրութիւններով, ինչպէս նաեւ կը վերլուծէ եւ կը քննէ քաղաքական շարժումներ ու քաղաքական վարուելակերպեր<ref>{{Cite web |url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/political-science%20Oxford%20Dictionary:%20political%20science |title=Oxford Dictionary: political science |accessdate=2016-08-28 |archive-date=2020-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522162406/https://www.lexico.com/search?filter=en_dictionary&query=political_science+oxford+dictionary%3A+political+science |dead-url=yes }}</ref>: Կը զբաղի յարատեւօրէն քաղաքական գաղափարներու եւ քաղաքական տեսութիւններու հետ, ինչ որ ընդանհրապէս կը նկատուի իբրեւ բաժանումը ուժի եւ դրամական միջոցներու միջեւ<ref>[http://writingcenter.unc.edu/handouts/political-science/ Political Science]. The University of North Carolina at Chapel Hill (22 February 1999). Retrieved on 27 May 2014.</ref>: Քաղաքագիտութիւնը գրեթէ խառնուրդ մըն է [[Տնտեսագիտութիւն|տնտեսագիտութեան]], [[Իրաւաբանութիւն|իրաւաբանութեան]], [[Հասարակագիտութիւն|հասարակագիտութեան]], [[Պատմութիւն|պատմութեան]], [[Փիլիսոփայութիւն|փիլիսոփայութեան]], [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութեան]], [[Հոգեբանութիւն|հոգեբանութեան]] եւ [[Մարդաբանութիւն|մարդաբանութեան]]: Թեպէտ 19րդ դարէն սկսեալ քաղաքագիտութիւնը դարձած էր ընկերային գիտութեան ճիւղ մը, միշտ ալ գոյութիւն ունեցած է [[Արիստոտել]]ի եւ [[Պղատոն|Պղատոնի]] ժամանակէն ի վեր, որոնք շուրջ 2,500 տարիներ առաջ էին: Քաղաքագիտութիւնը գլուխն է տարբեր տիպի քաղաքագիտութեան ճիւղերու, ինչպէս՝ [[Համեմատական Քաղաքագիտութիւն|համեմատական քաղաքագիտութեան]], [[Համաշխարհային Քաղաքական Տնտեսութիւն|համաշխարհային քաղաքական տնտեսութեան]], [[Միջազգային Յարաբերութիւններ|միջազգային յարաբերութիւններու]], [[Քաղաքագիտական Փիլիսոփայութիւն|քաղաքագիտական փիլիսոփայութեան]], [[Հանրային Իրաւունք|հանրային իրաւունքի]] եւ [[Քաղաքագիտական Մեթոտաբանութիւն|քաղաքագիտական մեթոտաբանութեան]]: == Պատմութիւն<ref>{{Citation|title=Political science|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Political_science&oldid=1347781255|date=2026-04-08|accessdate=2026-04-14|language=en}}</ref> == === '''Ծագում''' === Իբրեւ հասարակական գիտութիւն՝ ժամանակակից քաղաքագիտութիւնը սկսաւ ձեւաւորուիլ 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն եւ սկսաւ առանձնանալ քաղաքական փիլիսոփայութենէն ու պատմութենէն։ Մինչեւ 19-րդ դարու վերջը դեռեւս սովորական չէր քաղաքագիտութիւնը դիտարկել իբրեւ պատմութենէն տարբերուող առանձին բնագաւառ։ «Քաղաքագիտութիւն» եզրոյթը միշտ չէր զատորոշուեր քաղաքական փիլիսոփայութենէն, եւ արդի գիտակարգը ունի նախորդողներու յստակ շարք մը, ներառեալ՝ բարոյական փիլիսոփայութիւնը, քաղաքատնտեսութիւնը, քաղաքական աստուածաբանութիւնը, պատմութիւնը եւ այլ բնագաւառներ, որոնք կը զբաղին «այն ինչ որ պէտք է ըլլայ»-ի չափորոշիչ որոշումներով եւ իտէալական պետութեան յատկանիշներու ու գործառոյթներու արտածմամբ։ Ընդհանուր առմամբ, մինչ դասական քաղաքական փիլիսոփայութիւնը առաջնահերթօրէն կը սահմանուի յունական եւ Լուսաւորչական մտքի նկատմամբ հետաքրքրութեամբ, քաղաքագէտները աչքի կը զարնեն նաեւ «արդիականութեան» եւ ժամանակակից ազգային պետութեան հանդէպ մեծ հետաքրքրութեամբ՝ դասական մտքի ուսումնասիրութեան կողքին. որպէս այդպիսին, անոնք աւելի շատ եզրոյթներ կը բաժնեկցին ընկերաբաններու (sociologists) հետ (օրինակ՝ կառուցուածք եւ գործակալութիւն): Քաղաքագիտութեան՝ իբրեւ համալսարանական գիտակարգի յայտնուիլը նշանաւորուեցաւ 19-րդ դարու վերջաւորութեան քաղաքագիտութեան տիտղոսը կրող համալսարանական բաժանմունքներու եւ ամպիոններու ստեղծմամբ։ «Քաղաքագէտ» անուանումը սովորաբար կը գործածուի նշելու համար այն անձը, որ ունի դոկտորական կամ մագիստրոսական աստիճան այս բնագաւառին մէջ։ Անցեալի քաղաքական ուսումնասիրութիւններու միաւորումը մէկ միասնական գիտակարգի մէջ ընթացքի մէջ է, եւ քաղաքագիտութեան պատմութիւնը հարուստ դաշտ հանդիսացած է թէ՛ չափորոշիչ (normative) եւ թէ՛ դրական (positive) քաղաքագիտութեան աճին համար, ուր գիտակարգի իւրաքանչիւր մաս կը բաժնեկցի որոշ պատմական նախորդներ։ Ամերիկեան քաղաքագիտական ընկերակցութիւնը (APSA) եւ «American Political Science Review»-ն հիմնադրուած են համապատասխանաբար 1903-ին եւ 1906-ին՝ զատորոշելու համար քաղաքականութեան ուսումնասիրութիւնը տնտեսագիտութենէն եւ այլ հասարակական երեւոյթներէն։ APSA-ի անդամներու թիւը 204-էն (1904-ին) բարձրացաւ 1,462-ի (1915-ին)։ APSA-ի անդամները առանցքային դեր խաղացին այնպիսի քաղաքագիտական բաժանմունքներու հիմնադրման գործին մէջ, որոնք տարբեր էին պատմութեան, փիլիսոփայութեան, իրաւունքի, ընկերաբանութեան եւ տնտեսագիտութեան բաժանմունքներէն։ «Political Science Quarterly» պարբերականը հիմնադրուած է 1886-ին Քաղաքագիտութեան ակադեմիայի կողմէ։ Պարբերականի անդրանիկ համարին մէջ Մանրօ Սմիթը քաղաքագիտութիւնը սահմանեց իբրեւ «գիտութիւն պետութեան մասին։ Այս իմաստով, այն կը ներառէ պետութեան կազմակերպումն ու գործառոյթները, եւ պետութիւններու յարաբերութիւնը մէկը միւսին հետ»։ Իբրեւ Միացեալ Ազգերու Կրթական, Գիտական եւ Մշակութային Կազմակերպութեան (UNESCO) նախաձեռնութեան մէկ մաս՝ 1940-ականներու վերջաւորութեան քաղաքագիտութիւնը խթանելու համար, 1949-ին հիմնադրուեցաւ Միջազգային քաղաքագիտական ընկերակցութիւնը, ինչպէս նաեւ ազգային ընկերակցութիւններ՝ Ֆրանսայի մէջ (1949), Բրիտանիոյ մէջ (1950) եւ Արեւմտեան Գերմանիոյ մէջ (1951)։ Հիմնադրուած 1903-ին, Ամերիկեան քաղաքագիտական ընկերակցութիւնը (APSA) քաղաքագիտութեան ուսումնասիրութեան առաջատար մասնագիտական կազմակերպութիւնն է եւ կը սպասարկէ աւելի քան 11,000 անդամներու՝ աւելի քան 100 երկիրներու մէջ<ref>"About APSA". ''American Political Science Association (APSA)''. Retrieved 8 September 2025.</ref>։ === '''Վարքաբանական յեղափոխութիւն եւ նոր հաստատութենականութիւն''' === 1950-ական եւ 1960-ական թուականներուն, վարքաբանական յեղափոխութիւնը (behavioral revolution), որ կը շեշտէր անհատական եւ խմբային վարքագիծի համակարգուած ու խիստ գիտական ուսումնասիրութիւնը, տարածուեցաւ ամբողջ գիտակարգին մէջ։ Վաղ շրջանի վարքաբանական քաղաքագիտութիւնը կը բնութագրուէր քաղաքական վարքագիծի ուսումնասիրութեան վրայ կեդրոնացումով՝ փոխան հաստատութիւններու (institutions) կամ իրաւական բնագիրներու մեկնաբանութեան։ Ասոր օրինակներն են Ռոպըրթ Տալի, Ֆիլիփ Քոնվըրսի աշխատութիւնները, ինչպէս նաեւ ընկերաբան Փոլ Լազարսֆելտի եւ հանրային կարծիքի մասնագէտ Պեռնար Պերելսոնի համագործակցութիւնը։ 1960-ականներու վերջաւորութեան եւ 1970-ականներու սկզբնաւորութեան ականատես եղանք արտածական (deductive) եւ խաղերու տեսութեան (game-theoretic) վրայ հիմնուած ձեւական մոտելաւորման թեքնիքներու կիրարկման թռիչքին, որոնց նպատակն էր գիտակարգին մէջ ստեղծել աւելի վերլուծական գիտելիքներու պաշար մը։ Այս շրջանին հետազօտութիւններու մեծ աճ արձանագրուեցաւ, որոնք տնտեսագիտութենէն կը փոխառնէին տեսութիւններ եւ մեթոտներ՝ ուսումնասիրելու համար քաղաքական հաստատութիւնները (ինչպէս՝ Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսը), ինչպէս նաեւ քաղաքական վարքագիծը (ինչպէս՝ քուէարկութիւնը)։ Ուիլիըմ Հ. Ռայքըրը եւ Ռոչեսթըրի համալսարանի իր գործընկերներն ու ուսանողները այս փոփոխութեան հիմնական ջատագովներն էին։ Հակառակ գիտակարգին մէջ արձանագրուած զգալի հետազօտական յառաջընթացին՝ հիմնուած վերոյիշեալ բոլոր տեսակի գիտական մօտեցումներուն վրայ, գիտնականները նկատած են, որ համակարգուած տեսութեան ուղղութեամբ յառաջխաղացքը եղած է համեստ եւ անհաւասարաչափ<ref>Kim Quaile Hill, "In Search of General Theory", ''Journal of Politics'' '''74''' (October 2012), 917–31.</ref>։ === '''21-րդ դար''' === 2000 թուականին քաղաքագիտութեան մէջ յայտնուեցաւ «Պերեստրոյկա շարժումը» (Perestroika Movement)՝ իբրեւ հակազդեցութիւն այն երեւոյթին, զոր իր կողմնակիցները կը կոչէին քաղաքագիտութեան «մաթեմաթիկացում»։ Անոնք, որոնք կը նոյնանային այս շարժման հետ, կը պաշտպանէին քաղաքագիտութեան մէջ մեթոտաբանութիւններու եւ մօտեցումներու բազմակարծութիւնը (plurality) եւ կը պահանջէին, որ գիտակարգը աւելի մեծ առնչութիւն ունենայ արտաքին աշխարհին հետ<ref>''Perestroika!: The Raucous Rebellion in Political Science''. Yale University Press. 2005. ISBN <bdi>978-0-300-13020-1</bdi>. Archived from the original on 20 August 2020. Retrieved 24 May 2016.</ref>։ Էվոլիուցիոն (evolutionary) հոգեբանութեան որոշ տեսութիւններ կը պնդեն, որ մարդիկ զարգացուցած են հոգեբանական մեքենականութիւններու բարձր մակարդակի հաւաքածոյ մը՝ քաղաքականութեան հետ առնչուելու համար։ Սակայն, այս մեքենականութիւնները զարգացած են փոքր խումբերու քաղաքականութեան հետ գործ ունենալու համար, որոնք բնորոշ էին նախնիներու միջավայրին, եւ ոչ թէ այսօրուայ աշխարհի շատ աւելի մեծ քաղաքական կառոյցներուն համար։ Կը փաստարկուի, որ ասիկա կը բացատրէ արդի քաղաքականութեան մէջ առկայ շատ մը կարեւոր յատկանիշներ եւ համակարգային ճանաչողական կողմնակալութիւններ (cognitive biases)<ref>{{Cite book|url=https://academic.oup.com/book/8882|title=Applied Evolutionary Psychology|date=2011-11-24|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-958607-3|editor-last=Roberts|editor-first=S. Craig|doi=10.1093/acprof:oso/9780199586073.001.0001. isbn 978-0-19-958607-3.}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Գիտութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Քաղաքականութիւն]] bus4lld97vl492zvxh14r4p0fc19n4p 10 17261 250184 183893 2026-04-13T17:17:15Z HoMen 269 250184 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" style="font-size:89%; width:300px; text-align:left" |- style="background-color:{{Տեղեկաքարտ կրօնական կառոյց/գոյն|{{{կրօնադաւանանք|{{{կրօնադաւանութիւն}}}}}}}}" ! colspan="2" class="fn org" style="font-size:larger; text-align:center" | {{{հայերէն անուանում|{{PAGENAMEBASE}}}}}<br />{{{բնօրինակ անուանում|{{{տեղական անուանում|}}}}}} |- {{#if:{{{պատկեր|<noinclude>x</noinclude>}}}| {{!}} colspan="2" style="text-align:center;" {{!}} [[Պատկեր:{{{պատկեր}}}|{{#if:{{{պատկերի չափ|300px}}}|{{{պատկերի չափ}}}|250px}}|alt={{{ալտերնատիվ<includeonly>|</includeonly>}}}]] }}{{#if:{{{նկարագրութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}|{{{նկարագրութիւն}}}<br />}} <hr /> <!--Առաջին քարտէս--> |- {{#if:{{both|{{{երկիր|}}}|{{{լայնք|}}}}}| {{!}}- {{!}} colspan="2" style="font-size:smaller; text-align:center" {{!}} <center>{{Տեղորոշման քարտէս |{{{երկիր}}} |lat={{{լայնք|}}} |long={{{երկայնք|}}} |width={{#if:{{{քարտէսի չափ|}}}|{{{քարտէսի չափ}}}|300}} |float=center |border=none |caption={{#if:{{{քարտէսի նկարագրութիւն|}}}|{{{քարտէսի նկարագրութիւն}}}|}} |mark={{#switch:{{{կրօնադաւանանք|}}} | [[Հայ Առաքելական եկեղեցի]] = Set01-church1.svg | [[Մխիթարեան միաբանութիւն]] = Set01-church1.svg | #default = Set01-church1.svg }} |marksize = {{#switch:{{{կրօնադաւանանք|}}} | [[Հայ Առաքելական եկեղեցի]] = 16 | [[Մխիթարեան միաբանութիւն]] = 16 | #default = 16}} }}</center>}} <!--Երկրորդ քարտէս--> <!-- |- {{#if:{{both|{{{երկիր2}}} {{{երկրորդ քարտէս|}}}|{{{լայնք|}}}}}| {{!}}- {{!}} colspan="2" style="font-size:smaller; text-align:center" {{!}} <center>{{Տեղորոշման քարտէս |{{{երկիր2}}} {{{երկրորդ քարտէս2|}}} |lat={{{լայնք|}}} |long={{{երկայնք|}}} |width={{#if:{{{քարտէսի չափ|}}}|{{{քարտէսի չափ}}}|300}} |float=center |border=none |caption={{#if:{{{քարտէսի նկարագրութիւն2|}}}|{{{քարտէսի նկարագրութիւն2}}}|}} |mark={{#switch:{{{կրօնադաւանանք|}}} | [[Հայ Առաքելական եկեղեցի]] = Set01-church1.svg | [[Մխիթարեան միաբանութիւն]] = Set01-church1.svg | #default = Set01-church1.svg }} |marksize = {{#switch:{{{կրօնադաւանանք|}}} | [[Հայ Առաքելական եկեղեցի]] = 16 | [[Մխիթարեան միաբանութիւն]] = 16 | #default = 7}} }}</center>}} --> |- ! colspan="2" style="text-align:center; background-color:{{Տեղեկաքարտ կրօնական կառոյց/գոյն|{{{կրօնադաւանանք|{{{կրօնադաւանութիւն}}}}}}}}" | Հիմնական տեղեկութիւններ |- {{#if:{{{տեղագրութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Տեղագրութիւն {{!}} {{{տեղագրութիւն}}} {{!}}- }} |- class="note" {{#if:{{{կրօնադաւանանք|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! [[կրօնադաւանանք|դաւանանք]] {{!}} {{{կրօնադաւանանք}}} {{!}}- }} {{#if:{{{թեմ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Թեմ {{!}} {{{թեմ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{Ժամերգութիւն հուդայականութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! [[Ժամերգութեան կանոնները հուդայականութեան մէջ|Ժամերգութիւն]] {{!}} {{{Ժամերգութիւն հուդայականութիւն}}} {{!}}- }} {{#if:{{{տարածաշրջան|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Տարածաշրջան {{!}} {{{տարածաշրջան}}} {{!}}- }} {{#if:{{{նահանգ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Նահանգ {{!}} {{{նահանգ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{տարածք|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Տարածք {{!}} {{{տարածք}}} {{!}}- }} {{#if:{{{մարզ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Մարզ {{!}} <span class="label">{{{մարզ}}}</span> {{!}}- }} {{#if:{{{շրջան|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Շրջան {{!}} <span class="label">{{{շրջան}}}</span> {{!}}- }} {{#if:{{{քաղաքապետարան|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Քաղաքապետարան {{!}} <span class="label">{{{քաղաքապետարան}}}</span> {{!}}- }} {{#if:{{{թաղամաս|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Թաղամաս {{!}} <span class="label">{{{թաղամաս}}}</span> {{!}}- }} {{#if:{{{օծման թուական|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Օծման թուական {{!}} {{{օծման թուական}}} {{!}}- }} {{#if:{{{հոգեւոր կարգավիճակ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! [[Հոգեւոր կարգավիճակ]] {{!}} {{{հոգեւոր կարգավիճակ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ներկայ վիճակ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Ներկայ վիճակ {{!}} {{{ներկայ վիճակ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ժառանգութեան կարգավիճակի մէջ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Ժառանգութեան կարգավիճակի մէջ {{!}} {{{ժառանգութեան կարգավիճակի մէջ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{առաջնորդ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Առաջնորդ {{!}} {{{առաջնորդ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{կայք|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Կայք {{!}} [{{{կայք}}}] {{!}}- }} {{#ifeq:{{{ճարտարապետութիւն|այո}}}|այո| ! colspan="2" style="text-align:center; background-color:{{Տեղեկաքարտ կրօնական կառոյց/գոյն|{{{կրօնադաւանանք|{{{կրօնադաւանութիւն}}}}}}}}" {{!}} Ճարտարապետական նկարագրութիւն {{!}}- class="note" {{#if:{{{ճարտարապետ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! [[Ճարտարապետ]](ներ) {{!}} {{{ճարտարապետ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ճարտարապետական տիպ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Ճարտարապ. տիպ {{!}} {{{ճարտարապետական տիպ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ճարտարապետական ոճ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! [[Ճարտարապետական ոճ|Ճարտարապ. ոճ]] {{!}} {{{ճարտարապետական ոճ}}} {{!}}- }} {{!}}- class="note" {{#if:{{{հիմնադիր|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Հիմնադիր(ներ) {{!}} {{{հիմնադիր}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ճակատի ուղղութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Ճակատի ուղղութիւն {{!}} {{{ճակատի ուղղութիւն}}} {{!}}- class="note" }} {{#if:{{{կառուցման սկիզբ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Կառուցման սկիզբ {{!}} {{{կառուցման սկիզբ}}} {{!}}- }} {{!}}- class="note" {{#if:{{{կառուցման աւարտ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Կառուցման աւարտ {{!}} {{{կառուցման աւարտ}}} {{!}}- }} {{!}}- class="note" {{#if:{{{հիմնադրուած|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Հիմնադրուած {{!}} {{{հիմնադրուած}}} {{!}}- }} {{!}}- class="note" {{#if:{{{առաջին յիշատակում|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Առաջին հիշատակում {{!}} {{{առաջին յիշատակում}}} {{!}}- }} {{#if:{{{կառուցման արժեք|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Կառուցման արժեք {{!}} {{{կառուցման արժեք}}} }} {{!}}- }} {{#ifeq:{{{առանձնայատկութիւններ|այո}}}|այո| ! colspan="2" style="text-align:center; background-color:{{Տեղեկաքարտ կրօնական կառոյց/գոյն|{{{կրօնադաւանանք|{{{կրօնադաւանութիւն}}}}}}}}" {{!}} Առանձնայատկութիւններ {{!}}- {{#if:{{{ընդունակութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Ընդունակութիւն {{!}} {{{ընդունակութիւն}}} {{!}}- }} {{#if:{{{երկարութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Երկարութիւն {{!}} {{{երկարութիւն}}} {{!}}- }} {{#if:{{{լայնութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Լայնութիւն {{!}} {{{լայնութիւն}}} {{!}}- }} {{#if:{{{նաւու լայնութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! [[Նաւ (ճարտարապետութիւն)|Նաւու]] լայնութիւն {{!}} {{{նաւու լայնութիւն}}} {{!}}- }} {{#if:{{{բարձրութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Բարձրութիւն {{!}} {{{բարձրութիւն}}} {{!}}- }} {{#if:{{{գմբեթներու թիւ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! [[Գմբեթ]](ներ) {{!}} {{{գմբեթներու թիւ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{արտաքին գմբեթի բարձրութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Արտաքին գմբեթի բարձրութիւն {{!}} {{{արտաքին գմբեթի բարձրութիւն}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ներքին գմբեթի բարձրութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Ներքին գմբեթի բարձրութիւն {{!}} {{{ներքին գմբեթի բարձրութիւն}}} {{!}}- }} {{#if:{{{արտաքին գմբեթի տրամագիծ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Արտաքին գմբեթի տրամագիծ {{!}} {{{արտաքին գմբեթի տրամագիծ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ներքին գմբեթի տրամագիծ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Ներքին գմբեթի տրամագիծ {{!}} {{{ներքին գմբեթի տրամագիծ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{մինարեթներու_թուաքանակ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! [[Մինարեթ]](ներ) {{!}} {{{մինարեթներու_թուաքանակ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{մինարեթի_բարձրութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Մինարեթի բարձրութիւն {{!}} {{{մինարեթի_բարձրութիւն}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ծայրաձողերու_թուաքանակ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! [[Ծայրաձող]](եր) {{!}} {{{ծայրաձողերու_թուաքանակ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ծայրաձողի _բարձրութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Ծայրաձողի բարձրութիւն {{!}} {{{ծայրաձողի _բարձրութիւն}}} {{!}}- }} {{#if:{{{շինանիւթ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! [[Շինանիւթ]] {{!}} {{{շինանիւթ}}} }} {{!}}- }} {{#if:{{{Վիքիպահեստում|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! {{!}} [[Պատկեր:Commons-logo.svg|13px|link=Վիքիպահեստ]] '''[[:commons:Category:{{{Վիքիպահեստում|}}}|Վիքիպահեստում]]''' {{!}}- }} {{#ifeq:{{{nrhp|<noinclude>այո</noinclude>}}}|այո| ! colspan="2" style="text-align:center; background-color:{{Տեղեկաքարտ կրօնական կառոյց/գոյն|{{{religious_affiliation|{{{կրօնադաւանանք|{{{կրօնադավանութիւն}}}}}}}}}}}" {{!}} {{#if:{{{designated|}}}|[[ԱՄՆ]] ]] [[ԱՄՆ-ի ազգային պատմական յուշարձաններ|ազգային պատմական յուշարձաններ]]|[[ԱՄՆ]] [[ԱՄՆ-ի պատմական վայրերի ազգային գրանցիչ|պատմական վայրերի ազգային գրանցիչ]]}} {{!}}- {{#if:{{{ընդգրկված NRHP-ի մեջ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Ընդգրկված [[ԱՄՆ-ի պատմական վայրերի ազգային գրանցիչ|NRHP]]-ի մեջ {{!}} {{{ընդգրկված NRHP-ի մեջ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{refnum|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! NRHP Reference#: {{!}} {{{refnum}}} }} {{!}}- }} {{#if:{{{ճանչուած որպես NHL|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Ճանչուած որպես [[ԱՄՆ-ի ազգային պատմական յուշարձաններ|NHL]]: {{!}} {{{ճանչուած որպես NHL}}} {{!}}- }} |-<!--designation1 section--> {{#if:{{{ընդգրկում1<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} colspan=2 style="text-align:center; {{!}} <center>'''Ընդգրկված {{{ընդգրկում1}}}-ի ցուցակում'''</center>}} |- {{#if:{{{ընդգրկում1_պաշտօնական_անուանում<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} colspan=2 style="text-align:center;" {{!}} ''պաշտօնական անուանում. {{{ընդգրկում1_պաշտօնական_անուանում}}}''}} |- {{#if:{{{ընդգրկում1_տիպ<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Տիպ՝''' {{!}}{{{ընդգրկում1_տիպ}}}}} |- {{#if:{{{ընդգրկում1_չափանիշներ<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Չափանիշներ''' {{!}}{{{ընդգրկում1_չափանիշներ}}}}} |- {{#if:{{{designation1_թուական<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Ընդգրկուած՝''' {{!}}{{{designation1_թուական}}}}} |- {{#if:{{{delisted1_թուական<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Delisted:''' {{!}}{{{delisted1_թուական}}}}} |- {{#if:{{{ընդգրկում1_parent<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Parent listing:''' {{!}}{{{ընդգրկում1_parent}}}}} |- {{#if:{{{ընդգրկում1_number<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Հղում#:''' {{!}}{{{ընդգրկում1_number}}}}} |- {{#if:{{{ընդգրկում1_free1name<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''{{{ընդգրկում1_free1name}}}:''' {{!}}{{{ընդգրկում1_free1value}}}}} |- {{#if:{{{ընդգրկում1_free2name<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''{{{ընդգրկում1_free2name}}}:''' {{!}}{{{ընդգրկում1_free2value}}}}} |- {{#if:{{{ընդգրկում1_free3name<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''{{{ընդգրկում1_free3name}}}:''' {{!}}{{{ընդգրկում1_free3value}}}}} |-<!--ընդգրկում2 բաժինը--> {{#if:{{{designation2<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} colspan=2 style="text-align:center; background-color:{{#if:{{{delisted2_date|}}}|&#35;ddd|{{Ընդգրկում|{{{designation2}}}|գոյն}}}}"{{!}}'''{{#if:{{{delisted2_date|}}}|Former&nbsp;}}{{Ընդգրկում|{{{designation2}}}|տեքստ}}'''}} |- {{#if:{{{designation2_offname<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} colspan=2 style="text-align:center;" {{!}} ''պաշտօնական անուանում՝ {{{designation2_offname}}}''}} |- {{#if:{{{designation2_type<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Տիպ՝''' {{!}}{{{designation2_type}}}}} |- {{#if:{{{designation2_criteria<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Չափանիշներ՝''' {{!}}{{{designation2_criteria}}}}} |- {{#if:{{{designation2_date<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Ընդգրկուած՝''' {{!}}{{{designation2_date}}}}} |- {{#if:{{{delisted2_date<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Delisted:''' {{!}}{{{delisted2_date}}}}} |- {{#if:{{{designation2_parent<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Parent listing:''' {{!}}{{{designation2_parent}}}}} |- {{#if:{{{designation2_number<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Reference #:''' {{!}}{{{designation2_number}}}}} |- {{#if:{{{designation2_free1name<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''{{{designation2_free1name}}}:''' {{!}}{{{designation2_free1value}}}}} |- {{#if:{{{designation2_free2name<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''{{{designation2_free2name}}}:''' {{!}}{{{designation2_free2value}}}}} |- {{#if:{{{designation2_free3name<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''{{{designation2_free3name}}}:''' {{!}}{{{designation2_free3value}}}}} |}<noinclude>{{doc}}</noinclude> iaqx33zp47frzuukrzy9wqzj6nnkq7g 250187 250184 2026-04-13T17:29:20Z HoMen 269 250187 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" style="font-size:89%; width:300px; text-align:left" |- style="background-color:{{Տեղեկաքարտ կրօնական կառոյց/գոյն|{{{կրօնադաւանանք|{{{կրօնադաւանութիւն}}}}}}}}" ! colspan="2" class="fn org" style="font-size:larger; text-align:center" | {{{հայերէն անուանում|{{PAGENAMEBASE}}}}}<br />{{{բնօրինակ անուանում|{{{տեղական անուանում|}}}}}} |- {{#if:{{{պատկեր|<noinclude>x</noinclude>}}}| {{!}} colspan="2" style="text-align:center;" {{!}} [[Պատկեր:{{{պատկեր}}}|{{#if:{{{պատկերի չափ|300px}}}|{{{պատկերի չափ}}}|250px}}|alt={{{ալտերնատիվ<includeonly>|</includeonly>}}}]] }}{{#if:{{{նկարագրութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}|{{{նկարագրութիւն}}}<br />}} <hr /> <!--Առաջին քարտէս--> |- {{#if:{{both|{{{երկիր|}}}|{{{լայնք|}}}}}| {{!}}- {{!}} colspan="2" style="font-size:smaller; text-align:center" {{!}} <center>{{Տեղորոշման քարտէս |{{{երկիր}}} |lat={{{լայնք|}}} |long={{{երկայնք|}}} |width={{#if:{{{քարտէսի չափ|}}}|{{{քարտէսի չափ}}}|300}} |float=center |border=none |caption={{#if:{{{քարտէսի նկարագրութիւն|}}}|{{{քարտէսի նկարագրութիւն}}}|}} |mark={{#switch:{{{կրօնադաւանանք|}}} | [[Հայ Առաքելական եկեղեցի]] = Set01-church1.svg | [[Մխիթարեան միաբանութիւն]] = Set01-church1.svg | #default = Set01-church1.svg }} |marksize = {{#switch:{{{կրօնադաւանանք|}}} | [[Հայ Առաքելական եկեղեցի]] = 16 | [[Մխիթարեան միաբանութիւն]] = 16 | #default = 16}} }}</center>}} <!--Երկրորդ քարտէս--> <!-- |- {{#if:{{both|{{{երկիր2}}} {{{երկրորդ քարտէս|}}}|{{{լայնք|}}}}}| {{!}}- {{!}} colspan="2" style="font-size:smaller; text-align:center" {{!}} <center>{{Տեղորոշման քարտէս |{{{երկիր2}}} {{{երկրորդ քարտէս2|}}} |lat={{{լայնք|}}} |long={{{երկայնք|}}} |width={{#if:{{{քարտէսի չափ|}}}|{{{քարտէսի չափ}}}|300}} |float=center |border=none |caption={{#if:{{{քարտէսի նկարագրութիւն2|}}}|{{{քարտէսի նկարագրութիւն2}}}|}} |mark={{#switch:{{{կրօնադաւանանք|}}} | [[Հայ Առաքելական եկեղեցի]] = Set01-church1.svg | [[Մխիթարեան միաբանութիւն]] = Set01-church1.svg | #default = Set01-church1.svg }} |marksize = {{#switch:{{{կրօնադաւանանք|}}} | [[Հայ Առաքելական եկեղեցի]] = 16 | [[Մխիթարեան միաբանութիւն]] = 16 | #default = 7}} }}</center>}} --> |- ! colspan="2" style="text-align:center; background-color:{{Տեղեկաքարտ կրօնական կառոյց/գոյն|{{{կրօնադաւանանք|{{{կրօնադաւանութիւն}}}}}}}}" | Հիմնական տեղեկութիւններ |- {{#if:{{{տեղագրութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Տեղագրութիւն {{!}} {{{տեղագրութիւն}}} {{!}}- }} |- class="note" {{#if:{{{կրօնադաւանանք|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! [[կրօնադաւանանք|դաւանանք]] {{!}} {{{կրօնադաւանանք}}} {{!}}- }} {{#if:{{{թեմ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Թեմ {{!}} {{{թեմ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{Ժամերգութիւն հուդայականութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! [[Ժամերգութեան կանոնները հուդայականութեան մէջ|Ժամերգութիւն]] {{!}} {{{Ժամերգութիւն հուդայականութիւն}}} {{!}}- }} {{#if:{{{տարածաշրջան|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Տարածաշրջան {{!}} {{{տարածաշրջան}}} {{!}}- }} {{#if:{{{նահանգ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Նահանգ {{!}} {{{նահանգ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{տարածք|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Տարածք {{!}} {{{տարածք}}} {{!}}- }} {{#if:{{{մարզ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Մարզ {{!}} <span class="label">{{{մարզ}}}</span> {{!}}- }} {{#if:{{{շրջան|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Շրջան {{!}} <span class="label">{{{շրջան}}}</span> {{!}}- }} {{#if:{{{քաղաքապետարան|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Քաղաքապետարան {{!}} <span class="label">{{{քաղաքապետարան}}}</span> {{!}}- }} {{#if:{{{թաղամաս|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Թաղամաս {{!}} <span class="label">{{{թաղամաս}}}</span> {{!}}- }} {{#if:{{{օծման թուական|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Օծման թուական {{!}} {{{օծման թուական}}} {{!}}- }} {{#if:{{{հոգեւոր կարգավիճակ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! [[Հոգեւոր կարգավիճակ]] {{!}} {{{հոգեւոր կարգավիճակ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ներկայ վիճակ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Ներկայ վիճակ {{!}} {{{ներկայ վիճակ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ժառանգութեան կարգավիճակի մէջ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Ժառանգութեան կարգավիճակի մէջ {{!}} {{{ժառանգութեան կարգավիճակի մէջ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{առաջնորդ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Առաջնորդ {{!}} {{{առաջնորդ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{կայք|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Կայք {{!}} [{{{կայք}}}] {{!}}- }} {{#ifeq:{{{ճարտարապետութիւն|այո}}}|այո| ! colspan="2" style="text-align:center; background-color:{{Տեղեկաքարտ կրօնական կառոյց/գոյն|{{{կրօնադաւանանք|{{{կրօնադաւանութիւն}}}}}}}}" {{!}} Ճարտարապետական նկարագրութիւն {{!}}- class="note" {{#if:{{{ճարտարապետ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! [[Ճարտարապետ]](ներ) {{!}} {{{ճարտարապետ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ճարտարապետական տիպ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Ճարտարապ. տիպ {{!}} {{{ճարտարապետական տիպ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ճարտարապետական ոճ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! [[Ճարտարապետական ոճ|Ճարտարապ. ոճ]] {{!}} {{{ճարտարապետական ոճ}}} {{!}}- }} {{!}}- class="note" {{#if:{{{հիմնադիր|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Հիմնադիր(ներ) {{!}} {{{հիմնադիր}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ճակատի ուղղութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Ճակատի ուղղութիւն {{!}} {{{ճակատի ուղղութիւն}}} {{!}}- class="note" }} {{#if:{{{կառուցման սկիզբ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Կառուցման սկիզբ {{!}} {{{կառուցման սկիզբ}}} {{!}}- }} {{!}}- class="note" {{#if:{{{կառուցման աւարտ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Կառուցման աւարտ {{!}} {{{կառուցման աւարտ}}} {{!}}- }} {{!}}- class="note" {{#if:{{{հիմնադրուած|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Հիմնադրուած {{!}} {{{հիմնադրուած}}} {{!}}- }} {{!}}- class="note" {{#if:{{{առաջին յիշատակում|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Առաջին յիշատակում {{!}} {{{առաջին յիշատակում}}} {{!}}- }} {{#if:{{{կառուցման արժեք|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Կառուցման արժեք {{!}} {{{կառուցման արժեք}}} }} {{!}}- }} {{#ifeq:{{{առանձնայատկութիւններ|այո}}}|այո| ! colspan="2" style="text-align:center; background-color:{{Տեղեկաքարտ կրօնական կառոյց/գոյն|{{{կրօնադաւանանք|{{{կրօնադաւանութիւն}}}}}}}}" {{!}} Առանձնայատկութիւններ {{!}}- {{#if:{{{ընդունակութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Ընդունակութիւն {{!}} {{{ընդունակութիւն}}} {{!}}- }} {{#if:{{{երկարութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Երկարութիւն {{!}} {{{երկարութիւն}}} {{!}}- }} {{#if:{{{լայնութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Լայնութիւն {{!}} {{{լայնութիւն}}} {{!}}- }} {{#if:{{{նաւու լայնութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! [[Նաւ (ճարտարապետութիւն)|Նաւու]] լայնութիւն {{!}} {{{նաւու լայնութիւն}}} {{!}}- }} {{#if:{{{բարձրութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Բարձրութիւն {{!}} {{{բարձրութիւն}}} {{!}}- }} {{#if:{{{գմբեթներու թիւ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! [[Գմբեթ]](ներ) {{!}} {{{գմբեթներու թիւ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{արտաքին գմբեթի բարձրութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Արտաքին գմբեթի բարձրութիւն {{!}} {{{արտաքին գմբեթի բարձրութիւն}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ներքին գմբեթի բարձրութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Ներքին գմբեթի բարձրութիւն {{!}} {{{ներքին գմբեթի բարձրութիւն}}} {{!}}- }} {{#if:{{{արտաքին գմբեթի տրամագիծ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Արտաքին գմբեթի տրամագիծ {{!}} {{{արտաքին գմբեթի տրամագիծ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ներքին գմբեթի տրամագիծ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Ներքին գմբեթի տրամագիծ {{!}} {{{ներքին գմբեթի տրամագիծ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{մինարեթներու_թուաքանակ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! [[Մինարեթ]](ներ) {{!}} {{{մինարեթներու_թուաքանակ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{մինարեթի_բարձրութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Մինարեթի բարձրութիւն {{!}} {{{մինարեթի_բարձրութիւն}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ծայրաձողերու_թուաքանակ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! [[Ծայրաձող]](եր) {{!}} {{{ծայրաձողերու_թուաքանակ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ծայրաձողի _բարձրութիւն|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Ծայրաձողի բարձրութիւն {{!}} {{{ծայրաձողի _բարձրութիւն}}} {{!}}- }} {{#if:{{{շինանիւթ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! [[Շինանիւթ]] {{!}} {{{շինանիւթ}}} }} {{!}}- }} {{#if:{{{Վիքիպահեստում|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! {{!}} [[Պատկեր:Commons-logo.svg|13px|link=Վիքիպահեստ]] '''[[:commons:Category:{{{Վիքիպահեստում|}}}|Վիքիպահեստում]]''' {{!}}- }} {{#ifeq:{{{nrhp|<noinclude>այո</noinclude>}}}|այո| ! colspan="2" style="text-align:center; background-color:{{Տեղեկաքարտ կրօնական կառոյց/գոյն|{{{religious_affiliation|{{{կրօնադաւանանք|{{{կրօնադավանութիւն}}}}}}}}}}}" {{!}} {{#if:{{{designated|}}}|[[ԱՄՆ]] ]] [[ԱՄՆ-ի ազգային պատմական յուշարձաններ|ազգային պատմական յուշարձաններ]]|[[ԱՄՆ]] [[ԱՄՆ-ի պատմական վայրերի ազգային գրանցիչ|պատմական վայրերի ազգային գրանցիչ]]}} {{!}}- {{#if:{{{ընդգրկված NRHP-ի մեջ|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Ընդգրկված [[ԱՄՆ-ի պատմական վայրերի ազգային գրանցիչ|NRHP]]-ի մեջ {{!}} {{{ընդգրկված NRHP-ի մեջ}}} {{!}}- }} {{#if:{{{refnum|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! NRHP Reference#: {{!}} {{{refnum}}} }} {{!}}- }} {{#if:{{{ճանչուած որպես NHL|<noinclude>x</noinclude>}}}| ! Ճանչուած որպես [[ԱՄՆ-ի ազգային պատմական յուշարձաններ|NHL]]: {{!}} {{{ճանչուած որպես NHL}}} {{!}}- }} |-<!--designation1 section--> {{#if:{{{ընդգրկում1<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} colspan=2 style="text-align:center; {{!}} <center>'''Ընդգրկված {{{ընդգրկում1}}}-ի ցուցակում'''</center>}} |- {{#if:{{{ընդգրկում1_պաշտօնական_անուանում<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} colspan=2 style="text-align:center;" {{!}} ''պաշտօնական անուանում. {{{ընդգրկում1_պաշտօնական_անուանում}}}''}} |- {{#if:{{{ընդգրկում1_տիպ<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Տիպ՝''' {{!}}{{{ընդգրկում1_տիպ}}}}} |- {{#if:{{{ընդգրկում1_չափանիշներ<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Չափանիշներ''' {{!}}{{{ընդգրկում1_չափանիշներ}}}}} |- {{#if:{{{designation1_թուական<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Ընդգրկուած՝''' {{!}}{{{designation1_թուական}}}}} |- {{#if:{{{delisted1_թուական<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Delisted:''' {{!}}{{{delisted1_թուական}}}}} |- {{#if:{{{ընդգրկում1_parent<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Parent listing:''' {{!}}{{{ընդգրկում1_parent}}}}} |- {{#if:{{{ընդգրկում1_number<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Հղում#:''' {{!}}{{{ընդգրկում1_number}}}}} |- {{#if:{{{ընդգրկում1_free1name<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''{{{ընդգրկում1_free1name}}}:''' {{!}}{{{ընդգրկում1_free1value}}}}} |- {{#if:{{{ընդգրկում1_free2name<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''{{{ընդգրկում1_free2name}}}:''' {{!}}{{{ընդգրկում1_free2value}}}}} |- {{#if:{{{ընդգրկում1_free3name<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''{{{ընդգրկում1_free3name}}}:''' {{!}}{{{ընդգրկում1_free3value}}}}} |-<!--ընդգրկում2 բաժինը--> {{#if:{{{designation2<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} colspan=2 style="text-align:center; background-color:{{#if:{{{delisted2_date|}}}|&#35;ddd|{{Ընդգրկում|{{{designation2}}}|գոյն}}}}"{{!}}'''{{#if:{{{delisted2_date|}}}|Former&nbsp;}}{{Ընդգրկում|{{{designation2}}}|տեքստ}}'''}} |- {{#if:{{{designation2_offname<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} colspan=2 style="text-align:center;" {{!}} ''պաշտօնական անուանում՝ {{{designation2_offname}}}''}} |- {{#if:{{{designation2_type<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Տիպ՝''' {{!}}{{{designation2_type}}}}} |- {{#if:{{{designation2_criteria<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Չափանիշներ՝''' {{!}}{{{designation2_criteria}}}}} |- {{#if:{{{designation2_date<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Ընդգրկուած՝''' {{!}}{{{designation2_date}}}}} |- {{#if:{{{delisted2_date<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Delisted:''' {{!}}{{{delisted2_date}}}}} |- {{#if:{{{designation2_parent<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Parent listing:''' {{!}}{{{designation2_parent}}}}} |- {{#if:{{{designation2_number<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''Reference #:''' {{!}}{{{designation2_number}}}}} |- {{#if:{{{designation2_free1name<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''{{{designation2_free1name}}}:''' {{!}}{{{designation2_free1value}}}}} |- {{#if:{{{designation2_free2name<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''{{{designation2_free2name}}}:''' {{!}}{{{designation2_free2value}}}}} |- {{#if:{{{designation2_free3name<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}}'''{{{designation2_free3name}}}:''' {{!}}{{{designation2_free3value}}}}} |}<noinclude>{{doc}}</noinclude> bazj6xod2rb5wfhd70c0l5yd0a09h2b 0 17750 250193 206893 2026-04-14T06:53:02Z Maral Dikbikian 4797 250193 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ամալիա Մինիոն Հաուք''', «Միննի» Հաուք ({{ԱԾ}}), ամերիկացի օփերային սոփրանօ։ == Վաղ կեանք == Ծնած է Նիւ Եորքի մէջ 16 Նոյեմբեր 1851-ին․ գերմանացի ներգաղթեալ Ֆրանսիս Հաուքի եւ վերջինիս ամերիկուհի կնոջ միակ զաւակն էր։ Միննիի ծնելէն ետք Հաուքերը կը տեղափոխուին Փրովիտընս (Ռոտ Այլընտ), որմէ ետք ալ 1857 թուականին՝ Սամներ շրջան (Քանզաս)։ Տարածուած սխալ կարծիք կար, թէ Հաուքը օփերայի մեծ երկրպագու, ֆինանսիսթ Լէոնարտ Ճերոմի դուստրն էր<ref>''Million Dollar Princesses'' (ITV3, 8 October 2015)</ref>։ == Ասպարէզ == 1865-ին ձայնամարզութեան դասեր կը ստանայ Արչիլ Էրրանիի հետ, որ Մաքս Մերեցեք իտալական շրջիկ օփերային թատերախումբին մէջ իրեն համար տեղ կ'ապահովէ։ Տասնչորս տարեկանին իբրեւ օփերային երգչուհի սկզբնական նախափորձ կը կատարէ Պրուքլինի մէջ, «Լուսնոտը» օփերային մէջ կատարելով Ամինայի դերը։ Մէկ ամիս ետք, Նոյեմբեր 1866-ին տեղի կ'ունենայ է իր Նիւ Եորքեան նախափորձը «L'étoile du nord» օփերայէն Փրասքովինայի դերով։ Կունոյի «Ռոմէօ եւ Ժիւլիէթ» օփերայի ամերիկեան առաջին ներկայացման ժամանակ, 15 Նոյեմբեր 1867-ին կը խաղայ Ժիւլիէթի դերը։ Եւրոպայի մէջ առաջին անգամ կ'երգէ [[Լոնտոն|Լոնտոնի]] Քովենթ Կարտընի մէջ, 26 Հոկտեմբեր 1868-ին, իսկ 1869-ին հանդէս կու գայ [[Փարիզ|Փարիզի]] մէջ։ Յետագային հանդէս կու գայ [[Վիեննա|Վիեննայի]] Կրանտ օփերայի մէջ (1870–1874) եւ [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] այլ օփերային դահլիճներու մէջ։ Ճորճ Պիզէի սկիզբը ձախողած «Քարմէն» օփերայի գլխաւոր հերոսուհիի դերակատարման իր նոր մեկնաբանութեամբ հանդէս կու գայ 2 Յունուար 1878-ին, Պելճիքայի մայրաքաղաք [[Պրիւքսէլ|Պրիւքսէլի]] (Brussels) մէջ։ Հսկայական յաջողութիւնը օփերայի համար յարատեւ համբաւ կ'ապահովէ։ Ապա, ան այդ դերը կը խաղայ օփերայի բրիտանական եւ ամերիկեան 1878-ի առաջին ներկայացումներու ժամանակ։ 1885-ին Մանոնի դերով հանդէս կու գայ համանուն օփերայի ամերիկեան առաջին ներկայացման ժամանակ։ Ձայնը սոփրանոյէն կը դառնայ մեծ ուժգնութիւն ու խորութիւն ունեցող մեցցօ-սոփրանօ։ 1893-ի վերջաւորութեան կը դադրի օփերային շրջագայութիւններէ․ երգացանկին մէջ ունի մօտաւորապէս հարիւր դերեր, որոնցմէ «Քարմէն»-ը կատարած է չորս լեզուներով։ == Յետագայ կեանք եւ մահ == 1878-ին կ'ամուսնանայ աւստրիա-ամերիկացի գրող եւ ճանապարհորդ Էռնսթ վոն Հեսսէ-Վարթէկկի (Ernst von Hesse-Wartegg) հետ։ Հարստութեան մեծ մասը կը կորսնցնէ [[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմի]] տարիներուն։ Կը նկատուի, որ մինչեւ 1920 կ'աղքատանայ ու գրեթէ կը կորսնցնէ տեսողութիւնը։ Կը մահանայ [[Զուիցերիա|Զուիցերիոյ]] իր տան մէջ, Լիւցեռն քաղաքիմ մօտ, 1929-ին<ref>{{cite news|title=Minnie Hauk, once Famous Opera Star of American Stage, Dies in Poverty in Switzerland Today |url=https://www.newspapers.com/clip/824348/minnie_hauk_once_famous_opera_star_of/? |accessdate=6 August 2014 |work=Herald-Times |date=6 February 1929 |location=Manitowoc, Wisconsin |page=1 |via=[[Newspapers.com]] |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808054630/http://www.newspapers.com/clip/824348/minnie_hauk_once_famous_opera_star_of/ |archivedate=8 August 2014 }} {{Open access}}</ref>։ == Գրականութիւն == *[[Edward T. James]], [[Janet Wilson James]], [[Paul S. Boyer]], ''Notable American women, 1607–1950''. [[Radcliffe Col]]lege, 1971. *Andreas Dutz and Elisabeth Dutz: ''Ernst von Hesse-Wartegg. Reiseschriftsteller, Wissenschaftler, Lebemann.'' Böhlau-Verlag, Vienna 2017. (comprehensive biography of Minnie Hauk and her husband Ernst von Hesse-Wartegg) [[Spezial:ISBN Suche/9783205204381|{{ISBN|978-3205204381}}]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} 8lgn0bo8om71xn070rxqmnmfspl6c30 0 17762 250191 174649 2026-04-14T06:41:11Z Maral Dikbikian 4797 250191 wikitext text/x-wiki Վորթիցիզմ (անգլ.՝ Vorticism), '''յորձանապաշտութիւնը''' Լոնտոնի մէջ հիմնուած արդիապաշտ (modernist) արուեստի շարժում մըն էր, որ կազմաւորուեցաւ 1914-ին՝ գրող եւ արուեստագէտ Ուինտհամ Լուիսի (Wyndham Lewis) կողմէ։ Շարժումը մասամբ ներշնչուած էր Խորանարդապաշտութենէն (Cubism) եւ հանրութեան ներկայացուեցաւ «Blast» պարբերաթերթին մէջ հրատարակուած Յորձանապաշտական մանիֆեսթին միջոցաւ։ Ներկայացուցչական արուեստի ծանօթ ձեւերը մերժուեցան՝ ի նպաստ երկրաչափական ոճի մը, որ կը հակէր դէպի կոշտ եզրերով վերացականութիւն (abstraction)։ Լուիս չկրցաւ համախմբել իր յառաջապահ (avant-garde) արուեստագէտներու տարասեռ խումբին տաղանդները. այսուհանդերձ, կարճ ժամանակաշրջանի մը համար Յորձանապաշտութիւնը հանդիսացաւ յուզիչ միջամտութիւն մը եւ արուեստի ինքնատիպ պատասխան մը՝ Մարինեթիի Ապագայապաշտութեան (Futurism) եւ Ռոճըր Ֆրայի «Omega Workshops»-ի Յետ-տպաւորապաշտութեան (Post-Impressionism)<ref>{{Cite book|url=https://doi.org/10.1093/gao/9781884446054.article.t090158|title=Vorticism|last=Cork|first=Richard|date=2003|publisher=Oxford University Press|series=Oxford Art Online}}</ref>։ Յորձանապաշտական նկարչութիւնը կը շեշտէր «արդի կեանքը»՝ որպէս համարձակ գիծերու եւ խիստ գոյներու համադրութիւն, որոնք դիտողին հայեացքը կը քաշէին դէպի պաստառին կեդրոնը, իսկ յորձանապաշտական քանդակագործութիւնը կը ստեղծէր կորով եւ լարուածութիւն՝ «ուղղակի փորագրութեան» (direct carving) մեթոտին միջոցաւ<ref>{{Citation|title=11 Into the Vortex: Ezra Pound, Anarchism and the Ideological Project of Art Criticism|url=https://doi.org/10.1515/9781474429184-014|publisher=Edinburgh University Press|date=2019-02-13|accessdate=2026-04-14|pages=193–213|first=Mark|last=Antliff}}</ref>։ <gallery> Պատկեր:Wadsworth, Abstract Composition.jpg|[[Էտուարտ Ուատսուըրթ]], Յորձանապաշտական Ուսումնասիրութիւն , 1914, Թիսէն-Պորնեմիսա Թանգարան, Մատրիտ։ </gallery> == Նախերգանք Յորձանապաշտութեան == 1913-ի ամրան, [[Ռոճըր Ֆրայ]], [[Տանքըն Կրանթի]] եւ [[Վանեսա Պելի]] հետ միասին, հիմնեց «Omega Workshops»-ը Ֆիցրովիայի մէջ՝ Լոնտոնի պոհեմական կեդրոնին սիրտը։ Ֆրայը հետզհետէ աւելի վերացական արուեստի եւ ձեւաւորման (design) ջատագովն էր. ստուտիա-ցուցասրահ-խանութ այս կառոյցը իրեն թոյլ տուաւ աշխատանքի լծել եւ սատարել այն արուեստագէտներուն, որոնք համամիտ էին այս մօտեցման, ինչպէս՝ Ուինտհամ Լուիսը, Ֆրետերիք Էչելսը, Քատպըրթ Համիլթոնը եւ Էտուարտ Ուատսուըրթը։ Լուիսը նախորդ տարի մեծ տպաւորութիւն ձգած էր «Allied Artists' Salon»-ի ընթացքին իր հսկայական, գրեթէ վերացական «Kermesse» գործով (որ այժմ կորսուած է), եւ նոյն տարին ան աշխատած էր ամերիկացի քանդակագործ [[Եաքոպ Էփսթայն|Եաքոպ Էփսթայնի]] հետ՝ Մատամ Սթրինտպերկի հանրայայտ «The Cave of the Golden Calf» գիշերային ակումբի ներքին ձեւաւորման վրայ<ref>{{Citation|title=Vorticism|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vorticism&oldid=1347092695|date=2026-04-04|accessdate=2026-04-14|language=en}}</ref>։ Լուիսը եւ «Omega Workshop»-ի իր գործընկերներ [[Էչելս|Էչելսը]], [[Համիլթոն|Համիլթոնը]] եւ [[Ուատսուըրթ|Ուատսուըրթը]] նոյն տարուան վերջաւորութեան Պրայթընի մէջ միասնաբար ցուցադրուեցան Էփսթայնի եւ Տէյվիտ Պոմպերկի հետ։ Լուիսը համադրեց ցուցահանդէսի «Խորանարդապաշտական սենեակը» (Cubist Room) եւ գրեց ներածական մը, ուր փորձեց համակարգել ցուցադրուած վերացականութեան տարբեր ուղղութիւնները․ «Այս նկարիչները այստեղ պատահականօրէն չեն միաւորուած, այլ կը կազմեն գլխապտոյտ յառաջացնող, բայց ոչ օտարոտի կղզի մը՝ անգլիական արուեստի հանդարտ եւ յարգի արշիպեղագոսին մէջ»<ref>{{Cite book|url=https://doi.org/10.1093/gao/9781884446054.article.t090158|title=Vorticism|last=Cork|first=Richard|date=2003|publisher=Oxford University Press|series=Oxford Art Online}}</ref><ref>{{Citation|title=Vorticism|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vorticism&oldid=1347092695|date=2026-04-04|accessdate=2026-04-14|language=en}}</ref>: == Պատմութիւն == Վորթիցիզմը բացառապէս անգլիական մշակութային երեւոյթ է, մոտեռնիզմի անգլիական ճիւղ եւ հակազդեր է ինչպէս իմփրեսիոնիզմին, այնպէս ալ` [[Դասական ՈՒղղութիւն|դասական ուղղութիւն]] քլասիցիզմի գեղանկարչութեան աւանդոյթներուն: Վորթիցիզմի նախակարապետը եղեր է նկարիչ Ռոճըր Ֆրայը, որը ոճի ներկայացուցիչներու համար ճանապարհ հարթեր է իր «Մանէն եւ փոսթիմփրեսիոնիսթները»<ref>{{Книга|автор=Altshuler B.|заглавие=From salon to biennale: exhibitions that made the art history. Vol. I.|ответственный=|издание=|место=London|издательство=Phaidon|год=2009|страницы=85|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>»» (1910) եւ «Անգլիացի, ֆրանսացի եւ ռուս նկարիչներու երկրորդ փոսթիմփրեսիոնիսթական ցուցահանդէս» (1912 տարի) ցուցահանդէսներով: Վորթիցիզմի ձեւաւորման վրայ մեծ ազդեցութիւն ունեցեր է իտալական ֆութուրիզմը: 1910 թուականին Լոնտոն եկեր է Ֆիլիփօ Մարինեթթին եւ դասախօսութիւններ կարդացեր է ֆութուրիզմի մասին կանանց Լայսիըմ ակումբին մէջ (Lyceum Club for Women), իսկ 1912 թուականին լոնտոնեան Սաքուիլ պատկերասրահը դարձեր է երկրորդ վայրը, ուր ցուցադրուեր է ֆութուրիստական մեծ շարժական ցուցահանդէսը: 1914 թուականին որոշ անգլիացի նկարիչներ, որոնցմէ յիշատակելի են հետեւեալները՝ Ուինտհըմ Լուիսը (Wyndham Lewis), Լօրենս Աթքինսոնը (Lawrence Atkinson), Տէյվիտ Պոմբերկը (David Bomberg) եւ բանաստեղծ Էզրա Փաունտը (Ezra Pound), ստեղծեր են գեղարուեստական միաւորում, որը հիմնուած էր ճարտարարուեստական ծաղկման եւ մեծ քաղաքներու (megapolis)` հետագային եւրոպական քաղաքակրթութեան վրայ ունենալիք վճռորոշ ազդեցութեան հասկացութեան վրայ: Այս գեղարուեստական ուղղութեան տպագիր օրկան դարձեր է Լուիսի կողմէն թողարկուող «Blast» ամսագիրը, որը գոյութիւն ունեցեր է երկու տարի եւ թողարկուեր է երկու անգամ, 1914 թուականի Յուլիսին եւ 1915 թուականի Յուլիսին: Փաունտը շարժման գաղափարական ոգեշնչողն էր<ref>{{Книга|заглавие=Авангард в культуре XX века: 1900-1930 гг. : теория, история, поэтика|ссылка=https://books.google.ru/books?id=nLVNAQAAIAAJ&q=Вортицизм&dq=Вортицизм&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi9_8u-lenUAhUCCpoKHc_8CgsQ6AEILjAB|издательство=ИМЛИ РАН|год=2010|страниц=710|isbn=9785920803634}}</ref>: Վորթիցիզմը կը պայքարէր գեղանկարչութեան մեջ [[Իրապաշտ Ուղղութիւն|իրապաշտութեան]] (realism) աւանդոյթներու դէմ, կը ժխտէր արուեստի բարոյական երեւոյթը եւ կը պնդէր, որ գեղարուեստական իւրաքանչիւր արարում ինքնուրոյն է: Դրանից բացի, յորձանապաշտները ֆրանսական գեղարուեստական դպրոցի հակառակորդներն էին եւ իրենց կը համարէին անգլիական նորտիական արուեստի ներկայացուցիչներ: Ըստ անոնց, ժամանակակից ոգիին մէջ յատուկ ռիթմ կը զգացուէր, որը ծնած է փոփոխութիւններու փոթորիկէն: Միեւնոյն ժամանակ, յորձանապաշտները համընդհանուր առաջընթաց կը տեսնէին ոչ թէ նոր ինքնաշարժներու կամ օդանաւներու արագութեան չափումներուն մէջ, այլ` գործառութային կառուցուածքներու եւ հասարակութեան ներքին կազմակերպման փոփոխութիւններուն մէջ: Իրենց աշխատանքները վորթիցիզմի ներկայացուցիչները դիտարկեր են որպէս վէճ` ժամանակակից ճարտարարուեստական քաղաքակրթութեան դէմ, ուր մարդն իրեն մեծ քաղաքներու եւ զանգուածային արդիւնաբերութիւններու գերի կը զգայ: Իտալացի ֆութուրիսթներու կողմէն մեքենական շարժման առջեւ խոնարհումը յորձանապաշտները մերժեր են` համարելով այն զգացական ռոմանթիզմ: Վորթիցիզմը որպէս գեղարուեստական ուղղութիւն մարեր է Առաջին համաշխարհային պատերազմի աւարտին: == Ժառանգութիւն<ref>{{Citation|title=Vorticism|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vorticism&oldid=1347092695|date=2026-04-04|accessdate=2026-04-14|language=en}}</ref> == Պատերազմի պատճառած խաթարումը եւ արուեստագէտներու յաջորդող զօրաշարժը նպաստեցին այն իրավիճակին, երբ յորձանապաշտական մեծադիր կտաւներէն շատերը կորսուեցան։ Պրիճիտ Փեփինի արձանագրած մէկ դրուագը կը պատմէ, թէ ինչպէս Հելեն Սանտըրզի քոյրը յորձանապաշտական իւղանկար մը գործածած է իր մառանին յատակը ծածկելու համար, եւ այն «մաշելով ոչնչացած է»․ ասիկա ծայրայեղ օրինակ մըն է այն իրողութեան, թէ ինչպէս այս նկարները արժեւորուած չէին։ Երբ Ճոն Քուին մահացաւ 1927-ին, յորձանապաշտական գործերու անոր հաւաքածուն աճուրդի հանուեցաւ եւ ցրուեցաւ այժմ անհետք գնորդներու միջեւ, հաւանաբար՝ Ամերիկայի մէջ։ 1974-ին գրելով՝ Ռիչըրտ Քորք նշած է, որ «1915-ի Յորձանապաշտական ցուցահանդէսին շարժման լիիրաւ անդամներուն կողմէ ցուցադրուած քառասունինը գործերէն երեսունութը այժմ կորսուած են»։ Հակառակ քսաներորդ դարու կէսերուն Բրիտանիոյ մէջ վերացական արուեստի վերազարթօնքին, Յորձանապաշտութեան աւանդը մեծաւ մասամբ մոռացութեան մատնուած էր, մինչեւ որ «Tate Gallery»-ի տնօրէն Ճոն Ռոթընսթայնի եւ Ուիլիըմ Ռոպըրթսի միջեւ վէճ մը բռնկեցաւ մամուլին մէջ։ Ռոթընսթայնի 1956-ի «Ուինտհամ Լուիս եւ Յորձանապաշտութիւն» ցուցահանդէսը իրականութեան մէջ Լուիսի գործերու հետահայեաց ցուցադրութիւն մըն էր՝ շատ քիչ թիւով յորձանապաշտական գործերով։ Պոմպերկի, Ռոպըրթսի, Ուատսուըրթի, [[Նեվինսըն|Նեվինսընի]], [[Տոպսըն|Տոպսընի]] եւ [[Քրամեր|Քրամերի]] գործերու ներառումը «Այլ Յորձանապաշտներ» խորագրին տակ, ինչպէս նաեւ Լուիսի այն պնդումը, թէ «Յորձանապաշտութիւնը, փաստօրէն, այն էր, ինչ ես անձնապէս ըրի եւ ըսի որոշակի շրջանի մը մէջ», զայրացուցին Ռոպըրթսը, քանի որ կը թուէր, թէ ինք եւ միւսները կը ներկայացուէին որպէս Լուիսի սոսկական հետեւորդները։ Ռոպըրթսի կողմէ 1956-էն 1958-ի միջեւ հրատարակուած հինգ «Յորձանապաշտական գրքոյկներուն» մէջ ներկայացուած փաստարկները կը դժուարանային առանցքային գործերու բացակայութեան պատճառով, բայց ատոնք ճամբայ հարթեցին Ռոպըրթսի կողմէ հրատարակուած այլ գիրքերու, որոնք կը ներառէին իր վերացական գործերու վաղ շրջանի ուսումնասիրութիւնները։ Աւելի լայնածաւալ հետազօտութիւն մը ներկայացուեցաւ 1969-ին «d'Offay Couper Gallery»-ի «Վերացական արուեստը Անգլիոյ մէջ 1913–1914» ցուցահանդէսով<ref>The exhibition catalogue was subsequently supported by Richard Cork's two-volume history ''Vorticism and Abstract Art in the First Machine Age'' (London : Gordon Fraser Gallery, 1976).</ref>։ Հինգ տարի ետք, [[Լոնտոն|Լոնտոնի]] «Hayward Gallery»-ի մէջ [[Ռիչըրտ Քորք|Ռիչըրտ Քորքի]] համադրած «Յորձանապաշտութիւնը եւ իր դաշնակիցները» ցուցահանդէսը աւելի հեռուն գնաց՝ մանրակրկիտ կերպով մէկտեղելով նկարներ, գծանկարներ, քանդակներ (ներառեալ Էփսթայնի 1913–15 թուականներու «Rock Drill»-ի վերակազմութիւնը), «Omega Workshop»-ի առարկաներ, լուսանկարներ, պարբերաթերթեր, պատկերագիրքեր, նամակներ եւ ծաղրանկարներ։ Քորք նաեւ ներառեց լուսանկարիչ Ալվին Լանկտոն Քոպըրնի 1917-ի քսանհինգ «Յորձանանկարները» (Vortographs), որոնք առաջին անգամ ցուցադրուած էին Լոնտոնի «Camera Club»-ին մէջ 1918-ին։ == Առաւել յայտնի յորձանապաշտ նկարիչներ == [[Տէյվիտ Պոմպերկ]] [[Ճեսիքա Տիսմոր]] [[Ճէյքըպ Էփսթայն]] [[Անրի Կօտիէ Պժեսքա]] [[Էլվին Քոպուրն]] (լուսանկարիչ) [[Ուինտհամ Լուիս]] [[Էզրա Փաունտ]] [[Ուիլիամ Ռոպըրթս]] [[Էտուարտ Ուուսվորթ]] [[Տորոթի Շէքսփիր]] == Գրականութիւն == * {{Книга|часть=Вортицизм|столбцы= 145—148|автор=|заглавие=Литературная энциклопедия терминов и понятий|ответственный=Под ред. А. Н. Николюкина|издание=|место=Институт научной информации по общественным наукам РАН|издательство=Интелвак|год=2001|страниц=1596|isbn=5-93264-026-Х|ref=}} * Sylvia Martin «Futurismus», Köln 2005 * Susanne Kappeler «Der Vortizismus in der englischen Avantgarde zwischen 1913 und 1915», Bern 1986. == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Արուեստ]] q0tkipffs60i7dyuaf5434r04413sl7 0 30536 250197 246747 2026-04-14T08:23:44Z Maral Dikbikian 4797 250197 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:United Nations Flags - cropped.jpg|մինի]] '''Միջազգային յարաբերութիւններ''' (ՄՅ, նաեւ միջազգային ուսումնասիրութիւններ, միջազգային քաղաքականութիւն,<ref>{{Cite web|url=https://polisci.la.psu.edu/undergraduate/majors-and-minors/international-politics/|title=International Politics|website=Political Science|language=en-US|access-date=2023-06-18}}</ref> կամ միջազգային գործեր)<ref>{{Cite web|url=https://polisci.wisc.edu/international-relations/|title=International Relations|website=Department of Political Science|language=en-US|access-date=2022-04-05}}</ref> ակադեմական առարկայ մըն է։<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/international-relations|title=International relations {{!}} Definition, Theory, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica|date=2024-07-24|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2024-08-16}}</ref> Աւելի ընդարձակ իմաստով, ՄՅ-ի ուսումնասիրութիւնը, բազմակողմ յարաբերութիւններու վրայ ի յաւելումն, կը վերաբերի բոլոր գործունէութիւններուն պետութիւններու միջեւ, ինչպէս [[պատերազմ]], [[դիւանագիտութիւն]], [[առեւտուր]] եւ [[Արտաքին Քաղաքականութիւն|արտաքին քաղաքականութիւն]], ինչպէս նաեւ յարաբերութիւններուն այլ միջազգային դերակատարներու հետ եւ անոնց միջեւ, ինչպիսիք են միջկառավարական կազմակերպութիւններ (ՄԿԿ), միջազգային ոչ-կառավարական կազմակերպութիւններ (ՄՈԿԿ), միջազգային իրաւական մարմիններ եւ բազմազգային ընկերութիւններ։<ref>{{cite web|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100007834|title=International Relations}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bisa.ac.uk/articles/what-international-relations|title=What is International Relations? &#124; BISA|date=3 February 2020}}</ref> == Եզրութաբանութիւն<ref>{{Citation|title=International relations|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=International_relations&oldid=1347783765|date=2026-04-08|accessdate=2026-04-14|language=en}}</ref> == Կախեալ ակադեմական հաստատութենէն՝ '''միջազգային յարաբերութիւնները''' կամ '''միջազգային հարցերը''' կա՛մ քաղաքագիտութեան ենթագիտակարգ մըն են, կա՛մ աւելի լայն բազմագիտակարգային (multidisciplinary) բնագաւառ մը, որ կը ներառէ համաշխարհային քաղաքականութիւնը, իրաւունքը, տնտեսագիտութիւնը կամ համաշխարհային պատմութիւնը։ Իբրեւ քաղաքագիտութեան ենթագիտակարգ՝ միջազգային յարաբերութիւններու (ՄՅ) ուսումնասիրութիւնները կը կեդրոնանան պետութիւններու միջեւ քաղաքական, դիւանագիտական եւ անվտանգային յարաբերութիւններուն վրայ, ինչպէս նաեւ արդի միջազգային յարաբերութիւններուն վրայ՝ համաշխարհային պատմութեան համապատկերին մէջ։ Շատ մը ակադեմական հաստատութիւններու մէջ, ՄՅ-ի ուսումնասիրութիւնները այսպիսով զետեղուած են քաղաքականութեան կամ հասարակական գիտութիւններու բաժանմունքներուն մէջ։ Ասիկա է պարագան, օրինակ, Սկանտինաւիոյ մէջ, ուր միջազգային յարաբերութիւնները յաճախ կը կոչուին «միջազգային քաղաքականութիւն» (IP)։ Այն հաստատութիւններուն մէջ, ուր «միջազգային յարաբերութիւնները» կը վերաբերին համաշխարհային քաղաքականութեան, իրաւունքի, տնտեսագիտութեան եւ պատմութեան աւելի լայն բազմագիտակարգային բնագաւառին, նիւթը կրնայ ուսումնասիրուիլ տարբեր բաժանմունքներու միջոցաւ կամ ունենալ իր սեփական բաժանմունքը, ինչպէս է պարագան, օրինակ, Լոնտոնի Տնտեսագիտութեան դպրոցին (LSE) մէջ։ Բազմագիտակարգային միջազգային յարաբերութիւններու պաքալորիայի աստիճանը կրնայ առաջնորդել դէպի աւելի մասնագիտացուած մագիստրոսական աստիճանի՝ միջազգային քաղաքականութեան, տնտեսագիտութեան կամ միջազգային իրաւունքի մէջ։ «World Politics»-ի անդրանիկ համարին մէջ, Ֆրետերիք Ս. Տանը գրած է, որ ՄՅ-ն կը վերաբերի այն «յարաբերութիւններուն, որոնք տեղի կ'ունենան ազգային սահմաններէն անդին» եւ «համաշխարհային համակարգի մը մէջ ինքնավար քաղաքական խումբերու միջեւ»։ Տանը նշած է, որ ՄՅ-ն ունի իւրայատուկ տարրեր, որոնք զայն կը զատորոշեն այլ ենթաբնագաւառներէ․<blockquote>Միջազգային քաղաքականութիւնը կը զբաղի ուժային այնպիսի յատուկ յարաբերութիւններով, որոնք գոյութիւն ունին գերակայ իշխանութիւն չունեցող համայնքի մը մէջ. միջազգային տնտեսագիտութիւնը կը զբաղի ազգային սահմաններէն անդին առեւտրային յարաբերութիւններով, որոնք կը բարդանան ինքնիշխան պետութիւններու անվերահսկելի գործողութիւններով. իսկ միջազգային իրաւունքը այն օրէնքն է, որ հիմնուած է անկախ ազգերու կամաւոր ընդունման վրայ։</blockquote>«Միջազգային ուսումնասիրութիւններ» եւ «համաշխարհային ուսումնասիրութիւններ» (global studies) եզրոյթները ոմանց կողմէ գործածուած են ՄՅ-ի աւելի լայն բազմագիտակարգային բնագաւառը նշելու համար<ref>{{Citation|title=About the Contributors|url=https://doi.org/10.1515/9789400604452-003|publisher=Amsterdam University Press|date=2022-12-31|accessdate=2026-04-14|isbn=978-94-006-0445-2|pages=13–14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.7717/peerj.10804/fig-4|title=Figure 4: Distribution of major <i>Alonella</i> clades (both original and sequences retrieved from NCBI GenBank).|website=doi.org|accessdate=2026-04-14}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} nfjtn2amq3pqsm88mmf4fwy4gapyoea 4 30730 250178 250160 2026-04-13T13:16:03Z Azniv Stepanian 8 250178 wikitext text/x-wiki == Ստեղծել == # [[Ակնեզ Մօ]] - [[:en:Agnez Mo]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Անկուն]] - [[:en:Anggun]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:58, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պեռնար]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:54, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Կանտի]] - [[:en:Sonia Gandhi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 14:39, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Գարտինալէ]] - [[:en:Claudia Cardinale]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ֆետերիքա Մողերինի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:53, 24 Մարտ 2026 (UTC) # [[Մարլին Տիթրիք]] - [[:en:Marlene Dietrich]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Տեպի Ռէյնոլծ]] - [[:en:Debbie Reynolds]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճուտի Կարլընտ]] - [[:en:Judy Garland]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Նեթրեպքօ]] - [[:en:Anna Netrebko]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անն Իտալկօ]] - [[:en:Anne Hidalgo]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պըրնհարթ]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ակնես Քալամար]] - [[:en:Agnès Callamard]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:59, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մուրասաքի Շիքիպու]] - [[:en:Murasaki Shikibu]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 15:10, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլըրի Քլինթըն]] - [[:en:Hillary Clinton]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռոզա Լիւքսեմպուրկ]] - [[:en:Rosa Luxemburg]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Օսթըն]] - [[:en:Jane Austen]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մէյրի Ուալսթոնքրաֆթ]] - [[:en:Mary Wollstonecraft]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլարա Զեթքին]] - [[:en:Clara Zetkin]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիլին Մոնրօ]] - [[:en:Marilyn Monroe]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճուլիա Ռոպըրթս]] - [[:en:Julia Roberts]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Շթեֆի Կրաֆ]] - [[:en:Steffi Graf]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 09:44, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սիմոն Տը Պուվուար]] - [[:en:Simone de Beauvoir]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:39, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պենազիր Պութօ]] - [[:en:Benazir Bhutto]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աւրիլ Հէյնզ]] - [[:en:Avril Haines]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուիթնի Հիուսթըն]] - [[:en:Whitney Houston]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թերեզա Մէյ]] - [[:en:Theresa May]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կրեթա Թունպըրկ]] - [[:en:Greta Thunberg]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:53, 17 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սելենա]] - [[:en:Selena]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուրսուլա ֆոն տեր Լայըն]] - [[:en:Ursula von der Leyen]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սերենա Ուիլիըմզ]] - [[:en:Serena Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պրիթնի Սփիրզ]] - [[:en:Britney Spears]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Շայնպամ]] - [[:en:Claudia Sheinbaum]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճորճիա Մելոնի]] - [[:en:Giorgia Meloni]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Զախարովա]] - [[:en:Maria Zakharova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:50, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նուր Ալ-Հուսէյն]] - [[:en:Queen Noor of Jordan]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վիքթորիա Պեքհամ]] - [[:en:Victoria Beckham]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նիքոլ Քիտմըն]] - [[:en:Nicole Kidman]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օփրա Ուինֆրի]] - [[:en:Oprah Winfrey]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պրիժիթ Մաքրոն]] - [[:en:Brigitte Macron]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մոնիքա Պելուչի]] - [[:en:Monica Bellucci]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հալի Պերի]] - [[:en:Halle Berry]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օտրի Ազուլէ]] - [[:en:Audrey Azoulay]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մելանիա Թրամփ]] - [[:en:Melania Trump]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Շարափովա]] - [[:en:Maria Sharapova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:04, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաթալի Փորթմըն]] - [[:en:Natalie Portman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սանտրա Պուլլոք]] - [[:en:Sandra Bullock]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հերթա Միւլեր]] - [[:en:Herta Müller]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Ճեքսըն]] - [[:en:Mary Jackson (engineer)]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա]] - [[:en:Sarah]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլեր Ատամզ]] - [[:en:Claire Adams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պելլա Հատիտ]] - [[:en:Bella Hadid]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամալա Հարիս]] - [[:en:Kamala Harris]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մատոննա]] - [[:en:Madonna]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Շահի]] - [[:en:Sarah Shahi]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ալիս Սթոն Պլէքուէլ]] - [[:en:Alice Stone Blackwell]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լիւսի Սթոն]] - [[:en:Lucy Stone]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քեթրին Քլարք]] - [[:en:Katherine Clark]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Եսթեր]] - [[:en:Esther]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճոնիս Հան]] - [[:en:]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ռեպեքա (աստուածաշնչական կերպար)]] - [[:en:Rebecca (biblical figure)]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պարպարա Սամփսըն]] - [[:en:Barbara Sampson]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պարպարա]] - [[:en:Barbara]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Փաուլա տոս Սանթոս]] - [[:en:Ana Paula dos Santos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շանթալ Պիա]] - [[:en:Chantal Biya]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հինտա Տէպայ Իթնօ]] - [[:en:Hinda Déby Itno]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Նազարպայեւա ]] - [[:en:Sara Nazarbayeva]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անկելա Մերքել]] - [[:en:Angela Merkel]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռի Սոլ-ճու]] - [[:en:Ri Sol-ju]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Թաթիանա Քարիմովա]] - [[:en:Tatyana Karimova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սիլիա Ֆլորես]] - [[:en:Cilia Flores]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրէյս Մուկապէ]] - [[:en:Grace Mugabe]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Փիքֆըրտ]] - [[:en:Mary Pickford]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մէյ Ուեսթ]] - [[:en:Mae West]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճէյն Ֆոնտա]] - [[:en:Jane Fonda]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սինտի Քրաուֆորտ]] - [[:en:Cindy Crawford]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լիզ Թրաս]] - [[:en:Liz Truss]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սուելա Պրավըրման]] - [[:en:Suella Braverman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շէյխա Հասինա]] - [[:en:Sheikh Hasina]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաո­մի Քեմփ­պը­լ]] - [[:en:Naomi Campbell]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օպրի Փլազա]] - [[:en:Aubrey Plaza]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շարլիզ Թերոն ]] - [[:en: Շարլիզ Թերոն ]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կոլտա Մայիր]] - [[:en:Golda Meir]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ժիզել Պիւնտհեն]] - [[:en:Gisele Bündchen]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամերոն Տիազ]] - [[:en:Cameron Diaz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Փենելոփէ Քրուզ]] - [[:en:Penélope Cruz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կրէյս Քելի]] - [[:en:Grace Kelly]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Էլէանոր Ռուզվելթ]] - [[:en:Eleanor Roosevelt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարլա Պրունի]] - [[:en:Carla Bruni]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Էվա Փերոն]] - [[:en:Eva Perón]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Իմելտա Մարքոս]] - [[:en:Imelda Marcos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Միշէլ Օպամա]] - [[:en:Միշէլ Օպամա]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Ատամզ]] - [[:en:Jane Addams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նատիա Մուրատ]] - [[:en:Nadia Murad]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լամիէ Աճի Պաշար]] - [[:en:Lamiya Haji Bashar]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պեթթի Ուիլիըմզ]] - [[:en:Betty Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օլկա Թոկարչուկ]] - [[:en:Olga Tokarczuk]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթի Քորի]] - [[:en:Gerty Cori]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթրուտ Պել]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:46, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեն Փսաքի]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:57, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Փիքֆորտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ճիւլի Անտրիւս]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:00, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սիրիմաւօ Պանտարանայքէ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:01, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Իզապէլ Փերոն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:05, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Քլարա Ցեթքին]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:05, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Քեթլին Քենետի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:26, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Քեթրին Հեփպըրն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:23, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ուաֆա Սլէյման]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:07, 9 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Պել Պոյտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:16, 13 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[The Supremes]] - [[:en:The Supremes]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:34, 29 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[The Doors]] - [[:en:The_Doors]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Լորեն]] - [[:en:Sophia Loren]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճինա Լոլոպրիճիթա]] - [[:en:Gina Lollobrigida]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կանացի Արուեստի Ազգային Թանգարան]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:36, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Կանացիակերպ աղամաններ]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 07:01, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Թուլիփ Ճոշի]] - [[:en:Tulip Joshi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 19:07, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարինելա]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 15:44, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Վեպօ]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 16:38, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վենիւս Ուիլիըմս]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Քոլեթ Խուրի]] - [[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:09, 11 Ապրիլ 2026 (UTC)]] === Հայ Կանայք === # [[Կրեթա Վարդանեան]] - [[:en:Greta Vardanyan]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:06, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ատելիա Պետրոսեան]] - [[:en:Adeliia Petrosian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:07, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլարա Աբգար]] - [[:en:Clara Abkar]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կարինէ Ասլամազեան]] - [[:en:Karine Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնա Մովսէսեան]] - [[:en:Sona Movsesian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալիս Փանիկեան]] - [[:en:Alice Panikian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:10, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լոռի Հայթայեան]] - [[:en:Laury Haytayan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Վարդուհի Խաչատրեան (օփերայի երգչուհի)]] - [[:hy:Վարդուհի Խաչատրյան (օպերային երգչուհի)]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիա Նալպանտեան]] - [[:en:Maria Nalbandian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նուրհան]] - [[:en:Nourhanne]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նորա Գէորգեան]] - [[:en:Noura Kevorkian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:12, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիամ Նուր]] - [[:en:Mariam Nour]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալինա Մնացականեան]] - [[:en:Alina Mnatsakanian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրեթա Թասլաքեան]] - [[:en:Gretta Taslakian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կլատիս Պերեճիքլեան]] - [[:en:Gladys Berejiklian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:14, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քաթրին Ռոպ-Կրիյէ]] - [[:en:Catherine Robbe-Grillet]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիաննա Շիրինեան]] - [[:en:Marianna Shirinyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նինա Պէրպէրովա]] - [[:en:Nina Berberova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Սիմոնեան]] - [[:en:Nariné Simonian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Կասեան]] - [[:en:Anna Kasyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 12:52, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլտա Չոպոյեան]] - [[:en:Hilda Tchoboian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:55, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սառա Թանզիլլի]] - [[:en:Sarah Tanzilli]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարինա Ազնաւուրեան]] - [[:en:Karina Aznavourian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:05, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թամարա Խանըմ]] - [[:en:Tamara Khanum]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 20:03, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Երանուհի Ասլամազեան]] - [[:en:Eranuhi Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 14:22, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեքի Ղազարեան]] - [[:en:Jackie Kazarian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:48, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Պալասանեան]] - [[:en:Սոնիա Պալասանեան]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:33, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Տաթեւ Չախեան]] - [[:en:Tatev Chakhian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:32, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նելլի Դանիէլեան]] - [[:en:Nelly Danielyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հուրի Պէրպէրեան]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:00, 16 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Աղբալեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 18:55, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կարինէ Ռաֆայէլեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 08:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սեւան Նագգաշեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 17:59, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Սիրան Աւետիսեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 15:53, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աննա Արզումանեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:30, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռայա Նազարեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:38, 8 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:09, 13 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարդուհի Քալանթար]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կեդրոնական բանտի կիներուն բաժինը]] - ,--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Լիւսի Աշճեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:35, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Եւա Պեկլարեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:37, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ռէյչըլ Գաբրիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:38, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Յասմիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:14, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Իզապելլա Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էլէն Ասատրեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Նունէ Հայրապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էմմա Նահապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարսէն Աղաբեկեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արմինէ Անտա]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աստղիկ Գէորգեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Այտա Գիւմրեցի]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռուզաննա Դանիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Զուարթ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Մակինցեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Հեղինէ Մելիք-Հայկազեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արփենիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:01, 2 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Թարխանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 04:52, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Նուարդ Թումանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 19:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Մարինէ Ալես]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:41, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Ալլա Տէր Յակոբեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:05, 10 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Ռոզա Պետրոսեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:25, 10 Ապրիլ 2026 (UTC)]] 79sizo277gp07fg39oagxeuzdahe6c7 250182 250178 2026-04-13T15:07:40Z Azniv Stepanian 8 250182 wikitext text/x-wiki == Ստեղծել == # [[Ակնեզ Մօ]] - [[:en:Agnez Mo]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Անկուն]] - [[:en:Anggun]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:58, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պեռնար]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:54, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Կանտի]] - [[:en:Sonia Gandhi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 14:39, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Գարտինալէ]] - [[:en:Claudia Cardinale]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ֆետերիքա Մողերինի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:53, 24 Մարտ 2026 (UTC) # [[Մարլին Տիթրիք]] - [[:en:Marlene Dietrich]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Տեպի Ռէյնոլծ]] - [[:en:Debbie Reynolds]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճուտի Կարլընտ]] - [[:en:Judy Garland]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Նեթրեպքօ]] - [[:en:Anna Netrebko]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անն Իտալկօ]] - [[:en:Anne Hidalgo]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պըրնհարթ]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ակնես Քալամար]] - [[:en:Agnès Callamard]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:59, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մուրասաքի Շիքիպու]] - [[:en:Murasaki Shikibu]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 15:10, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլըրի Քլինթըն]] - [[:en:Hillary Clinton]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռոզա Լիւքսեմպուրկ]] - [[:en:Rosa Luxemburg]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Օսթըն]] - [[:en:Jane Austen]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մէյրի Ուալսթոնքրաֆթ]] - [[:en:Mary Wollstonecraft]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլարա Զեթքին]] - [[:en:Clara Zetkin]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիլին Մոնրօ]] - [[:en:Marilyn Monroe]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճուլիա Ռոպըրթս]] - [[:en:Julia Roberts]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Շթեֆի Կրաֆ]] - [[:en:Steffi Graf]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 09:44, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սիմոն Տը Պուվուար]] - [[:en:Simone de Beauvoir]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:39, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պենազիր Պութօ]] - [[:en:Benazir Bhutto]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աւրիլ Հէյնզ]] - [[:en:Avril Haines]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուիթնի Հիուսթըն]] - [[:en:Whitney Houston]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թերեզա Մէյ]] - [[:en:Theresa May]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կրեթա Թունպըրկ]] - [[:en:Greta Thunberg]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:53, 17 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սելենա]] - [[:en:Selena]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուրսուլա ֆոն տեր Լայըն]] - [[:en:Ursula von der Leyen]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սերենա Ուիլիըմզ]] - [[:en:Serena Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պրիթնի Սփիրզ]] - [[:en:Britney Spears]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Շայնպամ]] - [[:en:Claudia Sheinbaum]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճորճիա Մելոնի]] - [[:en:Giorgia Meloni]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Զախարովա]] - [[:en:Maria Zakharova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:50, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նուր Ալ-Հուսէյն]] - [[:en:Queen Noor of Jordan]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վիքթորիա Պեքհամ]] - [[:en:Victoria Beckham]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նիքոլ Քիտմըն]] - [[:en:Nicole Kidman]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օփրա Ուինֆրի]] - [[:en:Oprah Winfrey]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պրիժիթ Մաքրոն]] - [[:en:Brigitte Macron]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մոնիքա Պելուչի]] - [[:en:Monica Bellucci]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հալի Պերի]] - [[:en:Halle Berry]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օտրի Ազուլէ]] - [[:en:Audrey Azoulay]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մելանիա Թրամփ]] - [[:en:Melania Trump]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Շարափովա]] - [[:en:Maria Sharapova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:04, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաթալի Փորթմըն]] - [[:en:Natalie Portman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սանտրա Պուլլոք]] - [[:en:Sandra Bullock]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հերթա Միւլեր]] - [[:en:Herta Müller]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Ճեքսըն]] - [[:en:Mary Jackson (engineer)]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա]] - [[:en:Sarah]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլեր Ատամզ]] - [[:en:Claire Adams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պելլա Հատիտ]] - [[:en:Bella Hadid]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամալա Հարիս]] - [[:en:Kamala Harris]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մատոննա]] - [[:en:Madonna]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Շահի]] - [[:en:Sarah Shahi]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ալիս Սթոն Պլէքուէլ]] - [[:en:Alice Stone Blackwell]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լիւսի Սթոն]] - [[:en:Lucy Stone]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քեթրին Քլարք]] - [[:en:Katherine Clark]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Եսթեր]] - [[:en:Esther]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճոնիս Հան]] - [[:en:]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ռեպեքա (աստուածաշնչական կերպար)]] - [[:en:Rebecca (biblical figure)]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պարպարա Սամփսըն]] - [[:en:Barbara Sampson]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պարպարա]] - [[:en:Barbara]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Փաուլա տոս Սանթոս]] - [[:en:Ana Paula dos Santos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շանթալ Պիա]] - [[:en:Chantal Biya]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հինտա Տէպայ Իթնօ]] - [[:en:Hinda Déby Itno]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Նազարպայեւա ]] - [[:en:Sara Nazarbayeva]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անկելա Մերքել]] - [[:en:Angela Merkel]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռի Սոլ-ճու]] - [[:en:Ri Sol-ju]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Թաթիանա Քարիմովա]] - [[:en:Tatyana Karimova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սիլիա Ֆլորես]] - [[:en:Cilia Flores]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրէյս Մուկապէ]] - [[:en:Grace Mugabe]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Փիքֆըրտ]] - [[:en:Mary Pickford]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մէյ Ուեսթ]] - [[:en:Mae West]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճէյն Ֆոնտա]] - [[:en:Jane Fonda]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սինտի Քրաուֆորտ]] - [[:en:Cindy Crawford]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լիզ Թրաս]] - [[:en:Liz Truss]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սուելա Պրավըրման]] - [[:en:Suella Braverman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շէյխա Հասինա]] - [[:en:Sheikh Hasina]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաո­մի Քեմփ­պը­լ]] - [[:en:Naomi Campbell]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օպրի Փլազա]] - [[:en:Aubrey Plaza]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շարլիզ Թերոն ]] - [[:en: Շարլիզ Թերոն ]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կոլտա Մայիր]] - [[:en:Golda Meir]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ժիզել Պիւնտհեն]] - [[:en:Gisele Bündchen]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամերոն Տիազ]] - [[:en:Cameron Diaz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Փենելոփէ Քրուզ]] - [[:en:Penélope Cruz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կրէյս Քելի]] - [[:en:Grace Kelly]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Էլէանոր Ռուզվելթ]] - [[:en:Eleanor Roosevelt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարլա Պրունի]] - [[:en:Carla Bruni]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Էվա Փերոն]] - [[:en:Eva Perón]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Իմելտա Մարքոս]] - [[:en:Imelda Marcos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Միշէլ Օպամա]] - [[:en:Միշէլ Օպամա]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Ատամզ]] - [[:en:Jane Addams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նատիա Մուրատ]] - [[:en:Nadia Murad]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լամիէ Աճի Պաշար]] - [[:en:Lamiya Haji Bashar]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պեթթի Ուիլիըմզ]] - [[:en:Betty Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օլկա Թոկարչուկ]] - [[:en:Olga Tokarczuk]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթի Քորի]] - [[:en:Gerty Cori]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթրուտ Պել]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:46, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեն Փսաքի]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:57, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Փիքֆորտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ճիւլի Անտրիւս]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:00, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սիրիմաւօ Պանտարանայքէ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:01, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Իզապէլ Փերոն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:05, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Քլարա Ցեթքին]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:05, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Քեթլին Քենետի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:26, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Քեթրին Հեփպըրն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:23, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ուաֆա Սլէյման]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:07, 9 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Պել Պոյտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:16, 13 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[The Supremes]] - [[:en:The Supremes]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:34, 29 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[The Doors]] - [[:en:The_Doors]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Լորեն]] - [[:en:Sophia Loren]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճինա Լոլոպրիճիթա]] - [[:en:Gina Lollobrigida]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կանացի Արուեստի Ազգային Թանգարան]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:36, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Կանացիակերպ աղամաններ]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 07:01, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Թուլիփ Ճոշի]] - [[:en:Tulip Joshi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 19:07, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարինելա]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 15:44, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Վեպօ]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 16:38, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վենիւս Ուիլիըմս]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Քոլեթ Խուրի]] - [[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:09, 11 Ապրիլ 2026 (UTC)]] === Հայ Կանայք === # [[Կրեթա Վարդանեան]] - [[:en:Greta Vardanyan]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:06, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ատելիա Պետրոսեան]] - [[:en:Adeliia Petrosian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:07, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլարա Աբգար]] - [[:en:Clara Abkar]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կարինէ Ասլամազեան]] - [[:en:Karine Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնա Մովսէսեան]] - [[:en:Sona Movsesian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալիս Փանիկեան]] - [[:en:Alice Panikian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:10, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լոռի Հայթայեան]] - [[:en:Laury Haytayan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Վարդուհի Խաչատրեան (օփերայի երգչուհի)]] - [[:hy:Վարդուհի Խաչատրյան (օպերային երգչուհի)]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիա Նալպանտեան]] - [[:en:Maria Nalbandian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նուրհան]] - [[:en:Nourhanne]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նորա Գէորգեան]] - [[:en:Noura Kevorkian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:12, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիամ Նուր]] - [[:en:Mariam Nour]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալինա Մնացականեան]] - [[:en:Alina Mnatsakanian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրեթա Թասլաքեան]] - [[:en:Gretta Taslakian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կլատիս Պերեճիքլեան]] - [[:en:Gladys Berejiklian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:14, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քաթրին Ռոպ-Կրիյէ]] - [[:en:Catherine Robbe-Grillet]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիաննա Շիրինեան]] - [[:en:Marianna Shirinyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նինա Պէրպէրովա]] - [[:en:Nina Berberova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Սիմոնեան]] - [[:en:Nariné Simonian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Կասեան]] - [[:en:Anna Kasyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 12:52, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլտա Չոպոյեան]] - [[:en:Hilda Tchoboian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:55, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սառա Թանզիլլի]] - [[:en:Sarah Tanzilli]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարինա Ազնաւուրեան]] - [[:en:Karina Aznavourian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:05, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թամարա Խանըմ]] - [[:en:Tamara Khanum]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 20:03, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Երանուհի Ասլամազեան]] - [[:en:Eranuhi Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 14:22, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեքի Ղազարեան]] - [[:en:Jackie Kazarian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:48, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Պալասանեան]] - [[:en:Սոնիա Պալասանեան]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:33, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Տաթեւ Չախեան]] - [[:en:Tatev Chakhian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:32, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նելլի Դանիէլեան]] - [[:en:Nelly Danielyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հուրի Պէրպէրեան]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:00, 16 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Աղբալեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 18:55, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կարինէ Ռաֆայէլեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 08:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սեւան Նագգաշեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 17:59, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Սիրան Աւետիսեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 15:53, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աննա Արզումանեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:30, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռայա Նազարեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:38, 8 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:09, 13 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Մաթա Հարի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 15:07, 13 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարդուհի Քալանթար]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կեդրոնական բանտի կիներուն բաժինը]] - ,--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Լիւսի Աշճեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:35, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Եւա Պեկլարեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:37, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ռէյչըլ Գաբրիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:38, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Յասմիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:14, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Իզապելլա Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էլէն Ասատրեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Նունէ Հայրապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էմմա Նահապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարսէն Աղաբեկեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արմինէ Անտա]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աստղիկ Գէորգեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Այտա Գիւմրեցի]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռուզաննա Դանիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Զուարթ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Մակինցեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Հեղինէ Մելիք-Հայկազեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արփենիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:01, 2 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Թարխանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 04:52, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Նուարդ Թումանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 19:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Մարինէ Ալես]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:41, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Ալլա Տէր Յակոբեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:05, 10 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Ռոզա Պետրոսեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:25, 10 Ապրիլ 2026 (UTC)]] hlotgybgrnjjyc0h1emsjxw95gcqeq8 250188 250182 2026-04-13T20:17:05Z Marina Boghigian 111 /* Հայ Կանայք */ 250188 wikitext text/x-wiki == Ստեղծել == # [[Ակնեզ Մօ]] - [[:en:Agnez Mo]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Անկուն]] - [[:en:Anggun]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:58, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պեռնար]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:54, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Կանտի]] - [[:en:Sonia Gandhi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 14:39, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Գարտինալէ]] - [[:en:Claudia Cardinale]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ֆետերիքա Մողերինի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:53, 24 Մարտ 2026 (UTC) # [[Մարլին Տիթրիք]] - [[:en:Marlene Dietrich]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Տեպի Ռէյնոլծ]] - [[:en:Debbie Reynolds]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճուտի Կարլընտ]] - [[:en:Judy Garland]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Նեթրեպքօ]] - [[:en:Anna Netrebko]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անն Իտալկօ]] - [[:en:Anne Hidalgo]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պըրնհարթ]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ակնես Քալամար]] - [[:en:Agnès Callamard]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:59, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մուրասաքի Շիքիպու]] - [[:en:Murasaki Shikibu]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 15:10, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլըրի Քլինթըն]] - [[:en:Hillary Clinton]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռոզա Լիւքսեմպուրկ]] - [[:en:Rosa Luxemburg]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Օսթըն]] - [[:en:Jane Austen]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մէյրի Ուալսթոնքրաֆթ]] - [[:en:Mary Wollstonecraft]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլարա Զեթքին]] - [[:en:Clara Zetkin]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիլին Մոնրօ]] - [[:en:Marilyn Monroe]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճուլիա Ռոպըրթս]] - [[:en:Julia Roberts]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Շթեֆի Կրաֆ]] - [[:en:Steffi Graf]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 09:44, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սիմոն Տը Պուվուար]] - [[:en:Simone de Beauvoir]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:39, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պենազիր Պութօ]] - [[:en:Benazir Bhutto]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աւրիլ Հէյնզ]] - [[:en:Avril Haines]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուիթնի Հիուսթըն]] - [[:en:Whitney Houston]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թերեզա Մէյ]] - [[:en:Theresa May]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կրեթա Թունպըրկ]] - [[:en:Greta Thunberg]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:53, 17 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սելենա]] - [[:en:Selena]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուրսուլա ֆոն տեր Լայըն]] - [[:en:Ursula von der Leyen]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սերենա Ուիլիըմզ]] - [[:en:Serena Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պրիթնի Սփիրզ]] - [[:en:Britney Spears]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Շայնպամ]] - [[:en:Claudia Sheinbaum]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճորճիա Մելոնի]] - [[:en:Giorgia Meloni]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Զախարովա]] - [[:en:Maria Zakharova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:50, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նուր Ալ-Հուսէյն]] - [[:en:Queen Noor of Jordan]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վիքթորիա Պեքհամ]] - [[:en:Victoria Beckham]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նիքոլ Քիտմըն]] - [[:en:Nicole Kidman]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օփրա Ուինֆրի]] - [[:en:Oprah Winfrey]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պրիժիթ Մաքրոն]] - [[:en:Brigitte Macron]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մոնիքա Պելուչի]] - [[:en:Monica Bellucci]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հալի Պերի]] - [[:en:Halle Berry]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օտրի Ազուլէ]] - [[:en:Audrey Azoulay]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մելանիա Թրամփ]] - [[:en:Melania Trump]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Շարափովա]] - [[:en:Maria Sharapova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:04, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաթալի Փորթմըն]] - [[:en:Natalie Portman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սանտրա Պուլլոք]] - [[:en:Sandra Bullock]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հերթա Միւլեր]] - [[:en:Herta Müller]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Ճեքսըն]] - [[:en:Mary Jackson (engineer)]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա]] - [[:en:Sarah]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլեր Ատամզ]] - [[:en:Claire Adams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պելլա Հատիտ]] - [[:en:Bella Hadid]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամալա Հարիս]] - [[:en:Kamala Harris]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մատոննա]] - [[:en:Madonna]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Շահի]] - [[:en:Sarah Shahi]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ալիս Սթոն Պլէքուէլ]] - [[:en:Alice Stone Blackwell]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լիւսի Սթոն]] - [[:en:Lucy Stone]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քեթրին Քլարք]] - [[:en:Katherine Clark]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Եսթեր]] - [[:en:Esther]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճոնիս Հան]] - [[:en:]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ռեպեքա (աստուածաշնչական կերպար)]] - [[:en:Rebecca (biblical figure)]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պարպարա Սամփսըն]] - [[:en:Barbara Sampson]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պարպարա]] - [[:en:Barbara]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Փաուլա տոս Սանթոս]] - [[:en:Ana Paula dos Santos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շանթալ Պիա]] - [[:en:Chantal Biya]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հինտա Տէպայ Իթնօ]] - [[:en:Hinda Déby Itno]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Նազարպայեւա ]] - [[:en:Sara Nazarbayeva]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անկելա Մերքել]] - [[:en:Angela Merkel]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռի Սոլ-ճու]] - [[:en:Ri Sol-ju]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Թաթիանա Քարիմովա]] - [[:en:Tatyana Karimova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սիլիա Ֆլորես]] - [[:en:Cilia Flores]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրէյս Մուկապէ]] - [[:en:Grace Mugabe]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Փիքֆըրտ]] - [[:en:Mary Pickford]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մէյ Ուեսթ]] - [[:en:Mae West]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճէյն Ֆոնտա]] - [[:en:Jane Fonda]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սինտի Քրաուֆորտ]] - [[:en:Cindy Crawford]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լիզ Թրաս]] - [[:en:Liz Truss]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սուելա Պրավըրման]] - [[:en:Suella Braverman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շէյխա Հասինա]] - [[:en:Sheikh Hasina]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաո­մի Քեմփ­պը­լ]] - [[:en:Naomi Campbell]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օպրի Փլազա]] - [[:en:Aubrey Plaza]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շարլիզ Թերոն ]] - [[:en: Շարլիզ Թերոն ]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կոլտա Մայիր]] - [[:en:Golda Meir]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ժիզել Պիւնտհեն]] - [[:en:Gisele Bündchen]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամերոն Տիազ]] - [[:en:Cameron Diaz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Փենելոփէ Քրուզ]] - [[:en:Penélope Cruz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կրէյս Քելի]] - [[:en:Grace Kelly]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Էլէանոր Ռուզվելթ]] - [[:en:Eleanor Roosevelt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարլա Պրունի]] - [[:en:Carla Bruni]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Էվա Փերոն]] - [[:en:Eva Perón]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Իմելտա Մարքոս]] - [[:en:Imelda Marcos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Միշէլ Օպամա]] - [[:en:Միշէլ Օպամա]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Ատամզ]] - [[:en:Jane Addams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նատիա Մուրատ]] - [[:en:Nadia Murad]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լամիէ Աճի Պաշար]] - [[:en:Lamiya Haji Bashar]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պեթթի Ուիլիըմզ]] - [[:en:Betty Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օլկա Թոկարչուկ]] - [[:en:Olga Tokarczuk]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթի Քորի]] - [[:en:Gerty Cori]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթրուտ Պել]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:46, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեն Փսաքի]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:57, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Փիքֆորտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ճիւլի Անտրիւս]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:00, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սիրիմաւօ Պանտարանայքէ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:01, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Իզապէլ Փերոն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:05, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Քլարա Ցեթքին]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:05, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Քեթլին Քենետի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:26, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Քեթրին Հեփպըրն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:23, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ուաֆա Սլէյման]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:07, 9 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Պել Պոյտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:16, 13 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[The Supremes]] - [[:en:The Supremes]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:34, 29 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[The Doors]] - [[:en:The_Doors]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Լորեն]] - [[:en:Sophia Loren]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճինա Լոլոպրիճիթա]] - [[:en:Gina Lollobrigida]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կանացի Արուեստի Ազգային Թանգարան]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:36, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Կանացիակերպ աղամաններ]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 07:01, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Թուլիփ Ճոշի]] - [[:en:Tulip Joshi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 19:07, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարինելա]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 15:44, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Վեպօ]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 16:38, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վենիւս Ուիլիըմս]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Քոլեթ Խուրի]] - [[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:09, 11 Ապրիլ 2026 (UTC)]] === Հայ Կանայք === # [[Կրեթա Վարդանեան]] - [[:en:Greta Vardanyan]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:06, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ատելիա Պետրոսեան]] - [[:en:Adeliia Petrosian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:07, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլարա Աբգար]] - [[:en:Clara Abkar]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կարինէ Ասլամազեան]] - [[:en:Karine Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնա Մովսէսեան]] - [[:en:Sona Movsesian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալիս Փանիկեան]] - [[:en:Alice Panikian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:10, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լոռի Հայթայեան]] - [[:en:Laury Haytayan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Վարդուհի Խաչատրեան (օփերայի երգչուհի)]] - [[:hy:Վարդուհի Խաչատրյան (օպերային երգչուհի)]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիա Նալպանտեան]] - [[:en:Maria Nalbandian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նուրհան]] - [[:en:Nourhanne]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նորա Գէորգեան]] - [[:en:Noura Kevorkian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:12, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիամ Նուր]] - [[:en:Mariam Nour]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալինա Մնացականեան]] - [[:en:Alina Mnatsakanian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրեթա Թասլաքեան]] - [[:en:Gretta Taslakian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կլատիս Պերեճիքլեան]] - [[:en:Gladys Berejiklian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:14, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քաթրին Ռոպ-Կրիյէ]] - [[:en:Catherine Robbe-Grillet]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիաննա Շիրինեան]] - [[:en:Marianna Shirinyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նինա Պէրպէրովա]] - [[:en:Nina Berberova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Սիմոնեան]] - [[:en:Nariné Simonian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Կասեան]] - [[:en:Anna Kasyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 12:52, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլտա Չոպոյեան]] - [[:en:Hilda Tchoboian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:55, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սառա Թանզիլլի]] - [[:en:Sarah Tanzilli]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարինա Ազնաւուրեան]] - [[:en:Karina Aznavourian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:05, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թամարա Խանըմ]] - [[:en:Tamara Khanum]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 20:03, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Երանուհի Ասլամազեան]] - [[:en:Eranuhi Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 14:22, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեքի Ղազարեան]] - [[:en:Jackie Kazarian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:48, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Պալասանեան]] - [[:en:Սոնիա Պալասանեան]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:33, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Տաթեւ Չախեան]] - [[:en:Tatev Chakhian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:32, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նելլի Դանիէլեան]] - [[:en:Nelly Danielyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հուրի Պէրպէրեան]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:00, 16 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Աղբալեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 18:55, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կարինէ Ռաֆայէլեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 08:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սեւան Նագգաշեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 17:59, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Սիրան Աւետիսեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 15:53, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աննա Արզումանեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:30, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռայա Նազարեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:38, 8 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:09, 13 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Մաթա Հարի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 15:07, 13 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարդուհի Քալանթար]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կեդրոնական բանտի կիներուն բաժինը]] - ,--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Լիւսի Աշճեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:35, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Եւա Պեկլարեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:37, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ռէյչըլ Գաբրիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:38, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Յասմիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:14, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Իզապելլա Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էլէն Ասատրեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Նունէ Հայրապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էմմա Նահապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարսէն Աղաբեկեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արմինէ Անտա]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աստղիկ Գէորգեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Այտա Գիւմրեցի]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռուզաննա Դանիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Զուարթ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Մակինցեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Հեղինէ Մելիք-Հայկազեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արփենիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:01, 2 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Թարխանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 04:52, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Նուարդ Թումանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 19:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Մարինէ Ալես]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:41, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Ալլա Տէր Յակոբեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:05, 10 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Ռոզա Պետրոսեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:25, 10 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Լիլիթ Գալստեան]] - --[[--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:16, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]] qzuborp5hfrlk2qwzxh6xebuz7qkqo3 250190 250188 2026-04-13T21:19:19Z Marina Boghigian 111 /* Հայ Կանայք */ 250190 wikitext text/x-wiki == Ստեղծել == # [[Ակնեզ Մօ]] - [[:en:Agnez Mo]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Անկուն]] - [[:en:Anggun]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:58, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պեռնար]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:54, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Կանտի]] - [[:en:Sonia Gandhi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 14:39, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Գարտինալէ]] - [[:en:Claudia Cardinale]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ֆետերիքա Մողերինի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:53, 24 Մարտ 2026 (UTC) # [[Մարլին Տիթրիք]] - [[:en:Marlene Dietrich]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Տեպի Ռէյնոլծ]] - [[:en:Debbie Reynolds]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճուտի Կարլընտ]] - [[:en:Judy Garland]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Նեթրեպքօ]] - [[:en:Anna Netrebko]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անն Իտալկօ]] - [[:en:Anne Hidalgo]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պըրնհարթ]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ակնես Քալամար]] - [[:en:Agnès Callamard]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:59, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մուրասաքի Շիքիպու]] - [[:en:Murasaki Shikibu]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 15:10, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլըրի Քլինթըն]] - [[:en:Hillary Clinton]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռոզա Լիւքսեմպուրկ]] - [[:en:Rosa Luxemburg]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Օսթըն]] - [[:en:Jane Austen]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մէյրի Ուալսթոնքրաֆթ]] - [[:en:Mary Wollstonecraft]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլարա Զեթքին]] - [[:en:Clara Zetkin]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիլին Մոնրօ]] - [[:en:Marilyn Monroe]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճուլիա Ռոպըրթս]] - [[:en:Julia Roberts]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Շթեֆի Կրաֆ]] - [[:en:Steffi Graf]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 09:44, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սիմոն Տը Պուվուար]] - [[:en:Simone de Beauvoir]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:39, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պենազիր Պութօ]] - [[:en:Benazir Bhutto]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աւրիլ Հէյնզ]] - [[:en:Avril Haines]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուիթնի Հիուսթըն]] - [[:en:Whitney Houston]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թերեզա Մէյ]] - [[:en:Theresa May]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կրեթա Թունպըրկ]] - [[:en:Greta Thunberg]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:53, 17 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սելենա]] - [[:en:Selena]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուրսուլա ֆոն տեր Լայըն]] - [[:en:Ursula von der Leyen]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սերենա Ուիլիըմզ]] - [[:en:Serena Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պրիթնի Սփիրզ]] - [[:en:Britney Spears]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Շայնպամ]] - [[:en:Claudia Sheinbaum]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճորճիա Մելոնի]] - [[:en:Giorgia Meloni]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Զախարովա]] - [[:en:Maria Zakharova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:50, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նուր Ալ-Հուսէյն]] - [[:en:Queen Noor of Jordan]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վիքթորիա Պեքհամ]] - [[:en:Victoria Beckham]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նիքոլ Քիտմըն]] - [[:en:Nicole Kidman]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օփրա Ուինֆրի]] - [[:en:Oprah Winfrey]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պրիժիթ Մաքրոն]] - [[:en:Brigitte Macron]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մոնիքա Պելուչի]] - [[:en:Monica Bellucci]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հալի Պերի]] - [[:en:Halle Berry]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օտրի Ազուլէ]] - [[:en:Audrey Azoulay]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մելանիա Թրամփ]] - [[:en:Melania Trump]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Շարափովա]] - [[:en:Maria Sharapova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:04, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաթալի Փորթմըն]] - [[:en:Natalie Portman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սանտրա Պուլլոք]] - [[:en:Sandra Bullock]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հերթա Միւլեր]] - [[:en:Herta Müller]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Ճեքսըն]] - [[:en:Mary Jackson (engineer)]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա]] - [[:en:Sarah]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլեր Ատամզ]] - [[:en:Claire Adams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պելլա Հատիտ]] - [[:en:Bella Hadid]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամալա Հարիս]] - [[:en:Kamala Harris]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մատոննա]] - [[:en:Madonna]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Շահի]] - [[:en:Sarah Shahi]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ալիս Սթոն Պլէքուէլ]] - [[:en:Alice Stone Blackwell]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լիւսի Սթոն]] - [[:en:Lucy Stone]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քեթրին Քլարք]] - [[:en:Katherine Clark]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Եսթեր]] - [[:en:Esther]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճոնիս Հան]] - [[:en:]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ռեպեքա (աստուածաշնչական կերպար)]] - [[:en:Rebecca (biblical figure)]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պարպարա Սամփսըն]] - [[:en:Barbara Sampson]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պարպարա]] - [[:en:Barbara]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Փաուլա տոս Սանթոս]] - [[:en:Ana Paula dos Santos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շանթալ Պիա]] - [[:en:Chantal Biya]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հինտա Տէպայ Իթնօ]] - [[:en:Hinda Déby Itno]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Նազարպայեւա ]] - [[:en:Sara Nazarbayeva]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անկելա Մերքել]] - [[:en:Angela Merkel]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռի Սոլ-ճու]] - [[:en:Ri Sol-ju]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Թաթիանա Քարիմովա]] - [[:en:Tatyana Karimova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սիլիա Ֆլորես]] - [[:en:Cilia Flores]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրէյս Մուկապէ]] - [[:en:Grace Mugabe]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Փիքֆըրտ]] - [[:en:Mary Pickford]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մէյ Ուեսթ]] - [[:en:Mae West]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճէյն Ֆոնտա]] - [[:en:Jane Fonda]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սինտի Քրաուֆորտ]] - [[:en:Cindy Crawford]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լիզ Թրաս]] - [[:en:Liz Truss]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սուելա Պրավըրման]] - [[:en:Suella Braverman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շէյխա Հասինա]] - [[:en:Sheikh Hasina]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաո­մի Քեմփ­պը­լ]] - [[:en:Naomi Campbell]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օպրի Փլազա]] - [[:en:Aubrey Plaza]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շարլիզ Թերոն ]] - [[:en: Շարլիզ Թերոն ]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կոլտա Մայիր]] - [[:en:Golda Meir]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ժիզել Պիւնտհեն]] - [[:en:Gisele Bündchen]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամերոն Տիազ]] - [[:en:Cameron Diaz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Փենելոփէ Քրուզ]] - [[:en:Penélope Cruz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կրէյս Քելի]] - [[:en:Grace Kelly]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Էլէանոր Ռուզվելթ]] - [[:en:Eleanor Roosevelt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարլա Պրունի]] - [[:en:Carla Bruni]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Էվա Փերոն]] - [[:en:Eva Perón]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Իմելտա Մարքոս]] - [[:en:Imelda Marcos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Միշէլ Օպամա]] - [[:en:Միշէլ Օպամա]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Ատամզ]] - [[:en:Jane Addams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նատիա Մուրատ]] - [[:en:Nadia Murad]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լամիէ Աճի Պաշար]] - [[:en:Lamiya Haji Bashar]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պեթթի Ուիլիըմզ]] - [[:en:Betty Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օլկա Թոկարչուկ]] - [[:en:Olga Tokarczuk]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթի Քորի]] - [[:en:Gerty Cori]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթրուտ Պել]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:46, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեն Փսաքի]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:57, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Փիքֆորտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ճիւլի Անտրիւս]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:00, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սիրիմաւօ Պանտարանայքէ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:01, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Իզապէլ Փերոն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:05, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Քլարա Ցեթքին]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:05, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Քեթլին Քենետի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:26, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Քեթրին Հեփպըրն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:23, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ուաֆա Սլէյման]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:07, 9 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Պել Պոյտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:16, 13 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[The Supremes]] - [[:en:The Supremes]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:34, 29 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[The Doors]] - [[:en:The_Doors]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Լորեն]] - [[:en:Sophia Loren]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճինա Լոլոպրիճիթա]] - [[:en:Gina Lollobrigida]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կանացի Արուեստի Ազգային Թանգարան]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:36, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Կանացիակերպ աղամաններ]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 07:01, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Թուլիփ Ճոշի]] - [[:en:Tulip Joshi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 19:07, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարինելա]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 15:44, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Վեպօ]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 16:38, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վենիւս Ուիլիըմս]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Քոլեթ Խուրի]] - [[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:09, 11 Ապրիլ 2026 (UTC)]] === Հայ Կանայք === # [[Կրեթա Վարդանեան]] - [[:en:Greta Vardanyan]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:06, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ատելիա Պետրոսեան]] - [[:en:Adeliia Petrosian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:07, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլարա Աբգար]] - [[:en:Clara Abkar]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կարինէ Ասլամազեան]] - [[:en:Karine Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնա Մովսէսեան]] - [[:en:Sona Movsesian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալիս Փանիկեան]] - [[:en:Alice Panikian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:10, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լոռի Հայթայեան]] - [[:en:Laury Haytayan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Վարդուհի Խաչատրեան (օփերայի երգչուհի)]] - [[:hy:Վարդուհի Խաչատրյան (օպերային երգչուհի)]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիա Նալպանտեան]] - [[:en:Maria Nalbandian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նուրհան]] - [[:en:Nourhanne]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նորա Գէորգեան]] - [[:en:Noura Kevorkian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:12, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիամ Նուր]] - [[:en:Mariam Nour]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալինա Մնացականեան]] - [[:en:Alina Mnatsakanian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրեթա Թասլաքեան]] - [[:en:Gretta Taslakian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կլատիս Պերեճիքլեան]] - [[:en:Gladys Berejiklian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:14, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քաթրին Ռոպ-Կրիյէ]] - [[:en:Catherine Robbe-Grillet]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիաննա Շիրինեան]] - [[:en:Marianna Shirinyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նինա Պէրպէրովա]] - [[:en:Nina Berberova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Սիմոնեան]] - [[:en:Nariné Simonian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Կասեան]] - [[:en:Anna Kasyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 12:52, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլտա Չոպոյեան]] - [[:en:Hilda Tchoboian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:55, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սառա Թանզիլլի]] - [[:en:Sarah Tanzilli]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարինա Ազնաւուրեան]] - [[:en:Karina Aznavourian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:05, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թամարա Խանըմ]] - [[:en:Tamara Khanum]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 20:03, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Երանուհի Ասլամազեան]] - [[:en:Eranuhi Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 14:22, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեքի Ղազարեան]] - [[:en:Jackie Kazarian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:48, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Պալասանեան]] - [[:en:Սոնիա Պալասանեան]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:33, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Տաթեւ Չախեան]] - [[:en:Tatev Chakhian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:32, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նելլի Դանիէլեան]] - [[:en:Nelly Danielyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հուրի Պէրպէրեան]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:00, 16 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Աղբալեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 18:55, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կարինէ Ռաֆայէլեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 08:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սեւան Նագգաշեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 17:59, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Սիրան Աւետիսեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 15:53, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աննա Արզումանեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:30, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռայա Նազարեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:38, 8 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:09, 13 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Մաթա Հարի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 15:07, 13 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարդուհի Քալանթար]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կեդրոնական բանտի կիներուն բաժինը]] - ,--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Լիւսի Աշճեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:35, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Եւա Պեկլարեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:37, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ռէյչըլ Գաբրիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:38, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Յասմիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:14, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Իզապելլա Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էլէն Ասատրեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Նունէ Հայրապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էմմա Նահապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարսէն Աղաբեկեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արմինէ Անտա]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աստղիկ Գէորգեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Այտա Գիւմրեցի]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռուզաննա Դանիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Զուարթ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Մակինցեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Հեղինէ Մելիք-Հայկազեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արփենիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:01, 2 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Թարխանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 04:52, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Նուարդ Թումանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 19:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Մարինէ Ալես]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:41, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Ալլա Տէր Յակոբեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:05, 10 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Ռոզա Պետրոսեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:25, 10 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Լիլիթ Գալստեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:16, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Նունէ Եսայեան]] - --[[--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:19, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Շուշան Պետրոսեան]] - --[[--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:19, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Սիլվա Յակոբեան]] - --[[--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:19, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Նարէ Գէորգեան]] - --[[--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:19, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]] 7m555odtk4qydrtbuh4c0h257kwyyt3 0 31486 250177 2026-04-13T13:13:33Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Պել Պոյտ''' ({{Lang-en|Belle Boyd}}, {{ԱԾ}}), դաշնակցային լրտես, ներդրում ունեցած է Հարաւային պատերազմի ջանքերուն մէջ՝ [[Ամերիկա|Ամերիկայի]] քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ։ Ան շարունակած է ասպարէզը` իբրեւ դերասանուհի եւ դասախօս<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.aztagdaily...»: 250177 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Պել Պոյտ''' ({{Lang-en|Belle Boyd}}, {{ԱԾ}}), դաշնակցային լրտես, ներդրում ունեցած է Հարաւային պատերազմի ջանքերուն մէջ՝ [[Ամերիկա|Ամերիկայի]] քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ։ Ան շարունակած է ասպարէզը` իբրեւ դերասանուհի եւ դասախօս<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/605694|title=Լրտեսները Դաւաճա՞ն, Թէ՞ Հայրենասէր Են|date=2024-02-02|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-04-13}}</ref><ref name=":0" />: == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է Մարթինսպուրկ, Վիրճինիա (այժմ՝ Արեւմտեան Վիրճինիայի մաս): Պել իր մանկութիւնը նկարագրած է իբրեւ հովուերգական<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/belleboydincamp01hardgoog|title=Belle Boyd in Camp and Prison|last=Belle Boyd|first=Sam Wylde Hardinge|date=1865|publisher=Saunders, Otley, and Co.|others=Oxford University|language=անգլերէն}}</ref>: Ծննդավայրին մէջ նախնական կրթութիւն ստանալէ ետք, 1856 թուականին, 12 տարեկան հասակին, ան աւարտած է [[Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]] Մերիլենտ նահանգի Պալթիմոր քաղաքի Մաունթ Ուաշինկթընի կանանց քոլէճը: == Իբրեւ լրտես == [[Պատկեր:Belle boyd grave.jpg|ձախից|մինի|215x215փքս|Պել Պոյտի գերզմանը։]] Ան աշխատած է հօրը պանդոկը՝ Ֆրոնթ Ռոյեալի մէջ, Վիրճինիա, եւ արժէքաւոր տեղեկութիւններ տրամադրած է Համադաշնային զօրավար [[Սթոնուոլ Ճեքսըն|Սթոնուոլ Ճեքսընին]], 1862 թուականին։ Պել '''լ'''սելով, որ Միութեան սպաները կը քննարկեն նահանջի իրենց ծրագիրները, ան երկու բանակներու առաջին գիծերէն յաջողութեամբ անցած է՝ այդ ծրագիրները փոխանցելու դաշնակցային զօրավար Սթոնուոլ Ճեքսընին: Պել Պոյտի հետագայ սխրագործութիւնները նուազ յատկանշական եղած են, բայց դեռահաս աղջկան կերպարը, որ հարաւային ազնուականութեան նուրբ անդամ էր, հանդէս եկած է իբրեւ լրտես, գրաւիչ՝ ամերիկեան հանրութեան համար: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասանուհիներ]] 4e9plwaoeonmhvfztjelmz10q03lvmi 250179 250177 2026-04-13T13:21:49Z Azniv Stepanian 8 250179 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Պել Պոյտ''' ({{Lang-en|Belle Boyd}}, {{ԱԾ}}), դաշնակցային լրտես, ներդրում ունեցած է Հարաւային պատերազմի ջանքերուն մէջ՝ [[Ամերիկա|Ամերիկայի]] քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ։ Ան շարունակած է ասպարէզը` իբրեւ դերասանուհի եւ դասախօս<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/605694|title=Լրտեսները Դաւաճա՞ն, Թէ՞ Հայրենասէր Են|date=2024-02-02|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-04-13}}</ref>: == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է Մարթինսպուրկ, Վիրճինիա (այժմ՝ Արեւմտեան Վիրճինիայի մաս): Պել իր մանկութիւնը նկարագրած է իբրեւ հովուերգական<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/belleboydincamp01hardgoog|title=Belle Boyd in Camp and Prison|last=Belle Boyd|first=Sam Wylde Hardinge|date=1865|publisher=Saunders, Otley, and Co.|others=Oxford University|language=անգլերէն}}</ref>: Ծննդավայրին մէջ նախնական կրթութիւն ստանալէ ետք, 1856 թուականին, 12 տարեկան հասակին, ան աւարտած է [[Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]] Մերիլենտ նահանգի Պալթիմոր քաղաքի Մաունթ Ուաշինկթընի կանանց քոլէճը: == Իբրեւ լրտես == [[Պատկեր:Belle boyd grave.jpg|ձախից|մինի|215x215փքս|Պել Պոյտի գերզմանը։]] Ան աշխատած է հօրը պանդոկը՝ Ֆրոնթ Ռոյեալի մէջ, Վիրճինիա, եւ արժէքաւոր տեղեկութիւններ տրամադրած է Համադաշնային զօրավար [[Սթոնուոլ Ճեքսըն|Սթոնուոլ Ճեքսընին]], 1862 թուականին։ Պել '''լ'''սելով, որ Միութեան սպաները կը քննարկեն նահանջի իրենց ծրագիրները, ան երկու բանակներու առաջին գիծերէն յաջողութեամբ անցած է՝ այդ ծրագիրները փոխանցելու դաշնակցային զօրավար Սթոնուոլ Ճեքսընին: Պել Պոյտի հետագայ սխրագործութիւնները նուազ յատկանշական եղած են, բայց դեռահաս աղջկան կերպարը, որ հարաւային ազնուականութեան նուրբ անդամ էր, հանդէս եկած է իբրեւ լրտես, գրաւիչ՝ ամերիկեան հանրութեան համար: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասանուհիներ]] ra16fpbvrllwx5v3roit8fl7lae2qe8 0 31487 250180 2026-04-13T15:03:35Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Մաթա Հարի''' ({{Lang-nl|Mata Hari}}, {{ԱԾ}}), ծագումով հոլանտացի լրտես։ Ան ժամանակակից պատմութեան ամէնէն յայտնի լրտեսն է։ Հոլանտացի պարուհի եւ հանրակին։ [[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմի]] ժամանակ ֆրանսացիներու կողմէ մահուա...»: 250180 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Մաթա Հարի''' ({{Lang-nl|Mata Hari}}, {{ԱԾ}}), ծագումով հոլանտացի լրտես։ Ան ժամանակակից պատմութեան ամէնէն յայտնի լրտեսն է։ Հոլանտացի պարուհի եւ հանրակին։ [[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմի]] ժամանակ ֆրանսացիներու կողմէ մահուան դատապարտուած է՝ լրտեսական գործունէութեան պատճառով։ Ան դարձած է գրողներու<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/605694|title=Լրտեսները Դաւաճա՞ն, Թէ՞ Հայրենասէր Են|date=2024-02-02|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-04-13}}</ref>, պատմաբաններու եւ ժապաւէնի բեմադրիչներու համար հարուստ նիւթի աղբիւր՝ արժանանալով «լրտեսներու լրտես» տիտղոսին: Ան ներկայացուած է իբրեւ գեղեցիկ եւ գրաւիչ կին, որ կը հմայէ եւ կը գայթակղեցնէ ամէնէն ազդեցիկ տղամարդերը։ Սակայն իսկութեան մէջ Մաթա Հարին բաւական պարզ եւ անհրապոյր եղած է։ Իւրաքանչիւր գիրքի եւ իւրաքանչիւր ժապաւէնի հետ անոր պատմութեան աւելցած են նոր, խորհրդաւոր եւ գրաւիչ մանրամասնութիւններ, նոյնիսկ մինչեւ այն կէտը, որ զինք մարմնաւորած են ժապաւէնի ամէնէն ագեղեցիկ դերասանուհիները։ Երբ ֆրանսական ոստիկանութիւնը տարածած է անոր լուսանկարները՝ 1917 թուականի մահապատիժէն ետք, մարդիկ ապշած են անոր արտաքինին վրայ։ == Վկայութիւն == Ըստ վկայութեան մը, 1916 թուականի [[Գարուն|գարնան]], երբ ան կը բնակէր Լա Հէյի մէջ,  [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] հիւպատոս մը առաջարկած է անոր վճարել այն տեղեկատուութեան համար, որ ան կրնայ ստանալ [[Ֆրանսա]] իր յաջորդ այցելութեան ժամանակ: Ան ֆրանսացիներու կողմէ ձերբակալուելէ ետք միայն խոստովանած է, որ որոշ հին տեղեկութիւններ տուած է գերմանական հետախուզութեան աշխատակիցին: Գերմանական կառավարութիւնը հրապարակաւ արդարացուցած է Մաթա Հարին 1930 թուականին, եւ անոր գործունէութիւնը փաստող ֆրանսական թղթածրարը, ըստ տեղեկութիւններու, վկայած է անոր անմեղութեան մասին<ref name=":0" />: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} g82zoh7rs46s6ugz0qmg75xk3aaa4dw 250181 250180 2026-04-13T15:06:31Z Azniv Stepanian 8 250181 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Մաթա Հարի''' ({{Lang-nl|Mata Hari}}, {{ԱԾ}}), ծագումով հոլանտացի լրտես։ Ան ժամանակակից պատմութեան ամէնէն յայտնի լրտեսն է։ Հոլանտացի պարուհի եւ հանրակին։ [[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմի]] ժամանակ ֆրանսացիներու կողմէ մահուան դատապարտուած է՝ լրտեսական գործունէութեան պատճառով։ [[Պատկեր:Mata Hari dancing in the Musée Guimet (1905) - 1.jpg|ձախից|մինի|183x183փքս|Մաթա Հարիի ելոյթը, 1905։]] Ան դարձած է գրողներու<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/605694|title=Լրտեսները Դաւաճա՞ն, Թէ՞ Հայրենասէր Են|date=2024-02-02|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-04-13}}</ref>, պատմաբաններու եւ ժապաւէնի բեմադրիչներու համար հարուստ նիւթի աղբիւր՝ արժանանալով «լրտեսներու լրտես» տիտղոսին: Ան ներկայացուած է իբրեւ գեղեցիկ եւ գրաւիչ կին, որ կը հմայէ եւ կը գայթակղեցնէ ամէնէն ազդեցիկ տղամարդերը։ Սակայն իսկութեան մէջ Մաթա Հարին բաւական պարզ եւ անհրապոյր եղած է։ Իւրաքանչիւր գիրքի եւ իւրաքանչիւր ժապաւէնի հետ անոր պատմութեան աւելցած են նոր, խորհրդաւոր եւ գրաւիչ մանրամասնութիւններ, նոյնիսկ մինչեւ այն կէտը, որ զինք մարմնաւորած են ժապաւէնի ամէնէն ագեղեցիկ դերասանուհիները։ Երբ ֆրանսական ոստիկանութիւնը տարածած է անոր լուսանկարները՝ 1917 թուականի մահապատիժէն ետք, մարդիկ ապշած են անոր արտաքինին վրայ։ == Վկայութիւն == Ըստ վկայութեան մը, 1916 թուականի [[Գարուն|գարնան]], երբ ան կը բնակէր Լա Հէյի մէջ,  [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] հիւպատոս մը առաջարկած է անոր վճարել այն տեղեկատուութեան համար, որ ան կրնայ ստանալ [[Ֆրանսա]] իր յաջորդ այցելութեան ժամանակ: Ան ֆրանսացիներու կողմէ ձերբակալուելէ ետք միայն խոստովանած է, որ որոշ հին տեղեկութիւններ տուած է գերմանական հետախուզութեան աշխատակիցին: Գերմանական կառավարութիւնը հրապարակաւ արդարացուցած է Մաթա Հարին 1930 թուականին, եւ անոր գործունէութիւնը փաստող ֆրանսական թղթածրարը, ըստ տեղեկութիւններու, վկայած է անոր անմեղութեան մասին<ref name=":0" />: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 7ygkkgnlg2hvpdt7hx5resiy2gnrs8m 0 31488 250183 2026-04-13T17:13:41Z HoMen 269 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Կրօնական կառոյց|հայերէն անուանում=Թէոթոքու (Աստուածածնի) Գալիբեթրաս վանք|երկիր=Յունաստան|կրօնադաւանանք=Յոյն Ուղղափառ Եկեղեցի|շրջան=[[Վերմիօ]] լեռ|ներկայ վիճակ=Կանգուն|հիմնադրուած=|պատկեր=|պատկերի չափ=|բնօրինակ անուանում=Μονή Θεοτόκου Καλλίπετρας|...»: 250183 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրօնական կառոյց|հայերէն անուանում=Թէոթոքու (Աստուածածնի) Գալիբեթրաս վանք|երկիր=Յունաստան|կրօնադաւանանք=Յոյն Ուղղափառ Եկեղեցի|շրջան=[[Վերմիօ]] լեռ|ներկայ վիճակ=Կանգուն|հիմնադրուած=|պատկեր=|պատկերի չափ=|բնօրինակ անուանում=Μονή Θεοτόκου Καλλίπετρας|առաջին յիշատակում=1146}} '''Թէոթոքու (Աստուածածնի) Գալիբեթրաս վանք''' ([[Յունարէն|յուն․]]՝ Μονή Θεοτόκου Καλλίπετρας). արական վանք։ Կը գտնուի [[Ալիաքմոնաս]] գետին հիւսիսը, [[Վերմիօ]] լերան վրայ, [[Իմաթիա]] գաւառին մէջ։ Վանքը կը պատկանի Վերիայի, Նաուսայի եւ Գամբանիայի կաթողիկէ Մայր եկեղեցւոյ։ Վանքին սրբապատկերն է Գալիբեթրասի Աստուածածինը՝ ԺԸ․ դարու փոքր չափի պատկեր մը՝ արծաթեայ վերնազգեստով, պատրաստուած [[1845 թուական|1845]]-ին։ Վանքը [[8 Սեպտեմբեր|Սեպտեմբեր 8]]-ին կը տօնէ (Աստուածածնի ծննդեան տօնը)։ Վերիա քաղաքէն 10 քմ հեռու է։ == Պատմական == [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական]] ուշ շրջանէն մինչեւ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան ժամանակաշրջան]], վանքը մաս կազմած է [[Ալիաքմոնաս]] գետի հովիտը գտնուող մեծ վանական համալիրին։ Վանքի գոյութեան մասին [[1946 թուական|1146]]-էն տեղեկութիւն պահպանուած է։ Ան մասամբ կործանուած է Նաուսայի ապստամբութեան ([[1822 թուական|1822]]) եւ անոր յաջորդող ջարդերու պատմաշրջանին։ [[Մակեդոնական պայքար (1904-08)|Մակեդոնական]] [[Մակեդոնական պայքար (1904-08)|պայքարի]] ժամանակաշրջանին (1904-08) վանքը կ՛աւերուի։ [[1941 թուական|1941-]]<nowiki/>ին մինչ այդ պահպանուած շէնքերը, ինչպէս նաեւ եկեղեցին, կործանարար հրդեհի կը մատնուին։ 1970-ական թուականներուն, շնորհիւ հարեւան Ռահի գիւղի բնակիչներուն ջանքերուն եւ աշխատանքին կը կառուցուին ներկայիս եկեղեցին եւ հարակից առաջին շէնքերը։ [[1 Յուլիս]], [[2003 թուական|2003]]-ին, նոր միաբանութիւն մը կը հաստատուի վանքին մէջ, եւ այդ ժամանակէն ի վեր ան շարունակաբար կը գործէ։ Ունի ուժեղ պաշտամունքային կեանք մը՝ ամէնօրեայ Սուրբ Պատարագով եւ յաճախակի գիշերային արթնութիւններով։ [[Աստուածայայտնութիւն, տօն|Աստուածայայտնութեան]] օրը՝ [[6 Յունուար|Յունուար 6]], Ալիաքմոնաս գետին ջուրերուն մէջ Խաչը նետելու արարողութիւնը ([[Խաչի Տօներ|Գիւտ Խաչի]]) մեծափառ կերպով կը նշուի։ == Սուրբ գանձեր == Վանքին մէջ պահպանուած են բազմաթիւ սուրբ մասունքներ եւ նշխարներ, որոնք երկրպագութեան կը յանձնուին իրենց յիշատակի կամ տօնի օրը։ Ինչպէս օրինակ՝ Տեառն Խաչի, Աստուածածնի Մաֆորիու, Կարապետին, Ս. Աննայի (25/7, 9/9 & 9/12), Պետրոս Առաքեալին (16/1 & 29/6), Պօղոս Առաքեալին (29/6), Անդրէաս Առաքեալին (30/11), Փիլիպպոս Առաքեալին (14/11), Ղազարոսի (17/10), [[Բարսեղ Կեսարացի|Մեծ Վասիլի]] (1/1), [[Յովհաննէս Ոսկեբերան|Յովհաննէս Ոսկեբերանի]] (27/1 & 13/11), Գրիգոր աստուածաբանի (25/1), Գրիգորիս երկխօսի (12/3), Մոդեստոս Երուսաղէմացիի (16/12), Նիկողայոս Զմիւռնացիի (6/12), Պանկրատիոս Տաւրոմենիացիի (9/2 & 9/7), Կղեմէս Ռոմայեցիի (24/11), Եղեւթերիոսի եւ Անթիայի (15/12), Անտիպաս Պերգամոնացիի (11/4), Դիոնիսիոս Փարիզեցիի (9/10), Յանուարիոս Նէապոլսեցիի, Փաւստոս սարկաւագի եւ Դիսիդերիոս ընթերցողի (21/4), Խարալամբոսի (10/2), Կոզմաս Այթոլոսի (24/8), Գէորգիոսի (4/11), Անտոն Մեծի (17/1), Մակարիոս Մեծի (19/1), Բենեդիկտոս Նուրսիացիի (14/3), Յովհաննէս Կալիւբիտացիի (15/1), Եմենոսի (9/10), Սերովբէ Սարովացիի (2/1), Կիւրեղի (14/2 & 11/5), Եւստաթիոսի (20/9), Գէորգի (23/4), Վաքհոսի (7/10), Քրիստոֆորոսի (9/5), Արտեմիոսի (20/10), Թրիփոնի (1/2), Գոզմասի եւ Դամիանոսի (1/7 & 1/11), Բանտելէիմոնի (27/7), Մեդիկիանոսի (26/6), Նիկանդրոսի (8/7), Պոնիֆատիոսի (19/12), Երասիմոս Մեծագեղեցկացիի (3/7), Յովհաննէս Գոնիցասիի (4/1 & 23/9), Յովհաննէս զինուորի (29/7), Գոստանտինի եւ Ելենիի (21/5), Իրինա Խրիսովալանդացիի (28/7), Մարիամ Մագդաղենացիի (22/7), Կոյս Լուսիայի (13/12), Բերբետուայի (1/2), Ուրսուլայի (21/10), Վիքթորիա կուսանահատակի (10/7 & 23/12), Սոֆիա Գլիսուրացիի (6/5) եւ ուրիշներ։ <ref>[https://imkallipetras.gr/el/2015-05-27-16-47-44/%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%B9%CE%BA%CF%8C Μονή Καλλίπετρας: Ένας Αιώνιος Φάρος Πίστης! Գալիբեթրաս Վանք․ Հաւատքի փարաւոր փարոս{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20230207192927/https://www.imverias.gr/index.php/imones/11-iera-moni-kallitetras Վերիայի, Նաուսայի եւ Գամբանիայի կաթողիկէ Մայր եկեղեցի, Գալիբեթրաս Վանք, ընդհանուր տեղեկութիւններ եւ պատմական, 7-2-2023{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://golden-greece.gr/monasteries/makedonia/imathia/moni-theotokou-kalipetras golden-greece.gr Ոսկեայ Յունաստան - Գալիբեթրաս Վանք{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.ekklisiaonline.gr/nea/i-moni-theotokou-kallipetras-theofania-2023-stin-ochthi-tou-aliakmona/ Գալիբեթրաս Վանք․ Աստուածայայտնութիւն Ալեաքմոնսաի ափերուն 2023, 6-1-2023{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.visit-centralmacedonia.gr/el/1-%CF%84%CE%B9-%CE%BD%CE%B1-%CE%BA%CE%B1%CE%BD%CE%B5%CF%84%CE%B5/64/%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF%CF%82/264/m%CE%BF%CE%BD%CE%B7-%CE%B8%CE%B5%CE%BF%CF%84%CE%BF%CE%BA%CE%BF%CF%85-%CE%BA%CE%B1%CE%BB%CE%BB%CE%B9%CF%80%CE%B5%CF%84%CF%81%CE%B1%CF%82 Կեդրոնական Մակեդոնիոյ տեսարծան վայրեր, Գալիբեթրաս Վանք{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Hpjf3aKaftg Տեսերիզ-Գալիբեթրաս Վանք{{ref-el}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} soygz2gxw2zwetohrlv9klmir3wprmz 250185 250183 2026-04-13T17:25:03Z HoMen 269 250185 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրօնական կառոյց|հայերէն անուանում=Թէոթոքու (Աստուածածնի) Գալիբեթրաս վանք|երկիր=Յունաստան|կրօնադաւանանք=Յոյն Ուղղափառ Եկեղեցի|շրջան=[[Վերմիօ]] լեռ|ներկայ վիճակ=Կանգուն|հիմնադրուած=|պատկեր=|պատկերի չափ=|բնօրինակ անուանում=Μονή Θεοτόκου Καλλίπετρας|առաջին յիշատակում=1146}} '''Թէոթոքու (Աստուածածնի) Գալիբեթրաս վանք''' ([[Յունարէն|յուն․]]՝ Μονή Θεοτόκου Καλλίπετρας). արական վանք։ Կը գտնուի [[Ալիաքմոնաս]] գետին հիւսիսը, [[Վերմիօ]] լերան վրայ, [[Իմաթիա]] գաւառին մէջ։ Վանքը կը պատկանի Վերիայի, Նաուսայի եւ Գամբանիայի կաթողիկէ Մայր եկեղեցւոյ։ Վանքին սրբապատկերն է Գալիբեթրասի Աստուածածինը՝ ԺԸ․ դարու փոքր չափի պատկեր մը՝ արծաթեայ վերնազգեստով, պատրաստուած [[1845 թուական|1845]]-ին։ Վանքը [[8 Սեպտեմբեր|Սեպտեմբեր 8]]-ին կը տօնէ (Աստուածածնի ծննդեան տօնը)։ Վերիա քաղաքէն 10 քմ հեռու է։ == Պատմական == [[Պատկեր:ΑΛΙΑΚΜΟΝΑΣ.jpg|մինի|Ալիաքմոնաս գետը, համանուն հովիտը դիտուած Վերմիօ լեռէն]] [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական]] ուշ շրջանէն մինչեւ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան ժամանակաշրջան]], վանքը մաս կազմած է [[Ալիաքմոնաս]] գետի հովիտը գտնուող մեծ վանական համալիրին։ Վանքի գոյութեան մասին [[1946 թուական|1146]]-էն տեղեկութիւն պահպանուած է։ Ան մասամբ կործանուած է Նաուսայի ապստամբութեան ([[1822 թուական|1822]]) եւ անոր յաջորդող ջարդերու պատմաշրջանին։ [[Մակեդոնական պայքար (1904-08)|Մակեդոնական]] [[Մակեդոնական պայքար (1904-08)|պայքարի]] ժամանակաշրջանին (1904-08) վանքը կ՛աւերուի։ [[1941 թուական|1941-]]<nowiki/>ին մինչ այդ պահպանուած շէնքերը, ինչպէս նաեւ եկեղեցին, կործանարար հրդեհի կը մատնուին։ 1970-ական թուականներուն, շնորհիւ հարեւան Ռահի գիւղի բնակիչներուն ջանքերուն եւ աշխատանքին կը կառուցուին ներկայիս եկեղեցին եւ հարակից առաջին շէնքերը։ [[1 Յուլիս]], [[2003 թուական|2003]]-ին, նոր միաբանութիւն մը կը հաստատուի վանքին մէջ, եւ այդ ժամանակէն ի վեր ան շարունակաբար կը գործէ։ Ունի ուժեղ պաշտամունքային կեանք մը՝ ամէնօրեայ Սուրբ Պատարագով եւ յաճախակի գիշերային արթնութիւններով։ [[Աստուածայայտնութիւն, տօն|Աստուածայայտնութեան]] օրը՝ [[6 Յունուար|Յունուար 6]], Ալիաքմոնաս գետին ջուրերուն մէջ Խաչը նետելու արարողութիւնը ([[Խաչի Տօներ|Գիւտ Խաչի]]) մեծափառ կերպով կը նշուի։ == Սուրբ գանձեր == Վանքին մէջ պահպանուած են բազմաթիւ սուրբ մասունքներ եւ նշխարներ, որոնք երկրպագութեան կը յանձնուին իրենց յիշատակի կամ տօնի օրը։ Ինչպէս օրինակ՝ Տեառն Խաչի, Աստուածածնի Մաֆորիու, Կարապետին, Ս. Աննայի (25/7, 9/9 & 9/12), Պետրոս Առաքեալին (16/1 & 29/6), Պօղոս Առաքեալին (29/6), Անդրէաս Առաքեալին (30/11), Փիլիպպոս Առաքեալին (14/11), Ղազարոսի (17/10), [[Բարսեղ Կեսարացի|Մեծ Վասիլի]] (1/1), [[Յովհաննէս Ոսկեբերան|Յովհաննէս Ոսկեբերանի]] (27/1 & 13/11), Գրիգոր աստուածաբանի (25/1), Գրիգորիս երկխօսի (12/3), Մոդեստոս Երուսաղէմացիի (16/12), Նիկողայոս Զմիւռնացիի (6/12), Պանկրատիոս Տաւրոմենիացիի (9/2 & 9/7), Կղեմէս Ռոմայեցիի (24/11), Եղեւթերիոսի եւ Անթիայի (15/12), Անտիպաս Պերգամոնացիի (11/4), Դիոնիսիոս Փարիզեցիի (9/10), Յանուարիոս Նէապոլսեցիի, Փաւստոս սարկաւագի եւ Դիսիդերիոս ընթերցողի (21/4), Խարալամբոսի (10/2), Կոզմաս Այթոլոսի (24/8), Գէորգիոսի (4/11), Անտոն Մեծի (17/1), Մակարիոս Մեծի (19/1), Բենեդիկտոս Նուրսիացիի (14/3), Յովհաննէս Կալիւբիտացիի (15/1), Եմենոսի (9/10), Սերովբէ Սարովացիի (2/1), Կիւրեղի (14/2 & 11/5), Եւստաթիոսի (20/9), Գէորգի (23/4), Վաքհոսի (7/10), Քրիստոֆորոսի (9/5), Արտեմիոսի (20/10), Թրիփոնի (1/2), Գոզմասի եւ Դամիանոսի (1/7 & 1/11), Բանտելէիմոնի (27/7), Մեդիկիանոսի (26/6), Նիկանդրոսի (8/7), Պոնիֆատիոսի (19/12), Երասիմոս Մեծագեղեցկացիի (3/7), Յովհաննէս Գոնիցասիի (4/1 & 23/9), Յովհաննէս զինուորի (29/7), Գոստանտինի եւ Ելենիի (21/5), Իրինա Խրիսովալանդացիի (28/7), Մարիամ Մագդաղենացիի (22/7), Կոյս Լուսիայի (13/12), Բերբետուայի (1/2), Ուրսուլայի (21/10), Վիքթորիա կուսանահատակի (10/7 & 23/12), Սոֆիա Գլիսուրացիի (6/5) եւ ուրիշներ։ <ref>[https://imkallipetras.gr/el/2015-05-27-16-47-44/%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%B9%CE%BA%CF%8C Μονή Καλλίπετρας: Ένας Αιώνιος Φάρος Πίστης! Գալիբեթրաս Վանք․ Հաւատքի փարաւոր փարոս{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20230207192927/https://www.imverias.gr/index.php/imones/11-iera-moni-kallitetras Վերիայի, Նաուսայի եւ Գամբանիայի կաթողիկէ Մայր եկեղեցի, Գալիբեթրաս Վանք, ընդհանուր տեղեկութիւններ եւ պատմական, 7-2-2023{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://golden-greece.gr/monasteries/makedonia/imathia/moni-theotokou-kalipetras golden-greece.gr Ոսկեայ Յունաստան - Գալիբեթրաս Վանք{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.ekklisiaonline.gr/nea/i-moni-theotokou-kallipetras-theofania-2023-stin-ochthi-tou-aliakmona/ Գալիբեթրաս Վանք․ Աստուածայայտնութիւն Ալեաքմոնսաի ափերուն 2023, 6-1-2023{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.visit-centralmacedonia.gr/el/1-%CF%84%CE%B9-%CE%BD%CE%B1-%CE%BA%CE%B1%CE%BD%CE%B5%CF%84%CE%B5/64/%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF%CF%82/264/m%CE%BF%CE%BD%CE%B7-%CE%B8%CE%B5%CE%BF%CF%84%CE%BF%CE%BA%CE%BF%CF%85-%CE%BA%CE%B1%CE%BB%CE%BB%CE%B9%CF%80%CE%B5%CF%84%CF%81%CE%B1%CF%82 Կեդրոնական Մակեդոնիոյ տեսարծան վայրեր, Գալիբեթրաս Վանք{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Hpjf3aKaftg Տեսերիզ-Գալիբեթրաս Վանք{{ref-el}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 2xhq1nc2lrypw1w7zx4t87jxb7dmamk 250186 250185 2026-04-13T17:27:29Z HoMen 269 250186 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրօնական կառոյց|հայերէն անուանում=Թէոթոքու (Աստուածածնի) Գալիբեթրաս վանք|երկիր=Յունաստան|կրօնադաւանանք=Յոյն Ուղղափառ Եկեղեցի|շրջան=[[Վերմիօ]] լեռ|ներկայ վիճակ=Կանգուն|հիմնադրուած=|պատկեր=|պատկերի չափ=|բնօրինակ անուանում=Μονή Θεοτόκου Καλλίπετρας|առաջին յիշատակում=1146}} '''Թէոթոքու (Աստուածածնի) Գալիբեթրաս վանք''' ([[Յունարէն|յուն․]]՝ Μονή Θεοτόκου Καλλίπετρας). արական վանք։ Կը գտնուի [[Ալիաքմոնաս]] գետին հիւսիսը, [[Վերմիօ]] լերան վրայ, [[Իմաթիա]] գաւառին մէջ։ Վանքը կը պատկանի Վերիայի, Նաուսայի եւ Գամբանիայի կաթողիկէ Մայր եկեղեցւոյ։ Վանքին սրբապատկերն է Գալիբեթրասի Աստուածածինը՝ ԺԸ․ դարու փոքր չափի պատկեր մը՝ արծաթեայ վերնազգեստով, պատրաստուած [[1845 թուական|1845]]-ին։ Վանքը [[8 Սեպտեմբեր|Սեպտեմբեր 8]]-ին կը տօնէ (Աստուածածնի ծննդեան տօնը)։ Վերիա քաղաքէն 10 քմ հեռու է։ == Պատմական == [[Պատկեր:ΑΛΙΑΚΜΟΝΑΣ.jpg|մինի|Ալիաքմոնաս գետը, համանուն հովիտը դիտուած Վերմիօ լեռէն]] [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական]] ուշ շրջանէն մինչեւ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան ժամանակաշրջան]], վանքը մաս կազմած է [[Ալիաքմոնաս]] գետի հովիտը գտնուող մեծ վանական համալիրին։ Վանքի գոյութեան մասին [[1946 թուական|1146]]-էն տեղեկութիւն պահպանուած է։ Ան մասամբ կործանուած է Նաուսայի ապստամբութեան ([[1822 թուական|1822]]) եւ անոր յաջորդող ջարդերու պատմաշրջանին։ [[Մակեդոնական պայքար (1904-08)|Մակեդոնական]] [[Մակեդոնական պայքար (1904-08)|պայքարի]] ժամանակաշրջանին (1904-08) վանքը կ՛աւերուի։ [[1941 թուական|1941-]]<nowiki/>ին մինչ այդ պահպանուած շէնքերը, ինչպէս նաեւ եկեղեցին, կործանարար հրդեհի կը մատնուին։ 1970-ական թուականներուն, շնորհիւ հարեւան Ռահի գիւղի բնակիչներուն ջանքերուն եւ աշխատանքին կը կառուցուին ներկայիս եկեղեցին եւ հարակից առաջին շէնքերը։ [[1 Յուլիս]], [[2003 թուական|2003]]-ին, նոր միաբանութիւն մը կը հաստատուի վանքին մէջ, եւ այդ ժամանակէն ի վեր ան շարունակաբար կը գործէ։ Ունի ուժեղ պաշտամունքային կեանք մը՝ ամէնօրեայ Սուրբ Պատարագով եւ յաճախակի գիշերային արթնութիւններով։ [[Աստուածայայտնութիւն, տօն|Աստուածայայտնութեան]] օրը՝ [[6 Յունուար|Յունուար 6]], Ալիաքմոնաս գետին ջուրերուն մէջ Խաչը նետելու արարողութիւնը ([[Խաչի Տօներ|Գիւտ Խաչի]]) մեծափառ կերպով կը նշուի։ == Սուրբ գանձեր == Վանքին մէջ պահպանուած են բազմաթիւ սուրբ մասունքներ եւ նշխարներ, որոնք երկրպագութեան կը յանձնուին իրենց յիշատակի կամ տօնի օրը։ Ինչպէս օրինակ՝ Տեառն Խաչի, Աստուածածնի Մաֆորիու, Կարապետին, Ս. Աննայի (25/7, 9/9 & 9/12), Պետրոս Առաքեալին (16/1 & 29/6), Պօղոս Առաքեալին (29/6), Անդրէաս Առաքեալին (30/11), Փիլիպպոս Առաքեալին (14/11), Ղազարոսի (17/10), [[Բարսեղ Կեսարացի|Մեծ Վասիլի]] (1/1), [[Յովհաննէս Ոսկեբերան|Յովհաննէս Ոսկեբերանի]] (27/1 & 13/11), Գրիգոր աստուածաբանի (25/1), Գրիգորիս երկխօսի (12/3), Մոդեստոս Երուսաղէմացիի (16/12), Նիկողայոս Զմիւռնացիի (6/12), Պանկրատիոս Տաւրոմենիացիի (9/2 & 9/7), Կղեմէս Ռոմայեցիի (24/11), Եղեւթերիոսի եւ Անթիայի (15/12), Անտիպաս Պերգամոնացիի (11/4), Դիոնիսիոս Փարիզեցիի (9/10), Յանուարիոս Նէապոլսեցիի, Փաւստոս սարկաւագի եւ Դիսիդերիոս ընթերցողի (21/4), Խարալամբոսի (10/2), Կոզմաս Այթոլոսի (24/8), Գէորգիոսի (4/11), Անտոն Մեծի (17/1), Մակարիոս Մեծի (19/1), Բենեդիկտոս Նուրսիացիի (14/3), Յովհաննէս Կալիւբիտացիի (15/1), Եմենոսի (9/10), Սերովբէ Սարովացիի (2/1), Կիւրեղի (14/2 & 11/5), Եւստաթիոսի (20/9), Գէորգի (23/4), Վաքհոսի (7/10), Քրիստոֆորոսի (9/5), Արտեմիոսի (20/10), Թրիփոնի (1/2), Գոզմասի եւ Դամիանոսի (1/7 & 1/11), Բանտելէիմոնի (27/7), Մեդիկիանոսի (26/6), Նիկանդրոսի (8/7), Պոնիֆատիոսի (19/12), Երասիմոս Մեծագեղեցկացիի (3/7), Յովհաննէս Գոնիցասիի (4/1 & 23/9), Յովհաննէս զինուորի (29/7), Գոստանտինի եւ Ելենիի (21/5), Իրինա Խրիսովալանդացիի (28/7), Մարիամ Մագդաղենացիի (22/7), Կոյս Լուսիայի (13/12), Բերբետուայի (1/2), Ուրսուլայի (21/10), Վիքթորիա կուսանահատակի (10/7 & 23/12), Սոֆիա Գլիսուրացիի (6/5) եւ ուրիշներ։ <ref>[https://imkallipetras.gr/el/2015-05-27-16-47-44/%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%B9%CE%BA%CF%8C Μονή Καλλίπετρας: Ένας Αιώνιος Φάρος Πίστης! Գալիբեթրաս Վանք․ Հաւատքի փարաւոր փարոս{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20230207192927/https://www.imverias.gr/index.php/imones/11-iera-moni-kallitetras Վերիայի, Նաուսայի եւ Գամբանիայի կաթողիկէ Մայր եկեղեցի, Գալիբեթրաս Վանք, ընդհանուր տեղեկութիւններ եւ պատմական, 7-2-2023{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://golden-greece.gr/monasteries/makedonia/imathia/moni-theotokou-kalipetras golden-greece.gr Ոսկեայ Յունաստան - Գալիբեթրաս Վանք{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.ekklisiaonline.gr/nea/i-moni-theotokou-kallipetras-theofania-2023-stin-ochthi-tou-aliakmona/ Գալիբեթրաս Վանք․ Աստուածայայտնութիւն Ալեաքմոնսաի ափերուն 2023, 6-1-2023{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.visit-centralmacedonia.gr/el/1-%CF%84%CE%B9-%CE%BD%CE%B1-%CE%BA%CE%B1%CE%BD%CE%B5%CF%84%CE%B5/64/%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF%CF%82/264/m%CE%BF%CE%BD%CE%B7-%CE%B8%CE%B5%CE%BF%CF%84%CE%BF%CE%BA%CE%BF%CF%85-%CE%BA%CE%B1%CE%BB%CE%BB%CE%B9%CF%80%CE%B5%CF%84%CF%81%CE%B1%CF%82 Կեդրոնական Մակեդոնիոյ տեսարծան վայրեր, Գալիբեթրաս Վանք{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Hpjf3aKaftg Տեսերիզ-Գալիբեթրաս Վանք{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.monastiria.gr/iera-moni-panagias-kallipetras-veroia/ Յունաստանի վանքեր․ Գալիբեթրաս վանք․ նկարներ]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} ozamxhss5xtq9v3lfl5e9ipsd4ptr3t 0 31489 250189 2026-04-13T21:03:32Z Marina Boghigian 111 Նոր էջ «[[Պատկեր:Lilit Galstyan (Armenia) speaking at the Autumn Meeting, Dublin, 3 October 2024.jpg|մինի|Լիլիթ Գալստեան, հայ հասարակական-քաղաքական գործիչ, քաղաքագէտ, լեզուաբան, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախօս:]] '''Լիլիթ Գալստեան''' (28 Նոյեմբեր 1962, Երեւան), [[հայ]] հասարակական-քաղաքական գործիչ, քաղաքագէտ, լեզու...»: 250189 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Lilit Galstyan (Armenia) speaking at the Autumn Meeting, Dublin, 3 October 2024.jpg|մինի|Լիլիթ Գալստեան, հայ հասարակական-քաղաքական գործիչ, քաղաքագէտ, լեզուաբան, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախօս:]] '''Լիլիթ Գալստեան''' (28 Նոյեմբեր 1962, Երեւան), [[հայ]] հասարակական-քաղաքական գործիչ, քաղաքագէտ, լեզուաբան, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախօս։ Բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու (2006), 2002 թուականէն [[Հայաստանի Գրողներու Միութեան]] անդամ է, եղած է պատգամաւոր Հայաստանի չորրորդ եւ ութերորդ գումարման Ազգային Ժողովներուն։ == Կենսագրութիւն == Լիլիթ Գալստեանը ծնած է [[Երեւան]]։ 1986 թուականին աւարտած է [[Երեւանի Պետական Համալսարանի]] բանասիրութեան ֆակուլտետը եւ ստացած է բանասէրի որակաւորում։ 1996 թուականին աւարտած է Հայաստանի ամերիկեան համալսարանի քաղաքագիտութեան եւ միջազգային յարաբերութիւններու ֆակուլտետը, ստացած է քաղաքագիտութեան մագիստրոսի աստիճան։ 2001-2002 թուականներուն ուսանած է Եւրախորհուրդի քաղաքական հետազօտութիւններու թիֆլիսեան դպրոցին մէջ։ 2006 թուականին Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայի մէջ պաշտպանած է թեկնածուական ատենախօսութիւն լեզուաբանութենէ եւ ստացած է բանասիրական գիտութիւններու թեկնածուի աստիճան։ 1986-1987 թուականներուն աշխատած է [[Թալինի շրջան]]ի Աշնակ գիւղի միջնակարգ դպրոցին մէջ՝ որպէս ուսուցիչ։ 1986-1991թթ. եղած է Հայաստանի Լենինեան Կոմունիստական Երիտասարդական Միութեան Երեւանի քաղաքային կոմիտէի քարոզչական բաժինի վարիչ։ 1991-1999թթ. եղած է Համազգային Հայ Կրթական Եւ Մշակութային Միութեան Հայաստանի գրասենեակի գործադիր տնօրէնը։ 1999-2005թթ. ստանձնած է Հայաստանի Հանրապետութեան Կրթութեան Եւ Գիտութեան նախարարութեան միջազգային ծրագրերու համադրման եւ աջակցման կեդրոնի գործադիր տնօրէնի պաշտօնը։ 1999 թուականէն Համազգային Հայ Կրթական Եւ Մշակութային Միութեան նախագահն է։ 2005 եւ 2007թթ. որպէս հրաւիրեալ դասախօս դասաւանդած է Կլենտըլի Համայնքային քոլէճին մէջ։ 1986 թուականէն հրատարակած է բազմաթիւ յօդուածներ «Նորք», «Բանբեր», «Լրաբեր», «Աւանգարդ», «Երկիր», «Գարուն», «Ազատամարտ», «Ազդակ», «Անդրադարձ», «Երկիր Աւետեաց», «Դրօշակ», «[[Առավոտ (օրաթերթ)|Առաւօտ]]», «Ասպարէզ» եւ այլ պարբերականներու մէջ։ Քանատական գրականութենէն լաւագոյն թարգմանութեան համար արժանացած է Քանատայի դեսպանատան մրցանակին։ Եղած է շարք մը միջազգային գիտաժողովներու նախաձեռնող եւ կազմակերպիչ, կազկոմիտէի անդամ եւ հանդէս եկած է զեկուցումներով։ [[Պատկեր:Lilit Galstyan (MP, Armenia), Joint Session of the three General Committees, Winter Meeting, Vienna, 21 February 2025 (54340341377).jpg|մինի|Լիլիթ Գալստեան]] 1990 թուականէն [[ՀՅԴ]]-ի անդամ է։ 2006-2007թթ. եղած է ՀՅԴ-ի Հայաստանի Գերագոյն մարմինի անդամ։ 12 Մայիս 2007-ին ՀՅԴ կուսակցութեան կողմէ համամասնական ընտրակարգով ընտրուած է ՀՀ Ազգային Ժողովի պատգամաւոր։ ՀՀ Ազգային Ժողովի Կրթութեան, գիտութեան եւ մշակոյթի հարցերու մշտական յանձնաժողովի անդամ է<ref>[http://www.parliament.am/deputies.php?sel=details&ID=913&lang=arm Լիլիթ Գալստեանի մասին parliament.am կայքին մէջ]</ref>։ [[20 Յունիս]][[2021|2021 թուական]]-ին, ՀՀ Ազգային ժողովի արտահերթ ընտրութիւններուն ընտրուած է [[Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողով|Ազգային ժողովի]] պատգամաւոր [[Հայաստան դաշինք]]ի կազմին մէջ<ref>{{Cite web |title=Յայտնի են խորհրդարան անցած պատգամաւորներու անունները |url=https://armenpress.am/arm/news/1058838/ |Accessdate=1 Օգոստոս 2021 թ.:}}</ref>։ == Գրական Գործունէութիւն== Լիլիթ Գալստեանը կազմած եւ խմբագրած է գիրքեր, ինչպէս նաեւ [[անգլերէն]]է թարգմանութիւններ կատարած է։ {{col-begin}} {{col-break|լայնություն=50%}} === Խմբագրութիւններ === * [[Նիկոլ Աղբալեան]]-130 (Նիկոլ Աղբալեանի 130-ամեակին նուիրուած միջազգային գիտաժողովի նիւթեր), Երեւան, 2006։ * [[Համաստեղ]]ին նուիրուած գիտաժողովի նիւթեր, Երեւան, 2008։ * [[Լեւոն Շանթ]]-140 (Լեւոն Շանթի 140-ամեակին նուիրուած գիտաժողովի նիւթեր), Երեւան, 2009։ * «18-33. արդի հայ արձակ» (անթոլոկիա), Երեւան, Համազգային Հայ Կրթական Եւ Մշակութային Միութիւն, 2009։ === Թարգմանութիւններ === * 12 պատմուածք եւ 1 բիես (XX դար. ամերիկեան արձակ), Երեւան, «Ապոլոն», 1999։ * XX դարի անգլիագիր արձակ, Երեւան, Լուսակն, 2002։ * Ժողովրդավարական քաղաքացիութեան ուսուցման ռազմավարութիւնը, Երեւան, 2002։ * [[Ուիլիամ Սարոյեան]], Ընտրանի, հատոր 2, Երեւան, «Նայիրի», 2008 («Հայ Մուկը» եւ «Գնացքները» պատմուածքները)։ == Ծանօթագրութիւններ== {{ծանցանկ}} == Արտաքին Յղումներ == * [https://դաշինք.հայ/team/lilit-galstyan Լիլիթ Գալստեան- Հայաստան դաշինք] 4cc5gonfbbbbg7xtaq84wk753l4o59w 0 31490 250198 2026-04-14T10:13:46Z HoMen 269 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ|անուն ազգանուն=Ակնես Քալամար|բնագիր ԱԱՀ=Agnès Callamard|պատկեր=Dr Agnes Callamard (5226610146).jpg|չափ=|նկարագրութիւն=Ակնես Քալամար, «Յոդուած 19»-ի տնօրէնը Համայնքներու Տան Մարդկային Իրաւունքներու Խորհրդատուական Խումբի ժողովին՝ 02-12-2010 |ծնած է=[[14 Մարտ]], [[1963 թուական|1963]]...»: 250198 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ|անուն ազգանուն=Ակնես Քալամար|բնագիր ԱԱՀ=Agnès Callamard|պատկեր=Dr Agnes Callamard (5226610146).jpg|չափ=|նկարագրութիւն=Ակնես Քալամար, «Յոդուած 19»-ի տնօրէնը Համայնքներու Տան Մարդկային Իրաւունքներու Խորհրդատուական Խումբի ժողովին՝ 02-12-2010 |ծնած է=[[14 Մարտ]], [[1963 թուական|1963]]|ծննդավայր=Բիեռլաթ, Տրոմ, [[Ֆրանսա]]|վախճանած է=|մահուան վայրը=|քաղաքացիութիւն=ֆրանսական|հպատակութիւն=ֆրանսական|ազգութիւն=ֆրանսացի|ազդած է=|մասնագիտութիւն=Մարդկային իրաւունքներու պաշտպաններ|անդամակցութիւն=|պարգեւներ եւ մրցանակներ=|գրքեր/Գլխաւոր գործ=|բնագիր անուանում=Agnès Callamard}} '''Ակնես Փոլէթ Սոլանժ Քալամար''' ([[14 Մարտ]], [[1963 թուական|1963]], Բիեռլաթ, Տրոմ, [[Ֆրանսա]])․ ազգութեամբ ֆրանսացի, մարդկային իրաւունքներու պաշտպան , որ ներկայիս «Միջազգային Ներում» կազմակերպութեան (Amnesty International) Ընդհանուր քարտուղարն է։ Ան եղած է [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]] Մարդկային Իրաւունքներու Խորհուրդին կողմէ նշանակուած արտադատական, համառօտ կամ կամայական մահապատիժներու յատուկ զեկուցող եւ Քոլումպիա համալսարանի համաշխարհային արտայայտութեան ազատութեան ծրագիրին նախկին տնօրէնը։ == Առաջին տարիներ, կրթութիւն == Քալամար ծնած է Ֆրանսայի Փիեռլաթ քաղաքին մէջ։ Իր համալսարանական կրթութիւնը ստացած է [[Կրենոպլ|Կրենոպլի]] Քաղաքական Դասընթացքներու Հիմնարկէն (Institut d'Études Politiques de Grenoble) 1985-ին։ 1988-ին Հաուարտ համալսարանէն ստացած է միջազգային եւ ափրիկեան ուսումնասիրութիւններու մագիստրոսի աստիճան։ Քալամար ստացած է քաղաքական գիտութեան դոկտորի կոչում Նիու Եորքի Ընկերային Հետազօտութեան Նոր Դպրոցէն (New School for Social Research)՝ «Կրակի Տակ Գտնուող Բնակչութիւններ, Ճնշումի Տակ Գտնուող Բնակչութիւններ. Մոզամպիքցի Գաղթականներու եւ Մալայան գիւղացիներ Մալաուիի Մէջ» խորագրով ուսումնասիրած թէզով, 1995-ին։ == Ասպարէզ == Ակնես Քալամար իրաւապաշտպանական հետազօտութիւններ կատարած է Ափրիկէի, Ասիոյ եւ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ։ Ան հրատարակած է մարդկային իրաւունքներու, կանանց իրաւունքներու, գաղթական շարժումներու եւ պատասխանատուութեան մասին աշխատութիւններ։ Ինչպէս նաեւ լայնօրէն աշխատած է միջազգային գաղթական շարժումներու բռագաւառին մէջ, ներառեալ՝ Թորոնթոյի Գաղթականներու Ուսմանց Կեդրոնին հետ իր գործակցութիւնը։ Մայիս 2017-ին, Քալամար ներկայ գտնուած է [[Ֆիլիփիններ|Ֆիլիփիններու]] մէջ տեղի ունեցած համաժողովի մը, որմէ ետք իր Wikipedia-ի էջը վանդալութեան ենթարկուած է: Ան նշած է թէ այցելութիւնը պաշտօնական կարգավիճակ չունէր: == Միջազգային Ներում == [[Պատկեր:Agnes Callamard.jpg|մինի|Ակնես Քալամար, 2018, Պրիւքսել]] 1998-էն 2001, Քալամար միջազգային ներում կազմապերպութեան գլխաւոր քարտուղարին աշխատակազմին ղեկավարի եւ կազմակերպութեան հետազօտական քաղաքականութեան համադրողի պաշտօնը վարած է։ [[Պատկեր:Agnès Callamard - Global Conference for Media Freedom (48249126867) (cropped).jpg|մինի|Ակնես Քալամար, 2019, Լոնտոն]] Յունուար 2013-ին, Քալամար թուիթած է, թէ Իսրայէլ պատասխանատու էր [[Եասեր Արաֆաթ|Եասեր Արաֆաթի]] մահուան համար։ Ապրիլ 2021-ին, «Միջազգային Ներում»ը յայտարարութիւն մը հրապարակած է, որով թուիթը «շտապ եւ սխալ գրուած էր», եւ թէ չէր արտացոլեր կազմակերպութեան կամ Քալամարի դիրքորոշումը։ Այս ուղղութեամբ Jewish News-ը գրած է, թէ «թուիթը տակաւին մատչելի էր Քալամարի հաշուին մէջ»։ == Զանազան աշխատանքներ == 2001-ին, Քալամարը հիմնադիր տնօրէնն էր Humanitarian Accountability Partnership International-ին, ուր ան վերահսկեց փորձարկումներ [[Աֆղանիստան|Աֆղանիստանի]], [[Քամպոտիա|Գամպոտայի]] եւ [[Սիերա Լէոն|Սիեռա Լէոնէի]] մէջ եւ ստեղծեց միջազգային ինքնակարգաւորող մարմին մը մարդասիրական գործակալութիւններուն համար, որոնք յանձնառու էին ամրապնդել աղէտէ տուժած բնակչութիւններուն հաշուետուութիւնը: Ան այս պաշտօնին մէջ մնաց մինչեւ 2004-ին: Հոկտեմբեր 2004-ին, Քալամարը ստանձնեց [[Յօդուած 19|Յօդուած 19-ի]] (Article 19) գործադիր տնօրէնի պաշտօնը, որ բրիտանական միջազգային մարդկային իրաւունքներու կազմակերպութիւն մըն է: Նոյեմբեր 2013-ին, Քալամարը նշանակուեցաւ Քոլոմպիա համալսարանի Խօսքի Ազատութեան Համաշխարհային Նախաձեռնութեան տնօրէն: 2016-ին ան Ֆրանսայի կողմէ առաջադրուեցաւ որպէս ԵԱՀԿ-ի Մամուլի Ազատութեան հարցերով չորրորդ յատուկ ներկայացուցիչ: Հակառակ ժողովրդական ընտրութիւն ըլլալուն՝ Տունեա Միատովիչին փոխարինելու համար, իր թեկնածութեան դէմ խիստ դէմ գտնուեցան Ռուսիան եւ Արեւելեան Եւրոպայի ուրիշ երկիրներ: == Միացեալ Ազգեր == Քալամար Միացեալ Ազգերու կողմէ երեք տարուան ժամկէտով նշանակուած արտադատական, ամփոփ կամ կամայական մահապատիժներու հարցերով ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցողն էր, [[ՄԱԿ]]-ի Մարդու իրաւունքներու խորհուրդի թիւ A/HRC/RES/35/15 բանաձեւով, (22 Յունիս 2017) որ աւարտեցաւ 31 Մարտ 2021-ին: 2019-ին ան ղեկավարեց [[Սէուտական Արաբիա|Սէուտիացի]] լրագրող [[Ճամալ Խաշըքճի|Ճամալ Խաշօգիի]] սպանութեան մարդկային իրաւունքներու հետաքննութիւնը։ Անոր եզրակացութիւնները ներկայացուեցան ՄԱԿ-ի Մարդու իրաւունքներու խորհուրդին Յունիս 2019-ին: Զեկոյցը հրապարակուելէն ետք, ան ըսաւ, որ Սէուտական բարձրաստիճան պաշտօնեայ մը երկու անգամ սպառնացած էր իրեն սպանել, եթէ ՄԱԿ-ի կողմէ չզսպուէր: Ան հասաւ այդ եզրակացութեան թէ Իրանցի զօրավար Գասէմ Սոլէյմանիի վրայ իրականացուած անօդաչուի հարուածը անօրինական էր, որպէս մաս իր «Արտադատական, ամփոփ կամ կամայական մահապատիժներու մասին հատուկ զեկուցողի զեկոյց»-ի նախնական տարբերակին, Մարդու իրաւունքներու խորհուրդի քառասունչորրորդ նստաշրջանին համար: [[Պատկեր:DHS Secretary Alejandro Mayorkas Meets with Secretary General of Amnesty International (52697919670).jpg|մինի|17 Փետր․ 2023, Միջազգային ներումի Ընդհանուր Քարտուղար]] == Միջազգային Ներում == Ակնես քալամար, քսան տարի ետք կը վերադառնայ [[Միջազգային Ներում|Միջազգային Ներումին]], որպէս Ընդհանուր Քարտուղար (Մարտ 2021): Ան կը ղեկավարէ կազմակերպութեան մարդկային իրաւունքներու աշխատանքը եւ անոր գլխաւոր խօսնակն է։ Ինչպէս նաեւ պատասխանատու է Միջազգային Քարտուղարութեան ընդհանուր ղեկավարութիւնը տրամադրելու համար, ներառեալ կազմակերպութեան ռազմավարական ուղղութեան սահմանումը եւ Միջազգային Ներման ազգային միաւորներուն հետ յարաբերութիւններուն կառավարումը։ == Գործեր եւ հրատարակութիւններ == Քալամար, Ակնես (18 Մարտ, 2009). "Պաշտպանել հաւատացեալները, ոչ թէ հաւատքը". The Guardian. Քալամար, Ակնես․ Amnesty International Dutch Section, Codesria (2000). Տանջանքներու, Դաժան, Անմարդկային կամ Նուաստացուցիչ Վերաբերմունքի եւ Բանտային Պայմաններու Դիտարկում եւ Քննութիւն (PDF). Տաքար: Council for the Development of Social Science Research in Africa. <nowiki>ISBN 978-2-869-78088-0</nowiki>. OCLC 47863459. Արխիւացուած է բնօրինակէն (PDF) 2021-01-22-ին։ Վերցուած է 2017-05-06-ին: Քալամար, Ակնես (12 Օգոստոս, 2015). "Համաձայնութիւն համացանցի համար? Վերջին Դատարանական Վճիռները Ցուցակէն Հանելու Իրաւունքի Մասին". The National Law Review. Քալամար, Ակնես (23 Մարտ, 2017). "Արդեօ՞ք դատարանները կը վերստեղծեն համացանցային կանոնակարգումը". International Review of Law, Computers & Technology. 31 (3): 323–339. doi:10.1080/13600869.2017.1304603. S2CID 152003362։ <ref>[https://www.elperiodico.com/es/internacional/20240921/agnes-callamard-aterrador-maquinas-matar-amnistia-internacional-israel-gaza-rusia-ucrania-guerra-108367919 El Periódico (սպաներէնով). 2024-09-21 / Ակնես Քալամար՝ Հեռու չենք այն մեքենաներէն, որոնք կը սպաննեն առանց մարդկային միջամտութեան։ Եւ ասիկա սարսափազդու է։ {{ref-es}}]</ref> <ref>[https://www.amnestyusa.org/press-releases/dr-agnes-callamard-appointed-as-secretary-general-of-amnesty-international/ Amnesty International․ Տոքթ. Ակնես Քալամար նշանակուեցաւ «Միջազգային Ներում»ի Ընդհանուր Քարտուղար, 28-03-2021{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.ohchr.org/en/special-procedures/sr-executions/dr-agnes-callamard-former-special-rapporteur-2016-2021 Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights - Տոքթ. Ակնես Քալամար, նախկին Յատուկ Զեկուցաբեր (2016-2021){{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20181223223659/https://beta.global.columbia.edu/people/agn%C3%A8s-s-callamard - Global Freedom of Expression Project, Columbia University Ակնես Քալամար{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.jewishnews.co.uk/amnesty-international-chief-retracts-israel-murdered-arafat-claim/ «Ամնեսթի Ինթերնեշընըլ»ի տնօրէնը ետ կը կանգնի իր «Իսրայէլ սպաննեց Արաֆաթը» պնդումէն {{ref-en}}]</ref> <ref>[]</ref> <ref>[]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} q3ms7eeyf11wo5usbk7xtccamb1ipci 250199 250198 2026-04-14T10:51:56Z HoMen 269 250199 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ|անուն ազգանուն=Ակնես Քալամար|բնագիր ԱԱՀ=Agnès Callamard|պատկեր=Dr Agnes Callamard (5226610146).jpg|չափ=|նկարագրութիւն=Ակնես Քալամար, «Յոդուած 19»-ի տնօրէնը Համայնքներու Տան Մարդկային Իրաւունքներու Խորհրդատուական Խումբի ժողովին՝ 02-12-2010 |ծնած է=[[14 Մարտ]], [[1963 թուական|1963]]|ծննդավայր=Բիեռլաթ, Տրոմ, [[Ֆրանսա]]|վախճանած է=|մահուան վայրը=|քաղաքացիութիւն=ֆրանսական|հպատակութիւն=ֆրանսական|ազգութիւն=ֆրանսացի|ազդած է=|մասնագիտութիւն=Մարդկային իրաւունքներու պաշտպաններ|անդամակցութիւն=|պարգեւներ եւ մրցանակներ=|գրքեր/Գլխաւոր գործ=|բնագիր անուանում=Agnès Callamard}} '''Ակնես Փոլէթ Սոլանժ Քալամար''' ([[14 Մարտ]], [[1963 թուական|1963]], Բիեռլաթ, Տրոմ, [[Ֆրանսա]])․ ազգութեամբ ֆրանսացի, մարդկային իրաւունքներու պաշտպան , որ ներկայիս «Միջազգային Ներում» կազմակերպութեան (Amnesty International) Ընդհանուր քարտուղարն է։ Ան եղած է [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]] Մարդկային Իրաւունքներու Խորհուրդին կողմէ նշանակուած արտադատական, համառօտ կամ կամայական մահապատիժներու յատուկ զեկուցող եւ Քոլումպիա համալսարանի համաշխարհային արտայայտութեան ազատութեան ծրագիրին նախկին տնօրէնը։ == Առաջին տարիներ, կրթութիւն == Քալամար ծնած է Ֆրանսայի Փիեռլաթ քաղաքին մէջ։ Իր համալսարանական կրթութիւնը ստացած է [[Կրենոպլ|Կրենոպլի]] Քաղաքական Դասընթացքներու Հիմնարկէն (Institut d'Études Politiques de Grenoble) 1985-ին։ 1988-ին Հաուարտ համալսարանէն ստացած է միջազգային եւ ափրիկեան ուսումնասիրութիւններու մագիստրոսի աստիճան։ Քալամար ստացած է քաղաքական գիտութեան դոկտորի կոչում Նիու Եորքի Ընկերային Հետազօտութեան Նոր Դպրոցէն (New School for Social Research)՝ «Կրակի Տակ Գտնուող Բնակչութիւններ, Ճնշումի Տակ Գտնուող Բնակչութիւններ. Մոզամպիքցի Գաղթականներու եւ Մալայան գիւղացիներ Մալաուիի Մէջ» խորագրով ուսումնասիրած թէզով, 1995-ին։ == Ասպարէզ == Ակնես Քալամար իրաւապաշտպանական հետազօտութիւններ կատարած է Ափրիկէի, Ասիոյ եւ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ։ Ան հրատարակած է մարդկային իրաւունքներու, կանանց իրաւունքներու, գաղթական շարժումներու եւ պատասխանատուութեան մասին աշխատութիւններ։ Ինչպէս նաեւ լայնօրէն աշխատած է միջազգային գաղթական շարժումներու բռագաւառին մէջ, ներառեալ՝ Թորոնթոյի Գաղթականներու Ուսմանց Կեդրոնին հետ իր գործակցութիւնը։ Մայիս 2017-ին, Քալամար ներկայ գտնուած է [[Ֆիլիփիններ|Ֆիլիփիններու]] մէջ տեղի ունեցած համաժողովի մը, որմէ ետք իր Wikipedia-ի էջը վանդալութեան ենթարկուած է: Ան նշած է թէ այցելութիւնը պաշտօնական կարգավիճակ չունէր: == Միջազգային Ներում == [[Պատկեր:Agnes Callamard.jpg|մինի|Ակնես Քալամար, 2018, Պրիւքսել]] 1998-էն 2001, Քալամար միջազգային ներում կազմապերպութեան գլխաւոր քարտուղարին աշխատակազմին ղեկավարի եւ կազմակերպութեան հետազօտական քաղաքականութեան համադրողի պաշտօնը վարած է։ [[Պատկեր:Agnès Callamard - Global Conference for Media Freedom (48249126867) (cropped).jpg|մինի|Ակնես Քալամար, 2019, Լոնտոն]] Յունուար 2013-ին, Քալամար թուիթած է, թէ Իսրայէլ պատասխանատու էր [[Եասեր Արաֆաթ|Եասեր Արաֆաթի]] մահուան համար։ Ապրիլ 2021-ին, «Միջազգային Ներում»ը յայտարարութիւն մը հրապարակած է, որով թուիթը «շտապ եւ սխալ գրուած էր», եւ թէ չէր արտացոլեր կազմակերպութեան կամ Քալամարի դիրքորոշումը։ Այս ուղղութեամբ Jewish News-ը գրած է, թէ «թուիթը տակաւին մատչելի էր Քալամարի հաշուին մէջ»։ == Զանազան աշխատանքներ == 2001-ին, Քալամարը հիմնադիր տնօրէնն էր Humanitarian Accountability Partnership International-ին, ուր ան վերահսկեց փորձարկումներ [[Աֆղանիստան|Աֆղանիստանի]], [[Քամպոտիա|Գամպոտայի]] եւ [[Սիերա Լէոն|Սիեռա Լէոնէի]] մէջ եւ ստեղծեց միջազգային ինքնակարգաւորող մարմին մը մարդասիրական գործակալութիւններուն համար, որոնք յանձնառու էին ամրապնդել աղէտէ տուժած բնակչութիւններուն հաշուետուութիւնը: Ան այս պաշտօնին մէջ մնաց մինչեւ 2004-ին: Հոկտեմբեր 2004-ին, Քալամարը ստանձնեց [[Յօդուած 19|Յօդուած 19-ի]] (Article 19) գործադիր տնօրէնի պաշտօնը, որ բրիտանական միջազգային մարդկային իրաւունքներու կազմակերպութիւն մըն է: Նոյեմբեր 2013-ին, Քալամարը նշանակուեցաւ Քոլոմպիա համալսարանի Խօսքի Ազատութեան Համաշխարհային Նախաձեռնութեան տնօրէն: 2016-ին ան Ֆրանսայի կողմէ առաջադրուեցաւ որպէս ԵԱՀԿ-ի Մամուլի Ազատութեան հարցերով չորրորդ յատուկ ներկայացուցիչ: Հակառակ ժողովրդական ընտրութիւն ըլլալուն՝ Տունեա Միատովիչին փոխարինելու համար, իր թեկնածութեան դէմ խիստ դէմ գտնուեցան Ռուսիան եւ Արեւելեան Եւրոպայի ուրիշ երկիրներ: == Միացեալ Ազգեր == Քալամար Միացեալ Ազգերու կողմէ երեք տարուան ժամկէտով նշանակուած արտադատական, ամփոփ կամ կամայական մահապատիժներու հարցերով ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցողն էր, [[ՄԱԿ]]-ի Մարդու իրաւունքներու խորհուրդի թիւ A/HRC/RES/35/15 բանաձեւով, (22 Յունիս 2017) որ աւարտեցաւ 31 Մարտ 2021-ին: 2019-ին ան ղեկավարեց [[Սէուտական Արաբիա|Սէուտիացի]] լրագրող [[Ճամալ Խաշըքճի|Ճամալ Խաշօգիի]] սպանութեան մարդկային իրաւունքներու հետաքննութիւնը։ Անոր եզրակացութիւնները ներկայացուեցան ՄԱԿ-ի Մարդու իրաւունքներու խորհուրդին Յունիս 2019-ին: Զեկոյցը հրապարակուելէն ետք, ան ըսաւ, որ Սէուտական բարձրաստիճան պաշտօնեայ մը երկու անգամ սպառնացած էր իրեն սպանել, եթէ ՄԱԿ-ի կողմէ չզսպուէր: Ան հասաւ այդ եզրակացութեան թէ Իրանցի զօրավար Գասէմ Սոլէյմանիի վրայ իրականացուած անօդաչուի հարուածը անօրինական էր, որպէս մաս իր «Արտադատական, ամփոփ կամ կամայական մահապատիժներու մասին հատուկ զեկուցողի զեկոյց»-ի նախնական տարբերակին, Մարդու իրաւունքներու խորհուրդի քառասունչորրորդ նստաշրջանին համար: [[Պատկեր:DHS Secretary Alejandro Mayorkas Meets with Secretary General of Amnesty International (52697919670).jpg|մինի|17 Փետր․ 2023, Միջազգային ներումի Ընդհանուր Քարտուղար]] == Միջազգային Ներում == Ակնես քալամար, քսան տարի ետք կը վերադառնայ [[Միջազգային Ներում|Միջազգային Ներումին]], որպէս Ընդհանուր Քարտուղար (Մարտ 2021): Ան կը ղեկավարէ կազմակերպութեան մարդկային իրաւունքներու աշխատանքը եւ անոր գլխաւոր խօսնակն է։ Ինչպէս նաեւ պատասխանատու է Միջազգային Քարտուղարութեան ընդհանուր ղեկավարութիւնը տրամադրելու համար, ներառեալ կազմակերպութեան ռազմավարական ուղղութեան սահմանումը եւ Միջազգային Ներման ազգային միաւորներուն հետ յարաբերութիւններուն կառավարումը։ == Գործեր եւ հրատարակութիւններ == Քալամար, Ակնես (18 Մարտ, 2009). "Պաշտպանել հաւատացեալները, ոչ թէ հաւատքը". The Guardian. Քալամար, Ակնես․ Amnesty International Dutch Section, Codesria (2000). Տանջանքներու, Դաժան, Անմարդկային կամ Նուաստացուցիչ Վերաբերմունքի եւ Բանտային Պայմաններու Դիտարկում եւ Քննութիւն (PDF). Տաքար: Council for the Development of Social Science Research in Africa. <nowiki>ISBN 978-2-869-78088-0</nowiki>. OCLC 47863459. Արխիւացուած է բնօրինակէն (PDF) 2021-01-22-ին։ Վերցուած է 2017-05-06-ին: Քալամար, Ակնես (12 Օգոստոս, 2015). "Համաձայնութիւն համացանցի համար? Վերջին Դատարանական Վճիռները Ցուցակէն Հանելու Իրաւունքի Մասին". The National Law Review. Քալամար, Ակնես (23 Մարտ, 2017). "Արդեօ՞ք դատարանները կը վերստեղծեն համացանցային կանոնակարգումը". International Review of Law, Computers & Technology. 31 (3): 323–339. doi:10.1080/13600869.2017.1304603. S2CID 152003362։ <ref>[https://www.elperiodico.com/es/internacional/20240921/agnes-callamard-aterrador-maquinas-matar-amnistia-internacional-israel-gaza-rusia-ucrania-guerra-108367919 El Periódico (սպաներէնով). 2024-09-21 / Ակնես Քալամար՝ Հեռու չենք այն մեքենաներէն, որոնք կը սպաննեն առանց մարդկային միջամտութեան։ Եւ ասիկա սարսափազդու է։ {{ref-es}}]</ref> <ref>[https://www.amnestyusa.org/press-releases/dr-agnes-callamard-appointed-as-secretary-general-of-amnesty-international/ Amnesty International․ Տոքթ. Ակնես Քալամար նշանակուեցաւ «Միջազգային Ներում»ի Ընդհանուր Քարտուղար, 28-03-2021{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.ohchr.org/en/special-procedures/sr-executions/dr-agnes-callamard-former-special-rapporteur-2016-2021 Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights - Տոքթ. Ակնես Քալամար, նախկին Յատուկ Զեկուցաբեր (2016-2021){{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20181223223659/https://beta.global.columbia.edu/people/agn%C3%A8s-s-callamard - Global Freedom of Expression Project, Columbia University Ակնես Քալամար{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.jewishnews.co.uk/amnesty-international-chief-retracts-israel-murdered-arafat-claim/ «Ամնեսթի Ինթերնեշընըլ»ի տնօրէնը ետ կը կանգնի իր «Իսրայէլ սպաննեց Արաֆաթը» պնդումէն {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.amnesty.org/en/latest/press-release/2021/03/dr-agnes-callamard-appointed-as-secretary-general-of-amnesty-international/ International Amnesty Ակնես Քալամար կը վերադառնայ [[Միջազգային Ներում|Միջազգային Ներումին]], որպէս Ընդհանուր Քարտուղար(2021-03-29){{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/world/2021/mar/23/top-saudi-official-issued-death-threat-against-uns-khashoggi-investigator The Guardian․ "Սէուտեան բարձրաստիճան պաշտօնեայ մը մահուան սպառնալիք հնչեցուցած է Քաշոկճիի ՄԱԿ-ի քննիչին դէմ - Kirchgaessner, Stephanie (2021-03-23){{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} itqdyr9q8a2uomghz3doycc27p0jelv