Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 5369 250356 247554 2026-04-18T21:55:26Z ~2026-23909-14 14319 250356 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երկիր |բնագիր_անուանում = Ուքրանիա<br />Україна<br /> |common_name = Ուքրանիոյ |դրօշի_պատկեր = Flag of Ukraine.svg |դրօշի_նկարագրութիւն = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg |զինանշանի_նկարագրութիւն = {{PAGENAME}}ի զինանշան |քարտէզի_պատկեր = Europe-Ukraine (disputed territory).svg |ազգային_քայլերգ = ''[[Ուքրանիոյ քայլերգ|Ще не вмерла України і слава, і воля]]'' |պաշտօնական_լեզուներ = [[Ուքրաներէն]] |մայրաքաղաք = [[Քիեւ]] |latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= |ամենամեծ_քաղաք = |կառավարութեան_տեսակ = Նախագահ, <br /> Վարչապետ |established_event1 = &nbsp;-&nbsp;Յայտարարուած<br /> &nbsp;-&nbsp;Հաստատուած |established_date1 = Սկսած [[ԽՍՀՄ]]-էն<br /> [[Օգոստոս 24]] [[1991]]<br /> [[Դեկտեմբեր 1]] [[1991]] |population_estimate = 46, 481, 000 |population_estimate_year = 2005 |population_census = 48, 457, 102 |population_census_year = 2001 |population_density = 78 |population_densitymi² = 202 |currency = Գրիւնա |currency_code = UAH |time_zone = [[EET]] |utc_offset = +2 |time_zone_DST = [[EEST]] |utc_offset_DST = +3 |cctld = [[.ua]]<br/>[[.укр]] |calling_code = 380 }} [[Պատկեր:Flag of Ukraine.svg|մինի|Ուկրաինայի դրոշ]] [[Պատկեր:Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg|մինի|Ուկրաինայի զինանշան]] '''Ուքրանիա''' ([[ուքրաներէն|ուքր.]]՝ Україна, {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}), պետութիւն Արեւելեան [[Եւրոպա]]յի մէջ։ Ուքրանիան հիւսիսէն եւ հիւսիս արեւելքէն սահմանակից է Ռուսիոյ, հիւսիս արեւմուտքէն՝ [[Բելառուս|Պելառուս]]ին, արեւմուտքէն՝ [[Լեհաստան]]ին, [[Սլովակիա|Սլովաքիոյ եւ]] [[Հունգարիա|Հունգարիոյ]], հարաւ արեւմուտքէն՝ [[Մոլդովա|Մոլտովա]]յին, հարաւէն եւ հարաւ արեւելքէն համապատասխանաբար [[Սեւ Ծով]]ուն եւ [[Ազովի Ծով]]ուն։ Ան 603, 628&nbsp;քմ² ցուցանիշով Եւրոպային հարակից երկրներու մէջ Ռուսիոյ Դաշնութենէն ետք երկրորդն է իր տարածքով։<ref>[https://books.google.am/books?id=owsHh0v-QT4C&pg=PA345&dq=second+largest+European+country+after+%22Russian+federation%22&hl=nl&sa=X&ei=CXJKT4KvCOis0QW9oJWmDg&ved=0CGcQ6AEwCQ#v=onepage&q=second%20largest%20European%20country%20after%20%22Russian%20federation%22&f=false Global Clinical Trials] by [[Richard Chin]], [[Elsevier]], 2011, ISBN 0123815371 (page 345)</ref><ref>[https://books.google.am/books?id=JXPK9Qp8Yu8C&pg=PT88&dq=Ukraine+second+largest+country+Europe+after+Russia&hl=nl&sa=X&ei=u3NKT6LYNeWe0QWDkoGlDg&ved=0CG8Q6AEwCQ#v=onepage&q=Ukraine%20second%20largest%20country%20Europe%20after%20Russia&f=false Future of Google Earth] by [[Chandler Evans]], [[BookSurge Publishing]], 2008, ISBN 1419689037 (page 174)</ref><ref name="UKRCONSUL">{{cite web|title=Basic facts about Ukraine|url=http://www.ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm|publisher=Ukrainian consul in NY|accessdate=November 10, 2010|archive-date=March 26, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326032109/http://ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm|dead-url=yes}}</ref> Համաձայն տարածուած եւ հիմնաւոր տեսութեան [[Կիեւյան Ռուսիա]]յի պետութիւնը հիմնադրուած է [[Վարանգեաններ]]ու կողմէն 9-րդ դարուն, որպէս պատմականօրէն հաստատագրուած առաջին [[արեւելեան սլաւոն]]ական պետութիւնը։ Ան ասպարէզ եկաւ [[Միջին դարեր]]ուն որպէս հզոր պետութիւն, սակայն 12-րդ դարուն փլուզուեցաւ։ 14-րդ դարու կէսերուն Ուքրանական տարածքները երեք արտաքին ոյժերու տիրապետութեան տակ էին՝ [[Ոսկէ Հորդա]], [[Լիտուական Մեծ Դքսութիւն]] եւ [[Լեհաստանի թագաւորութիւն]]։<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/214508/History |title=Ukraine :: History – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |accessdate=October 31, 2011}}</ref> [[Հիւսիսային Մեծ Պատերազմ]]էն ետք (1700–1721), Ուքրանիան բաժնուեցաւ մի քանի ռեգիոնալ ոյժերու միջեւ։ 19-րդ դարուն Ուքրանիոյ գերակշռող մասը ինտեգրուած էր [[Ռուսական կայսրութիւն|Ռուսական կայսրութեան]] մէջ, մնացած հատուածը [[Աւստրո-Հունգարիա]]յի վերահսկողութեան տակ էր։ Ռուսական յեղափոխութենէն ետք մշտական պատերազմական իրադարձութիւններուն հետեւած է 1917-1919 թթ. Ուքրանիոյ անկախութեան ճանաչման մի քանի միջազգային փորձ։ 1922 թ. Դեկտեմբերիջ 30-ին, Ուքրանական անկախութեան պատերազմէն կը կազմաորուի [[Ուքրանիոյ Խորհրդային Հանրապետութիւն]]ը եւ կը դառնայ [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] հիմնադիր հանրապետութիւններէն մէկը։ Ուքրանիոյ Խորհրդային Հանրապետութեան տարածքը ընդարձակուած էր արեւմուտքէն անմիջապէս [[II Համաշխարհային պատերազմ]]էն առաջ եւ ետքը։ 1954 թ. Ուքրանիան ընդարձակուեցաւ դէպի հարաւ [[Ղրիմ]]ի փոխանցումով։ 1945-ին Ուքրանիոյ ԽՍՀ-ն դարձաւ [[Միաւորուած ազգերու կազմակերպութիւն|Միաւորուած ազգերու կազմակերպութեան]] հիմնադիր անդամներէն մէկը։<ref name="un ukssr">{{cite web|url=http://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml|title=Activities of the Member States – Ukraine|accessdate=January 17, 2011|work=United Nations}}</ref> Ուքրանիան կրկին անկախացաւ 1991 թ., երբ Խորհրդային Միութիւնը փլուզուեցաւ։ Այդ փլուզումով սկսաւ անցումը [[շուկայական տնտեսութիւն|շուկայական տնտեսութեան]], որուն ընթացքին, Ուքրանիան շուրջ 8 տարի շարունակ հետընթաց ունեցաւ։<ref name="Macroindicators NBU">{{cite web|url=http://www.bank.gov.ua/ENGL/Macro/index.htm|title=Macroeconomic Indicators|accessdate=December 16, 2007|work=[[National Bank of Ukraine]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071021232506/http://bank.gov.ua/Engl/Macro/index.htm|archivedate=October 21, 2007|dead-url=no}}</ref> Այնուհետեւ յաջորդեց տնտեսական բարձրակարգ վերելքի ժամանակաշրջանը։ 2008–2009 թթ Ուքրանիան ընկղմուեցաւ ճգնաժամի մէջ։ ՀՆԱ-ն 2008 թ. գարունէն մինչեւ 2009 թ. գարունը նուազեց 20% -ով, այնուհետեւ կարգաւորուեցաւ։<ref>Inozmi, "Ukraine – macroeconomic economic situation – June 2009" [http://unian.net/eng/news/news-325554.html online]</ref> Երկիրը ինչպէս նախկինին մէջ, կարեւոր դեր հը խաղայ հացահատիկի համաշխարհային շուկային մէջ եւ 2011 թ. տուեալներով հացահատիկի արտահանման ծաւալով աշխարհին մէջ երրորդն է։<ref>{{cite web |url=http://www.blackseagrain.net/photo/ukraine-becomes-worlds-third-biggest-grain-exporter-in-2011-minister |title=Ukraine becomes world's third biggest grain exporter in 2011 – minister |publisher=Blackseagrain.net |date= |accessdate=2012 թ․ Օգոստոս 25–ին |archive-date=2013-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130121175930/http://www.blackseagrain.net/photo/ukraine-becomes-worlds-third-biggest-grain-exporter-in-2011-minister |dead-url=yes }}</ref> Ուքրանիան [[ունիտար պետութիւն]] է, բաղկացած 24 [[մարզ]]երէ, մէկ ինքնավար հանրապետութենէն (Ղրիմ) եւ յատուկ կարգավիճակ ունեցող երկու քաղաքներէն. [[Կիեւ]]՝ մայրաքաղաք եւ ամենամեծ քաղաք եւ [[Սեւաստոպոլ]]ը, ուր վարձակալութեան պայմանագրով տեղակայուած է Ռուսիոյ [[Սեւծովեան նաւատորմ]]ը։ Ուրանիան [[կիսանախագահական համակարգ]]ով պետութիւն է առանձին [[օրենսդրական]], [[գործադիր]] եւ [[դատական]] ճիւղերով։ Խորհրդային միութեան փլուզումէն ի վեր Ուքրանիան կը շարունակէ պահպանել իր դիրքերը որպէս Եւրոպայի մէջ, Ռուսիայէն ետք, երկրորդ մեծ [[սպառազինութիւն]] ունեցող պետութիւն։ Երկրին մէջ կը բնակին շուրջ 46 միլիոն մարդ, որուն 77.8 տոկոսը ուքրանիացիներ են, կ'ապրին նաեւ [[ռուսեր]] (17%), [[բելառուսներ]] եւ [[ռումնացիներ]]. [[Պաշտօնական լեզու]]ն [[ուքրաներէն]]ն է։ Ռուսերէնը նոյնպէս շատ տարածուած է։ Երկրին մէջ, գերակայող կրօնը [[Արևեւելեան Ուղղափառ քրիստոնէութիւն]]ն է, որ նշանակալից ազդեցութիւն գործած է [[Ուքրանական ճարտարապետութիւն|Ուկքրանական ճարտարապետութեան]], [[գրականութիւն|գրականութեան]] եւ [[երաժշտութիւն|երաժշտութեան]] վրայ։ == Ծագումնաբանութիւն == Ըստ աւանդական տեսակէտի, որ ձեւաւորուած է ռուսական եւ լեհական պատմագրութեան ազդեցութեան ներքեւ<ref>Русанівський, В. М. Українська мова // Енциклопедія «Українська мова». — К., 2000.</ref> ''Ուքրանիա'' բառը սլավոնական ծագում ունի, որ կը նշանակէ ''սահմանի մօտ''։"<ref>{{cite web|url=http://litopys.org.ua/rizne/nazva_eu.htm |title=З Енциклопедії Українознавства; Назва "Україна" |publisher=Litopys.org.ua |accessdate=October 31, 2011}}</ref> == Պատմութիւն == === Վաղ Պատմութիւն === Ուքրանիոյ մէջ եւ շրջակայ տարածքներուն մէջ, բնակութիւն հաստատուած է մ.թ.ա. 32, 000 դարերուն, որուն վկայութիւնն է [[Գրաւետեան մշակոյթ]]ի առկայութիւնը [[Ղրիմեան լեռներ]]ուն մէջ։<ref name=orig>{{cite news | url = http://www.plosone.org/article/info:doi/10.1371/journal.pone.0020834 | title = The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior | first1 = Sandrine | last1= Prat | first2= Stéphane C. | last2= Péan | first3= Laurent | last3= Crépin | first4 =Dorothée G. |last4= Drucker | first5 =Simon J. | last5= Puaud | first6 =Hélène | last6=Valladas | first7= Martina |last7 =Lázničková-Galetová | first8 =Johannes | last8 =van der Plicht | first9= Alexander | last9= Yanevich |date = June 17, 2011 | publisher = plosone | accessdate =June 21, 2011}}</ref><ref name=bbc>{{cite news | url = http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262 | title = Early human fossils unearthed in Ukraine | first = Jennifer | last = Carpenter |date = June 20, 2011 |publisher=BBC | accessdate =June 21, 2011}}</ref> Մ. թ.ա. 4, 500 ականներուն [[Նեոլիտեան մշակոյթ]]ը կը ծաղկէր ամենուր ներառեալ ներկայիս Ուքրանիոյ տարածքի մասը մը [[Տրիբոլի]]ն եւ [[Դնեպր]]-[[Դնեստր]] տարածաշրջանը ամբողջովին։ [[Երկաթի դար]]ուն, երկրամասում բնակութիւն հաստատեցին [[Կիմերացիներ]]ը, [[Սկիւթներ]]ը եւ [[Սարմաթներ]]ը։<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9066426|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930012558/http://www.britannica.com/eb/article-9066426|archivedate=September 30, 2007|title=Scythian|accessdate=September 12, 2007|work=[[Encyclopædia Britannica]] (fee required)|dead-url=no}}</ref> Յետագային մ. թ. 6-րդ դարու սկզբներուն [[Սեւ Ծով]]ու հիւսիսարեւելեան ափին հիմնուեցան եւ նշանակալից առաջընթաց ապրեցան [[Հին Յունաստան]]ի, [[Հին Հռոմ]]ի եւ [[Բիւզանդական կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութեան]] գաղութները, ինչպիսի են [[Տիրա]]ն, [[Օլբիա]]ն եւ [[Հերմոնասա]]ն։ [[Գոթեր]]ը մնացին տարածաշրջանին մէջ, սակայն մ.թ. 370-ականներէն, իյնկան [[հուններ]]ու ազդեցութեան տակ։ Մ. թ. 7–րդ դարէն սկսած Արեւելեան Ուքրանիոյ տարածքը [[Հին Մեծ Բուլղարիա]]յի կեդրոնն էր։ Դարավերջին պուլկարական ցեղերու մեծ մասը գաղթեցին տարբեր ուղղութիւններով եւ հողերու մեծ մասը անցաւ [[խազարներ]]ուն։ === Կիեւի Ոսկէ Դար === <!-- 800–1349 --> [[Պատկեր:Vasnetsov Bapt Vladimir.jpg|մինի|ձախից|upright|Իշխան Վլադիմիրի կնքուիլը կը տանի դէպի '''Կիեւեան Ռուսիոյ''' Քրիստոնէութեան ընդունում։]] Կիեւեան Ռուսիան հիմնած են ռուս մարդիկ, վարեագները, որոնք սկզբը բնակեցան [[Լադոգա]]յի եւ [[Նովգորոդ]]ի շրջակայքին մէջ, այնուհետ աստիճանաբար տեղաշարժեցան հարաւ վերջապէս մօտաւորապէս 880-ին հասան Կիեւ։ Կիեւեան Ռուսիան կ'ընդգրկէր Ժամանակակէն Ուքրանիոյ, Բելառուսիոյ արեւմտեան մասը, որուն գերակշռող մասը ժամանակակէն Ռուսիոյ տարածքին մէջէ։ Համաձայն սկզբնական գրառումներու ռուսական էլիտան կազմաւորուած է [[Սկանդինավիա]]յի վարեագեաններէն։ 10-11-րդ դարերուն, ան կը դառմայ Եւրոպայի մեծագոյն եւ ամենահզոր պետութիւնը։<ref name=cia>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html|title=Ukraine|accessdate=December 24, 2007|date=December 13, 2007|work=[[CIA World Factbook]]|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126230340/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html|dead-url=yes}}</ref> Յաջորդ դարերուն, ան ուքրանացիներու եւ ռուսերու համար ազգային ինքնագիտակցութեան հիմք կը ձեւաւորէ։<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia|encyclopedia=The Columbia Encyclopedia|edition=|year=2001–2005|article=Kievan Rus|url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html|title=Archive copy|access-date=2016-03-28|archive-date=2000-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html|dead-url=yes}} Retrieved on 2008-01-27.</ref> Ժամանակակէն Ուքրանիոյ մայրաքաղաք [[Կիեւ]]ը հը դարռնայ Ռուսիոյ ամենակարեւոր քաղաքը։ [[Պատկեր:Kievan Rus en.jpg|մինի|Կիեւեան Ռուսիոյ քարտէզը 11-րդ դարուն։ Կիրի Ոսկէ Դարու ժամանակաշրջանին մէջ, Կիեւեան Ռուսիոյ կազմի մէջ կը մտնէին ժամանակակէն արեւմտեան, կեդրոնական Ուքրանիոյ, Բելառուսի եւ արեւմտեան Ռուսիոյ տարածքը։ Ժամանակակէն արեւելեան եւ հարաւային Ուքրանիան բնակեցուցած են նոմադները եւ այլ պատմութիւն ունին։]] Վարանգեանները հետագային, ձուլուեցան տեղացի սլավոնական բնակչութեան հետ եւ դարձան Ռուսիոյ առաջին դինաստիայի՝ [[Ռիւրիկեան դինաստիա]]յի մաս։<ref name="Columbia"/> Կիեւեան Ռուսիան կազմուած էր մի քանի իշխանութիւններէն, որոնք կը կառավարուէին Ռիւրիկեան իշխաններու կողմէն։ Կիեւի նստավայրը ամենաազդեցիկն ու հեղինակութիւն վայելողն էր, ուստի այն դարձած էր մրցակցութեան առարկա Ռիւրիկեան իշխաններու համար։ Կիեւեան Ռուսիոյ Ոսկէ Դարը կը սկսի [[Վլատիմիր Մեծ]]ի (980–1015) թագաւորութեամբ, ով Քրիստոնէութիւն ընդունելով Կիեւեան Ռուսիան շրջեց դէպի [[Բիւզանդական Քրիստոնէութիւն]]. անոր որդի՝ [[Յարոսլաւ Իմաստուն]]ի (1019–1054) թագաւորութեան ժամանակ Կիեւեան Ռուսիան հասաւ իր մշակութային ռազմական հզորութեան գագաթնակէտին։<ref name="Columbia"/> Ատոր ետեւէն պետութեան մասնատում եւ նորէն արդիականացաւ տարածաշրջանային իշխանութիւններու կարեւորութիւնը։ [[Վլատիմիր Մոնոմախ]]ի (1113–1125) եւ անոր որդի [[Մստիսլաւ]]ի (1125–1132) օրով, Կիեւեան Ռուսիան վերջնականապէս մասնատուաւ առանձին իշխանութիւններու։ 11 եւ 12-րդ դարերուն քոչվոր [[թուրք]] ցեղերու կողմիէն մշտական յարձակումները բերին սլաւոնական ժողովուրդներու զանգվածային տեղահանման դէպի հիւսիս՝ աւելի անվտանգ անտառային շրջաններ։<ref name="Klyuch1">{{cite book|last=Klyuchevsky|first=Vasily|title=The course of the Russian history|location=v.1|url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm|isbn=5-244-00072-1|year=1987|publisher="Myslʹ}}</ref> 13-րդ դարու մոնկոլական ներխուժման հետեւանքով Կիեւան Ռուսիան դատարկուեցաւ, իսկ Կիեւը 1240 թ. ամբողջովին աւերուեցաւ<ref>{{cite web|url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev|accessdate=January 3, 2008|work=University of Toronto's Research Repository|archive-date=August 19, 2016|archive-url=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|dead-url=yes}}</ref>։ Ուքրանիոյ ներկայիս տարածքը Կիեւեան Ռուսիայէն յաջողած է պահպանել Գալիչի եւ Վոլհինիայի տարածքները, որոնք միացած են կազմաւորել [[Գալիցիա-Վոլհինիա]] պետութիւնը։ === Օտարերկրեայ Տիրապետությիւն === [[Պատկեր:Repin Cossacks.jpg|մինի|''"Զապորոժեան կազակներու պատասխանը [[Օսմանեան կայսրութիւն|թուրքական]] սուլթանին."'' Նկարիչ՝ [[Իլյա Րեպին]] 1880 - 1891]] <!-- 1349–1914 --> [[Պատկեր:Rzeczpospolita2nar.png|մինի|ձախից| [[Մոնկոլեան ներխուժում]]էն ետք, իյնկած դարերուն Ուքրանիան մեծապէս կը գտնուէր Լիտուայի տիրապետութեան տակ, ( 14-րդ դարէն) եւ Լիւբլինի միութենէն (1569) սկսած Լեհաստանի [[Լեհ–Լիտուական համագործակցութիւն]] 1619]] 14-րդ դարու կէսերուն [[Լեհաստանի Կազիմիր III թագաւոր]]-ը ձեռք բերաւ Գալիցիա-Վոլինիայի վերահսկողութիւնը, այն դեպքին մէջ, երբ Ռուսիոյ սիրտը այդ թիւին մէջ եւ Կիեւը [[Իրպէն գետի ճակատամարտ]]էն ետք դարձավւ[[Գեդեմինաս]]ի՝ Լիտուայի մեծ դքսութեան տարածք։ 1386 թ. [[Կրեվոյի միութիւն]], Լեհաստանի եւ Լիտուայի [[արքայատներու միաւորում]]էն ետք, Հիւսիսային Ուքրանիոյ մեծ մասը կը կառավարուէր Լիտուայի տեղական ազնուականութեան կողմէն, որպէս Լիտուայի Մեծ Դքսութեան մաս։ 1569 թ. [[Լիւբլինի միութիւն]]ը կը ձեւաւորէ Լեհ–Լիտուական համաձայնագիրը, որմով Ուքրանիոյ տարածքի մեծ մասը լիտուական ենթակայութենէն կ'անցնի [[Լեհական թագաւորութիւն|Լեհական թագաւորութեան]] ենթակայութեան տակ, այդպիսով կը դառնայ լեհական տարածք։ Լեհականացման ուղղուած ճնշման ներքեւ, բարձր խաւի ներկայացուցիչները կրօնափոխ եղան եւ դարձան կաթողիկէ եւ լեհ ազնուականութենէն անհնար էր անոնց տարբերել։<ref>Subtelny, p. 92–93</ref> Այդպիսով հասարակ մարդիկ զրկուելով իրենց ազգակից պաշտպաններէն՝ հանձինս ուղղափառ ազնուականութեան, շրջեցան դէպի կազակները, որոնք կը մնային ուղղափառ։ === Ուքրանիոյ Ժողովրդական Հանրապետութիւն === Հանրապետութիւնը ստեղծուած է 1917 թ.-ի [[Նոյեմբեր 20]]-ին, անկախ հռչակուած է 1918 թ.-ի Յունուար 22-ին՝ Կեդոնական խորհուրդը ({{lang-uk|Центральна Рада}})-ի որոշմամբ։ Սկզբնապէս հանրապետութիւնը իրեն կը համարէր Ռուսական հանրապետութեան մաս, սակայն [[Հոկտեմբերեան Ընկերային Յեղափոխութիւն|Փետրուարեան Յեղափոխութենէն]] ետք ան կը փորձէր բոլորովին անկախ ըլլալ։ 1919 թ.-ի սկզբին ան իրեն միացուց [[արեւմտաուքրանական շրջաններ]]ը, որոնք առանձնացած էին [[Աւստրո-Հունգարիա]]յէն։ Սակայն շուտով [[Կարմիր բանակ]]ը գրաւած է երկիրը։ 1919 թ.-ի Յունուար 14-ին ստեղծուեցաւ [[Ուքրանական ԽՍՀ]]-ն։ Ուքրանիոյ Ժողովրդական Հանրապետութեան պետական խորհրդանիշները՝ {|class="graytable" align="center" style="text-align:center" |- |[[Պատկեր:Coat of Arms of UNR.svg|100px|աջից]] |[[Պատկեր:Flag of Ukrainian People's Republic 1917.svg|160px|աջից]] |- |Զինանշան||դրօշ |} == Աշխարհագրութիւն == {{Հիմնական|Ուքրանիոյ աշխարհագրութիւն}} [[Պատկեր:Ukraine topo en.jpg|մինի|300px|աջից]] '''Ուքրանիան''' տարածքով երկրորդ պետութիւնն է [[Արեւելեան Եւրոպա|Արեւելեան]] [[Եւրոպա]]յի մէջ Երկրի տարբեր մասերն ունեն աշխարհագրական տարբեր առանձնահատկություններ՝ լեռնայինից մինչեւ հարթավայրային։ Երկիրը գտնվում է {{coord|49|00|N|32|00|E|type:country}} կոորդինատներում։ Զբաղեցնում է 603 700 կմ² տարածք, որն աշխարհում 44-րդ ցուցանիշն է։ Ուքրանիայի մակերեւույթի 98% ցամաքային է, եւ միայն 2% են զբաղեցնում ջրային տարածքները։ Հարավից երկիրը դուրս է գալիս դեպի [[Սև ծով]], ափեզրի երկարությունն է 2782 կմ։ Ուքրանիայի ընդհանուր սահմանի երկարությունն է 4663 կմ։ Երկիրը սահմանակից է [[Ռուսաստան]]ի (1576 կմ), [[Մոլդավիա]]յի (939 կմ), [[Բելառուսիա]]յի (891 կմ), [[Ռումինիա]]յի (531 կմ), [[Լեհաստան]]ի (526 կմ), [[Հունգարիա]]յի (103 կմ), եւ [[Սլովակիա]]յի (97 կմ) հետ։ Ուքրանիայի ամենաբարձր կետն է [[Գովերլա]] լեռը, որի բարձրությունն է 2061 մ, իսկ ամենացածրադիր կետն է [[Կույալնիկի լիման]]ը, այս կետը ընկնում է [[ծովի մակերևույթ]]ից 5 մ. ներքեւ։ === Ընդհանուր Տեղեկութիւններ === Ուքրանիան ունի կարեւոր ռազմավարական դիրք [[Արեւելեան Եւրոպա]]յի մէջ, շրջապատուած [[Սեւ Ծով]]ով հարաւէն, միւս կողմերէն այն կը շրջապատեն [[Լեհաստան]]ը, [[Սլովակիա]]ն եւ [[Հունգարիա]]ն արեւելքէն, [[Բելառուսիա]]ն հիւսիսէն, [[Մոլդովա]]ն եւ [[Ռումինիա]]ն հարաւ-արեւմուտքէն եւ [[Ռուսիա]]ն արեւելքէն։ Ուքրանիան կը տարածուի արեւմուտքէն արեւելք 1316 քմ եւ հիւսիսէն հարաւ 893կմ։ Երկրի ծայրագոյն կէտերն են [[Գրեմեաչ]] գիւղը ([[Չեռնիգովի մարզ]]) հիւսիսին մէջ, [[Սառիչ հրուանդան]]ը ([[Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետութիւն]]) հարաւին մէջ, [[Չոպ]] քաղաքը ([[Անդրկարպատեան մարզ]]) արեւմուտքէն մէջ եւ [[Չերվոնա Զիրկա (Լուգանսկի մարզ)|Չերվոնա Զիրկա]] գիւղը ([[Լուգանսկի մարզ]]) արեւելքին մէջ։ [[Կարպատեան լեռներ]]ի հիւսիսային մասը կը հասնի Ուքրանիոյ արեւելեան մասին։ Երկրի ամենաբարձր կէտը [[Գովերլա]] լեռն է, որուն բարձրութիւնը կը կազմէ 2061 մ։ Ուքրանիոյ տարածքի մեծ մասը կը զբաղեցնեն [[Սեւ Ծով]]ու հիւսիսին մէջ տարածուող [[տափաստան]]անման շրջանները։ Ուքրանիան համարեայ կը կիսուի երկու հաւասար մասերու [[Դնեպր]] գետով, որ կը տարածուի ամբողջ Ուքրանիայով հիւսիսէն հարաւ։ Ան կը թափուի Սեւ ծով [[Ղրիմ]] թերակղզիին հիւսիս [[Հարաւային Բուգ]]ի եւ [[Դնեստր]]ի գետաբերաններու մօտ։ Սահմանը Ռուսիոյ հետ երկրէ երկիր ամենաերկար սահմանն է, ան կը տարածուի նաեւ [[Ազովի ծով]]ով։ [[Պատկեր:Pontic Caspian climate.png|մինի|300px|Մօտաւորապէս կը ներկայացնէ Սեւ ծովու շուրջ իյնկած [[բիոմ]]ները։ [[Ղրիմի թերակղզի]]ի ծայր հարաւային մասին մէջ, [[Ղրիմի լեռներ]]էն ներքեւ իյնկած է [[մերձարեւադարձային գօտի]]:]] Ուքրանիոյ տարածքի մեծ մասը կը զբաղեցնեն ոչ բերրի [[տափաստան]]ները եւ [[սարաւանդ]]ները։ Ուքրանիոյ հողերու հետ 58% կ'օգտագործուի որպէս ոռոգուող տարածքներ, 2% կ'օգտագործուի մշտական մշակաբոյսերու աճեցման համար, 13% որպէս արոտավայրեր, 18% կը զբաղեցնեն անտառները եւ 9% միւսները։ Երկիրը կը շրջապատեն լեռներ, հարաւին մէջ այդ [[Ղրիմի լեռներ]]ն են [[Ղրիմի թերակղզի|Ղրիմի թերակղզիի մէջ]] եւ [[Ազովի ծով]]ու մօտ, արեւմտեան կողմէն այդ [[Կարպատեան լեռներ]]ն են, արեւելքին մէջ, Ազովի ծովու մօտ կան նաեւ քամահրուած ցածր լեռներ՝ [[Դոնեցի բլրաշար]]ը։ === Ռելիեֆ === Ուքրանիոյ տարածքի մեծ մասը կը զբաղեցնեն սովորական հարթավայրեր, [[ծովու մակարդակ]]էն միջինին մէջ 175 մ բարձրութեամբ։ Հարթավայրերը շրջապատուած են լեռներով արեւմուտքին եւ հարաւին մէջ, Ուքրանիոյ տարածքին մէջ գտնուող հարթավայրերու մեծ մասը տեղաբաշխուած են [[Արեւելաեւրոպական հարթավայր]]ի հարաւ արեւմտեան մասին մէջ։ Հարթավայրերը ունին բազմաթիւ բարձրադիր եւ ցածրադիր շրջաններ, որոնք առաջացած են [[Արեւելաեւոպական պլատֆորմ]]ի հիմքերու ոչ հաւասար բիւրեղացման հետեւանքով։ Ուքրանիոյ տարածքին մէջ կը գտնուին հետեւեալ ցածրավայրերը՝ հիւսիսին մէջ [[Պոլեսեան ցածրավայր|Պոլեսեան]], երկրի կեդրոնին մէջ [[Մերձդնեպրեան ցածրավայր|Մերձդնեպրեան]] եւ հարաւին էջ [[Մերձսեւծովեան ցածրավայր]]երը։ Ուքրանիոյ տարածքի բարձրավայրերն են՝ [[Վոլինեան բարձրավայր|Վոլինեան]], [[Պոդոլեան բարձրավայր|Պոդոլեան]], [[Մերձդնեպրեան բարձրավայր|Մերձդնեպրեան]], ինչպէս նաեւ հետեւեալ բլրաշարերը՝ [[Տովրի]]ները արեւմուտքին մէջ, [[Սլովեչանսկ-Օվրուչանսկի բլրաշար]]ը հիւսիսին մէջ, [[Դոնեցի բլրաշար]]ը եւ [[Մերձազովեան դաշտավայր]]ը հարաւ արեւելքին մէջ։ Երկրի տարածքի մօտ 5 % կը զբաղեցնեն լեռները՝ Ուքրանիան [[Արեւելեան Կարպատներ|Կարպատները]] (բարձրութիւնը՝ 2061 մ) հարաւ-արեւմուտքին մէջ եւ [[Ղրիմի լեռներ]]ը [[Ղրիմի թերակղզի|Ղրիմի թերակղզոո]] հարաւին մէջ։ === Կլիմա === Ուքրանիան ունի չափաւոր մայրցամաքային կլիմա ցուրտ [[ձմեռ]]ներով եւ համեմատաբար շոգ [[ամառ]]ներով։ Միայն Ղրիմի թերակղզիի հարաւային ափերուն գոյութիւն ունի խոնաւ մերձարեւադարձային կլիմայի գօտի<ref>{{cite journal | last = Կոտեկ | first = Մ. | coauthors =Ջ. Գրեզեր, Ս. Բեք, Բ. Ռուդոլֆ, և Ֆ. Ռուբել | title =Կլիմայի դասակարգման Կյոպեն-Գեյգերի աշխարհի քարտէզը | journal =Մետեորոլ. Զ. | volume =15 | pages =259–263 | url =http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf | doi =10.1127/0941-2948/2006/0130 | accessdate = 2012-08-24 | year =2006 | issue = 3}}</ref>։ Ուքրանիոյ կլիման կ'ենթարկուի խոնաւ [[Ատլանտեան օվկիանոս|ատլանտիկական]] օդի ազդեցութեան<ref name="britannica.com">Ուքրանիա։ (2010). Բրիտանիկա հանրագիտարանին մէջ։ Ստացած է 23 Օգոստոս 2010-ին, առցանց Encyclopædia Britannica-էն՝ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine</ref>։ Տեղումների մակարդակը Ուքրանիոյ տարածքին մէջ, հաւասարաչափ չէ բաշխուած, հիւսիսին մէջ, կը գրանցուին մեծ քանակութեամբ տեղումներ, արեւելքն մէջ ատորմէ պակաս եւ հարաւ-արեւելքին մէջ աւելի քիչ։ Տարեկան տեղումներու քանակությիւնը հարթավայրերուն մէջ 300 - 700 մմ է, Ղրիմի լեռներուն մէջ 1000 - 1200 մմ, Ուքրանիոյ Կարպատներուն մէջ աւելի քան 1500 մմ։ Յւնիսը եւ Յուլիսը սովորաբար ամենախոնաւ ամիսներն են, մինչդեռ Փետրուար ամիսը սովորաբար ամենաչորն է<ref name="britannica.com"/>։ Ձմեռային կլիման կը տատանուի պաղ եղանակէն Սեվ ծովու ափերուն մինչեւ ցուրտ եղանակը երկրի ներսը, ամառները երկրի հիմնական մասին մէջ տաք են, իսկ՝ հարաւային մասին մէջ սովորաբար կ'ըլլան շատ շոգ։ Միջին բազմամեայ օդի ջերմաստիճանը կը կազմէ՝ Յունուարին −5&nbsp;°C, Յուլիսին +20&nbsp;°C։ === Ջրային Ռեսուրսներ === {{Հիմնական|Ուքրանիոյ մեծ գետեր|Ուքրանիոյ լիճեր}} Ուքրանիան հարաւային եւ հարաւ արեւելեան կողմերէն կը լուացուի [[Սեւ Ծով|Սեւ]] եւ [[Ազովի ծով]]երով։ Երկրի տարածքով հոսող գետերու 90% կը հանդիսնան այս երկու ծովերու [[ներհոսքի աւազան]]ի մասեր։ Մի քանի գետեր կը պատկանին [[Բալթիկ ծով]]ի աւազանին։ Ուքրանիոյ մէջ կան յոթ հիմնական գետեր (փակագծերուն մէջ տրուած է գետերու երկարութիւնը Ուքրանիոյ տարածքին մէջ)՝ [[Դեսնա (Դնեպրի վտակը)|Դեսնան]] (591 քմ), [[Դնեպր]]ը (982 քմ), [[Դնեստր]]ը (705 քմ), [[Դանուբ]]ը (174 քմ), [[Պրիպեատ (գետ)|Պրիպյատը]] (261 քմ), [[Սեւերսկի Դոնեց]]ը (672 քմ) եւ [[Հարաւային Բուգ]]ը (806 քմ)։ Ուքրանիոյ տարածքի 2 տոկոսը կը կազմեն ջրային տարածքները, անոնց մէջ կը մտնեն [[լիճ|լճերը]] եւժեւ [[լիման]]ները։ Ուքրանիոյ շեծ լիճերը եւ լիմաններն են (փակագծերուն մէջ ցույց տրուած է մակերեսը քմ²)՝ Լիճեր՝ * [[Սասիկ (Օդեսայի մարզ)|Սասիկ]] (Կունդուկ) (205 քմ²) * [[Յալպուգ]] (149 քմ²) * [[Կուրուգլույ]] (94 քմ²) * [[Կագուլ (լիճ)|Կագուլ]] (90 քմ²) Լիմաններ՝ * [[Դնեպրի լիման]] (800 քմ²) * [[Ուտլյուկի լիման]] (700 քմ²) * [[Դնեստրի լիման]] (360 քմ²) * [[Մոլոչնի լիման]] (168 քմ²) * [[Տիլիգուլի լիման]] (70 − 150 քմ²) * [[Խաջիբեյի լիման]] (70 քմ²) * [[Կույալնիկի լիման]] (60 − 56 քմ²) === Լեռներ === Ուքրանիոյ տարածքի հարթաւայրային մասի ամենաբարձր կէտն է [[Բերդա (լեռ)|Բերդա]] լեռը (515 մ), ձախափնեայ հարթաւայրային մասի բարձրագոյն կէտն է [[Մոգիլա Մեչետնաեայ]]ն (367, 1 մ)։ Ստորեւ կը բերուի Ուքրանիոյ բարձր լեռներու ցանկը՝ Ուքրանական Կարպատներ * [[Գովերլա]] - 2060, 8 մ * [[Բրեբենեսկուլ (լեռ)|Բրեբենեսկուլ]] - 2035, 8 մ * [[Չոռնայա Գոռա]] - 2020, 2 մ * [[Պետրոս (լեռ)|Պետրոս]] - 2020, 2 մ * [[Գուտին Տոմնատիկ]] - 2016, 4 մ * [[Ռեբրա]] - 2001, 1 մ Ղրիմի լեռներ * [[Ռոման-Կոշ]] - 1545 մ * [[Դեմիր-Կապու]] - 1540 մ * [[Զեյտին-Կոշ]] - 1534 մ * [[Քեմալ-Էգերեկ]] - 1529 մ * [[Էկլիզի-Բուրուն]] - 1527 մ === Օգտակար Հանածոներ === Ուքրանիոյ մէջ առկա են [[երկաթ]]ի հանքաքարի, [[ածուխ]]ի, [[մանգան]]ի, [[բնական գազ]]ի, [[նաֆթ]]ի, [[աղ]]ի, [[ծծումբ]]ի, [[գրաֆիտ]]ի, [[տիտան]]ի, [[մագնեզիում]]ի, [[կաոլին]]ի, [[նիկել]]ի, [[պղինձ]]ի զգալի պաշարներ։ === Բնապահպանական խնդիրներ === Ուքրանիան ունի բազմաթիւ բնապահպանական խնդիրներ։ Որոշ շրջաններուն մէջ, կայ խմելու ջուրի զգալի պակաս։ Օդը եւ ջուրը երկրին մէջ ապականած են, ինչպէս նաեւ՝ կայ անտառահատման խնդիր։ Երկրի հիւսիս-արեւելքին մէջ 1986 թուականի [[Չեռնոբիլի ատոմակայան]]ի մէջ տեղի ունեցած աղետէն ետք գոյութիւն ունի հսկայական տարածութիւն, որ վարակուած է ռադիացիայով։ === Երկնաքարային Խառնարաններ === Տուեալ պահին Ուքրանիոյ տարածքին մէջ, յայտնի են ութ [[հարուածային խառնարան]]ներ, որոնք առաջացած են [[երկնային մարմին]]ներու անկման պատճառով։ Բոլոր [[խառնարան]]ները, բացի Իլինեցկիէն, թաղուած են, այսինքն ծածկուած են [[նստուածքային ապար]]ներով, եւ հետազոտուած են հորատանցքերու միջոցով։ * [[Բոլտիշի խառնարան]] ([[Կիրովոգրադի մարզ]]) - տրամագիծը 25 քմ, տարիքը - 100 մլն. տարի * [[Իլինեցկիի խառնարան]] ([[Վիննիցայի մարզ]]) - տրամագիծը 300 մ, տարիքը - 400 մլն. տարի * [[Զապադնի (խառնարան)|Զապադնի]] - տրամագիծը 4 քմ, տարիքը - 115 մլն. տարի * [[Զելենոգայի խառնարան]] - տրամագիծը 2, 5 քմ, տարիքը - 120 մլն. տարի * [[Օբոլոնի խառնարան]] ([[Պոլտաւայի մարզ]]) - տրամագիծը - 20 կմ, տարիքը - 169 ± 7 մլն. տարի, կոորդինատները՝ 49°35’հս.լ. 32°55’աե.ե. * [[Ռոտմիստրովի խառնարան]] - տրամագիծը - 2, 7 քմ, տարիքը - 140 մլն. տարի * [[Տերնովի խառնարան]] - տրամագիծը - 12 քմ, տարիքը - 280 մլն. տարի * [[Բելիլովի խառնարան]] - տրամագիծը - 6, 2 քմ, տարիքը - 166± 10 մլն. Տարի == Վարչական Բաժանում == {{Հիմնական|Ուքրանիոյ վարչական բաժանում}} Համաձայն 1996 թուականի [[Ուքրանիոյ սահմանադրութիւն|Ուքրանիոյ սահմանադրութեան]] երկրին մէջ ընդունուած է հետեւեալ վարչկան բաժանումը՝ 24 մարզ, 2 հանրապետական նշանակութեան քաղաք եւ [[Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետութիւն]]։ Ուքրանիոյ մէջ կան 490 շրջաններ, 446 քաղաք, 907 քաղաքատիպ աւան եւ 10196 գիւղ։ Ուքրանիոյ տարածքային կազմութիւնը կը հիմնուի միասնականութեան եւ պետական տարածքի ամբողջականությեան, համադրելով կեդրոնացած եւ ապակեդրոնացած պետական իշխանութեան համակարգերը, ինչպէս նաեւ ռեգիոններու հաւասարակշռուած ընկերա-տնտեսական զարգացման սկզբունքներու վրայ, հաշւի առնելով անոնց պատմական, տնտեսական, աշխարհագրական եւ դեմոգրաֆիկ առանձնահատկութինները, էթնիկական եւ մշակութային աւանդոյթները։ ; Մարզեր {{col-begin}} {{col-4}} * [[Վիննիցայի մարզ]] * [[Վոլինի մարզ]] * [[Դնեպրոպետրովսկի մարզ]] * [[Դոնեցկի մարզ]] * [[Ժիտոմիրի մարզ]] * [[Անդրկարպատեան մարզ]] * [[Զապորոժիէի մարզ]] * [[Իվանո-Ֆրանկովսկի մարզ]] ; Պետական նշանակութեան քաղաքներ [[Պատկեր:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|50px|link=Կիեւ]] [[Կիեւ]] {{col-4}} * [[Կիեւի մարզ]] * [[Կիրովոգրադի մարզ]] * [[Լուգանսկի մարզ]] * [[Լուովի մարզ]] * [[Նիկոլաեւի մարզ]] * [[Օդեսայի մարզ]] * [[Պոլտաւայի մարզ]] * [[Ռովնոյի մարզ]] ; [[Պատկեր:COA of Sevastopol.svg|50px|link=Սեգաստոպոլ]] [[Սեգաստոպոլ]] {{col-4}} * [[Սումիի մարզ]] * [[Տերնոպոլի մարզ]] * [[Խարկովի մարզ]] * [[Խերսոնի մարզ]] * [[Խմելնիցկիի մարզ]] * [[Չերկասիի մարզ]] * [[Չեռնիգովի մարզ]] * [[Չերնովիցիի մարզ]] {{col-4}} {{Ukraine Labelled Map|float=right}} {{col-end}} Ղրիմի Ինքանավար Հանրապետութիւնը կը հանդիսանայ Ուքրանիոյ անբաժան մասը, եւ Ուքրանիոյ սահմանադրութեան շրջանակներումն մէջ, գործող իրաւասութիւններով կը լուծէ իրեն յատկացուած խնդրիները։ == Քաղաքական Համակարգ == Ուքրանիան [[ունիտար պետութիւն|ունիտար հանրապետութիւն]] է, որուն գլխաւոր օրէնքը կը հանդիսանայ [[1996]] թուականին ընդունուած [[Սահմանադրութիւն]]ը։ === Գործադիր Իշխանութիւն === Պետութեան եւ գործադիր իշխանութեան ղեկավարը [[նախագահ]]ն է, 2014 թ. Յունիս 7-էն՝ [[Պետրո Պորոշենկո]]ն։ Նախագահը կը հանդիսանայ նաեւ [[Ուքրանիոյ զինուած ոյժեր]]ու գլխաւոր [[հրամանատար]]ը։ Պետութեան ղեկավարի պարտականութիւնները կատարած նախագահին կ'օգնէ [[վարչապետ]]ը․ 2013 թ դրութեամբ՝ [[Նիքոլայ Ազարով]]ը։ Վարչապետը կը զբաղեցնէ նախագահի պաշտօնը վերջինիս մահուան կամ հրաժարականի դէպքին մէջ։ Նախագահը կ'ընտրուի հինգ տարի ժամկէտով գաղտնի քվեարկութեամբ ուղղակի համընդհանուր ընտրական իրաւունքի հիման վրայ։ Նոյն թեկնածուն չի կրնար զբաղեցնել նախագահի պաշտօնը 2 անգամէն աւելի անընդմէջ։ [[1991]] թ երկրի առաջին նախագահ ընտրուած է [[Լեոնիդ Կրավչուկ]]ը։ Նախագահը կը կազմաւորուի [[կառավարութիւն]]ը՝ [[նախարարներու կաբինետ]]ը, որուն ղեկավարն է [[վարչապետ]]ը։ Կառավարութեան կազմի մէջ կը մտնհեն [[փոխվարչապետ]]ներ (կը վերահսկեն մի քանի նախարութիւններ եւ գերատեսչութիւններ), [[նախարար]]ներ (կը ղեկավարուին նախարարութիւնները) եւ գերատեսչութիւններու ղեկավարներ, որոնք նախարարական պաշտօն չեն զբաղեցներ, սակայն պաշտօնապէս իրենց կարգավիճակով նախարարներուն հաւասար են։ Կառավարութեան քանակական կազմը եւ կառուցուածքը (փոխվարչապետներու, նախարարներու եւ գերատեսչութիւններու ղեկավարներու քանակը) օրէնքով չեն կարգաւորուիր եւ կը սահմանուին նախագահի կողմէն։ === Օրենսդիր Իշխանութիւն === Ուքրանիոյ գերագոյն օրենսդիր մարմինը [[Ուքրանիոյ գերագոյն ռադա|Գերագոյն ռադան]] է ({{lang-uk|Верховна рада України, ВРУ}})։ Ան կը հանդիսանայ մշտական գործող կառոյց, որ կը հրաւիրուի տարին 2 անգամ։ Գերագոյն ռադան իր կանոնաւոր նստաշրջաններուն անց կը կանցնէ նորընտիր նախագահի երդմնակալութեան արարողութիւնը եւ կը հաստատէ նախագահի կողմէն առաջարկուող պետական քաղաքականութեան հիմնական ուղղութիւնները 5 տարի ժամկէտով։ Նախագահը պատասխանատու է ռադայի առջեւ, [[խորհրդարան]]ը կրնայ անվստահութիւն յայտարարել անոր։ Գերագոյն ռադան կազմուած է 450 պատգամաւորներէն։ [[2013]] թ դրութեամբ խորհրդարանի նախագահն է [[Վլատիմիր Ռիբակ]]ը։ Ռադայի իրաւասութիւններու մէջ կը մտնէ [[օրէնք]]ներիու մշակումը, ընդունումը եւ ատոնց իրագործման վերահսկողությունը, պետական բյուջեի հաստատումը, միջազգային համաձայնագրերու վավերացումը։ Ռադայի պատգամաւորները կ'ընտրուին 5 տարի ժամկէտով ընդհանուր ուղղակի ընտրութիւններու միջոցով, որոնք անց կը կացուին խառը համակարգով։ [[ՊատկերВерховна рада 8 скликання.png|մինի|435px|Գերագոյն ռադայի 8-րդ նստաշրջանի կուսակցական կազմը]] {|class="wikitable" |- !Խմբակցություն||Տեղ |- |[[Շրջաններու կուսակցութիւններ]] |align=right|210 |- |[[Բատկիվշչինա]] |align=right|99 |- |[[Ուքրանիոյ ժողովրդավարական դաշինք հանուն բարեփոխումներու]] |align=right|42 |- |[[«Ազատութիւն» համաուքրանական միաւորում]] |align=right|37 |- |[[Ուքրանիոյ կոմունիստական կուսակցութիւն]] |align=right|32 |- |Անկախ պատգամավորներ |align=right|30 |- |'''Տեղերու ընդհանուր քանակը''' |align=right|450 |} === Դատական Իշխանութիւն === Արդարադատութիւնը Ուքրանիոյ մէջ կ'իրականացուի բացառապէս դատարաններու միջոցով։ Դատարաններու իրաւասութիւնները կը տարածուին պետութեան մէջ առկա բոլոր իրաւայարաբերութիւններու վրայ։ Ուքրանիոյ մէջ ընդհանուր իրաւասութիւններու դատարաններու համակարգը կը կազմուի մասնագիտացման եւ տարածքայնութեան սկզբունքներու հիման վրայ։ Ընդհանուր իրաւասութեան դատարաններուն մէջ կը գործեն քաղաքացիական եւ քրէական գործերով զբաղող խորհուրդներ։ Ընդհանուր իրաւասութեան դատարաններու համակարգի գերագոյն դատական մարմինը կը հանդիսանայ քաղաքացիական եւ քրէական գործերը քննող [[Ուքրանիոյ Գերագոյն դատարան|Գերագոյն դատարանը]]։ Գերագոյն դատարանը աւելի շատ դատական գործունէութիւնը համընդհանրացնող կարգավիճակ ունի։ Ունի վերանայման իրաւունք։ Գերագոյն դատարանն իր ոյժը կորցուցած է [[Ուքրանիոյ Բարձրագոյն յատուկ դատարան|Բարձրագոյն յատուկ դատարանի]] ձեւաւորումէն ետք։ Յատուկ դատարաններ՝ * Կենցաղային (Տարածաշրջանային, Վերաքննիչ, Բարձրագոյն) * Վարչական (Թաղային, Վերաքննիչ, Բարձրագոյն) [[Ուքրանիոյ Սահմանադրական դատարան]]ը առանձին, ընդհանուր իրաւասութիւններու դատարաններէն անկախ դատարան է։ === Քաղաքական Կուսակցութիւններ === Ուքրանիոյ ներկայիս կուսակցական համակարգը կազմուած է [[1990]]-ական թուականներուն։ Այն ժամանակ լիբերալ-դեմոկրատական փոփոխութիւններու հետեւանքով միակուսակցական համակարգը փոխարինուեցաւ բազմակուսակցականով։ Կուսակցութիւններու գործունէութիւնը կը կարգաւորուի գործող օրէնսդրութեամբ, որ պարբերաբար վերանայման կ'ենթարկուի։ [[2012]] թ [[Հոկտեմբեր]]ի դրութեամբ կը գործէ կուսակցութիւններու վերաբերեալ [[2011]] թ [[Նոյեմբեր]]ին ընդունուած օրէնքը։ Համաձայն այդ օրէնքի՝ կուսակցութիւն ստեղծելու իրաւունք ունին երկրի ցանկացած 30 քաղաքացի։ Կուսակցութիւնը պէտք է գրանցուի արդարադատութեան նախարարութեան մէջ եւ կուսակցական գործունէութիւն սկսելու համար պետք է ապացոյց ներկայացնի, որ երկրի բոլոր մարզերուն մէջ ունի իր անդամները։ Բոլոր կուսակցութիւնները պարտաւոր են ընդունիլ [[Սահմանադրութիւն]]ը որպէս Ուքրանիոյ հիմնական օրէնք։ [[2012]] թ դրութեամբ Ուքրանիոյ մէջ պաշտօնապէս գրանցուած է աւելի քան 200 կուսակցութիւն։<ref>[http://www.minjust.gov.ua/parties Ուքրանիոյ արդարադատութեան նախարարութիւն]</ref> Վերջին խորհրդարանական ընտրութիւններու ժամանակ, որ տեղի ունեցած է [[2012]] թ [[Հոկտեմբեր 28]]-ին, մասնակցած է 21 կուսակցութիւն։ Օրէնքով սահմանուած 5%-ի շեմը յաղթահարեց 5 կուսակցութիւն, 16 կուսակցութիւն խորհրդարանին մէջ տեղ չզբաղեցուց։ === Արտաքին Քաղաքականութիւն === [[1918]]-[[1922]] թթ Ուքրանիան դիւանագիտական յարաբերութիւններ ունէր [[Լեհաստան]]ի, Պուլկարիոյ, Թուրքիոյ, [[Վատիկան]]ի, [[Դանիա]]յի, [[Նորվեկիա]]յի, [[Շուետիա]]յի, [[Շվեյցարիա]]յի, [[Իրան]]ի, [[Ռումինիա]]յի, [[Լիտվա]]յի, [[Լատվիա]]յի, [[Ֆինլանդիա]]յի, [[Էստոնիա]]յի, [[Վրաստան]]ի, [[Աւստրիա]]յի եւ [[Չեխոսլովակիա]]յի հետ։ [[1945]] թ դարձաւ [[ՄԱԿ]]-ի, այնուհետեւ [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի, [[Աշխատանքի միջազգային կազմակերպութիւն|Աշխատանքի միջազգային կազմակերպութեան]] (ԱՄԿ) անդամ։ Խորհրդային Ուքրանիոյ առաքելութիւնը ՄԱԿ-ին կից որոշուեցաւ [[Վիեննա]]յի, [[Փարիզ]]ի, [[Ժնեւ]]ի, [[Նիւ Յորք]]ի մէջ։ [[1948]] թ Ուքրանիան առաջին անգամ դարձաւ [[ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան Խորհուրդ|ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան խորհուրդի]] ոչ մշտական անդամ։ Մինչեւ [[1991]] թ Լեհաստանը, [[Գերմանիոյ Դեմոկրատական Հանրապետութիւն|ԳԴՀ]]-ն, Չեխոսլովակիան, [[Հունգարիա]]ն, Ռումինիան, Պուլկարիան, [[Հարաւսլաւիա]]ն, [[Կանադա]]ն, [[Գերմանիոյ Դաշնային Հանրապետութիւն|ԳԴՀ]]-ն, [[ԱՄՆ]] հիւպատոսութիւններ ունէին [[Կիեւ]]ի մէջ, իսկ Պուլկարիան, [[Կուբա]]ն, [[Հնդկաստան]]ը եւ [[Եգիպտոս]]ը՝ [[Օտեսա]]յի մէջ։ [[1991]] թ ետք, Ուքրանիան վերականգնեց դիւանագիտական յարաբերութիւնները աշխարհի պետութիւններու մեծ մասի հետ։ Որովհետեւ [[ՌԴ]] [[ԽՍՀՄ]]-ին պարտքի փոխարէն իրեն վերցուց Ուքրանիոյ արտերկրներուն մէջ գտնուող նախկին դեսպանատները, ապա պետութիւնը բոլորովին մնաց առանց դեսպանատներու՝ բացառութեամբ ԱՄՆ-ում գտնուող դեսպանատանը։ ՌԴ եւ [[Բելառուս]]ի հետ միասին Ուքրանիան դարձաւ [[ԱՊՀ]] հիմնադիրը, թէեւ յետագային որոշակիօրէն հեռացաւ անորմէ։ [[1997]] թ [[Մայիս 31]]-ին ՌԴ եւ Ուքրանիոյ նախագահները ստորագրեցին ընկերութեան, համագործակցութեան եւ գործընկերութեան պայմանագիր, որ վավերացուեցաւ Գլխաւոր ռադայի եւ Պետական դումայի կողմէն։ [[1999]] թ [[Մայիս 14]]-[[Մայիս 15|15]] [[Լվով]]ի մէջ կայացած [[Կեդրոնական Եւրոպա]]յի պետութիւններու նախագահներու հանդիպման Կուչման յայտարարեց, որ Ուքրանիան կ'երթայ «եւրոպական ուղիով» եւ սերտ կապեր կը հաստատի ԵՄ հետ։ Դատապարտելով [[1999]] թ գարնան Հարաւսլաւիայի ռմբակոծութիւնները՝ ուքրանացի դիւանագետները իրենց միջնորդական դերակատարութիւնը առաջարկեցին [[Բալկաններ]]ի հակամարտութեան լուծման գործին մէջ։ Ներկային, Ուքրանիան կը հանդիսանայ հետեւեալ կազմակերպութիւններու անդամ՝ [[ՄԱԿ]] ([[1945]]), [[ՄԱԿ-ի Եւրոպական Տնտեսական Հանձնաժողով|ՄԱԿ-ի ԵՏՀ]] ([[1947]]), [[Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութիւն|ԱՀԿ]] ([[1948]]), [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]] ([[1954]]), [[Եւրոպայի անվտանգութեան եւ համագործակցութեան կազմակերպութիւն|ԵԱՀԿ]] ([[1992]]), [[Վերակառուցման եւ զարգացման եւրոպական բանկ|ՎԶԵԲ]] ([[1992]]), [[Արժոյթի միջազգային հիմնադրամ|ԱՄՀ]] ([[1992]]), [[Վերակառուցման եւ զարգացման միջազգային բանկ|ՎԶՄԲ]] ([[1992]]), [[Սեւծովեան տնտեսական համագործակցութեան կազմակերպութիւն|ՍՏՀԿ]] ([[1992]]), [[Միջազգային ֆինանսական կորպորացիա|ՄՖԿ]] ([[1993]]), [[Ներդրումային երաշխիքներու բազմակողմ գործակալութիւն|ՆԵԲԳ]] ([[1994]]), [[Գործընկերութիւն հանուն խաղաղութեան կազմակերպութիւն|ԳՀԽԿ]] ([[1994]]), [[Եւրախորհուրդ|ԵԽ]] ([[1995]]), [[Ժողովրդավարութեան եւ տնտեսական զարգացման կազմակերպութիւն|ՏՀՁԿ]] ([[1997]]), [[Եւրո-ատլանտեան համագործակցութեան խորհուրդ]] ([[1997]]), [[Սեւծովեան առեւտուրի եւ զարգացման բանկ|ՍԱԶԲ]] ([[1998]]), [[Ներդրումային վէճերու կարգաւորման միջազգային կեդրոն]] ([[2000]]), [[Զարգացման միջազգային ասոցիացիա|ԶՄԱ]] ([[2004]]), [[Առեւտուրի Համաշխարհային Կազմակերպութիւն|ԱՀԿ]] ([[2008]])։ Ուքրանիան նաեւ կը հանդիսանայ ԱՊՀ-ի փաստացի անդամը ([[1991]]) եւ դիտորդի կարգավիճակ ունի հետեւեալ կազմակերպութիւններուն մէջ՝ [[Բալթեան երկրներու խորհուրդ]] ([[1999]]), [[Եւրասիական տնտեսական ընկերակցութիւն|ԵվրԱզԷՍ]] ([[2002]]), [[Ֆրանկոֆոնիա]] ([[2006]])։ === Զինուած ոյժեր === [[Պատկեր:Ukrainian BTR-80.jpg|մինի|Ուքրանական բանակի զինուորները ԲՏՌ-80 զրահափոխադրիչի մէջ իրաքեան պատերազմին մէջ]] [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] փլուզումէն ետք, Ուքրանիոյ մնաց 780000 զինուժ, որ կը համարուի աշխարհի երրորդ մեծագոյն [[միջուկային զէնք]]ով հագեցած ռազմական ոյժը։<ref name=milgov/><ref> [http://www.globalsecurity.org/wmd/world/ukraine/index.html Ուքրանիոյ յատուկ զինամթերքը]</ref>[[1992]] թ [[Մայիս]]ին Ուքրանիան ստորագրեց [[Ստրատեգիական յարձակողական սպառազինութիւններու սահմանափակման պայմանագիր]], ուր երկիրը համաձայնուեցաւ Ռուսիոյ տալ ողջ միջուկային զենքը եւ միանալ միջուկային զենքի չտարածման պայմանագրին որպես միջուկային զյնք չունեցող երկիր։ Ուքրանիան վավերացուց պայմանագիրը [[1994]] թ եւ [[1996]] թ երկիրը ազատեցաւ միջուկային զէնքէն։<ref name=milgov>[http://www.mil.gov.ua/index.php?lang=en&part=history&sub=history Ուքրանիոյ ռազմական ոյժերու պատմութիւնը]</ref> Ուքրանիան հետեւողական քայլեր ձեռնարկեց սովորական զէնքի կրճատման ուղղութեամբ։ Ան ստորագրեց [[Եւրոպայի մէջ Սովորական Սպառազինութիւններու մասին պայմանագիր]], որ կ'ենթադրէր [[տանկ]]երի, [[հրետանի]]ի եւ [[զրահապատ մեքենա]]ներու թիւի կրճատում (զինուած ոյժերը կրճատուեցան 300000-ի)։ Պետութիւնը կը նախատեսնէ ներկայիս բանակը փոխարկել պրոֆեսիոնալ կամաւոր բանակի ոչ ուշ քան [[2011]] թ։<ref name="wbook06">{{Cite web |url=http://www.mil.gov.ua/files/white_book_eng2006.pdf |title=Սպիտակ գիրք, 2006 թ |accessdate=2012-10-28 |archive-date=2012-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121028133352/http://www.mil.gov.ua/files/white_book_eng2006.pdf |dead-url=no }}</ref> [[Պատկեր:Sukhoi Su-27UB Belyakov.jpg|մինի|ձախից|Ուքրանիոյ օդային ոյժը, Սուխոյ Սու-27]] Ուքրանիան զգալի դեր կը խաղայ խաղաղապահ գործողութիւններուն մէջ։ Ուքրանական զորքերը տեղաբաշխուած են [[Կոսովո]]յի մէջ որպէս ուքրանիա-լեհական [[գումարտակ]]ի մաս։<ref>[http://www.mil.gov.ua/index.php?lang=en&part=peacekeeping&sub=kfor_kosovo Բազմազգային խաղաղապահ զորքերը Կոսովոյի մէջ]</ref> Ուքրանական զորքեր տեղաբաշխուեցան նաեւ [[Լիբանան]]ի մէջ, որպէս [[ՄԱԿ-ի ժամանակաւոր ոյժեր]]ի մաս՝ հրադադարը պահպանելու նպատակով։ Տեխնիկական սպասարկման եւ ուսումնական գումարտակ տեղակայուեցաւ նաեւ [[Սիերա Լեոնե]]ի մէջ։ [[2003]]-[[2005]] թթ ուքրանական զորքերը լեհական հրամանատարութեան ներքո մեկնեցան [[Իրաք]] որպէս [[Միջազգային կոալիցիոն ոյժեր Իրաքի մէջ|միջազգային կոալիցիոն ոյժերու]] մաս։ Ուքրանական բանակի զինծառայողներիւ թիւին աշխարհին մէջ, կը կազմէ շուրջ 562։<ref> [http://www.mil.gov.ua/index.php?part=peacekeeping&lang=en Խաղաղապահ առաքելութիւն]</ref> Այլ երկրներու զինմիաւորումները՝ ներառեալ [[ԱՄՆ զինուժ]]ը, ուքրանական ոյժերու հետ մէկտեղ կանոնաւորապէս կը մասնակցին զորավարժութիւններու Ուքրանիոյ մէջ։<ref>[http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/67094 Խորհրդարանը կը հաստատէ օտարերկրեայ զինմիաւորումներու մասնակցութիւնը Ուքրանիոյ զորավարժութիւններուն]</ref> Անկախութենէն ետք, Ուքրանիան իրեն չեզոք երկիր հռչակեց։<ref>[http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm Ուքրանիոյ ինքնիշխանութեան մասին հռչակագիր]</ref> Պետութիւնը սահմանափակ ռազմական համագործակցութիւն ունի Ռուսիոյ, այլ [[Անկախ պետութիւններու համագործակցութիւն|Անկախ պետութիւններիու համագործակցութեան]] երկրներու եւ [[ՆԱՏՕ]]-ի հետ սկսած [[1994]] թուականէն։ [[2000]]-ական թուականներուն, կառավարութիւնը հակուած էր դէպի ՆԱՏՕ-ն եւ խորը համագործակցութեան սկիզբը դրուեցաւ, երբ [[2002]] թ ստորագրուեցաւ ՆԱՏՕ-Ուքրանական գործողութիւններու ծրագիրը։ Ետքը որոշուեցաւ, որ ՆԱՏՕ-ին միանալու որոշումը պետք է ընդունուի համազգային հանրաքվեի միջոցով հետագային։<ref name="wbook06"/> Գործող նախագահ [[Վիկտոր Յանուկովիչ]]ը Ուքրանիոյ եւ ՆԱՏՕ-ի միջեւ համագործակցութիւնը բաւարար կը համարէ։<ref name=NATOTAK>[http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/63797/ ՆԱՏՕ-ն կը հաստատէ Ուքրանիոյ պատրաստուածութիւնը կազմակերպութեան մէջ ընդգրկուելու համար]</ref> Յանուկովիչը դէմ է Ուքրանիոյ միացման ՆԱՏՕ-ին։<ref>[http://www.reuters.com/article/idUSTRE6062P320100107 Յանուկովիչը կը խոստանայ Ուքրանիոյ հեռու պահել ՆԱՏՕ-ից]</ref> [[2008]] թ [[Բուխարեստ]]ի մէջ, կայացած համաժողովին ՆԱՏՕ-ն յայտարարեց, որ Ուքրանիան կրնայ անդամակցել ՆԱՏՕ-ին, երբ ան ցանկանայ եւ երբ ան կը համապատասխանի անդամակցման չափանիշերուն։<ref name=NATOTAK/> === Պետական Խորհրդանիշեր === Ուքրանիան ունի 3 պետական խորհրդանիշ՝ [[դրօշ]], [[զինանշան]], [[քայլերգ]]։ [[1996]] թ [[Յունիս 28]]-ին Ուքրանիոյ Սահմանադրութեան 20-րդ յօդուածով հաստատուեցաւ պետութեան փոքր զինանշանը՝ ոսկէ եռաժանին՝ կապոյտ ֆոնի վրայ։ Եռաժանին [[Կիեւեան Ռուսիոյ ժամանակ Ռիւրիկովիչ իշխանատոհմի պետական խորհրդանիշը եւ տոհմական կնիքը կը հանդիսանար։ Փոքր զինանշանը այդպէս ալ չընդունուած մեծ զինանշանի մասը կը կազմէ. անոր վրայ պատկերուած է կապոյտ վահան՝ դեղին եռաժանիով։ [[1992]] թ [[Յունուար 28]]-ին Ուքրանիոյ Գերագոյն խորհուրդը հաստատեց Ազգային դրօշը, որ ուղղանկիւն պաստառ՝ կազմուած լայնութեամբ իրար հաւասար 2 հորիզոնական շերտերէն․ վերին շերտը [[կապոյտ]] է, ստորինը՝ [[դեղին]]։<ref name="Конституция Украины">[[Ուքրանիոյ Սահմանադրութիւնը]]</ref><ref>[https://archive.is/20120913134435/www.ukrgold.net/country/page554.htm Խորհրդանիշեր]</ref> {|class="graytable" align="center" style="text-align:center" |- |[[Պատկեր:Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg|100px]] |[[Պատկեր:Flag of Ukraine.svg|150px]] |[[Պատկեր:Flag of the President of Ukraine.svg|120px]] |- |Զինանշան||դրօշ||Նախագահական դրօշ |} === Պետական Տօներ === * [[Յունուար 1]] - [[Նոր տարի]] * [[Յունուար 7]] - [[Սուրբ Ծնունդ]] * [[Յունուար 22]] - Ուքրանիոյ համախմբուածութեան եւ ազատութեան օր * [[Մարտ 8]] - Կանանց միջազգային օր * [[Մայիս 1]] - Աշխատաւորներու համերաշխութեան միջազգային օր * [[Մայիս 9]] - Յաղթանակի օր * [[Յունիս 28]] – Ուքրանիոյ Սահմանադրութեան օր * [[Օգոստոս 24]] - Անկախութեան օր * Փոփուող ամսաթիւ - [[Զատիկ]] * Փոփուող ամսաթիւ - Սուրբ Երրորդութեան օր == Տնտեսութիւն == Ուքրանիան կը պատկանի արդիւնաբերաագրարային երկիրներու բաժինին։ Ըստ ազգային մրցունակութեան՝ ան [[2012]] թ աշխարհին մէջ, զբաղեցուցած է 73-րդ տեղը։ Ուքրանիոյ տնտեսութիւնը կը զբաղեցնէ 39-րդ տեղը աշխարհին մէջ, ըստ [[ՀՆԱ]]-ի չափի ([[2011]])։<ref>[http://mostinfo.su/86-vvp-po-pps-stran-mira.html Աշխարհի երկիրներու ՀՆԱ-ն]</ref><ref name="Сіа.gov">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html |title=CIA — The World Factbook |accessdate=2016-03-28 |archive-date=2018-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180126230340/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html |dead-url=yes }}</ref> Մէկ բնակչին բաժին իյնկող ՀՆԱ-ի չափը կը կազմէ 7600 ԱՄՆ դոլար (2011)։<ref name="Сіа.gov" /> 2011 թ ՀՆԱ-ի աճը կազմեց 5, 2%։<ref name="Сіа.gov:рост">[http://korrespondent.net/business/economics/1313156-vvp-ukrainy-v-2011-godu-vyros-na-52-gosstat Ուքրանիոյ ՀՆԱ-ն 2011 թ աճեցաւ 5, 2%-ով]</ref> Ուքրանիոյ պարտքը [[2010]] թ հասաւ ՀՆԱ-էն 93, 5%-ի, իսկ 2010 թ [[Յուլիս 1]]-ի դրութեամբ ՀՆԱ-ի աճը կազմեց 3, 7%։<ref>[http://top.rbc.ru/economics/17/03/2010/381129.shtml Ուքրանիոյ պետական պարտքը կազմեց ՀՆԱ-էն 93, 5%։]</ref> Ուքրանիան կը համարուի արտահանման ուղղուածութիւն ունեցող երկիր․ ըստ որոշ գնահատականներու՝ երկրի ՀՆԱ-ի 50%-ը կը կազմուի արտահանումէն։<ref>[http://www.ukrrudprom.ua/digest/Vsemirniy_bank_poddergit_ukrainskiy_eksport.html Համաշխարհային բանկը կ'աջակցէ ուքրանական արտահանութեան]</ref> [[2011]] թ ըստ [[Առեւտուրի Համաշխարհային Կազմակերպութիւն|Առեւտուրի Համաշխարհային Կազմակերպութեան]]՝ Ուքրանիան համաշխարհային ներմուծողներու շարքին մէջ զբաղեցուց 25-րդ տեղը։ [[1992]] թ սկսած նկատուեցաւ հարաճող ապաինդուստրալացին մէջ, որ բարձր տեխնոլոգիական արտադրութուններու մէջ եւ [[մեքենաշինութիւն|մեքենաշինութեան]] ոլորտին մէջ, ընդհանուր բնոյթ կրեց։ [[1999]] թ [[ՀՆԱ]]-ն 40%-ով ցած էր [[1991]] թ մակարդակէն։ Որոշակիօրէն բարորակ վիճակին մէջ, յայտնուեցան մետաղագործական, քիմիական եւ ցած աւելացուած արժէքով այլ էներգատար արտադրութիւնները, որոնք [[համաշխարհային շուկա]]յին մէջ պահպանեցին իրենց մրցունակութիւնը՝ ի շնորհիւ էներգակիրներու ռուսական ցած գիներու։ Արդիւնաբերութեան այն ճիւղերը, որոնք քիչ թէ շատ կ'աշխատին [[մետաղագործութիւն]]ն է, [[էներգետիկա]]ն (կան ատոմային էլեկտրակայաններ եւ [[Դնեպր (գետ)|Դնեպր]] գետի վրայ ՀԷԿ-ի ամբողջ մը համալիր), ինչպէս նաեւ [[քիմիական արդիւնաբերութիւն]]ը եւ [[հանքարդիւնաբերութիւն]]ը ([[ածուխ]]ի, [[հանքանիւթ]]ի արդիւնահանում)։ Որոշակի չափով տնտեսապէս զարգացած շրջաններն են [[Դոնբաս]]ը (Դոնեցկի եւ Լուգանսկի մարզ), [[Պրիդնեպրովիէ]]ն (Դնեպրոպետրովսկի եւ Զապորոժիէի մարզ), ինչպէս նաեւ [[Կիև]], [[Խարկով]], [[Օտեսա]] եւ [[Լվով]] քաղաքները։ Տնտեսութեան իր շուկայական բնոյթի համաձայն բնորոշ է պետութեան աշխոյժ դերը՝ անոր կը պատկանին մօտ 140 մեծ ընկերութիւններ ազգային տնտեսութեան տարբեր ոլորտներուն մէջ, ինչպէս նաեւ պետութիւնը կը վերահսկէ շարք մը ապրանքներու գիները՝ ներառեալ հիմնական [[սննդամթերք]]ը եւ վառելիքաքսանիւթերը։ [[2011]] թ ՀՆԱ ծաւալին մէջ, արդիւնաբերութեան մասնաբաժինը կազմեց 34, 4%, ծառայութիւններու ոլորտը՝ 56, 2%, [[գիւղատնտեսութիւն]]ը՝ 9, 4%։ Ընդ որուն արդիւնաբերութեան մէջ, զբաղուած է աշխատող բնակչութեան 18, 5%, գիւղատնտեսութեան մէջ՝ 15, 8%, իսկ ծառայութիւններու ոլորտին մէջ՝ 65, 7%։ Աշխատունակ բնակչութեան ընդհանուր թուաքանակը կը կազմէ 22.09մլն մարդ (30-րդ տեղը աշխարհին մէջ), գործազրկութեան մակարդակը կը կազմէ 7% (81-րդ տեղը աշխարհին մէջ)։ === Արդիւնաբերութիւն === Ուքրանիոյ արդիւնաբերական զարգացումը սկսաւ [[18-րդ դար|18]]-[[19-րդ դար]]երուն, երբ հիմք դրուեցաւ գիւղատնտեսական արտադրանքի մշակման։ Սակայն ինդուստրացման ուղղուած ծրագիրը մշակուեցաւ միայն 19-րդ դարու վերջին եւ [[20-րդ դար]]ու սկիզբին։ Ուքրանիան գլխաւորապէս կ'արտահանէ [[գունաւոր մետալուրգիա]], որ կը կազմէ [[ծանր արդիւնաբերութիւն|ծանր արդիւնաբերութեան]] արտահանման գրեթէ կէսը։ [[Քիմիական արդիւնաբերութիւն]]ը կ'աշխատի մետալուրգիայի հետ մէկտեղ՝ օգտագործելով մետաղագործութեան եւ [[գետնածուխ]]ի արդիւնաբերութեան կողմնակի ապրանքները՝ [[ազոտային պարարտանիւթ]]երու, [[լաք]]երու, [[ներկ]]երու, [[դեղ]]երու արտադրութեան համար։ [[Ֆոսֆորիտ]]ները, [[կալիումի աղ]]երը եւ [[կերակուրի աղ]]ը կ'օգտագործուի հանքային պարարտանիւթերու՝ [[ծծմբաթթու|ծծմբաթթվի]] արտադրութեան մէջ։ [[Նաֆթ]]ը ու [[գազ]]ը (ինչպէս տեղական, այնպէս ալ ներմուծուած) կ'օգտագործուի [[սինթետիկ կաուչուկ]]ի եւ [[սինթետիկ մանրաթել]]ի արտադրութեան մէջ։ Արդիւնաբերութեան հիմնական կեդրոններն են՝ * ''Ցեմենտի արտադրութիւն''՝ [[Բալակլեա]], [[Ամվրոսիևկա]], [[Զդոլբունով]], [[Բախչիսարայ]], [[Նիկոլաեւ]] (Լվովի մարզ) * ''Բետոնային կառուցուածքներու արտադրութիւն''՝ [[Խարկով]], [[Դնեպրոպետրովսկ]], [[Զապորոժիէ]], [[Կրիվոյ Ռոգ]], [[Չերնիգով]], [[Կիեւ]], [[Դոնեցկ]], [[Սոկիրեանի]], [[Կախովկա]] * ''Պատերու կառուցման նիւթերու արտադրութիւն''՝ [[Սումի]], [[Կիեւ]], [[Խմելնիցկի]], [[Չերնովցի]], [[Չերնիգով]] * ''Ապակիի արտադրութիւն''՝ [[Կիեւ]], [[Ստրի]], [[Կոնստանտինովկա]], [[Լուով]], [[Բերեժանի]], [[Բուչա]] * ''Ճենապակու և հախճապակու արդյունաբերություն''՝ [[Բուդի]], [[Կորոստեն]], [[Պոլոննոյէ]], [[Բարանովկա]], [[Սումի]] * ''Սնունդի արդիւնաբերութեան'' մէջ զբաղուած է երկրի աշխատուժի 12.8%-ը ([[2003]] թ տուեալներով)։ Կ'արտադրուի աւելի քան 3000 տեսակ ապրանք։ Ուքրանիոյ անտառային ռեսուրսները սահմանափակ են եւ կը կազմեն երկրի տարածքի 14, 3%-ը։ Անտառներու հիմնական մասը կը գտնուի [[Կարպատներ]]ու, [[Պոլեսիէ]]ի եւ [[Ղրիմ]]ի լեռներուն մէջ։ Տարածուած են ծառերու թանկարժէք տեսակներ՝ [[հաճարենի]], [[կաղնի]], [[եղեւնի]], [[սոճի]], [[հացենի]]։ Անտառամշակման արդիւնաբերութիւնը ձեւաւորուած է Կարպատներու եւ Պոլեսիեու մէջ, (կը կազմէ ամբողջ անտառամշակման արդիւնաբերութեան 90%)։ Անտառային զանգուածները անխնայ օգտագործուած են։ Անտառամշակման մեծ կեդրոններն են՝ [[Լուով]], [[Չերնովցի]], [[Իվանո-Ֆրանկովսկ]], [[Լուցկ]], [[Ժիտոմիր]], [[Չերնիգով]], [[Ռախով]], [[Յասինյա]], [[Խուստ]], [[Ուժգորոդ]], [[Մուկաչեւո]], [[Կոստոպոլ]], [[Շոստկա]]։ Անտառամշակման գօտիներէն դուրս՝ արդիւնաբերական մեծ կեդրոններուն մէջ եւ փոխադրութեան հանգոյցներուն մէջ ([[Կիեւ]], [[Դոնեցկ]], [[Խարկով]], [[Օտեսա]], [[Չերկասի]], [[Խերսոն]]) ներկրուող հումքի հիման վրայ, կը գործեն փայտամշակման գործարաններ։ Կ'արտադրուի [[փայտանիւթ]], [[նրբատախտակ]], [[լուցկի]]։ Կահոյքագործական գործարանները տարածուած են հիմնականին մէջ, այնպիսի մեծ քաղաքներու մէջ, ինչպիսիք են [[Կիեւ]]ը, [[Լուով]]ը, [[Օտեսա]]ն, [[Խարկով]]ը։ Այս բնագաւառի գործարաններու տեղաբաշխումը իրականացնելէն հաշուի կ'առնուի հումքը, ջրային ռեսուրսները, էլեկտրաէներգիայի առկայութիւնը, որակաւորուած աշխատուժը։ === Գիւղատնտեսութիւն === [[ԽՍՀՄ]]-ի փլուզումէն ետք, [[գիւղատնտեսութիւն|գիւղատնտեսութեան]] մէջ նկատուեցաւ համակարգային ճգնաժամ, որ բացասաբար անդրադարձաւ բնագաւառի արտադրական ցուցանիշերու վրայ։ [[2000]]-ական թուականներու կէսերուն, [[բուսաբուծութիւն|բուսաբուծութեան]] ցուցանիշերը հասան եւ նոյնիսկ գերազանցեցին [[1990]]-ական թուականներուն արձանագրուած ցուցանիշերուն։ Միեւնոյն ժամանակ [[անասնաբուծութիւն]]ը մինչ՝ այժմ չի կրնար վերականգնել նախկին ծաւալները։ Գիւղատնտեսութեյան ցուցանիշերը ըստ [[2011]] թ Ուքրանիոյ Պետական վերլուծական ծառայութեան տուեալներու՝ # [[Բուսաբուծութիւն]] * [[Հացահատիկ]]ի արտադրութիւն՝ 56.7մլն տոննա (51մլն տոննա [[1990]] թ) * [[Շաքարի ճակնդեղ]]ի արտադրութիւն՝ 18, 7մլն տոննա (44, 2մլն տոննա 1990 թ) * [[Արեւածաղիկ|Արեւածաղկի]] արտադրութիւն՝ 8, 6մլն տոննա (2, 5մլն տոննա 1990 թ) * [[Կարտոֆիլ]]ի արտադրութիւն՝ 24, 2մլն տոննա (16, 7մլն տոննա 1990 թ) * [[Բանջարեղէն]]ի արտադրութիւն՝ 9, 8մլն տոննա (6, 6մլն տոննա 1990 թ) # [[Անասնաբուծութիւն]] * [[Միս|Մսի]] արտադրութիւն՝ 2, 1մլն տոննա (4, 3մլն տոննա 1990 թ) * [[Կաթ]]ի արտադրութիւն՝ 11մլն տոննա (24, 5մլն տոննա 1990 թ) * [[Ձու|Ձվի]] արտադրություն՝ 18, 6մլդ տոննա (16, 2մլն տոննա 1990 թ) * Ոչխարի բուրդի արտադրութիւն՝ 3, 8 հազ. տոննա (29, 8մլն տոննա 1990 թ) === Ծառայութիւններու Ոլորտ === Ծառայութիւններու ոլորտը սովորաբար կարեւոր դեր չէ խաղացած Ուքրանիոյ տնտեսությեն մէջ (ներառեալ [[ԽՍՀՄ]] կազմի մէջ)։ Այս ոլորտի զարգացումը կապուած է [[1990]]-[[2000]] թթ հետ։ [[2011]] թ ծառայութիւններու ոլորտը կը կազմէր [[ՀՆԱ]]-ի 56, 2%-ը եւ աշխատանքով կ'ապահովէր երկրի աշխատուժի 65.7%-ին։ ==== Բանկային Ոլորտ ==== Ուքրանիոյ ֆինանսաւարկային համակարգը [[1997]]-[[1998]] թթ խորը ճգնաժամէն ետք, [[2000]]-ական թթ առաջին կիսուն, ընդհանուր առմամբ կայունացաւ։ [[2005]] թ [[Ուքրանիոյ Ազգային բանկ]]ը երկարաժամկէտ ծրագիր մշակեց՝ ուղղուած երկրին մէջ գործող մասնաւոր բանկային հաստատութիւններու թիւի կրճատմանը՝ փոքր բանկերու միաձուլման կամ մեծ բանկերու կողմէն փոքրերու «կուլ տալու» միջոցով։ Ի տարբերութիւն [[2009]]-[[2011]] թթ բացասական արդիւնքներու ([[2009]] թ կորուստը կազմեց 38 450մլն գրին, [[2010]] թ՝ 13 027մլն գրին, [[2011]] թ՝ 7 708մլն գրին) [[2012]] թ 9 ամիսներու ընթացքին, Ուքրանիոյ բանկային համակարգը դրական ֆինանսական արդիւնք ցուցաբերեց, որ հաւասար էր +2 775մլն գրինի։<ref>{{Cite web |url=http://news.finance.ua/ru/~/3/0/all/2012/11/16/291418 |title=Ուքրանիոյ բանկային համակարգի վերլուծական ուսումնասիրութիւնը 2012 թ 9 ամիսներու ընթացքին |accessdate=2016-03-28 |archive-date=2013-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130103914/http://news.finance.ua/ru/~/3/0/all/2012/11/16/291418 |dead-url=yes }}</ref> [[2012]] թ [[Սեպտեմբեր]]ի դրութեամբ Ուքրանիոյ մէջ, կը հաշուըւի 176 կոմերցիոն [[բանկ]], որոնցմէ 55-ը օտարերկրեայ գործընկերներու հետ կը համագործակցի, 10-ի վերահսկող փաթեթը կը պատկանի օտարերկրեայ սեփականատերերու։<ref>[http://www.bank.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=36807 Основні показники діяльності банків України]</ref> Յատկանշական է, որ այդ բանկերէն 10 ամենամեծերը կը ղեկավարուին բանկային ոլորտի 63, 4%-ը, որուն ընդհանուր միջոցները կը կազմեն $353մլդ։<ref name="Госдеп">[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3211.htm Department of State]</ref> [[2010]] թ Ուքրանիոյ Ազգային բանկի վերաֆինանսաւորումը կը կազմէր 11, 97% (27-րդ տեղը աշխարհին մէջ), կոմերցիոն բանկերու վարկաւորման բազային տոկոսադրոյքը՝ 15, 95% (36-րդ տեղը աշխարհին)։<ref name="CIA-Main" /> ==== Զբօսաշրջութիւն ==== Ուքրանիան ունի զբոսաշրջական լայն հնարաւորութիւններ՝ Ղրիմը եւ Կարպատները, հին ուքրանական քաղաքներու պատմական յուշարձանները, գիւղական զբօսաշրջութիւնը եւ բնական արգելոցները։ ''Համաշխարհային ժառանգութեան օբյեկտները Ուքրանիոյ մէջ'' * [[Սոֆիայի տաճար (Կիեւ)|Սոֆիայի տաճարը]] եւ անոր հետ կապուած վանքային կառոյցները * [[Կիեւ-Պեչորեան մայրավանք]] (Կիեւ) * [[Լուովի պատմական կեդրոն]]ը (Լուով) === Էներգետիկա === Ուքրանիան կը հանդիսանայ էներգետիկայի արտահանող։ Ըստ «Ուքրանատերէներգո» պետական ընկերութեան տուեալներու՝ [[2012]] թ Ուքրանիան արտահանած է 9 745մլդ կվ/ժ էլեկտրաէներգիա։ Հիմնական գնորդներն են [[Հունգարիա]]ն, [[Լեհաստան]]ը, [[Սլովակիա]]ն, [[Ռումինիա]]ն եւ [[Մոլդովա]]ն։ Միջուկային վառելիքի 100%-ը Ուքրանիան կ'երթայ արտասահմանէն։ Հիմնական մատակարարը կը հանդիսանայ ռուսական «ТВЭЛ» (վառելիքի մեծ մասը Ուքրանիոյ համար ընկերութիւնը կը ստանայ ուքրանական [[ուրան]]էն) ընկերութիւնը։ [[2011]] թուականէն, ՀարաւՈւքրանիական ատոմակայանի երրորդ եւ չորրորդ սնուցման բլոկներուն մէջ մասնակիօրէն կ'օգտագործուի Westinghouse ընկերութեան վառելիքը։ [[2004]] թ ուքրանական 4 ատոմակայաններ արտադրեցին երկրի էլեկտրաէներգիայի 53.2%-ը։ Մինչ 2030 թ Ուքրանիան կը ծրագրէ կառուցել 9 նոր ատոմային էներգաբլոկներ եւ եւս 2 բլոկներ կառուցման տարբեր մակարդակներու վրայ կ'ըլլան։ {| class="wikitable" |Ուքրանիոյ ատոմակայաններ !Ատոմակայաններու անուանում !Էներգաբլոկներու քանակ !Օգտագործուող ռեակտորներու տեսակ !Աշխարհագրական դիրք !Արտադրուող էլեկտրաէներգիայի ամենամեայ ծաւալ |- |[[Զապորոժիէի ատոմակայան]] |6 |[[ՎՎԷՌ-1000]] |քաղաք [[Էներգոդար]], [[Զապորոժիէի մարզ]], [[Կախովսկի ջրամբար]]ի մօտ |40-42մլդ կվ/ժ |- |[[Հարաւուքրանական ատոմակայան]] |3 |[[ՎՎԷՌ-1000]], |քաղաք [[Յուժնոուկրանսկ]], [[Նիկոլաեւի մարզ]], [[Հարաւային Բուգ (գետ)|Հարաւային Բուգի]] ափ |17-18մլդ կվ/ժ |- |[[Ռովենսկի ատոմակայան]] |4 |[[ՎՎԷՌ-440]], [[ՎՎԷՌ-1000]] |քաղաք [[Կուզնեցովսկ]], [[Ռովենսկի մարզ]], [[Ստիր (գետ)|Ստիր]] գետի ափին |11-12մլդ կվ/ժ |- |[[Խմելնիցկի ատոմակայան]] |2 |[[ՎՎԷՌ-1000]] |քաղաք [[Նետեշին]], [[Սլավուցկի շրջան]], [[Խմելնիցկի մարզ]], [[Գորին (գետ)|Գորին]] գետի ափին |7մլդ կվ/ժ |- |} Ուքրանիան ունի նաեւ 2 չգործող ատոմակայան՝ * [[Չեռնոբիլի ատոմակայան]]ը, որ [[2000]] թ [[Դեկտեմբեր 15]]-էն հանուած է շահագործումէն * [[Ղրիմի ատոմակայան]]ը, որուն միայն շէնքը կառուցուած է։ Շինարարութիւնը դադարեցուած է դեռեւս [[ԽՍՀՄ]]-ի ժամանակ, երբ պարզ դարձաւ, որ շէնքի նախագծման ժամանակ հաշուի չէ առնուած Ղրիմի սեյսմիկ աշխուժութիւնը։ [[2005]] թ [[Դեկտեմբեր]]ին պետական ատոմային էներգետիկ «Էներգոատոմ» ընկերութիւնը պայմանագիր ստորագրեց ամերիկեան «Holtec International» ընկերութեան հետ՝ չոր տեսակի թափոն հանդիսացող միջուկային վառելիքի համար պահեստի նախագծման եւ կառուցման համար։ Այս պահեստը օգտագործուելու է Ռովենսկի, Հարավուքրանական եւ Խմելնիցկի ատոմակայաններու թափոն միջուկային վառելիքի պահպանման համար, որ այժմ արտահանուած է [[Ռուսաստան]]։ [[2010]] թ 20 տարով երկարաձգուած է Ռովենսկի ատոմակայանի առաջին Էներգաբլոկի ռեսուրսը, իսկ [[2011]] թ աշխատանքներ տարուած են Ռովենսկի ատոմակայանի երկրորդ էներգաբլոկի եւ Հարաւուքրանական ատոմակայանի առաջին էներգաբլոկի ռեսուրսներու երկարաձգման ուղղութեամբ։ === Արտաքին Առեւտուր եւ Օտարերկրեայ Ներդրումներ === [[2011]] թ արտաքին առեւտուրի ծաւալը կազմեց $125, 3մլդ՝ $31, 1մլդ բացասական մնացորդի դէպքին մէջ, արտահանման ծաւալը՝ $69, 42մլդ, ներմուծումը՝ $83, 22մլդ (արտահանումով 38-րդն է աշխարհին, իսկ ներմուծմամբ՝ 51-րդը)։<ref name="CIA-Main" /> Կ'Արտահանոուի հիմնականին մէջ, ելեկտրական սարքաւորումներ, տեքստիլ, փայտանիւթ, նրբատախտակ։ Կը ներմուծուի գլխաւորապէս [[էներգակիր]]ներ, [[մեքենա]]ներ, սարքաւորումներ, քիմիական արդիւնաբերութեան եւ նաֆթամշակման ապրանքներ։<ref name="CIA-Main" /> [[2009]] թ դրութեամբ ուքրանական արտահանման հիմնական սպառողները կը հանդիսանան [[ՌԴ]] (27.3%), [[Թուրքիա]]ն (5.9%), [[Իտալիա]]ն (4.7%)։<ref name="CIA-Main" /> Ուքրանական տնտեսութեան մէջ օտարերկրեայ ներդրումները [[2011]] թ դրութեամբ կազմած են մօտ $60.5մլդ (52-րդ տեղը աշխարհին)։ Ուքրանական ներդրումները արտասահմանին մօտ, կազմած են $3մլդ (65-րդ տեղը աշխարհին)։<ref name="CIA-Main">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html |title=Տեղեկութիւն Ուքրանիոյ մասին ԿՀՎ-ի պաշտօնական կայքին մէջ |accessdate=2016-03-28 |archive-date=2018-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180126230340/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html |dead-url=yes }}</ref> === Փոխադրութիւն === ==== Ջրային Փոխադրութիւն ==== Գետային նաւարկելու ճանապարհներու երկարութիւնը կը կազմէ 1672կմ։ [[Դնեպր (գետ)|Դնեպր]] եւ [[Դանուբ (գետ)|Դանուբ]] գետերը միջազգային բեռնափոխադրումներու գործին մէջ, կարեւոր դեր կը խաղան։ Ուքրանիոյ մէջ, կը գործէ նաֆթատարներու եւ գազատարներու զարգացած համակարգ (20 070կմ եւ 7 4540կմ համապատասխանաբար, ինչպէս նաեւ 4170քմ խողովակատար մաքուր ապրանքներւ համար)։ [[Սեւ Ծով|Սեւ]] եւ [[Ազովի Ծով]]ու հիմնական նաւահանգիստներն են՝ [[Յուժնի]], [[Խերսոն]], [[Նիկոլաև]], [[Մարիուպոլ]]։ 2008 թ ընդհանուր առմամբ բոլոր նաւահանգիստներու բեռնաշրջանառութիւնը կազմած է 132.18մլն տոննա։ {|class="wikitable" !colspan=2|Ուքրանիոյ մեծագոյն նաւահանգիստները ([[2008]]) |- !Նաւահանգիստ !Բեռնաշրջանառութիւն, միլիոն տոննա |- |[[Օդեսայի նաւահանգիստ]] |34, 56 |- |[[Հարաւային նաւահանգիստ]] |21, 7 |- |[[Իլյիչյովսկի նաւահանգիստ]] |18, 9 |- |[[Մարիուպոլի նաւահանգիստ]] |16, 3 |- |[[Նիկոլաեւի նաւահանգիստ]] |9, 25 |} Միջազգային օդակայաններ կը գործեն [[Կիեւ]]ի, [[Խարկով]]ի, [[Դնեպրոպետրովսկ]]ի, [[Դոնեցկ]]ի, [[Մարիուպոլ]]ի (2009 թուականէն կանոնաւոր ուղերթներ չ'իրականար), [[Սիմֆերոպոլ]]ի, [[Լվով]]ի, [[Օտեսա]]յի մէջ։ [[1833]] թ ստեղծուած եւ [[ԽՍՀՄ]]-ի ժամանակ զարգացող Սեւծովեան [[շոգենաւ]]երը վաճառուեցան կասկածելի գործարքներու արդիւնքինմէջ եւ այժմ գրեթէ դադարած են գոյութիւն ունենալ․ 350 նաւերէն մնացած է միայն 6։<ref>{{Cite web |url=http://www.zn.ua/2000/2675/54298/ |title=Ցամաքային նաւագնացութիւն |accessdate=2007-07-16 |archive-date=2007-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716095103/http://www.zn.ua/2000/2675/54298/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.realestate.net.ua/news234.html Սեւծովեան նաւագնացութիւնը կը զբաղի անշարժ գոյքով]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Երկաթուղային Փոխադրութիւն ==== Երկաթուղային փոխադրութիւնը սկսաւ բաւական աշխուժօրէն զարգանալ [[19-րդ դար]]ու վերջին (առաջին երկաթուղային ճանապարհը դրբւած է [[1861]] թ)։ [[2009]] թ դրութեամբ երկաթուղային ճանապարհներու երկարութիւնը կը կազմէ 22 300քմ եւ կը զբաղեցնէ 7-րդ տեղը աշխարհին։ Ելեկտրաֆիկացուած երկաթուղիներու երկարութիւնը 9752քմ է։ Որպէս ազգային ստանդարտ ընդունուած է այսպէս կոչուած լայնագիծը, որ ունի 1520մմ լայնութիւն։ Երկաթուղային ցանցի զարգացման համար բնորոշ են նույն շրջանային անհամաչափութիւնները, ինչ աւտոճանապարհներու համար։ [[2012]] թ վերջի դրութեամբ [[Կիեւ]]ի, [[Խարկով]]ի, [[Դնեպրոպետրովսկ]]ի կը գործէ մեթրօ։ ==== Կապ եւ Հեռայաղորդակցութիւն ==== Բնակչութեան կապի միջոցներով ապահովելու աստիճանով Ուքրանիան միջին զարգացած երկրներու շարքին մէջ, առաջնային տեղ կը գրաւէ, սակայն [[2000]]-ական թուականներուն այս ոլորտին բնորոշ էր բարձր դրական դինամիկան, մասնաւորապէս՝ [[համացանձ]]ի բնագաւառին մէջ։ Պետութեան հեռախոսային կոդն է՝ +380։ Բաւական արագ կը տարածուի նաեւ համացանձի հասանելիութիւնը։ Ազգային համացանձի դոմենն է՝ .ua։ == Մշակոյթ == [[Պատկեր:St. Michael's Cathedral from belltower.JPG|մինի|ձախից|[[Ս. Մխայիլի Ոսկեգմբեթ տաճար]]ը [[Կիեւ]]ի մէջ որպէս ուքրանական ենմուշ]] Ուքրանիոյ աւանդոյթները մեծ ազդեցութեան տակ կը գտնուին քրիստոնէական կրօնէն, որ երկրի գերակայող կրոնն է։<ref name=derzhkomrelig>{{cite web|url=http://www.derzhkomrelig.gov.ua/info_zvit_2003.html|title=Ուքրանիոյ կրոնական պետդեպարտամենտ|accessdate=Յունուար 27, 2008|work=2003 Statistical report|archive-date=2004-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20041204115821/http://www.derzhkomrelig.gov.ua/info_zvit_2003.html|dead-url=}}</ref> Ուքրանացիները կ'աշխատին պահել իրենց աւանդոյթները եւ երեխաներու դաստիարակման գործին մէջ, էական է տատիկներու եւ պապիկներու աւանդը։ Այն զգալիօրէն կը տարբերի արեւմուտքէն։<ref>{{cite web|url=http://www.tryukraine.com/society/cultural_differences.shtml |title=մշակութային տարբերութիւններ|accessdate=Յունուար 27, 2008|work=Ուքրանացիներու մշակոյթ}}</ref> Ուքրանիոյ մշակոյթի վրայ ազդած են նաեւ արեւելեան եւ արեւմտեան հարեւանները՝ հիմանականին մէջ ազդեցութիւն ընելու [[Ուքրանիոյ ճարտարապետութիւն|ճարտարապետութեան]] եւ երաժշտութեան վրայ։ [[Պատկեր:VolynPysanky.jpg|մինի|[[Վոլինիա]]յի աւանդական [[Զատկի ձեւի նկարազարդում]]ը Կոմունիստական դարաշրջանը մեծ ազդեցութիւն ըրած է ուքրանական գիրի վրայ։<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-30078/Ukraine|title=Խորհրդային Ուքրանիա|accessdate=Սեպտեմբեր 12, 2007|work=Բրիտանիկա հանրագիտարան|quote=Ընդհանուր առմամբ Ուքրանիոյ մշակոյթի չորս հինգերորդը վերացուած է 1930-ական թթ.}}</ref> 1932 թ.-ին Ստալինը Խորհրդային Միութեան մէջ, հրապարակեց «գրական գեղարուեստական խմբակցութիւններու ռեֆորմ», որմով եւ առաջ քաշեց [[ընկերային ռեալիզմ]]ը։ Այս հանգամանքը զգալիօրէն խեղդեց մշակւյթը։ Իրավիճակը շտկուեցաւ միայն 1980-ականներուն, երբ սովետական գրողները եւ նկարիչները ազատօրէն կրնային արտայայտել իրենց միտքերը։<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9037405|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080622041436/http://www.britannica.com/eb/article-9037405|archivedate=2008-06-22|title=Միխայիլ Գրոբաչով|accessdate=Յուլիս 30, 2008|publisher=Բրիտանիկա հանրագիտարան|quote=Անոր նոր քաղաքականութեան շնորհիւ խօսքի ազատութիւն եղաւ։|dead-url=no}}</ref> [[Զատկի ձու]]ն նկարազարդելու աւանդոյթը խորը արմատներ ունի Ուքրանիոյ մէջ։ Անոնք զայն կ'անուանեն ''պիսանկա''։ Ներկելու համար կայ յատուկ տեխնոլոգիա։ Ձուերը կը պատուին մոմի շերտով, որմէ ետք, անոնք կը սկսին գունազարդել տարբեր ներկանիւթերով։ Մոմը արդիւնքին մէջ, կը պաշտպանէ ձուի կլեպը ներկերու ազդեցութենէն։ Ներկելէն ետք, մոմի շերտը կը հեռացնեն՝ արտոնելով որ մնան գեղեցիկ նախշերը։ Այս աւանդոյթը ունի հազարաւոր տարիներէն աւելի պատմութիւն եւ նոյնիսկ եղած է քրիստոնէութենէն առաջ։<ref>{{cite web|url=http://www.cs.unc.edu/~yakowenk/pysanky/index.html|title=Ուքրանիոյ Զատկի ձուեր|accessdate=Յուլիս 28, 2008|publisher=Հիւսիսային Գարոլինայի համալսարան|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125004425/http://www.cs.unc.edu/~yakowenk/pysanky/index.html|dead-url=yes}}</ref> 2000 թ.-ին Կոլոմիա քաղաքի մոտակայքին մէջ՝ [[Կարպատներ]]ու ստորորտը, կառուցուած է «պիսանկայի» թանգարանը, որ 2007 թ.-ին ճանաչցուած է [[Ուքրանիոյ եօթ հրաշալիքներ]]էն մէկը։ === Ճարտարապետութիւն === [[Պատկեր:2005-08-15 Pechersk Lavra seen from river Dnepr Kiev 311 cropped.jpeg|մինի|ձախից|[[Կիեւ-Պեչորեան մայրավանք]]]] [[Ուքրանական ճարտարապետութիւն]]ը տերմին է, որ կը նկարագրէ այն մոտիվները եւ ոճը, որոնցմով կառուցուած են շինութիւնները ժամանակակէն Ուքրանիիոյ մէջ, ամբողջ աշխարհին մէջ գտնուող ուքրանացիներու կողմէն։ Ուքրանական ճարտարապետութեան առաջին տարրերը ի յայտ հկած են Կիեւեան Ռուսիոյ ժամանակաշրջանին մէջ։ [[12-րդ դար]]էն ետք, ճարտարապետական պատմութիւնը միանգամայն այլ կերպ զարգացաւ Գալիցկի-Վոլինսկեան տիրապետութեան ժամանակաշրջանին մէջ։ Զապորոժեան կազակներու տիրապետութեան ժամանակաշրջանին մէջ, նոր եզակի ճարտարապետական ոճ զարգացաւ Լեհա-Լիտվական միութեան ազդեցութեան տակ։ Ցարական Ռուսիոյ հետ միաւորուելէն ետք, ճարտարապետութիւնը սկսաւ զարգանալ տարբեր ուղղութիւններով․ ռուսական տիրապետութեան տակ գտնուող շրջաններուն մէջ, շինութիւնները կը կառուցուէին այդ ժամանակաշրջանի Ռուսիոյ բնորոշ ոճով, մինչդեռ արեւմտեան Գալիցիայի ճարտարապետութիւնը, կը զարգանար Աւստրո-Հունգարական ազդեցութեան տակ՝ երկու դէպքերուն մէջ ա, լ հոյակերտ շինութիւններ կառուցուեցաւ։ Ուքրանական ազգային մոտիվները կիրառուեցան նաեւ [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] ժամանակ եւ այժմեան անկախ Ուքրանիոյ մէջ։ === Թատրոն === Ուքրանիոյ թատրոնը [[կերպարուեստ]]ի ձեւ է, որ կը հանդիսանայ մշակութային զարգացման մակարդակի նույնականացման եւ մշակութային արտայայտման միջոց։ Որպէս [[արուեստ]]ի տեսակ այն դերասանի խաղի միջոցով գեղարւեստօրէն կը բնութագրէ կեանքը հանդիսատեսի առջեւ։ Ուքրանական թատրոնը, որպէս ազգային թատրոն, հիմնուած է Ուքրանիոյ [[աւանդութիւն]]ներու, [[սովորոթիւն]]ներու եւ [[լեզու]]ի վրայ։ Ուքրանական թատրոնի մասին առաջին յիշատակները եղած են [[19-րդ դար]]ու սկզբներուն։ == Մարզանք == Ուքրանիան ընդունեց [[Ոտնագնդակի Եւրոպայի առաջնութիւն 2012|2012 թուականի Ոտնագնդակի Եւրոպայի առաջնութինը]] Ուքրանիոյ մէջ խաղացին 16 խումբեր, Ուքրանիոյ մէջ 8 քաղաքներու նոյնքան մարզադաշտներուն մէջ։ [[Ամառային Օլիմպիական խաղեր 2012|2012 թ.-ի ամառային օլիմպիական խաղերուն]] մէջ, Ուքրանիոյ խումբը նուաճեց՝ 6 ոսկիէ, 5 արծաթէ եւ 9 պրոնզէ մետալներ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին Յղումներ == * [http://samu.org.ua/index/armjansikj_vestnik/0-38 «Ուքրանիոյ Հայերու Միութեան» տեղեկատուական-վերլուծական հանդէս] * [http://encyclopediaofukraine.com Ուքրանական Հանրագիտարանին մէջ] * [http://kievao.com.ua Կիեւի Հայ Համայնք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130171804/http://kievao.com.ua/ |date=2020-11-30 }} * [http://khano.com.ua Խարկովի Հայ Համայնք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120183912/http://khano.com.ua/ |date=2021-01-20 }} * [http://arm-odessa.ucoz.ru Օդեսայի Հայ Համայնք] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Ուքրանիա]] [[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] 7egwj0aatzqlyjok4y2gzf4da2eyeyn 0 5853 250357 247598 2026-04-18T21:59:38Z ~2026-23909-14 14319 250357 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր}} '''Ռուսիա''' ({{lang-ru|Россия}}, նաեւ պաշտօնապէս՝ '''Ռուսաստան'''<ref name="ՏՈՒՏ">{{ՏՈՒՏ|section=II.A.3|page=53}}</ref>, '''Ռուսաստանի Դաշնութիւն''', {{lang-ru|Российская Федерация}}) [[Եւրասիա|Եւրասիոյ]] մէջ պետութիւն՝ [[Եւրոպա]]յի արեւելեան եւ [[Ասիա|Ասիոյ]] հիւսիսային հատուածին մէջ։ Ռուսիոյ մայրաքաղաքը [[Մոսկուա]]ն է։ Ընդհանուր առմամբ Ռուսաստանի մէջ կայ 16, այսպէս կոչուած, միլիոնանոց քաղաք՝ [[Մոսկուա]], [[Սանկտ Փեթերսպուրկ]] (Լենինկրատ)՝ նախկին մայրաքաղաքը, [[Նովոսիպիրսք]], [[Եքաթերինպուրկ]] (Սվերդլովսկ), [[Քազան]], Քրասնոյեարսք, [[Նիժնի Նովկորոտ]], [[Չելեապինսք]], [[Ուֆա]], [[Կրասնոտար]] (Եկատերինոտար), [[Սամարա]] (Կոյբիշեւ), [[Տոնի Ռոստով]], [[Օմսք]], [[Վորոնեժ]], [[Պերմ]], [[Վոլկոկրատ]] (Սթալինկրատ)։ Տարածքի տեսանկիւնէն Ռուսիա աշխարհի խոշորագոյնն է (17 101 481 քմ²՝ ներառեալ [[Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետութիւն|Ղրիմի ինքնավար հանրապետութիւն]]ը)։ Ան [[Երկիր մոլորակ]]ի ցամաքի 11, 46 %-ն է կամ 1/9 մասը։ Ռուսաստանի տարածքը կը կազմէ Երկրագունդի ցամաքային մակերեսի 12, 65 %-ը կամ 1/8 մասը, որ երկու անգամ շատ է իր մակերեսով երկրորդ տեղը գրաւող [[Գանատա]]յէն։ Ըստ [[1 Յունուար]] [[2010]] թուականի տուեալներու՝ բնակչութիւնը 141 927 296 մարդ է։ Ընդ որուն, բնակիչներու 79, 3 %-ն կ’ապրի Ռուսաստանի [[եւրոպա]]կան մասին մէջ, իսկ 20, 7 %-ը՝ Ասիական։ Տուեալ պահուն բնակչութեան թիւով իններորդ դիրքը կը գրաւէ աշխարհի երկիրներու ցանկին մէջ։ Բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը (73, 1%) քաղաքներուն մէջ։ Երկրի 79, 83 %-ը Ռուս են։ Երկրի պաշտօնական լեզուն [[ռուսերէն]]ն է։ Ռուսաստանի Դաշնութիւնը կը սահմանակցի 18 երկիրներու հետ՝ այդ չափանիշով նոյնպէս գրաւելով առաջին դիրքը։ Ցամաքով սահմանակից են [[Նորվէկիա|Նորվեկիա]]ն, [[Ֆինլանտա]]ն, [[Էսթոնիա]]ն, [[Լիթուանիա]]ն, [[Լատվիա]]ն, [[Լեհաստան]]ը, [[Պելառուս|Պելառուսիան]], [[Ուքրանիա]]ն, [[Աբխազիա]]ն (մասամբ ճանաչցուած), [[Վրաստան]]ը, [[Հարաւային Օսիա]]ն (մասամբ ճանաչցուած), [[Ազրպէյճան]]ը, [[Ղազախստան|Ղազախիստան]]ը, [[Չինաստան]]ը, [[Մոնկոլիա]]ն, [[Հիւսիսային Քորեա|Հիւսիսային Քորէա]]ն, իսկ ծովով՝ [[Ճափոն]]ը եւ [[ԱՄՆ]]-ը։ Ռուսաստանը ունի [[օգտակար հանածոներ]]ու հսկայական պաշարներ։ [[Անտառ]]ներու տարածքով ան առաջինն է աշխարհի մէջ (երկրի տարածքի 45 %-ը), ունի համաշխարհային փայտանոյթի պաշարներու աւելի քան 1/5 մասը։ Ռուսաստանի մէջ [[լիճ]]երը կը պարունակեն աշխարհի չսառած քաղցրահամ ջուրի 1/4-ը եւ իրենց բացարձակ քանակով առաջինն են աշխարհի տարածքին<ref>{{cite web|last=Library of Congress|title=Topography and Drainage|url=http://countrystudies.us/russia/23.htm|accessdate=2007 թ․ դեկտեմբերի 26–ին}}</ref>։ [[Պատկեր:Novgorod Monument LOC cropped.jpg|մինի|upright|Ռուսական պետութեան հազարամեակին նուիրուած կոթողը Նովկորոտի մէջ]] == Անուանում == [[Պատկեր:Scythia-Parthia 100 BC.png|մինի|Սկիւթական տերութիւնը մ.թ.ա. 1-ին դարուն]] ''Ռուսաստան'' թերմինը կը ծագի [[արեւելեան սլաւոններ]]էն ամենայայտնի ժողովուրդի՝ [[ռուսեր]]ու անունէն։ Որպէս պետական-պաշտօնական անուն սկսած է կիրառուիլ աւելի ուշ։ Կայ տարբերակ, որ [[Կիեւեան Ռուսիա]] անուանումը կու գայ ռուս կոչուող մարդոց անունէն, որ սկանդինաւեան ժողովուրդներէն՝ շուետներու ցեղախումբերէն մէկն է, եւ ոչ թէ տարածաշրջանի բնիկ ռուս ժողովուրդի<ref name="Etymonline 2011">"Online Etymology Dictionary". Etymonline.com. Retrieved 2 November 2011.</ref><ref name="Etymonline 2011" />։ Այս բացատրութիւնը կը պատճառաբանուի այն իրականութեամբ, որ Ռուսաստանը իշխած առաջին արքայատոհմը՝ [[Ռիւրիկովիչներու դինաստիա]]ն, ունէր շուետական ծագում։ Առաջին անգամ «Ռոսիա» տերմինը ({{lang-gr|Ρωσία}}) կը հանդիպի [[Բիւզանդական կայսրութիւն|բիւզանդ]]ական կայսր, [[Բիւզանդիոնի Հայկական կամ Մակեդոնական արքայատոհմ (867-1056)|Հայկական կամ Մակեդոնական արքայատոհմի (867-1056)]] ներկայացուցիչ [[Կոստանդին VII Ծիրանածին]]ի «Արարողակարգերու մասին» եւ «Կայսրութեան ղեկավարման մասին» աշխատութիւններուն՝ որպէս Ռուսաստանի յունական անուանում<ref>Соловьёв А. В. Византийское имя России // Византийский временник. — 1957. — № 12. — С. 134–155.</ref>։ Յետագային «Ռոսիա» (հին ռուսական տարեգրութեան մէջ Россія կամ Россіа) տերմինով կ’ամրագրէ Կիեւեան Ռուսիայէն հիւիսիս-արեւմուտք ինկած տարածքներուն, որոնք չեն մտած Լեհաստանի եւ Լիտուական մեծ իշխանութեան կազմին մէջ, եւ միացուած էր Ռուսաստանին Մոսկուայի մեծ իշխանութեան օրով։ Ռուսաստանի յունական այս անուանումը կ’օգտագործուէր մինչեւ [[Իվան III Վասիլեւիչ|Իվան III]] իշխանի օրով ([[1462]] - [[1505]]), իսկ որպէս պաշտօնական տերմուն «Россия» (Ռուսաստան) կը սկսի կոչուիլ [[Իվան IV Ահեղ]]-ի ([[1533]] - [[1584]]) թագադրոումէն ետք՝ [[1547]] թուականէն<ref>Хорошкевич А. Л. Символы русской государственности. -М. :Изд-во МГУ, 1993. ISBN 5-211-02521-0 — C.40</ref> սկսած։ [[Արեւմտեան Եւրոպա]]յի մէջ [[16-րդ դար|16]]-[[17-րդ դար]]երուն լատինականացուած յունական անուան<ref>Milner-Gulland، R. R. (1997). The Russians: The People of Europe.</ref>՝ «Russia»-ին զուգահեռ կ’օգտագործուի նաեւ «Մոսկովիա»-ն։ Լատինական տարբերակը կը հնչէր որպէս «Ruthenia»՝ Ռուսենիա։ == Պատմութիւն == ===Նախապատմութիւն=== [[Պատկեր:IE expansion.png|մինի|ձախից|Հնդեւրոպական ժողովուրդներու տարածումը՝ ըստ Կուրգանի տեսակետի]] Ռուսաստանի տարածքին մարդիկ յայտնուած են դեռ վաղնջական ժամանակներէն։ Կայ տեսակետ, ըստ որուն հնդեւրոպական ժողովուրդներու նախահայրենիքը ոչ թէ [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական լեռնաշխարհն]] է, այլ [[Արեւելաեւրոպական հարթավայր|Ռուսական դաշտավայր]]ի հարաւային ընդարձակ տարածքը<ref>Anthony, David W. (2007), The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World, Princeton University Press, ISBN 0-691-05887-3</ref>։ Զանազան ցեղային միութիւններու ու պետական կազմաւորումներու կողքին կը յայտնուին առաջին պետութիւնները, որոնցմէ յայտնի էր յայտկապէս [[Սկիւթական թագաւորութիւն]] ( Ք.Ա. 1-ին հազարամեակ), ապա՝ [[Բոսպորի թագաւորութիւն]]ը [[Ղրիմ]]ի մէջ ([[ Ք.Ա.. 438]] - [[370]]): Միջնադարու վաղ շրջանին՝ ժողովուրդներու մեծ գաղթի ժամանակ, կը յայտնուին ձեւաւորւումներ ֆիննո-ուգորական, գոթական եւ թաթարական պետութիւններ: [[Կովկաս]]էն հիւսիս ինկած տարածքներուն մէջ [[Ղրիմի հրէաներ]]ը հիմնած էին [[Խազարական խաքանութիւն|խազարական կագանատ]]ը ([[618]] - [[1048]]): === Կիեւեան Ռուսիոյ իշխանութիւն === [[Պատկեր:East Slavic tribes peoples 8th 9th century.jpg|մինի|ձախից|[[Կիեւեան Ռուսիա]]]] [[Պատկեր:Vasnetsov Bapt Vladimir.jpg|մինի|upright|աջից|[[Վլատիմիր Մեծ|Վլատիմիր իշխանի]] կնունքը]] [[Կիեւեան Ռուսիա|Հին Ռուսական պետութիւնը]] կազմաւորուած է [[IX դար]]ուն: [[862]] թուականին Նովկորոտի մէջ գահ կը բարձրանայ [[Ռիւրիկ]] իշխանը ([[862]]–[[882]]), որ կը հիմնէ Ռիւրիկովիչներու դինաստիան: Որոշ աղբիւրներու համաձայն՝ այս արքայատոհմը ունէր շուետական ծագում: Ռիւրիկովիչները Ռուսաստանը կը կառավարեն շուրջ 700 տարի: Ռիւրիկ իշխանի որդին՝ իշխան [[Օլեգ (իշխան)|օլեգ I Ռիւրիկովիչ]]ը ([[882]]–[[912]]), [[882]] թուականին գահ կը բարձրանայ [[Կիեւ]]ի մէջ եւ իրեն կը հռչակեն անկախ իշխան: Կիեւը կը դառնայ իր տէրութեան մայրաքաղաքը: Օլեգը իր իշխանութիւնը կը հաստատէ Նովկորոտէն մինչեւ [[Դնեպր]] գետ ինկած [[Արեւելաեւրոպական հարթավայր|հսկայածաւալ տարածքին մէջ]]: Անոր կը յաջորդեն իր որդին՝ Մեծ իշխան [[Իգոր (իշխան)|իգոր]]ը ([[913]]–[[945]]), ապա վերջինիս որդի [[Սուեատոսլաւ Իգորեւիչ|սուեատոսլաւ Քաջ]]ը([[945]]–[[972]]): Անոնց օրով Կիեւեան Ռուսիան կ’ընդարձակէ իր սահմանները, դիւանագիտական ու առեւտրական կապեր կը հաստատէ հարեւան, ինչպէս նաեւ՝ հեռաւոր երկրներու հետ: Կը բարձրանայ պետոութեան ազդեցութիւնը միջազգային ասպարէզէն ներս: [[9-րդ դար]]ուն այժմեան [[Ուգրաինա]]յէն եւ [[Պելառուս]]էն Ռուսաստան կը գաղթեն [[սլաւոններ]], կը հիմնեն [[Մեծ Նովկորոտ]]ը, կ’ընդունեն [[քրիստոնէութիւն]]ը եւ կ’օգտագործեն [[Կիրիլիցա|կիւրեղեան այբուբենը]]: [[988]] թուականին Կիեւի 5-րդ իշխան [[Վլատիմիր Սուեատոսլաւիչ|վլատիմիր Մեծի]] ([[980]] – [[1015]]) կամ Վլատիմիր Կարմիր Արեգակի օրով Ռուսաստանի մէջ քրիստոնէութիւնը կը հռչակուի որպէս պետական պաշտօնական կրօն: Ռուսական եկեղեցին կ’ընդունէ Բիւզանդական պատրիարքի գերիշխանութիւնը: Այդպիսով՝ ուղղափառ եկեղեցիներու շարքին կ’աւելնայ եւս մէկը: Կիեւեան Ռուսիան հզօրութեան գագաթնակէտին կը հասնի իշխան [[Եարոսլաւ Իմաստուն]]ի ([[1019]]–[[1054]]) օրով: Վերջինս միաւորած է հին ռուսական հողերը: Արշաւած է [[Լեհաստան]], ջախջախած [[Լիտուա|լիտուական ցեղերը]] ([[1030]]-[[1040]]) ու [[պեչենեգներ]]ը ([[1036]]): Կիեւեան Ռուսիոյ մէջ զգալիօրէն զարգացած են աւատատիրական յարաբերութիւնները: Եարոսլաւ իշխանի ղեկավարութեամբ կազմուած է «ռուսկաեայ պրաւդա» օրէնսգիրքը: Կը զարգանան մշակոյթը եւ արուեստը, կը բարգաւաճին առեւտուրը եւ արհեստները: Կիեւի մէջ կը զարդարուի բազմաթիւ եկեղեցիներով ու վանքերով, կը սկսի Սուրբ Սոֆիաի շինարարութիւնը: Առաջընդաց կ’ապրի թարգմանական գործը, զարգացած տարեգրութիւնը: Եարոսլաւ Իմաստունը ազգակցական կապերու մէջ էր եւրոպական շատկառավարողներու հետ:[[10-րդ դար]]ուն սկսուած [[Կիեւեան Ռուսիա|Կիեւեան Ռուսիոյ]] Ոսկէ դարը կը շարունակուի մինչեւ [[Ճէնկիզ խան]]ի յորդաներու ներխուժումը: [[Պատկեր:1000 Ivan III.jpg|մինի|upright=0.5|ձախից|[[Իւան III Վասիլեւիչ|իւան III]]: Ռուսաստանի անկախացումը]] [[Պատկեր:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|մինի|աջից|կիեւեան Ռուսիոյ մասնատումը]] [[XI դար]]ի կէսէն սկսեալ Ռուսաստանը կը թեւակոխէ աւատատիրական մասնատուածութեան դարաշրջան: Կամա-վոլկեան Պուլկարիան թաթար-մոնղոլական արշաւանքներու կ’ենթարկուի, իսկ Նովկորոտն ու Պսկովը՝ [[Շուէդիա|շուետական]] եւ [[Հռոմէական Սրբազան կայսրութիւն|գերմանական]] յարձակումներուն: Շուրջ 250 տարի տեւած մոնկոլ-թաթարական լուծը հնարաւոր եղաւ թօթափել [[Կուլիկովոյի ճակատամարտ]]ին ընթացքին ([[1380]]) [[Տմիթրի Դոնսկոյ]] իշխանի տարած փայլուն յաղթանակի շնորհիւ: Սակայն շուտով թաթար-մոնկոլական զօրքերը կը նուաճեն [[Մոսկուայ]]ն, եւ իշխանը կրկին կ’ընդունէ [[Ոսկի Յորդայ]]յի գերիշխանութիւնը: Մոսկուայի մեծ իշխան [[Վասիլի II]]-ին [[1462]] թուականին կը յաջորդէ [[Իւան III Վասիլեւիչ|իւան III]]-ը ([[1462]] – [[1505]]), որ վիճակուած էր վերջնականապէս անկախացնել Ռուսաստանը թաթար-մոնկոլներու լուծէն: Ան ընդլայնեց իշխանութեան սահմանները, միացնելով [[Եարոսլաւլ]]ը ([[1463]]) եւ [[Ռոստով]] ([[1474]]), ինչպէս նաեւ [[Նովկորոտի հանրապետութիւն|Նովկորոըի հանրապետութիւնը]] ([[1478]]), [[Տուեր]]ը ([[1485]]), հողատարածքներ [[Վեատկա]]յէն ու [[Ռեազան]]էն: [[1480]] թուականին Մոսկուայի իշխանը կարողացաւ վերջնականապէս անկախացնել Ռուսաստանը: Իշխանը զինք կը յայտարարեն ''մոսկուայի ցար եւ համայն Ռուսիոյ ղեկավար'': Որմէ ետք, ան կը հաւասարի արեւմտաեւրոպական տիրակալներուն եւ նոր էջ կը բացուի Ռուսաստանի պատմութեան մէջ։ Իւան III-ը ժառանգորդ նշանակեց իր երկրորդ կնոջմէ՝ [[Բիւզանդիոն]]ի կայսերական գահաժառանգ Սոֆիայ Պալէոլոգոս իշխանուհիէն ունեցած աւագ որդիին՝ [[Վասիլի III (արեւմտահայերն)|վասիլի]]ին: === Ռուսական թագաւորութիւն === Այսպիսով, [[XIV դար|XIV]]—[[XVI դար]]երուն Մոսկուայի շուրջը ստեղծուած է ռուսական կեդրոնացուած պետութիւն՝ [[Մոսկուայի մեծ իշխանութիւն]]ը, որ կը ներարէր Հյուսիսարեւելեան եւ Հիւսիսարեւմտեան Ռուսիոյ տարածքները։ [[Պատկեր:Vasnetsov Ioann 4.jpg|մինի|upright|[[Իվան Ահեղ IV|Իվան Ահեղ]]]] [[Ռիւրիկովիչներ]]ու տոհմի վերջին ներկայացուցիչը [[Իվան IV Ահեղ]]ն էր ([[1533]] – [[1547]]): Ան կը վարէր [[Ոսկէ Յորդայ]]յի խաներու դէմ պայքարը շարունակելու, պետութեան արեւելեան սահմանները ընդարձակելու եւ արեւմուտքի մէջ [[Պալթիկ ծով]]ու ափերուն տիրելու քաղաքականութիւն: [[Լիւոնեան պատերազմ]]ի ընթացքին ([[1558]]–[[1583]]) առաջին յաջողութիւններէն ետք Ռուսաստանը հարկադրուած էր միաժամանակ պատերազմել [[Լիտուայ]]յի, [[Լեհաստան]]ի, [[Դանիա]]յի եւ [[Շուէդիա|շուետիա]]յի դէմ: Ի վերջոյ պարտութիւն կրեց եւ կարողացաւ պահպանել միայն [[Նեւայ (գետ)|նեւայ]]յի գետաբերանը: Ռիւրիկովիչներու դինաստիան կը հեռանայ Ռուսաստանի պատմութեան ասպարէզէն: [[1603]]—[[1613]] թուականները ռուսներուն համար ճգնաժամային էին. երկիրը կասպատակեն [[Շուէդիա|շուետները]] եւ [[Լեհաստան|լեհերը]]: Մոսկուայի մէջ գահ կը բարձրանայ [[Ռոմանովներ]]ու արքայատոհմը՝ [[Միխայիլ Ռոմանով|միխայիլ I]]-ի ([[1613]] – [[1645]]) առաջնորդութեամբ: Արքայատոհմը կը ղեկավարէ 3 դար՝ մինչեւ [[1917]] թուականի [[փետրուարեան յեղափոխութիւն]]ը: [[Պատկեր:Yermak Timofeyevich.jpg|մինի|upright|[[Կապիտան Երմակ]]|ձախից]] XVI դարու վերջը — [[XVII դար]]ու կէսերուն երկրին մէջ ձեւաւորուած են ճորտատիրական յարաբերութիւնները: [[XVII]] դարու սկզբին ռուսերը ետ մղած են երկիր ներխուժած [[Ռեչ Պոսպոլիտա]]յի եւ [[Շուէդիա|շուետիա]]յի զօրքերը, իսկ [[1654]] թուականին Ռուսաստանի կազմի մէջ է մտած [[Ուգրաինա]]ն: [[XVI դար]]ուն ռուսերը [[Կապիտան Երմակ]]ի գլխաւորութեամբ կը տիրանան [[Սիբիր]]ին: Այսպիսով՝ [[XVI դար|XVI]]—[[XIX դար]]երուն Հիւսիսի, [[Պովոլժիէ]]ի, [[Ուրալ]]ի, [[Սիբիր]]ի, [[Հեռաւոր Արեւելք]]ի տարածքներու միացման եւ շարք մը ոչ ռուս ժողովուրդներու միաւորման միջոցով կը սկսի կազմաւորուիլ բազմազգ [[Ռուսական կայսրութիւն]]ը: ԺԷ. դարու վերջը եւ ԺԸ. դարու առաջին քառորդը յատկանշուած են Մեծն Պետրոս (1682-1725) կայսեր բարեփոխութիւններով, որոնք էապէս նպաստած են երկիրին հանրային-տնտեսական եւ մշակութային զարգացման: Պետրոս Ա. արքայ (ցար) կը հռչակուի 1682 թուականին՝ 10 տարեկան հասակին: Երկիրը ինքնուրոյն կը սկսի կառավարել 1689-էն սկսեալ: Մանուկ հասակէն հետաքրքրութիւն ունեցած է [[գիտութիւն]]ներու եւ եւրոպական ապրելաձեւին նկատմամբ, առաջինը ռուսական ցարերէն եկրարատեւ ճանապարհորդութիւն կատարած է [[Արեւմտեան Եւրոպա]]յի երկիրներով: [[1698]] թուականին վերադառնալով Ռուսաստան նախաձեռնած է լայնածաւալ եւ արմատական բարեփոխումներ: Պետրոս Առաջինի գլխաւոր ձեռքբերումներէն է Ռուսաստանի տարածքներու ընդլայունումը Պալթիկ ծովու առափնեայ շրջաններու ընդգրկման միջոցով՝ Շուէտիայի դէմ [[Հիւսիսային պատերազմ|մեծ հիւսիսային պատերազմ]]ին տարած յաղթանակի միջոցով: Ան թոյլ տուաւ անոր [[1721]] թուականին Ռուսաստանը հռչակել [[կայսրութիւն]] եւ ընդունիլ [[կայսր]]ի տիտղոսը: Պետրոս Առաջինը վախճանած է [[1725]] թուականին, սակայն անոր ստեղծած պետութիւնը շարունակած է եռանդուն կերպով զարգանած եւ ընդլայնուած [[18-րդ դար]]ու ամբողջ ընթացքին: [[1703]] թուականին [[Պետրոս Մեծ]]ը կը հիմնէ [[Սանկտ Փեթերսպուրկ]]ը, որ [[1712]] թուականին կը դառնայ նոր Ռուսաստանի նոր մայրաքաղաքը: Ան ռուսական՝ թիւով արդէն չորրորդ մայրաքաղաքն էր՝ Նովկորոտէն, [[Կիեւ]]էն եւ [[Մոսկուա]]յէն ետք: === Ռուսական կայսրութիւն === [[Պատկեր:Peter der-Grosse 1838.jpg|մինի|upright|[[Պետրոս Մեծ]]]] [[1721]] թուականին Ռուսաստանի թագաւոր [[Մեծն Պետրոս]]ը իրեն [[կայսր]] կը հռչակէ, որմէ ետք կը սկսի Ռուսաստանի պատմութեան ամենահարուստ՝ կայսերական էջը, որ կը տեւէ 2 դար՝ մինչեւ [[1917]] թուականի [[Փետրուարեան յեղափոխութիւն]]ը եւ [[Ռուսաստանի Հանրապետութիւն|Ռուսաստանի Հանրապետութեան]] հռչակումը։ [[Պատկեր:DvortsovajaploštšadDSCN0606.JPG|մինի|Սենթ Փեթերսպուրկի կեդրոնական՝ Պալատական հրապարակը|ձախից]] Ռուսաստանը կայսրութիւն հռչակուած է [[Շուէդիա|շուետիա]]յի եւ Ռուսաստանի միջեւ տեղի ունեցած [[Հիւսիսային պատերազմ]]ի արիւնքին, որուն ռուսերը փայլուն յաղթանակ տարած էին, եւ Պետրոս կայսեր խօսքով, բացած էին «պատուհան դէպի Եւրոպա»<ref>{{Cite web |url=http://elib.ispu.ru/library/history/index.html |title=elib.ispu.ru |accessdate=2016-02-08 |archive-date=2010-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100303132349/http://elib.ispu.ru/library/history/index.html |dead-url=yes }}</ref>։ Խօսքը դէպի ծով ելքի մասին է։ [[[[Պալթեան Ծով|Պալթեան Ծով]]]]ու արեւելեան ափերը անցած էին Ռուսաստանին, եւ ծով թափող [[Նեւա (գետ)|Նեւա գետ]]ի գետաբերանին կայսրը հիմնած էր նոր մայրաքաղաք-նաւահանգիստը՝ [[Սենթ Փեթերսպուրկ]]ը։ Սենթ Փեթերսպուրկ Ռուսաստանի ոչ միայն վարչաքաղաքական, այլեւ ռազմական ու մշակութային նոր կեդրոնը պէտք է դառնար։ Արուեստներուն ու գիտութիւններուն նպաստելու համար կայսերական հրովարտակով [[1724]] թուականին հրովարտակով կը բացուի Ռուսաստանի առաջին բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւնը՝ [[Սենթ Փեթերսպուրկի համալսարան]]։ Պետրոս Մեծին կը յաջորդէ իր կինը՝ [[Եքաթերինա I]]-ը ([[1725]]-[[1727]]), ապա իր թոռը՝ [[Պետրոս II]]-ը ([[1727]]-[[1730]]): Վերջինիս օրով կարճ ժամանակով մայրաքաղաքը կը տեղափոխուի [[Մոսկուա]]: Ապա ռուսական գահին կը բարձրանայ Պետրոս Մեծ կայսեր եղբօր՝ [[Իվան V]]-ի դուստրը՝ Աննա Իոանովնան ([[1730]]-[[1740]]): Ռուսական կայսրութիւնը բարգաւաճման ու զարգացման նոր էջ կը բանայ [[18-րդ դար]]ուն` [[Ելիզաւէտայ I|ելիզաւէտայ I Պետրովնայ]] ([[1741]]-[[1761]]) եւ [[Եքաթերինա II Մեծ]] ([[1762]]-[[1796]]) կայսրուհիներու օրով: Ռուսաստանը վերջնականապէս կը հաստատուի [[Եւրասիայ]] մայրցամաքի հիւսիսային ափերուն եւ կը շարժի դէպի կեդրոնական շրջաններ: Դեռեւս Պետրոս Մեծի ժամանակներէն կը ծրագրուէր արշաւանքներ կատարել [[Օսմանեան կայսրութիւն|օսմանեան կայսրութեան]] եւ [[Իրան]]ի վրայ, ամրապնդել դիրքերը [[Միջին Ասիա|Միջին Ասիոյ]] եւ [[Հեռաւոր Արեւելք]]ի մէջ։ Մայրաքաղաք Փեթերսպուրկը պէտք է զարդարուէր նոր շինութիւններով եւ դառնար խոշոր նաւահանգիստ: Այս եւ այլ խնդիրները լուծում կը գտնեն կայսրուհիներու դարաշրջանին: Ռուսաստանը եւրոպական երկրներու շարքին ձեռք կը բեռէ հզօր կայսրութեան համբաւ: [[Պատկեր:Carle Vanloo, Portrait de l’impératrice Élisabeth Petrovna (1760).jpg|մինի|upright|ձախից|[[Ելիզավետա I]] ([[1741]]-[[1761]])]] [[Պատկեր:Profile portrait of Catherine II by Fedor Rokotov (1763, Tretyakov gallery).jpg|մինի|upright|[[Եքաթերինա II Մեծ]] ([[1762]]-[[1796]])]] Եքաթերինա II կայսրուհիին օրով Ռուսաստան դիւանագիտական կապեր կը հաստատէ եւ կը խորացնէ [[Ճափոն|Ճափոնի]], [[Չինաստան]]ի, ինչպէս նաեւ` [[Անգլիա|Անգլիոյ]], [[Պրուսիա]]յի ու [[Ֆրանսա]]յի հետ: Մեծ նուաճումներ կ’արձանագրուի մշակոյթի եւ գիտութեան բնագաւառներուն մէջ։ Սենթ Փեթերսպուրկի համալսարանի շրջանաւարտներէն [[Միխայիլ Լոմոնոսով]]ը [[1755]] թուականին կը հիմնադրէ [[Մոսկուայի պետական համալսարան]]ը: [[1764]] թուականին կայսրուհին կը հիմնադրէ [[Էրմիտաժ]]ը: [[1768]] թուականին կը սկսի ռուս-թրքական պատերազմը: Անիկա 4-րդ պատերազմն էր Օսմանեան կայսրութեան դէմ. միւս երեքը տեղի ունեցած էին (1568–1570), (1676-1681) եւ (1686-1700) թուականներուն եւ էական տարածքային կամ տնտեսական փոփոխութիւններ չէին բերած Ռուսաստանի կեանքի ընթացքին: 6 տարի տեւած պատերազմի (1768-1774) ընթացքին ռուսերը կը գրաւեն [[Ղրիմ]]ը, [[Սեւ Ծով|Սեւ ծովու]] հիւսիսային ափերը, [[Հիւսիսային Կովկաս]]ը: Կայսրութեան սահմաններուն մէջ կը մտնէ [[Ազովի ծով]]ը եւ ռուսերը ելք կ’ունենան արդէն ոչ միայն [[Կասպից ծով|կասպից]], այլեւ՝ Սեւ ծով: Անոր հետ Ռուսաստանը վերջնականապէս կը դադարի ցամաքային պետութիւն ըլլալէ, եւ ելք կ’ունենայ դէպի հարաւային երկիրներ: [[Պուլղարիա|Պուլղարիոյ]] Քիւչուկ Կայնարջի գիւղին մէջ կը կնքուի հաշտութեան պայմանագիր, ըստ որուն թրքական սուլթանը կը հրաժարի վերոնշեալ տարածքներէն եւ [[Ղրիմի խանութիւն]]ը կը յանձնէ Ռուսաստանի հովանաւորութեան: Բացի այդ՝ ռուսական ռազմական ու առեւտրական նաւերուն Սեւ ծովուն մէջ ազատ երթեւեկելու իրաւունք կը տրուի: Հիւսիսային Կովկասը քրիստոնէաներով բնակեցնելու համար Եքաթերինա կայսրուհին յատուկ հրովարտակով հայերուն կը հրաւիրէ երթալ եւ բնակիլ այնտեղ: [[Նախիջեւանի խանութիւն|նախիջեւանի]] հայերը [[Նոր Նախիջեւան]]ի քաղաքը կը հիմնեն, որու հիմքին մէջ յետագային կը կառուցուի [[Տոնի Ռոստով]]ը, [[Երեւանի խանութիւն|արարատեան դաշտ]]ի հայերը՝ [[Արմաւիր (քաղաք Ռուսաստանի մէջ)|արմաւիր]]ը: Կը հիմնադրուի նաեւ գիւղեր եւ աւաններ: Հայկական բնակավայրերուն մէջ կը հաստատուի նաեւ յունական եւ ռուսական բնակչութիւն, կը կառուցուի վանքեր եւ եկեղեցիներ, դպրոցնէր: Նոր շունչ կը ստանայ Ղրիմի հայ գաղութը: Կայսրութեան մայրաքաղաք Սանկտ Փեթերսպուրկի կեդրոնը կը կառուցուի հայկական եկեղեցի, որ կանգուն է մինչեւ այսօր՝ շուրջ 2.5 դար: Եկեղեցին կը կոչուի Եքաթերինա II-ի անունով՝ [[Սուրբ Կատարինէ եկեղեցի (Սանկտ Բեթերսպուրկ)|սուրբ Կատարինէ]]: Շուրջ 15 տարի ետք ռուսերը նոր պատերազմ կը յայտարարեն [[Օսմանեան կայսրութիւն|օսմանեան կայսրութեան]] դեմ: Այս անգամ պատերազմը կը տեւէ շուրջ 4 տարի՝ ([[1787]]–[[1791]]): Ռուսերը կը շարունակեն նուաճումները Սեւ ծովու ափին եւ կը հասնին [[Դնեստր|դնեստր գետ]]: Վերջինս կը դառնայ կայսրութեան սահմանը: Ռուսերը կը գրաւեն Իզմայիլ ամրոցը: [[Մոլդաւիա]]յի Եաշ քաղաքին մէջ կնքուած հաշտութեամբ [[Կոստանդնուպոլիս]]ը կը ճանչցուի Ռուսական կայսրութեան իրաւունքները Սեւ ծովու ամբողջ հիւսիսային ափամերձ տարածքին: Այս եւ այլ պատեզմներուն զօրավարական տաղանդով մեծ հռչակ է ձեռք կը բերէ [[Ալեքսանտր Սոււորով]]ը, որ ստացած էր զինուորական հրամանատարի ամենաբարձր՝ [[գեներալիսսիմուս]]ի կոչում: Ռուսաստանը իր տիրապետութիւնը կը հաստատէ [[Ամերիկա]] աշխարհամասին մէջ. կը հիմնուի [[Ալեասկայի գաղութ]]ը՝ [[Հիւսիսային Ամերիկա]]յի [[Ալեասկա (թերակղզի)|Ալեասկա թերակղզ]]իի եւ [[Ալեասկա (նահանգ)|հարակից շրջաններու հետ միասին]]։ [[Պատկեր:Alexander I of Russia by F.Kruger (1837, Hermitage).jpg|մինի|upright|ձախից|[[Ալեքսանտր I]] ([[1801]]–[[1825]])]] [[Պատկեր:Youngemperoralexander.jpg|մինի|upright|Ալեքսանտր Պավլովիչ՝ արքայազն ժամանակ, Եքաթերինա II-ի կիսանդրիի հետ]] [[19-րդ դար]]ը կայսրութեան պատմութեան մէջ կը նշանաւորուի այն բանով, որ Ռուսաստանի մէջ գահ կը բարձրանան գերմանացի կայսրեր: Դեռ [[1762]] թուականին գահ բարձրացած [[Պետրոս III]]-ը արդէն հօր կողմէն գերմանաացի էր, իսկ անոր կինը՝ Եքաթերինա II Մեծը, բնիկ գերմանացի էր։ Վերջինիս մահէն ետք գահ կը բարձրանայ [[Պաւել I]]-ը ([[1796]]–[[1801]]): Յաջորդ կէս դարը կ’իշխեն իր որդիները՝ [[Ալեքսանտր I]]-ը ([[1801]]–[[1825]]) եւ [[Նիքոլա I]]-ը ([[1825]]–[[1855]]): Կայսր եղբայրները շարունակած են իրենց նախորդներու նուաճողական քաղաքականութիւնը: Մասնաւորապէս Ալեքսանտր I կայսեր օրով Ռուսաստանը կ’ընդարձակէ իր տիրոյթները հարաւի եւ արեւմուտքի մէջ։ Կայսր թագադրուելու առաջին իսկ տարին՝ [[1801]] թուականին, Ալեքսանտրը Ռուսաստանին կը միացուի Արեւելեան [[Վրաստան]]ը` Քարթլի-կախեթի թագաւորութիւնը, իսկ 3 տարի ետք` [[1804]] թուականին, կը սկսի [[Ռուս-պարսկական պատերազմ (1804—1813)|ռուս-պարսկական առաջին պատերազմը]]: Պատերազմը կ’աւարտի [[1813]] թուականին՝ Ռուսաստանի յաղթանակով: [[12 Հոկտեմբեր]]-ին նախկին [[Ղարաբաղի խանութիւն|ղարաբաղի խանութեան]] [[Գիւլիստան]] գիւղին մէջ կը կնքուի [[Գիւլիստանի պայմանագիր|հաշտութեան պայմանագիր]], ըստ որուն [[Իրան]]ը կը ճանչնայ Ռուսաստանի իրաւունքները [[Անդրկովկաս]]ի վրայ՝ բացի [[Երեւանի խանութիւն|երեւանի]] ու [[Նախիջեւանի խանութիւն]]ներէն: [[1806]] թուականին, ռուս-պարսկական պատերազմի ընթացքին, [[Անգլիա|Անգլիոյ]] եւ [[Ֆրանսա]]յի հրահրմամբ, Օսմանեան կայսրութիւնը պատերազմ կը յայտարարէ Ռուսաստանի դէմ: Այդ թիւով 6-րդ ռուս-թրքական պատերազմն էր, որ աւարտեցաւ [[1812]] թուականին՝ Ռուսաստանի փայլուն յաղթանակով: Ռուսերը ոչ միայն չկորսցուցին Ղրիմը եւ Սեւ ծովու հիւսիսային ափերը, այլեւ նուաճեցին [[Մոլդաւիա]]յի ժամանակակից տարածքը՝ [[Բեսարաբիա]]ն: Ռուսական կայսրութեան յաջորդ քայլը պէտք է ըլլար Սեւ ծովու արեւելեան՝ կովկասեան ափերուն իր տիրապետութեան հաստատումը: [[1808]]-[[1809]] թուականներուն տեղի կ’ունենայ ռուս-շուէտական հերթական պատերազմը, եւ Ռուսաստանը ստիպուած է կ’ըլլայ պատերազմիլ 3 ճակատով: Սակայն ռուսական զօրքերը պարտութեան կը մատնեն [[Շուէտիա]]ն, եւ [[1809]] թուականին անոնցմէ կը խլէ [[Ֆինլանտա]]յի իշխանութիւնը: Ռուսական պետութիւնը կը վերածուի անյաղթելի ու անընդհատ հզօրացող տէրութեան: Անոր բանակը Եւրոպայի մէջ ձեռք կը բերէ անյաղթելիի համբաւ: 1809 թուականին Ալեքսանտրը կը թագադրուի նաեւ որպէս [[Ֆինլանտայի մեծ իշխան]]: [[1812]] թուականին Ռուսաստանին պատերազմ կը յայտարարուի Ֆրանսայի կայսր [[Նապոլէոն Բոնապարտ]]ը: Ան նուաճած էր ցամաքային Եւրոպայի հսկայական մասը, եւ նպատակ ունէր գրաւել Ռուսաստանը: Մինչ այդ ձախողած էր Նապոլէոնի արշաւանքը [[Եգիպտոս]], որ գրաւելէ ետք ան նպատակ ունէր արշաւել [[Հնդկաստան]]: Այսպիսով՝ կը սկսի ռուս ժողովուրդի [[հայրենական պատերազմ]]ը: Յաջողութիւնը սկզբը ֆրանսացիներու կողմն էր, որոնք կը հասնին մինչեւ Ռուսաստանի կեդրոնական նահանգները եւ կը մօտենան Մոսկուայի մատոյցներուն: [[26 Օգոստոս]] [[1812]] թուականին ([[7 սեպտեմբեր]]) տեղի ունեցաւ [[Բորոդինոյի ճակատամարտ]]ը: Երկու կողմերէն զոհուեցան շուրջ 80 հազար զինուոր: Ռուսական զօրքերը [[Միխայիլ Կուտուզով]]ի գլխաւորութեամբ ջախջախեցան Նապոլէոնի բանակին: Ազատագրելով ռուսական տարածքները ֆրանսական զօրքերէն՝ Ռուսաստանը շարունակեց թշնամիի ջախջախումը [[Եւրոպա]]յի մէջ։ Նապոլէոնին պարտութեան մատնելէ ետք կնքուեցաւ համաեւրոպական հաշտութիւն, ըստ որուն եւրոպական տէրութիւնները համաձայնեցան Ռուսաստանի զիջիլ [[Վարշաւայի դքսութիւն]]ը` [[Լեհաստան]]ը: Ալեքսանտրը թագադրուեցաւ որպէս Լեհաստանի թագաւոր ([[1815]]–[[1825]]): [[Պատկեր:Alexandra Fedorovna with children by G.Dawe (1820s, Russian museum).jpg|մինի|upright|ձախից|Նիքոլա կայսեր կինը՝ Ալեքսանդրա, իրենց երեխաներու՝ ապագայ կայսր Ալեքսանդր II-ի եւ Մեծ իշխանուհի Մարիայի հետ]] [[Պատկեր:Franz Krüger - Portrait of Emperor Nicholas I - WGA12289.jpg|մինի|upright|[[Նիքոլա I]]([[1825]]–[[1855]])]] Դեկտեմբեր [[1825]]-ին հանկարծամահ կ’ըլլայ Ալեքսանտր կայսրը, եւ անոր կը յաջորդէ 30-ամեայ եղբայրը՝ Նիքոլան։ Ռուս զինուորականութեան մէկ մասը կ’ապստամբի եւ չի ճանչնար անոր իշխանութիւնը։ Պատմութեան մէջ այս ընդվզումը յայտնի է «[[Դեկաբրիստներու ապստամբութիւն]]» անունով։ Ան կ’աւարտի ապստամբներու պարտութեամբ, որոնք աքսորի կ’ենթարկուին։ Նիքոլա I-ը կը ժառանգէ ոչ միայն Ռուսաստանի կայսերական, այլեւ [[Լեհաստան]]ի թագաւորական ու [[Ֆինլանտա]]յի իշխանական թագը։ [[1826]] թուականին, օգտուելով Ռուսաստանի մէջ ստեղծուած իրավիճակէն, պարսից գահաժառանգ [[Աբբաս-Միրզա]]ն կը յարձակի կայսրութեան հողերու վրայ՝ ձգտելով վերանուաճել կորսնցուցած տարածքները։ [[Պարսիկներ]]ուն դիմադրութիւն ցոյց կու տայ [[Շուշիի Բերդ|Շուշիի բերդը]]։ Ռուսական բանակը արագ ուշքի կու գայ եւ կ’անցնի յարձակման։ Յաջորդ տարին անոնք կը գրաւեն [[Երեւան]]ը, ապա՝ [[Նախիջեւան]]ը։ [[Ռուսներ]]ուն մեծ օգնութիւն են ցույց կու տան հայ կամաւորական ջոկատները եւ տեղի հայ բնակչութիւնը։ Ռուսերը կը գրաւեն [[Արեւելեան Հայաստանը Ռուսական կայսրութեան կազմին մէջ|Արեւելեան Հայաստանի]] միւս քաղաքները՝ [[Խոյ (գիւղ)|Խոյը]], [[Ուրմիա (գիւղ)|Ուրմիան]], [[Մակու (գիւղ)|Մակուն]] եւ կը մօտենայ [[Թաւրիզ]]ի մատոյցներուն։ Պարսիկները հաշտութիւն կը խնդրէ։ [[1828]] թուականին կը կնքուի [[Թուրքմենչայի պայմանագիր|Թուրքմենչայի հաշտութիւն]]ը, ըստ որուն պարսկական կողմը կը ճանչնայ Ռուսաստանի իրաւունքները ամբողջ Անդրկովկասի, որոնցմէ են՝ Արեւելեան Հայաստանի հիւսիսային գաւառներու վրայ։ Հարաւային հատուածին մէջ կը գտնուին [[Մակուի խանութիւն|Մակուի]], [[Ուրմիոյ խանութիւն|Ուրմիայի]], [[Խոյի խանութիւն]]ները ետ կը վերադարձուին [[Իրան]]ին։ Երկու պետութիւններու միջեւ կը հաստատուին բարիդրացիական դիւանագիտական յարաբերութիւններ։ [[Պատկեր:Russian Empire (1867).svg|մինի|աջից|Ռուսական կայսրութիւնը [[1866]] թուականին]] [[1828]] թուականին կը սկսի ռուս-թրքական հրթական պատերազմը։ Ան կը մղուի 2 ճակատներով՝ բալկանեան եւ կովկասեան։ [[Բալկանեան թերակղզի|Բալկանեան թերակղզ]]իին մէջ ռուսական զօրքերը կ’ազատագրեն [[Ռումինիա|Ռումինիոյ]] եւ [[Պուլղարիա|Պուլղարիոյ]] տարածքը, կը գրաւէ [[Ադրիանապոլիս]]ը եւ կը մօտենայ մայրաքաղաք [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլ]]սին։ Կովկասեան ճակատին ռուսերը կը գրաւեն Սեւ ծովու արեւելեան ափերը՝ [[Աբխազիա]]ն, [[Իմերեթիա]]ն եւ [[Քութայիս]]ը, ինչպէս նաեւ՝ [[Ախալցխա]]ն եւ [[Ախալքալաք]]ը։ Կ’ազատագրուի, բայց պատերազմի աւարտէն ետք Թուրքիոյ կը վերադարձուի [[Արեւմտեան Հայաստան]]ի մեծ մասը՝ [[Կարս]]ը, [[Էրզրում]]ը, [[Մուշ]]ը եւ [[Պայազիտ]]ը։ [[1829]] թուականին կնքուած Ադրիանապոլսոյ պայմնագրով Ռուսաստանը կը հաստատէ իր տիրապետութիւնը վերոնշեալ տարածքներուն մէջ։ [[1861]] թուականին կառավարութեան անցուցած գիւղացիական բարեփոխման արդիւնքին մէջ հիմնականին վերացուեցաւ ճորտատիրական իրաւունքը։ [[19-րդ դար]]ու վերջին - [[20-րդ դար]]ու սկզբին երկրին մէջ կազմաւորուեցան քաղաքական կուսակցութիւններ։ [[1904]]-[[1905]] թուականներու ռուս-ճաբոնական պատերազմի ընթացքին կրած պարտութիւնը աւելի սարսափելի դարձուց երկրին իրավիճակը եւ պատճառ դարձաւ 1905-1907 թուականներու յեղափոխությեան, որուն հետեւանքով Ռուսաստանը դարձաւ սահմանադրական հանրապետութիւն, հիմնադրուեցաւ խորհրդարանը՝ Պետական դուման։ Ռուսաստանը [[Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմին]] ([[1914]]-[[1918]]) մասնակցած է [[Անտանտ]]ի կազմին մէջ։ === Փետրուարեան յեղափոխութիւն։ Ռուսաստանի հանրապետութիւն === [[Պատկեր:Patrol of the February revolution.jpg|upright=1.25|մինի|Տեխնոլոգիական հիմնարկի մօտ քաղաքացիական հագուստով ոստիկաններու ձերբակալումը, [[Պետրոգրադ]], [[1917]] թ]] 27 [[Փետրուար]] [[1917]]-ին Ռուսաստանի [[մայրաքաղաք]] Պետրոգրադի մէջ տեղի ունեցած յեղափոխութեամբ ցարական իշխանութիւնը փոխարինուեցաւ [[ժամանակաւոր կառավարութիւն|ժամանակաւոր կառավարութեամբ]]՝ իշխան Լիովի գլխաւորութեամբ, եւ Պետրոգրադի բանուորներու եւ զինուորներու խորհուրդով փաստօրէն երկրին մէջ հաստատուեցաւ երկիշխանութիւն։ [[Ս. Փեթերսպուրկ|Ռուսաստանի մայրաքաղաքին մէջ]] [[հոկտեմբեր]] [[1916]]-էն մինչեւ [[փետրուար]] [[1917]] աշխատաւորական դասակարգային պայքարը հետզհետէ կ’աճէր։ [[23 փետրուար]]-ը, ըստ հին տոմարի, Ռուսաստանի մէջ [[8 մարտ]]-էր՝ [[Կանանց միջազգային օր]]ը։ Այդ օրը գործադուլի կը մասնակցէին 90 000 բանուորներ եւ բանուորուհիներ։ Կանանց միջազգային օրը Բեդրոկրատի մէջ նշուեցաւ մարտական ցոյցերու, ժողովներու ու [[ոստիկանութիւն|ոստիկանութեան]] հետ արիւնալի բախումներու ձեւով Աշխատաւորական շարժման կեդրոնը տեղաւորուած էր մայրաքաղաքի Վիբորգի՝ մասին մէջ, ուր կը գտնուէին քաղաքի շատ խոշոր ձեռնարկութիւններ։ Քաղաքի միւս շրջաններուն մէջ, ըստ գաղտնի ոստիկանութեան, նոյն օրը ցոյցեր եղած չէին, բայց ցարական իշխանութիւնը արդէն ներ քաշած էր որոշ զօրամասեր ոստիկանութեան աջակցելու համար, որոնք դեռ չէին միջամտեր դասակարգային դիմակաութեան։ Շարժման գերլարուածութեան կէտը դարձաւ կանանց ցոյցը Պետական Դումային պահանջելով՝ «Հա’ց տուեք»։ Սակայն, ցարական վարչակարգը ի վիճակի չէր բավարարելու նոյնիսկ աշխատաւորութեան եւ մանր բուրժուաներու մեծամասնութեան հիմնական սոցիալական կարիքները։ Կանանց միջազգային օրը Բեդրոկրատի մէջ աւարտեցաւ առանց զոհերու։ [[24 փետրուար]]-ին յեղափոխական շարժումը սկսաւ աւելի զարգանալ։ Գործադուլէն դուրս եկան Բեդրոկրատի արդիւնաբերական աշխատաւորներու մօտ 50 տոկոսը։ Չնայած անոր, որ բանուորներն ու բանուորուհիները եկած էին իր «սեփական» ձեռնարկութիւնները, սակայն անոնք չսկսան աշխատիլ, այլ ժողովներ ու ցոյցեր կը կազմակերպէին, որպէսզի ցոյց տան իրենց սոցիալական զայրոյթը հզօր պրոլետարական փողացային շարժման ձեւով: Ցուցարարներու հիմնական կարգախօսները հետեւեալներն էին՝ «հա’ց տուեք», «կորչի’ պատերազմը» եւ «կորչի’ ինքնակալութիւնը»: Մարդկանց ահռելի զանգուածները կը շարժէին քաղաքի մէկ տարածքէն միւսը, թէեւ ոստիկանութիւնը եւ զօրքը կը ցրուէին մարդկանց, անոնք միեւնոյնը կը հաւաքէին ու կ’ամբողջացնէին ամբողջ հրապարակներն ու պողոտաները: Շնորհիւ այս ցարական ռէակցիայի դէմ հզօր ցոյցերուն, պայքարին նէր կը քաշուէին քաղաքի այլ շրջաններ եւ բնակչութեան նոր սոցիալական խումբեր: [[Պատկեր:Объявление командующего войсками Петрогардского военного округа 25 февраля 1917.jpg|մինի|upright|ձախից|Գեներալ Խաբալովի հայտարարութիւնը, [[25 փետրուար]]]] [[24 փետրուար]]-ին տեղի ունեցան առաջին անվեհեր շփումները գործադուլաւոր եւ ցուցարար Բեդրոկրատի աշխատաւորներու եւ մայրաքաղաքին մէջ դասաւորուած բանակի ստորաբաժանումներուն հետ: Վիրաւոր եւ հիւանդ զինուորները հիւանդանոցի պատուհաններէն բարեկամաբար ձեռք կ’ընէին ցուցարարներուն: Սակայն, վերջինները կազակներու անընդհատ յարձակումներու թիրախ էին, բայց այդ յարձակումները չունէին հետեւողականութիւն: Ռուսաստանի համար ապարդիւն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքին ռազմական սպանդը եւ անոր յաջորդող սոցիալական դժգոհութիւնը, իր հետքը ձգած էր նոյնիսկ կազակներու մօտ: Այդ նոյն օրը տեղի կ’ունենային առաջին խօսակցութիւնները բանուորններու եւ կազակներու միջեւ, որ յետագայ յեղափոխական գործընթացին կարեւոր դեր խաղացին: Սակայն, աւելի ուշ, ցարական ռէակցիան ցուցարարներու դէմ ուղարկեց կիսահարբած դրագուններուն, որոնք յարձակեցան սուսերներով բանուորներու ու բանուորուհիներու վրայ։ Այդ ժամանակ, երբ անոնք ցոյց կու տային ոստիկաններուն իրենց լրիւ ատելութիւնը քարերու եւ երկաթի կտորներու տեսքով, պայքարող խումբը կը փորձէր զինուորներուն իրենց կողմը բերել: [[24 փետրուար]]-ի ցուցարարներու եւ գործադուլաւորներու շարքին մէջ էին, «էրիքսոն» գործարանի ամբողջ աշխատակազմը՝ Վիբորգի շրջանի ամենախոշոր ընկերութիւններէն մէկը: Առաւօտեան ժողովէն ետք 2500 բանուորներէն ու բանուորուհիներէն բաղկացած շարասիւնը երթով շարժեցաւ դէպի Սամպոնիեւսկի պողոտայ: Ճանապարհին ան բախումի ենթարկուեցաւ կազակնեու մէկ ջոկատէն: Սկզբէն սպաները, իսկ յետոյ «հասարակ» կազակները, ձիերով խցկուեցան ցուցարարներու ամբոխին մէջ, բայց անոնցմէ ոմանք բարեկամաբար կը ժպտէին բանուորներուն, նոյնիսկ ձեռքով կ’ընէին: Կազակները բաց չէին խախտեր կարգապահութիւնը, բայց նաեւ չէին ցրուեր բանուորներուն: Որոշ ժամանակ ետք, նոյնիսկ բանավէճեր սկսան առանձին կազակներու եւ բանուորներու միջեւ։ Սպաները անոր արձագանքեցին հրամանով փակել փողոցը, որպէսզի արգելափակել «էրիքսոն»-ի բանուորներու շարժումը: Կազակները կատարեցին իրենց հրամանը կանգնելով շարժման դիմաց, սակայն անոնք առանց դիմադրութիւն ցոյց տալու թոյլ տուին բանուորներուն շարունակել իրենց ճանապարհը: Անոնք զինուորական կարգապահութեան առաջին ճեղքուածքներն էին, որուն հրամանատարը հասաւ իր պայքարի արդիւնքին մէջ: [[Պատկեր:Workers and soldiers of February Revolution.svg|thumb|upright=1.25|Աշխատաւորներու քանակը, որոնք պայքարին կը մասնակցէին եւ այն զինուորներու քանակը, որոնք անցան ապստամբներու կողմը [[Բեդրոկրատ]]ի մէջ, [[23 փետրուար]]-[[1 մարտ]] ([[8 մարտ]]-[[14 մարտ|14]]), [[1917]] թ<ref>Великий Октябрь. Атлас. — М.: Главное управление геодезии и картографии при Совете министров СССР, 1988. — С. 48.</ref>]] [[25 փետրուար]]-ին գործադուլաւորներու քանակը աւելի մեծացաւ: Համաձայն կառավարութեան տուեալներուն, այդ օրը գործադուլի կը մասնակցէին 240 000 բանուորներ եւ բանուորուհիներ: Բացի այդ, աւելի գիտակից բաժինը կողմէն, արդէն դասակարգային հակամարտութեան անմիջական գործողութեան մէջ ներգրաւուած էին գիտակցութեան առումով յետամնաց պրոլետարիատը: Խոշոր ձեռնարկութիւններու բանուորները օգնութեան ուժ ստացած էին բանուորներու ու բանուորուհիներու կողմէն, որոնք կ’աշխատէին փոքր ձեռնարկութիւններու մէջ, բայց հիմա դադրած էին աշխատանքը: Գործադուլին միացած էին նաեւ ուսանողներն եւ գիմնազիստները: Փորձեր կը կատարուէին կազմակերպել բացօթեայ ժողովներ: Ցարական գաղտնի ոստիկանութեան ու գործադուլաւոր եւ ցուցարար պրոլետարիատի միջեւ հակամարտութիւնը կ’ընդունէր զինուած ընդհարման բնոյթ: [[Ալեքսանտր III]]-ի, յուշարձանի մօտ ելոյթ ունեցողներէն մէկը վիրաւորուած էր ոստիկաններու կողմէն, որոնք կը կրակէին ցուցարարներուն թաքստոցներու ետեւէն: Սակայն Բեդրոկրատի պրոլետարիատը մարտական տրամադրուած էր, ի պատասխան այդ բանին սպաննուեցան մէկ սպայ եւ քանի մը շարքային ոստիկաններ: Բանուորներու եւ բանուորուհիներու զէնք կը ծառայէին՝ շիշեր, ճայթուկներ եւ նռնակներ: Ոստիկանութեան եւ պրոլետարիատի միջեւ հակամարտութեան ժամանակ զինուորները կը պահէին իրենց բաւականին պասիւ: Լուրերու համաձայն նոյնիսկ քանի մը կազակներ միացած էին յեղափոխութեան: Սակայն ոստիկանութիւնը արագօրէն անյայտացաւ փողոցային մարտերէն եւ սկսաւ գործել ընդյատակեայ: Առաջ դուրս եկան հրացանները ուսին զինուորները: Բանուորները կը փորձէին քաշել զինուորներուն իրենց կողմը: Աւելի ու աւելի բանուորներ կը հասկնային ցարական ոստիկանութեան բռնի զինաթափման անհրաժեշտութիւնը: [[Պատկեր:Multitud2EnNevskyProspektMarzo1917--russiainrevolut00jone.jpg|thumb|upright=1.25|left|Ցոյց Նեւայի պողոտային մէջ]] Վիբորգի շրջանին ցարական իշխանութիւնը ինկած էր արդէն [[25 փետրուար]] [[1917]]-ին: Յեղափոխական պրոլետարիատը աւերած էր ոստիկանատունը, քանի մը ոստիկաններ սպաննուած էին, մեծ մասը ստիպուած են թաքնուիլ: Գլխաւոր ոստիկանը կորսնցուցած էր կապը քաղաքի մեծ մասին հետ: Վիբորգեան շրջանէն ետք պրոլետարիատը գրաւեց Պէսկի շրջանը: Սակայն այդ շրջանի բանուորները դեռ ամբողջութեամբ չէին գիտակցած իրենց յաղթանակի զօրութեան: Կայսր [[Նիքոլայ II]]-ը, որ այդ պահուն կը բացակայէր Բեդրոկրատէն, [[փետրուարի 25]]-ին հրաման տուաւ յաջորդ օրը դաժանօրէն ճնշել աշխատաւորներու մարտական դասակարգային պայքարը: [[26 փետրուար]]-ին ցարական յետադիմութիւնը կը պատրաստուէր վճռական մարտի: Եթէ աշխատաւորները չյաջողին համոզել զինուորներու մեծամասնութեանը դարձնել իրենց զէնքը անոնց դէմ, որոնք անոնց հրաման տուած են կրակել բանուորներուն, ապա յեղափոխութիւնը կրնար խորտակուիլ: Ցարական վարչակարգը անցաւ հակայեղափոխական հակահարուածի: [[25 փետրուար]]-էն լոյս [[26 փետրուար|26]]-ի գիշերը Բեդրոկրատի քանի մը շրջաններուն մէջ ռեպրեսիւ օրգանները ձերբակալեցին մենշեւիկներու, պոլշեւիկներոպ ու սոցիալիստ յեղափոխականներու մօտ հարիւր անդամներու: Այդ ռեպրեսիաներէն ետք գրեթէ գլխատուեցապ պոլշեւիկներոպ բեդրոկրատեան բաժինը: Մանր բուրժուական ծայրահեղական պոլշեւիկներու քաղաքական ղեկավարութիւնը տեղափոխուեցաւ Վիբորգեան շրջան, որ կը գտնուէր յեղափոխական պրոլետարիատի ուժեղ ճնշման տակ: Նոյնիսկ ամենածայրայեղ մանրբուրժուական քաղաքականութեան ուժը, այսինքն՝ պոլշեւիզմը, նոյնպէս կը գտնուէր դասակարգային պայքարի իրադարձութիւններու ետեւը: Այնպէս, որ օրինակ պոլշեւիկեան կեդրոնական կոմիտէն, 25 փետրուար-ի առաւօտեան կոչ ըրաւ իրենց թռուցիկին մէջ համազգային գործադուլի, մինչդեռ Բեդրոկրատի մէջ արդէն եռանդով կը զարգանար յեղափոխութիւնը: [[Պատկեր:Знаменская площадь во время февральской революции 1917 года.jpg|right|thumb|upright=1.25|Զնամենի հրապարակը Փետրուարեան յեղափոխութեան ժամանակ]] [[Փետրուարի 26]]-ը կիրակի էր, ուստի բանուորներն ու բանուորուհիները չի կրցան հաւաքվել [[գործարան]]ներուն մէջ եւ [[ֆապրիգա]]ներու մէջ, որպէսզի միասին հանրահաւաքի դուրս գան։ Մինչ այդ աշխատաւորներու շարժումը կը բխէր գործարաններէն եւ ֆապրիգաներէն դէպի փողոց՝ տալով անոր մեծ սոցիալական պայթուցիչ ուժ։ Այսուհետեւ աշխատաւորներուն համախմբելու եւ փողոց դուրս բերելու համար աւելի շատ ժամանակ պէտք եղաւ։ Սոցիալական ռեակցիան արդեն սկսած էր երազել, որ բրոլետարական պայքարը կորսնցուցած է իր ուժը։ Այսպիսով կայսրուհին ուղարկեց իր բացակայ ամուսինին հեռագիր հետեւեալ խոսքերով. «Մայրաքաղաքին մէջ կը տիրէ հանգիստ»։ Սակայն բրոլետարիատը ռեակցիային չի ձգեց երկար երազել։ Բանուորներն ու բանուորուհիները սկսան կամաց-կամաց հաւաքվել եւ շարժիլ արուարձաններէն դէպի քաղաքի կեդրոն։ Ցարական ռեակցիան չէր ուզեր բանուորներուն ձգել շարժիլ կամուրջներու վրայէն դէպի կեդրոն։ Սակայն բանուորները անցան Նեւայի սառոյցին վրայէն, որ այդ ժամանակ ծածկած էր գետը։ Ոստիկանները կը կրակէին բանուորներուն հարակէն տուներու պատուհաններէն, պատշգամբներէն եւ ձեղնահարկերէն։ Բանակը նոյնպէս սոյն օրը մասամբ կը կրակէր ցուցարարներուն։ Ըստ պաշտօնական տուիալներու՝ փետրուար 26-ին, սպաննուած էր 40 մարդ։ Պետդումայի նախագահ Ռոդիանկոն պահանջեց ճակատէն ուղարկել յուսալի զօրամասէր, նոր սկսած յեղափոխութիւնը ճնշելու համար։ Լիբերալները առաջարկեցին ցարական պատժիչ մարմիններուն զանգուածները ճնշել ոչ թէ կապարով, այլ հրշեչ խողովակներէ, սառ ջուրով։ Սակայն պատժիչ մարմինները համարեցին, որ սառ ցնցուղը աւելի կզայրացնէ բրոլետարիատը։ Այլ ազատական քաղաքական գործիչները նոյնպէս բարեհոգի կը ձեւացնէին ցարական հակայեղափոխութեան նկատմամբ, բայց ցարիզմը ուշադրութիւն չէր դարձներ լիբերալներուն վրայ։ [[Պատկեր:Старший фельдфебель Кирпичников Тимофей Иванович (март 1917).jpg|thumb|upright|left|Փետրուարեան յեղափոխութիւնը սկսած առաջին սպան՝ [[Տիմոֆէյ Կիրպիչնիկով]]ը]] Բետրոգրադի բրոլետարիատը կը դառնար աւելի համարձակ եւ արդեն նոյնիսկ բանակին թոյլ չէր տար անհամաձայնութիւն իրենց շարքերուն մէջ։ Զինուորներու ծեծի եւ հետ քաշուելու հրամանին բրոլետարիատը կը պատասխանէր քարկոծութեամբ եւ երկաթեա կտորներու նետումներով։ Զգուշացման կրակոցները եղանակ չէին փոխեր, եւ միայն կրակը ամբոխի վրայ կրնար կարճ ժամանակով փարատել անոնց, բայց միայն կարճ ժամանակով։ Յետոյ անոնք նորէն կը հաւաքուէին ուրիշ տեղի մը մէջ։ Սակայն բանակի դէմ յեղափոխական բրոլետարիատը կը կիրառէր միայն անհրաժեշտ քայլեր։ Այդ անոր հաւաքական գիտակցութեան մաս մըն էր, քանի որ անոնք կը հասկանային, որ ցարական վարչակարգի դէմ պայքարը կարելի է յաղթել միայն այն դէպքին մէջ, եթէ զինուորները, որոնց մեծ մասը գիւղացիներ էին, անցան իրենց կողմը։ Այսպիսով բանուորները ու բանուորուհիները բազմիցով անգամ կը պահանջէին զինուորներուն չկրակել իրենց վրայ, այլ իրենց հետ միասին պայքարիլ պատերազմի, աղքատութեան եւ միապետութեան դէմ։ Զինուորները պէտք է որոշում ընդունէին։ Իսկապէս 23-էն մինչեւ փետրուար 25-ը ապստամբներու նկատմամբ բազիւ կարեկցանքը եւ ըստ կանոնադրութեան ոչ խստորէն հրամաններու կատարումը, զինուորներուն թոյլ տուաւ չդառնալ ցարական հակայեղափոխութեան օգտագործման գործիք։ Սակայն [[փետրուարի 26]]-ին ցարական ռեակցիան ազատ կրակի հրաման ստանալով անցաւ յեղափոխական բրոլետարիատի դէմ հարձակման։ Այս պահէն սկսած զինուորներուն համար խուսաւարելու տարածութիւն այլեւս չի կար։ Անոնք պէտք է կանգնէին կամ բրոլետարիատի կամ ալ ցարական ռեժիմի կողքին։ Զինուորները [[27 փետրուար]]-ին մեծամասնութեամբ որոշեցին անցել պրոլետարիատի կողմը: Արդէն 26 փետրուար-ի երեկոյեան, ապստամբեցաւ Պաւլովսկի գունդի լեյբ-գուարդիայի չորրորդ վաշտը, յատկապէս զայն վրդովուածութեան պատճառով, որ այդ գունդի պարեկներէն մէկը պարեկութեան ընթացքին Նեւսկիի վրայ կրակած էր բանուորներու վրայ։ Այդ գունդի ջոկատներէն մէկուն արիւնոտ հալածանքի մասին տեղեկատուութիւնը տարածուած էր բանուորներու պատուիրակութեան միջոցով: Այս տեղեկատուութիւնը ցոյց տուաւ իր ազդեցութիւնը. Մօտ ժաճը 18-ին 4-րդ վաշտը, կրտսեր սպաի հրամանատարութեամբ կամաւոր հեռացաւ զօրանոցէն եւ շարժեցաւ դէպի Նեւսկի պողոտայի ուղղութեամբ, որպէսզի զինուորներուն հանեն դիրքերէն, որոնք կրակած էին բանուորներու վրայ։ Ճանապարհին ապստամբած զինուորները հանդիպեցան ցարական պարեկային ոստիկանութեան: Զինուորները կրակ բացին ոստիկանութեան վրայ։ Ոստիկան մը եւ ձի մը սպաննուեցին, վիրաւորուեցին նաեւ մէկ ոստիկան եւ մէկ ձի: [[Պատկեր:RuinasDelPalacioDeJusticiaEnPetrogrado--russiainrevolut00jone.jpg|thumb|upright|right|Շրջանային դատարանի այրուած շէնքը]] Որոշ ժամանակ ետք չորրորդ վաշտը վերադարձաւ զօրանոց եւ քաշեց ամբողջ Պաւլովսկի գունդը յեղափոխութեան կողմ: Սակայն այդ ժամանակ թագաւորական հակայեղափոխութիւնը արդէն յանձնուած էր։ Ապստամբած զինուորները կարողացան գրաւել երեսուն հրացան: Ի վերջոյ անոնց շրջապատեցին Պրէոբրաժենսկի գունդի զինուորները: 19 ապստամբներ ձերբակալուեցան ամրոց տարուեցան, իսկ այդ ժամանակ Պաւլովսկի գունդի մնացորդը յանձնուեցաւ: Ըստ յայտնի աղբիւրներու, երեկոյեան զօրաշարուածքի ժամանակ 21 զինուոր կը բաձակայէր իրենց հրացաններով: 27 փետրուար-ին զինուորներու սկսած ապստամբութիւնը աւելի ընդլայնուեցաւ եւ ամրապնդեցաւ Փետրուարեան յեղափոխութեան յաղթանակը, որուն սկիզբն արդէն դրած էր դասակարգային մարտական աղքատ դասակարգը: Այդ յաղթանակի նախադրեալը այն փաստն էր, որ բանուորներն ու բանուորուհիները չվախցան բանակի վրայ բաց ըրած կրակէն չերերացին եւ շարունակեցին պայքարը: Եթէ աղքատ դասակարգը թուլութիւն ցոյց տար եւ երերար, ապա ապստամբած զինուորները չէին ստանար վճռորոշ ազդակը: Երկուշաբթի առաւօտեան բանուորներն ու բանուորուհիները կրկին հաւաքուեցան գործարաններու ու գործատուներու մէջ, բայց ոչ թէ բարեխղճօրէն արտադրած են աւելցած արժէքը, այլ շարունակեն դասակարգային պայքարը: Անցած քանի մը օրերէ ետք, երբ համընդհանուր գործադուլը վերաճեցաւ լայնամասշտաբ փողացային շարժման, համաձայն դասակարգային պայքարի ներքին ուժաբանութիւնը, անոր շարունակութիւնը կրնար միայն զինուած ապստամբութիւնը ըլլալ: Եթէ առաջ ոչ մէկ քաղաքական ուժ համընդհանուր գործադուլի կոչ չէր ընէր, ապա առաւել եւս զինուած ապստամբութեան մասին անգամ խօսք ալ չէր ըլլար: Պետրոգրադի աղքատ դասակարգը ընտրեց զինուած ապստամբութեան ուղին առանց քաղաքական հովանաւորութեան: Սակայն իհարկէ ենթակայականօրէն գիտակից յեղափոխական բանուորներն ու բանուորուհիները, որոնք Փետրուարեան յեղափոխութենէն առաջ առարկայականօրէն կը պատկանէին մանրբուրժուական կուսակցութեան մարքսիստականութեան սոցիալիստական յեղափոխականներու եւ անիշխանականութեան ուղղութիւններուն, մեծ դեր խաղցան Փետրուարեան յեղափոխութեան մէջ։ Այնուամենայնիւ սոցիալ յեղափոխական բանուորներու ու բանուորուհիներու խաւը ինքնուրոյն կը գործէր, առանց քաղաքական վերահսկողութեան բուրժուական ժողովրդավարներու ու ծայրահեղականներու: Անոնք յաջողեցան պայքարի մէջ քաշել աղքատ դասակարգի պահպանողական(պահպանողական) մասը եւ անոր հետ միասին հասնիլ մասնակի յաղթանակի՝ ինքնակալութեան տապալլման, միջին դասակարգի դասակարգային տիրապետման, կալուածատէրերու եւ մասնագիտական քաղաքական գործիչներու պահպանման ձեւով: [[Պատկեր:Полковник Кутепов.jpg|thumb|upright|left|Այն փոքրաթիւ սպաներէն մէկը, որ աշխոյժօրէն հանդէս կու գար ցարի պաշտպանութեամբ Փետրուարեան յեղափոխութեան ժամանակ, գնդապետ [[Ալեքսատր Կուտեպով]]ը (նոյեմբեր [[1918]]-էն՝ մեծաւոր-հազարապետ)։ Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, ըստ որոշ աղբիւրներու, անձամբ հրամայած է գնդակահարել յեղափոխութիւնը փաստացի սկսած [[1917]] թուականէն աւագ [[Տիմոֆեյ Կիրպիչնիկով]]ին]] [[Փետրուարի 27]]-ին Պետրոգրադի մարտական աղքատ դասակարգը կրկին աւելացուց ճնշումը զինուորներուն վրայ կոչ ընելով միանալ ցարական հակայեղափոխութեան դէմ պայքարին: Վիբորգի շրջանի բանուորները Մոսկուայի գունդին դիմաց կազմակերպեցին զանգուածային հանրահաք, սակայն որոշ հակայեղափոխական սպաներ յաջողեցան ուղղել գնդացրերը բանուորներուն վրայ եւ ցրել անոնց: Անոնցմէ ետք բանուորութիւնը կը ձգտէին զինուիլ, որպէսզի հակայեղափոխութեան վերջը տան: Բանուորները զէնք կը պահանջէին նաեւ պոլշեւիկներէն, բայց քաղաքական մանր քաղքենի ծայրահեղականութիւնը դեռ իրենց տրամադրութեան տակ զէնք չունէր: Միայն զինուորներու ապստամբութիւնը կարող էր զինել Փետրուարեան յեղափոխութիւնը: 27 Փետրուարի առաւօտեան ըմբոստացաւ լեյբ գուարդիայի Վոլինեան գունդի պահեստային գումարտակի ուսումնական հրամանատարութիւնը: Պահակախումբը հրաժարեցաւ աղքատ դասակարգի դէմ արիւնոտ ճնշում ընելէ: Անոնք զօրանոցէն կը հեռանային եւ իրենց կը գնդահատէին հրամանատարներուն: Վոլինեան գունդը սկիզմէն կը ձգտէր ընդլայնել զինուորական ապստամբութեան սոցիալական հիմքը: Գունդի զինուորները զօրանոցէն կը տեղափոխուէին զօրանոց, որպէսզի զինուորներուն դուրս բերեն փողոց: Լիտովեան եւ Պրէոբրաժենսկի գունդերը զանգուածներով միացան ապստամբութեան: Մոսկովեան գունդը, գունդի մէջ բախումներէն ետք, միացաւ զինուորներու հիմնական զանգուածին: Մոսկուայի գունդի ցարի դէմ պայքարին միանալէ ետք «արսենալ» գործարանի բանուորները սկսան զինուիլ եւ զինուորներուն հետ միասին յեղափոխական ձեւաւորել պայքարի մարմիններ: Աւելի ու աւելի շատ զինուորն յեղափոխութեան կողմը կ՛անձնէին: Նոյն օրը երեկոյեան պայքարող բանուորներուն ու զինուորներուն միացաւ Սեմեօնովեան գունդը: Հէնց այդ գունդն էր, որ մասնակցած է [[Մոսկուա]]յի [[1905-1907-ի Ռուսական Յեղափոխութիւն|1905 թուականի յեղափոխութեան]] ժամանակ բանուորական ապստամբութեան ճնշմանը: Հիմա, ընդամէնը 11 տարի ետք, նոյն գունդի զինուորները կ՛օգնէին տապալելու ցարին: [[27 փետրուար]]-ին Նիքոլայ II-ը հրաժարեցաւ գահէն: Բանուորական եւ զինուորական Պետրոգրադը ազատագրեց ամբողջ Ռուսաստանը ցարիզմէն: Քանի մը օր ետ հսկայական երկիրը միացաւ յեղափոխական պորթկումով մայրաքաղաքին: Ազատական վեհանձն ողորմելի ժողովրդավարական պառլամենտարիզմը եւ ցարական Դուման, Պետրոգրադի աղքատ դասակարգը եւ ապստաբած զինուորներու ու մեռնող ցարական ռեժիմի պայքարին մէջ, մնացած էին անօգնական, օդին մէջ կախուած: Ցարիզմը, նոյնիսկ կրակոցներով, այլեւս ի վիճակի չէր կանգնեցնել բանուորական յեղափոխական պոռթկումը: Սակայն, ի վերջոյ, մինչեւ մեռնիլը, ան կարողացաւ ապտակ հասցնել ազատական բուրժուազիային: Այսպիսով, ցարական ռէակցիան, Փետրուարեան յեղափոխութեան ժամանակ արձակեց Պետդուման, որուն մասին խորհրդարանական հերոսները իմացան միայն [[27 փետրուար]]-ի առաւօտեան: Եւ նոյնիսկ այդ ժամանակ Դուման չկարողացաւ բացէիբաց խաղտել մեռնող միապետութիւն հրամանը: Արձակուած Պետդումայի պատգամաւորները հաւաքուած էին «անձնական խորհրդակցութիւններու» համար: Միայն այն ժամանակ, երբ [[3 մարտ]]-ին պարզ դառաւ այն փաստը, որ ցարին այլեւս կարելիութիւն չկար փրկելու, պատգամաւորները խորհրդակցութեան հրաւիրեցին «պետդումայի ժամանակաւոր յանձնաժողով»: === Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւն։ ԽՍՀՄ === === Ռուսաստանի Դաշնութիւն === [[1991]]-ին կը կոչուէր Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիւ (Դաշնակից) Սոցիալիստական Հանրապետութիւն ([[ՌԽՖՍՀ]]), իսկ անկախանալով՝ վերանուանուեցաւ Ռուսաստանի Դաշնութիւն՝ Ռուսաստան: Երկրի կազմին մէջ կան երեք աստիճանի ինքնավար միաւորներ՝ հանրապետութիւններ, ինքնավար [[մարզ]] ու ինքնավար [[օկրուգ]]ներ: Ամենաբարձր ինքնավարութիւն ունեցող միաւորները հանրապետութիւններն են: Անոնք ունին իրենց [[նախագահ]]ները, [[խորհրդարան]]ները: Անկախութիւն ձեռք բերելէ ետք Ռուսաստանի մէջ զգալիօրէն փոխուեցաւ քաղաքական կառուցուածքը: Մասնաւորապէս՝ Չեչենա-ինգուշական Իհ-ը տրոհուեցաւ Չեչենական Հանրապետութեան ([[Չեչնիա]] կամ [[Իչկերիա]]) եւ [[Ինգուշական Հանրապետութիւն|ինգուշական Հանրապետութեան]]: Բարձրացաւ որոշ ինքնավար մարզերու կարգավիճակը: Փոփոխուեցան նաեւ շարք մը անուանումներ: Ռուսաստանի մէջ կային 10 ինքնավար գաւառներ, որոնց բնակչութեան թիւը մեծ չէր, բայց մեծ տարածքներ կը գրաւէին: Որպէս վարչատարածքային միաւոր անկէ մաս մը արդէն վերացած է (օրինակ, [[Կրասնոյարսկի երկրամաս]]ի, [[Կամչատկայի Մարզ|կամչատկայի]] եւ [[Պերմի Մարզ|Պերմի]] մարզերու գաւառները): Ներկայիս Ռուսաստանի կազմին մէջ կայ 21 հանրապետութիւն, մէկ ինքնավար մարզ, 49 մարզ: Դեռեւս երկրամասերը կը պահպանուին, չնայած՝ անոնք փաստօրէն այլեւս երկրամաս անուանուելու հիմք չունին: Այժմ նախկին 6 երկրամասիէ միայն [[Խաբարովսկի Երկրամաս|խաբարովսկի]] երկրամասին մէջ ձեւականօրէն կը պահպանուի այդպիսի միաւոր՝ Հրէական ինքնավար մարզը (նկատի ունինք, որ այնտեղ հրէաներ գրեթէ չեն բնակիր): Ռուսաստանը աշխարհի ամենաերկար սահմանագիծ ունեցող երկիրն է: Սահմանի երկարութիւնը մօտ 60 հազար քմ է, որուն 2/3-ը ծովային է: Երկրի ափերը կը ողողին [[Սեւ Ծով|Սեւ]], [[Ազովի Ծով|Ազովի]], [[Պալթիկ Ծով|Պալթիկ]], [[Բարենցի Ծով|բարենցի]], [[Սպիտակ Ծով|սպիտակ]], [[Կարայիչեւ (Օբլիւսկի շրջան)|կարայի]], [[Լապտեւներու Ծով|լապտեւներու]], [[Արեւելասիբիրական Ծով|արեւելասիբիրական]], [[Չուկոտեա Ծով|չուկոտեան]], [[Բերինգի ծով|բերինգի]], [[Օխոտի Ծով|օխոտի]] եւ [[Ճաբոնական ծով]]երը: == Աշխարհագրական դիրք == [[Պատկեր:Russian SFSR in Soviet Union (1922).svg|մինի|Ռուսաստանի դիրքը [[1992]] թուականին]] Ռուսաստանը կը գտնուի Հիւսիսային կիսագունդին՝ [[Եւրասիա]] մայրցամաքի հիւսիսը: Անոր ափերը կը ողողին [[Խաղաղ]] եւ [[Հիւսիսային Սառուցեալ օւկիանոս]]ները, ինչպէս նաեւ [[Ատլանտեան օւկիանոս]]ի [[Պալթիկ Ծով|բալթիկ]], [[Սեւ Ծով|սեւ]], [[Ազովի ծով]]երը եւ [[Կասպից ծով]]ը` 37 653 քմ ընդհանուր ափագիծով, որ ամենաերկարն է աշխարհի մէջ։ [[Ուրալեան լեռներ]]ը, [[Ուրալ գետ]]ը եւ [[Կումա-մանիչի իջուածք]]ը Ռուսաստանը կը բաժնեն եւրոպական եւ ասիական մասերու: Վերջինս իր մէջ կը նեռարէ [[Հիւսիսային Կովկաս]]ը, [[Սիբիր]]ը եւ Ռուսաստանի [[Հեռաւոր Արեւելք]]ը: Ռուսաստանի ցամաքային հարեւանները 15-ն են: Շատ հարեւաններու հետ ընդհանուր սահման ունենալը անառարկելի դրական գործօն է տնտեսական կապերու հաստատման եւ տնտեսութեան զարգացման համար: Միայն արեւմեան եւ մասամբ հարաւային շրջաններուն մէչ, որոնք ունին տնտէապէս զարգացած հարեւաններ, անոնց հետ կապուած են երկաթուղիներով եւ աւտոճանապարհներով: Ռդ-ի հիւսիսը եւ արեւելքը զուրկ են անմիջական հարեւաններէն, իսկ ափերը ողողող Հիւսիսային սառուցեալ եւ [[Խաղաղ օւկիանոս]]ներու ծովերը տարուայ զգալի մասը նաւարկելի չեն: Այդ շրջաններու առանձնայատկութիւններէն են նաեւ խիստ ցամաքային կլիման, հողի վերին շերտի բազմամեայ սառածութիւնը, որոնք կը խոչնդոտեն տարածքներու իւրացումը, տնտեսական զարգացումը եւ տրանսպորտային հաղորդակցութեան կազմակերպումը: Ռուսաստանի աշխարհագրական դիրքի առանձնայատկութիւններէն է նաեւ անոր տարանցիկ դերը (յատկապէս երկաթուղիներու միջոցով) [[Եւրոպա]]յի եւ Խաղաղօւկիանոսեան աւազանի տնտեսապէս զարգացած երկրներու, ինչպէս նաեւ Հիւսիսային, [[Արեւելեան Եւրոպա]]յի եւ [[Հարաւ-արեւելեան Ասիա|Հարաւ-արեւելեան Ասիոյ]] միջեւ: Քսաներորդ դարու սկզբին Դ. Ի. Մենդելէեւը նշեց [[Ցարական Ռուսաստան]]ի աշխարհագրական կեդրոնը` 63 ՞ 29՛ հիւսիսային. լայնութեան եւ 83 ՞ 20՛ արեւելեան երկայնութեան ([[Տուրուխանսկ]]ի մօտակայքին): [[1992]] թուականէն կեդրոն կը համարուի 66 ՞ 25՛ հիւսիսային. լայնութեան եւ 94 ՞ 15՛ արեւելեան երկայնութեան ([[Վիւի Լիճ|վիւի]] տայգային լիճի տարածքին մէջ): === Ժամային գոտիներ === === Նպաստ === Հսկայ տարածքի պատճառով Ռուսաստանի նպաստը խիստ բազմազան է: Այստեղ կան բարձր [[լեռ]]ներ ու ընդարձակ [[հարթավայր]]եր: Ամենաբարձր կէտը [[էլբրուս]]ն է՝ Կովկասեան լեռնաշղթայի բարձր գագաթը (5642 մ), իսկ ամենացածրը՝ [[Մերձկասպեան Ցածրավայր]]ը (-28 մ): === Ջրային աղբիւրներ=== [[Պատկեր:RIAN archive 2153 After bombing.jpg|upright=1.25|մինի|աջից]] Ռուսաստանը ջրային աղբիւրներով [[աշխարհ]]ի ամենահարուստ երկիրներէն է: Ռուսաստանի մէկ բնակչին միջին հաշուով կը հասնի 4 անգամ աւելի շատ քաղցրահամ ջուր, քան աշխարհի մէկ բնակչին: Տարածքի մեծութեան ու տեղումներու համեմատաբար առատութեան հետեւանքով Ռուսաստանի գետային ցանցը շատ խիտ է: Երկրին մէջ կան հազարաւոր [[գետեր]], սակայն անկէ քանի մը տասնեակը խոշոր ու ջրառատ են: Անոնցմէ են [[Դօն]]ը, [[Օբ]]ը, [[Իրտիշ]]ը, [[Ենիսեյ]]ը, [[Լենա]]յը, [[Վոլգա]]յը: Գետերու մեծ մասը [[Ատլանտեան օւկիանոս|ատլանտեան]] կը պատկանի, [[Խաղաղ Օւկիանոս|խաղաղ]] եւ [[Հիւսիսային Սառուցեալ օւկիանոս]]ներու աւազաններուն: Կան նաեւ ներքին հոսքի աւազանի քանի մը գետեր, որոնցմէ են ռուսական մայր գետը՝ [[Վոլգա]]ն, որ կը թափի [[Կասպից Ծով|Կասպից ծովը]]: Ռուսաստանի հարթաւայրային եւ ջրառատ գետերը առաջին հերթին կ՛առանձնանան տրանսպորտային ընդհանուր մեծ նշանակութեամբ: Այդ նշանակութիւնը յատկապէս մեծ է երկրի արեւելեան շրջաններուն մէջ, քանի որ [[Փոխադրութիւն|փոխադրութեան]] այլ տեսակներու դեռեւս թոյլ զարգացման պայմաններուն մէջ, գետերը առայժմ անոնց միակ փոխադրութեան ուղիներն են: Անոր հետ միասին, Ռուսաստանի արեւելեան շրջաններու [[գետեր]]ու փոխադրութեան նշանակութիւնը սահմանափակ է նախ այն պատճառով, որ անոնք (բացառութեամբ Ամուր գետի) դէպի հիւսիս կը հոսին եւ երկրորդ՝ տարուայ մեծ շրջանը (8- 9 ամիս) անոնք սառցապատուած են, հետեւաբար [[նաւ]]արկելի չեն: Ջրաէներգետիկական մեծ պաշարներով կ՛առանձնանան Ենիսեյը (վտակներով), [[Վոլգա]]ն եւ Ամուրի վտակները (Զեյեան եւ Բուրեյեան) (քարտէզի վրայ ցոյց տուէք այդ գետերը): Ռուսաստանի չորային կլիմայական գօտիներուն մէջ, յատկապէս Մերձկասպեան եւ հիւսիսկովկասեան տարածաշրջաններուն մէջ մեծ է նաեւ գետերու ոռոգիչ նշանակութիւնը: Բացի այսկէ, Ռուսաստանի գետերը գեղատեսիլ ու ձկնառատ են, որու պատճառով ալ համար է անոնք հանգստի ու զբօսաշրջութեան կազմակերպման նախադրել (յատկապէս Վոլգան ու [[Ենիսեյ]]ը): Եւ, վերջապէս, մեծ է նաեւ Ռուսաստանի գետերու վիճակային-կենցաղային ու արդիւնաբերական նշանակութիւնը: Նշուած բոլոր նշանակութիւններու միագումարային արդիւնքն է այն փաստը, որ Ռուսաստանի բոլոր քաղաքները հիմնադրուած են գետերու ափերուն: Երկրին մէջ շատ են նաեւ լիճերը, որոնք միմեանց կը տարբերին իրենց ծագումով, մեծութեամբ, ջուրի համով: Աշխարհի ամենախոր լիճի՝ Բայկալի ջուրի հայելին (31, 5 հազար քմ<sup>2</sup>), աւելի մեծ է քան՝ Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքը: Ռուսաստանի մէջ է նաեւ աշխարհի խոշորագոյն լիճի՝ Կասպից ծովու մէկ մասը: Եւրոպական մասի հիւսիսը լիճերը մեծաթիւ են: Անոնք առաջացած են երբեմնի սառցապատման հետեւանքով: Մեծերէն են [[Լադոգա]]ն եւ [[Օնեգայ (գետ)|օնեգան]]: Հարաւը կան անհոսք աղի լիճեր՝ էլտօն, Բասկունչակ: Եւրոպական մասի կեդրոնը ու հիւսիսը եւ առանձնապէս՝ Արեւմտասիբիրեան հարթավայրին մէջ հսկայական տարածք կը գրաւեն ճահիճները, որոնք կը դժուարացնեն տարածքի իւրացումը: Ռուսաստանը հարուստ է ստորերկրեայ ջուրերով: Արեւելաեւրոպական հարթավայրին մէջ փորուած են տասնեակ հազարաւոր ջրհորներ: Հիւսիսային Կովկասին մէջ կան հանքային ջուրերու խոշոր ելքեր (Միներալնիէ Վոդի, Պեատիգորսկ, Կիսլովոդսկ, Ժելեզնովոդսկ, Եսենտուկի), իսկ «հրաբխային» Կամչատկային մէջ՝ բազմաթիւ գեյզերներ ու տաք աղբիւրներ: === Կլիմա === [[Պատկեր:Саблинский хребет.jpg|upright=1.25|մինի|աջից]] Տարածքի մեծութեան պատճառով Ռուսաստանի կլիման բազմազան է: Կլիման արեւմտեան մասին մէջ ցամաքային է, միջին մասը՝ խիստ ցամաքային, իսկ արեւելեան ծովափնեայ գօտիին մէջ՝ մուսոնային: Մթնոլորտի ջերմութիւնը հարաւէն [[հիւսիս]] եւ արեւմուտքէն արեւելք ուղղութիւններով կը նուազի եւ նուազագոյնի կը հասնի երկրի [[հիւսիս]]-արեւելքին մէջ։ Այստեղ Օյմեակոն գոգաւորութեան մէջ գրանցուած է բնակելի ցամաքի ամենացածր ջերմաստիճանը (-78՛С): Ռայ մասամբ պայմանաւորուած է ձմեռային հակակիկլոնով: Ռուսաստանի համեմատաբար տաք տարածաշրջանը Հիւսիսային [[Կովկաս]]ն է, իսկ ամենաբարձր ջերմաստիճանը (+43՛С) արձանագրած է [[Մերձկասպեան]] ցածրավայրը: Երկրի մեծ մասին մէջ տեղումներու քանակը բաւարար է հողագործութեան կազմակերպման համար: Տեղումները համեմատաբար առատ են Ռուսաստանի արեւմուտքը՝ Ատլանտեան օւկիանոսէն մշտապէս փչող քամիներու եւ հեռաւորարեւելեան ծովափնեայ գօտիին մէջ՝ Խաղաղ օւկիանոսէն ամռանը փչող մուսոնային քամիներու ազդեցութեամբ: Տեղումներու տարեկան քանակը ամենաքիչն է [[Վոլգայ գետ]]ի ստորին հոսանքին մէջ, որուն պատճառով այստեղ, ինչպէս նաեւ [[Հիւսիսային Կովկաս]]ի մէջ հողագործութիւնը կը կազմակերպուի ոռոգման շնորհիւ: Արեւելեան շրջաններուն մէջ ամառը կարճատեւ է, եւ այդ պատճառով վաղ աշնանային ցուրտերն ու երկարատեւ տեղումները յաճախ կը ոչնչացնեն գիւղատնտեսական մշակաբոյսերու բերքը: Այս գօտին գիւղատնտեսական ռիսկի գօտի կը կոչուի: Բարեխառն գօտիէն հիւսիս, հողի բազմամեայ սառածութեան պատճառով, հողագործութիւնն ընդհանրապէս հնարաւոր չէ: === Բուսական եւ կենդանական աշխարհ === [[Պատկեր:Medved mzoo.jpg|upright|մինի|ձախից]] Ռուսաստանը հարուստ է անտառային աղբիւրներով (փայտանիւթի պաշարները' 75 միլիարդ մ<sup>3</sup>): Երկրին մէջ կան շատ արժէքաւոր փայտանիւթ ունեցող ծառատեսակներ: Առանձնապէս կարեւոր են [[Կաղին|կաղնին]], [[եղեւնի]]ն, [[հաճարենի]]ն, [[Կարամախի|կաղամախին]], [[մայրի]]ն: Վերջինիս փայտանիւթն կ՛օգտագործուի մատիտներու արտադրութեան մէջ: Անտառներու մէջ համարեա ամէնուր կ՛աճին բազմատեսակ սունկեր, պտուղներ, հատապտուղներ ու [[դեղաբոյսեր]]: Վերջիններէն առաւել արժէքաւոր է ժենշենը (կեանքի արմատ), որ կը հանդիպի [[Պրիմորիէի]] եւ [[Խաբարովսկի Սպիտակ Թատրոն|խաբարովսկի]] երկրամասերուն մէջ: Բազմազան ու հարուստ է Ռուսաստանի կենդանական աշխարհը: Հիւսիսի ծովափնեայ «թռչնաշուկաներէն» հաւաքած [[ձու]]երը եւ [[փետուր]]ը, որսած [[ձուկ]]ը, փոկերը, [[ծովացուլեր]]ը, հիւսիսային եղջերուի մորթին ու [[միս]]ը, բեւեռային աղուէսի մորթին նենեցներու, չուկչաներու ապրուստի գլխաւոր միջոցներն են: Անտառային եւ տունդրայի գօտիներուն մէջ կան թանկ մորթատու բազմազան կենդանիներ՝ [[սկիւռ]], [[կնգում]], [[բեւեռաղուես]], [[աղուէս]], [[ջրաքիս]], [[ջրասամոյր]], [[կզաքիս]], սամոյր եւ այլն: Ռուսաստանը միշտ ալ եղած է համաշխարհային շուկայ այդ մորթիներու գլխաւոր արտահանողը: == Կառավարում == === Բարձրագույն օրենսդիր մարմին === === Բարձրագույն գործադիր մարմին === === Բարձրագույն դատական մարմին === === Քաղաքական կուսակցութիւններ === Համաձայն «քաղաքական կուսակցութիւններու մասին» [[Դաշնային օրէնք]]ի` յուլիս 2011-ի դրությեամբ Ռուսաստանի մէջ պաշտօնապէս արձանագրուած են քաղաքական 7 կուսակցութիւններ, որոնցմէ [[Պետական Դումա]]յին մէջ ներկայացուած են չորսը` [[Միացեալ Ռուսաստան]] Համառուսաստանեան քաղաքական կուսակցութիւնը, [[ՌԴԿԿ]] (Ռուսաստանի Դաշնութեան Կոմունիստական Կուսակցութիւն), [[ՌԼԴԿ]] (Ռուսաստանի Լիբերալ� Դեմոկրատական Կուսակցութիւն) եւ [[Արդար Ռուսաստան]] քաղաքական կուսակցութիւնը: [[Պետական Դումա]]յին մէջ ներկայացուած չեն [[Արդար Գործ|Արդար գործ]] Համառուսաստանեան քաղաքական կուսակցութիւնը, [[Ռուսաստանի հայրենասէրներ]] քաղաքական կուսակցութիւնը եւ [[Եաբլոկոյ]] Ռուսաստանեան միացեալ ժողովրդավարական կուսակցութիւնը: == Վարչական բաժանում == [[Պատկեր:Russia and China sign major gas deal.jpeg|մինի|աջից]] Ռուսաստանի Դաշնութեան դաղնակից կարգը հաստատուած է յունուար [[1918]]-ին Սովետներու III համագումարին ուր ընդունուած է «աշխատաւոր եւ շահագործուող ազգի իրաւունքներու հռչակագիր»<ref>[[Ռուսերէն]]՝ «Декларация прав трудящегося и эксплуатируемого народа»</ref>, որ հռչակած է՝ {{Քաղվածք|Ռուսաստանի Խորհրդային Հանրապետութիւնը կը հիմնէ ազատ ազգերու ազատ միութեան հիման վրայ որպէս Խորհրդային Ազգային Հանրապետութիւններու Դաշնութիւն<ref>[[Ռուսերէն]]՝ «Российская Советская Республика учреждается на основе свободного союза свободных наций как федерация Советских национальных республик»</ref>։}} Այդպիսով, միացեալ պետութիւնը վերափոխուած է դաշնութեան։ [[2009]]-ին, ըստ [[1993]] թուականի Սահմանադրութեան 5 յօդուածին, Ռուսաստանի Դաշնութիւնը կազմաւորուած է իրաւահաւասար էութիւններէ։ [[Մարտ 1]] [[2008]]-էն այդպիսի գոյութիւններու թիւը 83 է։ === Ռուսաստանի դաշնային կառուցուածքը === [[Պատկեր:Russian_language_status_and_proficiency_in_the_World.svg|մինի|upright=1.5|աջից]] Ռուսաստանը Դաշնային կառուցուածքի երկիր է: [[Ռուսաստանի Դաշնութեան]] մէջ կը մտնեն 83 հաւասարազօր էութիւններ, որոնցմէ են 21 հանրապետութիւն, 9 երկրամաս, 46 մարզ, 2 դաշնային նշանակաշութեան քաղաք, 1 ինքնավար մարզ եւ 4 ինքնավար շրջան: Դաշնութեան պետական իշխանութեան մարմիններու համակարգը կը սահմանուի Դաշնութեան կանոնակարգած ընդհանուր հիմունքներով: Իւրաքանչիւր շրջանի մէջ կը գործէ օրէնսդիր (ներկայացուցչական) մարմին (խորհրդարան, օրէնսդիր հաւաք) եւ գործադիր մարմին (կառավարութիւն): Քանի մը հատին մէջ գոյութիւն ունի նաեւ բարձր պաշտօնեայի պաշտօն (նախագահ, նահանգապետ), որոնք ունին [[ՌԴ]]-ի օրէնսդիր մարմիններու լիազօրութիւններ նախագահի ներկայացմամբ եւ կարող են այդ պաշտօնը գրաւել անսահմանափակ քանակութեամբ: Ռուսաստանը կը բաժնուի նաեւ 8 դաշնային շրջաններու, որոնցմէ իւրաքանչիւրին մէջ կ՛աշխատի նախագահի լիազքրուած ներկայացուցիչը: Դաշնութեան էութիւնները ունին իրենց վարչատարածքային բաժանումը: Որպէս օրէնք, էութեան կազմին մէջ հիմնական միաւորը կը համարուին հանրապետական (մարզային, երկրամասային) նշանակութեան շրջանները եւ քաղաքները: === Ինքնավար հանրապետութիւններ === === Ղրիմ === Ղրիմի տարածքը 25, 5 հազար քառակուսի քմ է: Արեւմուտքը եւ հարաւը կը ողողուի [[Սեւ Ծով|սեւ]], արեւելքը՝ [[Ազովի ծով]]երով: Արեւելաեւրոպական հարթավայրին կը միանայ Պերեկոպի նեղ (մինչեւ 8 քմ) պարանոցով: Ղրիմի արեւելքը կը գտնուին [[Կերչի Թերակղզիները|կերչ]], արեւմուտքը՝ Թարխանկուտ․ թերակղզիները, հիւսիս-արեւելեան ամբողջ ծովեզերքի երկայնքով կը ձգուի [[Սիւաշ]]ը: == Միջազգային յարաբերութիւններ == === ՌԴ դերը միջպետական կառոյցներ === === Յարաբերութիւնները նախկին ԽՍՀՄ երկրներու հետ === === Ռուսական սփիւռքը === Ռուսական սփիւռքի քանակութեան մասին կան շատ աղբիւրներ<ref>[http://www.russiandiaspora.com/index.html Ռուսական սփյուռք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083613/http://www.russiandiaspora.com/index.html |date=2016-03-04 }}{{ref-ru}}</ref>, սակայն հստակ քանակութիւնը հեղինակային աղբիւրներու մէջ չի յայտարարուիր։ {| class="wikitable" ! Երկիր ! Ռուսերու քանակութիւնը |- |{{UKR}}||5 314 100<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results Всеукраинская перепись населения 2001 года.]</ref> |- |{{KAZ}}||4 480 000<ref>{{Cite web |url=http://www.ide.go.jp/English/Publish/Mes/pdf/51_cap1_2.pdf |title=(1999 census) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2008-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133141/http://www.ide.go.jp/English/Publish/Mes/pdf/51_cap1_2.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |{{USA}}||3 129 738<ref>The numbers collected by the National Census are based on the country of origin and include among ethnic Russians significant amount of Jews, Ukrainians, Tatars and other people who stated Russia as the country of their ancestry</ref><ref>{{Cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP13&-ds_name=DEC_2000_SF3_U |title=(2000) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2011-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223213227/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP13&-ds_name=DEC_2000_SF3_U |dead-url=yes }}</ref> |- |{{BLR}}||1 142 000<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2003/097/analit01.php (1999)]</ref> |- |{{ISR}}||1 100 000<ref>[http://www.ln.mid.ru/Brp_4.nsf/arh/B6BE784B3E2ABD1343256DF8003AC21C?OpenDocument МИД России | 12/10/2003 | ДОКЛАД МИНИСТЕРСТВА ИНОСТРАННЫХ ДЕЛ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ «РУССКИЙ ЯЗЫК В МИРЕ», МОСКВА, 2003 ГОД]</ref> |- |{{LAT}}||626 840<ref>{{Cite web |url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2010/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf |title=Latvijas iedzīvotāju sadalījums pēc nacionālā sastāva un valstiskās piederības |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722161711/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2010/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |{{UZB}}||620 000<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm (2005)]</ref> |- |{{դրօշ|Ղրղզստան}}[[Ղրղզստան]]||604 000<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0197/analit04.php (1999)]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kg.html#People |title=13.5 % of the population |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2015-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151127011116/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kg.html#People |dead-url=yes }}</ref> |- |{{CAN}}||500 600<ref>{{Cite web |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/demo26a-eng.htm |title=(2006) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2012-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309165644/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/demo26a-eng.htm |dead-url=yes }}</ref> |- |{{EST}}||344 280<ref>{{Cite web |url=http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PO0222&ti=POPULATION+BY+SEX%2C+ETHNIC+NATIONALITY+AND+COUNTY%2C+1+JANUARY&path=../I_Databas/Population/01Population_indicators_and_composition/04Population_figure_and_composition/&lang=1 |title=(2007) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2018-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209142140/http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PO0222&ti=POPULATION+BY+SEX%2C+ETHNIC+NATIONALITY+AND+COUNTY%2C+1+JANUARY&path=..%2FI_Databas%2FPopulation%2F01Population_indicators_and_composition%2F04Population_figure_and_composition%2F&lang=1 |dead-url=yes }}</ref> |- |{{դրօշ|Թուրքմենստան}}[[Թուրքմենիստան]]||314 000<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3054509.stm Turkmen pledge on Russian rights], BBC News</ref> |- |{{UK}}||300 000<ref>{{Cite web |url=http://www.workpermit.com/news/2006_12_19/uk/russians_londongrad.htm |title=Russians in the United Kingdom |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2009-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116012726/http://www.workpermit.com/news/2006_12_19/uk/russians_londongrad.htm |dead-url=yes }}</ref> |- |{{դրօշ|Լիտվա}}[[Լիտուա]]||220 000<ref>{{Cite web |url=http://www.emz-berlin.de/Statistik_2/lit/lit_01.htm |title=(2001) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2008-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216002425/http://www.emz-berlin.de/Statistik_2/lit/lit_01.htm |dead-url=yes }}</ref> |- |{{դրօշ|Մոլդովա}}[[Մոլդովա]]||202 000<ref>{{Cite web |url=http://www.statistica.md/recensamint/Nationalitatea_de_baza.xls |title=(2004) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2007-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071124181912/http://www.statistica.md/recensamint/Nationalitatea_de_baza.xls |dead-url=yes }}</ref> |- |{{BRA}}||200 000<ref>{{Cite web |url=http://rusharbin.com/content/view/61/27/1/1/ |title=(2005) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928112137/http://rusharbin.com/content/view/61/27/1/1/ |dead-url=yes }}</ref> |- |{{GER}}||178 600<ref>[http://www.destatis.de/basis/e/bevoe/bevoetab10.htm (2003)]</ref> |- |{{AZE}}||144 000<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html |title=CIA — The World Factbook |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2016-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709035525/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/pp083003.shtml Southern Caucasus: Facing Integration Problems, Ethnic Russians Long For Better Life]</ref> |- |{{դրօշ|Չիլի}}[[Չիլի]]||70 000<ref name="EmbRus">Embajada de la Federación de Rusia en la República de Chile. [http://www.ruvr.ru/main.php?lng=spa&q=7574&cid=145&p=11.11.2008/ "Los primeros rusos en Chile."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090602222938/http://www.ruvr.ru/main.php?lng=spa&q=7574&cid=145&p=11.11.2008%2F |date=2009-06-02 }}</ref> |- |{{դրօշ|Տաջիկստան}}[[Տաճիկիստան]]||68 200<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0191/analit05.php (2000)]</ref> |- |{{GEO}}||67 671<ref>[http://www.statistics.ge/main.php?pform=14&plang=1 (2002 census)]</ref><ref>[http://www.rferl.org/content/article/1071955.html Georgia: Ethnic Russians Feel Insulated From Tensions], Radio Free Europe</ref> |- |{{AUS}}||67 550<ref>[http://www.abs.gov.au Category No. 2068.0 — 2006 Census Tables]</ref> |- |{{UAE}}||56 600<ref name="Cre՝ditos">{{Cite web |url=http://www.cubagob.cu/otras_info/censo/index.htm |title=Cre’ditos |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2007-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203182631/http://www.cubagob.cu/otras_info/censo/index.htm |dead-url=yes }}</ref> |- |{{BEL}}||50 000<ref name="Сколько русских в Бельгии?">{{Cite web |url=http://www.russian-belgium.be/node/40787 |title=Сколько русских в Бельгии |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2012-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331183524/http://www.russian-belgium.be/node/40787 |dead-url=yes }}</ref> |- |{{FIN}}||51 683<ref>[http://www.hs.fi/english/article/Immigrants+and+the+difficulties+of+integration+and+getting+into+the+cultural+mainstream/1135257413956 Immigrants and the difficulties of integration and getting into the cultural mainstream]</ref> |- |{{ESP}}||42 585<ref>{{Cite web |url=http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario06/anu06_02demog.pdf |title=Archive copy |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2008-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726044741/http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario06/anu06_02demog.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |{{դրօշ|Լիբանան}}[[Լիբանան]]||40 000<ref>US govt. estimate</ref> |- |{{ITA}}||30 504<ref>[http://demo.istat.it/str2010/index_e.html Statistiche demografiche ISTAT]</ref> |- |{{ARG}}||30 000<ref>[https://archive.is/20120724171200/www.argentina.mid.ru/ESP/RusiaArgentina/RusosEnArgentinaS.html Rusos en Argentina]</ref> |- |{{ROM}}||30 000<ref>[http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/ Informatii utile | Agentia Nationala pentru Intreprinderi Mici si Mijlocii]</ref> |- |{{դրօշ|Չինաստան}}[[Չինաստան]]||15 600<ref>{{Cite web |url=http://141.211.142.26/member/census2000/ybListDetail.asp?ID=1 |title=(2000 census) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928214338/http://141.211.142.26/member/census2000/ybListDetail.asp?ID=1 |dead-url=yes }}</ref> |- |{{BUL}}||15 595<ref>[http://www.nsi.bg/Census_e/Census_e.htm (2002 census)]</ref> |- |{{դրօշավորում|Հայաստան}}[[Հայաստան]]||14 660<ref name="2002 census">{{Cite web |url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |title=(2002 census) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2012-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205224405/http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |{{NOR}}||13 914<ref>[http://www.ssb.no/english/subjects/02/01/10/innvbef_en/tab-2009-04-30-01-en.html Statistics Norway]</ref> |- |{{GRE}}||13 635 |- |{{POL}}||10 244 |- |{{AFG}}||1 500<ref name="RM">{{citation|chapter=The Russian Diaspora in Afghanistan|title=Russian Diaspora Communities|publisher=[[Russkiy Mir Foundation]]|last=Naumov|first=Alexander|date=2009-07-05|accessdate=2009 թ․ հուլիսի 29|url=http://russkiymir.org/en/diaspora/index.php?id4=10892|archivedate=2010-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100413005013/http://russkiymir.org/en/diaspora/index.php?id4=10892|deadurl=yes}}</ref> |- |{{NZ}}||10 235<ref>{{Cite web |url=http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/NewZealandPeoples/RussiansUkrainiansAndBalticPeoples/3/en |title=(2006 census) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2009-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228062136/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/NewZealandPeoples/RussiansUkrainiansAndBalticPeoples/3/en |dead-url=yes }}</ref> |- |{{CYP}}||10 000 |- |{{SWE}}||9 000<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=SW Joshua project — Ethnic groups of Sweden]</ref> |- |{{դրօշ|Ճապոնիա}}[[Ճաբոն]]||6 000 |- |{{AUT}}||5 466 |- |{{POR}}||5 114 |- |{{CZE}}||5 062<ref>{{Cite web |url=http://www.czso.cz/sldb/sldb.nsf/i/D86E24A9E96E6C30C1256E630051315F/$File/SLDB1991-tab.3.pdf |title=(2002 census) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2007-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070223142033/http://www.czso.cz/sldb/sldb.nsf/i/D86E24A9E96E6C30C1256E630051315F/$File/SLDB1991-tab.3.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |{{SYR}}||4 811<ref>2009 census</ref> |- |{{VEN}}||4 600<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=VE Joshua Project — Ethnic People Groups of Venezuela]</ref> |- |{{դրօշ|Մոնղոլիա}}[[Մոնկոլիա]]||4 100<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=MG Joshua Project — Ethnic People Groups of Mongolia]</ref> |- |{{TUR}}||3 514<ref>[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dybcensus/V3_table4.xls Date census 2002]</ref> |- |{{JOR}}||3 033<ref name="2002 census"/> |- |{{դրօշ|Սերբիա}}[[Սերբիա]]||2 588<ref>{{Cite web |url=http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/VJN3.pdf |title=(2002 census) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2013-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131018083036/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/VJN3.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |{{դրօշ|Հարավային Աֆրիկա}}[[Հարաւային Ափրիկէ]]||1 300<ref>{{Cite web |url=http://www.orthodox.org.ph/content/view/583/37/ |title=Orthodox Church of the South Africa |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2008-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512015609/http://www.orthodox.org.ph/content/view/583/37/ |dead-url=yes }}</ref> |- |{{MEX}}||1 293<ref>{{Cite web |url=http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/estudios/sociodemografico/ext_en_mex/extraen_mex.pdf |title=(2000 census) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2007-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070214112327/http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/estudios/sociodemografico/ext_en_mex/extraen_mex.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |{{LUX}}||943<ref name="ecp.public.lu">{{Cite web |url=http://www.ecp.public.lu/repertoire/stats/2008/06/index.html |title=État civil et population du Luxembourg — Répertoire des personnes physiques — Statistiques — 01.06.2008 |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2009-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090524075126/http://www.ecp.public.lu/repertoire/stats/2008/06/index.html |dead-url=yes }}</ref> |- |{{ETH}}||319<ref>[http://afraf.oxfordjournals.org/cgi/pdf_extract/57/229/319 The Russians in Ethiopia — 57 (229): 319 — African Affairs]</ref> |- |{{դրօշ|Պուերտո Ռիկո}}[[Պուերտո Ռիկո]]||269<ref>{{Cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?-geo_id=04000US72&-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP13&-ds_name=DEC_2000_SF3_U |title=Puerto Rico — QT-P13. Ancestry: 2000 |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2020-02-12 |archive-url=https://archive.today/20200212043942/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?-geo_id=04000US72&-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP13&-ds_name=DEC_2000_SF3_U |dead-url=yes }}</ref> |- |{{EGY}}||200<ref name="ecp.public.lu"/> |} *[[Ռուսեր|Ռուսները]] Հայաստանի բնակչութեան կազմին մէջ ազգային փոքրամասնութիւններէն երկրորդն են [[եզդիներ]]էն ետք։ Համաձայն 2011 թուականի մարդահամարի Հայաստանի մէջ [[ռուսական սփիւռք]]ի քանակը 14.660 մարդ կը կազմէ։<ref>[http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf 2002 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205224405/http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |date=2012-02-05 }}{{ref-hy}}</ref> Նախկինին մէջ ռուս բնակչութեան քանակութիւնը աւելի մեծ էր, սակայն [[Սպիտակի երկրաշարժ]]ի, [[ԽՍՀՄ]] փլուզման եւ երկրին մէջ կտրուկ տնտեսական անկման պատճառով ռուսերու մեծ մասը անկախութեան առաջին տարիներուն արտագաղթեց Ռուսաստան։ Ռուսերը [[Հայաստան]]ի մէջ ներկայացուած են մոլոկաններով եւ սովետական ժամանակաշրջանին Հայաստան տեղափոխուած ժառանգներէն: * Ըստ 2006 թուականի Մարդահամարի, աւելի քան 67, 000 մարդ նշած են իրենց ռուսական ծագում, որոնցմէ 15, 000-ը ծնած են Ռուսաստանի մէջ։ Իսկ մօտ 36, 000 մարդիկ կը տիրապետեն ռուսերէն լեզուին։ * 2008 թուականի վերջերուն ռուսական սփիւրքը Ռիո-դե-Ժանեյրոյի մէջ աւել չէր ընդհանուր 100 մարդ։<ref>Информационная телепрограмма «Время», эфир от 30 ноября 2008 г., 21:08 MSK</ref> Ըստ 2013 թուականի վերջին տուեալներուն սփիւռքը աճած է դառնալով 300 մարդ։ == Բնակչութիւն == === Վիճակագրութիւն === === Բնական աճ === {{Բազմապատիկ պատկերներ | ֆոնի գույն = #BBDD99 | վերնագրի գոտի=right | ուղղություն=vertical | լայնություն=250 | պատկեր1=Percentage of Russians by region.svg | նկարագրություն1=Ռուսերու տոկոսը ըստ մարզերու 2010 թ. դրությամբ {{legend|#ff0000|>80%}}{{legend|#ff9955|70—79%}}{{legend|#ffccaa|50—69%}}{{legend|#ffe6d5|20—49%}} {{legend|#ffffff|<20%}} | պատկեր2=Russia natural population growth rates 2012.PNG | նկարագրություն2=Ռուսաստանի բնակչութեան աճը ըստ մարզերու ու հանրապետութիւններու, 2012 թ. }} [[2010]]-ի մարդահամարի տուեալներով Ռուսաստանի մէջ կը բնակէր 142 905 200 [[մարդ]]։ Այս ցուցանիշով Ռուսաստանը [[աշխարհ]]ի մէջ 9-րդ տեղը կը գրաւէ։ [[Միջին խտութիւն]]ը կը կազմէ 8, 36 մարդ/1 կմ<sup>2</sup>-ի մէջ, բայց այսպիսի բնակչութիւնը կը բնակի Ռուսաստանի մէջ շատ անհաւասարաչափ։ [[Ռուս]]երու 78 %-ը կը բնակի երկրի [[եւրոպա]]կան մասը, որ կը կազմէ տարածքի մօտ 25%-ը։ Ամենամեծ միջին խտութիւնը Մոսկուայի մէջ է՝ 4626 մարդ/1 քմ<sup>2</sup>-ի մէջ, իսկ ամենափոքր միջին խտութիւնը արձանագրուած է [[Չուկոտկա]]յի մէջ՝ 0, 07 մարդ/ 1 քմ<sup>2</sup>-ի մէջ։ Ըստ [[2010]]-ի տուեալներու բնակչութեան 73 %-ը կը բնակին քաղաքներուն մէջ։ Ըստ [[1 յունուար]] [[2013]]-ի տուեալներու 166 [[քաղաք]]ներուն մէջ կ՛ապրի աւելի քան 100 հզ. մարդ։ Իսկ 15 քաղաքներուն մէջ աւելի քան 1 միլիոն [[մարդ]]։ Ռուսաստանը բնակչութեան թիւով աշխարհի առաջատար պետութիւններէն է։ Կ՛ապրին [[ժողովուրդ]]ներ, [[ազգ]]եր եւ [[ազգութիւն]]ներ։ Մեծամասնութիւն կը կազմեն ռուսերը՝ արեւելասլավոնական առաւել մեծաթիւ ազգը՝ շուրջ 81 տոկոս։ Վերջին տարիներու տնտեսական ծանր անկման հետեւանքով Ռուսաստանի բնակչութիւնը նուազած է։ [[Բնական աճ]]ի ցուցանիշը բացասական է ([[2000]]-[[2005]] թուականներ՝ - 0, 6%), այլ կերպ ասած՝ երկրին բնորոշ է դեպոպուլեացիան (ժողովրդագրական ձմեռ, ճգնաժամ)։ Այդ պայմաններուն մէջ երկրին մէջ կը զգացուի աշխատանքային ուժի պակաս։ [[ԽՍՀՄ]] նախկին հանրապետութիւններէն, [[Չինաստանէ]]ն եւ այլ երկրներէն շուրջ 11 միլիոն մարդ կ՛աշխատի Ռուսաստանի տարբեր տարածաշրջաններուն մէջ։ Ժողովրդագիրներու կանխատեսմամբ՝ [[2050]] թուականին Ռուսաստանի բնակչութեան թիւը կը նուազի ու կը հասնի 112 միլիոնի։ Բնական աճի ցուցանիշը միջինէն բարձր է Կեդրոնական, [[Ուրալ]]եան եւ [[Կուզբաս]]ի արդիւնաբերական շրջաններուն մէջ, ինչպէս նաեւ՝ [[Հիւսիսային Կովկաս]]ի եւ իսուլմանական այլ ժողովուրդներու մօտ։ Ժողովրդագրական ճգնաժամը հաղթահարելու նպատակով Ռուսաստանի [[Պետդումա]]ն [[2006]] թուականին ընդունած է ծնելիութեան բարձրացումը խթանող որոշում, ըստ որուն նախատեսուած է ընտանիքի մէջ ծնած երրորդ երեխայի համար կատարել մօտ 8, 5 հազար տոլար համարժէք աջակցութիւն։ === Աճման տեմպ եւ սեռատարիքային կառուցուածք === [[2000]]-ականներուն ծնելիութեան աճի եւ մահածութեան մակարդակի նուազման պատճառով բնակչութեան նուազման առագութիւնը սկսաւ կրճատուիլ։ [[2009]]-էն սկսեալ բնակչութեան թուաքանակը սկսաւ աճիլ]<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2011-2012.xls Ռուսաստանի աճի ցուցակը]</ref><ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2011/year/pril_year2011.xls Ռուսաստանի աճի ցուցակը]</ref>։ Այժմ Ռուսաստանի մէջ բնական [[վերաճ]] է՝ ծնելութիւնը կը գերազանցէ մահածութեանը։ Յունուարէն հոկտեմբեր 2012-էն, ծնելիութեան գործակիցը Ռուսաստանի մէջ 13, 3 [[մարդ]] կը կազմէր (1000-էն), մահածութեանը՝ 13, 3, իսկ բնական վերաճի գործակիցը 0, 0։ Միւս տարիներու հետ համեմատած կը նկատուի [[ծնելիութիւն|ծնելիուեյան]] աճ, մահածութեան անկում եւ բնական վերաճի գործակցի աճ<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/2012/demo/tab10-2012.xls Ռուսաստանի բնակչության աճի ցուցակը]</ref>։ Ռուսաստանի բնակչութեան միջին տարիքը 39 տարեկանն է։ [[Սեռ]]երու յարաբերակթյութեան ցուցանիշ՝ 0, 86 [[տղայ]] - 1 [[աղջիկ]]։ Այս ցուցանիշի փոփոխութիւնը տարբեր տարիքային խումբերուն մէջ ամբողջովին կը համապատասխանէ համ[[աշխարհ]]ային միտումներուն։ 1, 06 ծնունդի ժամանակ, 1, 06 15 տարեկանէն ցած դէմքերու համար, 0, 91- 15-էն 64 տարեկան եւ 0, 43- 65 տարեկանէն բարձր։ Տարիքային կառուցուածք * 0-14 տարեկան. 15, 1 % (տղաներ 11, 9 մլն/աղջիկներ 10, 4 մլն) * 15—64 տարեկան. 72, 0 % (տղաներ 48, 9 մլն/աղջիկներ 53, 3 մլն) * 65 տարեկան եւ աւելի. 12, 9 % (տղաներ 5, 7 մլն/աղջիկներ 12, 6 մլն) (ըստ [[2010 թուական]]ի տուեալներու)]<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2011/year/pril_year2011.xls]</ref> Միջին տարիք * ընդհանուր։ 38, 7 տարեկան * տղաներ։ 35, 5 տարեկան * աղջիկներ։ 41, 9 տարեկան (ըստ [[2011 թուական]]ի տուեալներու) === Քաղաքայնացնում === Ուրբանիզացվածության մակարդակն ամենաբարձրն է ԽՍՀՄ-ի նախկին հանրապետութիւններու շարքին մէջ (73%)։ Արեւելեան շրջաններուն մէջ քաղաքային բնակչութեան բաժինը աւելի մեծ է, որ կը բացատրուի գիւղատնտեսութեան զարգացման սահմանափակ հնարաւորութիւններով։ Արդիւնաբերութեան որոշ արտադրութիւններու կրճատման, աշխարհագրական կտրուածութեամբ պայմանաւորուած տնտեսական դժուարութիւններու եւ կեանքի որակի անկման պատճառով արեւելեան շրջաններէն շուրջ 3 միլիոն մարդ վերջին 1, 5 տասնամեակուն գաղթած է Ռուսաստանի արեւմտեան շրջաններ: [[Ուրբանիզացման մակարդակ|ուրբանիզացուածութեան]] մակարդակը միջինէն ցած է կեդրոնական սեւահողային եւ հիւսիսկովկասեան զարգացած գիւղատնտեսական շրջաններուն մէջ։ Այստեղ գիւղերը կ՛արանձնանան մարդաշատութեամբ: Հիւսիսի անտառային գօտիին մէջ գիւղերը շատ փոքր են, երբեմն՝ քանի մը տնտեսութեամբ (խուտոր): Ռուսաստանի մէջ կայ շուրջ 2000 քաղաք, որոնցմէ 16-ը՝ աւելի քան մէկ միլիոն<ref>{{cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года|work=rosstat.gov.ru|accessdate=2026-01-18}}</ref><ref>{{cite web|url=https://citypopulation.de/en/russia/cities/|title=Russia: Federal Districts and Major Cities|work=citypopulation.de|accessdate=2026-01-18}}</ref>, իսկ շուրջ 170-ը՝ աւելի քան 100 հազար բնակչութեամբ։ {| class="wikitable" |- ! Քաղաք || Բնակիչ || Քաղաք || Բնակիչ |- | [[Մոսկուա]] || 13 274 285 || [[Ուֆա]] || 1 166 098 |- | [[Սէյնթ Բեթերսպուրկ]] || 5 652 922 || [[Կրասնոտար]] || 1 154 885 |- | [[Նովոսիբիրսկ]] || 1 637 266 || [[Սամարա]] || 1 154 223 |- | [[Եկատերինբուրգ]] || 1 548 187 || [[Ռոստով-նա-Դոնու]] || 1 143 123 |- | [[Կազան]] || 1 329 825 || [[Օմսկ]] || 1 101 367 |- | [[Կրասնոյարսկ]] || 1 211 756 || [[Վորոնեժ]] || 1 041 722 |- | Նիժնի Նովգորոդ || 1 198 245 || [[Պերմ]] || 1 027 518 |- | Չելեամբինսկ || 1 176 770 || [[Վոլգոգրադ]] || 1 012 219 |} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} * [[Ստորոգութիւն:Ռուսաստան]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ]] [[Ստորոգութիւն:Ասիոյ երկիրներ]] 7ngq8bgndpwxw1qs1y0rqwu2nv66n52 250358 250357 2026-04-18T22:01:47Z ~2026-23909-14 14319 250358 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր}} '''Ռուսիա''' ({{lang-ru|Россия}}, նաեւ պաշտօնապէս՝ '''Ռուսիոյ Դաշնութիւն'''<ref name="ՏՈՒՏ">{{ՏՈՒՏ|section=II.A.3|page=53}}</ref>, '''Ռուսաստանի Դաշնութիւն''', {{lang-ru|Российская Федерация}}) [[Եւրասիա|Եւրասիոյ]] մէջ պետութիւն՝ [[Եւրոպա]]յի արեւելեան եւ [[Ասիա|Ասիոյ]] հիւսիսային հատուածին մէջ։ Ռուսիոյ մայրաքաղաքը [[Մոսկուա]]ն է։ Ընդհանուր առմամբ Ռուսաստանի մէջ կայ 16, այսպէս կոչուած, միլիոնանոց քաղաք՝ [[Մոսկուա]], [[Սանկտ Փեթերսպուրկ]] (Լենինկրատ)՝ նախկին մայրաքաղաքը, [[Նովոսիպիրսք]], [[Եքաթերինպուրկ]] (Սվերդլովսկ), [[Քազան]], Քրասնոյեարսք, [[Նիժնի Նովկորոտ]], [[Չելեապինսք]], [[Ուֆա]], [[Կրասնոտար]] (Եկատերինոտար), [[Սամարա]] (Կոյբիշեւ), [[Տոնի Ռոստով]], [[Օմսք]], [[Վորոնեժ]], [[Պերմ]], [[Վոլկոկրատ]] (Սթալինկրատ)։ Տարածքի տեսանկիւնէն Ռուսիա աշխարհի խոշորագոյնն է (17 101 481 քմ<sup>2</sup>՝ ներառեալ [[Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետութիւն|Ղրիմի ինքնավար հանրապետութիւն]]ը)։ Ան [[Երկիր մոլորակ]]ի ցամաքի 11, 46 %-ն է կամ 1/9 մասը։ Ռուսաստանի տարածքը կը կազմէ Երկրագունդի ցամաքային մակերեսի 12, 65 %-ը կամ 1/8 մասը, որ երկու անգամ շատ է իր մակերեսով երկրորդ տեղը գրաւող [[Գանատա]]յէն։ Ըստ [[1 Յունուար]] [[2010]] թուականի տուեալներու՝ բնակչութիւնը 141 927 296 մարդ է։ Ընդ որուն, բնակիչներու 79, 3 %-ն կ’ապրի Ռուսաստանի [[եւրոպա]]կան մասին մէջ, իսկ 20, 7 %-ը՝ Ասիական։ Տուեալ պահուն բնակչութեան թիւով իններորդ դիրքը կը գրաւէ աշխարհի երկիրներու ցանկին մէջ։ Բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը (73, 1%) քաղաքներուն մէջ։ Երկրի 79, 83 %-ը Ռուս են։ Երկրի պաշտօնական լեզուն [[ռուսերէն]]ն է։ Ռուսաստանի Դաշնութիւնը կը սահմանակցի 18 երկիրներու հետ՝ այդ չափանիշով նոյնպէս գրաւելով առաջին դիրքը։ Ցամաքով սահմանակից են [[Նորվէկիա|Նորվեկիա]]ն, [[Ֆինլանտա]]ն, [[Էսթոնիա]]ն, [[Լիթուանիա]]ն, [[Լատվիա|Լաթվիա]]ն, [[Լեհաստան]]ը, [[Պելառուս|Պելառուսիան]], [[Ուքրանիա]]ն, [[Աբխազիա]]ն (մասամբ ճանաչցուած), [[Վրաստան]]ը, [[Հարաւային Օսիա]]ն (մասամբ ճանաչցուած), [[Ազրպէյճան]]ը, [[Ղազախստան|Ղազախիստան]]ը, [[Չինաստան]]ը, [[Մոնկոլիա]]ն, [[Հիւսիսային Քորեա|Հիւսիսային Քորէա]]ն, իսկ ծովով՝ [[Ճափոն]]ը եւ [[ԱՄՆ]]-ը։ Ռուսաստանը ունի [[օգտակար հանածոներ]]ու հսկայական պաշարներ։ [[Անտառ]]ներու տարածքով ան առաջինն է աշխարհի մէջ (երկրի տարածքի 45 %-ը), ունի համաշխարհային փայտանոյթի պաշարներու աւելի քան 1/5 մասը։ Ռուսաստանի մէջ [[լիճ]]երը կը պարունակեն աշխարհի չսառած քաղցրահամ ջուրի 1/4-ը եւ իրենց բացարձակ քանակով առաջինն են աշխարհի տարածքին<ref>{{cite web|last=Library of Congress|title=Topography and Drainage|url=http://countrystudies.us/russia/23.htm|accessdate=2007 թ․ դեկտեմբերի 26–ին}}</ref>։ [[Պատկեր:Novgorod Monument LOC cropped.jpg|մինի|upright|Ռուսական պետութեան հազարամեակին նուիրուած կոթողը Նովկորոտի մէջ]] == Անուանում == [[Պատկեր:Scythia-Parthia 100 BC.png|մինի|Սկիւթական տերութիւնը մ.թ.ա. 1-ին դարուն]] ''Ռուսաստան'' թերմինը կը ծագի [[արեւելեան սլաւոններ]]էն ամենայայտնի ժողովուրդի՝ [[ռուսեր]]ու անունէն։ Որպէս պետական-պաշտօնական անուն սկսած է կիրառուիլ աւելի ուշ։ Կայ տարբերակ, որ [[Կիեւեան Ռուսիա]] անուանումը կու գայ ռուս կոչուող մարդոց անունէն, որ սկանդինաւեան ժողովուրդներէն՝ շուետներու ցեղախումբերէն մէկն է, եւ ոչ թէ տարածաշրջանի բնիկ ռուս ժողովուրդի<ref name="Etymonline 2011">"Online Etymology Dictionary". Etymonline.com. Retrieved 2 November 2011.</ref><ref name="Etymonline 2011" />։ Այս բացատրութիւնը կը պատճառաբանուի այն իրականութեամբ, որ Ռուսաստանը իշխած առաջին արքայատոհմը՝ [[Ռիւրիկովիչներու դինաստիա]]ն, ունէր շուետական ծագում։ Առաջին անգամ «Ռոսիա» տերմինը ({{lang-gr|Ρωσία}}) կը հանդիպի [[Բիւզանդական կայսրութիւն|բիւզանդ]]ական կայսր, [[Բիւզանդիոնի Հայկական կամ Մակեդոնական արքայատոհմ (867-1056)|Հայկական կամ Մակեդոնական արքայատոհմի (867-1056)]] ներկայացուցիչ [[Կոստանդին VII Ծիրանածին]]ի «Արարողակարգերու մասին» եւ «Կայսրութեան ղեկավարման մասին» աշխատութիւններուն՝ որպէս Ռուսաստանի յունական անուանում<ref>Соловьёв А. В. Византийское имя России // Византийский временник. — 1957. — № 12. — С. 134–155.</ref>։ Յետագային «Ռոսիա» (հին ռուսական տարեգրութեան մէջ Россія կամ Россіа) տերմինով կ’ամրագրէ Կիեւեան Ռուսիայէն հիւիսիս-արեւմուտք ինկած տարածքներուն, որոնք չեն մտած Լեհաստանի եւ Լիտուական մեծ իշխանութեան կազմին մէջ, եւ միացուած էր Ռուսաստանին Մոսկուայի մեծ իշխանութեան օրով։ Ռուսաստանի յունական այս անուանումը կ’օգտագործուէր մինչեւ [[Իվան III Վասիլեւիչ|Իվան III]] իշխանի օրով ([[1462]] - [[1505]]), իսկ որպէս պաշտօնական տերմուն «Россия» (Ռուսաստան) կը սկսի կոչուիլ [[Իվան IV Ահեղ]]-ի ([[1533]] - [[1584]]) թագադրոումէն ետք՝ [[1547]] թուականէն<ref>Хорошкевич А. Л. Символы русской государственности. -М. :Изд-во МГУ, 1993. ISBN 5-211-02521-0 — C.40</ref> սկսած։ [[Արեւմտեան Եւրոպա]]յի մէջ [[16-րդ դար|16]]-[[17-րդ դար]]երուն լատինականացուած յունական անուան<ref>Milner-Gulland، R. R. (1997). The Russians: The People of Europe.</ref>՝ «Russia»-ին զուգահեռ կ’օգտագործուի նաեւ «Մոսկովիա»-ն։ Լատինական տարբերակը կը հնչէր որպէս «Ruthenia»՝ Ռուսենիա։ == Պատմութիւն == ===Նախապատմութիւն=== [[Պատկեր:IE expansion.png|մինի|ձախից|Հնդեւրոպական ժողովուրդներու տարածումը՝ ըստ Կուրգանի տեսակետի]] Ռուսաստանի տարածքին մարդիկ յայտնուած են դեռ վաղնջական ժամանակներէն։ Կայ տեսակետ, ըստ որուն հնդեւրոպական ժողովուրդներու նախահայրենիքը ոչ թէ [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական լեռնաշխարհն]] է, այլ [[Արեւելաեւրոպական հարթավայր|Ռուսական դաշտավայր]]ի հարաւային ընդարձակ տարածքը<ref>Anthony, David W. (2007), The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World, Princeton University Press, ISBN 0-691-05887-3</ref>։ Զանազան ցեղային միութիւններու ու պետական կազմաւորումներու կողքին կը յայտնուին առաջին պետութիւնները, որոնցմէ յայտնի էր յայտկապէս [[Սկիւթական թագաւորութիւն]] ( Ք.Ա. 1-ին հազարամեակ), ապա՝ [[Բոսպորի թագաւորութիւն]]ը [[Ղրիմ]]ի մէջ ([[ Ք.Ա.. 438]] - [[370]]): Միջնադարու վաղ շրջանին՝ ժողովուրդներու մեծ գաղթի ժամանակ, կը յայտնուին ձեւաւորւումներ ֆիննո-ուգորական, գոթական եւ թաթարական պետութիւններ: [[Կովկաս]]էն հիւսիս ինկած տարածքներուն մէջ [[Ղրիմի հրէաներ]]ը հիմնած էին [[Խազարական խաքանութիւն|խազարական կագանատ]]ը ([[618]] - [[1048]]): === Կիեւեան Ռուսիոյ իշխանութիւն === [[Պատկեր:East Slavic tribes peoples 8th 9th century.jpg|մինի|ձախից|[[Կիեւեան Ռուսիա]]]] [[Պատկեր:Vasnetsov Bapt Vladimir.jpg|մինի|upright|աջից|[[Վլատիմիր Մեծ|Վլատիմիր իշխանի]] կնունքը]] [[Կիեւեան Ռուսիա|Հին Ռուսական պետութիւնը]] կազմաւորուած է [[IX դար]]ուն: [[862]] թուականին Նովկորոտի մէջ գահ կը բարձրանայ [[Ռիւրիկ]] իշխանը ([[862]]–[[882]]), որ կը հիմնէ Ռիւրիկովիչներու դինաստիան: Որոշ աղբիւրներու համաձայն՝ այս արքայատոհմը ունէր շուետական ծագում: Ռիւրիկովիչները Ռուսաստանը կը կառավարեն շուրջ 700 տարի: Ռիւրիկ իշխանի որդին՝ իշխան [[Օլեգ (իշխան)|օլեգ I Ռիւրիկովիչ]]ը ([[882]]–[[912]]), [[882]] թուականին գահ կը բարձրանայ [[Կիեւ]]ի մէջ եւ իրեն կը հռչակեն անկախ իշխան: Կիեւը կը դառնայ իր տէրութեան մայրաքաղաքը: Օլեգը իր իշխանութիւնը կը հաստատէ Նովկորոտէն մինչեւ [[Դնեպր]] գետ ինկած [[Արեւելաեւրոպական հարթավայր|հսկայածաւալ տարածքին մէջ]]: Անոր կը յաջորդեն իր որդին՝ Մեծ իշխան [[Իգոր (իշխան)|իգոր]]ը ([[913]]–[[945]]), ապա վերջինիս որդի [[Սուեատոսլաւ Իգորեւիչ|սուեատոսլաւ Քաջ]]ը([[945]]–[[972]]): Անոնց օրով Կիեւեան Ռուսիան կ’ընդարձակէ իր սահմանները, դիւանագիտական ու առեւտրական կապեր կը հաստատէ հարեւան, ինչպէս նաեւ՝ հեռաւոր երկրներու հետ: Կը բարձրանայ պետոութեան ազդեցութիւնը միջազգային ասպարէզէն ներս: [[9-րդ դար]]ուն այժմեան [[Ուգրաինա]]յէն եւ [[Պելառուս]]էն Ռուսաստան կը գաղթեն [[սլաւոններ]], կը հիմնեն [[Մեծ Նովկորոտ]]ը, կ’ընդունեն [[քրիստոնէութիւն]]ը եւ կ’օգտագործեն [[Կիրիլիցա|կիւրեղեան այբուբենը]]: [[988]] թուականին Կիեւի 5-րդ իշխան [[Վլատիմիր Սուեատոսլաւիչ|վլատիմիր Մեծի]] ([[980]] – [[1015]]) կամ Վլատիմիր Կարմիր Արեգակի օրով Ռուսաստանի մէջ քրիստոնէութիւնը կը հռչակուի որպէս պետական պաշտօնական կրօն: Ռուսական եկեղեցին կ’ընդունէ Բիւզանդական պատրիարքի գերիշխանութիւնը: Այդպիսով՝ ուղղափառ եկեղեցիներու շարքին կ’աւելնայ եւս մէկը: Կիեւեան Ռուսիան հզօրութեան գագաթնակէտին կը հասնի իշխան [[Եարոսլաւ Իմաստուն]]ի ([[1019]]–[[1054]]) օրով: Վերջինս միաւորած է հին ռուսական հողերը: Արշաւած է [[Լեհաստան]], ջախջախած [[Լիտուա|լիտուական ցեղերը]] ([[1030]]-[[1040]]) ու [[պեչենեգներ]]ը ([[1036]]): Կիեւեան Ռուսիոյ մէջ զգալիօրէն զարգացած են աւատատիրական յարաբերութիւնները: Եարոսլաւ իշխանի ղեկավարութեամբ կազմուած է «ռուսկաեայ պրաւդա» օրէնսգիրքը: Կը զարգանան մշակոյթը եւ արուեստը, կը բարգաւաճին առեւտուրը եւ արհեստները: Կիեւի մէջ կը զարդարուի բազմաթիւ եկեղեցիներով ու վանքերով, կը սկսի Սուրբ Սոֆիաի շինարարութիւնը: Առաջընդաց կ’ապրի թարգմանական գործը, զարգացած տարեգրութիւնը: Եարոսլաւ Իմաստունը ազգակցական կապերու մէջ էր եւրոպական շատկառավարողներու հետ:[[10-րդ դար]]ուն սկսուած [[Կիեւեան Ռուսիա|Կիեւեան Ռուսիոյ]] Ոսկէ դարը կը շարունակուի մինչեւ [[Ճէնկիզ խան]]ի յորդաներու ներխուժումը: [[Պատկեր:1000 Ivan III.jpg|մինի|upright=0.5|ձախից|[[Իւան III Վասիլեւիչ|իւան III]]: Ռուսաստանի անկախացումը]] [[Պատկեր:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|մինի|աջից|կիեւեան Ռուսիոյ մասնատումը]] [[XI դար]]ի կէսէն սկսեալ Ռուսաստանը կը թեւակոխէ աւատատիրական մասնատուածութեան դարաշրջան: Կամա-վոլկեան Պուլկարիան թաթար-մոնղոլական արշաւանքներու կ’ենթարկուի, իսկ Նովկորոտն ու Պսկովը՝ [[Շուէդիա|շուետական]] եւ [[Հռոմէական Սրբազան կայսրութիւն|գերմանական]] յարձակումներուն: Շուրջ 250 տարի տեւած մոնկոլ-թաթարական լուծը հնարաւոր եղաւ թօթափել [[Կուլիկովոյի ճակատամարտ]]ին ընթացքին ([[1380]]) [[Տմիթրի Դոնսկոյ]] իշխանի տարած փայլուն յաղթանակի շնորհիւ: Սակայն շուտով թաթար-մոնկոլական զօրքերը կը նուաճեն [[Մոսկուայ]]ն, եւ իշխանը կրկին կ’ընդունէ [[Ոսկի Յորդայ]]յի գերիշխանութիւնը: Մոսկուայի մեծ իշխան [[Վասիլի II]]-ին [[1462]] թուականին կը յաջորդէ [[Իւան III Վասիլեւիչ|իւան III]]-ը ([[1462]] – [[1505]]), որ վիճակուած էր վերջնականապէս անկախացնել Ռուսաստանը թաթար-մոնկոլներու լուծէն: Ան ընդլայնեց իշխանութեան սահմանները, միացնելով [[Եարոսլաւլ]]ը ([[1463]]) եւ [[Ռոստով]] ([[1474]]), ինչպէս նաեւ [[Նովկորոտի հանրապետութիւն|Նովկորոըի հանրապետութիւնը]] ([[1478]]), [[Տուեր]]ը ([[1485]]), հողատարածքներ [[Վեատկա]]յէն ու [[Ռեազան]]էն: [[1480]] թուականին Մոսկուայի իշխանը կարողացաւ վերջնականապէս անկախացնել Ռուսաստանը: Իշխանը զինք կը յայտարարեն ''մոսկուայի ցար եւ համայն Ռուսիոյ ղեկավար'': Որմէ ետք, ան կը հաւասարի արեւմտաեւրոպական տիրակալներուն եւ նոր էջ կը բացուի Ռուսաստանի պատմութեան մէջ։ Իւան III-ը ժառանգորդ նշանակեց իր երկրորդ կնոջմէ՝ [[Բիւզանդիոն]]ի կայսերական գահաժառանգ Սոֆիայ Պալէոլոգոս իշխանուհիէն ունեցած աւագ որդիին՝ [[Վասիլի III (արեւմտահայերն)|վասիլի]]ին: === Ռուսական թագաւորութիւն === Այսպիսով, [[XIV դար|XIV]]—[[XVI դար]]երուն Մոսկուայի շուրջը ստեղծուած է ռուսական կեդրոնացուած պետութիւն՝ [[Մոսկուայի մեծ իշխանութիւն]]ը, որ կը ներարէր Հյուսիսարեւելեան եւ Հիւսիսարեւմտեան Ռուսիոյ տարածքները։ [[Պատկեր:Vasnetsov Ioann 4.jpg|մինի|upright|[[Իվան Ահեղ IV|Իվան Ահեղ]]]] [[Ռիւրիկովիչներ]]ու տոհմի վերջին ներկայացուցիչը [[Իվան IV Ահեղ]]ն էր ([[1533]] – [[1547]]): Ան կը վարէր [[Ոսկէ Յորդայ]]յի խաներու դէմ պայքարը շարունակելու, պետութեան արեւելեան սահմանները ընդարձակելու եւ արեւմուտքի մէջ [[Պալթիկ ծով]]ու ափերուն տիրելու քաղաքականութիւն: [[Լիւոնեան պատերազմ]]ի ընթացքին ([[1558]]–[[1583]]) առաջին յաջողութիւններէն ետք Ռուսաստանը հարկադրուած էր միաժամանակ պատերազմել [[Լիտուայ]]յի, [[Լեհաստան]]ի, [[Դանիա]]յի եւ [[Շուէդիա|շուետիա]]յի դէմ: Ի վերջոյ պարտութիւն կրեց եւ կարողացաւ պահպանել միայն [[Նեւայ (գետ)|նեւայ]]յի գետաբերանը: Ռիւրիկովիչներու դինաստիան կը հեռանայ Ռուսաստանի պատմութեան ասպարէզէն: [[1603]]—[[1613]] թուականները ռուսներուն համար ճգնաժամային էին. երկիրը կասպատակեն [[Շուէդիա|շուետները]] եւ [[Լեհաստան|լեհերը]]: Մոսկուայի մէջ գահ կը բարձրանայ [[Ռոմանովներ]]ու արքայատոհմը՝ [[Միխայիլ Ռոմանով|միխայիլ I]]-ի ([[1613]] – [[1645]]) առաջնորդութեամբ: Արքայատոհմը կը ղեկավարէ 3 դար՝ մինչեւ [[1917]] թուականի [[փետրուարեան յեղափոխութիւն]]ը: [[Պատկեր:Yermak Timofeyevich.jpg|մինի|upright|[[Կապիտան Երմակ]]|ձախից]] XVI դարու վերջը — [[XVII դար]]ու կէսերուն երկրին մէջ ձեւաւորուած են ճորտատիրական յարաբերութիւնները: [[XVII]] դարու սկզբին ռուսերը ետ մղած են երկիր ներխուժած [[Ռեչ Պոսպոլիտա]]յի եւ [[Շուէդիա|շուետիա]]յի զօրքերը, իսկ [[1654]] թուականին Ռուսաստանի կազմի մէջ է մտած [[Ուգրաինա]]ն: [[XVI դար]]ուն ռուսերը [[Կապիտան Երմակ]]ի գլխաւորութեամբ կը տիրանան [[Սիբիր]]ին: Այսպիսով՝ [[XVI դար|XVI]]—[[XIX դար]]երուն Հիւսիսի, [[Պովոլժիէ]]ի, [[Ուրալ]]ի, [[Սիբիր]]ի, [[Հեռաւոր Արեւելք]]ի տարածքներու միացման եւ շարք մը ոչ ռուս ժողովուրդներու միաւորման միջոցով կը սկսի կազմաւորուիլ բազմազգ [[Ռուսական կայսրութիւն]]ը: ԺԷ. դարու վերջը եւ ԺԸ. դարու առաջին քառորդը յատկանշուած են Մեծն Պետրոս (1682-1725) կայսեր բարեփոխութիւններով, որոնք էապէս նպաստած են երկիրին հանրային-տնտեսական եւ մշակութային զարգացման: Պետրոս Ա. արքայ (ցար) կը հռչակուի 1682 թուականին՝ 10 տարեկան հասակին: Երկիրը ինքնուրոյն կը սկսի կառավարել 1689-էն սկսեալ: Մանուկ հասակէն հետաքրքրութիւն ունեցած է [[գիտութիւն]]ներու եւ եւրոպական ապրելաձեւին նկատմամբ, առաջինը ռուսական ցարերէն եկրարատեւ ճանապարհորդութիւն կատարած է [[Արեւմտեան Եւրոպա]]յի երկիրներով: [[1698]] թուականին վերադառնալով Ռուսաստան նախաձեռնած է լայնածաւալ եւ արմատական բարեփոխումներ: Պետրոս Առաջինի գլխաւոր ձեռքբերումներէն է Ռուսաստանի տարածքներու ընդլայունումը Պալթիկ ծովու առափնեայ շրջաններու ընդգրկման միջոցով՝ Շուէտիայի դէմ [[Հիւսիսային պատերազմ|մեծ հիւսիսային պատերազմ]]ին տարած յաղթանակի միջոցով: Ան թոյլ տուաւ անոր [[1721]] թուականին Ռուսաստանը հռչակել [[կայսրութիւն]] եւ ընդունիլ [[կայսր]]ի տիտղոսը: Պետրոս Առաջինը վախճանած է [[1725]] թուականին, սակայն անոր ստեղծած պետութիւնը շարունակած է եռանդուն կերպով զարգանած եւ ընդլայնուած [[18-րդ դար]]ու ամբողջ ընթացքին: [[1703]] թուականին [[Պետրոս Մեծ]]ը կը հիմնէ [[Սանկտ Փեթերսպուրկ]]ը, որ [[1712]] թուականին կը դառնայ նոր Ռուսաստանի նոր մայրաքաղաքը: Ան ռուսական՝ թիւով արդէն չորրորդ մայրաքաղաքն էր՝ Նովկորոտէն, [[Կիեւ]]էն եւ [[Մոսկուա]]յէն ետք: === Ռուսական կայսրութիւն === [[Պատկեր:Peter der-Grosse 1838.jpg|մինի|upright|[[Պետրոս Մեծ]]]] [[1721]] թուականին Ռուսաստանի թագաւոր [[Մեծն Պետրոս]]ը իրեն [[կայսր]] կը հռչակէ, որմէ ետք կը սկսի Ռուսաստանի պատմութեան ամենահարուստ՝ կայսերական էջը, որ կը տեւէ 2 դար՝ մինչեւ [[1917]] թուականի [[Փետրուարեան յեղափոխութիւն]]ը եւ [[Ռուսաստանի Հանրապետութիւն|Ռուսաստանի Հանրապետութեան]] հռչակումը։ [[Պատկեր:DvortsovajaploštšadDSCN0606.JPG|մինի|Սենթ Փեթերսպուրկի կեդրոնական՝ Պալատական հրապարակը|ձախից]] Ռուսաստանը կայսրութիւն հռչակուած է [[Շուէդիա|շուետիա]]յի եւ Ռուսաստանի միջեւ տեղի ունեցած [[Հիւսիսային պատերազմ]]ի արիւնքին, որուն ռուսերը փայլուն յաղթանակ տարած էին, եւ Պետրոս կայսեր խօսքով, բացած էին «պատուհան դէպի Եւրոպա»<ref>{{Cite web |url=http://elib.ispu.ru/library/history/index.html |title=elib.ispu.ru |accessdate=2016-02-08 |archive-date=2010-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100303132349/http://elib.ispu.ru/library/history/index.html |dead-url=yes }}</ref>։ Խօսքը դէպի ծով ելքի մասին է։ [[[[Պալթեան Ծով|Պալթեան Ծով]]]]ու արեւելեան ափերը անցած էին Ռուսաստանին, եւ ծով թափող [[Նեւա (գետ)|Նեւա գետ]]ի գետաբերանին կայսրը հիմնած էր նոր մայրաքաղաք-նաւահանգիստը՝ [[Սենթ Փեթերսպուրկ]]ը։ Սենթ Փեթերսպուրկ Ռուսաստանի ոչ միայն վարչաքաղաքական, այլեւ ռազմական ու մշակութային նոր կեդրոնը պէտք է դառնար։ Արուեստներուն ու գիտութիւններուն նպաստելու համար կայսերական հրովարտակով [[1724]] թուականին հրովարտակով կը բացուի Ռուսաստանի առաջին բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւնը՝ [[Սենթ Փեթերսպուրկի համալսարան]]։ Պետրոս Մեծին կը յաջորդէ իր կինը՝ [[Եքաթերինա I]]-ը ([[1725]]-[[1727]]), ապա իր թոռը՝ [[Պետրոս II]]-ը ([[1727]]-[[1730]]): Վերջինիս օրով կարճ ժամանակով մայրաքաղաքը կը տեղափոխուի [[Մոսկուա]]: Ապա ռուսական գահին կը բարձրանայ Պետրոս Մեծ կայսեր եղբօր՝ [[Իվան V]]-ի դուստրը՝ Աննա Իոանովնան ([[1730]]-[[1740]]): Ռուսական կայսրութիւնը բարգաւաճման ու զարգացման նոր էջ կը բանայ [[18-րդ դար]]ուն` [[Ելիզաւէտայ I|ելիզաւէտայ I Պետրովնայ]] ([[1741]]-[[1761]]) եւ [[Եքաթերինա II Մեծ]] ([[1762]]-[[1796]]) կայսրուհիներու օրով: Ռուսաստանը վերջնականապէս կը հաստատուի [[Եւրասիայ]] մայրցամաքի հիւսիսային ափերուն եւ կը շարժի դէպի կեդրոնական շրջաններ: Դեռեւս Պետրոս Մեծի ժամանակներէն կը ծրագրուէր արշաւանքներ կատարել [[Օսմանեան կայսրութիւն|օսմանեան կայսրութեան]] եւ [[Իրան]]ի վրայ, ամրապնդել դիրքերը [[Միջին Ասիա|Միջին Ասիոյ]] եւ [[Հեռաւոր Արեւելք]]ի մէջ։ Մայրաքաղաք Փեթերսպուրկը պէտք է զարդարուէր նոր շինութիւններով եւ դառնար խոշոր նաւահանգիստ: Այս եւ այլ խնդիրները լուծում կը գտնեն կայսրուհիներու դարաշրջանին: Ռուսաստանը եւրոպական երկրներու շարքին ձեռք կը բեռէ հզօր կայսրութեան համբաւ: [[Պատկեր:Carle Vanloo, Portrait de l’impératrice Élisabeth Petrovna (1760).jpg|մինի|upright|ձախից|[[Ելիզավետա I]] ([[1741]]-[[1761]])]] [[Պատկեր:Profile portrait of Catherine II by Fedor Rokotov (1763, Tretyakov gallery).jpg|մինի|upright|[[Եքաթերինա II Մեծ]] ([[1762]]-[[1796]])]] Եքաթերինա II կայսրուհիին օրով Ռուսաստան դիւանագիտական կապեր կը հաստատէ եւ կը խորացնէ [[Ճափոն|Ճափոնի]], [[Չինաստան]]ի, ինչպէս նաեւ` [[Անգլիա|Անգլիոյ]], [[Պրուսիա]]յի ու [[Ֆրանսա]]յի հետ: Մեծ նուաճումներ կ’արձանագրուի մշակոյթի եւ գիտութեան բնագաւառներուն մէջ։ Սենթ Փեթերսպուրկի համալսարանի շրջանաւարտներէն [[Միխայիլ Լոմոնոսով]]ը [[1755]] թուականին կը հիմնադրէ [[Մոսկուայի պետական համալսարան]]ը: [[1764]] թուականին կայսրուհին կը հիմնադրէ [[Էրմիտաժ]]ը: [[1768]] թուականին կը սկսի ռուս-թրքական պատերազմը: Անիկա 4-րդ պատերազմն էր Օսմանեան կայսրութեան դէմ. միւս երեքը տեղի ունեցած էին (1568–1570), (1676-1681) եւ (1686-1700) թուականներուն եւ էական տարածքային կամ տնտեսական փոփոխութիւններ չէին բերած Ռուսաստանի կեանքի ընթացքին: 6 տարի տեւած պատերազմի (1768-1774) ընթացքին ռուսերը կը գրաւեն [[Ղրիմ]]ը, [[Սեւ Ծով|Սեւ ծովու]] հիւսիսային ափերը, [[Հիւսիսային Կովկաս]]ը: Կայսրութեան սահմաններուն մէջ կը մտնէ [[Ազովի ծով]]ը եւ ռուսերը ելք կ’ունենան արդէն ոչ միայն [[Կասպից ծով|կասպից]], այլեւ՝ Սեւ ծով: Անոր հետ Ռուսաստանը վերջնականապէս կը դադարի ցամաքային պետութիւն ըլլալէ, եւ ելք կ’ունենայ դէպի հարաւային երկիրներ: [[Պուլղարիա|Պուլղարիոյ]] Քիւչուկ Կայնարջի գիւղին մէջ կը կնքուի հաշտութեան պայմանագիր, ըստ որուն թրքական սուլթանը կը հրաժարի վերոնշեալ տարածքներէն եւ [[Ղրիմի խանութիւն]]ը կը յանձնէ Ռուսաստանի հովանաւորութեան: Բացի այդ՝ ռուսական ռազմական ու առեւտրական նաւերուն Սեւ ծովուն մէջ ազատ երթեւեկելու իրաւունք կը տրուի: Հիւսիսային Կովկասը քրիստոնէաներով բնակեցնելու համար Եքաթերինա կայսրուհին յատուկ հրովարտակով հայերուն կը հրաւիրէ երթալ եւ բնակիլ այնտեղ: [[Նախիջեւանի խանութիւն|նախիջեւանի]] հայերը [[Նոր Նախիջեւան]]ի քաղաքը կը հիմնեն, որու հիմքին մէջ յետագային կը կառուցուի [[Տոնի Ռոստով]]ը, [[Երեւանի խանութիւն|արարատեան դաշտ]]ի հայերը՝ [[Արմաւիր (քաղաք Ռուսաստանի մէջ)|արմաւիր]]ը: Կը հիմնադրուի նաեւ գիւղեր եւ աւաններ: Հայկական բնակավայրերուն մէջ կը հաստատուի նաեւ յունական եւ ռուսական բնակչութիւն, կը կառուցուի վանքեր եւ եկեղեցիներ, դպրոցնէր: Նոր շունչ կը ստանայ Ղրիմի հայ գաղութը: Կայսրութեան մայրաքաղաք Սանկտ Փեթերսպուրկի կեդրոնը կը կառուցուի հայկական եկեղեցի, որ կանգուն է մինչեւ այսօր՝ շուրջ 2.5 դար: Եկեղեցին կը կոչուի Եքաթերինա II-ի անունով՝ [[Սուրբ Կատարինէ եկեղեցի (Սանկտ Բեթերսպուրկ)|սուրբ Կատարինէ]]: Շուրջ 15 տարի ետք ռուսերը նոր պատերազմ կը յայտարարեն [[Օսմանեան կայսրութիւն|օսմանեան կայսրութեան]] դեմ: Այս անգամ պատերազմը կը տեւէ շուրջ 4 տարի՝ ([[1787]]–[[1791]]): Ռուսերը կը շարունակեն նուաճումները Սեւ ծովու ափին եւ կը հասնին [[Դնեստր|դնեստր գետ]]: Վերջինս կը դառնայ կայսրութեան սահմանը: Ռուսերը կը գրաւեն Իզմայիլ ամրոցը: [[Մոլդաւիա]]յի Եաշ քաղաքին մէջ կնքուած հաշտութեամբ [[Կոստանդնուպոլիս]]ը կը ճանչցուի Ռուսական կայսրութեան իրաւունքները Սեւ ծովու ամբողջ հիւսիսային ափամերձ տարածքին: Այս եւ այլ պատեզմներուն զօրավարական տաղանդով մեծ հռչակ է ձեռք կը բերէ [[Ալեքսանտր Սոււորով]]ը, որ ստացած էր զինուորական հրամանատարի ամենաբարձր՝ [[գեներալիսսիմուս]]ի կոչում: Ռուսաստանը իր տիրապետութիւնը կը հաստատէ [[Ամերիկա]] աշխարհամասին մէջ. կը հիմնուի [[Ալեասկայի գաղութ]]ը՝ [[Հիւսիսային Ամերիկա]]յի [[Ալեասկա (թերակղզի)|Ալեասկա թերակղզ]]իի եւ [[Ալեասկա (նահանգ)|հարակից շրջաններու հետ միասին]]։ [[Պատկեր:Alexander I of Russia by F.Kruger (1837, Hermitage).jpg|մինի|upright|ձախից|[[Ալեքսանտր I]] ([[1801]]–[[1825]])]] [[Պատկեր:Youngemperoralexander.jpg|մինի|upright|Ալեքսանտր Պավլովիչ՝ արքայազն ժամանակ, Եքաթերինա II-ի կիսանդրիի հետ]] [[19-րդ դար]]ը կայսրութեան պատմութեան մէջ կը նշանաւորուի այն բանով, որ Ռուսաստանի մէջ գահ կը բարձրանան գերմանացի կայսրեր: Դեռ [[1762]] թուականին գահ բարձրացած [[Պետրոս III]]-ը արդէն հօր կողմէն գերմանաացի էր, իսկ անոր կինը՝ Եքաթերինա II Մեծը, բնիկ գերմանացի էր։ Վերջինիս մահէն ետք գահ կը բարձրանայ [[Պաւել I]]-ը ([[1796]]–[[1801]]): Յաջորդ կէս դարը կ’իշխեն իր որդիները՝ [[Ալեքսանտր I]]-ը ([[1801]]–[[1825]]) եւ [[Նիքոլա I]]-ը ([[1825]]–[[1855]]): Կայսր եղբայրները շարունակած են իրենց նախորդներու նուաճողական քաղաքականութիւնը: Մասնաւորապէս Ալեքսանտր I կայսեր օրով Ռուսաստանը կ’ընդարձակէ իր տիրոյթները հարաւի եւ արեւմուտքի մէջ։ Կայսր թագադրուելու առաջին իսկ տարին՝ [[1801]] թուականին, Ալեքսանտրը Ռուսաստանին կը միացուի Արեւելեան [[Վրաստան]]ը` Քարթլի-կախեթի թագաւորութիւնը, իսկ 3 տարի ետք` [[1804]] թուականին, կը սկսի [[Ռուս-պարսկական պատերազմ (1804—1813)|ռուս-պարսկական առաջին պատերազմը]]: Պատերազմը կ’աւարտի [[1813]] թուականին՝ Ռուսաստանի յաղթանակով: [[12 Հոկտեմբեր]]-ին նախկին [[Ղարաբաղի խանութիւն|ղարաբաղի խանութեան]] [[Գիւլիստան]] գիւղին մէջ կը կնքուի [[Գիւլիստանի պայմանագիր|հաշտութեան պայմանագիր]], ըստ որուն [[Իրան]]ը կը ճանչնայ Ռուսաստանի իրաւունքները [[Անդրկովկաս]]ի վրայ՝ բացի [[Երեւանի խանութիւն|երեւանի]] ու [[Նախիջեւանի խանութիւն]]ներէն: [[1806]] թուականին, ռուս-պարսկական պատերազմի ընթացքին, [[Անգլիա|Անգլիոյ]] եւ [[Ֆրանսա]]յի հրահրմամբ, Օսմանեան կայսրութիւնը պատերազմ կը յայտարարէ Ռուսաստանի դէմ: Այդ թիւով 6-րդ ռուս-թրքական պատերազմն էր, որ աւարտեցաւ [[1812]] թուականին՝ Ռուսաստանի փայլուն յաղթանակով: Ռուսերը ոչ միայն չկորսցուցին Ղրիմը եւ Սեւ ծովու հիւսիսային ափերը, այլեւ նուաճեցին [[Մոլդաւիա]]յի ժամանակակից տարածքը՝ [[Բեսարաբիա]]ն: Ռուսական կայսրութեան յաջորդ քայլը պէտք է ըլլար Սեւ ծովու արեւելեան՝ կովկասեան ափերուն իր տիրապետութեան հաստատումը: [[1808]]-[[1809]] թուականներուն տեղի կ’ունենայ ռուս-շուէտական հերթական պատերազմը, եւ Ռուսաստանը ստիպուած է կ’ըլլայ պատերազմիլ 3 ճակատով: Սակայն ռուսական զօրքերը պարտութեան կը մատնեն [[Շուէտիա]]ն, եւ [[1809]] թուականին անոնցմէ կը խլէ [[Ֆինլանտա]]յի իշխանութիւնը: Ռուսական պետութիւնը կը վերածուի անյաղթելի ու անընդհատ հզօրացող տէրութեան: Անոր բանակը Եւրոպայի մէջ ձեռք կը բերէ անյաղթելիի համբաւ: 1809 թուականին Ալեքսանտրը կը թագադրուի նաեւ որպէս [[Ֆինլանտայի մեծ իշխան]]: [[1812]] թուականին Ռուսաստանին պատերազմ կը յայտարարուի Ֆրանսայի կայսր [[Նապոլէոն Բոնապարտ]]ը: Ան նուաճած էր ցամաքային Եւրոպայի հսկայական մասը, եւ նպատակ ունէր գրաւել Ռուսաստանը: Մինչ այդ ձախողած էր Նապոլէոնի արշաւանքը [[Եգիպտոս]], որ գրաւելէ ետք ան նպատակ ունէր արշաւել [[Հնդկաստան]]: Այսպիսով՝ կը սկսի ռուս ժողովուրդի [[հայրենական պատերազմ]]ը: Յաջողութիւնը սկզբը ֆրանսացիներու կողմն էր, որոնք կը հասնին մինչեւ Ռուսաստանի կեդրոնական նահանգները եւ կը մօտենան Մոսկուայի մատոյցներուն: [[26 Օգոստոս]] [[1812]] թուականին ([[7 սեպտեմբեր]]) տեղի ունեցաւ [[Բորոդինոյի ճակատամարտ]]ը: Երկու կողմերէն զոհուեցան շուրջ 80 հազար զինուոր: Ռուսական զօրքերը [[Միխայիլ Կուտուզով]]ի գլխաւորութեամբ ջախջախեցան Նապոլէոնի բանակին: Ազատագրելով ռուսական տարածքները ֆրանսական զօրքերէն՝ Ռուսաստանը շարունակեց թշնամիի ջախջախումը [[Եւրոպա]]յի մէջ։ Նապոլէոնին պարտութեան մատնելէ ետք կնքուեցաւ համաեւրոպական հաշտութիւն, ըստ որուն եւրոպական տէրութիւնները համաձայնեցան Ռուսաստանի զիջիլ [[Վարշաւայի դքսութիւն]]ը` [[Լեհաստան]]ը: Ալեքսանտրը թագադրուեցաւ որպէս Լեհաստանի թագաւոր ([[1815]]–[[1825]]): [[Պատկեր:Alexandra Fedorovna with children by G.Dawe (1820s, Russian museum).jpg|մինի|upright|ձախից|Նիքոլա կայսեր կինը՝ Ալեքսանդրա, իրենց երեխաներու՝ ապագայ կայսր Ալեքսանդր II-ի եւ Մեծ իշխանուհի Մարիայի հետ]] [[Պատկեր:Franz Krüger - Portrait of Emperor Nicholas I - WGA12289.jpg|մինի|upright|[[Նիքոլա I]]([[1825]]–[[1855]])]] Դեկտեմբեր [[1825]]-ին հանկարծամահ կ’ըլլայ Ալեքսանտր կայսրը, եւ անոր կը յաջորդէ 30-ամեայ եղբայրը՝ Նիքոլան։ Ռուս զինուորականութեան մէկ մասը կ’ապստամբի եւ չի ճանչնար անոր իշխանութիւնը։ Պատմութեան մէջ այս ընդվզումը յայտնի է «[[Դեկաբրիստներու ապստամբութիւն]]» անունով։ Ան կ’աւարտի ապստամբներու պարտութեամբ, որոնք աքսորի կ’ենթարկուին։ Նիքոլա I-ը կը ժառանգէ ոչ միայն Ռուսաստանի կայսերական, այլեւ [[Լեհաստան]]ի թագաւորական ու [[Ֆինլանտա]]յի իշխանական թագը։ [[1826]] թուականին, օգտուելով Ռուսաստանի մէջ ստեղծուած իրավիճակէն, պարսից գահաժառանգ [[Աբբաս-Միրզա]]ն կը յարձակի կայսրութեան հողերու վրայ՝ ձգտելով վերանուաճել կորսնցուցած տարածքները։ [[Պարսիկներ]]ուն դիմադրութիւն ցոյց կու տայ [[Շուշիի Բերդ|Շուշիի բերդը]]։ Ռուսական բանակը արագ ուշքի կու գայ եւ կ’անցնի յարձակման։ Յաջորդ տարին անոնք կը գրաւեն [[Երեւան]]ը, ապա՝ [[Նախիջեւան]]ը։ [[Ռուսներ]]ուն մեծ օգնութիւն են ցույց կու տան հայ կամաւորական ջոկատները եւ տեղի հայ բնակչութիւնը։ Ռուսերը կը գրաւեն [[Արեւելեան Հայաստանը Ռուսական կայսրութեան կազմին մէջ|Արեւելեան Հայաստանի]] միւս քաղաքները՝ [[Խոյ (գիւղ)|Խոյը]], [[Ուրմիա (գիւղ)|Ուրմիան]], [[Մակու (գիւղ)|Մակուն]] եւ կը մօտենայ [[Թաւրիզ]]ի մատոյցներուն։ Պարսիկները հաշտութիւն կը խնդրէ։ [[1828]] թուականին կը կնքուի [[Թուրքմենչայի պայմանագիր|Թուրքմենչայի հաշտութիւն]]ը, ըստ որուն պարսկական կողմը կը ճանչնայ Ռուսաստանի իրաւունքները ամբողջ Անդրկովկասի, որոնցմէ են՝ Արեւելեան Հայաստանի հիւսիսային գաւառներու վրայ։ Հարաւային հատուածին մէջ կը գտնուին [[Մակուի խանութիւն|Մակուի]], [[Ուրմիոյ խանութիւն|Ուրմիայի]], [[Խոյի խանութիւն]]ները ետ կը վերադարձուին [[Իրան]]ին։ Երկու պետութիւններու միջեւ կը հաստատուին բարիդրացիական դիւանագիտական յարաբերութիւններ։ [[Պատկեր:Russian Empire (1867).svg|մինի|աջից|Ռուսական կայսրութիւնը [[1866]] թուականին]] [[1828]] թուականին կը սկսի ռուս-թրքական հրթական պատերազմը։ Ան կը մղուի 2 ճակատներով՝ բալկանեան եւ կովկասեան։ [[Բալկանեան թերակղզի|Բալկանեան թերակղզ]]իին մէջ ռուսական զօրքերը կ’ազատագրեն [[Ռումինիա|Ռումինիոյ]] եւ [[Պուլղարիա|Պուլղարիոյ]] տարածքը, կը գրաւէ [[Ադրիանապոլիս]]ը եւ կը մօտենայ մայրաքաղաք [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլ]]սին։ Կովկասեան ճակատին ռուսերը կը գրաւեն Սեւ ծովու արեւելեան ափերը՝ [[Աբխազիա]]ն, [[Իմերեթիա]]ն եւ [[Քութայիս]]ը, ինչպէս նաեւ՝ [[Ախալցխա]]ն եւ [[Ախալքալաք]]ը։ Կ’ազատագրուի, բայց պատերազմի աւարտէն ետք Թուրքիոյ կը վերադարձուի [[Արեւմտեան Հայաստան]]ի մեծ մասը՝ [[Կարս]]ը, [[Էրզրում]]ը, [[Մուշ]]ը եւ [[Պայազիտ]]ը։ [[1829]] թուականին կնքուած Ադրիանապոլսոյ պայմնագրով Ռուսաստանը կը հաստատէ իր տիրապետութիւնը վերոնշեալ տարածքներուն մէջ։ [[1861]] թուականին կառավարութեան անցուցած գիւղացիական բարեփոխման արդիւնքին մէջ հիմնականին վերացուեցաւ ճորտատիրական իրաւունքը։ [[19-րդ դար]]ու վերջին - [[20-րդ դար]]ու սկզբին երկրին մէջ կազմաւորուեցան քաղաքական կուսակցութիւններ։ [[1904]]-[[1905]] թուականներու ռուս-ճաբոնական պատերազմի ընթացքին կրած պարտութիւնը աւելի սարսափելի դարձուց երկրին իրավիճակը եւ պատճառ դարձաւ 1905-1907 թուականներու յեղափոխությեան, որուն հետեւանքով Ռուսաստանը դարձաւ սահմանադրական հանրապետութիւն, հիմնադրուեցաւ խորհրդարանը՝ Պետական դուման։ Ռուսաստանը [[Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմին]] ([[1914]]-[[1918]]) մասնակցած է [[Անտանտ]]ի կազմին մէջ։ === Փետրուարեան յեղափոխութիւն։ Ռուսաստանի հանրապետութիւն === [[Պատկեր:Patrol of the February revolution.jpg|upright=1.25|մինի|Տեխնոլոգիական հիմնարկի մօտ քաղաքացիական հագուստով ոստիկաններու ձերբակալումը, [[Պետրոգրադ]], [[1917]] թ]] 27 [[Փետրուար]] [[1917]]-ին Ռուսաստանի [[մայրաքաղաք]] Պետրոգրադի մէջ տեղի ունեցած յեղափոխութեամբ ցարական իշխանութիւնը փոխարինուեցաւ [[ժամանակաւոր կառավարութիւն|ժամանակաւոր կառավարութեամբ]]՝ իշխան Լիովի գլխաւորութեամբ, եւ Պետրոգրադի բանուորներու եւ զինուորներու խորհուրդով փաստօրէն երկրին մէջ հաստատուեցաւ երկիշխանութիւն։ [[Ս. Փեթերսպուրկ|Ռուսաստանի մայրաքաղաքին մէջ]] [[հոկտեմբեր]] [[1916]]-էն մինչեւ [[փետրուար]] [[1917]] աշխատաւորական դասակարգային պայքարը հետզհետէ կ’աճէր։ [[23 փետրուար]]-ը, ըստ հին տոմարի, Ռուսաստանի մէջ [[8 մարտ]]-էր՝ [[Կանանց միջազգային օր]]ը։ Այդ օրը գործադուլի կը մասնակցէին 90 000 բանուորներ եւ բանուորուհիներ։ Կանանց միջազգային օրը Բեդրոկրատի մէջ նշուեցաւ մարտական ցոյցերու, ժողովներու ու [[ոստիկանութիւն|ոստիկանութեան]] հետ արիւնալի բախումներու ձեւով Աշխատաւորական շարժման կեդրոնը տեղաւորուած էր մայրաքաղաքի Վիբորգի՝ մասին մէջ, ուր կը գտնուէին քաղաքի շատ խոշոր ձեռնարկութիւններ։ Քաղաքի միւս շրջաններուն մէջ, ըստ գաղտնի ոստիկանութեան, նոյն օրը ցոյցեր եղած չէին, բայց ցարական իշխանութիւնը արդէն ներ քաշած էր որոշ զօրամասեր ոստիկանութեան աջակցելու համար, որոնք դեռ չէին միջամտեր դասակարգային դիմակաութեան։ Շարժման գերլարուածութեան կէտը դարձաւ կանանց ցոյցը Պետական Դումային պահանջելով՝ «Հա’ց տուեք»։ Սակայն, ցարական վարչակարգը ի վիճակի չէր բավարարելու նոյնիսկ աշխատաւորութեան եւ մանր բուրժուաներու մեծամասնութեան հիմնական սոցիալական կարիքները։ Կանանց միջազգային օրը Բեդրոկրատի մէջ աւարտեցաւ առանց զոհերու։ [[24 փետրուար]]-ին յեղափոխական շարժումը սկսաւ աւելի զարգանալ։ Գործադուլէն դուրս եկան Բեդրոկրատի արդիւնաբերական աշխատաւորներու մօտ 50 տոկոսը։ Չնայած անոր, որ բանուորներն ու բանուորուհիները եկած էին իր «սեփական» ձեռնարկութիւնները, սակայն անոնք չսկսան աշխատիլ, այլ ժողովներ ու ցոյցեր կը կազմակերպէին, որպէսզի ցոյց տան իրենց սոցիալական զայրոյթը հզօր պրոլետարական փողացային շարժման ձեւով: Ցուցարարներու հիմնական կարգախօսները հետեւեալներն էին՝ «հա’ց տուեք», «կորչի’ պատերազմը» եւ «կորչի’ ինքնակալութիւնը»: Մարդկանց ահռելի զանգուածները կը շարժէին քաղաքի մէկ տարածքէն միւսը, թէեւ ոստիկանութիւնը եւ զօրքը կը ցրուէին մարդկանց, անոնք միեւնոյնը կը հաւաքէին ու կ’ամբողջացնէին ամբողջ հրապարակներն ու պողոտաները: Շնորհիւ այս ցարական ռէակցիայի դէմ հզօր ցոյցերուն, պայքարին նէր կը քաշուէին քաղաքի այլ շրջաններ եւ բնակչութեան նոր սոցիալական խումբեր: [[Պատկեր:Объявление командующего войсками Петрогардского военного округа 25 февраля 1917.jpg|մինի|upright|ձախից|Գեներալ Խաբալովի հայտարարութիւնը, [[25 փետրուար]]]] [[24 փետրուար]]-ին տեղի ունեցան առաջին անվեհեր շփումները գործադուլաւոր եւ ցուցարար Բեդրոկրատի աշխատաւորներու եւ մայրաքաղաքին մէջ դասաւորուած բանակի ստորաբաժանումներուն հետ: Վիրաւոր եւ հիւանդ զինուորները հիւանդանոցի պատուհաններէն բարեկամաբար ձեռք կ’ընէին ցուցարարներուն: Սակայն, վերջինները կազակներու անընդհատ յարձակումներու թիրախ էին, բայց այդ յարձակումները չունէին հետեւողականութիւն: Ռուսաստանի համար ապարդիւն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքին ռազմական սպանդը եւ անոր յաջորդող սոցիալական դժգոհութիւնը, իր հետքը ձգած էր նոյնիսկ կազակներու մօտ: Այդ նոյն օրը տեղի կ’ունենային առաջին խօսակցութիւնները բանուորններու եւ կազակներու միջեւ, որ յետագայ յեղափոխական գործընթացին կարեւոր դեր խաղացին: Սակայն, աւելի ուշ, ցարական ռէակցիան ցուցարարներու դէմ ուղարկեց կիսահարբած դրագուններուն, որոնք յարձակեցան սուսերներով բանուորներու ու բանուորուհիներու վրայ։ Այդ ժամանակ, երբ անոնք ցոյց կու տային ոստիկաններուն իրենց լրիւ ատելութիւնը քարերու եւ երկաթի կտորներու տեսքով, պայքարող խումբը կը փորձէր զինուորներուն իրենց կողմը բերել: [[24 փետրուար]]-ի ցուցարարներու եւ գործադուլաւորներու շարքին մէջ էին, «էրիքսոն» գործարանի ամբողջ աշխատակազմը՝ Վիբորգի շրջանի ամենախոշոր ընկերութիւններէն մէկը: Առաւօտեան ժողովէն ետք 2500 բանուորներէն ու բանուորուհիներէն բաղկացած շարասիւնը երթով շարժեցաւ դէպի Սամպոնիեւսկի պողոտայ: Ճանապարհին ան բախումի ենթարկուեցաւ կազակնեու մէկ ջոկատէն: Սկզբէն սպաները, իսկ յետոյ «հասարակ» կազակները, ձիերով խցկուեցան ցուցարարներու ամբոխին մէջ, բայց անոնցմէ ոմանք բարեկամաբար կը ժպտէին բանուորներուն, նոյնիսկ ձեռքով կ’ընէին: Կազակները բաց չէին խախտեր կարգապահութիւնը, բայց նաեւ չէին ցրուեր բանուորներուն: Որոշ ժամանակ ետք, նոյնիսկ բանավէճեր սկսան առանձին կազակներու եւ բանուորներու միջեւ։ Սպաները անոր արձագանքեցին հրամանով փակել փողոցը, որպէսզի արգելափակել «էրիքսոն»-ի բանուորներու շարժումը: Կազակները կատարեցին իրենց հրամանը կանգնելով շարժման դիմաց, սակայն անոնք առանց դիմադրութիւն ցոյց տալու թոյլ տուին բանուորներուն շարունակել իրենց ճանապարհը: Անոնք զինուորական կարգապահութեան առաջին ճեղքուածքներն էին, որուն հրամանատարը հասաւ իր պայքարի արդիւնքին մէջ: [[Պատկեր:Workers and soldiers of February Revolution.svg|thumb|upright=1.25|Աշխատաւորներու քանակը, որոնք պայքարին կը մասնակցէին եւ այն զինուորներու քանակը, որոնք անցան ապստամբներու կողմը [[Բեդրոկրատ]]ի մէջ, [[23 փետրուար]]-[[1 մարտ]] ([[8 մարտ]]-[[14 մարտ|14]]), [[1917]] թ<ref>Великий Октябрь. Атлас. — М.: Главное управление геодезии и картографии при Совете министров СССР, 1988. — С. 48.</ref>]] [[25 փետրուար]]-ին գործադուլաւորներու քանակը աւելի մեծացաւ: Համաձայն կառավարութեան տուեալներուն, այդ օրը գործադուլի կը մասնակցէին 240 000 բանուորներ եւ բանուորուհիներ: Բացի այդ, աւելի գիտակից բաժինը կողմէն, արդէն դասակարգային հակամարտութեան անմիջական գործողութեան մէջ ներգրաւուած էին գիտակցութեան առումով յետամնաց պրոլետարիատը: Խոշոր ձեռնարկութիւններու բանուորները օգնութեան ուժ ստացած էին բանուորներու ու բանուորուհիներու կողմէն, որոնք կ’աշխատէին փոքր ձեռնարկութիւններու մէջ, բայց հիմա դադրած էին աշխատանքը: Գործադուլին միացած էին նաեւ ուսանողներն եւ գիմնազիստները: Փորձեր կը կատարուէին կազմակերպել բացօթեայ ժողովներ: Ցարական գաղտնի ոստիկանութեան ու գործադուլաւոր եւ ցուցարար պրոլետարիատի միջեւ հակամարտութիւնը կ’ընդունէր զինուած ընդհարման բնոյթ: [[Ալեքսանտր III]]-ի, յուշարձանի մօտ ելոյթ ունեցողներէն մէկը վիրաւորուած էր ոստիկաններու կողմէն, որոնք կը կրակէին ցուցարարներուն թաքստոցներու ետեւէն: Սակայն Բեդրոկրատի պրոլետարիատը մարտական տրամադրուած էր, ի պատասխան այդ բանին սպաննուեցան մէկ սպայ եւ քանի մը շարքային ոստիկաններ: Բանուորներու եւ բանուորուհիներու զէնք կը ծառայէին՝ շիշեր, ճայթուկներ եւ նռնակներ: Ոստիկանութեան եւ պրոլետարիատի միջեւ հակամարտութեան ժամանակ զինուորները կը պահէին իրենց բաւականին պասիւ: Լուրերու համաձայն նոյնիսկ քանի մը կազակներ միացած էին յեղափոխութեան: Սակայն ոստիկանութիւնը արագօրէն անյայտացաւ փողոցային մարտերէն եւ սկսաւ գործել ընդյատակեայ: Առաջ դուրս եկան հրացանները ուսին զինուորները: Բանուորները կը փորձէին քաշել զինուորներուն իրենց կողմը: Աւելի ու աւելի բանուորներ կը հասկնային ցարական ոստիկանութեան բռնի զինաթափման անհրաժեշտութիւնը: [[Պատկեր:Multitud2EnNevskyProspektMarzo1917--russiainrevolut00jone.jpg|thumb|upright=1.25|left|Ցոյց Նեւայի պողոտային մէջ]] Վիբորգի շրջանին ցարական իշխանութիւնը ինկած էր արդէն [[25 փետրուար]] [[1917]]-ին: Յեղափոխական պրոլետարիատը աւերած էր ոստիկանատունը, քանի մը ոստիկաններ սպաննուած էին, մեծ մասը ստիպուած են թաքնուիլ: Գլխաւոր ոստիկանը կորսնցուցած էր կապը քաղաքի մեծ մասին հետ: Վիբորգեան շրջանէն ետք պրոլետարիատը գրաւեց Պէսկի շրջանը: Սակայն այդ շրջանի բանուորները դեռ ամբողջութեամբ չէին գիտակցած իրենց յաղթանակի զօրութեան: Կայսր [[Նիքոլայ II]]-ը, որ այդ պահուն կը բացակայէր Բեդրոկրատէն, [[փետրուարի 25]]-ին հրաման տուաւ յաջորդ օրը դաժանօրէն ճնշել աշխատաւորներու մարտական դասակարգային պայքարը: [[26 փետրուար]]-ին ցարական յետադիմութիւնը կը պատրաստուէր վճռական մարտի: Եթէ աշխատաւորները չյաջողին համոզել զինուորներու մեծամասնութեանը դարձնել իրենց զէնքը անոնց դէմ, որոնք անոնց հրաման տուած են կրակել բանուորներուն, ապա յեղափոխութիւնը կրնար խորտակուիլ: Ցարական վարչակարգը անցաւ հակայեղափոխական հակահարուածի: [[25 փետրուար]]-էն լոյս [[26 փետրուար|26]]-ի գիշերը Բեդրոկրատի քանի մը շրջաններուն մէջ ռեպրեսիւ օրգանները ձերբակալեցին մենշեւիկներու, պոլշեւիկներոպ ու սոցիալիստ յեղափոխականներու մօտ հարիւր անդամներու: Այդ ռեպրեսիաներէն ետք գրեթէ գլխատուեցապ պոլշեւիկներոպ բեդրոկրատեան բաժինը: Մանր բուրժուական ծայրահեղական պոլշեւիկներու քաղաքական ղեկավարութիւնը տեղափոխուեցաւ Վիբորգեան շրջան, որ կը գտնուէր յեղափոխական պրոլետարիատի ուժեղ ճնշման տակ: Նոյնիսկ ամենածայրայեղ մանրբուրժուական քաղաքականութեան ուժը, այսինքն՝ պոլշեւիզմը, նոյնպէս կը գտնուէր դասակարգային պայքարի իրադարձութիւններու ետեւը: Այնպէս, որ օրինակ պոլշեւիկեան կեդրոնական կոմիտէն, 25 փետրուար-ի առաւօտեան կոչ ըրաւ իրենց թռուցիկին մէջ համազգային գործադուլի, մինչդեռ Բեդրոկրատի մէջ արդէն եռանդով կը զարգանար յեղափոխութիւնը: [[Պատկեր:Знаменская площадь во время февральской революции 1917 года.jpg|right|thumb|upright=1.25|Զնամենի հրապարակը Փետրուարեան յեղափոխութեան ժամանակ]] [[Փետրուարի 26]]-ը կիրակի էր, ուստի բանուորներն ու բանուորուհիները չի կրցան հաւաքվել [[գործարան]]ներուն մէջ եւ [[ֆապրիգա]]ներու մէջ, որպէսզի միասին հանրահաւաքի դուրս գան։ Մինչ այդ աշխատաւորներու շարժումը կը բխէր գործարաններէն եւ ֆապրիգաներէն դէպի փողոց՝ տալով անոր մեծ սոցիալական պայթուցիչ ուժ։ Այսուհետեւ աշխատաւորներուն համախմբելու եւ փողոց դուրս բերելու համար աւելի շատ ժամանակ պէտք եղաւ։ Սոցիալական ռեակցիան արդեն սկսած էր երազել, որ բրոլետարական պայքարը կորսնցուցած է իր ուժը։ Այսպիսով կայսրուհին ուղարկեց իր բացակայ ամուսինին հեռագիր հետեւեալ խոսքերով. «Մայրաքաղաքին մէջ կը տիրէ հանգիստ»։ Սակայն բրոլետարիատը ռեակցիային չի ձգեց երկար երազել։ Բանուորներն ու բանուորուհիները սկսան կամաց-կամաց հաւաքվել եւ շարժիլ արուարձաններէն դէպի քաղաքի կեդրոն։ Ցարական ռեակցիան չէր ուզեր բանուորներուն ձգել շարժիլ կամուրջներու վրայէն դէպի կեդրոն։ Սակայն բանուորները անցան Նեւայի սառոյցին վրայէն, որ այդ ժամանակ ծածկած էր գետը։ Ոստիկանները կը կրակէին բանուորներուն հարակէն տուներու պատուհաններէն, պատշգամբներէն եւ ձեղնահարկերէն։ Բանակը նոյնպէս սոյն օրը մասամբ կը կրակէր ցուցարարներուն։ Ըստ պաշտօնական տուիալներու՝ փետրուար 26-ին, սպաննուած էր 40 մարդ։ Պետդումայի նախագահ Ռոդիանկոն պահանջեց ճակատէն ուղարկել յուսալի զօրամասէր, նոր սկսած յեղափոխութիւնը ճնշելու համար։ Լիբերալները առաջարկեցին ցարական պատժիչ մարմիններուն զանգուածները ճնշել ոչ թէ կապարով, այլ հրշեչ խողովակներէ, սառ ջուրով։ Սակայն պատժիչ մարմինները համարեցին, որ սառ ցնցուղը աւելի կզայրացնէ բրոլետարիատը։ Այլ ազատական քաղաքական գործիչները նոյնպէս բարեհոգի կը ձեւացնէին ցարական հակայեղափոխութեան նկատմամբ, բայց ցարիզմը ուշադրութիւն չէր դարձներ լիբերալներուն վրայ։ [[Պատկեր:Старший фельдфебель Кирпичников Тимофей Иванович (март 1917).jpg|thumb|upright|left|Փետրուարեան յեղափոխութիւնը սկսած առաջին սպան՝ [[Տիմոֆէյ Կիրպիչնիկով]]ը]] Բետրոգրադի բրոլետարիատը կը դառնար աւելի համարձակ եւ արդեն նոյնիսկ բանակին թոյլ չէր տար անհամաձայնութիւն իրենց շարքերուն մէջ։ Զինուորներու ծեծի եւ հետ քաշուելու հրամանին բրոլետարիատը կը պատասխանէր քարկոծութեամբ եւ երկաթեա կտորներու նետումներով։ Զգուշացման կրակոցները եղանակ չէին փոխեր, եւ միայն կրակը ամբոխի վրայ կրնար կարճ ժամանակով փարատել անոնց, բայց միայն կարճ ժամանակով։ Յետոյ անոնք նորէն կը հաւաքուէին ուրիշ տեղի մը մէջ։ Սակայն բանակի դէմ յեղափոխական բրոլետարիատը կը կիրառէր միայն անհրաժեշտ քայլեր։ Այդ անոր հաւաքական գիտակցութեան մաս մըն էր, քանի որ անոնք կը հասկանային, որ ցարական վարչակարգի դէմ պայքարը կարելի է յաղթել միայն այն դէպքին մէջ, եթէ զինուորները, որոնց մեծ մասը գիւղացիներ էին, անցան իրենց կողմը։ Այսպիսով բանուորները ու բանուորուհիները բազմիցով անգամ կը պահանջէին զինուորներուն չկրակել իրենց վրայ, այլ իրենց հետ միասին պայքարիլ պատերազմի, աղքատութեան եւ միապետութեան դէմ։ Զինուորները պէտք է որոշում ընդունէին։ Իսկապէս 23-էն մինչեւ փետրուար 25-ը ապստամբներու նկատմամբ բազիւ կարեկցանքը եւ ըստ կանոնադրութեան ոչ խստորէն հրամաններու կատարումը, զինուորներուն թոյլ տուաւ չդառնալ ցարական հակայեղափոխութեան օգտագործման գործիք։ Սակայն [[փետրուարի 26]]-ին ցարական ռեակցիան ազատ կրակի հրաման ստանալով անցաւ յեղափոխական բրոլետարիատի դէմ հարձակման։ Այս պահէն սկսած զինուորներուն համար խուսաւարելու տարածութիւն այլեւս չի կար։ Անոնք պէտք է կանգնէին կամ բրոլետարիատի կամ ալ ցարական ռեժիմի կողքին։ Զինուորները [[27 փետրուար]]-ին մեծամասնութեամբ որոշեցին անցել պրոլետարիատի կողմը: Արդէն 26 փետրուար-ի երեկոյեան, ապստամբեցաւ Պաւլովսկի գունդի լեյբ-գուարդիայի չորրորդ վաշտը, յատկապէս զայն վրդովուածութեան պատճառով, որ այդ գունդի պարեկներէն մէկը պարեկութեան ընթացքին Նեւսկիի վրայ կրակած էր բանուորներու վրայ։ Այդ գունդի ջոկատներէն մէկուն արիւնոտ հալածանքի մասին տեղեկատուութիւնը տարածուած էր բանուորներու պատուիրակութեան միջոցով: Այս տեղեկատուութիւնը ցոյց տուաւ իր ազդեցութիւնը. Մօտ ժաճը 18-ին 4-րդ վաշտը, կրտսեր սպաի հրամանատարութեամբ կամաւոր հեռացաւ զօրանոցէն եւ շարժեցաւ դէպի Նեւսկի պողոտայի ուղղութեամբ, որպէսզի զինուորներուն հանեն դիրքերէն, որոնք կրակած էին բանուորներու վրայ։ Ճանապարհին ապստամբած զինուորները հանդիպեցան ցարական պարեկային ոստիկանութեան: Զինուորները կրակ բացին ոստիկանութեան վրայ։ Ոստիկան մը եւ ձի մը սպաննուեցին, վիրաւորուեցին նաեւ մէկ ոստիկան եւ մէկ ձի: [[Պատկեր:RuinasDelPalacioDeJusticiaEnPetrogrado--russiainrevolut00jone.jpg|thumb|upright|right|Շրջանային դատարանի այրուած շէնքը]] Որոշ ժամանակ ետք չորրորդ վաշտը վերադարձաւ զօրանոց եւ քաշեց ամբողջ Պաւլովսկի գունդը յեղափոխութեան կողմ: Սակայն այդ ժամանակ թագաւորական հակայեղափոխութիւնը արդէն յանձնուած էր։ Ապստամբած զինուորները կարողացան գրաւել երեսուն հրացան: Ի վերջոյ անոնց շրջապատեցին Պրէոբրաժենսկի գունդի զինուորները: 19 ապստամբներ ձերբակալուեցան ամրոց տարուեցան, իսկ այդ ժամանակ Պաւլովսկի գունդի մնացորդը յանձնուեցաւ: Ըստ յայտնի աղբիւրներու, երեկոյեան զօրաշարուածքի ժամանակ 21 զինուոր կը բաձակայէր իրենց հրացաններով: 27 փետրուար-ին զինուորներու սկսած ապստամբութիւնը աւելի ընդլայնուեցաւ եւ ամրապնդեցաւ Փետրուարեան յեղափոխութեան յաղթանակը, որուն սկիզբն արդէն դրած էր դասակարգային մարտական աղքատ դասակարգը: Այդ յաղթանակի նախադրեալը այն փաստն էր, որ բանուորներն ու բանուորուհիները չվախցան բանակի վրայ բաց ըրած կրակէն չերերացին եւ շարունակեցին պայքարը: Եթէ աղքատ դասակարգը թուլութիւն ցոյց տար եւ երերար, ապա ապստամբած զինուորները չէին ստանար վճռորոշ ազդակը: Երկուշաբթի առաւօտեան բանուորներն ու բանուորուհիները կրկին հաւաքուեցան գործարաններու ու գործատուներու մէջ, բայց ոչ թէ բարեխղճօրէն արտադրած են աւելցած արժէքը, այլ շարունակեն դասակարգային պայքարը: Անցած քանի մը օրերէ ետք, երբ համընդհանուր գործադուլը վերաճեցաւ լայնամասշտաբ փողացային շարժման, համաձայն դասակարգային պայքարի ներքին ուժաբանութիւնը, անոր շարունակութիւնը կրնար միայն զինուած ապստամբութիւնը ըլլալ: Եթէ առաջ ոչ մէկ քաղաքական ուժ համընդհանուր գործադուլի կոչ չէր ընէր, ապա առաւել եւս զինուած ապստամբութեան մասին անգամ խօսք ալ չէր ըլլար: Պետրոգրադի աղքատ դասակարգը ընտրեց զինուած ապստամբութեան ուղին առանց քաղաքական հովանաւորութեան: Սակայն իհարկէ ենթակայականօրէն գիտակից յեղափոխական բանուորներն ու բանուորուհիները, որոնք Փետրուարեան յեղափոխութենէն առաջ առարկայականօրէն կը պատկանէին մանրբուրժուական կուսակցութեան մարքսիստականութեան սոցիալիստական յեղափոխականներու եւ անիշխանականութեան ուղղութիւններուն, մեծ դեր խաղցան Փետրուարեան յեղափոխութեան մէջ։ Այնուամենայնիւ սոցիալ յեղափոխական բանուորներու ու բանուորուհիներու խաւը ինքնուրոյն կը գործէր, առանց քաղաքական վերահսկողութեան բուրժուական ժողովրդավարներու ու ծայրահեղականներու: Անոնք յաջողեցան պայքարի մէջ քաշել աղքատ դասակարգի պահպանողական(պահպանողական) մասը եւ անոր հետ միասին հասնիլ մասնակի յաղթանակի՝ ինքնակալութեան տապալլման, միջին դասակարգի դասակարգային տիրապետման, կալուածատէրերու եւ մասնագիտական քաղաքական գործիչներու պահպանման ձեւով: [[Պատկեր:Полковник Кутепов.jpg|thumb|upright|left|Այն փոքրաթիւ սպաներէն մէկը, որ աշխոյժօրէն հանդէս կու գար ցարի պաշտպանութեամբ Փետրուարեան յեղափոխութեան ժամանակ, գնդապետ [[Ալեքսատր Կուտեպով]]ը (նոյեմբեր [[1918]]-էն՝ մեծաւոր-հազարապետ)։ Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, ըստ որոշ աղբիւրներու, անձամբ հրամայած է գնդակահարել յեղափոխութիւնը փաստացի սկսած [[1917]] թուականէն աւագ [[Տիմոֆեյ Կիրպիչնիկով]]ին]] [[Փետրուարի 27]]-ին Պետրոգրադի մարտական աղքատ դասակարգը կրկին աւելացուց ճնշումը զինուորներուն վրայ կոչ ընելով միանալ ցարական հակայեղափոխութեան դէմ պայքարին: Վիբորգի շրջանի բանուորները Մոսկուայի գունդին դիմաց կազմակերպեցին զանգուածային հանրահաք, սակայն որոշ հակայեղափոխական սպաներ յաջողեցան ուղղել գնդացրերը բանուորներուն վրայ եւ ցրել անոնց: Անոնցմէ ետք բանուորութիւնը կը ձգտէին զինուիլ, որպէսզի հակայեղափոխութեան վերջը տան: Բանուորները զէնք կը պահանջէին նաեւ պոլշեւիկներէն, բայց քաղաքական մանր քաղքենի ծայրահեղականութիւնը դեռ իրենց տրամադրութեան տակ զէնք չունէր: Միայն զինուորներու ապստամբութիւնը կարող էր զինել Փետրուարեան յեղափոխութիւնը: 27 Փետրուարի առաւօտեան ըմբոստացաւ լեյբ գուարդիայի Վոլինեան գունդի պահեստային գումարտակի ուսումնական հրամանատարութիւնը: Պահակախումբը հրաժարեցաւ աղքատ դասակարգի դէմ արիւնոտ ճնշում ընելէ: Անոնք զօրանոցէն կը հեռանային եւ իրենց կը գնդահատէին հրամանատարներուն: Վոլինեան գունդը սկիզմէն կը ձգտէր ընդլայնել զինուորական ապստամբութեան սոցիալական հիմքը: Գունդի զինուորները զօրանոցէն կը տեղափոխուէին զօրանոց, որպէսզի զինուորներուն դուրս բերեն փողոց: Լիտովեան եւ Պրէոբրաժենսկի գունդերը զանգուածներով միացան ապստամբութեան: Մոսկովեան գունդը, գունդի մէջ բախումներէն ետք, միացաւ զինուորներու հիմնական զանգուածին: Մոսկուայի գունդի ցարի դէմ պայքարին միանալէ ետք «արսենալ» գործարանի բանուորները սկսան զինուիլ եւ զինուորներուն հետ միասին յեղափոխական ձեւաւորել պայքարի մարմիններ: Աւելի ու աւելի շատ զինուորն յեղափոխութեան կողմը կ՛անձնէին: Նոյն օրը երեկոյեան պայքարող բանուորներուն ու զինուորներուն միացաւ Սեմեօնովեան գունդը: Հէնց այդ գունդն էր, որ մասնակցած է [[Մոսկուա]]յի [[1905-1907-ի Ռուսական Յեղափոխութիւն|1905 թուականի յեղափոխութեան]] ժամանակ բանուորական ապստամբութեան ճնշմանը: Հիմա, ընդամէնը 11 տարի ետք, նոյն գունդի զինուորները կ՛օգնէին տապալելու ցարին: [[27 փետրուար]]-ին Նիքոլայ II-ը հրաժարեցաւ գահէն: Բանուորական եւ զինուորական Պետրոգրադը ազատագրեց ամբողջ Ռուսաստանը ցարիզմէն: Քանի մը օր ետ հսկայական երկիրը միացաւ յեղափոխական պորթկումով մայրաքաղաքին: Ազատական վեհանձն ողորմելի ժողովրդավարական պառլամենտարիզմը եւ ցարական Դուման, Պետրոգրադի աղքատ դասակարգը եւ ապստաբած զինուորներու ու մեռնող ցարական ռեժիմի պայքարին մէջ, մնացած էին անօգնական, օդին մէջ կախուած: Ցարիզմը, նոյնիսկ կրակոցներով, այլեւս ի վիճակի չէր կանգնեցնել բանուորական յեղափոխական պոռթկումը: Սակայն, ի վերջոյ, մինչեւ մեռնիլը, ան կարողացաւ ապտակ հասցնել ազատական բուրժուազիային: Այսպիսով, ցարական ռէակցիան, Փետրուարեան յեղափոխութեան ժամանակ արձակեց Պետդուման, որուն մասին խորհրդարանական հերոսները իմացան միայն [[27 փետրուար]]-ի առաւօտեան: Եւ նոյնիսկ այդ ժամանակ Դուման չկարողացաւ բացէիբաց խաղտել մեռնող միապետութիւն հրամանը: Արձակուած Պետդումայի պատգամաւորները հաւաքուած էին «անձնական խորհրդակցութիւններու» համար: Միայն այն ժամանակ, երբ [[3 մարտ]]-ին պարզ դառաւ այն փաստը, որ ցարին այլեւս կարելիութիւն չկար փրկելու, պատգամաւորները խորհրդակցութեան հրաւիրեցին «պետդումայի ժամանակաւոր յանձնաժողով»: === Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւն։ ԽՍՀՄ === === Ռուսաստանի Դաշնութիւն === [[1991]]-ին կը կոչուէր Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիւ (Դաշնակից) Սոցիալիստական Հանրապետութիւն ([[ՌԽՖՍՀ]]), իսկ անկախանալով՝ վերանուանուեցաւ Ռուսաստանի Դաշնութիւն՝ Ռուսաստան: Երկրի կազմին մէջ կան երեք աստիճանի ինքնավար միաւորներ՝ հանրապետութիւններ, ինքնավար [[մարզ]] ու ինքնավար [[օկրուգ]]ներ: Ամենաբարձր ինքնավարութիւն ունեցող միաւորները հանրապետութիւններն են: Անոնք ունին իրենց [[նախագահ]]ները, [[խորհրդարան]]ները: Անկախութիւն ձեռք բերելէ ետք Ռուսաստանի մէջ զգալիօրէն փոխուեցաւ քաղաքական կառուցուածքը: Մասնաւորապէս՝ Չեչենա-ինգուշական Իհ-ը տրոհուեցաւ Չեչենական Հանրապետութեան ([[Չեչնիա]] կամ [[Իչկերիա]]) եւ [[Ինգուշական Հանրապետութիւն|ինգուշական Հանրապետութեան]]: Բարձրացաւ որոշ ինքնավար մարզերու կարգավիճակը: Փոփոխուեցան նաեւ շարք մը անուանումներ: Ռուսաստանի մէջ կային 10 ինքնավար գաւառներ, որոնց բնակչութեան թիւը մեծ չէր, բայց մեծ տարածքներ կը գրաւէին: Որպէս վարչատարածքային միաւոր անկէ մաս մը արդէն վերացած է (օրինակ, [[Կրասնոյարսկի երկրամաս]]ի, [[Կամչատկայի Մարզ|կամչատկայի]] եւ [[Պերմի Մարզ|Պերմի]] մարզերու գաւառները): Ներկայիս Ռուսաստանի կազմին մէջ կայ 21 հանրապետութիւն, մէկ ինքնավար մարզ, 49 մարզ: Դեռեւս երկրամասերը կը պահպանուին, չնայած՝ անոնք փաստօրէն այլեւս երկրամաս անուանուելու հիմք չունին: Այժմ նախկին 6 երկրամասիէ միայն [[Խաբարովսկի Երկրամաս|խաբարովսկի]] երկրամասին մէջ ձեւականօրէն կը պահպանուի այդպիսի միաւոր՝ Հրէական ինքնավար մարզը (նկատի ունինք, որ այնտեղ հրէաներ գրեթէ չեն բնակիր): Ռուսաստանը աշխարհի ամենաերկար սահմանագիծ ունեցող երկիրն է: Սահմանի երկարութիւնը մօտ 60 հազար քմ է, որուն 2/3-ը ծովային է: Երկրի ափերը կը ողողին [[Սեւ Ծով|Սեւ]], [[Ազովի Ծով|Ազովի]], [[Պալթիկ Ծով|Պալթիկ]], [[Բարենցի Ծով|բարենցի]], [[Սպիտակ Ծով|սպիտակ]], [[Կարայիչեւ (Օբլիւսկի շրջան)|կարայի]], [[Լապտեւներու Ծով|լապտեւներու]], [[Արեւելասիբիրական Ծով|արեւելասիբիրական]], [[Չուկոտեա Ծով|չուկոտեան]], [[Բերինգի ծով|բերինգի]], [[Օխոտի Ծով|օխոտի]] եւ [[Ճաբոնական ծով]]երը: == Աշխարհագրական դիրք == [[Պատկեր:Russian SFSR in Soviet Union (1922).svg|մինի|Ռուսաստանի դիրքը [[1992]] թուականին]] Ռուսաստանը կը գտնուի Հիւսիսային կիսագունդին՝ [[Եւրասիա]] մայրցամաքի հիւսիսը: Անոր ափերը կը ողողին [[Խաղաղ]] եւ [[Հիւսիսային Սառուցեալ օւկիանոս]]ները, ինչպէս նաեւ [[Ատլանտեան օւկիանոս]]ի [[Պալթիկ Ծով|բալթիկ]], [[Սեւ Ծով|սեւ]], [[Ազովի ծով]]երը եւ [[Կասպից ծով]]ը` 37 653 քմ ընդհանուր ափագիծով, որ ամենաերկարն է աշխարհի մէջ։ [[Ուրալեան լեռներ]]ը, [[Ուրալ գետ]]ը եւ [[Կումա-մանիչի իջուածք]]ը Ռուսաստանը կը բաժնեն եւրոպական եւ ասիական մասերու: Վերջինս իր մէջ կը նեռարէ [[Հիւսիսային Կովկաս]]ը, [[Սիբիր]]ը եւ Ռուսաստանի [[Հեռաւոր Արեւելք]]ը: Ռուսաստանի ցամաքային հարեւանները 15-ն են: Շատ հարեւաններու հետ ընդհանուր սահման ունենալը անառարկելի դրական գործօն է տնտեսական կապերու հաստատման եւ տնտեսութեան զարգացման համար: Միայն արեւմեան եւ մասամբ հարաւային շրջաններուն մէչ, որոնք ունին տնտէապէս զարգացած հարեւաններ, անոնց հետ կապուած են երկաթուղիներով եւ աւտոճանապարհներով: Ռդ-ի հիւսիսը եւ արեւելքը զուրկ են անմիջական հարեւաններէն, իսկ ափերը ողողող Հիւսիսային սառուցեալ եւ [[Խաղաղ օւկիանոս]]ներու ծովերը տարուայ զգալի մասը նաւարկելի չեն: Այդ շրջաններու առանձնայատկութիւններէն են նաեւ խիստ ցամաքային կլիման, հողի վերին շերտի բազմամեայ սառածութիւնը, որոնք կը խոչնդոտեն տարածքներու իւրացումը, տնտեսական զարգացումը եւ տրանսպորտային հաղորդակցութեան կազմակերպումը: Ռուսաստանի աշխարհագրական դիրքի առանձնայատկութիւններէն է նաեւ անոր տարանցիկ դերը (յատկապէս երկաթուղիներու միջոցով) [[Եւրոպա]]յի եւ Խաղաղօւկիանոսեան աւազանի տնտեսապէս զարգացած երկրներու, ինչպէս նաեւ Հիւսիսային, [[Արեւելեան Եւրոպա]]յի եւ [[Հարաւ-արեւելեան Ասիա|Հարաւ-արեւելեան Ասիոյ]] միջեւ: Քսաներորդ դարու սկզբին Դ. Ի. Մենդելէեւը նշեց [[Ցարական Ռուսաստան]]ի աշխարհագրական կեդրոնը` 63 ՞ 29՛ հիւսիսային. լայնութեան եւ 83 ՞ 20՛ արեւելեան երկայնութեան ([[Տուրուխանսկ]]ի մօտակայքին): [[1992]] թուականէն կեդրոն կը համարուի 66 ՞ 25՛ հիւսիսային. լայնութեան եւ 94 ՞ 15՛ արեւելեան երկայնութեան ([[Վիւի Լիճ|վիւի]] տայգային լիճի տարածքին մէջ): === Ժամային գոտիներ === === Նպաստ === Հսկայ տարածքի պատճառով Ռուսաստանի նպաստը խիստ բազմազան է: Այստեղ կան բարձր [[լեռ]]ներ ու ընդարձակ [[հարթավայր]]եր: Ամենաբարձր կէտը [[էլբրուս]]ն է՝ Կովկասեան լեռնաշղթայի բարձր գագաթը (5642 մ), իսկ ամենացածրը՝ [[Մերձկասպեան Ցածրավայր]]ը (-28 մ): === Ջրային աղբիւրներ=== [[Պատկեր:RIAN archive 2153 After bombing.jpg|upright=1.25|մինի|աջից]] Ռուսաստանը ջրային աղբիւրներով [[աշխարհ]]ի ամենահարուստ երկիրներէն է: Ռուսաստանի մէկ բնակչին միջին հաշուով կը հասնի 4 անգամ աւելի շատ քաղցրահամ ջուր, քան աշխարհի մէկ բնակչին: Տարածքի մեծութեան ու տեղումներու համեմատաբար առատութեան հետեւանքով Ռուսաստանի գետային ցանցը շատ խիտ է: Երկրին մէջ կան հազարաւոր [[գետեր]], սակայն անկէ քանի մը տասնեակը խոշոր ու ջրառատ են: Անոնցմէ են [[Դօն]]ը, [[Օբ]]ը, [[Իրտիշ]]ը, [[Ենիսեյ]]ը, [[Լենա]]յը, [[Վոլգա]]յը: Գետերու մեծ մասը [[Ատլանտեան օւկիանոս|ատլանտեան]] կը պատկանի, [[Խաղաղ Օւկիանոս|խաղաղ]] եւ [[Հիւսիսային Սառուցեալ օւկիանոս]]ներու աւազաններուն: Կան նաեւ ներքին հոսքի աւազանի քանի մը գետեր, որոնցմէ են ռուսական մայր գետը՝ [[Վոլգա]]ն, որ կը թափի [[Կասպից Ծով|Կասպից ծովը]]: Ռուսաստանի հարթաւայրային եւ ջրառատ գետերը առաջին հերթին կ՛առանձնանան տրանսպորտային ընդհանուր մեծ նշանակութեամբ: Այդ նշանակութիւնը յատկապէս մեծ է երկրի արեւելեան շրջաններուն մէջ, քանի որ [[Փոխադրութիւն|փոխադրութեան]] այլ տեսակներու դեռեւս թոյլ զարգացման պայմաններուն մէջ, գետերը առայժմ անոնց միակ փոխադրութեան ուղիներն են: Անոր հետ միասին, Ռուսաստանի արեւելեան շրջաններու [[գետեր]]ու փոխադրութեան նշանակութիւնը սահմանափակ է նախ այն պատճառով, որ անոնք (բացառութեամբ Ամուր գետի) դէպի հիւսիս կը հոսին եւ երկրորդ՝ տարուայ մեծ շրջանը (8- 9 ամիս) անոնք սառցապատուած են, հետեւաբար [[նաւ]]արկելի չեն: Ջրաէներգետիկական մեծ պաշարներով կ՛առանձնանան Ենիսեյը (վտակներով), [[Վոլգա]]ն եւ Ամուրի վտակները (Զեյեան եւ Բուրեյեան) (քարտէզի վրայ ցոյց տուէք այդ գետերը): Ռուսաստանի չորային կլիմայական գօտիներուն մէջ, յատկապէս Մերձկասպեան եւ հիւսիսկովկասեան տարածաշրջաններուն մէջ մեծ է նաեւ գետերու ոռոգիչ նշանակութիւնը: Բացի այսկէ, Ռուսաստանի գետերը գեղատեսիլ ու ձկնառատ են, որու պատճառով ալ համար է անոնք հանգստի ու զբօսաշրջութեան կազմակերպման նախադրել (յատկապէս Վոլգան ու [[Ենիսեյ]]ը): Եւ, վերջապէս, մեծ է նաեւ Ռուսաստանի գետերու վիճակային-կենցաղային ու արդիւնաբերական նշանակութիւնը: Նշուած բոլոր նշանակութիւններու միագումարային արդիւնքն է այն փաստը, որ Ռուսաստանի բոլոր քաղաքները հիմնադրուած են գետերու ափերուն: Երկրին մէջ շատ են նաեւ լիճերը, որոնք միմեանց կը տարբերին իրենց ծագումով, մեծութեամբ, ջուրի համով: Աշխարհի ամենախոր լիճի՝ Բայկալի ջուրի հայելին (31, 5 հազար քմ²), աւելի մեծ է քան՝ Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքը: Ռուսաստանի մէջ է նաեւ աշխարհի խոշորագոյն լիճի՝ Կասպից ծովու մէկ մասը: Եւրոպական մասի հիւսիսը լիճերը մեծաթիւ են: Անոնք առաջացած են երբեմնի սառցապատման հետեւանքով: Մեծերէն են [[Լադոգա]]ն եւ [[Օնեգայ (գետ)|օնեգան]]: Հարաւը կան անհոսք աղի լիճեր՝ էլտօն, Բասկունչակ: Եւրոպական մասի կեդրոնը ու հիւսիսը եւ առանձնապէս՝ Արեւմտասիբիրեան հարթավայրին մէջ հսկայական տարածք կը գրաւեն ճահիճները, որոնք կը դժուարացնեն տարածքի իւրացումը: Ռուսաստանը հարուստ է ստորերկրեայ ջուրերով: Արեւելաեւրոպական հարթավայրին մէջ փորուած են տասնեակ հազարաւոր ջրհորներ: Հիւսիսային Կովկասին մէջ կան հանքային ջուրերու խոշոր ելքեր (Միներալնիէ Վոդի, Պեատիգորսկ, Կիսլովոդսկ, Ժելեզնովոդսկ, Եսենտուկի), իսկ «հրաբխային» Կամչատկային մէջ՝ բազմաթիւ գեյզերներ ու տաք աղբիւրներ: === Կլիմա === [[Պատկեր:Саблинский хребет.jpg|upright=1.25|մինի|աջից]] Տարածքի մեծութեան պատճառով Ռուսաստանի կլիման բազմազան է: Կլիման արեւմտեան մասին մէջ ցամաքային է, միջին մասը՝ խիստ ցամաքային, իսկ արեւելեան ծովափնեայ գօտիին մէջ՝ մուսոնային: Մթնոլորտի ջերմութիւնը հարաւէն [[հիւսիս]] եւ արեւմուտքէն արեւելք ուղղութիւններով կը նուազի եւ նուազագոյնի կը հասնի երկրի [[հիւսիս]]-արեւելքին մէջ։ Այստեղ Օյմեակոն գոգաւորութեան մէջ գրանցուած է բնակելի ցամաքի ամենացածր ջերմաստիճանը (-78՛С): Ռայ մասամբ պայմանաւորուած է ձմեռային հակակիկլոնով: Ռուսաստանի համեմատաբար տաք տարածաշրջանը Հիւսիսային [[Կովկաս]]ն է, իսկ ամենաբարձր ջերմաստիճանը (+43՛С) արձանագրած է [[Մերձկասպեան]] ցածրավայրը: Երկրի մեծ մասին մէջ տեղումներու քանակը բաւարար է հողագործութեան կազմակերպման համար: Տեղումները համեմատաբար առատ են Ռուսաստանի արեւմուտքը՝ Ատլանտեան օւկիանոսէն մշտապէս փչող քամիներու եւ հեռաւորարեւելեան ծովափնեայ գօտիին մէջ՝ Խաղաղ օւկիանոսէն ամռանը փչող մուսոնային քամիներու ազդեցութեամբ: Տեղումներու տարեկան քանակը ամենաքիչն է [[Վոլգայ գետ]]ի ստորին հոսանքին մէջ, որուն պատճառով այստեղ, ինչպէս նաեւ [[Հիւսիսային Կովկաս]]ի մէջ հողագործութիւնը կը կազմակերպուի ոռոգման շնորհիւ: Արեւելեան շրջաններուն մէջ ամառը կարճատեւ է, եւ այդ պատճառով վաղ աշնանային ցուրտերն ու երկարատեւ տեղումները յաճախ կը ոչնչացնեն գիւղատնտեսական մշակաբոյսերու բերքը: Այս գօտին գիւղատնտեսական ռիսկի գօտի կը կոչուի: Բարեխառն գօտիէն հիւսիս, հողի բազմամեայ սառածութեան պատճառով, հողագործութիւնն ընդհանրապէս հնարաւոր չէ: === Բուսական եւ կենդանական աշխարհ === [[Պատկեր:Medved mzoo.jpg|upright|մինի|ձախից]] Ռուսաստանը հարուստ է անտառային աղբիւրներով (փայտանիւթի պաշարները' 75 միլիարդ մ³): Երկրին մէջ կան շատ արժէքաւոր փայտանիւթ ունեցող ծառատեսակներ: Առանձնապէս կարեւոր են [[Կաղին|կաղնին]], [[եղեւնի]]ն, [[հաճարենի]]ն, [[Կարամախի|կաղամախին]], [[մայրի]]ն: Վերջինիս փայտանիւթն կ՛օգտագործուի մատիտներու արտադրութեան մէջ: Անտառներու մէջ համարեա ամէնուր կ՛աճին բազմատեսակ սունկեր, պտուղներ, հատապտուղներ ու [[դեղաբոյսեր]]: Վերջիններէն առաւել արժէքաւոր է ժենշենը (կեանքի արմատ), որ կը հանդիպի [[Պրիմորիէի]] եւ [[Խաբարովսկի Սպիտակ Թատրոն|խաբարովսկի]] երկրամասերուն մէջ: Բազմազան ու հարուստ է Ռուսաստանի կենդանական աշխարհը: Հիւսիսի ծովափնեայ «թռչնաշուկաներէն» հաւաքած [[ձու]]երը եւ [[փետուր]]ը, որսած [[ձուկ]]ը, փոկերը, [[ծովացուլեր]]ը, հիւսիսային եղջերուի մորթին ու [[միս]]ը, բեւեռային աղուէսի մորթին նենեցներու, չուկչաներու ապրուստի գլխաւոր միջոցներն են: Անտառային եւ տունդրայի գօտիներուն մէջ կան թանկ մորթատու բազմազան կենդանիներ՝ [[սկիւռ]], [[կնգում]], [[բեւեռաղուես]], [[աղուէս]], [[ջրաքիս]], [[ջրասամոյր]], [[կզաքիս]], սամոյր եւ այլն: Ռուսաստանը միշտ ալ եղած է համաշխարհային շուկայ այդ մորթիներու գլխաւոր արտահանողը: == Կառավարում == === Բարձրագույն օրենսդիր մարմին === === Բարձրագույն գործադիր մարմին === === Բարձրագույն դատական մարմին === === Քաղաքական կուսակցութիւններ === Համաձայն «քաղաքական կուսակցութիւններու մասին» [[Դաշնային օրէնք]]ի` յուլիս 2011-ի դրությեամբ Ռուսաստանի մէջ պաշտօնապէս արձանագրուած են քաղաքական 7 կուսակցութիւններ, որոնցմէ [[Պետական Դումա]]յին մէջ ներկայացուած են չորսը` [[Միացեալ Ռուսաստան]] Համառուսաստանեան քաղաքական կուսակցութիւնը, [[ՌԴԿԿ]] (Ռուսաստանի Դաշնութեան Կոմունիստական Կուսակցութիւն), [[ՌԼԴԿ]] (Ռուսաստանի Լիբերալ� Դեմոկրատական Կուսակցութիւն) եւ [[Արդար Ռուսաստան]] քաղաքական կուսակցութիւնը: [[Պետական Դումա]]յին մէջ ներկայացուած չեն [[Արդար Գործ|Արդար գործ]] Համառուսաստանեան քաղաքական կուսակցութիւնը, [[Ռուսաստանի հայրենասէրներ]] քաղաքական կուսակցութիւնը եւ [[Եաբլոկոյ]] Ռուսաստանեան միացեալ ժողովրդավարական կուսակցութիւնը: == Վարչական բաժանում == [[Պատկեր:Russia and China sign major gas deal.jpeg|մինի|աջից]] Ռուսաստանի Դաշնութեան դաղնակից կարգը հաստատուած է յունուար [[1918]]-ին Սովետներու III համագումարին ուր ընդունուած է «աշխատաւոր եւ շահագործուող ազգի իրաւունքներու հռչակագիր»<ref>[[Ռուսերէն]]՝ «Декларация прав трудящегося и эксплуатируемого народа»</ref>, որ հռչակած է՝ {{Քաղվածք|Ռուսաստանի Խորհրդային Հանրապետութիւնը կը հիմնէ ազատ ազգերու ազատ միութեան հիման վրայ որպէս Խորհրդային Ազգային Հանրապետութիւններու Դաշնութիւն<ref>[[Ռուսերէն]]՝ «Российская Советская Республика учреждается на основе свободного союза свободных наций как федерация Советских национальных республик»</ref>։}} Այդպիսով, միացեալ պետութիւնը վերափոխուած է դաշնութեան։ [[2009]]-ին, ըստ [[1993]] թուականի Սահմանադրութեան 5 յօդուածին, Ռուսաստանի Դաշնութիւնը կազմաւորուած է իրաւահաւասար էութիւններէ։ [[Մարտ 1]] [[2008]]-էն այդպիսի գոյութիւններու թիւը 83 է։ === Ռուսաստանի դաշնային կառուցուածքը === [[Պատկեր:Russian_language_status_and_proficiency_in_the_World.svg|մինի|upright=1.5|աջից]] Ռուսաստանը Դաշնային կառուցուածքի երկիր է: [[Ռուսաստանի Դաշնութեան]] մէջ կը մտնեն 83 հաւասարազօր էութիւններ, որոնցմէ են 21 հանրապետութիւն, 9 երկրամաս, 46 մարզ, 2 դաշնային նշանակաշութեան քաղաք, 1 ինքնավար մարզ եւ 4 ինքնավար շրջան: Դաշնութեան պետական իշխանութեան մարմիններու համակարգը կը սահմանուի Դաշնութեան կանոնակարգած ընդհանուր հիմունքներով: Իւրաքանչիւր շրջանի մէջ կը գործէ օրէնսդիր (ներկայացուցչական) մարմին (խորհրդարան, օրէնսդիր հաւաք) եւ գործադիր մարմին (կառավարութիւն): Քանի մը հատին մէջ գոյութիւն ունի նաեւ բարձր պաշտօնեայի պաշտօն (նախագահ, նահանգապետ), որոնք ունին [[ՌԴ]]-ի օրէնսդիր մարմիններու լիազօրութիւններ նախագահի ներկայացմամբ եւ կարող են այդ պաշտօնը գրաւել անսահմանափակ քանակութեամբ: Ռուսաստանը կը բաժնուի նաեւ 8 դաշնային շրջաններու, որոնցմէ իւրաքանչիւրին մէջ կ՛աշխատի նախագահի լիազքրուած ներկայացուցիչը: Դաշնութեան էութիւնները ունին իրենց վարչատարածքային բաժանումը: Որպէս օրէնք, էութեան կազմին մէջ հիմնական միաւորը կը համարուին հանրապետական (մարզային, երկրամասային) նշանակութեան շրջանները եւ քաղաքները: === Ինքնավար հանրապետութիւններ === === Ղրիմ === Ղրիմի տարածքը 25, 5 հազար քառակուսի քմ է: Արեւմուտքը եւ հարաւը կը ողողուի [[Սեւ Ծով|սեւ]], արեւելքը՝ [[Ազովի ծով]]երով: Արեւելաեւրոպական հարթավայրին կը միանայ Պերեկոպի նեղ (մինչեւ 8 քմ) պարանոցով: Ղրիմի արեւելքը կը գտնուին [[Կերչի Թերակղզիները|կերչ]], արեւմուտքը՝ Թարխանկուտ․ թերակղզիները, հիւսիս-արեւելեան ամբողջ ծովեզերքի երկայնքով կը ձգուի [[Սիւաշ]]ը: == Միջազգային յարաբերութիւններ == === ՌԴ դերը միջպետական կառոյցներ === === Յարաբերութիւնները նախկին ԽՍՀՄ երկրներու հետ === === Ռուսական սփիւռքը === Ռուսական սփիւռքի քանակութեան մասին կան շատ աղբիւրներ<ref>[http://www.russiandiaspora.com/index.html Ռուսական սփյուռք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083613/http://www.russiandiaspora.com/index.html |date=2016-03-04 }}{{ref-ru}}</ref>, սակայն հստակ քանակութիւնը հեղինակային աղբիւրներու մէջ չի յայտարարուիր։ {| class="wikitable" ! Երկիր ! Ռուսերու քանակութիւնը |- |{{UKR}}||5 314 100<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results Всеукраинская перепись населения 2001 года.]</ref> |- |{{KAZ}}||4 480 000<ref>{{Cite web |url=http://www.ide.go.jp/English/Publish/Mes/pdf/51_cap1_2.pdf |title=(1999 census) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2008-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080307133141/http://www.ide.go.jp/English/Publish/Mes/pdf/51_cap1_2.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |{{USA}}||3 129 738<ref>The numbers collected by the National Census are based on the country of origin and include among ethnic Russians significant amount of Jews, Ukrainians, Tatars and other people who stated Russia as the country of their ancestry</ref><ref>{{Cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP13&-ds_name=DEC_2000_SF3_U |title=(2000) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2011-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223213227/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP13&-ds_name=DEC_2000_SF3_U |dead-url=yes }}</ref> |- |{{BLR}}||1 142 000<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2003/097/analit01.php (1999)]</ref> |- |{{ISR}}||1 100 000<ref>[http://www.ln.mid.ru/Brp_4.nsf/arh/B6BE784B3E2ABD1343256DF8003AC21C?OpenDocument МИД России | 12/10/2003 | ДОКЛАД МИНИСТЕРСТВА ИНОСТРАННЫХ ДЕЛ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ «РУССКИЙ ЯЗЫК В МИРЕ», МОСКВА, 2003 ГОД]</ref> |- |{{LAT}}||626 840<ref>{{Cite web |url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2010/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf |title=Latvijas iedzīvotāju sadalījums pēc nacionālā sastāva un valstiskās piederības |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722161711/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2010/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |{{UZB}}||620 000<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm (2005)]</ref> |- |{{դրօշ|Ղրղզստան}}[[Ղրղզստան]]||604 000<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0197/analit04.php (1999)]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kg.html#People |title=13.5 % of the population |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2015-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151127011116/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kg.html#People |dead-url=yes }}</ref> |- |{{CAN}}||500 600<ref>{{Cite web |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/demo26a-eng.htm |title=(2006) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2012-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309165644/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/demo26a-eng.htm |dead-url=yes }}</ref> |- |{{EST}}||344 280<ref>{{Cite web |url=http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PO0222&ti=POPULATION+BY+SEX%2C+ETHNIC+NATIONALITY+AND+COUNTY%2C+1+JANUARY&path=../I_Databas/Population/01Population_indicators_and_composition/04Population_figure_and_composition/&lang=1 |title=(2007) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2018-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209142140/http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PO0222&ti=POPULATION+BY+SEX%2C+ETHNIC+NATIONALITY+AND+COUNTY%2C+1+JANUARY&path=..%2FI_Databas%2FPopulation%2F01Population_indicators_and_composition%2F04Population_figure_and_composition%2F&lang=1 |dead-url=yes }}</ref> |- |{{դրօշ|Թուրքմենստան}}[[Թուրքմենիստան]]||314 000<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3054509.stm Turkmen pledge on Russian rights], BBC News</ref> |- |{{UK}}||300 000<ref>{{Cite web |url=http://www.workpermit.com/news/2006_12_19/uk/russians_londongrad.htm |title=Russians in the United Kingdom |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2009-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116012726/http://www.workpermit.com/news/2006_12_19/uk/russians_londongrad.htm |dead-url=yes }}</ref> |- |{{դրօշ|Լիտվա}}[[Լիտուա]]||220 000<ref>{{Cite web |url=http://www.emz-berlin.de/Statistik_2/lit/lit_01.htm |title=(2001) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2008-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216002425/http://www.emz-berlin.de/Statistik_2/lit/lit_01.htm |dead-url=yes }}</ref> |- |{{դրօշ|Մոլդովա}}[[Մոլդովա]]||202 000<ref>{{Cite web |url=http://www.statistica.md/recensamint/Nationalitatea_de_baza.xls |title=(2004) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2007-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071124181912/http://www.statistica.md/recensamint/Nationalitatea_de_baza.xls |dead-url=yes }}</ref> |- |{{BRA}}||200 000<ref>{{Cite web |url=http://rusharbin.com/content/view/61/27/1/1/ |title=(2005) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928112137/http://rusharbin.com/content/view/61/27/1/1/ |dead-url=yes }}</ref> |- |{{GER}}||178 600<ref>[http://www.destatis.de/basis/e/bevoe/bevoetab10.htm (2003)]</ref> |- |{{AZE}}||144 000<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html |title=CIA — The World Factbook |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2016-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709035525/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/pp083003.shtml Southern Caucasus: Facing Integration Problems, Ethnic Russians Long For Better Life]</ref> |- |{{դրօշ|Չիլի}}[[Չիլի]]||70 000<ref name="EmbRus">Embajada de la Federación de Rusia en la República de Chile. [http://www.ruvr.ru/main.php?lng=spa&q=7574&cid=145&p=11.11.2008/ "Los primeros rusos en Chile."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090602222938/http://www.ruvr.ru/main.php?lng=spa&q=7574&cid=145&p=11.11.2008%2F |date=2009-06-02 }}</ref> |- |{{դրօշ|Տաջիկստան}}[[Տաճիկիստան]]||68 200<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0191/analit05.php (2000)]</ref> |- |{{GEO}}||67 671<ref>[http://www.statistics.ge/main.php?pform=14&plang=1 (2002 census)]</ref><ref>[http://www.rferl.org/content/article/1071955.html Georgia: Ethnic Russians Feel Insulated From Tensions], Radio Free Europe</ref> |- |{{AUS}}||67 550<ref>[http://www.abs.gov.au Category No. 2068.0 — 2006 Census Tables]</ref> |- |{{UAE}}||56 600<ref name="Cre՝ditos">{{Cite web |url=http://www.cubagob.cu/otras_info/censo/index.htm |title=Cre’ditos |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2007-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203182631/http://www.cubagob.cu/otras_info/censo/index.htm |dead-url=yes }}</ref> |- |{{BEL}}||50 000<ref name="Сколько русских в Бельгии?">{{Cite web |url=http://www.russian-belgium.be/node/40787 |title=Сколько русских в Бельгии |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2012-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331183524/http://www.russian-belgium.be/node/40787 |dead-url=yes }}</ref> |- |{{FIN}}||51 683<ref>[http://www.hs.fi/english/article/Immigrants+and+the+difficulties+of+integration+and+getting+into+the+cultural+mainstream/1135257413956 Immigrants and the difficulties of integration and getting into the cultural mainstream]</ref> |- |{{ESP}}||42 585<ref>{{Cite web |url=http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario06/anu06_02demog.pdf |title=Archive copy |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2008-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726044741/http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario06/anu06_02demog.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |{{դրօշ|Լիբանան}}[[Լիբանան]]||40 000<ref>US govt. estimate</ref> |- |{{ITA}}||30 504<ref>[http://demo.istat.it/str2010/index_e.html Statistiche demografiche ISTAT]</ref> |- |{{ARG}}||30 000<ref>[https://archive.is/20120724171200/www.argentina.mid.ru/ESP/RusiaArgentina/RusosEnArgentinaS.html Rusos en Argentina]</ref> |- |{{ROM}}||30 000<ref>[http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/ Informatii utile | Agentia Nationala pentru Intreprinderi Mici si Mijlocii]</ref> |- |{{դրօշ|Չինաստան}}[[Չինաստան]]||15 600<ref>{{Cite web |url=http://141.211.142.26/member/census2000/ybListDetail.asp?ID=1 |title=(2000 census) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928214338/http://141.211.142.26/member/census2000/ybListDetail.asp?ID=1 |dead-url=yes }}</ref> |- |{{BUL}}||15 595<ref>[http://www.nsi.bg/Census_e/Census_e.htm (2002 census)]</ref> |- |{{դրօշավորում|Հայաստան}}[[Հայաստան]]||14 660<ref name="2002 census">{{Cite web |url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |title=(2002 census) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2012-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205224405/http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |{{NOR}}||13 914<ref>[http://www.ssb.no/english/subjects/02/01/10/innvbef_en/tab-2009-04-30-01-en.html Statistics Norway]</ref> |- |{{GRE}}||13 635 |- |{{POL}}||10 244 |- |{{AFG}}||1 500<ref name="RM">{{citation|chapter=The Russian Diaspora in Afghanistan|title=Russian Diaspora Communities|publisher=[[Russkiy Mir Foundation]]|last=Naumov|first=Alexander|date=2009-07-05|accessdate=2009 թ․ հուլիսի 29|url=http://russkiymir.org/en/diaspora/index.php?id4=10892|archivedate=2010-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100413005013/http://russkiymir.org/en/diaspora/index.php?id4=10892|deadurl=yes}}</ref> |- |{{NZ}}||10 235<ref>{{Cite web |url=http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/NewZealandPeoples/RussiansUkrainiansAndBalticPeoples/3/en |title=(2006 census) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2009-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228062136/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/NewZealandPeoples/RussiansUkrainiansAndBalticPeoples/3/en |dead-url=yes }}</ref> |- |{{CYP}}||10 000 |- |{{SWE}}||9 000<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=SW Joshua project — Ethnic groups of Sweden]</ref> |- |{{դրօշ|Ճապոնիա}}[[Ճաբոն]]||6 000 |- |{{AUT}}||5 466 |- |{{POR}}||5 114 |- |{{CZE}}||5 062<ref>{{Cite web |url=http://www.czso.cz/sldb/sldb.nsf/i/D86E24A9E96E6C30C1256E630051315F/$File/SLDB1991-tab.3.pdf |title=(2002 census) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2007-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070223142033/http://www.czso.cz/sldb/sldb.nsf/i/D86E24A9E96E6C30C1256E630051315F/$File/SLDB1991-tab.3.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |{{SYR}}||4 811<ref>2009 census</ref> |- |{{VEN}}||4 600<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=VE Joshua Project — Ethnic People Groups of Venezuela]</ref> |- |{{դրօշ|Մոնղոլիա}}[[Մոնկոլիա]]||4 100<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=MG Joshua Project — Ethnic People Groups of Mongolia]</ref> |- |{{TUR}}||3 514<ref>[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dybcensus/V3_table4.xls Date census 2002]</ref> |- |{{JOR}}||3 033<ref name="2002 census"/> |- |{{դրօշ|Սերբիա}}[[Սերբիա]]||2 588<ref>{{Cite web |url=http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/VJN3.pdf |title=(2002 census) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2013-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131018083036/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/VJN3.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |{{դրօշ|Հարավային Աֆրիկա}}[[Հարաւային Ափրիկէ]]||1 300<ref>{{Cite web |url=http://www.orthodox.org.ph/content/view/583/37/ |title=Orthodox Church of the South Africa |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2008-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512015609/http://www.orthodox.org.ph/content/view/583/37/ |dead-url=yes }}</ref> |- |{{MEX}}||1 293<ref>{{Cite web |url=http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/estudios/sociodemografico/ext_en_mex/extraen_mex.pdf |title=(2000 census) |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2007-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070214112327/http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/estudios/sociodemografico/ext_en_mex/extraen_mex.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- |{{LUX}}||943<ref name="ecp.public.lu">{{Cite web |url=http://www.ecp.public.lu/repertoire/stats/2008/06/index.html |title=État civil et population du Luxembourg — Répertoire des personnes physiques — Statistiques — 01.06.2008 |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2009-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090524075126/http://www.ecp.public.lu/repertoire/stats/2008/06/index.html |dead-url=yes }}</ref> |- |{{ETH}}||319<ref>[http://afraf.oxfordjournals.org/cgi/pdf_extract/57/229/319 The Russians in Ethiopia — 57 (229): 319 — African Affairs]</ref> |- |{{դրօշ|Պուերտո Ռիկո}}[[Պուերտո Ռիկո]]||269<ref>{{Cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?-geo_id=04000US72&-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP13&-ds_name=DEC_2000_SF3_U |title=Puerto Rico — QT-P13. Ancestry: 2000 |accessdate=2016-03-26 |archive-date=2020-02-12 |archive-url=https://archive.today/20200212043942/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?-geo_id=04000US72&-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP13&-ds_name=DEC_2000_SF3_U |dead-url=yes }}</ref> |- |{{EGY}}||200<ref name="ecp.public.lu"/> |} *[[Ռուսեր|Ռուսները]] Հայաստանի բնակչութեան կազմին մէջ ազգային փոքրամասնութիւններէն երկրորդն են [[եզդիներ]]էն ետք։ Համաձայն 2011 թուականի մարդահամարի Հայաստանի մէջ [[ռուսական սփիւռք]]ի քանակը 14.660 մարդ կը կազմէ։<ref>[http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf 2002 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205224405/http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |date=2012-02-05 }}{{ref-hy}}</ref> Նախկինին մէջ ռուս բնակչութեան քանակութիւնը աւելի մեծ էր, սակայն [[Սպիտակի երկրաշարժ]]ի, [[ԽՍՀՄ]] փլուզման եւ երկրին մէջ կտրուկ տնտեսական անկման պատճառով ռուսերու մեծ մասը անկախութեան առաջին տարիներուն արտագաղթեց Ռուսաստան։ Ռուսերը [[Հայաստան]]ի մէջ ներկայացուած են մոլոկաններով եւ սովետական ժամանակաշրջանին Հայաստան տեղափոխուած ժառանգներէն: * Ըստ 2006 թուականի Մարդահամարի, աւելի քան 67, 000 մարդ նշած են իրենց ռուսական ծագում, որոնցմէ 15, 000-ը ծնած են Ռուսաստանի մէջ։ Իսկ մօտ 36, 000 մարդիկ կը տիրապետեն ռուսերէն լեզուին։ * 2008 թուականի վերջերուն ռուսական սփիւրքը Ռիո-դե-Ժանեյրոյի մէջ աւել չէր ընդհանուր 100 մարդ։<ref>Информационная телепрограмма «Время», эфир от 30 ноября 2008 г., 21:08 MSK</ref> Ըստ 2013 թուականի վերջին տուեալներուն սփիւռքը աճած է դառնալով 300 մարդ։ == Բնակչութիւն == === Վիճակագրութիւն === === Բնական աճ === {{Բազմապատիկ պատկերներ | ֆոնի գույն = #BBDD99 | վերնագրի գոտի=right | ուղղություն=vertical | լայնություն=250 | պատկեր1=Percentage of Russians by region.svg | նկարագրություն1=Ռուսերու տոկոսը ըստ մարզերու 2010 թ. դրությամբ {{legend|#ff0000|>80%}}{{legend|#ff9955|70—79%}}{{legend|#ffccaa|50—69%}}{{legend|#ffe6d5|20—49%}} {{legend|#ffffff|<20%}} | պատկեր2=Russia natural population growth rates 2012.PNG | նկարագրություն2=Ռուսաստանի բնակչութեան աճը ըստ մարզերու ու հանրապետութիւններու, 2012 թ. }} [[2010]]-ի մարդահամարի տուեալներով Ռուսաստանի մէջ կը բնակէր 142 905 200 [[մարդ]]։ Այս ցուցանիշով Ռուսաստանը [[աշխարհ]]ի մէջ 9-րդ տեղը կը գրաւէ։ [[Միջին խտութիւն]]ը կը կազմէ 8, 36 մարդ/1 կմ²-ի մէջ, բայց այսպիսի բնակչութիւնը կը բնակի Ռուսաստանի մէջ շատ անհաւասարաչափ։ [[Ռուս]]երու 78 %-ը կը բնակի երկրի [[եւրոպա]]կան մասը, որ կը կազմէ տարածքի մօտ 25%-ը։ Ամենամեծ միջին խտութիւնը Մոսկուայի մէջ է՝ 4626 մարդ/1 քմ²-ի մէջ, իսկ ամենափոքր միջին խտութիւնը արձանագրուած է [[Չուկոտկա]]յի մէջ՝ 0, 07 մարդ/ 1 քմ²-ի մէջ։ Ըստ [[2010]]-ի տուեալներու բնակչութեան 73 %-ը կը բնակին քաղաքներուն մէջ։ Ըստ [[1 յունուար]] [[2013]]-ի տուեալներու 166 [[քաղաք]]ներուն մէջ կ՛ապրի աւելի քան 100 հզ. մարդ։ Իսկ 15 քաղաքներուն մէջ աւելի քան 1 միլիոն [[մարդ]]։ Ռուսաստանը բնակչութեան թիւով աշխարհի առաջատար պետութիւններէն է։ Կ՛ապրին [[ժողովուրդ]]ներ, [[ազգ]]եր եւ [[ազգութիւն]]ներ։ Մեծամասնութիւն կը կազմեն ռուսերը՝ արեւելասլավոնական առաւել մեծաթիւ ազգը՝ շուրջ 81 տոկոս։ Վերջին տարիներու տնտեսական ծանր անկման հետեւանքով Ռուսաստանի բնակչութիւնը նուազած է։ [[Բնական աճ]]ի ցուցանիշը բացասական է ([[2000]]-[[2005]] թուականներ՝ - 0, 6%), այլ կերպ ասած՝ երկրին բնորոշ է դեպոպուլեացիան (ժողովրդագրական ձմեռ, ճգնաժամ)։ Այդ պայմաններուն մէջ երկրին մէջ կը զգացուի աշխատանքային ուժի պակաս։ [[ԽՍՀՄ]] նախկին հանրապետութիւններէն, [[Չինաստանէ]]ն եւ այլ երկրներէն շուրջ 11 միլիոն մարդ կ՛աշխատի Ռուսաստանի տարբեր տարածաշրջաններուն մէջ։ Ժողովրդագիրներու կանխատեսմամբ՝ [[2050]] թուականին Ռուսաստանի բնակչութեան թիւը կը նուազի ու կը հասնի 112 միլիոնի։ Բնական աճի ցուցանիշը միջինէն բարձր է Կեդրոնական, [[Ուրալ]]եան եւ [[Կուզբաս]]ի արդիւնաբերական շրջաններուն մէջ, ինչպէս նաեւ՝ [[Հիւսիսային Կովկաս]]ի եւ իսուլմանական այլ ժողովուրդներու մօտ։ Ժողովրդագրական ճգնաժամը հաղթահարելու նպատակով Ռուսաստանի [[Պետդումա]]ն [[2006]] թուականին ընդունած է ծնելիութեան բարձրացումը խթանող որոշում, ըստ որուն նախատեսուած է ընտանիքի մէջ ծնած երրորդ երեխայի համար կատարել մօտ 8, 5 հազար տոլար համարժէք աջակցութիւն։ === Աճման տեմպ եւ սեռատարիքային կառուցուածք === [[2000]]-ականներուն ծնելիութեան աճի եւ մահածութեան մակարդակի նուազման պատճառով բնակչութեան նուազման առագութիւնը սկսաւ կրճատուիլ։ [[2009]]-էն սկսեալ բնակչութեան թուաքանակը սկսաւ աճիլ]<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2011-2012.xls Ռուսաստանի աճի ցուցակը]</ref><ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2011/year/pril_year2011.xls Ռուսաստանի աճի ցուցակը]</ref>։ Այժմ Ռուսաստանի մէջ բնական [[վերաճ]] է՝ ծնելութիւնը կը գերազանցէ մահածութեանը։ Յունուարէն հոկտեմբեր 2012-էն, ծնելիութեան գործակիցը Ռուսաստանի մէջ 13, 3 [[մարդ]] կը կազմէր (1000-էն), մահածութեանը՝ 13, 3, իսկ բնական վերաճի գործակիցը 0, 0։ Միւս տարիներու հետ համեմատած կը նկատուի [[ծնելիութիւն|ծնելիուեյան]] աճ, մահածութեան անկում եւ բնական վերաճի գործակցի աճ<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/2012/demo/tab10-2012.xls Ռուսաստանի բնակչության աճի ցուցակը]</ref>։ Ռուսաստանի բնակչութեան միջին տարիքը 39 տարեկանն է։ [[Սեռ]]երու յարաբերակթյութեան ցուցանիշ՝ 0, 86 [[տղայ]] - 1 [[աղջիկ]]։ Այս ցուցանիշի փոփոխութիւնը տարբեր տարիքային խումբերուն մէջ ամբողջովին կը համապատասխանէ համ[[աշխարհ]]ային միտումներուն։ 1, 06 ծնունդի ժամանակ, 1, 06 15 տարեկանէն ցած դէմքերու համար, 0, 91- 15-էն 64 տարեկան եւ 0, 43- 65 տարեկանէն բարձր։ Տարիքային կառուցուածք * 0-14 տարեկան. 15, 1 % (տղաներ 11, 9 մլն/աղջիկներ 10, 4 մլն) * 15—64 տարեկան. 72, 0 % (տղաներ 48, 9 մլն/աղջիկներ 53, 3 մլն) * 65 տարեկան եւ աւելի. 12, 9 % (տղաներ 5, 7 մլն/աղջիկներ 12, 6 մլն) (ըստ [[2010 թուական]]ի տուեալներու)]<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2011/year/pril_year2011.xls]</ref> Միջին տարիք * ընդհանուր։ 38, 7 տարեկան * տղաներ։ 35, 5 տարեկան * աղջիկներ։ 41, 9 տարեկան (ըստ [[2011 թուական]]ի տուեալներու) === Քաղաքայնացնում === Ուրբանիզացվածության մակարդակն ամենաբարձրն է ԽՍՀՄ-ի նախկին հանրապետութիւններու շարքին մէջ (73%)։ Արեւելեան շրջաններուն մէջ քաղաքային բնակչութեան բաժինը աւելի մեծ է, որ կը բացատրուի գիւղատնտեսութեան զարգացման սահմանափակ հնարաւորութիւններով։ Արդիւնաբերութեան որոշ արտադրութիւններու կրճատման, աշխարհագրական կտրուածութեամբ պայմանաւորուած տնտեսական դժուարութիւններու եւ կեանքի որակի անկման պատճառով արեւելեան շրջաններէն շուրջ 3 միլիոն մարդ վերջին 1, 5 տասնամեակուն գաղթած է Ռուսաստանի արեւմտեան շրջաններ: [[Ուրբանիզացման մակարդակ|ուրբանիզացուածութեան]] մակարդակը միջինէն ցած է կեդրոնական սեւահողային եւ հիւսիսկովկասեան զարգացած գիւղատնտեսական շրջաններուն մէջ։ Այստեղ գիւղերը կ՛արանձնանան մարդաշատութեամբ: Հիւսիսի անտառային գօտիին մէջ գիւղերը շատ փոքր են, երբեմն՝ քանի մը տնտեսութեամբ (խուտոր): Ռուսաստանի մէջ կայ շուրջ 2000 քաղաք, որոնցմէ 16-ը՝ աւելի քան մէկ միլիոն<ref>{{cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года|work=rosstat.gov.ru|accessdate=2026-01-18}}</ref><ref>{{cite web|url=https://citypopulation.de/en/russia/cities/|title=Russia: Federal Districts and Major Cities|work=citypopulation.de|accessdate=2026-01-18}}</ref>, իսկ շուրջ 170-ը՝ աւելի քան 100 հազար բնակչութեամբ։ {| class="wikitable" |- ! Քաղաք || Բնակիչ || Քաղաք || Բնակիչ |- | [[Մոսկուա]] || 13 274 285 || [[Ուֆա]] || 1 166 098 |- | [[Սէյնթ Բեթերսպուրկ]] || 5 652 922 || [[Կրասնոտար]] || 1 154 885 |- | [[Նովոսիբիրսկ]] || 1 637 266 || [[Սամարա]] || 1 154 223 |- | [[Եկատերինբուրգ]] || 1 548 187 || [[Ռոստով-նա-Դոնու]] || 1 143 123 |- | [[Կազան]] || 1 329 825 || [[Օմսկ]] || 1 101 367 |- | [[Կրասնոյարսկ]] || 1 211 756 || [[Վորոնեժ]] || 1 041 722 |- | Նիժնի Նովգորոդ || 1 198 245 || [[Պերմ]] || 1 027 518 |- | Չելեամբինսկ || 1 176 770 || [[Վոլգոգրադ]] || 1 012 219 |} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} * [[Ստորոգութիւն:Ռուսաստան]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ]] [[Ստորոգութիւն:Ասիոյ երկիրներ]] 6k1f6i0q0s4vdo593c89uxzzmf5g9mp 0 18131 250355 236259 2026-04-18T12:16:19Z Ziv 11872 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Thong 2.jpg]] → [[File:G-String 2.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · The garment is a g-string and not a thong. Renaming to not cause confusion. 250355 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Bikinimaedchen.jpg|մինի|3-րդ դար․ Վիլա Ռոմանայի խճանկարները կը ներկայացնեն երիտասարդ   մարզկուհիներ, որոնց հագուացքը կը յիշեցնէ մեր օրերու լողազգեստները։]] '''Լողազգեստ''' ([[Ֆրանսերէն|ֆրանս]].՝ ''maillot de bain,'' [[Անգլերէն|անգլ]].՝ ''swimsuit''), զգեստ մըն է, որ կը գործածուի մարմինին մասերը ծածկելու (պահելու)՝ լողալու, լոգնալու, արեւու լոգանքի եւ ընդհանրապէս բացօթեայ գործունէութեան ատեն։ Լողազգեստը ծանօթ իբրեւ՝ ''maillot,'' նորաձեւոթեան հնարողին անունն է, տրուած կիներու մէկ կտոր լողազգեստին։ Մայօ (''maillot)'' եզրը առաջին անգամ կը գործածուի նկարագրելու համար ձիգ-պատշաճեցող մէկ կտոր լողազգեստը (1920 թուականներուն)․ ձեռակերտուած համանման ''jersey'' հիւսուածքով։ Նոյնպէս, «մայօ» անունը կը գործածուի սահմանելու համար պարի կամ մարզանքի սեղմնահագուստները։ == Ստուգաբանութիւն == Մայօ ''maillot'' սահմանումը 1928-ին, տեղ կը գտնէ Անգլիական բառարանին մէջ։  Ֆրանսերէն լեզուին մէջ, մայօ ''maillot'' բառը «շապիկ» կը նշանակէ եւ կը գործածուի ''Tour de France'' հեծելարշաւի ընթացքին առաջնորդները զանազանելու համար։ <nowiki/>[[Ֆրանսերէն]] լեզուի նոր սահմանումը՝ լողազգեստի համար, այս բառը կը գործածէ։ Պարսկերէն եւ [[արաբերէն]] խօսակցական լեզուներուն մէջ, յատկապէս  Լեվանթի շրջանը (արեւելեան [[Միջերկրական Ծով]] եւ արեւմտեան Ասիա- [[Սուրիա]], [[Լիբանան]], [[Յորդանան]], [[Իսրայէլ]] եւ [[Պաղեստին]]), «մայօ» եզրը հասարակ գործածութիւն ունի նկարագրելու, սահմանելու համար տղամարդու եւ կիներու լողազգեստը։ Ներկայիս, խօսակցական լեզուի «մայօ» եզրը կը փոխարինէ մէկ կտոր լողազգեստ ասացուածքը: == Պատմական == [[Պատկեր:Punch - Masculine beauty retouched1.png|ձախից|մինի|Լողազգեստի մասին ծաղրանկար ''Punch'' թերթ․ 1 Սեպտեմբեր, 1877]] [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական]] հնադարեան ժամանակաշրջանին, հանրային լոգանքները գնահատուած են եւ մարդիկ մերկ կը լոգնան։ ''' ''' [[Միջնադար|Միջնադարին]], ջերմուկային ջուրերը եւ ծովու լոգանքները վատառողջ կը նկատուին։ [[Պատկեր:MermaidsAtBrighton.jpg|մինի|«Պրայթընի ծովանուշները» Mermaids at Brighton․ Պատկերացում՝ ''William Heath'' 1829 ]] Միայն ԺԸ. դարուն է որ լոգանքի բարիքները կը գնահատուին եւ մարդիկ շապիկով կը լոգնան։ [[Պատկեր:Bathing-apparel-maillot-nyt-1916.png|ձախից|մինի|1916 - լոգանքի զգեստի ծանուցում․  ''New York Times'', Յունիս 11, 1916, էջ՝ 11]] ԺԹ. դարու վերջաւորութեան, կիները սեղմիրանով ''corset'' եւ ուռած տաբատով կը լոգնան։  Իսկ, տղամարդիկը՝ մինչեւ բումբը (սրունքին մսոտ մասը) հասնող եւ երկայն թեւեր ունեցող զգեստով: Մասնաւոր տնակներ կը շինուին եւ ծովափներուն կը զետեղուին, դիւրացնելու համար ծովու լոգանք առնողներուն փոխուիլը՝  ծով չմտած կամ ծովէն ելլելուն։ 1900-ին կիներուն լոգանքի հագուածքը մինչեւ ծունկերը հասնող թեթեւ հագուստ մըն է նոյն կտաւէն պատրաստուած ուռած վարտիքով մը։ Լողի ախոյեան, աւստրալացի Անեթ Քելըրման  ''Annette Kellermann'' իր մէկ կտոր լողազգեստը կը ստեղծէ․ գործնական եւ լողի յարմարցուած։ 1920-ին Քոքօ Շանել ''Coco Chanel'' կը ներկայացնէ արեւայրուքի (արեւին տակ կենալով պղինձի գոյն առնել) նորաձեւութիւնը, ինչ որ կը պահանջէ մերկացնել թեւերը, ուսերը եւ սրունքները։ 1932-ին «Թարզան» վարտիք-լողազգեստը  յեղաշրջում կը յառաջացնէ եւ տղամարդոց կ'արտօնէ իրենց մարմինը ցուցնել։ 1946-ին «պիքինի» ''bikini''''' ''' (երկու կտոր) լողազգեստը կը յայտնուի, սակայն ինքզինքը կը պարտադրէ միայն 1960-ական թուականներուն։ Իսկ 1970-ին`«մոնօքինին» (մէկ կտոր) եւ կը հետեւին անոր եւ «պիքինի»ին զանազան տարբերակները։   1980-ական թուականներուն, ջրասահիկի ''surf'' ազդեցութիւնը տղամարդոց մօտ կը նպաստէ երկար եւ սեղմ գուլպայ յիշեցնող լողազգեստ հագնիլը եւ շուրջ 20 տարիներու համար կը փոխարինեն լոգանքի դասական վարտիքը։ Նաեւ կը սկսի գերակշռել սեղմ ու կարճ ''boxer'' եւ կամ սեղմ ու մինչեւ ծունկը ''jammer'' (շորտաձեւ) լողազգեստը-մանաւանդ լողաւազաններուն մէջ, առողջապահական պատճառներով- եւ մինչեւ ծունկը հասնող ժողովրդական լայն շորտաձեւ լողազգեստը ''short de bain – Boardshorts'' եւ կամ՝ անոր կարճ տարբերակը՝ ''caleçon de bain''։ 2010 թուականներուն, իգական սեռի մօտ կը նկատուի մէկ կտոր լողազգեստի վերադարձը․ պատճառները՝ մորթի քաղցկեղի աճումը, սեռային ժխտում, մարմնի տեսքէն նեղութիւն զգալ եւ շատ ուրիշ․․։ == Աւստրալիոյ Սիտնի քաղաքի «Լողազգեստի Ցոյցը» == [[Պատկեր:The Esplanade Coogee - Kerry and Co - 3544.jpeg|մինի|Բացաստանը The Esplanade, Coogee, 20 Հոկտեմբեր, 1907]] Կիրակի 20 Հոկտեմբեր 1907-ին, հազարաւոր ցուցարարներ բողոքի ցոյց կը կազմակերպեն։ Անոնք կը բողոքեն քաղաքապետութեան կողմէ առաջարկուած օրէնքին դէմ, որմով՝ տղամարդիկ պարտաւոր էին շապիկաձեւ թիկնոց մը հագնիլ լողալու համար։ Ցուցարարները կը հաւաքուին Սիտնիի ''Bondi'', ''Manly'' եւ ''Coogee'' ծովափերը, հագած կնոջական զանազան լողազգեստներ, սրամիտ ծաղրանք մը տալով առաջարկուած օրէնքին։ Ցուցարարներուն պահանջներուն դրական մօտեցում կ'ունենան հանրութիւնն ու լրատուական միջոցները։  Այսպիսով, քաղաքապետութիւնը կը հրաժարի իր որոշումէն։ == Լողազգեստի զարգացումը == === Մինչեւ Ի. դար === <gallery widths="180"> Պատկեր:Bathing suit MET 1979.346.18ab.jpeg|1870 Պատկեր:Bathing suit MET CI58.67.3ab F.jpg|1885 Պատկեր:Bathing suit MET 1975.227.6 F.jpg|1890-1895 Պատկեր:Strawbridge and Clothier's quarterly (1883) (14596035080).jpg|Մեծ խանութներէ մէկուն մէջ լողազգեստի ծանուցում, 1883 ''Strawbridge & Clothier'' </gallery> === Ի. Դարասկիզբէն Մինչեւ ԻԱ. Դարասկիզբ === <gallery> Պատկեր:AKellermanUnitard1909.JPG|1909 Անեթ Քելըրման իր մէկ կտոր լողազգեստով Պատկեր:Cotton jersey bathing suit 1910s DSCF2210.jpg|Բամպակէ ''jersey'' լողազգեստ, 1910 Պատկեր:Women in bathing costumes in Pacific Ocean at Moclips (4724287451).jpg|Կիներ կողազգեստով․ 1913 , Մոքլիփս ''Moclips'' - Խաղաղական Ովկիանոսի ափերուն Ա․Մ․Ն․ հիւսիս արեւմուտք Պատկեր:Marie Prevost & Teddy the Dog.jpg|Կլորիա Սուանսոն լողազգեստով, ''Gloria Swanson,'' 1917 Պատկեր:Tableau, men, jesting, beach, bathing suit, summer Fortepan 16754.jpg|1920 Պատկեր:Bathing suit, portrait, man, bathing, shore, summer Fortepan 22126.jpg|1925 Պատկեր:Johnny Weissmuller and Duke Kahanamoku at Olympics.jpg|''Johnny Weissmuller'' եւ ''Duke Kahanamoku'' իրենց լողազգեստներով 1924 Ողիմպիական խաղերուն Պատկեր:Yva Fashion Photo Bathing Suit Modell Schenk c1930.jpg|1930 Պատկեր:Olvasó nő. Fortepan 714.jpg|1938 Պուտափեշտ ''Budapest,'' Հունգարիա Պատկեր:StateLibQld 1 126847 Beachgoers at Burleigh Heads, 1938.jpg|1938 Պատկեր:Women in Bathing Suits North Africa 1944.gif|Կիներ լողազգեստով, 1944 Պատկեր:Men at the beach.jpg|1950 Պատկեր:Fotothek df roe-neg 0002999 003 Portrait eines Mädchens in Badebekleidung aus dem Becken steigend, Bad Süd-Ost i.jpg|1950 Պատկեր:Jantzen knitted Helanca nylon swimsuit 1955-1965.jpg|Նայլըն ''nylon'' լողազգեստ, 1955-1965 Պատկեր:Bikini models running on the beach- Pensacola, Florida.jpg|Պիքինի ''Bikini,'' 1969 Պատկեր:Rose Marie Reid -Shirred Panel Classic- Magic Length Swimsuit.jpg|«Դասական» լողազգեստի օրինակ մը Պատկեր:JAG Bathing Suit hi-cut zipper swimsuit 1985-1995.jpg|1985-1995 Պատկեր:Sietedias1272-Alfano.jpg|Պիքինի Պատկեր:Jammer.png|Սեղմ ու մինչեւ ծունկը Ճեմըր (''jammer)'' Պատկեր:Freeballer board shorts 01.jpg|Ժողովրդային ''short de bain - Boardshorts'' կամ՝ ''vermuda'' Պատկեր:Grand Slam Moscow 2012, Set 3 - 056.jpg|Պիջ-վոլէյի (''beach volley)'' լողազգեստ Պատկեր:Burkini modesty swimsuit PROP 178 MG 2016 01.jpg|Պուրքինի (իսլամ կիներու յարմար) ''burqini,'' 2009 Պատկեր:Horseshoe Bay Beach -Bermuda-19Aug2008.jpg|Թանքինի (''tankini)'' Պատկեր:MonoSchw.jpg|«մոնօքինին» (մէկ կտոր) լողազգեստի ուրուանկար Պատկեր:Two girls in g-string-bikinis on runway.jpg|Պրազիլեան ձեւի երկու կտոր լողազգեստ Պատկեր:Microkini.jpg|Միքրոքինի ''Microkini'' Պատկեր:Surfer in wetsuit carries his surboard on the beach.JPG|Ծովասահուկի ''Surfing'' լողազգեստ․ Պատկեր:Brazilian models on the catwalk.jpg|Թանկա (''tanga)'' Պատկեր:G-String 2.jpg|Սթրինկ (''string)'' </gallery> == Առողջապահութիւն == Ջուրը, քրտինքն ու օդի ջերմութիւնը ծիլերուն թրմումին կը նպաստեն։ Անոնք թաց կամ խոնաւ լողազգեստին կտաւին վրայ գրգռումներ, ցպիկներ եւ բորբոսներ կը յառաջացնեն։ Այս պատճառով կը յանձնարարուի ծովէն ելլելուն պէս լողազգեստը փոխել։ ԻԱ դարուն, լողազգեստի ճարտարարուեստը կը փորձէ ստեղծել առողջապահական առումով կատարեալ լողազգեստը։ [[Ֆրանսա|Ֆրասնայի]] հանրային լողաւազաններուն մէջ, առողջապահութեան համար, կ'արտօնուի հագնիլ միմիայն սեղմ լողազգեստներ։ == Ծովու Լոգանքի Յարմարութիւններ == === Ծովու լոգանքի մեքենայ === Ծովու լոգանքի մեքենան, ԺԸ. դարէն մինչեւ Ի. դարասկիզբին ժողովրդային համբաւ վայելով գործիք մըն էր։ Մարդոց կը դիւրացնէր փոխուիլ եւ ուղղակի ջուրը անցին։ Այս փայտաշէն տուփ-մեքենաները մինչեւ ծով կը գլորուէին։ === Ծովու լոգանքի տնակ === Ծովու լոգանքի տնակը, շատ փոքր փայտաշէն վառ գոյներով ծովափի մեծ «տուփ» մըն է։ Կը հանդիպինք ժողովրդային ծովու լոգանքի յարմարցուած ծովեզերքներուն։ Կը պատսպարեն արեւէն, հովէն եւ կիզիչ տաքէն։ Նաեւ փոխուելու՝ ծով մտնելու կամ ծովէն ելլելու ատեն։ === Պատկերասրահ === <gallery widths="100"> Պատկեր:BathingMachineGals.jpg|Կիներ, նկարուած ծովու լոգանքի մեքենայի մը առջեւ․ 1902 Պատկեր:BathingMachineDontBeAfraid.jpg|«Մի՛ վախնաք» Don't Be Afraid․ տղամարդիկ եւ կիներ ծովու լոգանք կ'առնեն լոգանքի մեքենաներով․․․ 1910-ի բացիկ ''postcard'' Պատկեր:Queen Victoria's Bathing Machine. - panoramio.jpg|Անգլիոյ Թագուհիին՝ Վիքթորիային «Ծովու Լոգանքի Մեքենան»․ վերանորոգուած, նկար՝ 2012 Պատկեր:Cabines de bain Berck.jpg|Ծովու լոգանքի տնակներ․ ''Pas de Calais'' ծովափին, [[Ֆրանսա]] Պատկեր:Badhytter.jpg|Ծովու լոգանքի տնակներ․ ''Höllviken'', [[Շուէտ]] Պատկեր:BeachHousesMuizenbergBeach.jpg|Ծովու լոգանքի տնակներ․ ''Muizenberg'' ծովափ, ''Cape Town'' Հարաւային [[Ափրիկէ]] Պատկեր:Yarmouth (142).JPG|Ծովու լոգանքի տնակներ․ ''Great Yarmouth, Norfolk'', [[Անգլիա]] </gallery><br /><ref>[https://www.maxmag.gr/afieromata/istoria-toy-magio/ Լողազգեստին պատմութիւնը{{ref-el}}]</ref><ref>[https://theialab.wordpress.com/tag/%CF%84%CE%B9-%CF%83%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CE%AF%CE%BD%CE%B5%CE%B9-%CE%B7-%CE%BB%CE%AD%CE%BE%CE%B7-%CE%BC%CE%B1%CE%B3%CE%B9%CF%8C/ Maillot (Լողազգեստ) բառին նշանակութիւնը{{ref-el}}]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20060207212233/http://www.bikiniscience.com/costumes/maillot_SS/maillot.html Մայօ - մէկ կտոր լողազգեստը, 7-2-2006 {{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.loc.gov/resource/sn78004456/1916-06-11/ed-1/?sp=8&r=-0.649,-0.019,2.298,1.5,0 New York Times-ի ծանուցում, Յունիս 11, 1916, էջ՝ 11{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.latribune.fr/regions/alsace/spinali-design-invente-le-maillot-de-bain-connecte-476559.html Սփինալի կը հնարէ յարակից լողազգեստը{{ref-fr}}]</ref><ref>[https://smallbusiness.chron.com/swimsuit-industry-18779.html Լողազգեստի ճարտարարուեստը{{ref-en}}]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.rtl.fr/actu/insolite/video-se-baigner-toute-habillee-une-nouvelle-mode-aux-etats-unis-7751178211 |title=Ծովու լոգանքը՝ լրիւ լողազգեստով{{ref-fr}} |accessdate=2020-06-10 |archive-date=2020-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610173940/https://www.rtl.fr/actu/insolite/video-se-baigner-toute-habillee-une-nouvelle-mode-aux-etats-unis-7751178211 |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20161025232715/http://www.panoramio.com/photo/80032891 Անգլիոյ Թագուհին Վիքթորիային Ծովու լոգանքի մեքենան{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.thegoodlifefrance.com/speedos-versus-trunks-in-swimming-pools-in-france/ Ֆրանսայի լողաւազաններուն մէջ, միմիայն սեղմ լողազգեստներ{{ref-fr}}]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130514035307/http://www.jasa.net.au/seaside/Bathing.htm Jane Austen Ընկերութիւն, Աւստրալիա․ Ճէյն Օստընի ծովու լոգանքի փորձառութիւնը․ 18-րդ դար - հրտ․՝ 14-5-2013{{ref-en}}]</ref><ref>[http://www.carnaval.com/bikini/#In%20Brazil Պիքինիին պատմութիւնը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170626130548/http://www.carnaval.com/bikini/#In%20Brazil |date=2017-06-26 }}{{ref-en}}</ref><ref>[https://www.glamoursurf.com/swimwear_timeline.html Լողազգեստներու քաղոց{{ref-en}}]</ref><ref>[http://www.nayiri.com/search?l=hy_LB&dt=FR_HY&r=0&query=maillot Նայիրի բառարան - լողազգեստ]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == # [https://fr.wikipedia.org/wiki/Tour_de_France Ֆրանսայի հեծելարշաւ]{{ref-fr}} # [https://fr.wikipedia.org/wiki/Coco_Chanel Քոքօ Շանել]{{ref-fr}} # [https://fr.wikipedia.org/wiki/Annette_Kellermann Անեթ Քելըրման ]{{ref-fr}} # [https://fr.wikipedia.org/wiki/Bikini_(v%C3%AAtement) Պիքինի]{{ref-fr}} # [https://fr.wikipedia.org/wiki/String_(lingerie) Կիներու եւ տղամարդոց string լողազգեստը]{{ref-fr}} # [https://en.wikipedia.org/wiki/William_Heath_(artist) Ուիլիըմ Հելթ]{{ref-en}} # [https://en.wikipedia.org/wiki/Bathing_machine Ծովու լեգանքի մեքենայ]{{ref-en}} # [https://en.wikipedia.org/wiki/Beach_hut Ծովու լոգանքի տնակ]{{ref-en}} # [https://en.wikipedia.org/wiki/1907_Sydney_bathing_costume_protests Աւստրալիոյ Սիտնի քաղաքի «Լողազգեստի Ցոյցը»]{{ref-en}} [[Ստորոգութիւն:Զգեստներ]] 1m52nrdgnsyftrwtjiwb6qcg4lj87bz 0 20419 250360 244939 2026-04-19T08:51:09Z HoMen 269 250360 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ|անուն ազգանուն=Օտիսէաս Էլիթիս|ազգութիւն=Յոյն|պատկեր=Odysseas Elytis 1974.jpg|չափ=|նկարագրութիւն=Օտիսէաս Էլիթիս, 1974|ծնած է=2 Նոյեմբեր [[1911]]|ծննդավայր=Իրաքլիօ, [[Կրետէ]], [[Յունաստան]]|վախճանած է=[[18 Մարտ]] [[1996]]|մահուան վայրը=[[Աթէնք]]|քաղաքացիութիւն=յունական|հպատակութիւն=յունական|բնագիր ԱԱՀ=|ազդած է=յունական բանաստեղծութեան զարգացման|ազդուած է=արդի յունական եւ եւրոպական, մանաւանդ ֆրանսական ժամանակակից արուեստի հոսանքներէն|աշխատանք=|կարողութիւն=|մասնագիտութիւն=բանաստեղծ|տեսակ=Էլիթիսի (իր) իւրայատուկ բանաստեղծական ոճ|ծնողներ=հայր՝ Փանայոթիս Ալեփուտելիս, մայր՝ Մարիա Վրանա|անդամակցութիւն=«Փալամասին շրջանակը» գրական խումբ, «Մշակոյթի Եւրոպական Ընկերութեան»|տեսակ/ներ=Էլիթիսի (իր) իւրայատուկ բանաստեղծական ոճ|պարգեւներ եւ մրցանակներ=[[Նոպէլեան Մրցանակ|Նոպելի]] Գրականութեան Մրցանակ|գրքեր/Գլխաւոր գործ=«Աքսիոն Էսթի», «Արեւը՝ առաջինը», «Դիրքորոշումներ», «Փոփոխակներ ճառագայթի մը վրայ» , «Վեց եւ Մէկ մեղքեր Երկինքին համար», «Պատրանքներու պարտէզը», «Փոքրիկ նաւաստին» , ․․․|ստորագրութիւն=Odysseas-elytis-signature.svg}} '''Օտիսէաս Էլիթիս''' (Οδυσσέας Ελύτης․ աւազանի անունով՝ Օտիսէաս Ալեփուտելիս, [[2 Նոյեմբեր]] [[1911 թուական|1911]], [[Իրաքլիօ]], Կրետէի ինքնավար նահանգ - [[18 Մարտ]] [[1996 թուական|1996]], [[Աթէնք]], [[Յունաստան]][[Աթէնք|)]]․ Գրականութեան [[Նոպելեան Մրցանակ|Նոպելեան մրցանակի]] դափնեկիր նշանաւոր յոյն բանաստեղծ եւ արձակագիր։  Ձեւաւորեց անձնական իւրայատուկ բանաստեղծական ոճ մը եւ կը սեպուի յունական բանաստեղծութեան փոփոխողներէն մէկը։  Անոր բանաստեղծութիւններուն մեծամասնութիւնը երաժշտաւորուած են, իսկ գործերը բազմաթիւ լեզուներու թարգմանուած են։ ''<u>Կրետէի ինքնավար նահանգ</u>'' (1896 – 1913)''․Կրետական մեծ ապստամբութեան իբրեւ հետեւանք, կղզին Ինքնավար կը դառնայ՝ Մեծ Ուժերուն ներդրումով։ [[1908 թուական|1908]] թուականին, Կրետէն վերջնականապէս կը ձերբազատուի օսմանեան լուծէն եւ Յունաստանին կը միանայ, իսկ Յունաստանին կողմէ միացումը պաշտօնապէս կը յայտարարուի [[1913 թուական|1913]], [[1 Դեկտեմբեր|1 Դեկտեմբերին]]։'' == Կենսագրութիւն == === Առաջին տարիները === Օտիսէաս Էլիթիս ծնած է 2 Նոյեմբեր 1911, Իրաքլիօ, [[Կրետէ]]։  Հայրն է Փանայոթիս Ալեփուտելիս՝ օճառաշինութեան գործատէր, մայրը՝ Մարիա Վրանա։  Երկու ծնողքին ծննդավայրը Լեսվոս կղզին է։  Ընտանիքին վեց զաւակներէն կրտսերն է։  [[1914 թուական|1914]]-ին ընտանեօք Աթէնք կը փոխադրուին։  Կեանքին առաջին ամառները Կրետէ, Լեսվօ եւ Սփեցես կղզիները կ՛ անցընէ։   [[1920 թուական|1920]]-ին Էլեֆթերիոս Վենիզելոսի վարչակարգի անկումով, ընտանիքը կը հալածուի եւ հայրը կը ձերբակալուի․Վենիզելոս ընտանեկան բարեկամ է եւ յաճախ անոնց տունը կը հիւրասիրուի։ [[1923 թուական|1923]]-ին, ընտանեօք [[Եւրոպա]] կը ճամբորդեն։ Կ՛ այցելեն [[Իտալիա]], [[Զուիցերիա]], [[Գերմանիա]] եւ [[Եուկոսլաւիա|Եուկոսլավիա]]։  Լոզանի մէջ, կը ծանօթանայ աքսորուած Վենիզելոսին։ [[1924 թուական|1924]]-ի աշնան, կը յաճախէ Աթէնքի Գ․ Երկրորդական վարժարանը եւ կը գործակցի «Երեխաներուն ձեւաւորումը» ''Η Διάπλασις των παίδων'' ([[1879 թուական|1879]]-[[1949 թուական|1949]]) պարբերաթերթին հետ․կը գործածէ զանազան ծածկանունններ։  Հետագային ինք խոստովանած է թէ յունական արդի գրականութեան կը ծանօթանայ՝ գիրքեր եւ պարբերաթերթեր գնելով։ Գրականութեան զուգահեռ, կը զբաղի մարզանքով․ կը մագլցի Ատիկէի լեռները։  [[1925 թուական|1925]]-ին հայրը կը մահանայ։ [[1927 թուական|1927]]-ին առողջութեան պատճառներով մարզական ժամանցներէ հեռու կը մնայ եւ զարկ կու տայ գրականութեան։ [[1929 թուական|1929]]-ին, երկրորդականը կ՛աւարտէ եւ նոյն շրջանին կը սերտէ Քոստանտինոս (Կոստանտինոս) Քավաֆիսին եւ Անտրէաս Քալվոսին գործերը, ինչպէս նաեւ հին յունական քնարերգակ գրականութիւնը։  Միաժամանակ կը սերտէ ֆրանսացի [[Փօլ Էլիւար|Փօլ Էլիւարի]] եւ գերիրապաշտերուն գործերը, որոնցմէ կ՛ ազդուի։ === Գրականութիւն === [[1930 թուական|1930]]-ին կ՛ արձանագրուի Աթէնքի Իրաւաբանական Համալսարանը։  [[1933 թուական|1933]]-ին համալսարանին մէջ կը հիմնուի «Գաղափարախօսական Փիլիսոփայական Խումբը»։  Խումբին կը մասնակցին Քոստանտինոս Ցացոս՝  իրաւաբան, փիլիսոփայ եւ հետագային Յունաստանի նախագահ ([[1975 թուական|1975]]-[[1980 թուական|1980]]),  Փանայոթիս Քանելոփուլոս՝ փիլիսոփայ, կաճառական եւ հետագային նախագահ [[1945 թուական|1945]] եւ [[1967 թուական|1967]] տակնապալի տարիներու կառավարութիւններուն, Իոանիս Թէոտորաքոփուլոս՝ փիլիսոփայ, համալսարանի դասախօս եւ կաճառական ու Իոանիս Սիքուրթիս՝ փիլիսոփայ։  Օտիսէաս Էլիթիս ուսանողներուն ներկայացուցիչի հանգամանքով կը մասնակցի խումբի շաբաթական հաւաքներուն։  Այս շրջանին է որ ան կը սերտէ յունական արդի բանաստեղծութեան գործեր, միաժամանակ ընկերներու հետ Յունաստանի զանազան շրջանները կը  թափառի։ [[1935 թուական|1935]]-ին կը սկսի հրատարակուիլ «Նոր Գիրեր» ''Νέα Γράμματα'' գրական պարբերաթերթը, որ արեւմտեան արուեստի հոսանքները Յունաստան կը բերէ։  Էլիթիս կը յարաբերուի պարբերաթերթի շրջանակին հետ ու կը ծանօթանայ Անտրէաս Էմպիրիքոս ''Ανδρέας Εμπειρίκος'' բանաստեղծին։  Երկու բանաստեղծներուն միջեւ սերտ բարեկամութիւն մը կը սկսի որ 25 տարի կը տեւէ։ Նոյեմբեր 1935-ին, «Նոր Գիրեր» պարբերաթերթին մէջ (թիւ 11) կը հրատարակուին Օտիսէասին գործերը «Օտիսէաս Էլիթիս» ծածկանունով։   Նոյն շրջանին կը ծանօթանայ Նիքոս Կացոս բանաստեղծին։ Պարբերաթերթին մէջ կը հրատարակուին Էլիթիսին կողմէն յունարէնի թարգմանուած Փօլ Էլիւարի բանաստեղծութիւնները։   [[1936 թուական|1936]]-ին «Գերիրապաշտներու Աթէնքի Ա․ Միջազգային Ցուցահանդէս»ին, էլիթիս կը ցուցադրէ սոսնձումով (collage) աշխատուած իր նկարչական գործերը։ [[1937 թուական|1937]]-ին Էլիթիս զինուորական ծառայութութիւնը կը կատարէ [[Քերքիրա, (կղզի)|Քերքիրայի]] «Պահեստային Սպաներու Դպրոցին» մէջ։  Յունական բանակին մէջ իր ծառայութեան ընթացքին կը նամակցի բնաստեղծ Նիքոս Կացոսին եւ Եորղոս Սեֆերիսին (բանաստեղծ եւ դիւանագէտ, դափնեկիր Նոպել Գրականութեան մրցանակին, 1963) հետ։  Զինուորական ծառայութեան աւարտին, «Նոր Գիրեր» պարբերաթերթին մէջ լոյս կը տեսնէ Միցոս Փափանիքոլաուին յօդուածը՝ «Բանաստեղծ Օտիսէաս Էլիթիս» որ մտաւորականութեան շրջանակներուն մէջ դրական արձականգ կ՛ ունենայ։ [[1939 թուական|1939]]-ին, Էլիթիս կը ձգէ իրաւաբանի ուսումը եւ կը հրատարակէ իր բանաստեղծութիւններուն առաջին հաւաքածոն՝ «Դիրքորոշումներ» խորագրով։  Յաջորդ տարին, իր բանաստեղծութիւնները առաջին անգամ ըլլալով օտար լեզուի կը թարգմանուին․ Սամուէլ Պօ Պովի ''Samuel Baud Bovy'' զուիցերիական «''Formes et Couleurs''» պարբերաթերթին մէջ կը հրապարակէ յօդուած մը յունական բանաստեղծութեան շուրջ։   === Ալպանեան ճակատ եւ բանաստեղծութիւն === [[Պատկեր:Elytis family.gif|մինի|Ալեփուտելիս ընտնիքը 1917, ձախին փոքրիկ տղան Օտիսէաս Էլիթիսն է]] [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին ծանրօրէն կը վիրաւորուի։  Գերմանական գերիշխանութեան շրջանին ուրիշներու հետ կը հիմնեն «Փալամասին շրջանակը» գրական խումբը [[30 Մայիս]], [[1943 թուական|1943]]։  Հոն Էլիթիս կը ներկայացնէ «Իրական Անտրէաս Քալվոս եւ անոր քնարերգական յանդգնութիւնը» գրափորձը։ Նոյեմբեր 1943-ին կը հրատարակուին «Արեւը՝ առաջինը» ''Ο Ήλιος ο Πρώτος'' եւ «Փոփոխակներ ճառագայթի մը վրայ» ''Παραλλαγές πάνω σε μια αχτίδα'' հաւաքածոները՝ 6․000 օրինակներով։  Այս գործերը բնութեան եւ կեանքի ուրախութեան ձօնն են։ [[1945 թուական|1945]]-[[1946 թուական|1946]] Յունաստանի «Ձայնասփիւռի Ազգային Հիմնարկ»ին Ծրագրումի Տնօրէնութիւնը կը վարէ։  «Յունա-անգլիական Պարբերաթերթ»ին մէջ ''Αγγλοελληνική Επιθεώρηση'' կը հրապարակէ քանի մը գրափորձեր եւ մինչեւ [[1948 թուական|1948]]-ին կը պահէ արուեստի քննարկումի իր սիւնակը։ 1946-ին կը հրատարակէ «Հերոսական եւ սուգի տաղերգ Ալպանիոյ ճակատին կորսուած սպային համար» ''Άσμα Ηρωικό και Πένθιμο για τον Χαμένο Ανθυπολοχαγό της Αλβανίας'' բանաստեղծութիւնը։ === Եւրոպա եւ վերադարձ Յունաստան === 1948-ին Զուիցերիա կը ճամբորդէ, ապա [[Փարիզ]] կը հաստատուի։  Սորպոնի համալասարանին մէջ փիլիսոփայութեան դասերու կը հետեւի։  Էլիթիս «Արուեստի Միջազգային քննաբաններու Միութեան» ''Association Internationale des Critiques d'Art'' հիմնադիրներէն կը հանդիսանայ։  Կը ծանօթանայ մտաւորականներու, ինչպէս օրինակ՝ [[Անտրէ Պրեթոն]], [[Փօլ Էլիւար]], [[Ալպեր Քամիւ]] ''Albert Camus,'' Թրիսթան Ցարա, Փիեռ Ճան Ճուվ, Ճոան Միրօ։  Կը հանդիպի նաեւ համբաւաւոր նկարիչներւ՝ [[Անրի Մաթիս]], [[Մարք Շակալ]], [[Ալպերթօ Ճիաքոմեթի]], [[Ճորճիօ տէ Քիրիքօ]] եւ [[Փապլօ Փիքասօ|Փապլօ Փիքասօ։]]  Հետագային, Փիքասոյին կը ձօնէ «Ωδή στον Πικασσό» (Տաղ Փիքասոյին) բանաստեղծութիւնը։  [[1950 թուական|1950]]-ին [[Սպանիա]] կը ճամբորդէ ապա՝ [[Լոնտոն]], ուր «BBC»ի ձայնասփիւռէն չորս բանախօսութիւններ կը կատարէ։  [[1952 թուական|1952]]-ին Յունաստան կը վերադառնայ։  Կ՛ անդամակցի «Երկոտասան խումբ»ին (ամէն տարի կը պարգեւէ գրականութեան մրցանակներ), ուրկէ կը հրաժարի Մարտ [[1953 թուական|1953]]-ին ու կը վերադառնայ՝ [[1955 թուական|1955]]-ին ։ 1953-ին կ՛ անդամագրուի «Մշակոյթի Եւրոպական Ընկերութեան» ([[Վենետիկ]]) եւ Քարոլոս Քունի «Արուեստի Թատրոն»ին խորհուրդին անդամ է։ [[1958 թուական|1958]]-ին «Արուեստի պարբերաթերթ»ին մէջ ''Επιθεώρηση Τέχνης'' կը հրապարակէ բաժիններ «''Άξιον Εστί''» (''Axion Esti'') գործէն։ Մարտ [[1960 թուական|1960]]-ին երկը լոյս կը տեսնէ «Իքարոս» հրատարակչատան կողմէ։  Քանի մը ամիս ետք, կը ստանայ «Բանաստեղծութեան Պետական Մրցանակ»ը։  Նոյն ժամանակաշրջանին կը հրատարակուին «Վեց եւ Մէկ մեղքեր Երկինքին համար» ''Έξι και Μία Τύψεις για τον Ουρανό'', «Μικρόν Ανάλογον για τον Ν. Χατζηκυριάκο-Γκίκα»ի պատիւ յոյն աշխարհահռչակ Ն.(Նիքոս) Խածիքիրիաքոս - Կիքաս նկարիչին, իսկ Գերմանիա՝ «''Korper des Sommers''» խորագրով բանաստողծութիւններուն հաւաքածոն։ 1960-ին մայրն ու Քոստանտինոս եղբայրը կը մահանան։ == Միջազգային համբաւի արժանացոմ (1961-1978) == === Պատիւներ եւ յաջողութիւն === [[1961 թուական|1961]]-ին, կ՛ ընդառաջէ պետական հրաւէրին եւ Մարտ – Յունիս ամիսներուն [[Ա․Մ․Ն․]] կ՛ այցելէ։  Յաջորդ տարին կ՛ այցելէ [[Հռոմ]] եւ Խորհրդային Միութիւն՝ [[Օտիսոս]], [[Մոսկուա]] եւ Լենինկրատ։ [[1964 թուական|1964]]-ին, [[Միքիս Թէոտորաքիս]] կը սկսի «''Άξιον Εστί''» երկին նուագակցութեան աշխատանքը։ [[19 Հոկտեմբեր|19 Հոկտեմբերին]] գործը կը ներկայացուի Աթէնքի կեդրոնական «Rex» թատրոնի բեմէն, ուր մեծ յաջողութիւն կ՛արձանագրէ։ [[1965 թուական|1965]]-ին, Քոստանտինոս թագաւորի ձեռամբ, կը ստանայ «Ֆինիքոս Աւագ Գնդապետ»ի պարգեւը։  Յաջորդող տարիներուն կ՛ աւարտէ «Ανοιχτά Χαρτιά» (Բաց Թուղթեր) գրափորձերու հաւաքածոն, «Εποχές» պարբերաթերթին մէջ կը հրապարակէ «Ψαλμός και ψηφιδωτό για μιαν άνοιξη στην Αθήνα», «Δώδεκα Νήσων Άγγελος» եւ «Της Σελήνης της Μυτιλήνης», «Փոքրիկ Քիքլատես / Դասալիքները» ''Μικρές Κυκλάδες / Λιποτάκτες'' բանաստեղծութիւնները, [[Սոֆիա]] կը ճամբորդէ ընդառաջելով [[Պուլկարիա|Պուլկարիոյ]] հեղինակներու միութեան հրաւէրին, ինչպէս նաեւ [[Եգիպտոս]]։ === Բռնապետութեան տարիներ === Յունաստանի զինուորական յեղաշրջումէն ետք, կ՛ ինքնամեկուսանայ եւ նկարչութեամբ ու սոսնձումով (collage) կը զբաղի<ref>[https://web.archive.org/web/20081202191427/http://xoomer.alice.it/gkouts/ Էլիթիսին «collage»ներէն մաս մը]</ref>։  <nowiki/>[[3 Մայիս]] [[1969 թուական|1969]]-ին Յունաստանը կը լքէ ու Փարիզ կը հաստատուի։  Կ՛ աշխատի «Φωτόδεντρο» բանաստեղծութիւններու հաւաքածոյին վրայ։  [[Կիպրոս]] կը ճամբորդէ եւ [[1971 թուական|1971]]-ին Յունաստան կը վերադառնայ, սակայն կը մերժէ ստանալ «Գրականութեան Մեծ Մրցանակ»ը՝ հաստատուած բռնատիրական վարչակարգին կողմէ։ === «Աքսիոն Էսթի» ''Άξιον Εστί'' ներկայացումը Իրոտու Ատիքու բացօթեայ երաժշտանոցին մէջ === [[1976 թուական|1976]]-ի ամրան Աթէնքի Իրոտու Ատիքու բացօթեայ երաժշտանոցին մէջ (հռոմէական շրջանի հին թատրոն, [[Աքրոփոլի (Աթէնք)|Աքրոփոլիին]] հարաւ-արեւելեան լանջին) բացառիկ յաջողութեամբ կը ներկայացուի «Աքսիոն Էսթի» գործը, [[Միքիս Թէոտորաքիս|Միքիս Թէոտորաքիսի]] նուագակցութեամբ։  Այնուհետեւ երկը կը մեկնաբանուի բազմաթիւ հանրածանօթ երգիչներէ եւ աշխարհի չորս ծագերուն կը տարածուի։ === Նոպել Գրականութեան Մրցանակ === [[18 Հոկտեմբեր]], [[1979 թուական|1979]]-ին «Նոպել Գրականութեան Մրցանակ»ին կ՛արժանանայ։  [[10 Դեկտեմբեր|10 Դեկտեմբեր,]] [[1979 թուական|1979]]-ին մրցանակը կը ստանայ եւ իր խօսքը ֆրանսերէնով կ՛արտասանէ<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1979/elytis/speech/ Օտիսէաս Էլիթիսին արտասանած խօսքը Նոպել Գրականութեան Մրցանակը ստանալուն օրը{{ref-en}}]</ref>: [[1980 թուական|1980]]-ին, Նոպել մրցանակին ոսկեայ շքանշանն ու անոր կցուած վկայականները «Պենաքի Թանգարան» կը յանձնէ։ Կը յաջորդեն պատիւներ Յունաստանի մէջ եւ արտասահմանի զանազան հաստատութիւններէ, ինչպէս օրինակ․- * Սորպոնի Համալսարան․ Օտիսէաս Էլիթիս պատուոյ Վարդապետ կը հռչակուի, * Լոնտոնի Թագաւորական Գրական Ընկերութեան Արծաթեայ շքանշանով կը պարգեւատրուի, * Նիու Ճըրսէյի Րութկըրս Համալսարանը կը հիմնէ արդի յունական ուսումներու ամպիոն։ === 1967 – 1996 ժամանակաշրջանի գլխաւոր գործերը === ==== Բանաստեղծութիւններ ==== * «Ուղղիչ Արեւը» ''Ο Ήλιος ο Ηλιάτορας'' 1971, * «Մահ եւ յարութիւն Քոստանտինոս Փալէոլողոսի» ''Θάνατος και ανάστασις του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου'' կը հրատարակուի արտասահման, 1971, * «Միագիրը» ''Το Μονόγραμμα'' 1972<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uXuIlNY6tag «Միագիրը» Το Μονόγραμμα – կ՛ ասմունքեն Միքիս Թէոտորքիս եւ Իուլիթա Իլիոփուլու]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5jME3OqT1KQ Օտիսէաս Էլիթիսին «Մոնոգրամա«ն․ անգլերէնով կ՛ ասմունքէ Ólafur Arnalds]</ref>, * «Սէրին գեղգեղները» ''Τα Ρω του Έρωτα'' ,1972, * «Villa Natacha» 1973, * «Մէկ բանաստեղծ, մէկ բանաստեղծութիւն» ''Ένας Ποιητής, ένα Ποίημα''  հաւաքածոյ, 1973, * «Αιώνος Είδωλον», 1973, * «Τα Ετεροθαλή» հաւաքածոյ 1974 (կը բովանդակէ բոլոր բանաստեղծութիւններն որոնք որեւէ հաւաքածոյի մաս չեն կազմած եւ կամ չեն հրատարակուած), * «''Η καλωσύνη στις λυκοποριές»'' (գրուած 1947-ին, հրատարակուած 1974-ին), * «Մարիա Նեֆելի» ''Μαρία Νεφέλη'' 1978, * «Ձօն Սանթորինիին»  ''Ωδή στην Σαντορίνη'' 1984, * «Փոքրիկ նաւաստին» ''Ο Μικρός Ναυτίλος'' 1988, * «Էքսոփեթրային եղերերգակը» ''Τα Ελεγεία της Οξώπετρας'' 1991, եւայլն։   ==== Գրափորձեր, արձակներ ==== * «Թէոֆիլոս նկարիչը» ''Ο ζωγράφος Θεόφιλος'' 1973, * «Փափատիամանտիին կախարդութիւնը» ''Η μαγεία του Παπαδιαμάντη'', 1975, * «Անտրէաս Էմպիրիքոսին մասին» ''Αναφορά στον Ανδρέα Εμπειρίκο'' 1977, * «Հանրային եւ Սեփական» ''Τα Δημόσια και τα Ιδιωτικά'' 1990,  «Պատրանքներու պարտէզը» ''Ο κήπος με τις αυταπάτες'' 1995, եւայլն։ ==== Արուեստ ==== [[1986 թուական|1986]]-ին կը հրապարակէ «Պատկերներով սենեակը»․ սոսնձումով աշխատուած իր գործերուն հաւաքածոն։ ==== Թարգմանութիւններ ==== * «Բանաստեղծութիւններ» Փօլ Էլիւար, 1936․ * «Հանրային Նուռ» Փօլ Էլիւար, 1936․ * «Բանաստեղծութիւններ» Ժան Փիեռ Ժուվ, 1938․ * «''Romancero Gitano»'' Ֆրետերիքօ Կարթիա Լորքա․ * «''Αντόνιο Τόρρες Χερέδια»'' Ֆրետերիքօ Կարթիա Լորքա․ * «Պարիկ» Ժան Ժիրոտու, 1973․ * «Կաւիճին շրջանակը» Պերթլոլթ Պրեխթ, 1974․ * «Երկրորդ Գրութիւն» ''Δεύτερη γραφή,'' 1976․ * «Սափֆօ» ''Σαπφώ․'' * «Յայտնութիւնը» ''Η αποκάλυψη,'' 1985․ * «Իփսիլոն» Քրինաղորաս․ հին յոյն բանաստեղծ (Ք․Ա․ 70 – Ք․Ա․ 10)․ * «Ստրուկները» Ժան Պենէ, 1994։ == Անձնական կեանքը == Օտիսէաս Էլիթիս յաջողեցաւ անձնական կեանքը հանրութենէն հեռու պահել։  Կեանքի վերջին ընկերուհին Իուլիթա Իլիոփուլուն էր․ անոր ձգեց իր գործերուն իրաւասութիւնները։   == Մահը == Օտիսէաս Էլիթիս 18 Մարտ 1996-ին յանկարծակի՝ սրտի կաթուածէ, կը մահանայ Աթէնք։ == Նուագակցուած բանաստեղծութիւններ == * «Կաւիճին շրջանակը» Ο κύκλος με την κιμωλία, [[Մանոս Խածիտաքիս|Մանոս խածիտաքիս]], [[9 Փետրուար]] [[1959 թուական|1959]] <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1MUEvMhiKzQ «Կաւիճին շրջանակը»]</ref> * «Άξιον Εστί», [[Միքիս Թէոտորաքիս]], [[1964 թուական|1964]] <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=h7p-G3Hh_4c «Άξιον Εστί»]</ref>, * «Էլիթին Էլիթի կը կարդայ» Ο Ελύτης Διαβάζει Ελύτη, Արղիրիս Քունատիս, 1964 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=H66Rq4QWkVw «Էլիթին Էլիթի կը կարդայ»]</ref> * «Մէկ հատիկ Ծիծեռնակը» Ένα το Χελιδόνι (Աքսիոն Էսթիի շարքէն), Միքիս Թէոտորաքիս, 1964 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=VTReB0eakWQ «Մէկ հատիկ Ծիծեռնակը» Ένα το Χελιδόνι]</ref> * «Փոքրիկ Քիքլատես / Դասալիքները» Μικρές Κυκλάδες / Λιποτάκτες, Միքիս Թէքտորաքիս, 1966 * «Հերոսական եւ սուգի տաղերգ Ալպանիոյ ճակատին կորսուած սպային համար» Άσμα Ηρωικό και Πένθιμο για τον Χαμένο Ανθυπολοχαγό της Αλβανίας, Նոթիս Մաւրուտիս, 1967 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=YmJZ4JCZPEs&list=PLw3Mt4FUg5YTwVr8OuXc0hFP6GtGq_Zny «Հերոսական եւ սուգի տաղերգ Ալպանիոյ ճակատին կորսուած սպային համար»]</ref> * «Արեւը՝ առաջինը» Ήλιος ο Πρώτος, Եանիս Մարքոփուլոս, 1969 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nLmiPxz-aDA&list=PLDn_vhJomqjRXufVVVwDMDfhTjLzAre5x «Արեւը՝ առաջինը»]</ref> * «Romancero Gitano» Միքիս Թէոտորաքիս, 1971 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=F0GVhlqpP7c «Romancero Gitano»]</ref> * «Անձրեւին առաջին կաթիլով» Με την Πρώτη Σταγόνα της Βροχής, Մանոս Խածիտաքիս 1971 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gy1FU8_JWdI «Անձրեւին առաջին կաթիլով»]</ref> * «Ծովային առուոյտը» Το Θαλασσινό Τριφύλλι Լինօ Քոքոթօ, 1972 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=prsA9oHl5SQ «Ծովային առուոյտը»]</ref> * «Փոքրիկ Քիքլատես» Μικρές Κυκλάδες, Միքիս Թէոտորաքիս, 1974 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LGPSPUbcx8s «Փոքրիկ Քիքլատես»]</ref> * «Անթոնիօ Թորես Հերետիա» Αντόνιο Τόρρες Χερέδια, Եանի Կլեզօ, Մարիա Տիմիդրիատի 1974 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=XxxlgNAJC-k «Անթոնիօ Թորես Հերետիա» «Արխիփելաղոս» Αρχιπέλαγος, Միքիս Թէոտորաքիս 1976]</ref> * «Աղջիկը հեծանիւին վրայ» Η Ποδηλάτισσα Միխալիս Թրանուտաքիս 1979 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vlVqEfpMAys «Աղջիկը հեծանիւին վրայ»]</ref> * «Ուղղիչ Արեւը» Ο Ήλιος ο Ηλιάτορας, Տիմիդրիս Լայիոս, 1982 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=NVkRPhLdgHY Ο Ήλιος ο Ηλιάτορας]</ref> * «Արարողութիւնը» Τελετή , Միխալիս Թրանուտաքիս 1983 * «Անբնակ տունը» Σπίτι το Ακατοίκητο, Միխալիս Թրանուտաքիս 1983 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=JJjaJzHfLZ4 «Անբնակ տունը»]</ref> * «Դիրքորոշումներ» Προσανατολισμοί, Իլիաս Անտրիոփուլոս, 1984 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7Airnx55d5I «Դիրքորոշումներ» երկը, կ՛ ընդգրկէ «Սէրը» Ο Έρωτας երգը]</ref> * «Մարիա Նեֆելի» Μαρία Νεφέλη, Ակելիքի Իոնաթու, 1984 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DL2QwAtviUE Μαρία Νεφέλη]</ref> * «Կարմիր Ձի» Κόκκινο Άλογο, «Տինամիս թու Էղէու» նուագախումբ, 1987 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=odtcEflsWnU «Կարմիր Ձի»]</ref> * «Մեծ հեռաւորութեամբ» Σε Μεγάλη Απόσταση «Տինամիս թու Էղէու» նուագախումբ, 1987 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=J69U8B8AwTo «Մեծ հեռաւորութեամբ»]</ref> * «Սէրը» Ο Έρωτας, Ակելիքի Իոնադու, 1992 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ZYhOe6rZ4bw «Սէրը»]</ref> * «Ջուրին առաջին կաթիլով» Με την πρώτη σταγόνα της βροχής, Մանոս Խածիտաքիս <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gy1FU8_JWdI «Ջուրին առաջին կաթիլով»]</ref> * «Սէրին գեղգեղները» Τα Ρω του Έρωτα, 1996 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1s1Z8i-e4hs «Սէրին գեղգեղները» Τα Ρω του Έρωτα]</ref> * «Օգոստոսը» Ο Αύγουστος, Փեթրոս Զարանիս, 2016 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uH_5ovS02iU Էլիթիսին Օգոստոս բանաստեղծութեան մեկնաբանումը․ Ο ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ (ΕΛΥΤΗΣ)]</ref> * «Ճայը» Ο γλάρος, Սփիրոս Սամոյլիս, <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=saife4KDzlw «Ճայը»]</ref> * «Միագիրը» ''Το Μονόγραμμα'' <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uXuIlNY6tag «Միագիրը» ''Το Μονόγραμμα'']</ref> <ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1979/summary/ 1979-ի Նոպել Գրականութեան մրցանակը{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://eleftherostypos.gr/istories/48963-odysseas-elytis-o-poiitis-tou-nobel-kai-tis-ellinikis-psixis/ eleftherostypos - Օտիսէաս Էլիթիս․ Նոպելի եւ յունական ոգիին բանաստեղծը, 2-11-2016{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.kathimerini.com.cy/gr/politismos/biblio/odysseas-elytis-23-xronia-apo-ton-thanato-toy kathimerini - Օտիսէաս Էլիթիս․ 23 տարի մահէն ետք, 15-3-2019{{ref-el}}]</ref> <ref>{{Cite web |url=http://aigaio.dev.edu.uoc.gr/el/discover-aigaio/arts-poetry/poetry.html |title=aigaio – Էգէականի բանաստեղծութիւն{{ref-el}} |accessdate=2021-04-09 |archive-date=2020-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813124257/http://aigaio.dev.edu.uoc.gr/el/discover-aigaio/arts-poetry/poetry.html |dead-url=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://archive.enet.gr/online/online_text/c=113,dt=17.03.2006,id=9599768 |title=Էլեֆթերոթիփիա – Ի յիշատակ Օտիսէաս Էլիթիսի․ 10 տարի մահէն ետք, 17-3-2006{{ref-el}} |accessdate=2011-03-02 |archive-date=2011-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302001929/http://archive.enet.gr/online/online_text/c=113,dt=17.03.2006,id=9599768 |dead-url=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.ekebi.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=NODE&cnode=461&t=169 |title=Գիրքի Ազգային կեդրոն – Ալեփուտելիս Օտիսէաս, ծածկանունը՝ Օտիսէաս Էլիթիս{{ref-el}} |accessdate=2021-04-09 |archive-date=2016-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031013837/http://www.ekebi.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=NODE&cnode=461&t=169 |dead-url=yes }}</ref> <ref>[https://archive.ert.gr/8512/ Յունական Հեռատեսիլի Պետական Կայան․ արխիւ՝ «Օտիսէաս Էլիթիս», Թասոս Փսարաս{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://archive.ert.gr/47399/ Յունական Հեռատեսիլի Պետական Կայան․ Օտիսէաս Էլիթիսին նուիրուած համերգ, Իրաքլիօ, Կրետէ․ բանաստեղծութիւններուն նուագակցութիւնը կատարած են՝ Միքիս Թէոտորաքիս եւ Մանոս Խածիտաքիս {{ref-el}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20160304104731/http://www.p-zaranis.gr/zaranis-video.html «Ուղղիչ Արեւը», Փեթրոս Զարանիս{{ref-el}}]</ref> == Տե՛ս նաեւ == [[Եորղոս Սեֆերիս]] [[Մանոս Խածիտաքիս]] [[Միքիս Թէոտորաքիս]] [[Վազգէն Եսայեան]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == # [https://www.youtube.com/watch?v=ZMKl36DK92U Յունական Հեռատեսիլի Պետական Կայան, Օտիսէաս Էլիթիսին հարցազրոյցը Նոպելի Գրականութեան մրցանակին պատուումէն ետք, 19-10-1979․ ան կը խօսի նաեւ ՂիորղոսՍեֆերիս բանաստեղծին մասին՝ նոյնպէս դափնեկիր Նոպելի Գրականութեան մրցանակին]{{ref-el}} # [http://www.snhell.gr/lections/writer.asp?id=9 Օտիսէաս Էլիթիսին բանաստեղծութիւններուն մեկնաբանումը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127013720/http://www.snhell.gr/lections/writer.asp?id=9 |date=2020-11-27 }}{{ref-el}} # [https://www.tovima.gr/2011/09/25/culture/o-elytis-poy-gnwrisa/ Էլիթին որ ճանչցայ․ Λυμπεροπούλου Κατερίνα, 25-9-2011]{{ref-el}} # [https://livetotravelandtaste.com/2017/04/13/%CE%BB%CE%B5%CF%83%CE%B2%CE%BF%CF%83-%CF%84%CE%BF-%CE%BD%CE%B7%CF%83%CE%B9-%CF%84%CE%B7%CF%83-%CF%83%CE%B1%CF%80%CF%86%CE%BF%CF%85%CF%83-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%B5%CE%BB%CF%85%CF%84/ Լեսվոս․ Սափֆոյին եւ Էլիթիսին կղզին]{{ref-el}} # [https://www.cambridge.org/core/journals/byzantine-and-modern-greek-studies/article/abs/collected-poems-of-odysseus-elytis-translated-by-carson-jeffrey-and-sarris-nikos-introduction-and-notes-by-carson-jeffrey-baltimore-and-london-the-johns-hopkins-university-press-1997-pp-xlii-595/69FE65215EE2C1AFB2DA8985812B98BA Քեմպրիճ Համալսարանի լրաբեր․ Օտիսէաս Էլիթիսին բանատեղծութիւններուն հաւաքածոյ, թարգմ.` Jeffrey Carson եւ Նիիքոս Սարիս․ The Johns Hopkins University Press, 1997. Pp. xlii, 595, վերարտադրուած 22-1-2016]{{ref-en}} # [https://www.kathimerini.gr/culture/437699/o-poiitis-strammenos-sti-zoi/ Կեանքի բանաստեղծը, Օլղա Սելա, 18-9-2011]{{ref-el}} # [https://www.sansimera.gr/biographies/557 Սան Սիմերա - Օտիսէաս Թլիթիս, կենսագրութիւնը]{{ref-el}} # [https://www.youtube.com/watch?v=5jME3OqT1KQ Օտիսէաս Էլիթիսին «Մոնոգրամա«ն․ անգլերէնով կ՛ ասմունքէ Ólafur Arnalds] {{ref-en}} [[Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ ըստ իրենց ազգութեան]] [[Ստորոգութիւն:Յոյն բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:Նոպելեան Մրցանակիրներ]] [[Ստորոգութիւն:1996 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:1911 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:2 Նոյեմբերի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:18 Մարտի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] kcj1zedamq192mi0d528rwlwzabqs2n 0 27583 250371 232222 2026-04-19T09:35:47Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 /* Պատմութիւն */ 250371 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Պարպի Պուպրիկը''', Մանկական խաղալիք, ստեղծուած՝ 9 Մարտ 1959-ին, [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու մէջ]]<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/593051 Պարպի]</ref>: Զայն ստեղծած է Ռութ Հենտլըր, խաղալիքներու ամերիկեան հաստատութեան`«Մաթել»ի հիմնադիրներէն մէկուն կինը<ref>[https://www.wsj.com/articles/mattel-to-add-curvy-petite-tall-barbies-1453991134 Պարպի Պուպրիկը]</ref>: == Պատմութիւն == 1950-ական թուականներուն, ամերիկացի գործատէր Ռութ Հանտլըր կ'անդրադառնայ, որ իր 10 տարեկան աղջիկը իր պարզ խաղալիքները կը ձգէ եւ կը խաղայ չափահասներ ներկայացնող թուղթէ կերպարներու հետ: Հետեւաբար Ռութ կը մտածէ հնարել անոր տարիքին աւելի յարմար կիներու նմանող պուպրիկներ<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/421764 Պարպիին ծնունդը]</ref>: Ռութ անմիջապէս շինել կու տայ դեղին մազերով, երկար ոտքերով եւ նեղ մէջքով «մանըքեն» պուպրիկ մը: Ան պուպրիկը կը կոչէ Պարպի, իր աղջկան անուան հետեւողութեամբ` իբրեւ Պարպարայի կրճատում: Աւելի ուշ՝ ան կը ստեղծէ անոր ընկերը`Քենը, իր տղուն`Քենեթին անուան հետեւողութեամբ: Այս պուպրիկները շատ մեծ յաջողութիւն կը գտնեն. անոնց ստեղծումէն ի վեր, աւելի քան մէկ միլիառ օրինակ ծախուած է աշխարհի տարածքին: === Պարպին ժամանակի ընթացքին === Պարպի ունեցած է աւելի քան 150 արհեստի տեսակներ, որոնք քայլ պահած են ընկերութեան մէջ կնոջ յառաջդիմութեան հետ: Ան եղած է նորաձեւութեան աստղ, [[Օդանաւ|օդանաւի]] մէջ աշխատող հիւրընկալ անձնակազմի անդամ, [[աստղանաւորդ]], մրցումի [[Ինքնաշարժ|ինքնաշարժի]] վարորդ, անասնաբուժ, ոստիկանուհի, [[Համակարգիչ|համակարգիչի]] մասնագէտ, նոյնիսկ` նախագահութեան թեկնածու: === Քննադատութիւն === Պարպիին դէմ քննադատութիւնները ուղղուած էին յատկապէս իր կերպարանքին դէմ, որ իրականութենէն շատ տարբեր էր: Անոր մէջքը շատ բարակ էր, ոտքերը անբնականօրէն երկար եւ կոնքը շատ նեղ: === Արդի Պարպին === 2016-ի սկիզբը «Մաթել» ընկերութիւնը կ՛որոշէ շուկայ իջեցնել Պարպիի նոր հաւաքածոյ մը, որուն պուպրիկները աւելի կը նմանին իսկական կիներու` հասակաւոր, կարճ, քիչ մը լեցուն, եւ այլն: Այս պուպրիկները աւելի ճշգրիտ պատկեր մը կու տան աշխարհի մէջ կնոջ գեղեցկութեան, որուն մէջ իւրաքանչիւր փոքրիկ աղջիկ պէտք է կարենայ ինքզինք գտնել: Այս ձեւով է, որ տարիներու ընթացքին Պարպի պուպրիկը աստղ մը դարձած է, ի պատիւ անոր` նոյնիսկ թանգարաններ անոր մասին ցուցադրութիւններ կը կազմակերպեն: === Պարպի պուպրիկը մարդամեքենայի կերպարով === «Մաթել» ընկերութիւնը Միացեալ Նահանգներու մէջ պուպրիկներու նոր շարք մը ներկայացուցած է [[Մարդ-մեքենայ|մարդամեքենայի]] մասնագէտներու կերպարով: Այս մէկը եղած է, որպէսզի աղջիկներու մօտ ծրագրաւորման եւ բարձր [[Արհեստագիտութիւն|արհեստագիտութիւններու]] մարզի մասնագիտութիւններու նկատմամբ հետաքրքրութիւն յառաջանայ: Նոր պարպին «ճինզ» տաբատ հագած է, աչքերուն դրած է յատուկ պաշտպանական ակնոց` սարքաւորումներու հետ աշխատելու համար: Պուպրիկին ձեռքին կայ փոքր նոթպուք մը, անոր հետ դրուած է մարդամեքենային մանրակերտը: Խաղալիքին հետ գնողը երեխաներու համար ծրագրաւորման վեց դաս կը ստանայ «Թիքըր» յաւելուածին մէջ: Անոնց ընթացքին մասնաւորապէս պիտի բացատրեն, թէ ինչպէ՛ս մարդամեքենայ պէտք է կառուցել, եւ թէ ինչպէ՛ս անոր պարել պէտք է սորվեցնել: Ընկերութեան ներկայացուցիչները արձանագրած են, որ 2017-ին, ըստ Միացեալ Նահանգներու առեւտուրի նախարարութեան տեղեկութիւններուն, գիտութեան, արհեստագիտութեան, թեքնիքի եւ ուսողութեան վերաբերող թափուր աթոռներուն միայն 24 առ հարիւրը գրաւած են կիները<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/402187 Մարդամեքենայ Պարպին]</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Պուպրիկներ]] [[Ստորոգութիւն:Խաղալիքներ]] rb9x91lmcy4bb7ev60p25oaulysh16l 250375 250371 2026-04-19T09:39:29Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 /* Պատմութիւն */ 250375 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Պարպի Պուպրիկը''', Մանկական խաղալիք, ստեղծուած՝ 9 Մարտ 1959-ին, [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու մէջ]]<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/593051 Պարպի]</ref>: Զայն ստեղծած է Ռութ Հենտլըր, խաղալիքներու ամերիկեան հաստատութեան`«Մաթել»ի հիմնադիրներէն մէկուն կինը<ref>[https://www.wsj.com/articles/mattel-to-add-curvy-petite-tall-barbies-1453991134 Պարպի Պուպրիկը]</ref>: == Պատմութիւն == 1950-ական թուականներուն, ամերիկացի գործատէր Ռութ Հանտլըր կ'անդրադառնայ, որ իր 10 տարեկան աղջիկը իր պարզ խաղալիքները կը ձգէ եւ կը խաղայ չափահասներ ներկայացնող թուղթէ կերպարներու հետ: Հետեւաբար Ռութ կը մտածէ հնարել անոր տարիքին աւելի յարմար կիներու նմանող պուպրիկներ<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/421764 Պարպիին ծնունդը]</ref>: Ռութ անմիջապէս շինել կու տայ դեղին մազերով, երկար ոտքերով եւ նեղ մէջքով «մանըքեն» պուպրիկ մը: Ան պուպրիկը կը կոչէ Պարպի, իր աղջկան անուան հետեւողութեամբ` իբրեւ Պարպարայի կրճատում: Աւելի ուշ՝ ան կը ստեղծէ անոր ընկերը`Քենը, իր տղուն`Քենեթին անուան հետեւողութեամբ: Այս պուպրիկները շատ մեծ յաջողութիւն կը գտնեն. անոնց ստեղծումէն ի վեր, աւելի քան մէկ միլիառ օրինակ ծախուած է աշխարհի տարածքին: === Պարպին ժամանակի ընթացքին === Պարպի ունեցած է աւելի քան 150 արհեստի տեսակներ, որոնք քայլ պահած են ընկերութեան մէջ, կնոջ յառաջդիմութեան հետ: Ան եղած է նորաձեւութեան աստղ, [[Օդանաւ|օդանաւի]] մէջ աշխատող հիւրընկալ անձնակազմի անդամ, [[աստղանաւորդ]], մրցումի [[ինքնաշարժ]] վարող, անասնաբուժ, ոստիկանուհի, [[Համակարգիչ|համակարգիչի]] մասնագէտ, նոյնիսկ` նախագահութեան թեկնածու: === Քննադատութիւն === Պարպիին դէմ քննադատութիւնները ուղղուած էին յատկապէս իր կերպարանքին դէմ, որ իրականութենէն շատ տարբեր էր: Անոր մէջքը շատ բարակ էր, ոտքերը անբնականօրէն երկար եւ կոնքը շատ նեղ: === Արդի Պարպին === 2016-ի սկիզբը, «Մաթել» ընկերութիւնը կ'որոշէ շուկայ իջեցնել Պարպիի նոր հաւաքածոյ մը, որուն պուպրիկները աւելի կը նմանին իսկական կիներու` հասակաւոր, կարճ, քիչ մը լեցուն, եւ այլն: Այս պուպրիկները աւելի ճշգրիտ պատկեր մը կու տան աշխարհի մէջ կնոջ գեղեցկութեան, որուն մէջ իւրաքանչիւր փոքրիկ աղջիկ պէտք է կարենայ ինքզինք գտնել: Տարիներու ընթացքին, Պարպի պուպրիկը աստղ մը դարձած է. նոյնիսկ թանգարաններ իր մասին ցուցադրութիւններ կը կազմակերպեն: === Պարպի պուպրիկը մարդամեքենայի կերպարով === «Մաթել» ընկերութիւնը Միացեալ Նահանգներու մէջ պուպրիկներու նոր շարք մը ներկայացուցած է [[Մարդ-մեքենայ|մարդամեքենայի]] մասնագէտներու կերպարով: Այս մէկը եղած է, որպէսզի աղջիկներու մօտ ծրագրաւորման եւ բարձր [[Արհեստագիտութիւն|արհեստագիտութիւններու]] մարզի մասնագիտութիւններու նկատմամբ հետաքրքրութիւն յառաջանայ: Նոր պարպին «ճինզ» տաբատ հագած է, աչքերուն դրած է յատուկ պաշտպանական ակնոց` սարքաւորումներու հետ աշխատելու համար: Պուպրիկին ձեռքին կայ փոքր նոթպուք մը, իրեն հետ դրուած է մարդամեքենային մանրակերտը: Խաղալիքը գնողը երեխաներու համար ծրագրաւորման վեց դաս կը ստանայ «Թիքըր» յաւելուածին մէջ: Անոնց ընթացքին կը բացատրեն, թէ ինչպէ՛ս մարդամեքենայ պէտք է կառուցել, եւ թէ ինչպէ՛ս անոր պարել պէտք է սորվեցնել: Ընկերութեան ներկայացուցիչները արձանագրած են, որ 2017-ին, ըստ Միացեալ Նահանգներու առեւտուրի նախարարութեան տեղեկութիւններուն, գիտութեան, արհեստագիտութեան, թեքնիքի եւ ուսողութեան վերաբերող թափուր աթոռներուն միայն 24 առ հարիւրը գրաւած են կիները<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/402187 Մարդամեքենայ Պարպին]</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Պուպրիկներ]] [[Ստորոգութիւն:Խաղալիքներ]] s35pp8ghaz2qx05hpei6q4pcpc0ck9v 4 30730 250359 250344 2026-04-19T08:44:23Z ~2026-24015-70 14321 /* Ստեղծել */ 250359 wikitext text/x-wiki == Ստեղծել == # [[Ակնեզ Մօ]] - [[:en:Agnez Mo]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Անկուն]] - [[:en:Anggun]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:58, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պեռնար]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:54, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Կանտի]] - [[:en:Sonia Gandhi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 14:39, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Գարտինալէ]] - [[:en:Claudia Cardinale]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ֆետերիքա Մողերինի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:53, 24 Մարտ 2026 (UTC) # [[Մարլին Տիթրիք]] - [[:en:Marlene Dietrich]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Տեպի Ռէյնոլծ]] - [[:en:Debbie Reynolds]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճուտի Կարլընտ]] - [[:en:Judy Garland]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Նեթրեպքօ]] - [[:en:Anna Netrebko]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:12, 16 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Անն Իտալկօ]] - [[:en:Anne Hidalgo]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ակնես Քալամար]] - [[:en:Agnès Callamard]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:59, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մուրասաքի Շիքիպու]] - [[:en:Murasaki Shikibu]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 15:10, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլըրի Քլինթըն]] - [[:en:Hillary Clinton]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռոզա Լիւքսեմպուրկ]] - [[:en:Rosa Luxemburg]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Օսթըն]] - [[:en:Jane Austen]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Ուոլսթոնքրաֆթ]] - [[:en:Mary Wollstonecraft]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Շելլի]] - [[:en:Mary Shelley]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:47, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)--'' # [[Ճոան Պաէզ]] - [[:en:Joan Baez]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:13, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Մարիլին Մոնրօ]] - [[:en:Marilyn Monroe]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճուլիա Ռոպըրթս]] - [[:en:Julia Roberts]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Շթեֆի Կրաֆ]] - [[:en:Steffi Graf]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 09:44, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սիմոն Տը Պուվուար]] - [[:en:Simone de Beauvoir]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:39, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պենազիր Պութօ]] - [[:en:Benazir Bhutto]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Աւրիլ Հէյնզ]] - [[:en:Avril Haines]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:13, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Ուիթնի Հիուսթըն]] - [[:en:Whitney Houston]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թերեզա Մէյ]] - [[:en:Theresa May]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կրեթա Թունպըրկ]] - [[:en:Greta Thunberg]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:53, 17 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սելենա]] - [[:en:Selena]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուրսուլա ֆոն տեր Լայըն]] - [[:en:Ursula von der Leyen]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սերենա Ուիլիըմզ]] - [[:en:Serena Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պրիթնի Սփիրզ]] - [[:en:Britney Spears]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլաուտիա Սէյինպաում]] - [[:en:Claudia Sheinbaum]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Ճորճիա Մելոնի]] - [[:en:Giorgia Meloni]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Զախարովա]] - [[:en:Maria Zakharova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:50, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նուր Ալ-Հուսէյն]] - [[:en:Queen Noor of Jordan]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վիքթորիա Պեքհամ]] - [[:en:Victoria Beckham]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նիքոլ Քիտմըն]] - [[:en:Nicole Kidman]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օփրա Ուինֆրի]] - [[:en:Oprah Winfrey]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պրիժիթ Մաքրոն]] - [[:en:Brigitte Macron]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մոնիքա Պելուչի]] - [[:en:Monica Bellucci]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հալի Պերի]] - [[:en:Halle Berry]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օտրի Ազուլէ]] - [[:en:Audrey Azoulay]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մելանիա Թրամփ]] - [[:en:Melania Trump]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Շարափովա]] - [[:en:Maria Sharapova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:04, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաթալի Փորթմըն]] - [[:en:Natalie Portman]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:21, 15 Ապրիլ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սանտրա Պուլլոք]] - [[:en:Sandra Bullock]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հերթա Միւլըր]] - [[:en:Herta Müller]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Ճաքսոն]] - [[:en:Mary Jackson (engineer)]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Սառա]] - [[:en:Sarah]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլեր Ատամզ]] - [[:en:Claire Adams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պելլա Հատիտ]] - [[:en:Bella Hadid]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամալա Հարիս]] - [[:en:Kamala Harris]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մատոննա]] - [[:en:Madonna]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Շահի]] - [[:en:Sarah Shahi]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ալիս Սթոն Պլաքուէլ]] - [[:en:Alice Stone Blackwell]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Լիւսի Սթոն]] - [[:en:Lucy Stone]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:13, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Քեթրին Քլարք]] - [[:en:Katherine Clark]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:13, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Եսթեր]] - [[:en:Esther]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճոնիս Հան]] - [[:en:]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ռեպեքա (աստուածաշնչական կերպար)]] - [[:en:Rebecca (biblical figure)]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պարպարա Սամփսըն]] - [[:en:Barbara Sampson]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պարպարա]] - [[:en:Barbara]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Փաուլա տոս Սանթոշ]] - [[:en:Ana Paula dos Santos]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Շանթալ Պիա]] - [[:en:Chantal Biya]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Հինտա Տէպայ Իթնօ]] - [[:en:Hinda Déby Itno]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Սառա Նազարպայեւա ]] - [[:en:Sara Nazarbayeva]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անկելա Մերքել]] - [[:en:Angela Merkel]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռի Սոլ-ճու]] - [[:en:Ri Sol-ju]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Թաթիանա Քարիմովա]] - [[:en:Tatyana Karimova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սիլիա Ֆլորես]] - [[:en:Cilia Flores]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրէյս Մուկապէ]] - [[:en:Grace Mugabe]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Փիքֆըրտ]] - [[:en:Mary Pickford]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մէյ Ուեսթ]] - [[:en:Mae West]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճէյն Ֆոնտա]] - [[:en:Jane Fonda]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սինտի Քրաուֆորտ]] - [[:en:Cindy Crawford]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լիզ Թրաս]] - [[:en:Liz Truss]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սուելա Պրէյվըրմեն]] - [[:en:Suella Braverman]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Շէյք Հասինա]] - [[:en:Sheikh Hasina]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Նաո­մի Քեմփ­պը­լ]] - [[:en:Naomi Campbell]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օպրի Փլազա]] - [[:en:Aubrey Plaza]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Շարլիզ Թերոն ]] - [[:en: Շարլիզ Թերոն ]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կոլտա Մայիր]] - [[:en:Golda Meir]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Ժիզել Պիւնտհեն]] - [[:en:Gisele Bündchen]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Քամերոն Տիազ]] - [[:en:Cameron Diaz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Փենելոփէ Քրուզ]] - [[:en:Penélope Cruz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կրէյս Քելի]] - [[:en:Grace Kelly]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Էլէանոր Ռուզվելթ]] - [[:en:Eleanor Roosevelt]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Քարլա Պրունի]] - [[:en:Carla Bruni]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Էվա Փերոն]] - [[:en:Eva Perón]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Իմելտա Մարքոս]] - [[:en:Imelda Marcos]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Միշէլ Օպամա]] - [[:en:Միշէլ Օպամա]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Ատամս]] - [[:en:Jane Addams]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 16:39, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Նատիա Մուրատ]] - [[:en:Nadia Murad]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Լամիէ Աճի Պաշար]] - [[:en:Lamiya Haji Bashar]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Պեթթի Ուիլիըմզ]] - [[:en:Betty Williams]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Օլկա Թոկարչուկ]] - [[:en:Olga Tokarczuk]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Կերթի Քորի]] - [[:en:Gerty Cori]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Տորոթի Սաթոն]] - ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Կերթրուտ Պել]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:46, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեն Փսաքի]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:57, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Փիքֆորտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ճիւլի Անտրիւս]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:00, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սիրիմաւօ Պանտարանայքէ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:01, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Իզապէլ Փերոն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:05, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Քլարա Ցեթքին]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:05, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Քեթլին Քենետի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:26, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Քեթրին Հեփպըրն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:23, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ուաֆա Սլէյման]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:07, 9 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Պել Պոյտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:16, 13 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[The Supremes]] - [[:en:The Supremes]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:34, 29 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալիս Կրիֆիթ Քար]] - [[:en:Alice Griffith Carr]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Լորեն]] - [[:en:Sophia Loren]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճինա Լոլոպրիճիթա]] - [[:en:Gina Lollobrigida]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կանացի Արուեստի Ազգային Թանգարան]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:36, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Կանացիակերպ աղամաններ]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 07:01, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Թուլիփ Ճոշի]] - [[:en:Tulip Joshi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 19:07, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարինելա]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 15:44, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Վեպօ]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 16:38, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վենիւս Ուիլիըմս]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Քոլեթ Խուրի]] - [[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:09, 11 Ապրիլ 2026 (UTC)]] === Հայ Կանայք === # [[Կրեթա Վարդանեան]] - [[:en:Greta Vardanyan]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:06, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ատելիա Պետրոսեան]] - [[:en:Adeliia Petrosian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:07, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլարա Աբգար]] - [[:en:Clara Abkar]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կարինէ Ասլամազեան]] - [[:en:Karine Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնա Մովսէսեան]] - [[:en:Sona Movsesian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալիս Փանիկեան]] - [[:en:Alice Panikian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:10, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լոռի Հայթայեան]] - [[:en:Laury Haytayan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Վարդուհի Խաչատրեան (օփերայի երգչուհի)]] - [[:hy:Վարդուհի Խաչատրյան (օպերային երգչուհի)]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիա Նալպանտեան]] - [[:en:Maria Nalbandian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նուրհան]] - [[:en:Nourhanne]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նորա Գէորգեան]] - [[:en:Noura Kevorkian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:12, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիամ Նուր]] - [[:en:Mariam Nour]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալինա Մնացականեան]] - [[:en:Alina Mnatsakanian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրեթա Թասլաքեան]] - [[:en:Gretta Taslakian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կլատիս Պերեճիքլեան]] - [[:en:Gladys Berejiklian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:14, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քաթրին Ռոպ-Կրիյէ]] - [[:en:Catherine Robbe-Grillet]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիաննա Շիրինեան]] - [[:en:Marianna Shirinyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նինա Պէրպէրովա]] - [[:en:Nina Berberova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Սիմոնեան]] - [[:en:Nariné Simonian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Կասեան]] - [[:en:Anna Kasyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 12:52, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլտա Չոպոյեան]] - [[:en:Hilda Tchoboian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:55, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սառա Թանզիլլի]] - [[:en:Sarah Tanzilli]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարինա Ազնաւուրեան]] - [[:en:Karina Aznavourian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:05, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թամարա Խանըմ]] - [[:en:Tamara Khanum]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 20:03, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Երանուհի Ասլամազեան]] - [[:en:Eranuhi Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 14:22, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեքի Ղազարեան]] - [[:en:Jackie Kazarian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:48, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Պալասանեան]] - [[:en:Սոնիա Պալասանեան]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:33, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Տաթեւ Չախեան]] - [[:en:Tatev Chakhian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:32, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նելլի Դանիէլեան]] - [[:en:Nelly Danielyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հուրի Պէրպէրեան]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:00, 16 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Աղբալեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 18:55, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կարինէ Ռաֆայէլեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 08:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սեւան Նագգաշեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 17:59, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Սիրան Աւետիսեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 15:53, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աննա Արզումանեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:30, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռայա Նազարեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:38, 8 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:09, 13 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Մաթա Հարի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 15:07, 13 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարդուհի Քալանթար]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քնար Սվաճեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:16, 15 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարդիթեր Ֆելէկեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:58, 17 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Կեդրոնական բանտի կիներուն բաժինը]] - ,--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Լիւսի Աշճեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:35, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Եւա Պեկլարեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:37, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ռէյչըլ Գաբրիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:38, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Յասմիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:14, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Իզապելլա Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էլէն Ասատրեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Նունէ Հայրապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էմմա Նահապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարսէն Աղաբեկեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արմինէ Անտա]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աստղիկ Գէորգեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Այտա Գիւմրեցի]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռուզաննա Դանիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Զուարթ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Մակինցեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Հեղինէ Մելիք-Հայկազեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արփենիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:01, 2 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Թարխանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 04:52, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Նուարդ Թումանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 19:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Մարինէ Ալես]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:41, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Ալլա Տէր Յակոբեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:05, 10 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Ռոզա Պետրոսեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:25, 10 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Լիլիթ Գալստեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:16, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Նունէ Եսայեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:19, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Շուշան Պետրոսեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:19, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Սիլվա Յակոբեան]] - -[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:19, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Նարէ Գէորգեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:19, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Անահիտ Չիպուխչեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:55, 14 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Սիւնէ Սեւադա]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:55, 14 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Սեւդա Սեւան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:55, 14 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Զոյա Փիրզադ]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:55, 14 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Հայկուշ Օհանեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:55, 14 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Մելանիա Աբովեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:59, 14 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Նայիրուհի Ալավերդեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:59, 14 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Լիանա Ալեքսանեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:59, 14 Ապրիլ 2026 (UTC) # # # 8wtyohamb77xs73wmvde67hlg1yd3ef 250382 250359 2026-04-19T10:03:57Z Betty Kilerjian 83 /* Հայ Կանայք */ 250382 wikitext text/x-wiki == Ստեղծել == # [[Ակնեզ Մօ]] - [[:en:Agnez Mo]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Անկուն]] - [[:en:Anggun]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:58, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պեռնար]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:54, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Կանտի]] - [[:en:Sonia Gandhi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 14:39, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Գարտինալէ]] - [[:en:Claudia Cardinale]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ֆետերիքա Մողերինի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:53, 24 Մարտ 2026 (UTC) # [[Մարլին Տիթրիք]] - [[:en:Marlene Dietrich]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Տեպի Ռէյնոլծ]] - [[:en:Debbie Reynolds]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճուտի Կարլընտ]] - [[:en:Judy Garland]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Նեթրեպքօ]] - [[:en:Anna Netrebko]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:12, 16 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Անն Իտալկօ]] - [[:en:Anne Hidalgo]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ակնես Քալամար]] - [[:en:Agnès Callamard]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:59, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մուրասաքի Շիքիպու]] - [[:en:Murasaki Shikibu]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 15:10, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլըրի Քլինթըն]] - [[:en:Hillary Clinton]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռոզա Լիւքսեմպուրկ]] - [[:en:Rosa Luxemburg]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Օսթըն]] - [[:en:Jane Austen]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Ուոլսթոնքրաֆթ]] - [[:en:Mary Wollstonecraft]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Շելլի]] - [[:en:Mary Shelley]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:47, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)--'' # [[Ճոան Պաէզ]] - [[:en:Joan Baez]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:13, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Մարիլին Մոնրօ]] - [[:en:Marilyn Monroe]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճուլիա Ռոպըրթս]] - [[:en:Julia Roberts]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Շթեֆի Կրաֆ]] - [[:en:Steffi Graf]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 09:44, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սիմոն Տը Պուվուար]] - [[:en:Simone de Beauvoir]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:39, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պենազիր Պութօ]] - [[:en:Benazir Bhutto]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Աւրիլ Հէյնզ]] - [[:en:Avril Haines]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:13, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Ուիթնի Հիուսթըն]] - [[:en:Whitney Houston]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թերեզա Մէյ]] - [[:en:Theresa May]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կրեթա Թունպըրկ]] - [[:en:Greta Thunberg]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:53, 17 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սելենա]] - [[:en:Selena]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուրսուլա ֆոն տեր Լայըն]] - [[:en:Ursula von der Leyen]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սերենա Ուիլիըմզ]] - [[:en:Serena Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պրիթնի Սփիրզ]] - [[:en:Britney Spears]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլաուտիա Սէյինպաում]] - [[:en:Claudia Sheinbaum]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Ճորճիա Մելոնի]] - [[:en:Giorgia Meloni]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Զախարովա]] - [[:en:Maria Zakharova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:50, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նուր Ալ-Հուսէյն]] - [[:en:Queen Noor of Jordan]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վիքթորիա Պեքհամ]] - [[:en:Victoria Beckham]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նիքոլ Քիտմըն]] - [[:en:Nicole Kidman]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օփրա Ուինֆրի]] - [[:en:Oprah Winfrey]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պրիժիթ Մաքրոն]] - [[:en:Brigitte Macron]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մոնիքա Պելուչի]] - [[:en:Monica Bellucci]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հալի Պերի]] - [[:en:Halle Berry]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օտրի Ազուլէ]] - [[:en:Audrey Azoulay]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մելանիա Թրամփ]] - [[:en:Melania Trump]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Շարափովա]] - [[:en:Maria Sharapova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:04, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաթալի Փորթմըն]] - [[:en:Natalie Portman]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:21, 15 Ապրիլ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սանտրա Պուլլոք]] - [[:en:Sandra Bullock]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հերթա Միւլըր]] - [[:en:Herta Müller]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Ճաքսոն]] - [[:en:Mary Jackson (engineer)]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Սառա]] - [[:en:Sarah]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլեր Ատամզ]] - [[:en:Claire Adams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պելլա Հատիտ]] - [[:en:Bella Hadid]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամալա Հարիս]] - [[:en:Kamala Harris]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մատոննա]] - [[:en:Madonna]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Շահի]] - [[:en:Sarah Shahi]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ալիս Սթոն Պլաքուէլ]] - [[:en:Alice Stone Blackwell]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Լիւսի Սթոն]] - [[:en:Lucy Stone]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:13, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Քեթրին Քլարք]] - [[:en:Katherine Clark]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:13, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Եսթեր]] - [[:en:Esther]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճոնիս Հան]] - [[:en:]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ռեպեքա (աստուածաշնչական կերպար)]] - [[:en:Rebecca (biblical figure)]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պարպարա Սամփսըն]] - [[:en:Barbara Sampson]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պարպարա]] - [[:en:Barbara]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Փաուլա տոս Սանթոշ]] - [[:en:Ana Paula dos Santos]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Շանթալ Պիա]] - [[:en:Chantal Biya]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Հինտա Տէպայ Իթնօ]] - [[:en:Hinda Déby Itno]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Սառա Նազարպայեւա ]] - [[:en:Sara Nazarbayeva]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անկելա Մերքել]] - [[:en:Angela Merkel]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռի Սոլ-ճու]] - [[:en:Ri Sol-ju]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Թաթիանա Քարիմովա]] - [[:en:Tatyana Karimova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սիլիա Ֆլորես]] - [[:en:Cilia Flores]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրէյս Մուկապէ]] - [[:en:Grace Mugabe]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Փիքֆըրտ]] - [[:en:Mary Pickford]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մէյ Ուեսթ]] - [[:en:Mae West]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճէյն Ֆոնտա]] - [[:en:Jane Fonda]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սինտի Քրաուֆորտ]] - [[:en:Cindy Crawford]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լիզ Թրաս]] - [[:en:Liz Truss]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սուելա Պրէյվըրմեն]] - [[:en:Suella Braverman]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Շէյք Հասինա]] - [[:en:Sheikh Hasina]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Նաո­մի Քեմփ­պը­լ]] - [[:en:Naomi Campbell]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օպրի Փլազա]] - [[:en:Aubrey Plaza]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Շարլիզ Թերոն ]] - [[:en: Շարլիզ Թերոն ]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կոլտա Մայիր]] - [[:en:Golda Meir]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Ժիզել Պիւնտհեն]] - [[:en:Gisele Bündchen]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Քամերոն Տիազ]] - [[:en:Cameron Diaz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Փենելոփէ Քրուզ]] - [[:en:Penélope Cruz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կրէյս Քելի]] - [[:en:Grace Kelly]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Էլէանոր Ռուզվելթ]] - [[:en:Eleanor Roosevelt]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Քարլա Պրունի]] - [[:en:Carla Bruni]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Էվա Փերոն]] - [[:en:Eva Perón]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Իմելտա Մարքոս]] - [[:en:Imelda Marcos]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Միշէլ Օպամա]] - [[:en:Միշէլ Օպամա]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Ատամս]] - [[:en:Jane Addams]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 16:39, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Նատիա Մուրատ]] - [[:en:Nadia Murad]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Լամիէ Աճի Պաշար]] - [[:en:Lamiya Haji Bashar]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Պեթթի Ուիլիըմզ]] - [[:en:Betty Williams]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Օլկա Թոկարչուկ]] - [[:en:Olga Tokarczuk]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Կերթի Քորի]] - [[:en:Gerty Cori]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Տորոթի Սաթոն]] - ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)'' # [[Կերթրուտ Պել]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:46, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեն Փսաքի]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:57, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Փիքֆորտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ճիւլի Անտրիւս]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:00, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սիրիմաւօ Պանտարանայքէ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:01, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Իզապէլ Փերոն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:05, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Քլարա Ցեթքին]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:05, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Քեթլին Քենետի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:26, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Քեթրին Հեփպըրն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:23, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ուաֆա Սլէյման]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:07, 9 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Պել Պոյտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:16, 13 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[The Supremes]] - [[:en:The Supremes]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:34, 29 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալիս Կրիֆիթ Քար]] - [[:en:Alice Griffith Carr]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Լորեն]] - [[:en:Sophia Loren]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճինա Լոլոպրիճիթա]] - [[:en:Gina Lollobrigida]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կանացի Արուեստի Ազգային Թանգարան]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:36, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Կանացիակերպ աղամաններ]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 07:01, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Թուլիփ Ճոշի]] - [[:en:Tulip Joshi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 19:07, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարինելա]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 15:44, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Վեպօ]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 16:38, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վենիւս Ուիլիըմս]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Քոլեթ Խուրի]] - [[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:09, 11 Ապրիլ 2026 (UTC)]] === Հայ Կանայք === # [[Կրեթա Վարդանեան]] - [[:en:Greta Vardanyan]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:06, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ատելիա Պետրոսեան]] - [[:en:Adeliia Petrosian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:07, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլարա Աբգար]] - [[:en:Clara Abkar]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կարինէ Ասլամազեան]] - [[:en:Karine Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնա Մովսէսեան]] - [[:en:Sona Movsesian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալիս Փանիկեան]] - [[:en:Alice Panikian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:10, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լոռի Հայթայեան]] - [[:en:Laury Haytayan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Վարդուհի Խաչատրեան (օփերայի երգչուհի)]] - [[:hy:Վարդուհի Խաչատրյան (օպերային երգչուհի)]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիա Նալպանտեան]] - [[:en:Maria Nalbandian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նուրհան]] - [[:en:Nourhanne]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նորա Գէորգեան]] - [[:en:Noura Kevorkian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:12, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիամ Նուր]] - [[:en:Mariam Nour]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալինա Մնացականեան]] - [[:en:Alina Mnatsakanian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրեթա Թասլաքեան]] - [[:en:Gretta Taslakian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կլատիս Պերեճիքլեան]] - [[:en:Gladys Berejiklian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:14, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քաթրին Ռոպ-Կրիյէ]] - [[:en:Catherine Robbe-Grillet]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիաննա Շիրինեան]] - [[:en:Marianna Shirinyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նինա Պէրպէրովա]] - [[:en:Nina Berberova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Սիմոնեան]] - [[:en:Nariné Simonian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Կասեան]] - [[:en:Anna Kasyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 12:52, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլտա Չոպոյեան]] - [[:en:Hilda Tchoboian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:55, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սառա Թանզիլլի]] - [[:en:Sarah Tanzilli]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարինա Ազնաւուրեան]] - [[:en:Karina Aznavourian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:05, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թամարա Խանըմ]] - [[:en:Tamara Khanum]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 20:03, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Երանուհի Ասլամազեան]] - [[:en:Eranuhi Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 14:22, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեքի Ղազարեան]] - [[:en:Jackie Kazarian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:48, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Պալասանեան]] - [[:en:Սոնիա Պալասանեան]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:33, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Տաթեւ Չախեան]] - [[:en:Tatev Chakhian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:32, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նելլի Դանիէլեան]] - [[:en:Nelly Danielyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հուրի Պէրպէրեան]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:00, 16 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Աղբալեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 18:55, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կարինէ Ռաֆայէլեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 08:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սեւան Նագգաշեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 17:59, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Սիրան Աւետիսեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 15:53, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աննա Արզումանեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:30, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռայա Նազարեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:38, 8 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:09, 13 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Մաթա Հարի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 15:07, 13 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարդուհի Քալանթար]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քնար Սվաճեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:16, 15 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարդիթեր Ֆելէկեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:58, 17 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Կեդրոնական բանտի կիներուն բաժինը]] - ,--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Լիւսի Աշճեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:35, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Եւա Պեկլարեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:37, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ռէյչըլ Գաբրիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:38, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Յասմիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:14, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Իզապելլա Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էլէն Ասատրեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Նունէ Հայրապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էմմա Նահապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարսէն Աղաբեկեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արմինէ Անտա]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աստղիկ Գէորգեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Այտա Գիւմրեցի]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռուզաննա Դանիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Զուարթ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Մակինցեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Հեղինէ Մելիք-Հայկազեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արփենիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:01, 2 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Թարխանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 04:52, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Նուարդ Թումանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 19:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Մարինէ Ալես]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:41, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Ալլա Տէր Յակոբեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:05, 10 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Ռոզա Պետրոսեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:25, 10 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Լիլիթ Գալստեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:16, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Նունէ Եսայեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:19, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Շուշան Պետրոսեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:19, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Սիլվա Յակոբեան]] - -[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:19, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Նարէ Գէորգեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:19, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Անահիտ Չիպուխչեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:55, 14 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Սիւնէ Սեւադա]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:55, 14 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Սեւդա Սեւան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:55, 14 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Զոյա Փիրզադ]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:55, 14 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Հայկուշ Օհանեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:55, 14 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Մելանիա Աբովեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:59, 14 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Նայիրուհի Ալավերդեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:59, 14 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Լիանա Ալեքսանեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:59, 14 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Սիւզի Շահպազեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 19 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռոզ Զուլալեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 19 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Գայիանէ Ներսիսեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 19 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արմինէ Գրիգորեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 19 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Նուարդ Ալիխանեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 19 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռուզան Աւետիքեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 19 Ապրիլ 2026 (UTC) # # # # # tjseq4ydpi47oelz7lyu3m9br2z624s 0 31527 250361 2026-04-19T09:19:50Z Betty Kilerjian 83 Նոր էջ «'''Անահիտ Պօղոսի Մակինցեան''' ({{ԱԾ}}), հայ գրող, թարգմանիչ։ == Կենսագրութիւն == Աւարտած է [[Երեւանի Պետական Համալսարան|Երեւանի պետական համալսարանի]] հայկական եւ ռուսական բանասիրական ֆակուլտետները։ [[1954 թուական|1954]] թուականին նկարահանուած է «Մանրուք» հայկական ֆիլմին...»: 250361 wikitext text/x-wiki '''Անահիտ Պօղոսի Մակինցեան''' ({{ԱԾ}}), հայ գրող, թարգմանիչ։ == Կենսագրութիւն == Աւարտած է [[Երեւանի Պետական Համալսարան|Երեւանի պետական համալսարանի]] հայկական եւ ռուսական բանասիրական ֆակուլտետները։ [[1954 թուական|1954]] թուականին նկարահանուած է «Մանրուք» հայկական ֆիլմին մէջ։ Յետագային տեղափոխուած է [[Կրասնոտար]], [[1961 թուական|1961]] թուականէն կը բնակի [[Մոսկուա]]։ [[1967 թուական|1967]]-[[1992 թուական|1992]] թուականներուն աշխատած է «Գեղարուեստական գրականութիւն» հրատարակչութեան մէջ՝ որպէս «ԽՍՀՄ ազգերի գրականութեան» գլխաւոր խմբագիր։ Մակինցեանի խմբագրութեան տարիներուն հրատարակուած է աւելի քան 200 գիրք եւ ժողովածու։ Գրած է «Շտրիխներ դիմանկարին» գիրքը՝ նուիրուած հօր՝ [[Պօղոս Մակինցեան|Պօղոս Մակինցեանի]] յիշատակին։ == Ընտանիք == * Հայրը՝ Պօղոս Մակինցեան * Մայրը՝ Եւգենեայ Սեբար * Ամուսին՝ Գէորգի Աղաբալեանց, գինիի քիմիայի եւ տեխնոլոգիայի բնագաւառի գիտնական * Դուստր՝ Եւգենեայ Աղաբալեանց * Դուստր՝ Կարինէ Աւագեանց (Աղաբալեանց) * Թոռներ՝ Վիքթորիա Աւագեանց ** Անահիտ Կարպովա ** Գէորգ Աւագեանց ** Նիքիթա Կարպով ** Գայիանէ Աւագեանց == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Արտաքին յղումներ == * [http://www.agabalov.ru/m-anait.html#1 Պաշտօնական կայք] lrgp72n36duf1nyq638t6y0375aib1s 250362 250361 2026-04-19T09:21:52Z Betty Kilerjian 83 250362 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}}'''Անահիտ Պօղոսի Մակինցեան''' ({{ԱԾ}}), հայ գրող, թարգմանիչ։ == Կենսագրութիւն == Աւարտած է [[Երեւանի Պետական Համալսարան|Երեւանի պետական համալսարանի]] հայկական եւ ռուսական բանասիրական ֆակուլտետները։ [[1954 թուական|1954]] թուականին նկարահանուած է «Մանրուք» հայկական ֆիլմին մէջ։ Յետագային տեղափոխուած է [[Կրասնոտար]], [[1961 թուական|1961]] թուականէն կը բնակի [[Մոսկուա]]։ [[1967 թուական|1967]]-[[1992 թուական|1992]] թուականներուն աշխատած է «Գեղարուեստական գրականութիւն» հրատարակչութեան մէջ՝ որպէս «ԽՍՀՄ ազգերի գրականութեան» գլխաւոր խմբագիր։ Մակինցեանի խմբագրութեան տարիներուն հրատարակուած է աւելի քան 200 գիրք եւ ժողովածու։ Գրած է «Շտրիխներ դիմանկարին» գիրքը՝ նուիրուած հօր՝ [[Պօղոս Մակինցեան|Պօղոս Մակինցեանի]] յիշատակին։ == Ընտանիք == * Հայրը՝ Պօղոս Մակինցեան * Մայրը՝ Եւգենեայ Սեբար * Ամուսին՝ Գէորգի Աղաբալեանց, գինիի քիմիայի եւ տեխնոլոգիայի բնագաւառի գիտնական * Դուստր՝ Եւգենեայ Աղաբալեանց * Դուստր՝ Կարինէ Աւագեանց (Աղաբալեանց) * Թոռներ՝ Վիքթորիա Աւագեանց ** Անահիտ Կարպովա ** Գէորգ Աւագեանց ** Նիքիթա Կարպով ** Գայիանէ Աւագեանց == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Արտաքին յղումներ == * [http://www.agabalov.ru/m-anait.html#1 Պաշտօնական կայք] 61hcw9vxd7jb7g88zb4p8sgfvn0ydhn 250363 250362 2026-04-19T09:22:07Z Betty Kilerjian 83 250363 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}}'''Անահիտ Պօղոսի Մակինցեան''' ({{ԱԾ}}), հայ գրող, թարգմանիչ։ == Կենսագրութիւն == Աւարտած է [[Երեւանի Պետական Համալսարան|Երեւանի պետական համալսարանի]] հայկական եւ ռուսական բանասիրական ֆակուլտետները։ [[1954 թուական|1954]] թուականին նկարահանուած է «Մանրուք» հայկական ֆիլմին մէջ։ Յետագային տեղափոխուած է [[Կրասնոտար]], [[1961 թուական|1961]] թուականէն կը բնակի [[Մոսկուա]]։ [[1967 թուական|1967]]-[[1992 թուական|1992]] թուականներուն աշխատած է «Գեղարուեստական գրականութիւն» հրատարակչութեան մէջ՝ որպէս «ԽՍՀՄ ազգերի գրականութեան» գլխաւոր խմբագիր։ Մակինցեանի խմբագրութեան տարիներուն հրատարակուած է աւելի քան 200 գիրք եւ ժողովածու։ Գրած է «Շտրիխներ դիմանկարին» գիրքը՝ նուիրուած հօր՝ [[Պօղոս Մակինցեան|Պօղոս Մակինցեանի]] յիշատակին<ref>{{Cite web|url=http://www.armworld.am/detail.php?paperid=1257&pageid=42961&lang=|title=Վախից Չարենցի ստեղծագործությունները վառեցին|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305031336/http://www.armworld.am/detail.php?paperid=1257&pageid=42961&lang=|archive-date=2016 թ․ մարտի 5|accessdate=2015 թ․ սեպտեմբերի 13|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://zarkfoundation.com/library/%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b0%d5%ab%d5%bf-%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%ab%d5%b6%d6%81%d5%b5%d5%a1%d5%b6/|title=Անահիտ Մակինցյանի մասին zarkfoundation.com կայքում}}</ref>։ == Ընտանիք == * Հայրը՝ Պօղոս Մակինցեան * Մայրը՝ Եւգենեայ Սեբար * Ամուսին՝ Գէորգի Աղաբալեանց, գինիի քիմիայի եւ տեխնոլոգիայի բնագաւառի գիտնական * Դուստր՝ Եւգենեայ Աղաբալեանց * Դուստր՝ Կարինէ Աւագեանց (Աղաբալեանց) * Թոռներ՝ Վիքթորիա Աւագեանց ** Անահիտ Կարպովա ** Գէորգ Աւագեանց ** Նիքիթա Կարպով ** Գայիանէ Աւագեանց == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Արտաքին յղումներ == * [http://www.agabalov.ru/m-anait.html#1 Պաշտօնական կայք] qi51p2fkchcacse9jtugf7ddok9ldj9 250364 250363 2026-04-19T09:23:09Z Betty Kilerjian 83 250364 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}}'''Անահիտ Պօղոսի Մակինցեան''' ({{ԱԾ}}), հայ գրող, թարգմանիչ։ == Կենսագրութիւն == Աւարտած է [[Երեւանի Պետական Համալսարան|Երեւանի պետական համալսարանի]] հայկական եւ ռուսական բանասիրական ֆակուլտետները։ [[1954 թուական|1954]] թուականին նկարահանուած է «Մանրուք» հայկական ֆիլմին մէջ։ Յետագային տեղափոխուած է [[Կրասնոտար]], [[1961 թուական|1961]] թուականէն կը բնակի [[Մոսկուա]]։ [[1967 թուական|1967]]-[[1992 թուական|1992]] թուականներուն աշխատած է «Գեղարուեստական գրականութիւն» հրատարակչութեան մէջ՝ որպէս «ԽՍՀՄ ազգերի գրականութեան» գլխաւոր խմբագիր։ Մակինցեանի խմբագրութեան տարիներուն հրատարակուած է աւելի քան 200 գիրք եւ ժողովածու։ Գրած է «Շտրիխներ դիմանկարին» գիրքը՝ նուիրուած հօր՝ [[Պօղոս Մակինցեան|Պօղոս Մակինցեանի]] յիշատակին<ref>{{Cite web|url=http://www.armworld.am/detail.php?paperid=1257&pageid=42961&lang=|title=Վախից Չարենցի ստեղծագործությունները վառեցին|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305031336/http://www.armworld.am/detail.php?paperid=1257&pageid=42961&lang=|archive-date=2016 թ․ մարտի 5|accessdate=2015 թ․ սեպտեմբերի 13|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://zarkfoundation.com/library/%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b0%d5%ab%d5%bf-%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%ab%d5%b6%d6%81%d5%b5%d5%a1%d5%b6/|title=Անահիտ Մակինցյանի մասին zarkfoundation.com կայքում}}</ref>։ == Ընտանիք == * Հայրը՝ Պօղոս Մակինցեան * Մայրը՝ Եւգենեայ Սեբար * Ամուսին՝ Գէորգի Աղաբալեանց, գինիի քիմիայի եւ տեխնոլոգիայի բնագաւառի գիտնական * Դուստր՝ Եւգենեայ Աղաբալեանց * Դուստր՝ Կարինէ Աւագեանց (Աղաբալեանց) * Թոռներ՝ Վիքթորիա Աւագեանց ** Անահիտ Կարպովա ** Գէորգ Աւագեանց ** Նիքիթա Կարպով ** Գայիանէ Աւագեանց == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Արտաքին յղումներ == * [http://www.agabalov.ru/m-anait.html#1 Պաշտօնական կայք] [[Ստորոգութիւն:ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի շրջանաւարտներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ կին գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ]] jihfwd79dc893qainzcn4apzxqutwii 0 31528 250365 2026-04-19T09:28:03Z Betty Kilerjian 83 Նոր էջ «'''Հեղինէ Ալեքսանդրի Մելիք-Հայկազեան''' ({{ԱԾ}}), իշխանուհի, հայ գրող, [[մանկավարժ]]։ [[Պատկեր:Մի_պտոյտ_Ճապոնում.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%84%D5%AB_%D5%BA%D5%BF%D5%B8%D5%B5%D5%BF_%D5%83%D5%A1%D5%BA%D5%B8%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4.jpg|մինի|«Մի պտոյտ Ճապոնում», 1905]] Ծնած է [[Շուշի]] Մելիք-Հայկազեանն...»: 250365 wikitext text/x-wiki '''Հեղինէ Ալեքսանդրի Մելիք-Հայկազեան''' ({{ԱԾ}}), իշխանուհի, հայ գրող, [[մանկավարժ]]։ [[Պատկեր:Մի_պտոյտ_Ճապոնում.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%84%D5%AB_%D5%BA%D5%BF%D5%B8%D5%B5%D5%BF_%D5%83%D5%A1%D5%BA%D5%B8%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4.jpg|մինի|«Մի պտոյտ Ճապոնում», 1905]] Ծնած է [[Շուշի]] Մելիք-Հայկազեաններու իշխանական իշխանական (մելիքական) տոհմին մէջ, հայրը զինուորական եւ թարգմանիչ Ալեքսանդր Մելիք-Հայկազեանն էր (որ նաեւ [[Րաֆֆի|Րաֆֆիի]] «Փունջերը»-ի տպագրութեան մեկնասն էր)։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Շուշի, այնուհետեւ ուսումը շարունակած է [[Անգլիա]] եւ [[Ֆրանսա]]։ Ճամբորդած է բազմաթիւ երկիրներ, հրապարակած է ուղեգրութիւն [[Ճափոն|Ճափոնի]] մասին ([[Թիֆլիս]], [[1905 թուական|1905]])։ Եղած է [[Յովհաննէս Թումանեան|Յովհաննես Թումանեանի]] բարեկամուհիներէն մէկը, պահպանուած է անոնց նամակագրութիւնը։ Թիֆլիսի «<nowiki/>[[Վերնատուն|Վերնատան]]<nowiki/>» անդամներէն էր։ Ամուսինն էր Տիգրան Բեկզադեանը։ Ունեցած են մէկ դուստր՝ Վառուշը<ref>{{Cite web|url=http://www.hye-books.com/HT04/z01.html|title=Հովհաննես Թումանյան - Հատոր Չորրորդ - Ծանոթագրություններ|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421043056/http://www.hye-books.com/HT04/z01.html|archive-date=2017 թ․ ապրիլի 21|url-status=dead|access-date=2016 թ․ մայիսի 20}}</ref>։ == Գրականություն == * [https://grapaharan.org/%D5%84%D5%AB_%D5%BA%D5%BF%D5%B8%D5%B5%D5%BF_%D5%83%D5%A1%D5%BA%D5%B8%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4 Մի պտոյտ Ճապոնում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200703190713/http://grapaharan.org/%D5%84%D5%AB_%D5%BA%D5%BF%D5%B8%D5%B5%D5%BF_%D5%83%D5%A1%D5%BA%D5%B8%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4|date=2020-07-03}}. Իմ յուշերից և տպաւորութիւններուց, 1905 * Քսան օր գետնի տակ. Հանքահանի պատմածը — 1908 == Ծանօթագրութիւններ == <references responsive="1"></references> == Արտաքին յղումներ == * [http://www.hye-books.com/HT04/y36.html Թումանյանի նամակը Հեղինե Մելիք֊Հայկազյանին] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512090152/http://www.hye-books.com/HT04/y36.html|date=2015-05-12}} (1916 թ. մարտի 2.) exneg5lzazw3krihrklwzbblrv536nh 250366 250365 2026-04-19T09:28:46Z Betty Kilerjian 83 250366 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող|նկարագրում=Թումանյանը Հեղինե և Վերա Մելիք֊Շահնազարյանների հետ, Բեկզադյանների ամառանոցում՝ [[Աբասթուման]]ում (Վրաստան)}}'''Հեղինէ Ալեքսանդրի Մելիք-Հայկազեան''' ({{ԱԾ}}), իշխանուհի, հայ գրող, [[մանկավարժ]]։ [[Պատկեր:Մի_պտոյտ_Ճապոնում.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%84%D5%AB_%D5%BA%D5%BF%D5%B8%D5%B5%D5%BF_%D5%83%D5%A1%D5%BA%D5%B8%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4.jpg|մինի|«Մի պտոյտ Ճապոնում», 1905]] Ծնած է [[Շուշի]] Մելիք-Հայկազեաններու իշխանական իշխանական (մելիքական) տոհմին մէջ, հայրը զինուորական եւ թարգմանիչ Ալեքսանդր Մելիք-Հայկազեանն էր (որ նաեւ [[Րաֆֆի|Րաֆֆիի]] «Փունջերը»-ի տպագրութեան մեկնասն էր)։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Շուշի, այնուհետեւ ուսումը շարունակած է [[Անգլիա]] եւ [[Ֆրանսա]]։ Ճամբորդած է բազմաթիւ երկիրներ, հրապարակած է ուղեգրութիւն [[Ճափոն|Ճափոնի]] մասին ([[Թիֆլիս]], [[1905 թուական|1905]])։ Եղած է [[Յովհաննէս Թումանեան|Յովհաննես Թումանեանի]] բարեկամուհիներէն մէկը, պահպանուած է անոնց նամակագրութիւնը։ Թիֆլիսի «<nowiki/>[[Վերնատուն|Վերնատան]]<nowiki/>» անդամներէն էր։ Ամուսինն էր Տիգրան Բեկզադեանը։ Ունեցած են մէկ դուստր՝ Վառուշը<ref>{{Cite web|url=http://www.hye-books.com/HT04/z01.html|title=Հովհաննես Թումանյան - Հատոր Չորրորդ - Ծանոթագրություններ|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421043056/http://www.hye-books.com/HT04/z01.html|archive-date=2017 թ․ ապրիլի 21|url-status=dead|access-date=2016 թ․ մայիսի 20}}</ref>։ == Գրականություն == * [https://grapaharan.org/%D5%84%D5%AB_%D5%BA%D5%BF%D5%B8%D5%B5%D5%BF_%D5%83%D5%A1%D5%BA%D5%B8%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4 Մի պտոյտ Ճապոնում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200703190713/http://grapaharan.org/%D5%84%D5%AB_%D5%BA%D5%BF%D5%B8%D5%B5%D5%BF_%D5%83%D5%A1%D5%BA%D5%B8%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4|date=2020-07-03}}. Իմ յուշերից և տպաւորութիւններուց, 1905 * Քսան օր գետնի տակ. Հանքահանի պատմածը — 1908 == Ծանօթագրութիւններ == <references responsive="1"></references> == Արտաքին յղումներ == * [http://www.hye-books.com/HT04/y36.html Թումանյանի նամակը Հեղինե Մելիք֊Հայկազյանին] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512090152/http://www.hye-books.com/HT04/y36.html|date=2015-05-12}} (1916 թ. մարտի 2.) msaulfqtn70hyicqzusimpawketlsr7 250367 250366 2026-04-19T09:29:12Z Betty Kilerjian 83 250367 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող|նկարագրում=Թումանյանը Հեղինե և Վերա Մելիք֊Շահնազարյանների հետ, Բեկզադյանների ամառանոցում՝ [[Աբասթուման]]ում (Վրաստան)}}'''Հեղինէ Ալեքսանդրի Մելիք-Հայկազեան''' ({{ԱԾ}}), իշխանուհի, հայ գրող, [[մանկավարժ]]։ [[Պատկեր:Մի_պտոյտ_Ճապոնում.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%84%D5%AB_%D5%BA%D5%BF%D5%B8%D5%B5%D5%BF_%D5%83%D5%A1%D5%BA%D5%B8%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4.jpg|մինի|«Մի պտոյտ Ճապոնում», 1905]] Ծնած է [[Շուշի]] Մելիք-Հայկազեաններու իշխանական իշխանական (մելիքական) տոհմին մէջ, հայրը զինուորական եւ թարգմանիչ Ալեքսանդր Մելիք-Հայկազեանն էր (որ նաեւ [[Րաֆֆի|Րաֆֆիի]] «Փունջերը»-ի տպագրութեան մեկնասն էր)։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Շուշի, այնուհետեւ ուսումը շարունակած է [[Անգլիա]] եւ [[Ֆրանսա]]։ Ճամբորդած է բազմաթիւ երկիրներ, հրապարակած է ուղեգրութիւն [[Ճափոն|Ճափոնի]] մասին ([[Թիֆլիս]], [[1905 թուական|1905]])։ Եղած է [[Յովհաննէս Թումանեան|Յովհաննես Թումանեանի]] բարեկամուհիներէն մէկը, պահպանուած է անոնց նամակագրութիւնը։ Թիֆլիսի «<nowiki/>[[Վերնատուն|Վերնատան]]<nowiki/>» անդամներէն էր։ Ամուսինն էր Տիգրան Բեկզադեանը։ Ունեցած են մէկ դուստր՝ Վառուշը<ref>{{Cite web|url=http://www.hye-books.com/HT04/z01.html|title=Հովհաննես Թումանյան - Հատոր Չորրորդ - Ծանոթագրություններ|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421043056/http://www.hye-books.com/HT04/z01.html|archive-date=2017 թ․ ապրիլի 21|url-status=dead|access-date=2016 թ․ մայիսի 20}}</ref>։ == Գրականություն == * [https://grapaharan.org/%D5%84%D5%AB_%D5%BA%D5%BF%D5%B8%D5%B5%D5%BF_%D5%83%D5%A1%D5%BA%D5%B8%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4 Մի պտոյտ Ճապոնում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200703190713/http://grapaharan.org/%D5%84%D5%AB_%D5%BA%D5%BF%D5%B8%D5%B5%D5%BF_%D5%83%D5%A1%D5%BA%D5%B8%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4|date=2020-07-03}}. Իմ յուշերից և տպաւորութիւններուց, 1905 * Քսան օր գետնի տակ. Հանքահանի պատմածը — 1908 == Ծանօթագրութիւններ == <references responsive="1"></references> == Արտաքին յղումներ == * [http://www.hye-books.com/HT04/y36.html Թումանյանի նամակը Հեղինե Մելիք֊Հայկազյանին] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512090152/http://www.hye-books.com/HT04/y36.html|date=2015-05-12}} (1916 թ. մարտի 2.) [[Ստորոգութիւն:Հայ կին գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ]] a39pj3q5glpqqs5y5dnjalh6e3v85ba 0 31529 250368 2026-04-19T09:33:20Z HoMen 269 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Հերթա Միւլլըր''' ([[Գերմաներէն|գերմ․]]՝ Herta Müller, [[17 Օգոստոս]] [[1953 թուական|1953]], [[Նիչիտորֆ]], [[Ռումանիա]])․ գերմանացի վիպագիր եւ Գրականութեան [[Նոպելեան Մրցանակ|Նոպէլեան Մրցանակին]] դափնեկիր (2009)։ Ան ծնած է Նիչիտորֆ, Ռումանիա, Օգոստոս 17, 1953-ին։ Կը պատկ...»: 250368 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Հերթա Միւլլըր''' ([[Գերմաներէն|գերմ․]]՝ Herta Müller, [[17 Օգոստոս]] [[1953 թուական|1953]], [[Նիչիտորֆ]], [[Ռումանիա]])․ գերմանացի վիպագիր եւ Գրականութեան [[Նոպելեան Մրցանակ|Նոպէլեան Մրցանակին]] դափնեկիր (2009)։ Ան ծնած է Նիչիտորֆ, Ռումանիա, Օգոստոս 17, 1953-ին։ Կը պատկանի Ռումանիոյ արեւմուտքը գտնուող (Պանաթի շրջան) գերմանախօս փոքրամասնութեան։ 1987-էն ի վեր կ'ապրի [[Գերմանիա]]։ 1990-ականներու սկիզբէն իր գործը միջազգային ճանաչում գտած է եւ թարգմանուած է 20 լեզուներու։ Սկիզբը հանդէս եկաւ պատմուածքներու ժողովածոյով մը (1982), մինչ իր առաջին վէպը կը կոչուէր «Հանդիպումը»։ Իր ուրիշ վէպերն են «Աղուէսն արդէն որսորդն էր», «Սրտի անասունը», եւ «Երկնաքարային ճամբորդներ»։ Հերթա Միւլըր արժանացած է 20 մրցանակներու, ինչպէս օրինակ՝ «Քլայսթ Մրցանակը»( 1994), «Արիսթիոն» (1995), «Տապլին Միջազգային Գրական Մրցանակ» (1998) եւ «Ֆրանց Վերֆել Մարդկային Իրաւունքներու Մրցանակ» (2009)։ == Երկեր == === Պատմուածքներ, վէպեր === * Տափաստաններ ''Niederungen'', 1982 * Ճնշող Թանկօ ''Drückender Tango'', 1984 * Մարդը աշխարհի մէջ մեծ փասիան մըն է ''Der Mensch ist ein großer Fasan auf der Welt'', 1986 * Մերկոտ Փետրուար ''Barfüßiger February'', 1987 * Մէկ ոտքի վրայ ժամբորդ մը ''Reisende auf einem Bein'', 1989 * Թէ ինչպէս ընկալումը ինքզինք կը հնարէ ''Wie Wahrnehmung sich erfindet'', 1990 * Բանսարկուն նստած է հայելիին մէջ ''Der Teufel sitzt im Spiegel'', 1991 * Աղուէսը արդէն այն ժամանակ որսորդն էր ''Der Fuchs war damals schon der Jäger'', 1992 * Տաք գետնախնձոր մը, տաք անկողին մըն է ''Eine warme Kartoffel ist ein warmes Bett'', 1992 * Պահապանը կը քաշէ իր սանտրը ''Der Wächter nimmt seinen Kamm'', 1993 * Հասաւ՝ կարծես չէի հասած ''Angekommen wie nicht da'', 1994 * Սրտենի ''Herztier'', 1994 - ստացած է՝ ''«''Kleist Prize» (1994), «Արիսթիոն» (1995), «''Ida-Dehmel Literature Prize''» (1998) եւ «Տապլին Միջազգային Գրական Մրցանակ» (1998) * Ծուղակին մէջ ''In der Falle'', 1996 * Ասօր նախընտրելի էր ինծի չհանդիպէի ''Heute wär ich mir lieber nicht begegnet'', 1997 * Օտար հայեացք մը, կամ կեանքը լապտերի մէջ փուշ մըն է ''Der fremde Blick oder das Leben ist ein Furz in der Laterne'', 1999 * Հայրենիքը խօսուած լեզուն է ''Heimat ist das, was gesprochen wird'', 2001 * Բարի մարդը հա՛ցի կտորի մը արժէքը ունի. Կէնթ Քլիշի «Չաուշեսկուի Երեխաները» գիրքի նախաբան ''A Good Person Is Worth as Much as a Piece of Bread, foreword to Kent Klich's Children of Ceausescu'', 2001 * Սովի հրեշտակը, ''Atemschaukel'' Միւնիխ, 2009։ === Բանաստեղծութիւններ === * Մազափունջիս մէջ տիկին մը կը բնակի ''Im Haarknoten wohnt eine Dame'', 2000 * Մոքքայի բաժակներով գունատ պարոնները ''Die blassen Herren mit den Mokkatassen'', 2005 * Este sau nu este Ion, 2005 * Յիշողութեան արկածախնդրութիւնը ''Das Wagnis der Erinnerung'', 2010 * Հայրս հեռաձայնով ճանճերուն հետ կը խօսի ''Vater telefoniert mit den Fliegen'', 2012 === Նախափորձեր === * Մեծ Քաղց եւ Մետաքս Hunger und Seide, 1995 * Թագաւորը Խոնարհում Եւ Սպաննում Է ''Der König verneigt sich und tötet'', 2003 * Միշտ Նոյն Ձիւնը Եւ Միշտ Նոյն Հօրեղբայրը ''Immer derselbe Schnee und immer derselbe Onkel,'' 2011 <ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2009/muller/facts/ Նոպելի մրցանակ - Հերթա Միւլըր․ իրողութիւն{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.lifo.gr/culture/vivlio/herta-miler-i-syggrafeas-poy-skiagrafise-sympan-ton-sterimenon lifo - Հերթա Միւլըր․ Իրողութեան գրագիտուհին, որ ուրուագծեց «զրկուածներուն տիեզերքը», Էւի Մալիարու, 20-3-2018{{ref-el}}։]</ref> <ref>[https://www.avgi.gr/arheio/270609_grapsimo-den-me-apeleytheronei Η ΑΥΓΗ թերթ․ «Հերթա Միւլըր / Գրելը զիս չ'ազատեր։»23-3-2018, Մանոլիս Ղասբարաքիս{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.kathimerini.gr/culture/491322/afieroma-sti-cherta-miler/ Քաթիմերինի թերթ․ Մշակութային, Օլղա Սելա, 22-6-2013 - Հերթա միւլըր{{ref-el}} ]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} e63hal4846pu0g4wfmb3drmk6lk1gnf 250372 250368 2026-04-19T09:35:55Z HoMen 269 250372 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Հերթա Միւլլըր''' ([[Գերմաներէն|գերմ․]]՝ Herta Müller, [[17 Օգոստոս]] [[1953 թուական|1953]], [[Նիչիտորֆ]], [[Ռումանիա]])․ գերմանացի վիպագիր եւ Գրականութեան [[Նոպելեան Մրցանակ|Նոպէլեան Մրցանակին]] դափնեկիր (2009)։ Ան ծնած է Նիչիտորֆ, Ռումանիա, Օգոստոս 17, 1953-ին։ Կը պատկանի Ռումանիոյ արեւմուտքը գտնուող (Պանաթի շրջան) գերմանախօս փոքրամասնութեան։ 1987-էն ի վեր կ'ապրի [[Գերմանիա]]։ 1990-ականներու սկիզբէն իր գործը միջազգային ճանաչում գտած է եւ թարգմանուած է 20 լեզուներու։ Սկիզբը հանդէս եկաւ պատմուածքներու ժողովածոյով մը (1982), մինչ իր առաջին վէպը կը կոչուէր «Հանդիպումը»։ Իր ուրիշ վէպերն են «Աղուէսն արդէն որսորդն էր», «Սրտի անասունը», եւ «Երկնաքարային ճամբորդներ»։ Հերթա Միւլըր արժանացած է 20 մրցանակներու, ինչպէս օրինակ՝ «Քլայսթ Մրցանակը»( 1994), «Արիսթիոն» (1995), «Տապլին Միջազգային Գրական Մրցանակ» (1998) եւ «Ֆրանց Վերֆել Մարդկային Իրաւունքներու Մրցանակ» (2009)։ == Երկեր == === Պատմուածքներ, վէպեր === * Տափաստաններ ''Niederungen'', 1982 * Ճնշող Թանկօ ''Drückender Tango'', 1984 * Մարդը աշխարհի մէջ մեծ փասիան մըն է ''Der Mensch ist ein großer Fasan auf der Welt'', 1986 * Մերկոտ Փետրուար ''Barfüßiger February'', 1987 * Մէկ ոտքի վրայ ժամբորդ մը ''Reisende auf einem Bein'', 1989 * Թէ ինչպէս ընկալումը ինքզինք կը հնարէ ''Wie Wahrnehmung sich erfindet'', 1990 * Բանսարկուն նստած է հայելիին մէջ ''Der Teufel sitzt im Spiegel'', 1991 * Աղուէսը արդէն այն ժամանակ որսորդն էր ''Der Fuchs war damals schon der Jäger'', 1992 * Տաք գետնախնձոր մը, տաք անկողին մըն է ''Eine warme Kartoffel ist ein warmes Bett'', 1992 * Պահապանը կը քաշէ իր սանտրը ''Der Wächter nimmt seinen Kamm'', 1993 * Հասաւ՝ կարծես չէի հասած ''Angekommen wie nicht da'', 1994 * Սրտենի ''Herztier'', 1994 - ստացած է՝ ''«''Kleist Prize» (1994), «Արիսթիոն» (1995), «''Ida-Dehmel Literature Prize''» (1998) եւ «Տապլին Միջազգային Գրական Մրցանակ» (1998) * Ծուղակին մէջ ''In der Falle'', 1996 * Ասօր նախընտրելի էր ինծի չհանդիպէի ''Heute wär ich mir lieber nicht begegnet'', 1997 * Օտար հայեացք մը, կամ կեանքը լապտերի մէջ փուշ մըն է ''Der fremde Blick oder das Leben ist ein Furz in der Laterne'', 1999 * Հայրենիքը խօսուած լեզուն է ''Heimat ist das, was gesprochen wird'', 2001 * Բարի մարդը հա՛ցի կտորի մը արժէքը ունի. Կէնթ Քլիշի «Չաուշեսկուի Երեխաները» գիրքի նախաբան ''A Good Person Is Worth as Much as a Piece of Bread, foreword to Kent Klich's Children of Ceausescu'', 2001 * Սովի հրեշտակը, ''Atemschaukel'' Միւնիխ, 2009։ === Բանաստեղծութիւններ === * Մազափունջիս մէջ տիկին մը կը բնակի ''Im Haarknoten wohnt eine Dame'', 2000 * Մոքքայի բաժակներով գունատ պարոնները ''Die blassen Herren mit den Mokkatassen'', 2005 * Este sau nu este Ion, 2005 * Յիշողութեան արկածախնդրութիւնը ''Das Wagnis der Erinnerung'', 2010 * Հայրս հեռաձայնով ճանճերուն հետ կը խօսի ''Vater telefoniert mit den Fliegen'', 2012 === Նախափորձեր === * Մեծ Քաղց եւ Մետաքս Hunger und Seide, 1995 * Թագաւորը Խոնարհում Եւ Սպաննում Է ''Der König verneigt sich und tötet'', 2003 * Միշտ Նոյն Ձիւնը Եւ Միշտ Նոյն Հօրեղբայրը ''Immer derselbe Schnee und immer derselbe Onkel,'' 2011 <ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2009/muller/facts/ Նոպելի մրցանակ - Հերթա Միւլըր․ իրողութիւն{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.lifo.gr/culture/vivlio/herta-miler-i-syggrafeas-poy-skiagrafise-sympan-ton-sterimenon lifo - Հերթա Միւլըր․ Իրողութեան գրագիտուհին, որ ուրուագծեց «զրկուածներուն տիեզերքը», Էւի Մալիարու, 20-3-2018{{ref-el}}։]</ref> <ref>[https://www.avgi.gr/arheio/270609_grapsimo-den-me-apeleytheronei Η ΑΥΓΗ թերթ․ «Հերթա Միւլըր / Գրելը զիս չ'ազատեր։»23-3-2018, Մանոլիս Ղասբարաքիս{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.kathimerini.gr/culture/491322/afieroma-sti-cherta-miler/ Քաթիմերինի թերթ․ Մշակութային, Օլղա Սելա, 22-6-2013 - Հերթա միւլըր{{ref-el}} ]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} tr23bg7yv290469cnx22tx9p87lfp6h 0 31530 250369 2026-04-19T09:35:01Z Betty Kilerjian 83 Նոր էջ «'''Անահիտ Արագսի Չիբուխչեան''' ({{ԱԾ}}), հայ գրող, բանասէր, հրապարակախօս, ազատամարտիկ։ == Կենսագրութիւն == Անահիտ Չիբուխչեանը ծնած է [[1955 թուական|1955]] թուականին, [[Ստեփանաւան]]։ [[1978 թուական|1978]] թուականին աւարտած է [[Երեւան|Երեւանի]] Խաչատուր Աբովեանի Անուան Հայկական Պետ...»: 250369 wikitext text/x-wiki '''Անահիտ Արագսի Չիբուխչեան''' ({{ԱԾ}}), հայ գրող, բանասէր, հրապարակախօս, ազատամարտիկ։ == Կենսագրութիւն == Անահիտ Չիբուխչեանը ծնած է [[1955 թուական|1955]] թուականին, [[Ստեփանաւան]]։ [[1978 թուական|1978]] թուականին աւարտած է [[Երեւան|Երեւանի]] [[Խաչատուր Աբովեանի Անուան Հայկական Պետական Մանկավարժական Համալսարան|Խաչատուր Աբովեանի անուան հայկական պետական մանկավարժական ինստիտուտը]]։ [[1977 թուական|1977]]-[[1989 թուական|1989]] թուականներուն աշխատած է ՀԽՍՀ առեւտուրի նախարարութեան համակարգին մէջ, [[1990 թուական|1990]]-[[1992 թուական|1992]] թուականներուն՝ Յատուկ գունդի, ապա բրիգադի նախապատրաստական աշխատանքները համակարգող, [[1992 թուական|1992]]-[[1996 թուական|1996]] թուականներուն՝ «էրեբունի» օդակայանի տարհանման բաժինի պետ։ [[1997 թուական|1997]]-[[1999 թուական|1999]] թուականներուն՝ [[Հայաստան|ՀՀ]] պաշտպանութեան նախարարութեան կեդրոնական զինուորական կլինիկական հրապիտալի պետի տեղակալ, [[1998 թուական|1998]]-[[2002 թուական|2002]] թուականներուն եղած է ՊՆ արխիւային բաժինի գիտքարտուղար։ [[2002 թուական|2002]] թուականին զօրացրուած է պահեստազօր։ [[1988 թուական|1988]]-[[1994 թուական|1994]] թուականներուն կազմակերպած է վիրաւոր ազատամարտիկներու առաջին բուժօգնութիւնը, տարհանումը, տեղաւորումը հիւանդանոցներ։ == Ստեղծագործութիւններ == Անահիտ Չիբուխչեանի «Դաւթի վերադարձը» ([[Երեւան]], [[2000 թուական|2000]]), «Արծիւները իջնում են լեռներում» ([[Երեւան]], [[2003 թուական|2003]]) ստեղծագործութիւններու հերոսը կամաւոր ազատամարտիկն է, խիզախ օդաչուն, անոնց նուիրումը հայրենիքին ու ազատագրական պայքարին։ == Երկեր == * Դաւթի վերադարձը, [[Երեւան]], [[2000 թուական|2000]]։ * Արծիւները իջնում են լեռներում, [[Երեւան]], [[2003 թուական|2003]]։ * Հերոսամարտի պողպատէ թեւերը։ Արցախեան հերոսապատում, [[2003 թուական|2003]]։ * Արարման վեցերորդ օրը։ [[2006 թուական|2006]]։ == Ծանօթագրութիւններ == nc45ttakyuuf3yb0ils0e4ye2trotp0 250370 250369 2026-04-19T09:35:39Z Betty Kilerjian 83 250370 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}}'''Անահիտ Արագսի Չիբուխչեան''' ({{ԱԾ}}), հայ գրող, բանասէր, հրապարակախօս, ազատամարտիկ։ == Կենսագրութիւն == Անահիտ Չիբուխչեանը ծնած է [[1955 թուական|1955]] թուականին, [[Ստեփանաւան]]։ [[1978 թուական|1978]] թուականին աւարտած է [[Երեւան|Երեւանի]] [[Խաչատուր Աբովեանի Անուան Հայկական Պետական Մանկավարժական Համալսարան|Խաչատուր Աբովեանի անուան հայկական պետական մանկավարժական ինստիտուտը]]։ [[1977 թուական|1977]]-[[1989 թուական|1989]] թուականներուն աշխատած է ՀԽՍՀ առեւտուրի նախարարութեան համակարգին մէջ, [[1990 թուական|1990]]-[[1992 թուական|1992]] թուականներուն՝ Յատուկ գունդի, ապա բրիգադի նախապատրաստական աշխատանքները համակարգող, [[1992 թուական|1992]]-[[1996 թուական|1996]] թուականներուն՝ «էրեբունի» օդակայանի տարհանման բաժինի պետ։ [[1997 թուական|1997]]-[[1999 թուական|1999]] թուականներուն՝ [[Հայաստան|ՀՀ]] պաշտպանութեան նախարարութեան կեդրոնական զինուորական կլինիկական հրապիտալի պետի տեղակալ, [[1998 թուական|1998]]-[[2002 թուական|2002]] թուականներուն եղած է ՊՆ արխիւային բաժինի գիտքարտուղար։ [[2002 թուական|2002]] թուականին զօրացրուած է պահեստազօր։ [[1988 թուական|1988]]-[[1994 թուական|1994]] թուականներուն կազմակերպած է վիրաւոր ազատամարտիկներու առաջին բուժօգնութիւնը, տարհանումը, տեղաւորումը հիւանդանոցներ։ == Ստեղծագործութիւններ == Անահիտ Չիբուխչեանի «Դաւթի վերադարձը» ([[Երեւան]], [[2000 թուական|2000]]), «Արծիւները իջնում են լեռներում» ([[Երեւան]], [[2003 թուական|2003]]) ստեղծագործութիւններու հերոսը կամաւոր ազատամարտիկն է, խիզախ օդաչուն, անոնց նուիրումը հայրենիքին ու ազատագրական պայքարին։ == Երկեր == * Դաւթի վերադարձը, [[Երեւան]], [[2000 թուական|2000]]։ * Արծիւները իջնում են լեռներում, [[Երեւան]], [[2003 թուական|2003]]։ * Հերոսամարտի պողպատէ թեւերը։ Արցախեան հերոսապատում, [[2003 թուական|2003]]։ * Արարման վեցերորդ օրը։ [[2006 թուական|2006]]։ == Ծանօթագրութիւններ == tmtf5h75qytva0tyfs3lauqlow6v4rb 250373 250370 2026-04-19T09:36:06Z Betty Kilerjian 83 250373 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}}'''Անահիտ Արագսի Չիբուխչեան''' ({{ԱԾ}}), հայ գրող, բանասէր, հրապարակախօս, ազատամարտիկ։ == Կենսագրութիւն == Անահիտ Չիբուխչեանը ծնած է [[1955 թուական|1955]] թուականին, [[Ստեփանաւան]]։ [[1978 թուական|1978]] թուականին աւարտած է [[Երեւան|Երեւանի]] [[Խաչատուր Աբովեանի Անուան Հայկական Պետական Մանկավարժական Համալսարան|Խաչատուր Աբովեանի անուան հայկական պետական մանկավարժական ինստիտուտը]]։ [[1977 թուական|1977]]-[[1989 թուական|1989]] թուականներուն աշխատած է ՀԽՍՀ առեւտուրի նախարարութեան համակարգին մէջ, [[1990 թուական|1990]]-[[1992 թուական|1992]] թուականներուն՝ Յատուկ գունդի, ապա բրիգադի նախապատրաստական աշխատանքները համակարգող, [[1992 թուական|1992]]-[[1996 թուական|1996]] թուականներուն՝ «էրեբունի» օդակայանի տարհանման բաժինի պետ։ [[1997 թուական|1997]]-[[1999 թուական|1999]] թուականներուն՝ [[Հայաստան|ՀՀ]] պաշտպանութեան նախարարութեան կեդրոնական զինուորական կլինիկական հրապիտալի պետի տեղակալ, [[1998 թուական|1998]]-[[2002 թուական|2002]] թուականներուն եղած է ՊՆ արխիւային բաժինի գիտքարտուղար։ [[2002 թուական|2002]] թուականին զօրացրուած է պահեստազօր։ [[1988 թուական|1988]]-[[1994 թուական|1994]] թուականներուն կազմակերպած է վիրաւոր ազատամարտիկներու առաջին բուժօգնութիւնը, տարհանումը, տեղաւորումը հիւանդանոցներ։ == Ստեղծագործութիւններ == Անահիտ Չիբուխչեանի «Դաւթի վերադարձը» ([[Երեւան]], [[2000 թուական|2000]]), «Արծիւները իջնում են լեռներում» ([[Երեւան]], [[2003 թուական|2003]]) ստեղծագործութիւններու հերոսը կամաւոր ազատամարտիկն է, խիզախ օդաչուն, անոնց նուիրումը հայրենիքին ու ազատագրական պայքարին։ == Երկեր == * Դաւթի վերադարձը, [[Երեւան]], [[2000 թուական|2000]]։ * Արծիւները իջնում են լեռներում, [[Երեւան]], [[2003 թուական|2003]]։ * Հերոսամարտի պողպատէ թեւերը։ Արցախեան հերոսապատում, [[2003 թուական|2003]]։ * Արարման վեցերորդ օրը։ [[2006 թուական|2006]]։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> {{ՂԱՊ}} 7q594av555nygjpcrrptxaaah5bbpde 250374 250373 2026-04-19T09:39:28Z Betty Kilerjian 83 250374 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}}'''Անահիտ Արագսի Չիբուխչեան''' ({{ԱԾ}}), հայ գրող, բանասէր, հրապարակախօս, ազատամարտիկ։ == Կենսագրութիւն == Անահիտ Չիբուխչեանը ծնած է [[1955 թուական|1955]] թուականին, [[Ստեփանաւան]]։ [[1978 թուական|1978]] թուականին աւարտած է [[Երեւան|Երեւանի]] [[Խաչատուր Աբովեանի Անուան Հայկական Պետական Մանկավարժական Համալսարան|Խաչատուր Աբովեանի անուան հայկական պետական մանկավարժական ինստիտուտը]]։ [[1977 թուական|1977]]-[[1989 թուական|1989]] թուականներուն աշխատած է ՀԽՍՀ առեւտուրի նախարարութեան համակարգին մէջ, [[1990 թուական|1990]]-[[1992 թուական|1992]] թուականներուն՝ Յատուկ գունդի, ապա բրիգադի նախապատրաստական աշխատանքները համակարգող, [[1992 թուական|1992]]-[[1996 թուական|1996]] թուականներուն՝ «էրեբունի» օդակայանի տարհանման բաժինի պետ<ref>{{Cite web|url=http://yerkirmedia.am/social/anahit-chibukhchyan-artsakh/|title=Ռազմադաշտից՝ վիրահատարան. Անահիտ Չիբուխչյան|website=Երկիր Մեդիա|language=ru-RU|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304073418/http://yerkirmedia.am/social/anahit-chibukhchyan-artsakh/|archive-date=2019 թ․ մարտի 4|accessdate=2019 թ․ մարտի 12|url-status=dead}}</ref>։ [[1997 թուական|1997]]-[[1999 թուական|1999]] թուականներուն՝ [[Հայաստան|ՀՀ]] պաշտպանութեան նախարարութեան կեդրոնական զինուորական կլինիկական հրապիտալի պետի տեղակալ, [[1998 թուական|1998]]-[[2002 թուական|2002]] թուականներուն եղած է ՊՆ արխիւային բաժինի գիտքարտուղար։ [[2002 թուական|2002]] թուականին զօրացրուած է պահեստազօր։ [[1988 թուական|1988]]-[[1994 թուական|1994]] թուականներուն կազմակերպած է վիրաւոր ազատամարտիկներու առաջին բուժօգնութիւնը, տարհանումը, տեղաւորումը հիւանդանոցներ։ == Ստեղծագործութիւններ == Անահիտ Չիբուխչեանի «Դաւթի վերադարձը» ([[Երեւան]], [[2000 թուական|2000]]), «Արծիւները իջնում են լեռներում» ([[Երեւան]], [[2003 թուական|2003]]) ստեղծագործութիւններու հերոսը կամաւոր ազատամարտիկն է, խիզախ օդաչուն, անոնց նուիրումը հայրենիքին ու ազատագրական պայքարին<ref>{{Cite web|url=http://armunicat.nla.am/cgi-bin/koha/opac-authoritiesdetail.pl?authid=12048|title=Կոհա առցանց քարտարան › Հեղինակավորի որոնում › Չիբուխչյան, Անահիտ Սարգսի, 1955- (Personal Name)|website=armunicat.nla.am|accessdate=2019 թ․ մարտի 12}}</ref>։ == Երկեր == * Դաւթի վերադարձը, [[Երեւան]], [[2000 թուական|2000]]։ * Արծիւները իջնում են լեռներում, [[Երեւան]], [[2003 թուական|2003]]։ * Հերոսամարտի պողպատէ թեւերը։ Արցախեան հերոսապատում, [[2003 թուական|2003]]։ * Արարման վեցերորդ օրը։ [[2006 թուական|2006]]։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> {{ՂԱՊ}} q5jfungef5y9n6x1e55fryj62dac4y5 250376 250374 2026-04-19T09:41:00Z Betty Kilerjian 83 250376 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}}'''Անահիտ Արագսի Չիբուխչեան''' ({{ԱԾ}}), հայ գրող, բանասէր, հրապարակախօս, ազատամարտիկ։ == Կենսագրութիւն == Անահիտ Չիբուխչեանը ծնած է [[1955 թուական|1955]] թուականին, [[Ստեփանաւան]]։ [[1978 թուական|1978]] թուականին աւարտած է [[Երեւան|Երեւանի]] [[Խաչատուր Աբովեանի Անուան Հայկական Պետական Մանկավարժական Համալսարան|Խաչատուր Աբովեանի անուան հայկական պետական մանկավարժական ինստիտուտը]]։ [[1977 թուական|1977]]-[[1989 թուական|1989]] թուականներուն աշխատած է ՀԽՍՀ առեւտուրի նախարարութեան համակարգին մէջ, [[1990 թուական|1990]]-[[1992 թուական|1992]] թուականներուն՝ Յատուկ գունդի, ապա բրիգադի նախապատրաստական աշխատանքները համակարգող, [[1992 թուական|1992]]-[[1996 թուական|1996]] թուականներուն՝ «էրեբունի» օդակայանի տարհանման բաժինի պետ<ref>{{Cite web|url=http://yerkirmedia.am/social/anahit-chibukhchyan-artsakh/|title=Ռազմադաշտից՝ վիրահատարան. Անահիտ Չիբուխչյան|website=Երկիր Մեդիա|language=ru-RU|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304073418/http://yerkirmedia.am/social/anahit-chibukhchyan-artsakh/|archive-date=2019 թ․ մարտի 4|accessdate=2019 թ․ մարտի 12|url-status=dead}}</ref>։ [[1997 թուական|1997]]-[[1999 թուական|1999]] թուականներուն՝ [[Հայաստան|ՀՀ]] պաշտպանութեան նախարարութեան կեդրոնական զինուորական կլինիկական հրապիտալի պետի տեղակալ, [[1998 թուական|1998]]-[[2002 թուական|2002]] թուականներուն եղած է ՊՆ արխիւային բաժինի գիտքարտուղար։ [[2002 թուական|2002]] թուականին զօրացրուած է պահեստազօր։ [[1988 թուական|1988]]-[[1994 թուական|1994]] թուականներուն կազմակերպած է վիրաւոր ազատամարտիկներու առաջին բուժօգնութիւնը, տարհանումը, տեղաւորումը հիւանդանոցներ։ == Ստեղծագործութիւններ == Անահիտ Չիբուխչեանի «Դաւթի վերադարձը» ([[Երեւան]], [[2000 թուական|2000]]), «Արծիւները իջնում են լեռներում» ([[Երեւան]], [[2003 թուական|2003]]) ստեղծագործութիւններու հերոսը կամաւոր ազատամարտիկն է, խիզախ օդաչուն, անոնց նուիրումը հայրենիքին ու ազատագրական պայքարին<ref>{{Cite web|url=http://armunicat.nla.am/cgi-bin/koha/opac-authoritiesdetail.pl?authid=12048|title=Կոհա առցանց քարտարան › Հեղինակավորի որոնում › Չիբուխչյան, Անահիտ Սարգսի, 1955- (Personal Name)|website=armunicat.nla.am|accessdate=2019 թ․ մարտի 12}}</ref>։ == Երկեր == * Դաւթի վերադարձը, [[Երեւան]], [[2000 թուական|2000]]։ * Արծիւները իջնում են լեռներում, [[Երեւան]], [[2003 թուական|2003]]։ * Հերոսամարտի պողպատէ թեւերը։ Արցախեան հերոսապատում, [[2003 թուական|2003]]։ * Արարման վեցերորդ օրը։ [[2006 թուական|2006]]։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> {{ՂԱՊ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ ազատամարտիկներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ կին գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ]] lwx4fdfrax9izny16igjfhxpkmat7l8 0 31531 250377 2026-04-19T09:51:07Z Betty Kilerjian 83 Նոր էջ «'''Սիւնէ Սեւադա''' ({{ԱԾ}}), հայ արձակագիր, լրագրող, պլոկեր։ Հեղինակն է երեք տպագրուած գիրքերու՝ «Կախուածութիւն», «Աղի թէյյ» եւ «Արիութեան մետաղ» վերնագրերով<ref name="ariliterary" />։ «Կախուածութիւն» պատմուածքներու ժողովածուն հեղինակի առաջին տպագրուած գործն է։ Համանուն պա...»: 250377 wikitext text/x-wiki '''Սիւնէ Սեւադա''' ({{ԱԾ}}), հայ արձակագիր, լրագրող, պլոկեր։ Հեղինակն է երեք տպագրուած գիրքերու՝ «Կախուածութիւն», «Աղի թէյյ» եւ «Արիութեան մետաղ» վերնագրերով<ref name="ariliterary" />։ «Կախուածութիւն» պատմուածքներու ժողովածուն հեղինակի առաջին տպագրուած գործն է։ Համանուն պատմուածքն ալ հեղինակը կը համարէ իր առաջին լուրջ, գրական գործը<ref name="vnews.am/culture" />։ «Աղի թէյը» հեղինակի երկրորդ գիրքն է՝ առաջին [[Վէպ|վէպը]]։ == Կենսագրութիւն == Սիւնէ Սեւադան ծնած է [[16 Յունուար]] [[1995 թուական|1995]]-ին [[Ռուսաստանի Դաշնութիւն|Ռուսաստանի Դաշնութեան]] մէջ՝ Ուդմուրտիայի Հանրապետութեան Սարապուլ քաղաքը։ Երեք տարեկանին տեղափոխուած է [[Հայաստան]]՝ [[Երեւան]]։ [[2001 թուական|2001]]-[[2009 թուական|2009]] թուականներուն ուսանած է Երեւանի Պէէօ Եաւորովի անուան թիւ 131 հիմնական դպրոցը, այնուհետեւ շարունակած է կրթութիւնը Մխիթար Սեբաստացի կրթահամալիրին մէջ։ [[2012 թուական|2012]]-[[2016 թուական|2016]] թուականներուն ուսանած է [[Երեւանի Պետական Համալսարան|ԵՊՀ]] ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետը։ == Ստեղծագործութիւններ == Առաջին ստեղծագործութիւնները հրատարակած է դեռահասութեան տարիներուն։ [[2010]] թուականէն Սիւնէ Սեւադան սկսած է վարել սեփական պլոկը, ուր հրապարակած է իր կարճ պատմուածքները։ Շուտով շարք մը գրական ամսագրեր, ինչպէս՝ «Գրանիշ», «Գրաթերթ» եւ «Անդին», հրատարակած են Սիւնեի ստեղծագործութիւնները։ Երկու տարի անընդմէջ անոր կարճ պատմութիւնները եղած են «Գրանիշ» առցանց ամսագրի առաւել ընթերցուած աշխատանքներու առաջին հորիզոնականներուն վրայ։ Ստեղծագործելու մասին արձակագիրը գրած է․ {{քաղուածք|Երբ որոշում եմ մտքերս յանձնել թղթին, փորձում եմ կոկիկ լինել, յարդարուել ու ըստ տրամադրութեան գրել։ Գրելիս պիտի ինքս ինձ դուր գամ, ձեռքերս լուանամ, սիրելի օծանելիքս ցանեմ։ Գրելն ինձ համար միշտ տօն է<ref name="vnews.am/culture" />։|Սիւնէ Սեւադայ}} [[2017]] թուականին Սիւնէ Սեւադայի «Կարմիր» կարճ պատմութիւնը թարգմանուած լոյս տեսած է ժամանակակից գրականութեան ֆրանսական anthology մէջ{{փաստ}}։ [[2018 թուական|2018]] թուականին [[Ֆրանսա|Ֆրանսայի]] մէջ [[ֆրանսերէն]] թարգմանութեամբ տպագրուած է անոր պատմուածքներէն մէկը<ref name="ariliterary2" />։ [[2019]] թուականին լոյս տեսած է Սիւնէ Սեւադայի անդրանիկ գիրքը՝ «Կախուածութիւն» պատմուածքներու ժողովածուն։ «Արմէնպրես» լրատուական գործակալութեան «Երեւանեան բեսթսելեր» հեղինակային նախագծի տուեալներով [[2019]] թուականի [[Ապրիլ]] ամսուայ վաճառքի ցուցանիշներով այս գիրքը գլխաւորած է հայ գրողներու գեղարուեստական ստեղծագործութիւններու լաւագոյն տասնեակը։ [[2022]] թուականին լոյս տեսաւ Սիւնէ Սեւադայի երկրորդ գիրքը՝ «Աղի թէյը»։ «Նիւ Մեգ» հրատարակչութեան միջոցառումներէն մէկուն ժամանակ ալ եղաւ գիրքի շնորհանդէսը։ Ըստ «Երեւանեան բեսթսելլեր» շարքի՝ «Աղի թէյը» կը համարուի տարուայ ամենաշատ ծախուած գիրքերէն մէկը։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Արտաքին յղումներ == * [https://granish.org/inqnankensagrakan/ Սիւնէ Սեւադայի «Ինքնակենսայ-գրական» պատմուածքը «Գրանիշ» կայքում] * [https://granish.org/syne-sevada-improviz/ Սիւնէ Սեւադայի «Իմպրովիզ» պատմուածքը «Գրանիշ» կայքում] * [https://granish.org/syune-sevada-kaxvatsutyun/ Սիւնէ Սեւադայի «Կախուածութիւն» պատմուածքը «Գրանիշ» կայքին մէջ] {{Արտաքին յղումներ}} n8pellg0oca3kum7hqm4aambxmayxos 250378 250377 2026-04-19T09:53:22Z Betty Kilerjian 83 250378 wikitext text/x-wiki '''Սիւնէ Սեւադա''' ({{ԱԾ}}), հայ արձակագիր, լրագրող, պլոկեր։ Հեղինակն է երեք տպագրուած գիրքերու՝ «Կախուածութիւն», «Աղի թէյյ» եւ «Արիութեան մետաղ» վերնագրերով<ref>{{Cite web|url=https://www.vnews.am/business-and-tech/gorts-ka-yes-ashkhatum-em/|title=#Գործ կա. Ես աշխատում եմ…Սյունե Սևադա|last=Թովմասյան|first=Արև|website=VNews|language=hy|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418174647/https://www.vnews.am/business-and-tech/gorts-ka-yes-ashkhatum-em/|archive-date=2019 թ․ ապրիլի 18|accessdate=2019 թ․ ապրիլի 20|url-status=dead}}</ref><ref name="ariliterary">{{Cite web|url=https://www.ariliterary.com/sune-sevada/|title=Sune Sevada|website=Ariliterary|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418162802/https://www.ariliterary.com/sune-sevada/|archive-date=2019 թ․ ապրիլի 18|accessdate=2019 թ․ ապրիլի 20|url-status=dead}}</ref>։ «Կախուածութիւն» պատմուածքներու ժողովածուն հեղինակի առաջին տպագրուած գործն է։ Համանուն պատմուածքն ալ հեղինակը կը համարէ իր առաջին լուրջ, գրական գործը<ref name="vnews.am/culture">{{Cite web|url=https://www.vnews.am/culture/%d5%8d%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a5-%d5%8d%d6%87%d5%a1%d5%a4%d5%a1-%d4%b3%d6%80%d5%a5%d5%ac%d5%b6-%d5%ab%d5%b6%d5%b1-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d6%80-%d5%b4%d5%ab%d5%b7%d5%bf-%d5%bf%d5%b8%d5%b6/|title=Ճանաչենք նրանց. Սյունե Սևադա՝ «Գրելն ինձ համար միշտ տոն է…»|last=Սարգսյան|first=Մելանի|website=VNews|language=hy|accessdate=2019 թ․ ապրիլի 20}}</ref>։ «Աղի թէյը» հեղինակի երկրորդ գիրքն է՝ առաջին [[Վէպ|վէպը]]։ == Կենսագրութիւն == Սիւնէ Սեւադան ծնած է [[16 Յունուար]] [[1995 թուական|1995]]-ին [[Ռուսաստանի Դաշնութիւն|Ռուսաստանի Դաշնութեան]] մէջ՝ Ուդմուրտիայի Հանրապետութեան Սարապուլ քաղաքը։ Երեք տարեկանին տեղափոխուած է [[Հայաստան]]՝ [[Երեւան]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vnews.am/business-and-tech/inch-ka-heraxosid-mej-syune-sevada/|title=#ԻնչԿաՀեռախոսիդՄեջ Սյունե Սևադա. 3 հավելված, որ պետք է ունենան գրողները|last=Ասատրյան|first=Շուշանիկ|website=VNews|language=hy|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418153347/https://www.vnews.am/business-and-tech/inch-ka-heraxosid-mej-syune-sevada/|archive-date=2019 թ․ ապրիլի 18|accessdate=2019 թ․ ապրիլի 20|url-status=dead}}</ref>։ [[2001 թուական|2001]]-[[2009 թուական|2009]] թուականներուն ուսանած է Երեւանի Պէէօ Եաւորովի անուան թիւ 131 հիմնական դպրոցը, այնուհետեւ շարունակած է կրթութիւնը Մխիթար Սեբաստացի կրթահամալիրին մէջ։ [[2012 թուական|2012]]-[[2016 թուական|2016]] թուականներուն ուսանած է [[Երեւանի Պետական Համալսարան|ԵՊՀ]] ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետը։ == Ստեղծագործութիւններ == Առաջին ստեղծագործութիւնները հրատարակած է դեռահասութեան տարիներուն։ [[2010]] թուականէն Սիւնէ Սեւադան սկսած է վարել սեփական պլոկը, ուր հրապարակած է իր կարճ պատմուածքները։ Շուտով շարք մը գրական ամսագրեր, ինչպէս՝ «Գրանիշ», «Գրաթերթ» եւ «Անդին», հրատարակած են Սիւնեի ստեղծագործութիւնները։ Երկու տարի անընդմէջ անոր կարճ պատմութիւնները եղած են «Գրանիշ» առցանց ամսագրի առաւել ընթերցուած աշխատանքներու առաջին հորիզոնականներուն վրայ<ref>{{Cite web|url=https://granish.org/tag/%D5%BD%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A5-%D5%BD%D6%87%D5%A1%D5%A4%D5%A1/|title=Սյունե Սևադա {{!}} Գրանիշ|language=en-US|accessdate=2019 թ․ ապրիլի 20}}</ref>։ Ստեղծագործելու մասին արձակագիրը գրած է․ {{քաղուածք|Երբ որոշում եմ մտքերս յանձնել թղթին, փորձում եմ կոկիկ լինել, յարդարուել ու ըստ տրամադրութեան գրել։ Գրելիս պիտի ինքս ինձ դուր գամ, ձեռքերս լուանամ, սիրելի օծանելիքս ցանեմ։ Գրելն ինձ համար միշտ տօն է<ref name="vnews.am/culture" />։|Սիւնէ Սեւադայ}} [[2017]] թուականին Սիւնէ Սեւադայի «Կարմիր» կարճ պատմութիւնը թարգմանուած լոյս տեսած է ժամանակակից գրականութեան ֆրանսական anthology մէջ։ [[2018 թուական|2018]] թուականին [[Ֆրանսա|Ֆրանսայի]] մէջ [[ֆրանսերէն]] թարգմանութեամբ տպագրուած է անոր պատմուածքներէն մէկը<ref name="ariliterary" />։ [[2019]] թուականին լոյս տեսած է Սիւնէ Սեւադայի անդրանիկ գիրքը՝ «Կախուածութիւն» պատմուածքներու ժողովածուն։ «Արմէնպրես» լրատուական գործակալութեան «Երեւանեան բեսթսելեր» հեղինակային նախագծի տուեալներով [[2019]] թուականի [[Ապրիլ]] ամսուայ վաճառքի ցուցանիշներով այս գիրքը գլխաւորած է հայ գրողներու գեղարուեստական ստեղծագործութիւններու լաւագոյն տասնեակը<ref>[https://armenpress.am/arm/news/974286.html «Երևանյան բեսթսելեր». «Կախվածությունն» առաջին հորիզոնականում է]</ref>։ [[2022]] թուականին լոյս տեսաւ Սիւնէ Սեւադայի երկրորդ գիրքը՝ «Աղի թէյը»։ «Նիւ Մեգ» հրատարակչութեան միջոցառումներէն մէկուն ժամանակ ալ եղաւ գիրքի շնորհանդէսը։ Ըստ «Երեւանեան բեսթսելլեր» շարքի՝ «Աղի թէյը» կը համարուի տարուայ ամենաշատ ծախուած գիրքերէն մէկը։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Արտաքին յղումներ == * [https://granish.org/inqnankensagrakan/ Սիւնէ Սեւադայի «Ինքնակենսայ-գրական» պատմուածքը «Գրանիշ» կայքում] * [https://granish.org/syne-sevada-improviz/ Սիւնէ Սեւադայի «Իմպրովիզ» պատմուածքը «Գրանիշ» կայքում] * [https://granish.org/syune-sevada-kaxvatsutyun/ Սիւնէ Սեւադայի «Կախուածութիւն» պատմուածքը «Գրանիշ» կայքին մէջ] {{Արտաքին յղումներ}} c9lb9v59x43ruumif7pkhc2zs6n8z8e 250379 250378 2026-04-19T09:53:38Z Betty Kilerjian 83 250379 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}}'''Սիւնէ Սեւադա''' ({{ԱԾ}}), հայ արձակագիր, լրագրող, պլոկեր։ Հեղինակն է երեք տպագրուած գիրքերու՝ «Կախուածութիւն», «Աղի թէյյ» եւ «Արիութեան մետաղ» վերնագրերով<ref>{{Cite web|url=https://www.vnews.am/business-and-tech/gorts-ka-yes-ashkhatum-em/|title=#Գործ կա. Ես աշխատում եմ…Սյունե Սևադա|last=Թովմասյան|first=Արև|website=VNews|language=hy|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418174647/https://www.vnews.am/business-and-tech/gorts-ka-yes-ashkhatum-em/|archive-date=2019 թ․ ապրիլի 18|accessdate=2019 թ․ ապրիլի 20|url-status=dead}}</ref><ref name="ariliterary">{{Cite web|url=https://www.ariliterary.com/sune-sevada/|title=Sune Sevada|website=Ariliterary|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418162802/https://www.ariliterary.com/sune-sevada/|archive-date=2019 թ․ ապրիլի 18|accessdate=2019 թ․ ապրիլի 20|url-status=dead}}</ref>։ «Կախուածութիւն» պատմուածքներու ժողովածուն հեղինակի առաջին տպագրուած գործն է։ Համանուն պատմուածքն ալ հեղինակը կը համարէ իր առաջին լուրջ, գրական գործը<ref name="vnews.am/culture">{{Cite web|url=https://www.vnews.am/culture/%d5%8d%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a5-%d5%8d%d6%87%d5%a1%d5%a4%d5%a1-%d4%b3%d6%80%d5%a5%d5%ac%d5%b6-%d5%ab%d5%b6%d5%b1-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d6%80-%d5%b4%d5%ab%d5%b7%d5%bf-%d5%bf%d5%b8%d5%b6/|title=Ճանաչենք նրանց. Սյունե Սևադա՝ «Գրելն ինձ համար միշտ տոն է…»|last=Սարգսյան|first=Մելանի|website=VNews|language=hy|accessdate=2019 թ․ ապրիլի 20}}</ref>։ «Աղի թէյը» հեղինակի երկրորդ գիրքն է՝ առաջին [[Վէպ|վէպը]]։ == Կենսագրութիւն == Սիւնէ Սեւադան ծնած է [[16 Յունուար]] [[1995 թուական|1995]]-ին [[Ռուսաստանի Դաշնութիւն|Ռուսաստանի Դաշնութեան]] մէջ՝ Ուդմուրտիայի Հանրապետութեան Սարապուլ քաղաքը։ Երեք տարեկանին տեղափոխուած է [[Հայաստան]]՝ [[Երեւան]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vnews.am/business-and-tech/inch-ka-heraxosid-mej-syune-sevada/|title=#ԻնչԿաՀեռախոսիդՄեջ Սյունե Սևադա. 3 հավելված, որ պետք է ունենան գրողները|last=Ասատրյան|first=Շուշանիկ|website=VNews|language=hy|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418153347/https://www.vnews.am/business-and-tech/inch-ka-heraxosid-mej-syune-sevada/|archive-date=2019 թ․ ապրիլի 18|accessdate=2019 թ․ ապրիլի 20|url-status=dead}}</ref>։ [[2001 թուական|2001]]-[[2009 թուական|2009]] թուականներուն ուսանած է Երեւանի Պէէօ Եաւորովի անուան թիւ 131 հիմնական դպրոցը, այնուհետեւ շարունակած է կրթութիւնը Մխիթար Սեբաստացի կրթահամալիրին մէջ։ [[2012 թուական|2012]]-[[2016 թուական|2016]] թուականներուն ուսանած է [[Երեւանի Պետական Համալսարան|ԵՊՀ]] ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետը։ == Ստեղծագործութիւններ == Առաջին ստեղծագործութիւնները հրատարակած է դեռահասութեան տարիներուն։ [[2010]] թուականէն Սիւնէ Սեւադան սկսած է վարել սեփական պլոկը, ուր հրապարակած է իր կարճ պատմուածքները։ Շուտով շարք մը գրական ամսագրեր, ինչպէս՝ «Գրանիշ», «Գրաթերթ» եւ «Անդին», հրատարակած են Սիւնեի ստեղծագործութիւնները։ Երկու տարի անընդմէջ անոր կարճ պատմութիւնները եղած են «Գրանիշ» առցանց ամսագրի առաւել ընթերցուած աշխատանքներու առաջին հորիզոնականներուն վրայ<ref>{{Cite web|url=https://granish.org/tag/%D5%BD%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A5-%D5%BD%D6%87%D5%A1%D5%A4%D5%A1/|title=Սյունե Սևադա {{!}} Գրանիշ|language=en-US|accessdate=2019 թ․ ապրիլի 20}}</ref>։ Ստեղծագործելու մասին արձակագիրը գրած է․ {{քաղուածք|Երբ որոշում եմ մտքերս յանձնել թղթին, փորձում եմ կոկիկ լինել, յարդարուել ու ըստ տրամադրութեան գրել։ Գրելիս պիտի ինքս ինձ դուր գամ, ձեռքերս լուանամ, սիրելի օծանելիքս ցանեմ։ Գրելն ինձ համար միշտ տօն է<ref name="vnews.am/culture" />։|Սիւնէ Սեւադայ}} [[2017]] թուականին Սիւնէ Սեւադայի «Կարմիր» կարճ պատմութիւնը թարգմանուած լոյս տեսած է ժամանակակից գրականութեան ֆրանսական anthology մէջ։ [[2018 թուական|2018]] թուականին [[Ֆրանսա|Ֆրանսայի]] մէջ [[ֆրանսերէն]] թարգմանութեամբ տպագրուած է անոր պատմուածքներէն մէկը<ref name="ariliterary" />։ [[2019]] թուականին լոյս տեսած է Սիւնէ Սեւադայի անդրանիկ գիրքը՝ «Կախուածութիւն» պատմուածքներու ժողովածուն։ «Արմէնպրես» լրատուական գործակալութեան «Երեւանեան բեսթսելեր» հեղինակային նախագծի տուեալներով [[2019]] թուականի [[Ապրիլ]] ամսուայ վաճառքի ցուցանիշներով այս գիրքը գլխաւորած է հայ գրողներու գեղարուեստական ստեղծագործութիւններու լաւագոյն տասնեակը<ref>[https://armenpress.am/arm/news/974286.html «Երևանյան բեսթսելեր». «Կախվածությունն» առաջին հորիզոնականում է]</ref>։ [[2022]] թուականին լոյս տեսաւ Սիւնէ Սեւադայի երկրորդ գիրքը՝ «Աղի թէյը»։ «Նիւ Մեգ» հրատարակչութեան միջոցառումներէն մէկուն ժամանակ ալ եղաւ գիրքի շնորհանդէսը։ Ըստ «Երեւանեան բեսթսելլեր» շարքի՝ «Աղի թէյը» կը համարուի տարուայ ամենաշատ ծախուած գիրքերէն մէկը։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Արտաքին յղումներ == * [https://granish.org/inqnankensagrakan/ Սիւնէ Սեւադայի «Ինքնակենսայ-գրական» պատմուածքը «Գրանիշ» կայքում] * [https://granish.org/syne-sevada-improviz/ Սիւնէ Սեւադայի «Իմպրովիզ» պատմուածքը «Գրանիշ» կայքում] * [https://granish.org/syune-sevada-kaxvatsutyun/ Սիւնէ Սեւադայի «Կախուածութիւն» պատմուածքը «Գրանիշ» կայքին մէջ] {{Արտաքին յղումներ}} o7lgasryfdfh106w7ekub3imm66un5r 250380 250379 2026-04-19T09:54:36Z Betty Kilerjian 83 250380 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}}'''Սիւնէ Սեւադա''' ({{ԱԾ}}), հայ արձակագիր, լրագրող, պլոկեր։ Հեղինակն է երեք տպագրուած գիրքերու՝ «Կախուածութիւն», «Աղի թէյյ» եւ «Արիութեան մետաղ» վերնագրերով<ref>{{Cite web|url=https://www.vnews.am/business-and-tech/gorts-ka-yes-ashkhatum-em/|title=#Գործ կա. Ես աշխատում եմ…Սյունե Սևադա|last=Թովմասյան|first=Արև|website=VNews|language=hy|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418174647/https://www.vnews.am/business-and-tech/gorts-ka-yes-ashkhatum-em/|archive-date=2019 թ․ ապրիլի 18|accessdate=2019 թ․ ապրիլի 20|url-status=dead}}</ref><ref name="ariliterary">{{Cite web|url=https://www.ariliterary.com/sune-sevada/|title=Sune Sevada|website=Ariliterary|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418162802/https://www.ariliterary.com/sune-sevada/|archive-date=2019 թ․ ապրիլի 18|accessdate=2019 թ․ ապրիլի 20|url-status=dead}}</ref>։ «Կախուածութիւն» պատմուածքներու ժողովածուն հեղինակի առաջին տպագրուած գործն է։ Համանուն պատմուածքն ալ հեղինակը կը համարէ իր առաջին լուրջ, գրական գործը<ref name="vnews.am/culture">{{Cite web|url=https://www.vnews.am/culture/%d5%8d%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a5-%d5%8d%d6%87%d5%a1%d5%a4%d5%a1-%d4%b3%d6%80%d5%a5%d5%ac%d5%b6-%d5%ab%d5%b6%d5%b1-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d6%80-%d5%b4%d5%ab%d5%b7%d5%bf-%d5%bf%d5%b8%d5%b6/|title=Ճանաչենք նրանց. Սյունե Սևադա՝ «Գրելն ինձ համար միշտ տոն է…»|last=Սարգսյան|first=Մելանի|website=VNews|language=hy|accessdate=2019 թ․ ապրիլի 20}}</ref>։ «Աղի թէյը» հեղինակի երկրորդ գիրքն է՝ առաջին [[Վէպ|վէպը]]։ == Կենսագրութիւն == Սիւնէ Սեւադան ծնած է [[16 Յունուար]] [[1995 թուական|1995]]-ին [[Ռուսաստանի Դաշնութիւն|Ռուսաստանի Դաշնութեան]] մէջ՝ Ուդմուրտիայի Հանրապետութեան Սարապուլ քաղաքը։ Երեք տարեկանին տեղափոխուած է [[Հայաստան]]՝ [[Երեւան]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vnews.am/business-and-tech/inch-ka-heraxosid-mej-syune-sevada/|title=#ԻնչԿաՀեռախոսիդՄեջ Սյունե Սևադա. 3 հավելված, որ պետք է ունենան գրողները|last=Ասատրյան|first=Շուշանիկ|website=VNews|language=hy|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418153347/https://www.vnews.am/business-and-tech/inch-ka-heraxosid-mej-syune-sevada/|archive-date=2019 թ․ ապրիլի 18|accessdate=2019 թ․ ապրիլի 20|url-status=dead}}</ref>։ [[2001 թուական|2001]]-[[2009 թուական|2009]] թուականներուն ուսանած է Երեւանի Պէէօ Եաւորովի անուան թիւ 131 հիմնական դպրոցը, այնուհետեւ շարունակած է կրթութիւնը Մխիթար Սեբաստացի կրթահամալիրին մէջ։ [[2012 թուական|2012]]-[[2016 թուական|2016]] թուականներուն ուսանած է [[Երեւանի Պետական Համալսարան|ԵՊՀ]] ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետը։ == Ստեղծագործութիւններ == Առաջին ստեղծագործութիւնները հրատարակած է դեռահասութեան տարիներուն։ [[2010]] թուականէն Սիւնէ Սեւադան սկսած է վարել սեփական պլոկը, ուր հրապարակած է իր կարճ պատմուածքները։ Շուտով շարք մը գրական ամսագրեր, ինչպէս՝ «Գրանիշ», «Գրաթերթ» եւ «Անդին», հրատարակած են Սիւնեի ստեղծագործութիւնները։ Երկու տարի անընդմէջ անոր կարճ պատմութիւնները եղած են «Գրանիշ» առցանց ամսագրի առաւել ընթերցուած աշխատանքներու առաջին հորիզոնականներուն վրայ<ref>{{Cite web|url=https://granish.org/tag/%D5%BD%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A5-%D5%BD%D6%87%D5%A1%D5%A4%D5%A1/|title=Սյունե Սևադա {{!}} Գրանիշ|language=en-US|accessdate=2019 թ․ ապրիլի 20}}</ref>։ Ստեղծագործելու մասին արձակագիրը գրած է․ {{քաղուածք|Երբ որոշում եմ մտքերս յանձնել թղթին, փորձում եմ կոկիկ լինել, յարդարուել ու ըստ տրամադրութեան գրել։ Գրելիս պիտի ինքս ինձ դուր գամ, ձեռքերս լուանամ, սիրելի օծանելիքս ցանեմ։ Գրելն ինձ համար միշտ տօն է<ref name="vnews.am/culture" />։|Սիւնէ Սեւադայ}} [[2017]] թուականին Սիւնէ Սեւադայի «Կարմիր» կարճ պատմութիւնը թարգմանուած լոյս տեսած է ժամանակակից գրականութեան ֆրանսական anthology մէջ։ [[2018 թուական|2018]] թուականին [[Ֆրանսա|Ֆրանսայի]] մէջ [[ֆրանսերէն]] թարգմանութեամբ տպագրուած է անոր պատմուածքներէն մէկը<ref name="ariliterary" />։ [[2019]] թուականին լոյս տեսած է Սիւնէ Սեւադայի անդրանիկ գիրքը՝ «Կախուածութիւն» պատմուածքներու ժողովածուն։ «Արմէնպրես» լրատուական գործակալութեան «Երեւանեան բեսթսելեր» հեղինակային նախագծի տուեալներով [[2019]] թուականի [[Ապրիլ]] ամսուայ վաճառքի ցուցանիշներով այս գիրքը գլխաւորած է հայ գրողներու գեղարուեստական ստեղծագործութիւններու լաւագոյն տասնեակը<ref>[https://armenpress.am/arm/news/974286.html «Երևանյան բեսթսելեր». «Կախվածությունն» առաջին հորիզոնականում է]</ref>։ [[2022]] թուականին լոյս տեսաւ Սիւնէ Սեւադայի երկրորդ գիրքը՝ «Աղի թէյը»։ «Նիւ Մեգ» հրատարակչութեան միջոցառումներէն մէկուն ժամանակ ալ եղաւ գիրքի շնորհանդէսը։ Ըստ «Երեւանեան բեսթսելլեր» շարքի՝ «Աղի թէյը» կը համարուի տարուայ ամենաշատ ծախուած գիրքերէն մէկը։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Արտաքին յղումներ == * [https://granish.org/inqnankensagrakan/ Սիւնէ Սեւադայի «Ինքնակենսայ-գրական» պատմուածքը «Գրանիշ» կայքում] * [https://granish.org/syne-sevada-improviz/ Սիւնէ Սեւադայի «Իմպրովիզ» պատմուածքը «Գրանիշ» կայքում] * [https://granish.org/syune-sevada-kaxvatsutyun/ Սիւնէ Սեւադայի «Կախուածութիւն» պատմուածքը «Գրանիշ» կայքին մէջ] {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Գրական կեղծանուններով յայտնի հեղինակներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ կին գրողներ]] 4if62d1x4n4cwhe7lxdk94i4j0805cy 0 31532 250381 2026-04-19T09:57:45Z HoMen 269 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Աւրիլ Տանիքա Հէյնզ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Avril Danica Haines, [[27 Օգոստոս]], [[1969 թուական|1969]]), ամերիկացի կառավարական պաշտօնեայ եւ փաստաբան, որ ծառայած է որպէս [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու]] Տեղեկատուական Ծառայութեան 7-րդ Տն...»: 250381 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Աւրիլ Տանիքա Հէյնզ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Avril Danica Haines, [[27 Օգոստոս]], [[1969 թուական|1969]]), ամերիկացի կառավարական պաշտօնեայ եւ փաստաբան, որ ծառայած է որպէս [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու]] Տեղեկատուական Ծառայութեան 7-րդ Տնօրէնը 2021-էն՝ 2025, [[Ճo Պայտըն|Ճօ Պայտընի]] կառավարութեան մէջ։ Ան անդամ է Ժողովրդավարական Կուսակցութեան։ Նախապէս, ան ծառայած է որպէս [[Միացեալ Նահանգներու Ազգային Անվտանգութեան Խորհուրդ|Միացեալ Նահանգներու Ազգային Անվտանգութեան]] 27-րդ Օգնական խորհրդական 2015-էն՝ 2017, ինչպէս նաեւ որպէս [[Կեդրոնական Հետախուզական Վարչութիւն|CIA]]-ի (Միացեալ Նահանգներու Կեդրոնական Հետախուզական Ծառայութիւն) Օգնական տնօրէն 2013-էն 2015։ Ադկէ զատ, ան 2010-էն մինչեւ 2013 Ազգային Ապահովութեան հարցերով ԱՄՆ նախագահին տեղակալ խորհրդականի պաշտօն վարած է, ինչպէս նաեւ՝ 2008-էն մինչեւ 2010 ԱՄՆ [[ԱՄՆ-ի Արտաքին Քաղաքականութիւն|Արտաքին Գործոց նախարարութեան]] մէջ իբրեւ յատուկ իրաւական խորհրդատու: <ref>[https://www.intelligence.senate.gov/wp-content/uploads/2024/08/sites-default-files-documents-q-ahaines-011921.pdf Միացեալ Նահանգներու Հետախուզական Ծառայութիւն - Ա․Հէյնզ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://ballotpedia.org/Avril_Haines Ballotpedia․ Աւրիլ Հէյնզ, կենսագրական{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.cnas.org/people/avril-haines cnas․ Աւրիլ Հէյնզ, կենսագրական{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2014/12/18/statement-president-selection-avril-haines-deputy-national-security-advi whitehouse.gov Յայտարարութիւն-նախագահի ընտրութեամբ Աւրիլ Հէյնս Ազգային Անվտանգութեան Խորհրդականի Տեղակալ{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 8k8del3w8qfpyzb1uk4wcxedc1t1shp 250383 250381 2026-04-19T10:11:26Z HoMen 269 250383 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Աւրիլ Տանիքա Հէյնզ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Avril Danica Haines, [[27 Օգոստոս]], [[1969 թուական|1969]]), ամերիկացի կառավարական պաշտօնեայ եւ փաստաբան, որ ծառայած է որպէս [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու]] Տեղեկատուական Ծառայութեան 7-րդ Տնօրէնը 2021-էն՝ 2025, [[Ճo Պայտըն|Ճօ Պայտընի]] կառավարութեան մէջ։ Ան անդամ է Ժողովրդավարական Կուսակցութեան։ [[Պատկեր:2024 USCYBERCOM, NSA & CSS Change of Command 240202-D-IM742-1113.jpg|ձախից|մինի|Հէյնզի կը պարգուատրէ՝ 2 Փետրուար 2024 - Զօր. Թիմոթի Տ. Հաֆ, ԱՄՆ Օդային Ուժերէն, ստանձնեց ԱՄՆ Համացանցային Հրամանատարութեան (USCYBERCOM) եւ Ազգային Անվտանգութեան Գործակալութեան (NSA)/Կեդրոնական Անվտանգութեան Ծառայութեան (CSS) հրամանատարութիւնը Փետրուար 2, 2024-ին, հրամանատարութեան, տնօրէնութեան եւ պատասխանատուութեան փոխանցման արարողութեան մը ընթացքին USCYBERCOM/NSA/CSS-ի Կեդրոնական գրասենեակներուն մէջ։ Արարողութիւնը նշանաւորեց Զօր. Փօլ Մ. Նաքասոնէի, ԱՄՆ բանակէն, ղեկավարութեան փոխանցումը Զօր. Հաֆի։]] Նախապէս, ան ծառայած է որպէս [[Միացեալ Նահանգներու Ազգային Անվտանգութեան Խորհուրդ|Միացեալ Նահանգներու Ազգային Անվտանգութեան]] 27-րդ Օգնական խորհրդական 2015-էն՝ 2017, ինչպէս նաեւ որպէս [[Կեդրոնական Հետախուզական Վարչութիւն|CIA]]-ի (Միացեալ Նահանգներու Կեդրոնական Հետախուզական Ծառայութիւն) Օգնական տնօրէն 2013-էն 2015։ [[Պատկեր:Defense Intelligence Agency (DIA) Change of Directorship ceremony at DIA headquarters on Joint-Base Anacostia-Bolling in Washington, D.C. on February 2, 2024 - 17.jpg|ձախից|մինի|Պաշտպանութեան Գաղտնիարարութեան Գործակալութեան (DIA) տնօրէնութեան փոփոխութեան արարողութիւնը DIA-ի կեդրոնատեղին մէջ, Ճոինթ-Պէյզ Անաքոսթիա-Պոլինկի մէջ, Ուաշինկթըն, Տ.Ս., Փետրուար 2, 2024-ին:]] Ադկէ զատ, ան 2010-էն մինչեւ 2013 Ազգային Ապահովութեան հարցերով ԱՄՆ նախագահին տեղակալ խորհրդականի պաշտօն վարած է, ինչպէս նաեւ՝ 2008-էն մինչեւ 2010 ԱՄՆ [[ԱՄՆ-ի Արտաքին Քաղաքականութիւն|Արտաքին Գործոց նախարարութեան]] մէջ իբրեւ յատուկ իրաւական խորհրդատու: <ref>[https://www.intelligence.senate.gov/wp-content/uploads/2024/08/sites-default-files-documents-q-ahaines-011921.pdf Միացեալ Նահանգներու Հետախուզական Ծառայութիւն - Ա․Հէյնզ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://ballotpedia.org/Avril_Haines Ballotpedia․ Աւրիլ Հէյնզ, կենսագրական{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.cnas.org/people/avril-haines cnas․ Աւրիլ Հէյնզ, կենսագրական{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2014/12/18/statement-president-selection-avril-haines-deputy-national-security-advi whitehouse.gov Յայտարարութիւն-նախագահի ընտրութեամբ Աւրիլ Հէյնս Ազգային Անվտանգութեան Խորհրդականի Տեղակալ{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} tiutjsmtnrummbyvi2laibjinvqste6