Լեւոն Բաշալեան

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hyw">
  <siteinfo>
    <sitename>Ուիքիփետիա</sitename>
    <dbname>hywwiki</dbname>
    <base>https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Ուիքիփետիա</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Ուիքիփետիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ստորոգութիւն</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Մոդուլ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Մոդուլի քննարկում</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Լեւոն Բաշալեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2284</id>
    <revision>
      <id>250455</id>
      <parentid>227419</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T07:15:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maral Dikbikian</username>
        <id>4797</id>
      </contributor>
      <origin>250455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4262" sha1="qzn3iy7ppt2yeyluz3ebyb78iz9t92u" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Լեւոն Բաշալեան''' ({{ԱԾ}}, թաղուած [[Փարիզ]]), նորավիպագիր եւ հրապարակագիր։

== Կենսագրութիւն ==
Ծնած է [[Սկիւտար]], «[[Պոլիս]]»։ Յաճախած՝ [[Պէրպէրեան Վարժարան]]ը։ Փոքր տարիքէն նուիրուած է լրագրութեան՝ գործակցելով [[Արփիար Արփիարեան]]ի եւ [[Գրիգոր Զօհրապ]]ի հետ։ Համիտեան հալածանքներէն խուսափելու համար անցած է [[Փարիզ]], ապա [[Լոնտոն]], ու Արփիարեաի հետ հրատարակած՝ «Նոր Կեանք» կիսամեայ թերթը։

1920-ի աւարտէն առաջ, Բաշալեան վերջնականապէս կը հաստատուի [[Փարիզ]], նուիրուելով ազգային ու հասարակական գործունէութեան&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ramgavar.am/%D5%B5%D6%85%D5%A4%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80/%D5%BC%D5%A1%D5%AF-%D5%AB-%D5%A5%D6%80%D5%A1%D5%AD%D5%BF%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8-%D5%AC%D5%A5%D6%82%D5%B8%D5%B6-%D5%A2%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%AC%D5%A5%D5%A1%D5%B6|title=ՌԱԿ-ի երախտաւորները. Լեւոն Բաշալեան {{!}} Ռամկավար Մամուլ - Պաշտօնական Լրատու|website=www.ramgavar.am|accessdate=2020-10-29}}&lt;/ref&gt;:

1928-ին իրեն վստահուախ է խմբագրութիւնը «Լա Ֆուայէ» ամսագրին, [[ֆրանսերէն]] եւ [[հայերէն]] անջատ բաժիններով:

Բաշալեանի գլխաւոր գործերը իր պատմուածքներն ու [[նորավէպ]]երն են՝ «Վերջին Համբոյրը», «Նոր Զգեստը», «Ձրին», «Տէրտէրին Ուխտը», «Աղաւնիները», «Ցեղին Ձայնը» եւ այլն։

Ունի նաեւ յուշագրութիւններ «Արմաշի Ուխտագնացութիւնը» , «Թրքահպատակի Մը Արկածները Մեծ Պատերազմի Ատեն» ([[1939]]) եւ այլն։

[[1943]]-ին՝ Փարիզ, լոյս կը տեսնէ Բաշալեանի գեղարուեստական ստեղծագործութիւններուն առաջին հատորը՝ գրականագէտ [[Արշակ Չօպանեան]]ի յառաջաբանով։ [[1945]]-ին՝ [[Հալէպ]], իսկ [[1965]]-ին՝ [[Երեւան]], կը հրատարակուին անոր ստեղծագործութիւնները&lt;ref&gt;{{cite book|author=Գառնիկ Ստեփանյան|title=Կենսագրական բառարան, հատոր Ա|publisher=«Հայաստան»|location=Երեւան|year=1973|page=էջ 181-182}}&lt;/ref&gt;։

== Երկեր ==
* Նորավէպեր եւ պատմուածքներ, [[Փարիզ]], 1943, 272 էջ:
* Պատմուածքներ, [[Հալէպ]], 1945, 200 էջ:
* Ընտիր երկեր, Երեւան, 1962, 284 էջ:
* Բաշալյան Լեւոն, [[Թլկատինցի]], [[Առանձար]], Երկեր, Երեւան, 1982, էջ 257-474:
* Երկեր, Անթիլիաս, 1994, 384 էջ:

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Աղբիւրներ ==
Արդի Հայ Գրականութիւն, Բ. Հատոր, Մուշէղ Իշխան, էջ 100-102:

{{DEFAULTSORT:Բաշալեան, Լեւոն}}
[[Ստորոգութիւն:1868 ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:24 Սեպտեմբերի ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:1868 մահեր]]
[[Ստորոգութիւն:2 Փետրուարի մահեր]]
[[Ստորոգութիւն:Պոլիս ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ֆրանսա մահեր]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ նորավիպագիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]]</text>
      <sha1>qzn3iy7ppt2yeyluz3ebyb78iz9t92u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դուինի Եկեղեցական Ժողով (506)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2733</id>
    <revision>
      <id>250429</id>
      <parentid>184641</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:26:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Azniv Stepanian</username>
        <id>8</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>250429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6182" sha1="qxh549a0led3li8k8h1sm3q5tf8tmzj" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Dvin.jpg|300px|մինի|աջից|'''Դուինի Կաթողիկէ Եկեղեցին''']]
'''Դուինի եկեղեցական ժողով,''' [[506 արեւմտահայերէն|506]] թուականին Մարզպանական Հայաստանի մայրաքաղաք Դուինի [[Բաբկեն Ա. Ոթմսեց|Բաբգէն Ա. Ոթմսեց]]ի կաթողիկոսի գլխաւորութեամբ հրաւիրուած ազգային-եկեղեցական ժողով։ Քննարկուած են դաւանական խնդիրներ, մասնաւորապէս նեստորականութեանը եւ քաղկեդոնականութեանը առնչուող հարցեր քննելու, անոնց հանդէպ հայ եկեղեցւոյ դիրքորոշումը պարզելու նպատակով։

== Դուինի Կաթողիկէ եկեղեցին ==
Ժողովին մասնակցած են 20 եպիսկոպոս, վանականներ, երէցներ, 14 նախարար՝ մարզպան [[Վարդ Մամիկոնեան|Վարդան Մամիկոնեան]]ի ([[505 արեւմտահայերէն|505]]–[[509 արեւմտահայերէն|509]] թուականներ) գլխաւորութեամբ, [[Սիւնեաց]] եկեղեցւոյ ներկայացուցիչներ, ինչպէս նաեւ [[Վրաց]] եւ [[Աղուանից]] եկեղեցիներու կաթողիկոսներն ու եպիսկոպոսները։ Պահպանուած է միայն մէկ ժողովական՝ «[[Թուղթ Հայոց ի Պարսս, առ ուղղափառս]]» վերնագրով առաջին թուղթը, որ գրած է Բաբգէն Ա. Ոթմսեցին։

Ժողովի արդէն հրաւիրուած էին, երբ [[Սիմէոն Բեթ-Արշամացու]] գլխաւորութեամբ [[Պարսկաստան արեւմտահայերէն|Պարսկաստանի]] քրիստոնեայ ուղղափառ ասորիները, որոնք յատկապէս Սելեւկիայի 499 թուականի ժողովէն (ուր նեստորականութիւնը հռչակուած էր Պարսկաստանի քրիստոնեաներու պաշտօնական դաւանութիւն) յետոյ հալածանքներու ենթարկուած էին նեստորականները, պաշտպանութիւն հայցած Հայ եկեղեցիէն, միաժամանակ խնդրած, որ Հայոց կաթողիկոսը գրով հաստատէ, թէ ինչն է ճշմարիտ դաւանութիւնը, քանի որ նեստորականները պարծեցած էին, թէ հայերը, յոյները, վրացիներն ու աղուանները եւս իրենց հաւատքը ունին։ Բաբգէն Ա. Ոթմսեցին, ի պատասխան այդ խնդրանքի, Հայ եկեղեցւոյ եւ ժողովի անունէն հաւաստած է, որ Հայ եկեղեցին [[Նեստոր արեւմտահայերէն|Նեստորի]] եւ անոր կողմնակիցներու վարդապետութիւնը կը մերժէ։ Նամակը գրուած է հայերէն ու պարսկերէն եւ կնքուած բոլոր ժողովականներու ստորագրութեամբ։ Այս ժողովին ընդունուած է մեզ չհասած «[[Պայման նամակը]]» (որ նաեւ «[[Հավատո նամակ|Հաւատոյ նամակ]]» կը կոչուի), որով մերժուած ու լռելեայն դատապարտուած է Քաղկեդոնի ժողովը եւ Լեւոնի տոմարը։

[[Դուին'|Դուինի]] այս ժողովը երեւոյթ էր Հայ եկեղեցւոյ դաւանական դրութեան յստակեցման եւ զարգացման, անոր հականեստորական, հակաքաղկեդոնական դիրքորոշման ճշդման գործին։ Դուինի Ա. ժողովը հանրագումարն էր դաւանական այն պայքարին, որ Հայ եկեղեցին նախորդ տասնամեակներուն մղած է քրիստոնէական տարբեր հոսանքներու՝ քաղկեդոնականութեան, նեստորականութեան, եւտիքականութեան դէմ։ Միաժամանակ Հայ եկեղեցւոյ հեղինակութեան եւ դիրքի ապացոյցն էր 6-րդ դարու քրիստոնեայ Արեւելքի մէջ ծաւալուած դաւանական վէճերուն մէջ։ Տարբեր դաւանանքներու պատկանող դրացի քրիստոնեաները, գիտակցելով Հայ եկեղեցւոյ նշանակութիւնը եւ դերը Արեւելքի քրիստոնեայ եկեղեցիներու մեջ, աշխատած են ձեռք բերել Հայ եկեղեցւոյ հովանաւորութիւնը եւ տեսնել իրենց դաւանական այն պայքարը, որ Հայ եկեղեցին նախորդ տասնամեակներուն մղած է քրիստոնէական տարբեր հոսանքներու՝ քաղկեդոնականութեան, նեստորականութեան, եւտիքականութեան դէմ։

Միաժամանակ Հայ եկեղեցւոյ հեղինակութեան եւ դիրքի ապացոյցն էր 6-րդ դարուն քրիստոնեայ [[Արեւելք արեւմտահայերէն|Արեւելքի]] մէջ ծաւալուած դաւանական վէճերուն։ Տարբեր դաւանանքներու պատկանող դրացի քրիստոնեաները, գիտակցելով Հայ եկեղեցւոյ նշանակութիւնը եւ դերը Արեւելքի քրիստոնեայ եկեղեցիներու մեջ, աշխատած են ձեռք բերել Հայ եկեղեցւոյ հովանաւորութիւնը եւ տեսնել իրենց դաւանանքէն։

== Տե՛ս նաեւ ==

* [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (554)]]
* [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (609-610)]]
* [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (645)]]
* [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (648)]]
* [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (719-720)]]
{{ՀՀ2012}}

[[Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն]]</text>
      <sha1>qxh549a0led3li8k8h1sm3q5tf8tmzj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դուինի Եկեղեցական Ժողով (719-720)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2738</id>
    <revision>
      <id>250430</id>
      <parentid>151103</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:29:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Azniv Stepanian</username>
        <id>8</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>250430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3064" sha1="j0aa5rhgchstva48iq9w0msx9f84ww3" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Dvin.jpg|300px|մինի|աջից|'''Դուինի Կաթողիկէ Եկեղեցին''']]
'''Դուինի եկեղեցական ժողով''' [[719]] կամ [[720]] թուականին Արմինիա կուսակալութեան մայրաքաղաք [[Դուին]]ի մէջ [[Յովհաննէս Գ. Օձնեցի]] կաթողիկոսի գլխավորութեամբ հրաւիրուած ազգային-եկեղեցական ժողով։ Ժողովը հետապնդած է երկու նպատակ։

# ընդունած եւ վերջնական տեսքի բերած է Յովհաննէս Գ. Օձնեցիի՝ կանոնական ցաքուցրիւ նիւթերէն ընտրութեամբ հաւաքած եւ կազմած ժողովածուն, որ յայտնի է «Կանոնագիրք» անունով։
# Դուինի մէջ նոր ժողով հրաւիրելը արձագանքն էր ժամանակի քրիստոնիա Արեւելքի մէջ սրուած դաւանական վեճերու, ինչպէս նաեւ պայմանաւորուած էր քաղկեդոնականներու, նեստորականներու, նաեւ՝ Հայ եկեղեցւոյ ներսին հանդէս եկած աղանդներու (պաւլիկեաններ, մծղնեականներ) դէմ պայքարի անհրաժեշտութեամբ։
Դուինի Զ. ժողովը ընդունած է նաեւ 32 յօդուածէ կազմուած կանոնախումբ մը, որ յայտնի է «Կանոնք տեառն Յովհաննիսի Իմաստասիրի Հայոց կաթողիկոսի» անունով։ Այդ կանոններով որոշուած է Հայ եկեղեցւոյ ժամերգութեան կարգը (նշելով առաւօտեան, երեկոեան, գիշերային պաշտամունքները, կիրակնօրիա ժամերգութիւնները), համախմբուած են [[Գրիգոր Ա. Լուսաւորիչ]]ի, [[Սահակ Ա. Պարթեւ]]ի, [[Յովհաննէս Ա. Մանդակունու]] բոլոր կանոնները եւ կարգերը (կանոն ԻԱ–ԻԵ)։

Ի կանոնով որոշուած են «[[Սուրբ Աստուած]]» երգի «[[խաչեցարի]]» հաւելման, ԻԶ եւ Լ կանոններով՝ [[Քրիստոս]]ի Ծննդեան եւ Մկրտութեան տօնը 6 Յունուարին կատարելու, Ը կանոնով՝ անապակ գինիով եւ անխմոր հացի գործածութեան վերջնական խնդիրները։ ԼԲ կանոնով խստիւ արգիլուած է օթեւան տալ կամ յաղորդակցուիլ պաւլիկեան աղանդաւորներու հետ։

== Տե՛ս նաեւ ==

* [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (506)]]
* [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (554)]]
* [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (609-610)]]
* [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (645)]]
* [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (648)]]
{{ՀՀ2012}}

[[Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն]]</text>
      <sha1>j0aa5rhgchstva48iq9w0msx9f84ww3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ժիրայր Զորթեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3003</id>
    <revision>
      <id>250447</id>
      <parentid>242429</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T22:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>250447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3759" sha1="msi989g015exkdfk3qrdlmijw1v7vib" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Ժիրայր Համբարձումի Զորթեան''' ({{ԱԾ}}), հայ [[Գեղանկարչութիւն|գեղանկարիչ]], [[քանդակագործութիւն|քանդակագործ]], թատերական նկարիչ։

==Կենսագրութիւն==
Ժիրայր Զորթեանը ծնած է 1911 թուականին Քէօթահիա, հայ ընտանիքի մէջ։ Նկարչական տաղանդը անոր մօտ  ի յայտ եկած է դեռեւս երեք տարեկան հասակէն։ Եղեռնէն մազապուրծ՝ ինը տարեկանին ծնողներուն հետ կը հասնի [[Բատովա]], [[Իտալիա]]՝ սպասելով [[Միացեալ Նահանգներ]]էն ստացուող վիզային։ Այս ժամանակաշրջանին հայրը զինք կը տանի եւրոպական տարբեր քաղաքներ, կը ծանօթացնէ արուեստի հրաշագեղ գործերու։ Տասնմէկ տարեկան էր, երբ ընտանիքը հաստատուեցաւ [[ԱՄՆ|ԱՄՆ,]] [[Կոնեկտիկուտ]] նահանգի Նիւ Հեյվէն քաղաքին մէջ։ Կ'աւարտէ [[Եյլի համալսարան]]ը եւ կը ստանայ Վինչեսթեր  կրթաթոշակ՝ 1.5 տարի ուսանելու [[Հռոմ]]ի ամերիկեան ակադեմիային մէջ։

Անհատական ցուցահանդէսներ ունեցած է [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի]] շարք մը քաղաքներուն մէջ&lt;ref&gt;Դանիէլ Դզնունի, Հայ կերպարվեստագետներ, համառոտ բառարան&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://zorthianranch.com/history.html |title=The Zorthian Ranch |accessdate=2016-06-14 |archive-date=2015-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025154819/http://www.zorthianranch.com/history.html |dead-url=yes |archivedate=2015-10-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151025154819/http://www.zorthianranch.com/history.html |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;։
* Փասատենայի արուեստի թանգարան, 1953, Pacific Ocean Park,1964
* Լոս Անճելըսի համայնքային փառատօն, Պոմոնա, 1969, հրաւիրուած նկարիչ անհատական ցուցահանդէսով
* Տղամարդկանց կոմիտէի կողմէ հովանաւորուած փորագրութիւն, Փասատենայի արուեստի թանգարան

== Ստեղծագործութիւններ ==
* «Փոթորիկէն յետոյ»
* «Ապրածները»
* «Իմացութեան պատմութիւնը»
* «Թափօր Մեքսիքայի մէջ»

== Ընտանիք==
* Կինը՝ Դեբնի
* Երեխաներ՝ Բերրի, Թոբի, Սեյբուրն, Ալան, Ալիս

== Մատենագրութիւն ==
* Onnig Avedissian, Peintres et sculpteurs Armeniens, Le Caire, 1959.

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.askart.com/artist_bio/Jirayr_Hamparzoom_Zorthian/27374/Jirayr_Hamparzoom_Zorthian.aspx  Ժիրայր Զորթեանի մասին askart.com կայքին մէջ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160825044930/http://www.askart.com/artist_bio/Jirayr_Hamparzoom_Zorthian/27374/Jirayr_Hamparzoom_Zorthian.aspx |date=2016-08-25 }}
* [http://www.zorthian.com Artist's Website]
* [http://zorthianranch.com/ Zorthian Ranch]
* [http://www.laweekly.com/westcoastsound/2014/07/08/at-zorthian-ranch-a-return-to-bohemia At Zorthian Ranch, a Return to Bohemia]
{{Արտաքին յղումներ}}

{{DEFAULTSORT:Զորթեան, Ժիրայր}}
[[Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով]]</text>
      <sha1>msi989g015exkdfk3qrdlmijw1v7vib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Պօղոս փօլ Էսապալեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3054</id>
    <revision>
      <id>250435</id>
      <parentid>225614</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Azniv Stepanian</username>
        <id>8</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Աղբիւրներ */</comment>
      <origin>250435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2363" sha1="2drs3sufypxgdj9nskddy8siv709c1p" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Պօղոս Էսապալեան''' (Փօլ Էսապալ, {{ԱԾ}}), հայագէտ, լեզուաբան, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր։

== Կենսագրութիւն ==
1921-1933 թուականներուն սորված է Վիեննայի Մխիթարեան միաբանության վարժարանին մէջ, ուր դասաւանդած է 1932-1942 թուականներուն։ Անդամակցած է Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան, որմէ հրաժարած է աւելի ուշ։1942-1947 թուականներուն դասաւանդած է Վիեննայի համալսարանին մէջ։ 1947-1949 թուականներուն ուսումը շարունակած է Սորպոնի մէջ (Փարիզ)։  1949-1950 թուականներուն դասաւանդած է Պոկոթայի (Գոլոմպիա) բարձրագոյն դպրոցին մէջ,1952-1959 թուականներուն՝ Գարագասի (Վենեզուելա) համալսարանին մէջ, 1960-1973 թուականներուն՝ Գալիֆոռնիոյ համալսարանին մէջ։ Յոդուածներ հրատարակած է «Հանդէս ամսօրեայ»-ի եւ այլ պարբերականներու մէջ։
== Աշխատութիւններ  ==

Հայագիտական իր վաստակին մաս կը կազմեն՝

*Տատիանի համաբարբառն ու հայերէն Աւետարաններու առաջին թարգմանութիւնը, [[Վիեննա]], [[1937]],
*Դիոնիսիոս Բարսալիբիի հակաճառութիւնը հայոց դէմ (թարգմանութիւն ասորի բնագրէ), [[Վիեննա]], [[1938]],
* Հայ ժողովուրդը դարերու ընդմէջէն (գերմաներէն), [[1939 թուական|1939]],

*Յուլեան եւ Գրիգորեան տոմարներու համեմատութիւնը (անգլերէն):

== Աղբիւրներ ==

* [https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Haigazean/D_ocr.pdf Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս, Հատոր ԻԴ., Պէյրութ, 1973, էջ 355:]

{{DEFAULTSORT:էսապալեան,Պօղոս փօլ }}
[[Ստորոգութիւն:1978 մահեր]]
[[Ստորոգութիւն:Հայագիտական բաժնի համալսարանի դասախօսներ]]</text>
      <sha1>2drs3sufypxgdj9nskddy8siv709c1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մեհմեթ Թալէաթ փաշա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3111</id>
    <revision>
      <id>250427</id>
      <parentid>248226</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T13:41:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JohnYahyaHanna</username>
        <id>7467</id>
      </contributor>
      <origin>250427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12800" sha1="gkx708yyp1gkfzgmdwqu6oy56pldwqr" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}
'''Թալէաթ Փաշա''' ({{ԱԾ}}), թուրք պետական գործիչ։ Երիտթուրքական «Միութիւն եւ յառաջադիմութիւն» (օսման.` اتحاد وترقي جمعيتى, {{lang-ar|الاتّحاد والتّرقّي}} حزب) կուսակցութեան պարագլուխներէն։ [[1913]]-[[1918]] թուականներուն ստանձնած է [[Օսմանեան Թուրքիա|Օսմանեան Թուրքիոյ]] ներքին գործոց նախարարի պաշտօնը։

Թալէաթը [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Հայոց Մեծ Եղեռնի]] գլխաւոր կազմակերպիչներէն մէկն է։ Եղած է հայերու տեղահանումն ու ցեղասպանութիւնը կազմակերպող «եռապետութեան» (Թալէաթ, Էնվէր, Ճեմալ) անդամ։

15 Մարտ [[1921 թուական|1921]]-ին [[Պերլին]]ի մէջ, գնդակահարուած է [[Սողոմոն Թեհլիրեան]]ի կողմէ՝ [[ՆեմեՍիս|Նեմեսիս]] գործողութեան շրջանակներուն մէջ։

== Կենսագրութիւն ==
Թալէաթ Փաշա ծնած է [[1874 թուական]]ին [[Էտիրնէ|Ատրիանուպոլիս (Էտիրնէ)]] նահանգի [[:en:Kardzhali|Քրճալի]] քաղաքին մէջ (այժմ՝ [[Պուլկարիա|Պուլկարիոյ]] Քրճալիի մարզ)՝ յետաքննիչի ընտանիքի մէջ։ Թուխ մաշկ ունենալուն պատճառով քաղաքական հակառակորդները երբեմն անոր Թալէաթ գնչու կ'անուանէին&lt;ref&gt;{{Ռուսերէն գիրք|автор = Andrew Mango|заглавие = Ataturk: The Biography of the Founder of Modern Turkey|ссылка = https://books.google.am/books?ei=t-gRT_yQFcSVOris6awK&amp;hl=ru&amp;id=nu68vd_AmuYC&amp;dq=Talat+was+sometimes+called+a+gypsy+by&amp;q=%2F#search_anchor|издательство =Overlook Press|год = 2002 |страницы = 67|isbn = 158567334X, 9781585673346}}&lt;/ref&gt;։ Աւարտած է Ատրիանուպոլսոյ բարձրագոյն դպրոցը։ Աշխատանքային գործունէութիւնն սկսած է որպէս ծառայող հեռագրատան մէջ&lt;ref&gt;Алан Мурхед &quot;Борьба за Дарданеллы&quot;, стр․ 11&lt;/ref&gt;, ուր որպէս [[Ապտուլ Համիտ Բ.|ապտուլհամիտեան]] բռնապետութեան դէմ պայքարի ապագայ մասնակից՝ միացաւ [[երիտթուրքեր]]ուն։ 1893 թուականին ձերբակալուեցաւ քաղաքական աշխոյժ գործունէութիւն ծաւալելուն համար։ Երկու տարի ետք ազատ արձակուեցաւ եւ աքսորուեցաւ [[Սալոնիկ]], ուր կը ղեկավարէր երիտթուրքերու կուսակցութեան տեղի բաժանմունքը եւ մտաւ [[Էմանուէլ Քարասօ|Էմանուէլ Քարասոյի]] հիմնած «Ռիզորտ Մակեդոնիա» մասոնական ժողովարան։ 1898-1908 թուականներուն Սալոնիկի մէջ կ'աշխատէր նամակատար՝ յետագային դառնալով տեղի Նամակատարութեան ծառայութեան ղեկավարը։

1908 թուականի երիտթրքական յեղափոխութենէն ետք, Թալէաթ ընտրուեցաւ [[Մեճլիս|Օսմանեան խորհրդարանի՝ Մեճլիսի]] պատգամաւոր։ 1909 թուականին [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ (Իսթանպուլ)]] մէջ հիմնեց «Հիւր վէ Քապուլ Էտիլմիշ» [[մասսոնական ժողովարան|մասոնական ժողովարանը]] եւ երկու տարի ստանձնեց Մեծ մագիստրոսի պաշտօն&lt;ref&gt;[http://www.mason.org.tr/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=44&amp;Itemid=52 Hür ve Kabul Edilmiş Masonlar Büyük Locası Derneği — Önceki Büyük Üstatlar]&lt;/ref&gt;։

1909-1912 թուականին Թալէաթ Օսմանեան կայսրութեան Ներքին գործոոց նախարարն էր։ 1910 թուականին օսմանեան խորհրդարանին մէջ չեղարկեց «Ընկերակցութեան օրէնքը» եւ արգիլեց ըստ ազգային պատկանելութեան ընկերակցութեանց հիմնումը։ Ողջ կայսրութեան տարածքին փակուեցան բոլոր ազգային ակումբները, իսկ [[Մանասթիրի վիլայրթ|Մանասթրի նահանգին]] մէջ տեղի սատրապ [[Շեւքեթ Թուրկութ փաշա]]ն զինաթափման հրէշային գործողութիւն կազմակերպեց&lt;ref&gt;Петров, Тодор, Билярски, Цочо (съставители), „ВМОРО през погледа на нейните основатели“, Военно Издателство, София, 2003, стр. 175.&lt;/ref&gt;։ Խաղաղ բնաակչութիւնը ծաղրանքի կ'ենթարկուէր. պուլկարական սահմանադրական ակումբներու միութեան ղեկավարներուն մէկ մասը բանտարկուեցաւ [[Փոքր Ասիա|Փոքր Ասիոյ]] բանտերուն մէջ, իսկ միւսները՝ սպաննուեցան։

1911 թուականին Թալէաթ կը դառնայ [[«Միաբանութիւն եւ Յառաջդիմութիւն»]] կուսակցութեան անդամ։ Յետագային՝ 1912 թուականին, կը ստանձնէ նամակատարութեան եւ հեռագրութեան նախարարի պաշտօնը. [[Պալքանեան պատերազմ|Պալքանեան պատերազմի]] ժամանակ (1912-1913) կը ծառայէր բանակին մէջ։

Թալէաթ 23 Յունուար 1913-ի պետական յեղաշրջման գլխաւոր կազմակերպիչներէն էր, երբ [[Էնվէր Փաշա|Էնվէր փաշան]] անձամբ գնդակահարեց ռազմական նախարար [[Նազիմ փաշա|Նազիմ փաշան]], որպէսզի մէկ տարի ետք ստանձնէ անոր պաշտօնը, իսկ Թալէաթ փաշա երկրորդ անգամ ստանձնեց Ներքին գործոց նախարարի պաշտօնը՝ միաժամանակ ըլլալով երիտթուրքերու կուսակցութեան կեդրոնական կոմիտէի նախագահ։ Թալէաթ փաշա կեանքի կը կոչէր [[օսմանիզմ|օսմանականութեան]] քաղաքական գաղափարախօսութիւնը՝ կայսրութեան ոչ-թուրք ժողովուրդներու բռնի թրքացումը․ համիսլամական եւ աւելի շատ [[բանթուրանական|համաթուրանականութեան]] մոլեգին հետեւորդ էր։ Ունենալով հեռուն գացող նկրտումներ [[Կովկաս]]ի, [[Ղրիմ]]ի եւ [[Թուրքիստան]]ի հաշուով, Թալէաթ մասնակցեցաւ «Թուրան եոլու» (Ճանապարհ դէպի Թուրան) ռազմաքաղաքական նախագիծի մշակման։

{{քաղվածք|Թալէաթ փաշա անգամ մը հաճելիօրէն եւ խորամանկաբար նշեց, որ համաթուրանականութիւնը կրնայ մեզ բերել Դեղին ծով։|Իր յիշողութիւններուն մէջ կը գրէ երիտթուրք տիկին [[Հալիտէ Էտիպ]]ը}}

1914 թուականին, Թալէաթ, Էնվէր եւ [[Ճեմալ փաշա]]ներուն հետ մտաւ երիտթրքական «եռապետութեան» կազմին մեջ, որոնք շուտով իրականացուցին [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|հայ ժողովուրդի տարհանումն ու եղեռնը]]։ Ըստ [[Մուշ|Մշոյ]] մէջ գտնուող գերմանացի պաշտօնեայի վկայութեան՝

{{քաղվածք|Դեռեւս 1914 թուականի Հոկտեմբերի վերջաւորութեան, երբ թուրքերուն համար սկսաւ պատերազմը, թուրք պաշտօնեաներն սկսան հայերէն բռնագրաւել այն ամէնը, որ իրենց անհրաժեշտ էր պատերազմ վարելու համար։ Իրենց ունեցուածքը, դրամը,․ամէն ինչ բռնագրաւուեցաւ։ Աւելի ուշ, իւրաքանչիւր թուրք կրնար մտնել հայկական խանութ եւ վերցնել ամէն ինչ, որ իրեն անհրաժեշտ էր կամ կը ցանկանար ունենալ։|}}

Ցեղասպանութեան հաստատումը տրուեցաւ 27 Փետրուար 1915-ին՝ [[Էնվէր Փաշա|Էնվէր փաշայի]] կողմէ ուղարկուած քօղարկուած հեռագրին մէջ, իսկ հայերուն «վերջնական բնաջնջման» յստակ քայլերը գրի առնուած էին 15 Ապրիլ 1915-ին Թալէաթ եւ [[Էնվէր Փաշա|Էնվէր փաշան]]&lt;nowiki/&gt;երուն գաղտնի հրահանգին մէջ։ Հայոց ցեղասպանութիւնն սկսաւ [[Զէյթուն]] քաղաքին մէջ [[24 Ապրիլ]] [[1915]]-ին։

1946 թուականին հրատարակուած իր յուշերուն մէջ, Թալէաթ փաշա կը խոստովանէր հայոց բռնի տարհանումն ու ոչնչացումը, սակայն անիկա կը բացատրէր թուրքերու բացառապէս «ազգային հետաքրքրութիւններու» պաշտպանութեամբ եւ «նահանգներուն մէջ՝ Ռուսիոյ հետ սահմանին հայկական պետութիւն ստեղծելուն խոչընդոտելու» նպատակով։ 7 Հոկտեմբեր 1918-ին, Թալէաթ փաշա ընդունեց երիտթուրքերու քաղաքականութեան տապալումն ու հրաժարումը՝ իշխանութենէն, այնուհետեւ փախաւ [[Գերմանիա]], ուր կ'ապրէր «Ալի Սալի պէյ» անուան տակ։ 1919 թուականին [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ]] մէջ կայացած զինուորական արտակարգ դատարանը հեռակայ կերպով Թալէաթը դատապարտեց մահապատիժի զինվուորական յանցագործութիւններու եւ «կայսրութեան հայ բնակչութեան ոչնչացման» համար։

15 Մարտ 1921-ին [[Սողոմոն Թեհլիրեան]]ը գնդակահարեց Թալէաթը՝ [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն]] կուսակցութեան [[«Նեմեսիս» գործողութիւն|«Նեմեսիս» գործողութեան]] շրջանակներուն մէջ, որուն էութիւնը հայոց ցեղասպանութեան մեղաւորները պատժելն էր, ընդ որում, Թալէաթի անունը ցանկին վրայ առաջինն էր։ [[Պերլին]]ի դատարանն արդարացուց Թեհլիրեանը որպէս անձ, որ գործած էր բաղձանքի վիճակի մէջ։ Դատական նիստին Թեհլիրեանի գերմանացի փաստաբանը մասնաւորապէս ըսաւ․

{{քաղվածք|Թալէաթ փաշան, Էնվէր փաշան, Ճեմալ փաշան եւ Նազիմ պէյը, որ իրենք զիրենք կը կոչէին «իսլամի պաշտպանողներ», իրականութեան մէջ անաստուածներ (աթէիստներ) էին։|}}

== Տե՛ս նաեւ ==
* [[Հայոց Ցեղասպանութիւն]]
* [[Ասորիներու Ցեղասպանութիւն]]
* [[Ճեմալ փաշա]]
* [[Էնվէր Փաշա]]
* [[Նեմեսիսի Գործողութիւն|Նեմեսիս գործողութիւն]]

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://armenianhouse.org/wegner/docs-ru/trial/contents.html Армин Вегнер. Судебный процесс Талаата-паши.]
* [http://www.regnum.ru/news/445741.html О личном архиве Талаат-паши]
* [http://www.genocide.ru/enc/taalat.htm Талаат Мехмед Паша в Энциклопедии Геноцид.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407142455/http://www.genocide.ru/enc/taalat.htm |date=2019-04-07 }}
{{Արտաքին յղումներ}}

[[Ստորոգութիւն:Թուրք պետական գործիչներ]]
[[Ստորոգութիւն:15 Մարտի մահեր]]</text>
      <sha1>gkx708yyp1gkfzgmdwqu6oy56pldwqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Թոմն ու Ճերին</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3229</id>
    <revision>
      <id>250436</id>
      <parentid>226569</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Azniv Stepanian</username>
        <id>8</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>250436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23656" sha1="ju3uv1zso28k785dpeqon9dnuue392w" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Tom and Jerry logo.svg|աջից|frameless|300x300փքս]]
'''«Թոմն ու Ճերին»''' ({{Լեզու en|Tom and Jerry}}) մանկական շարժանկարի բազմաշարք''',''' (անգլ.՝ animation multiserial) ստեղծուած ծաղրանկարիչներ [[Ուիլիըմ Հաննա]]յի եւ [[Ճօզէֆ Պարպըրա]]յի (William Hanna and Joseph Barbera) կողմէն։ Այն կը պատմէ Ճերի անունով մուկին եւ Թոմ անունով կատուի թշնամական յարաբերութիւններուն ու արկածներուն մասին։

«Մուլթֆիլմի» (այսինքն՝ Բազմաշարք շարժապատկեր - անգլ.՝ multifilm) առաջին շարքը ցուցադրուած է [[20 Փետրուար]] 1940-ին։ «Մուլթֆիլմ»ի առաջին շարքերու հերոսներուն անունները եղած են ուրիշագրութիւ՝ Թոմը՝ Ճասփըր (Jasper) իսկ Ճերին՝ պարզապէս Մուկ կամ Ճինքս։

Բազմաշարք շարժապատկերը՝ «Մուլթֆիլմը», սկսած [[1940]] թուականէն մինչեւ [[1958]] թուականը արտադրած է MGM «սթուտիոն» (այսինքն՝ ձայնագրութեան արուեստանոցը 6 անգլ.՝ studio), որուն արտադրութեան տարիներուն «մուլթֆիլմը» համարուած է լաւագոյնը՝ ստանալով 7 Օսքար։ «Մուլթֆիլմ»ի արտադրման աշխատանքը դադրած է արուեստանոցի փակումին պատճառով։ [[1961]] թուականին «Rembrandt Films» ընկերութիւնը իրաւունք ստացաւ արտադրել բազմաշարք շարժապատկերը «մուլթֆիմը», որուն 13 արձանագրութիւնները ամենավատը համարուեցան բազմաշարք շարժապատկերի «մուլտֆիլմի» պատմութեան մէջ։ Այնուհետեւ բազմաշարք շարժապատկերը՝ 1963 թուականէն, սկսաւ արտադրել «Sib Tower 12 Productions» ընկերութիւնը մինչեւ 1967 թուականը։

== Սիւժէ ==
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Stamp of Albania - 2005 - Colnect 374065 - Tom and Jerry.jpeg|alt=|դրօշմաթուղթ
Պատկեր:Tom And Jerry.jpg|alt=
&lt;/gallery&gt;Դրուագներու գործողութիւններուն մեծամասնութիւնը տեղի կ'ունենան փոքրիկ քաղաքի մը մէջ, Երկու-Հողաթափով-Մայրիկի  (Mammy Two Shoes, երբեմն Mrs. Two Shoes) տունը (որ երբեմն կը փոխարինուի երիտասարդ կնոջմով  կամ ընդհանրապէս չի մասնակցիր)։ Սակայն շարք մը դրուագներու մէջ գործող անձեր կրնան  ապրիլ նաեւ անմարդաբնակ կղզի, լողալ, զբօսաշրջիլ  նաւով, հանգստանալ լողափը եւ այլն։ Ըստ «Սիւժէ»ի՝ Թոմը ճիգ չի խնայեր մկնիկին բռնելու համար, սակայն այդ մէկը գրեթէ կը ձախողի&lt;ref name=&quot;вести&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=439064|title=Главному игроку в «кошки-мышки» сегодня исполнилось бы 100 лет|publisher=Вести.ру|date=24 марта 2011 год|last=Подолян|first=Ольга.|lang=ru|accessdate=2013 թ․ օգոստոսի 18–ին}}&lt;/ref&gt;։ Այնուամենայնիւ, որոշ մասերուն մէջ կերպարները բաւականին համերաշխ կեանք կը  վարեն եւ ամենադժուար պահերուն իսկ իրարու կ'օգնեն&lt;ref name=&quot;вести&quot; /&gt;։ Ինչպէս մարդիկ, այդպէս ալ գլխաւոր կերպարները ունին իրենց թշնամիներն ու ընկերները։ Օրինակ՝ Թոմին յաճախ կը ծաղրեն Պուչ Butch անունով կատուն եւ Սփայք (Spike) շունը, իսկ Ճերիին (Jerry) չարութիւններուն կ'օգնէ իր զարմիկը՝ փոքրիկ մկնիկ մը՝ Նիպլըս (Nibbles) անունով, եւ Քուէքըր (Quacker) բադիկը։ Դրուագներուն կերպարները մեծամասնութեամբ չեն խօսիր եւ բոլորը կը սահմանափակուին միայն ցաւի ճիչերով եւ ջղագրգիռ ձայներով, սակայն  շարք մը դրուագներու մէջ կերպարները ամբողջ տեւողութեան ընթացքին կ'ունենան երկխօսութիւն, բայց կարճ&lt;ref name=&quot;Meshing&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/news/obituaries/william-hanna-728958.html|title=William Hanna|last=Vallance|first=Tom.|date=24 марта 2001 года|publisher=The Independent|lang=en|accessdate=2013 թ․ օգոստոսի 17–ին|archive-date=2010-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100717013717/http://www.independent.co.uk/news/obituaries/william-hanna-728958.html|dead-url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hanna&quot;&gt;{{cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C04E6D7143CF930A15750C0A9679C8B63&amp;partner=rssnyt&amp;emc=rss|title= William Hanna Dies at 90; Created Cartoon Characters|date=23 марта 2001 года|publisher=[[Նյու Յորք Թայմս]] |accessdate=2013 թ․ օգոստոսի 21–ին}}&lt;/ref&gt;։

Մանկական շարժանկարը քաջ ծանօթ է իր դաժանութեամբ եւ բռնութեամբ&lt;ref name=&quot;Sennett&quot;&gt;{{գիրք|հեղինակ=Hanna, William; Barbera, Joseph; Sennett, Ted.|վերնագիր=The Art of Hanna-Barbera: Fifty Years of Creativity|տարի=1989|հրատարակչություն=Viking Studio Books|վայր=Нью-Йорк|ISBN= 0670829781}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Smoodin&quot;&gt;{{cite journal|last=Smoodin|first=Eric|title=Cartoon and Comic Classicism: High-Art Histories of Lowbrow Culture|journal=American Literary History|publisher=Oxford University Press|location=Օքսֆորդ, Բրիտանիա|volume=4|issue=1 (1992)}}&lt;/ref&gt;։ Յաճախ  կարճամեթրաժ բազմաշարքերը (series) կը ցուցադրուին պայթիւններով, կերպարներու «կտրատում»ով եւ  նոյնիսկ [[մահ]], սակայն անոնց մեծամասնութիւնը  կը կատարուին առանց [[արիւն]]ի, եւ գլխաւոր հերոսները արդէն յաջորդ դրուագին կը վերակենդանան&lt;ref name=&quot;DailyTeleL&quot;&gt;{{cite news|title=Master cartoonist who created Tom and Jerry draws his last|last=Whitworth |first=Melissa|date=20 декабря 2006 года|lang=en|work=The Daily Telegraph|page=9}}&lt;/ref&gt;։

Կարճամեթրաժ ֆիլմերուն մէջ մեծ դեր կը կատարէ [[Երաժշտութիւն|երաժշտական]] նուագակցութիւնը, որուն միջոցով փորձ կը կատարուի փոխանցել այս կամ այն հերոսի յոյզերը։ Յատկապէս կը զատորոշուի Սքոթ Պրետլի&lt;ref name=&quot;IndependentKarateGuard&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/obituaries/joseph-barbera-429307.html|title= Joseph Barbera|last=Vallance|first=Tom|date=6 декабря 2006 года|publisher=The Independent|accessdate=2013 թ․ օգոստոսի 18–ին |lang=en| location=Лондон}}&lt;/ref&gt; երաժիշտին դերը։ Ան, համատեղելով [[Ճազը|Ճազ]]ի եւ դասական երաժտութեան տարրերը, ստեղծած է բարդ եւ իւրօրինակ բազմաձայնաշարեր, որոնց հետ միասին յաճախ դրուագներուն մէջ ներկայացնելով այդ ժամանակուան յայտնի մեղեդիներու վերափոխուած ձեւերը։Հետագային բազմաշարք շարժապատկերներուն՝ «Մուլթֆիլմը»երուն մէջ երաժշտութիւնը կը հնչէ աւելի կարճ հատուածներով։

== Պատմութիւն ==
=== 1940-1958 Թուականներ ===
[[Պատկեր:Vitoria - Graffiti &amp; Murals 1127 12.JPG|300px|մինի|ԿրաՖֆիթի եւ Մուրալզ]]

1930-ականներու վերջերը Metro-Goldwyn-Mayer-ի շարժապատկերի բազմացման (multiplication) բաժինը  անկում կ'ապրէր  բազմաշարք շարժապատկերներու (multifilm) վատ վարձատրութեան հետեւանքով։ Ստորաբաժանման արտադրող եւ ղեկավար Ռուտոլֆ Այզինկը (Rudolf Ising)  կերպարներ կը փնտռէր նոր նախագիծին համար, որոնք կրնային  մրցիլ [[Միքի Մաուս]]ի եւ Պակս Պանիին հետ եւ  յանձնարարարեց  զայն շարժապատկեր ոգեւորողներուն՝ (animator) Ուիլիըմ Հաննային եւ Ճոզէֆ Պարպըրային (William Hanna and Joseph Barbera)։ Այս երկու պաշտօնեաներն ալ  բազմաշարք շարժապատկեր ստեղծելու մեծ փորձ ունէին. Հաննան աշխատած  էր շարժապատկերի շնչաւորութեան «Ուրախ մեղեդիներ», «Լունի Թիւնզ»   բազմաշարքի (serials) վրայ, իսկ Պարպըրան եղած  էր «Van Beuren Studios» ընկերութեան նկարիչը։ Անոնք փափաքեցան ստեղծել  կարճ տեւողութեամբ ֆիլմ՝ կատուին եւ մուկին հակամարտութեան մասին, սակայն այդ մտապատկերը՝ «ոչ այնքան ինքնատիպ» համարող շատ մը պաշտօնեաներու համաձայնութեան չարժանացաւ&lt;ref name=&quot;LeonardMaltin&quot;&gt;{{Cite video|first=Leonard.|last=Maltin|title=Interview with Joseph Barbera|medium=Digital|publisher=Archive of American Television|date=1997|url=http://www.emmytvlegends.org/interviews/people/joseph-barbera}}&lt;/ref&gt;։ Բայց այնուամենայնիւ, խումբը 1940 թուականին ստեղծեց «Կատուն հարուած (jab) կը ստանայ » փորձական թողարկութիւնը, ուր կը ցուցադրուէր, թէ ինչպէս  Ճասպըր կատուն կը հալածէ փոքրիկ մկնիկը&lt;ref name=&quot;AC&quot;&gt;{{Ռուսերէն գիրք|авторы=Lenburg, Jeff.|վերնագիր=Who's who in Animated Cartoons|թվական=2006|издательство=Hal Leonard Corporation|վայր=Нью-Йорк|մեջբերվող էջեր=381|էջերի թիվ=18|ISBN=9781557836717}}&lt;/ref&gt;։ Այդ դէպքը (episode) ներկայացուեցաւ Օսքարի, բայց մրցանակի չարժանացաւ&lt;ref name=&quot;вести&quot; /&gt;։

Այնուամենայնիւ, այդ թողարկութիւնը մեծ թիւով հանդիսատեսին ուշադրութիւնը գրաւեց, եւ արտադրող Ֆրետ Քուիմպին առաջարկեց Հաննային եւ Պարպըրային նոյն ոգիով շարունակել եւ բազմաշարք շարժապատկեր ստեղծել՝ անկէ առաջ արձակելով իրենց փոքր նշանակութիւն ունեցող նախագիծերու վարիչ պաշտօններէն։ Շարժապատկեր ոգեւորողները համաձայնեցան այդ որոշումին հետ, բայց սկիզբը MGM-ը իրենց աշխատակիցներուն հետ գլխաւոր հերոսներու նոր անուններու մրցոյթ կազմակերպեց&lt;ref name=&quot;Meshing&quot; /&gt;։ Յաղթեց Ճոն Քարրը, որ առաջարկեց կատուին եւ մուկին անուանել համապատասխանաբար Թոմ եւ Ճերի (house cat (Tom) and mouse (Jerry))&lt;ref name=&quot;BarberaAutoBio&quot;&gt;{{Ռուսերէն գիրք|автор=Barbera, Joseph.|վերնագիր=My Life in «Toons»: From Flatbush to Bedrock in Under a Century|թվական=1994|издательство=Turner Publishing|վայր=Атланта, США|ISBN=1570360421|էջերի թիվ=76}}&lt;/ref&gt;։ 1941 թուականին սինեմաներու մէջ ցուցադրուեցաւ «Կէսգիշերային հացկերոյթ» (The Midnight Snack in 1941) դրուագը։ Ճոզէֆ Պարպըրան ստեղծեց պատմութիւններ յաջորդ բազմաշարքերուն համար, իսկ Ուիլիըմ Հաննան կը մասնակցէր արտադրութեան ստեղծագործական եւ ճարտարարուեստական գործերուն&lt;ref name=&quot;Dallas&quot; /&gt;։ Որպէս նկարիչ-(multiplicator) բազմապատկիչներ հանդէս կու գային Քեննեթ Միւսը, Էտ Պրիճը եւ Մայքըլ Լան։ Կերպարները կը հնչիւնաւորէին Ուիլիըմ Հաննան, Տոուզ Պաթլըրը, Լիլիան Ռենտոլֆը եւ Ռեճինըլտ Քոֆին։ Բազմաշարք շարժապատկերներու (անգլ.՝ multifilm) երկրպագուներու նամակներուն կը պատասխանէր այն ժամանակ տակաւին անյայտ դերասան Ճեք Նիքըլսընը&lt;ref&gt;{{Ռուսերէն գիրք|название=Five Easy Decades: How Jack Nich olson Became the Biggest Movie Star in Modern Times|автор= McDougal, Dennis.|թվական=2008|издательство=John Wiley &amp; Sons}}&lt;/ref&gt;։ Կատուի եւ մկնիկի մասին իւրաքանչիւր դրուագ 40 000 տոլար ծախս կ'արժէր MGM-ին համար&lt;ref name=&quot;Deitch&quot; /&gt;։

Ցուցադրումներ ստեղծելու ժամանակ կատուին արտաքինը բազմաթիւ անգամ  փոխուած է։ Սկիզբը  այն աւելի շատ կը նմանէր իրական կատուի. Կրնար  մլաւել եւ յաճախ կը քայլէր չորս ոտքով, բայց Թեքս Էյվերիի՝ MGM գալէն ետք, ստեղծողները որոշեցին պարզացնել պատկերը եւ հերոսին աւելի ուժեղ դարձնել։ Ճերիի արտաքինը գործնականօրէն ո՛չ մէկ փոփոխութիւն կրեց։

Հաննա-Պարպըրա (William Hanna and Joseph Barbera) զոյգը 17 տարիներու ընթացքին կատուի եւ մկնիկի մասին ստեղծեցին 116 արձանագրութիւն&lt;ref name=&quot;AC&quot; /&gt; (ներառեալ՝ Սփայք շունը եւ իրեն  փոքրիկ որդի Թայքը (Spike and Tyke) մասին առանձին թողարկութիւններ, որոնցմէ 7-ը արժանացան [[Օսքար]] մրցանակի՝ «Լաւագոյն կարճամեթրաժ multifim» անուանակարգով&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2006/dec/19/usa.media|title=Joe Barbera, creator of cartoon classics, dies at 95|last=Glendinning|first=Lee|date=19 декабря 2006 года|publisher=The Guardian|accessdate=2013 թ․ օգոստոսի 17–ին |lang=en| location=Лондон}}&lt;/ref&gt;։ Պարգեւներու շնորհիւ «Թոմը եւ Ճերի»-ն դարձան հանրամատչելի եւ յայտնի։ Բայց 1950-ականի սկիզբները շարժապատկերին պիւտճէն սկսաւ կրճատուիլ, իսկ հանգանակութիւննրը՝ պակսիլ&lt;ref name=&quot;IndependentKarateGuard&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dallas&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/ent/stories/121906dnentbarberaobit.1e1b331.html | title = Cartoon creator Joe Barbera dies | accessdate = 2013-08-17 | date = 18 декабря 2006 года | publisher = Dallas Morning News / Associated Press | lang = en | archive-date = 2007-01-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070104045819/http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/ent/stories/121906dnentbarberaobit.1e1b331.html | dead-url =  }}&lt;/ref&gt;։ Սակայն հին դրուագներու վերարտադրութիւնները (remake) եւ  հեռոատեսիլով սփռումը սկսան աւելի շատ եկամուտ բերել, քան նոր արձանագրութիւններու ստեղծումը։ Այդ պատճառով 1957 թուականին փակուեցաւ MGM-ի «multiplication» բաժինը, իսկ աշխատակիցներու մեծ մասը տեղափոխուեցաւ «Hanna-Barbera» ընկերութիւն&lt;ref name=&quot;Meshing&quot; /&gt;։

=== 1961-1962 Թուականներ ===
[[Պատկեր:Tom and Jerry — The Movie.png|250px|մինի|Թոմ եւ Ճերի շարժապատկերի պաշտօնական  նշանաբան]]
Շարժապատկերի բազմացման բաժինը փակուելէ ետք MGM-ի ղեկավարները որոշեցին կրկին վերականգնել շարժանկարի բազմաշարքը եւ յանձնարարեցին չեքոսլովաքեան «Rembrandt Films» արուեստանոցին ստեղծել Թոմն ու Ճերիի մասին 13 դրուագ&lt;ref name=&quot;cell&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rembrandtfilms.com/buyraretom-jerry.html|title=Rare Tom &amp; Jerry Cell|publisher=Rembrandt Films|lang=en|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 17–ին|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130324104152/http://www.rembrandtfilms.com/buyraretom-jerry.html|archivedate=2013-03-24|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/djreprints/access/108884830.html?dids=108884830:108884830&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:AI&amp;type=historic&amp;date=Jun+11%2C+1962&amp;author=&amp;pub=Wall+Street+Journal&amp;desc=Popeye%2C+Tom+%26+Jerry+Join+Trend+to+Shift+Production+Overseas&amp;pqatl=google|title=Popeye, Tom &amp; Jerry Join Trend to Shift Production Overseas|accessdate=2013 թ․ ապրիլի 19|date=11 июня 1962 года|last=MacDougall|first=Kent.|lang=en|publisher=The Wall Street Journal|archive-date=2012-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107220442/http://pqasb.pqarchiver.com/djreprints/access/108884830.html?dids=108884830:108884830&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:AI&amp;type=historic&amp;date=Jun+11%2C+1962&amp;author=&amp;pub=Wall+Street+Journal&amp;desc=Popeye%2C+Tom+%26+Jerry+Join+Trend+to+Shift+Production+Overseas&amp;pqatl=google|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lehman&quot;&gt;{{Ռուսերէն գիրք|վերնագիր=American Animated Cartoons of the Vietnam Era: A Study of Social Commentary in Films and Television Programs, 1961–1973|автор= P. Lehman, Christopher.|ISBN=9780786428182|մաս=The Cartoons of 1961–1962|էջերի թիվ=23–24|մեջբերվող էջեր=223|издательство=McFarland &amp; Company|թվական=2007}}&lt;/ref&gt;։ Նշուած կարճամեթրաժ   բազմաշարք շարժապատկերու  արտադրող ընկերութեան հիմնադիրը՝ Ուիլիըմ Սնայտըր էր, որպէս շարժապատկերի ոգեւորող հանդէս կու գար ղեկավար տնօրէն՝ Ճին Տէյչը, թատերգութեան ամփոփում կը գրէր Էլի Պաուըրը։ Գլխաւոր ոգեւորողներն էին՝ Լիու Կարները եւ Հարի Մունը, երգահան դարձաւ Սթեֆըն Քոնիչեքը, դերասան՝ Ալեն Սուիֆթը կը հնչիւնաւորէր բոլոր հերոսները&lt;ref name=&quot;cell&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lehman&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;date&quot;&gt;{{cite web|last=Grimes|first=William.|date=27 апреля 2010 года|url=http://www.nytimes.com/2010/04/28/arts/28swift.html|title=Allen Swift, Voice Actor for Radio and TV, Dies at 86|publisher=[[Նյու Յորք Թայմս]]|lang=en|accessdate=2013 թ․ ապրիլի 19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151107025409/http://www.nytimes.com/2010/04/28/arts/28swift.html?_r=0|archivedate=2015-11-07|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

Ճին Տէյչի խօսքերով, նոր կարճամեթրաժ բազմաշարք շարժապատկերի «Շարժանկար»ի հիմնադրման կ'օգնէին նոյնիսկ MGM-ի նախկին Շարժապատկերի բազմացման բաժնի ոգեւորողները&lt;ref name=&quot;Deitch&quot; /&gt;։ Սակայն քանի որ «Rembrandt Films»-ը կը գտնուէր «երկաթեայ վարագոյր»է այն կողմ, ստեղծողները ֆիլմի վերնագիրները դիտաւորեալ կը փոխէին իրենց անուններն ու մականունները։ Օրինակ՝ երգահան Սթեֆըն Քոնիչեքի անունը փոխած էին Սթիւընի, իսկ Վացլաւ Լիտին կը նշուէր որպէս Վիքթոր Լիթըլ&lt;ref name=&quot;Deitch&quot;&gt;{{cite web|url=http://genedeitch.awn.com/index.php3?ltype=chapter&amp;chapter=20|title=Tom &amp; Jerry: The First Reincarnation|publisher=Animation World Network|year=2001|last=Deitch|first=Gene.|lang=en|accessdate=2013 թ․ ապրիլի 19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130508225035/http://www.awn.com/genedeitch/gene-deitch-how-succeed-animation/part-two-how-i-did-it/chapter-20-tom-jerry-first-reinca|archivedate=2013-05-08|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;:

Ղեկավար տնօրէնի՝ Ռեժիսորի խօսքերով, «Metro-Goldwyn-Mayer»-ի ղեկավարութիւնը ցոյց տուած էր խումբին Ուիլիըմ Հաննայի եւ Ճոզեֆ Պարպըրայի ստեղծած  բազմաշարք շարժանկարի  քանի մը դրուագ եւ իւրաքանչիւր դրուագի համար յատկացուած էր 10 000 ԱՄՆ տոլար&lt;ref name=&quot;Deitch&quot;/&gt;։ Փոքր պիւտճէն անդրադարձաւ բազմաշարքի որակի վրայ. Կերպարներու արտայայտիչ շարժումներով խօսիլը կը կատարուէր մեծ արագութեամբ, իսկ կոշտ ոգեւորութիւնը հանդիսատեսի աչքին աղօտ էր արտայայտիչ բիծերով։ Ձայնը  կ'ուղեկցուէր ապագայապաշտական արտայայտութիւններով (futuristic effects) տարօրինակ երաժշտութեամբ։ Այդ բոլորը Բազմաշարք շարժապատկերին՝ շատ կողմերէն, տարօրինակութիւն եւ անսովորութիւն կը  հաղորդէին։ Բազմաթիւ քննադատներ եւ երկրպագուներ այդ  շարժանկարի շարքերը  կը համարէին՝ «շարժանկարի բազմաշարք պատմութեան մէջ յոռեգոյնը»&lt;ref name=&quot;Deitch&quot;/&gt;։

Սակայն «Rembrandt Films»-ի ստեղծած շարժանկարի բազմաշարքը  յաջողած դուրս եկան եւ արձանագրուեցան մինչեւ 1962 թուական&lt;ref name=&quot;Lehman&quot; /&gt;։ Նոր շարքերու ստեղծման ընդհատման պատճառ դարձաւ MGM-ի առանձնաշնորհումը վերականգնելու համաձայնութեան որոշում հաստատած ղեկավար Ճոզեֆ Ֆոկըլի պաշտօնազրկութիւնը&lt;ref name=&quot;Deitch&quot; /&gt;։ Այդ շարքերը բազմաթիւ անգամներ ցուցադրուած են հեռուստատեսութեամբ եւ վերահրատարակուած տարբեր հաղորդիչներով (carriers)&lt;ref name=&quot;Pratt&quot;&gt;{{Ռուսերէն գիրք|վերնագիր=Doug Pratt's DVD: Movies, Television, Art, Adult, and More! – Volume 2 L–Z|автор=Pratt, Doug.|ISBN=1932916008|մաս=Tom and Jerry Paws for a Holiday (Warner, 65721)|էջերի թիվ=1247|издательство=Douglas Pratt|թվական=2004}}&lt;/ref&gt;։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

[[Ստորոգութիւն:Ամերիկեան մանկական շարժանկարներ]]</text>
      <sha1>ju3uv1zso28k785dpeqon9dnuue392w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայաստան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3824</id>
    <revision>
      <id>250453</id>
      <parentid>248322</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>250453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="396402" sha1="k0vtrpkmykop57s7onrpn56md9ixr6v" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ երկիր}}
'''Հայաստանի Հանրապետութիւն,''' [[Կովկաս|Անդրկովկաս]]&lt;nowiki/&gt;ի շրջանի պետութիւն` [[Եւրոպա]]&lt;nowiki/&gt;յի եւ [[Ասիա|Ասիոյ]] սահմանագլխուն, [[Հարաւային Կովկաս]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ։

Հայաստանը ժողովրդավար պետութիւնն մըն է, մշակութային հարուստ ժառանգութեամբ։ Աշխարհի ամենահին քաղաքակրթութիւններէն մէկուն ժառանգորդն է եւ սակայն ներկայ տարածքը Պատմական Հայաստանի ([[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական Բարձրաւանդակ]]) մէկ փոքր մասն է միայն։

Քաղաքական տեսանկիւնէն ընդունուած է իբրեւ [[եւրոպա]]կան երկիր․ բնօրրան հնդեւրոպական մշակոյթներու եւ քրիստոնէութեան։ Մեծ դեր ունեցած է անոնց տարածման։

Հիւսիսէն սահմանակից է [[Վրաստան]]ին, [[արեւելք]]էն՝ [[Ազրպէյճան]]ին, հարաւ-արեւելքէն՝ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի Հանրապետութեան]], [[հարաւ]]էն՝ [[Իրան]]&lt;nowiki/&gt;ին, հարաւ–արեւմուտքէն՝ Ազրպէյճանի սահմաններուն մէջ գտնուող [[Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն|Նախիջեւան]]&lt;nowiki/&gt;ի Ինքնավար Հանրապետութեան, [[արեւմուտք]]էն՝ [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]]։

[[21 Սեպտեմբեր]] [[1991]]-ին համաժողովրդական հանրաքուէով, Հայաստանը կը վերանկախանայ (տե՛ս [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն]])։ Հայաստանի բնակչութեան 99%-ը «Այո» կ՛ըսէ անկախութեան եւ Հայկական ԽՍՀ Գերագոյն Խորհուրդը կ՛ընդունի «Անկախութեան մասին հռչակագիր»-ը, հռչակելով Հայաստանի Հանրապետութեան (ՀՀ) անկախութիւնը։

Սեպտեմբեր 21-ը կը նշուի իբրեւ Ազգային Տօն։

Պետական լեզուն [[հայերէն]]ն է, իսկ գիրը՝ 5-րդ դարասկիզբին [[Մեսրոպ Մաշտոց]]ի ստեղծած հայկական գիրը։

Պետական կրօնը [[քրիստոնէութիւն]]ն է («&lt;nowiki/&gt;[[Հայ Առաքելական Եկեղեցի]]&lt;nowiki/&gt;»ն 301 թուականէն ի վեր)։ Հայաստան առաջին երկիրն է որ ընդունեց քրիստոնէութիւնը իբրեւ պետական կրօն։

[[Հայաստանի Հանրապետութեան Սահմանադրութիւն|Հ․Հ․ Սահմանադրութիւնը]] ընդունուած է [[5 Յուլիս]] [[1995]]-ին եւ փոփոխութիւն կրած է [[27 Նոյեմբեր]] [[2005]]-ին՝ համաժողովրդական հանրաքուէով մը։

Հայաստան Միջազգային եռեսունհինգէ աւելի կազմակերպութիւններու անդամ է, ինչպէս՝ [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն]] (ՄԱԿ), [[Եւրոպական Խորհուրդ]], [[Անկախ Պետութիւններու Համագործակցութիւն]] (ԱՊՀ), եւ այլն։ 2015 թուականէն [[Եւրոպական Միութիւն|Եւրոպական Միութեան]] մէջ անոր թեկնածութիւնը նկատի առնուած է։

== Անուան ստուգաբանութիւն ==

[[Պատկեր:Hayk statue.JPG|ձախից|մինի|[[Հայկ նահապետ]] ([[Նոր Նորք համայնք]])]]

Հայոց անուանադիր նախնին [[Հայկ նահապետ|Հայկ]]ն է։ Սերունդները հետագային անոր անունով ալ կոչուած են՝ ''հայկազունք, հայք, հայեր,'' հայերու երկիրը՝ [[Հայք]], ''Հայոց աշխարհ''։ Միջնադարին «Հայ» արմատին կ՛աւելնայ պարսկական «-ստան» վերջածանցը, որ ունի ''երկիր'', ''տարածք'' իմաստը։ Այդպէս «Հայք» կամ «Մեծ Հայք» եզրոյթը ''Հայաստանի'' կը փոխուի։

[[Մովսէս Խորենացի]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Միքայէլ Չամչեան]]&lt;nowiki/&gt;ի համաձայն՝ «Արմենիա» անունը սկիզբ առած է [[Արամ]] անունէն, որ [[Հայկ Նահապետ]]&lt;nowiki/&gt;ի ուղիղ ժառանգորդն էր։

Ըստ Սրապոնի, Արմենիա անունը ծագած է Արղոնաւթեան արշաւանքին [[Ոսկէ Գեղմ]]ը ''χρυσόμαλλο δέρας'' [[Յունաստան]] տանելու ընթացքին [[Սեւ Ծով|Սեւ ծովուն]] ափերուն շրջագայող Արմէն նաւավարէն։ Սակայն այս առասպելը աւելի նոր է քան Հայկ եւ Արամի անուններէն առաջացած բնիկ հայ-արմեն ցեղանունին։

Իսկ [[20-րդ դար]]ու հայ պատմաբան [[Լէօ]]&lt;nowiki/&gt;ի համաձայն «Արմէն »անունը [[Յունական դիցաբանութիւն|յունական առասպել]]&lt;nowiki/&gt;ի հերոս Արմենիոսի անունէն առաջացած է, երբ ինք եւ իր ժողովուրդը գալով [[Թեսալիա]]յէն՝ ([[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի մայր ցամաքամասին կեդրոնական նահանգ, ուր կը յղուի Արղոնաւթեան արշաւանքի գաղափարը) բնակած են [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական լեռնաշխարհին]] տարածքին եւ ձուլուած այնտեղ ապրող հայկական ծագումով ցեղերու ու ցեղային միութիւններու հետ։&lt;ref&gt;{{գիրք
 |հեղինակ = Լեո
 |մաս = 
 |վերնագիր = Երկերի ժողովածոյ
 |բնօրինակ = 
 |հղում = 
 |հրատարակություն =
 |պատասխանատու խմբագիր =
 |վայր = Երեւան
 |հրատարակչություն = 
 |թվական = 
 |հատոր = 1
 |էջերի թիվ = 
 |մեջբերվող էջեր =
 |ISBN =
}}&lt;/ref&gt;

Կայ նաեւ Հայաստան անուան ստուգաբանութեան [[Վրացիներ|վրացական]] տարբերակը, որուն համաձայն հայերու առաջնորդ [[Հայկ Նահապետ|Հայկ]]&lt;nowiki/&gt;ը, վրացիներու առաջնորդ Քարթլոսը եւ կովկասեան տարբեր ցեղերու առաջնորդներ, եղբայրներ եղած են եւ սերած նոյն հօրմէն ու մօրմէն։&lt;ref&gt;Հ․ Գ․ Ժամկոչյան «Հայոց պատմություն&lt;/ref&gt; Թէպետեւ այժմ վրացիները հայկական պետական կազմաւորումներէն մէկուն՝ Սումխու երկրի ([[Ծոփք]]-[[Քոմմակենէ]]) անունով Հայաստանը կը կոչեն ''Սոմխեթի'', ժողովուրդին՝ ''սոմեխներ''։

Հայաստանը օտարները (աշխարհի գրեթէ բոլոր լեզուներով) կը կոչեն Արմենիա՝ [[յունարէն]]՝ ''Αρμενία'' {{lang-en|Armenia}}, {{lang-ru|Армения}}, {{lang-ar|أرمينيا}}, {{lang-fa|ارمنستان}}, {{lang-de|Armenien}} եւայլն։ Այդ անունը կու գայ հայկական «Արմէ(ն)» եւ «Ուրմէ» ցեղերու անուանումէն, առաջինը այդպէս անուանած են [[ասորեստան]]ցիներ&lt;nowiki/&gt;ն ու [[բաբելոն]]ցիներ&lt;nowiki/&gt;ը։ Այնուհետեւ այդ անունը տարածուած է [[Յունաստան|յոյներ]]&lt;nowiki/&gt;ու եւ [[Փիւնիկիա|փիւնիկեցիներ]]&lt;nowiki/&gt;ու միջոցով։ Ասորեստանի Ք․Ա․ 1300 արձանագրութիւնները Հայաստանը «Նայիրի» կը կոչեն: Հայաստան անունը նշուած է Աքքատի թագաւոր Նարամ Սինի սեպագիր արձանագրութիւններէն մէկուն մէջ՝ Ք․Ա․ 2000, Արմանի երկիրը անունով, ինչպէս նաեւ [[Պեհիսթունի արձանագրութիւն|Պեհիսթունի եռալեզու արձանագրութեան]] մէջ, Ք․Ա․ 515, Արմենի անունով։

Յունարէնով Արմենիա ''Αρμενία'' անունին կը հանդիպինք Միլիթեցի (Միլիթոս ''Μίλητος'' , Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերուն յունական գաղթօճախ) Հեքաթէոսին (կամ Էքաթէոս) արձանագրութիւններուն մէջ, Ք․Ա․ 476։ Իրոտոթոս ''Ηρόδοτος'' պատմաբանը Ք․Ա․ 440 կը գրէ․- «''Ἀρμένιοι δὲ κατά περ Φρύγες ἐσεσάχατο, ἐόντες Φρυγῶν ἄποικοι''», այսինքն՝ հայերը զինուած էին Ֆրիքեացիներուն նման, ըլլալով անոնց գաղթօճախը․․․ (7.73)։ Քանի մը տասնեակ տարիներ ետք, յոյն պատմագէտ եւ զօրավար [[Քսենոֆոն]]ը, իր [[Նահանջ Բիւրուն]] հատորին մէջ, մանրամասնօրէն կը նկարագրէ հայերուն կեանքը, սովորութիւնները, անոնց հիւրասիրութիւնը։ Կը նշէ թէ կը խօսին լեզու մը, որ իրեն համար աւելի մօտ է պարսկերէնին։

== Աշխարհագրութիւն ==
[[Պատկեր:South Caucasus Satellite Image.jpg|մինի|Հայկական Բարձրաւանդակ․ նկարուած հարաւային Կովկասի արբանեակէն]]
Հայաստանը, ընդհանրապէս Հայկական Բարձրաւանդակը, շնորհիւ իր աշխարհագրական դիրքին առեւտուրի եւ մշակոյթի խաչմերուկ դարձած է, սակայն նաեւ պատերազմներու թատերաբեմ եղած է։ Բարձր լեռներով ու լեռնաշղթաներով պաշտպանուած տարածք է եւ լեռնակղզիի երեւոյթ ունի․ այդ իսկ պատճառով Հայկական Բարձրաւանդակ կամ Հայկական Լեռնաշխարհ կոչուած է։

=== Դիրք եւ տարածութիւն ===
Հայաստան կը գտնուի արեւմտեան Ասիոյ (Կովկաս եւ Միջին Արեւելք կամ՝ Եուրասիա) շրջանին մէջ։ Փոքր Ասիայէն մինչեւ Պարսկաստան երկարող լեռներու եւ բարձրաւանդակներու մէկ մասն է։

[[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական Բարձրաւանդակ]]&lt;nowiki/&gt;ի կամ լեռնաշխարհի տարածութիւնն է մօտաւորապէս 300․000 ք․ քմ․ եւ [[Կովկաս]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Կեդրոնական Ասիա|Կեդրոնական Ասիոյ]] եւ [[Սեւ Ծով]]ու միջեւ քարուղիի երեւոյթն ունի։

Հ․Հ․ սահմանակից երկիրներն են հիւսիսէն՝ [[Վրաստան]]&lt;nowiki/&gt;ը, արեւելքէն՝ [[Ազրպէյճանի Հանրապետութիւն|Ատրպէյճան]]&lt;nowiki/&gt;ը եւ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]&lt;nowiki/&gt;ը, հարաւէն՝ [[Իրան|Պարսկաստան]]&lt;nowiki/&gt;ը, հարաւ-արեւմուտքէն՝ [[Նախիջեւան]]&lt;nowiki/&gt;ը ([[Ատրպէյճան]]) եւ արեւմուտքէն՝ [[Թուրքիա]]&lt;nowiki/&gt;ն։
[[Պատկեր:Satellite image of Armenia in May 2003.jpg|մինի|168x168փքս|Հ․Հ․- նկարուած NASA-ին արբանեակէն, 2003]]

=== Մակերեւոյթ ===
Հայաստան լեռնային երկիր է․ լեռները կը կազմեն անոր 90%-ը, իսկ ծովուն մակարդակէն միջին բարձրութիւնը՝ 1700 մեթր է։ Լեռնագագաթներուն պարագային, 3000 մեթրը սովորական բարձրութիւն է։ Հարուստ է նաեւ բլրաշարքերով եւ լեռնաշղթաներով։ Հայաստանի Հանրապետութեան ամենաբարձր լեռը [[Արագած]]&lt;nowiki/&gt;ն է (4090 մ․) եւ ամենամեծ լիճը [[Սեւանայ Լիճ|Սեւան]]&lt;nowiki/&gt;ն է՝ 1417 քառ. ք․մ․։ Իսկ հայկական բարձրաւանդակի ամենաբարձր լեռը Արարատն է ([[Մեծ Մասիս]] գագաթով՝ 5165 մ․) եւ լիճերէն [[Վանայ լիճ]]ը ամենամեծը՝ 3760 ք․ քմ. մակերեսով (նախապէս [[Ուրմիոյ Լիճ|Ուրմիոյ լիճ]]&lt;nowiki/&gt;ն էր, սակայն լիճ թափուող գետերու ջուրն անխնայ օգտագործելու պատճառով անոր մակերեսը զգալիօրէն նահանջած է), իսկ [[Սեւանայ Լիճ|Սեւանայ լիճ]]&lt;nowiki/&gt;ը ծովու մակերեսէն աշխարհի ամենաբարձր լիճերէն է։

Հարթ տարածքները լեռնադաշտեր են, թիւով քիչ եւ ծովու մակերեսէն շատ բարձր։

=== Կլիմա եւ բուսականութիւն ===
[[Պատկեր:Արագածի ալպիական արգելավայր, ՎԱՍ 01.jpg|մինի|Արագածի ալպիան պատսպարանը]]
Հայաստան կը գտնուի բարեխառն գօտիին մէջ եւ անոր կլիման ցամաքային է․ սաստիկ ձմեռ, իսկ ամառը կիզիչ եւ չոր։ Անձրեւները անբաւարար են ու այդ պատճառով բուսականութիւնը հարուստ չէ։ Սակայն [[Սեւ Ծով|Սեւ]] եւ [[Կասպից Ծով|Կասպից]] ծովերուն հետ դրացիութիւնն ու լեռնալանջերուն դիրքը կլիման կ՛այլազանեն։

==== Խոնաւ ու կանաչապատ շրջաններ ====
Սեւ Ծովուն ափամերձ [[Ճորոխ գետ]]ի աւազանը եւ Բիւրակնեան լեռները բաւարար անձրեւ կ՛ընդունին։ Նոյնպէս արեւմտեան [[Եփրատ գետ|Եփրատ]]&lt;nowiki/&gt;ի հովիտը, [[Կուր գետ]]&lt;nowiki/&gt;ի աւազանը, [[Հայկական Տաւրոս]]&lt;nowiki/&gt;ի լեռնալանջերը, իսկ Հ․Հ․ մէջ՝ Սեւանի եւ Զանգեզուրի շրջանները։

==== Արեւով հարուստ, անձրեւով աղքատ շրջաններ ====
[[Արարատեան Դաշտ|Արարատեան դաշտ]]&lt;nowiki/&gt;ին, Վանայ լիճին աւազանին եւ [[Արածանի]]&lt;nowiki/&gt;ի հովիտի մէջ անձրեւի քանակը անբաւարար է եւ այդ պատճառով կ՛օգտագործուին ոռոգման արուեստական միջոցներ։

==== Ցած ջերմաստիճաններով շրջաններ ====
[[Էրզրում]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Կարս]]&lt;nowiki/&gt;ի սարահարթերը ձմրան եղանակին ամէնէն ցած ջերմաստիճանները կ՛արձանագրեն ( -30° եւ -35° միջեւ)։

=== Բուսական եւ կենդանական աշխարհ ===
[[Պատկեր:Որոտանի կիրճը.jpg|մինի|Որոտանի կիրճը եւ Սատանի կամուրջը․ Սիւնիք]]
''Տե՛ս [[Հայաստանի Բնապահպանման Տարածքներու Ցուցակ]]''

Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը մեծ դեր խաղցած է անոր կենդանական աշխարհի հարստութեան։ Միջին հաշուով կան 523 ողնաւոր կենդանիներու եւ 17000 անողնաւոր կենդանիներու տեսակ։ Իսկ Հայկական բուսական աշխարհը ունի մօտաւորապէս 3600 տեսակ։

==== Բնապահպանում ====
[[Պատկեր:Persian Leopard sitting.jpg|մինի|Կովկասեան յովազ]]
''Տե՛ս բուն յօդուած՝ [[Հայաստանի Բնապահպանման Տարածքներու Ցուցակ]]''

Հ․Հ․ մէջ, [[1986 թուական|1986]]-էն սկսեալ կը հիմնուին առաջին յատուկ պահպանուող տարածքները։

Ըստ՝ Հայաստանի «Բնութեան յատուկ պահպանուող տարածքներու մասին» օրէնքին ([[1991 թուական|1991]])՝ իբրեւ բնապահպանման տարածքներ արձանագրուած են ազգային պարտէզները, պուրակները, արգելավայրերը եւ բնութեան յուշարձանները : Անոնք (ներառեալ Սեւանայ լիճը) Հայաստանի տարածքին 12,5%-ը կը կազմեն․ չորս ազգային պուրակներ՝ [[Սեւանի Ազգային Պարտէզ|Սեւան]], [[Դիլիջանի Ազգային Պարտէզ|Դիլիջան]], [[Արփի լիճի Ազգային Պարտէզ|Արփի լիճ]] եւ [[Արեւիկ Ազգային Պարտէզ|Արեւիկ]], 26 պատսպարաններ, երեք արգելարաններ՝ ([[Խոսրովի անտառ]], [[Շիկահողի արգելոց|Շիկահողի]], [[Էրեբունիի արգելոց|Էրեբունի]], 5 Բուսաբնական Պարտէզներ եւ 230 բնութեան յուշարձաններ:

Այս տարածքներուն վրայ, տնտեսական գործունէութիւնը սահմանափակելու կամ արգիլելու նպատակով Հայաստանի Կառավարութիւնը սահմանած է պահպանման գօտիներ։ Հոն կը պահպանուին եւ կ՛աճին Հ․Հ․ բուսական եւ կենդանական աշխարհներու տեսակին 60%-ը․ կ՛ ընդգրկեն հազուագիւտ, անհետացման վիճակի մէջ տեսակներ եւ կամ բնիկ տեսակներու գերակշռող մասը, ինչպէս նաեւ՝ վայրի բնիկ պաշարները։ Նշենք թէ, կովկասեան յովազը ենթարկուած էր հետապնդումներու եւ պահպանութեան տակ անցած է միայն 1987 թուականին․ իսկ 2013-ին իրականացուած է էջ յովազի մը նկարահանումը։ Այս ուղղութեամբ Հայաստանի «Վայրի բնութեան եւ մշակութային արժէքներու պահպանման հիմնադրամ»ը (FPWC), Յունուար 2021-ին կը յայտարարէ թէ Հայաստան կովկասեան յովազի բազմացող զոյգ մը պիտի ունենայ։

=== Գլխաւոր դաշտեր, հարթ տարածութիւններ ===
[[Պատկեր:Ararat panorama from Dzorap.jpg|մինի|440x440փքս|Արարատեան դաշտին համայնապատկերը, դիտուած Աղձք գիւղէն]]
Հայաստանի հարթ տարածութիւնները ծովու մակերեսէն բաւական բարձր են։ Շատ շրջաններու մէջ անձրեւի անբաւարարութեան պատճառով արուեստական ոռոգման պէտքութիւնը կայ․ հին ժամանակներէն՝ ինչպէս օրինակ, Ուրարտուի Մենուա թագաւորի օրով կառուցուած 70 քմ․ երկարութեամբ ջրատարը, ծանօթ ալ իբրեւ «Շամիրամի ջրանցք» անունով։

==== Արարատեան դաշտ ====
[[Արարատեան Դաշտ|Արարատեան դաշտ]]&lt;nowiki/&gt;ը կը գտնուի Հայաստանի կեդրոնը եւ ամենակարեւոր հարթ տարածութիւնն է։ Շրջապատուած է լեռներով, կը տարածուի Արաքս գետի զոյգ ափերուն վրայ եւ երկրագործական հարուստ շրջան մըն է: Անոր մէկ մասը Հ․Հ․ սահմաններուն մէջն է, կ՛երկարի Արարատէն [[Արագած]]։
[[Պատկեր:Արագած լեռը Շիրակի դաշտից.jpg|մինի|Շիրակի դաշտը․ խորին՝ Արագածը]]

==== Հիւսիսային հրաբխային դաշտեր ====
Հիւսիսային հրաբխային բարձրաւանդակը օղակուած է լեռներով եւ անոր մաս կը կազմեն [[Արտահանի դաշտ|Արտահան]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Ախալքալաքի դաշտ|Ախալքալաք]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Կարսի դաշտ|Կարս]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Շիրակի դաշտ|Շիրակ]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Տեկորի դաշտ|Տեկոր]]&lt;nowiki/&gt;ի դաշտերը։ Հողը հրաբխային ըլլալով, բերրի է։

==== Արցախի եւ Էրզրումի դաշտեր ====
[[Արցախի սարահարթը|Արցախ]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Էրզրումի սարահարթ|էրզրում]]&lt;nowiki/&gt;ի բարձրադիր սարահարթերը դաշտերու ամբողջութիւն մըն են։ Էրզրումի (Կարին) սարահարթին քանի մը տեղերուն ճահիճներ կան (գոյացած՝ արեւմտեան [[Եփրատ գետ|Եփրատի]] ջուրերով)։

==== Եփրատ գետի հովիտներ ====
[[Արածանիի հովիտը|Արածանի]]&lt;nowiki/&gt;ի ընդարձակ եւ ջրարատ հովիտը, կ՛ընդգրկէ Ալաշկերտի, Մանազկերտի, Մուշի եւ Խարբերդի դաշտերը, ուր մինչեւ 20-րդ դարասկիզբին կը մշակուէին հացահատիկ, բամպակ, բիրնձ, խաղող եւայլն։

==== Արեւմտեան Եփրատի հովիտ ====
[[Արեւմտեան Եփրատի հովիտ]]ը կ՛ընդգրկէ Դերջանի եւ Երզնկայի հարուստ դաշտերը։

==== Վանայ լիճին աւազանը ====
[[Վանայ լիճին աւազանը|Վանայ լիճին]] հարթ տարածութիւնը կ՛ընդարձակուի լիճին եւ զայն շրջապատող լեռներուն եռանկիւնաձեւ միջոցին միջեւ։

=== Հրաբխային ու յաճախակի երկրաշարժներու ենթակայ երկիր ===
Հրաբխային արտավիժումները ժամանակի ընթացքին յառաջացուցած են կոնաձեւ գագաթներ, ինչպէս օրինակ՝ Արարատը։ Իսկ կան հարթ տարածութիւններ, որոնք ժամանակին ողողուած են լաւաներով։

Երկրաշարժները յաճախակի են․ անոնք կործանիչ եղած են ու են։ Մօտիկ անցեալին, անոնք աւերած են գիւղեր, քաղաքներ, մայրաքաղաքներ․ [[Անի Քաղաք|Անին]]՝ 1319, Ակոռի գիւղը՝ 1840, Տերսիմի (Թունջելի կամ՝ Քարաժայռ) շրջանը, յատկապէս [[Ճապաղջուր]]ը (Պինկէօլ) յաջորդաբար՝ 2003, 2010, 2020 եւ [[Սպիտակի Երկրաշարժ|Սպիտակն]] ու [[Կիւմրի]]ն՝ [[1988 թուական|1988]] [[7 Դեկտեմբեր|Դետեմբեր 7]]-ին։

=== Գլխաւոր լեռնաշղթաներ ===

==== Շրջապատի լեռնաշղթաներ ====
Ծրջապատի լեռնաշղթաները Հայկական Բարձրաւանդակին հարաւը եւ հիւսիս-արեւմուտքը կը գտնուին։ Անոնք են՝ լայնանիստ [[Հայկական Տաւրոս]]&lt;nowiki/&gt;ը Ընձաքիարս եւ [[Արտոս լեռ|Արտոս]] (3554 մ․) բարձր գագաթներով, [[Կորդուաց լեռներ|Կորդուաց]]&lt;nowiki/&gt;ը, [[Կոտուր Զագրոշեան Լեռնաշղթայ|Կոտուր-Զագրոշ]]&lt;nowiki/&gt;ը (Սուրովա գագաթով)՝ Զագրոշին վրայ կը գտնուի Խանասորի լեռնանցքը (ծանօթ՝ [[Խանասորի Արշաւանք|Խանասորի արշաւանքէն]]), [[Արսիան-Մեծրաց լեռներ|Արսիան-Մեծրաց]]&lt;nowiki/&gt;ը (Սողանլուղ)՝ հարուստ անտառներով եւ հանքային ջուրերով, Լազիստանի սահմանային լեռները ([[Սեւ Ծով]]ուն ափերուն զուգահեռ)՝ Պարխարեան, Խաղտիաց, եւ Արեւելեան Պոնտական, հանածոներով հարուստ [[Անդիպոնտական լեռներ|Անդիպոնտական]] լեռները՝ որոնց գլխաւոր գագաթն է ջուրի բազմաթիւ հոսանքներու աղբիւր [[Ծաղկաւէտ (լեռնագագաթ)|Ծաղկաւէտը]] (3076 մ․)։

==== Կեդրոնի լեռնաշղթաներ ====
[[Պատկեր:Munzur Valley, Ovacik.JPG|մինի|Մնձուրի լեռնաշղթան եւ համանուն հովիտը]]
Կը գտնուին Հայկական Բարձրաւանդակին կեդրոնը։ Անոնք են՝ հրաբխային [[Հայկական Պար (լեռնաշղթայ)|Հայկական Պարը]] Սինակ, [[Սուկաւէտ (լեռնագագաթ)|Սուկաւէտ]] (3445 մ․) եւ [[Այծպտկունք (լեռնագագաթ)|Այծպտկունք]] (3174 մ․) գագաթներով, մինչեւ [[Թոնտուրէկ լեռ (Թոնտրակ)|Թոնտուրէկ]] երկարող [[Շարիան-Ծաղկանց]]ը եւ հրաբխային եւ ջրարատ [[Մնձուր-Բիւրակնեան (Պինկէօլ)|Մնձուր-Բիւրակնեանը (Պինկէօլ)]] [[Սրմանց (լեռնագագաթ)|Սրմանց]] գագաթով (3250 մ․) որ ծնունդ կու տայ [[Արաքս (գետ)|Արաքս]] գետին։

==== Փոքր Կովկասի լեռնաշղթաներ ====
Կ՛երկարին Հայկական Բարձրաւանդակին հիւսիս արեւելեան մասին, Մեծն Կովկասեան լեռնաշղթային զուգահեռ։ Բաժնուած են երեք մասերու՝ հիւսիսի, կեդրոնի, հարաւի եւ հարաւ-արեւելեան։

===== Հիւսիսային մաս =====
[[Աղդաւալար (լեռնաշղթայ)|Աղդաւալար]]․ կը գտնուի Կարսին հիւսիսը։ Իսկ լեռները Աճառա-Իմերեթեան, Սուրամի եւ Թրիալէթի Հայկական Բարձրաւանդակին սահմանամերձ են։

===== Հարաւ-արեւելեան մաս =====
Արցախի լեռներն ալ մաս կը կազմեն Փոքր Կովկասին։ Արցախի լեռնաշղթային ամենաբարձր գագաթը Կուսանացն է (2832 մ․)։

===== Հայաստանի Հանրապետութեան սահմաններուն մէջ =====
Հ․Հ․ սահմաններուն մէջ կը գտնուին [[Փոքր Կովկաս]]ի կեդրոնի եւ հարաւի լեռնաշղթաները։

====== Կեդրոնի մաս ======
[[Պատկեր:Вид на крепость Качахакаберд из селения Колатак,2.JPG|մինի|Սիւնիքի բարձրաւանդակ]]Աւելի բարձր են հիւսիսային մասի լեռներէն։ Անոնք են՝ [[Վիրահայոց լեռնաշղթայ|Վիրահայոց]] եւ [[Խոնաւի լեռնաշղթայ|Խոնաւի]] լեռներ, [[Բազումի լեռնաշղթայ|Բազումի]] (ամենաբարձ գագաթը՝ [[Ուրասար (լեռնագագաթ)|Ուրասար]] 2992 մ․) եւ [[Ծաղկունեանց լեռնաշղթայ|Ծաղկունեանց]] լեռներ ու [[Սեւանայ Լիճ|Սեւանայ լիճ]]&lt;nowiki/&gt;ը շրջապատող [[Փամպակի լեռնաշղթայ|Փամբակի]], [[Գանձակի լեռնաշղթայ|Գանձակի]], [[Վարդենիսի լեռնաշղթայ|Վարդենիսի]] (ամենաբարձր գագաթը՝ [[Վարդենիս (լեռնագագաթ)|Վարդենիս]] 3522 մ․) [[Գեղամայ լեռնաշղթայ|Գեղամայ]] (ամենաբարձ գագաթը՝ [[Աժտահակ (լեռնագագաթ)|Աժտահակ]] 3597 մ․), [[Սեւանի լեռներ|Սեւանի]] ([[Փերեզակ (լեռնագագաթ)|Փերեզակ]] գագաթով 3290 մ․) եւ [[Թեքսարի լեռնաշղթայ|Թեքսարի]] (ամենաբարձր գագաթը՝ [[Սեմասար (լեռնագագաթ)|Սեմասար]] 3379 մ․) լեռնաշղթաները։

====== Հարաւային մաս ======
Փոքր Կովկասի բարձրագոյն ծայրամասն է։ Կ՛ընդգրկէ [[Զանգեզուրի (Սիւնաց, լեռնաշղթայ)|Զանգեզուր]]&lt;nowiki/&gt;ի կամ Սիւնաց լեռնաշղթան, ամենաբարձր գագաթներով՝ Զանգեզուրի․ Կապուտջուղ (3906 մ․), [[Իշխանասար (լեռնագագաթ)|Իշխանասար]] (3550 մ․), [[Ծղուկի լեռներ]] ([[Թրասար (լեռնագագաթ)|Թրասար]] գագաթ՝ 3954 մ․), ինչպէս նաեւ Բարգուշատի լեռնաշղթան՝ ամենաբարձր [[Արամազդ (լեռնագագաթ)|Արամազդ]] գագաթով (3392 մ․)։ [[Օձասար լեռ|Օձասար]] (2415 մ.)՝ Նախիջեւանի շրջան։

=== Գլխաւոր առանձին լեռները ===

==== Պատմական Հայաստան ====

===== Արարատ =====
[[Պատկեր:Bashindzhagian ararat.jpg|մինի|Արարատ․ հեղինակ՝ Գէորգ Բաշինջայեան, 1912]]
Արարատ կամ Մասիսներ հրաբխային չոր լեռները, կոնաձեւ գագաթներով կը գտնուին Հայկական Բարձրաւանդակին կեդրոնը, Թուրքիոյ եւ Հ․Հ․ սահմանին։ [[Մեծ Մասիս]]&lt;nowiki/&gt;ի գագաթը (5156 մ․) ծածկուած է յաւերժական ձիւնով, իսկ անոր կողերուն կը գտնուին խորունկ ձորեր։ [[Փոքր Մասիսի]] բարձրութիւնն է 3925 մ․։

===== Կարսի շրջան =====
[[Ալամ լեռ|Ալամ]] (2517 մ․), [[Ալաջա (լեռ, Կարս)|Ալաջա]] (2695 մ․), [[Աղադաւալար (լեռնագագաթ)|Աղադաւալար]] (2427 մ․), [[Զիարեթ (լեռ, Կարս)|Զիարեթ]] (2782 մ․) եւ [[Ընկուզուտ լեռ|Ընկուզուտ]] (2800 մ․) լեռներ։

===== Արտահանի շրջան =====
[[Մենաբերդ լեռ|Մենաբերդ]], [[Բաշիւրդ լեռ|Բաշիւրդ]] (3230 մ․) եւ [[Մեծ Եղնախաղ (լեռնագագաթ)|Մեծ Եղնախաղ]] (3042 մ․)՝ Եղնախաղի լեռնաշղթայի լեռնագագաթ, Հ․Հ․, [[Վրաստան]]ի եւ [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] սահմանագծին։

===== Էրզրումի ([[Կարին|Կարին)]] շրջան =====
[[Պատկեր:Ararat valley panorama.jpg|մինի|440x440փքս|[[Արարատեան Դաշտ|Արարատեան դաշտի]] համայնապատկերը «&lt;nowiki/&gt;[[Չարենցի Կամար (յուշարձան)|Չարենցի կամար]]&lt;nowiki/&gt;»էն]]
[[Արսենեակ (լեռ)|Արսենեակ (]]2415 մ․), [[Աբուսարդաղ լեռ|Աբուսարդաղ]] (2810 մ․), [[Ագրակ (լեռ)|Ագրակ]], [[Ասկերդաղ լեռ|Ասկերդաղ]], [[Բուղաթափա (լեռ, Մեծրաց լեռներ)|Բուղաթափա]] (2741 մ․), [[Բուրուլ լեռ|Բուրուլ]] (2500 մ․), [[Զիւան լեռ|Զիւան]]։

===== Երզնկայի, Էլազիղի (Խարբերդ) եւ Տիարպեքիրի շրջաններ =====
Սեպուհ (3030 մ․), [[Արղանա (լեռ)|Արղանա]], [[Զիչ լեռ|Զիչ]], [[Էլիդաղ լեռ|Էլիդաղ]], [[Աւլաման լեռ|Աւլաման]] (Էլամունի)։

===== Թունճելիի (Քառաժայռ կամ [[Տերսիմի գաւառ|Տերսիմ)]] շրջան =====
[[Պատկեր:Msho Dasht 001.jpg|մինի|[[Մշոյ դաշտ]]]]
[[Արջասար]], [[Բերկրի]], [[Զաւակատուր լեռ|Զաւակատուր]], [[Զիարեգ լեռ|Զիարեգ]] (2800 մ․), [[Օձուտ լեռ|Օձուտ]]։

===== Մալաթիայի շրջան =====
[[Բերդաճահուկ լեռ|Բերդաճահուկ]] եւ [[Գարագան լեռ|Գարագան]] լեռներ։

===== Մուշի շրջան =====
[[Անդոկ լեռ|Անդոկ]], [[Ֆռֆռքար լեռ|Ֆռֆռքար]] եւ [[Զանգակ լեռ|Զանգակ]] լեռներ։

===== Սասնոյ եւ Պիթլիսի շրջաններ =====
[[Մարաթուկ Լեռ|Մարաթուկ]] (Մարութայ սար), [[Օշուտ (լեռ)|Օշուտ]], [[Ֆարհանդա լեռ|Ֆարհանդա]]։

===== Վանայ լիճին աւազանի շրջանը =====
Վանայ լիճը կ՛եզերեն հիւսիսէն՝ [[Սիփան]] (4434 մ․) եւ արեւմուտքէն [[Նեմրութ (հրաբուխ)|Նեմրութ]] կամ՝ Սարակն (3050 մ․) լեռները։

* ''[[Վանայ լիճ]]&lt;nowiki/&gt;ին արեւմուտքը գտնուող Նեմրութ հրաբխային լեռը պէտք չէ շփոթել Հայկական Բարձրաւանդակին հարաւ-արեւմտեան ծայրամասին գտնուող [[Նեմրութ լեռ|Նեմրութ]] լեռնագագաթին հետ, որուն վրայ յայտնաբերուած են Կոմմագենի Անտիոքոս Ա․ Երուանդունի թագաւորին (Ք․Ա․ 69 - 34) կառուցած դամբարանաբլուր-սրբավայրը (Տաւրոսեան լեռնաշղթային արեւմտեան մաս)։''

==== Հայաստանի Հանրապետութիւն ====

===== Արագած =====
Հ․Հ․ ամենաբարձր լեռը՝ [[Արագած]]․ կը կոչուի նաեւ «Արագած քառագագաթ» իր չորս գագաթներուն համար։ Կը գտնուի Հ․Հ․ [[Արագածոտն]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]&lt;nowiki/&gt;ի մարզերուն միջեւ։ Բարձրագոյն գագաթն է՝ 4095 մ․։ Ջրառատ եւ կանաչագեղ լեռ է։ Անոր լանջին կը գտնուի [[Բիւրականի աստղադիտարան]]ը։

===== Ուրիշ լեռներ =====
[[Կլոր Թառ (լեռ)|Կլոր Թառ]], [[Ծղուկ լեռ]], [[Մեծ Իշխանասար]] (3549 մ․), [[Ուղտասար]], [[Պայտասար]] (3177 մ․, [[Կոտայքի մարզ]]) ։

==== Լեռնաշղթաներու եւ լեռներու պատկերասրահ ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot;&gt;
Հայկական բարձրաւանդակը, դիտուած Հայկական Տաւրոսի Նեմրութ լեռէն, 26-6-2015.jpg|Հայկական բարձրաւանդակը, դիտուած Հայկական Տաւրոսի Նեմրութ լեռէն՝ 26-6-2015
Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Արտոս լեռը․ դիտուած Վանայ լիճին [[Աղթամար կղզի]]էին (դէպի հարաւ)
Ծաղկավետ 3076 մ.jpg|Ծաղկաւէտ գագաթ․ Անդիպոնտական լեռնաշղթայ
Demirkazik Crest of Aladag Mountains in Nigde Turkey.jpg|Հայկական Տաւրոս․ լեռնաշղթային մաս մը
Tendurek Dagi NASA.jpg|Թոնտուրէկ
Munzur Valley, Ovacik.JPG|Մնձուր Բիւրակնեան լեռնաշղթան
Arakatz001.jpg|Արագած քառագագաթ
Trialeti Range at khashuri district.jpg|Թրիալէթի լեռնաշղթայ, Փոքր Կովկաս, Վրաստան
Karmir Aghek.jpg|Վիրահայոց լեռնաշղթայ, Հ․Հ․, Վրաստանի սահմանին վրայ
Mount Azhdahak from Mt. Spitakasar, 2013.06.23 - panoramio.jpg|Գեղամայ լեռնաշղթայ
Vardenis 012.jpg|Վարդեսնիսի լեռնաշղթայ
Zangezur mountains, Sisian.jpg|Զանգեզուրի լեռնաշղթայ
Kaňon řeky Karkar, Náhorní Karabach.jpg|Արցախի լեռնաշղթայ․ [[Կարկառ գետ|Կարկառ]] գետի կիրճը
Իշխանասար լեռնազանգված 2.jpg|Իշխանասար․ Զանգեզուրի լեռնաշղթայ
Ararat 3d version 1.gif|Արարատ լեռ․ Մեծ ու փոքր Մասիսները, 3D պատկեր
Mount Nemrut (1).JPG|Նեմրութ լեռնագագաթ․ արեւելեան կողմի սրբավայրը։ Հայկական Տաւրոս լեռնաշղթային արեւմտուքը։
Արեւածագը Նեմրութ լեռէն՝ հայկական Տաւրոս կեռնաշղթայ, նկար՝ 2015.jpg|Արեւածագը հայկական բարձրաւանդակին վրայ, դիտուած Նեմրութ լեռէն՝ հայկական Տաւրոս լեռնաշղթայ, նկար՝ 2015.
Palandoken Erzurum 2009.JPG|Այծպտկունք 3174 մ․
Çiyayê Kosedaxê û Gulsosin.JPG|Սուկաւէտ․ Հայկական Պար
Suphan 01.jpg|Սիփան լեռ
Nemrut Vulcano.jpg|Նեմրութ (հրաբուխ լեռ), Վանայ լիճին հարաւ-արեւմուտքը
Girê Diran Mereto Shimeshîr Sason 2012.JPG|Մարաթուկ կամ Մարութայ սար
Lake Sev 03.jpg|Մեծ Իշխանասարի գագաթը եւ վարը՝ Սեւ լճակը
Oughtasar-Lac (6).jpg|Ուղտասար եւ համանուն լճակը
Պայտասար 3177 մ.jpg|Պայտասար, Կոտայքի մարզ
Aramazmountaina.jpg|Բարգուշատի լեռներ, Սիւնիք
&lt;/gallery&gt;

=== Հայաստանի գետերը ===
Հայաստանը ջրարատ երկիր է։ Ջուրի հոսանքներուն մեծ մասը առուներ եւ գետակներ են, որոնց մեծամասնութիւնը կանոնաւոր ընթացք չունի։ Անոնք լեռնային են եւ հետեւաբար արագահոս եւ աղմկալի։ Երբեմն կը գահավիժին եւ ջրվէժներ կը ձեւացնեն։ Գետերուն մեծամասնութիւնը մեծ գետերուն հարկատուներն են։ [[Հայկական լեռնաշխարհի խոշոր գետերու ցանկ|Մեծ գետեր]]&lt;nowiki/&gt;ը՝ [[Եփրատ գետ|Եփրատ]], [[Տիգրիս (գետ)|Տիգրիս]], [[Ճորոխ]], [[Ալիս Գետ|Ալիս]], [[Արաքս (գետ)|Արաքս]] եւ [[Կուր]], Հայկական Բարձրաւանդակէն դուրս ելլելով կը թափին շուրջի ծովերուն մէջ։

==== Արաքս գետ եւ իր հարկատուները ====
[[Պատկեր:Arasrivermap.jpg|մինի|Արաքս գետի քարտէսը]]
[[Արաքս (գետ)|Արաքս]] կամ Արազ․ կը կոչուի նաեւ «Մայր Արաքս», որովհետեւ Հայաստանի միակ մեծ գետն է, որ ամբողջութեամբ կը հոսի Հայկական Բարձրաւանդակին մէջ։ Երկարութիւնն է՝ 933 քմ․։ Արաքսը Բիւրակնեան լեռներէն բխող առուներու միացումէն ծնունդ կ՛առնէ։ Կը ճեղքէ Հայկական Պարը եւ կը մտնէ Արարատեան դաշտ։ Անոր կանոնաւոր ընթացքը աղմկալի կ՛ըլլայ Զանգեզուրի եւ Արցախի լեռներուն միջեւ, երբ ստիպուած հունը կը նեղցնէ, որպէսզի անցնի խոր կիրճերէն։ Ապա, կը մտնէ Ատրպէյճան, ուր կը միանայ [[Կուր|Կուր գետին]] եւ կը թափի [[Կասպից Ծով]]։

===== Արաքս գետին գլխաւոր հարկատուները =====
Արաքսը Արարատեան դաշտին մէջ կ՛ընդունի իր գլխաւոր հարկատուները։

====== Արաքսի աջափնեայ հարկատուներ ======
[[Դեղին գետ|Դեղին]] եւ [[Կարմիր գետ|Կարմիր]] գետեր։ Դեղին գետի աջակողմնեան հարկատուն Մակու (պատմական [[Տղմուտ (գետ)|Տղմուտ]]) գետակն է։[[Պատկեր:Akhurian River Gorge.jpg|մինի|Հայկական Բարձրաւանդակ․ Ախուրեան գետի կիրճը]]

====== Արաքսի ձախափնեայ հարկատուներ (Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ) ======

* [[Ախուրեան (գետ)|Ախուրեան]], 186 քմ․ երկարութեամբ․ կը բխի [[Արփի լիճ|Արփի]] լիճէն ու կ՛ոռոգէ Շիրակի դաշտը։ Արաքս չթափած, կը միանայ [[Կարս գետ|Կարս]] գետին եւ ուղիղ հարաւ կ՛իջնէ։   
* [[Քասախ]], 1480 քմ․ երկարութեամբ․ կը բխի Փամբակի լեռներուն հարաւային լանջերէն եւ կ՛անցնի [[Աշտարակ]] եւ [[Օշական Գիւղ|Օշական]] գիւղերուն մէջէն։ Ամրան ընթացքին, գետին ջուրերը մինչեւ Արաքս չեն հասնիր, որովհետեւ կ՛օգտագործուին ոռոգման համար։
* [[Հրազդան գետ|Հրազդա]]&lt;nowiki/&gt;ն կամ Զանգուն, 141 քմ․ երկարութեամբ․ սկիզբ կ՛առնէ Սեւանայ լիճէն։ Կ՛անցնի Հ․Հ․ [[Երեւան]] մայրաքաղաքին մէջէն։
* [[Ազատ (գետ)|Ազատը]], 55 քմ․ երկրութեամբ, կամ Գառնին եւ [[Վետին գետ|Վետին]]․ կը բխին Գեղամայ լեռներէն։ 
* [[Արփա գետ|Արփա]], 128 քմ․ երկարութեամբ․ կը բխի Թեքսարիի լեռնաշղթայէն։ Անոր ջուրերուն մեծ մասը արուեստական միջոցով՝ փապուղի, կը թափի [[Սեւանայ Լիճ|Սեւանայ լիճ]], վերջինս չորացումէ փրկելու համար։ 
*[[Ողջի գետ|Ողջի]], 82 քմ․ երկարութեամբ․ կը բխի [[Կապուտջուղ (լեռնագագաթ)|Կապուտջուղ]] լեռէն։ Գլխաւոր հարկատուն [[Կապուտջուղ (գետ)|Կապուտջուղ]] գետն է։ 
* '''Որոտան եւ իր հարկատուները'''․ [[Որոտան գետ|Որոտան]] գետի երկարութիւնն է՝ 178 քմ․։ Ան կը բխի [[Սիւնիքի բարձրաւանդակ]]&lt;nowiki/&gt;ի հիւսիս-արեւմտեան լանջերէն՝ 3045 մ․ բարձրութեան վրայ գտնուող Խալխա լճակէն։ Որոտան գետի վրայ կառուցուած են ջրելեկտրական մատակարարման երեք կայաններ եւ չորս ջրամբարներ ([[Սպանդարեանի ջրամբար|Սպանդարեան]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Անգեղակոթի ջրամբար|Անգեղակոթ]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Տոլորսիի ջրամբար|Տոլորս]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Շամբիի ջրամբար|Շամբ]]&lt;nowiki/&gt;ի)։ Որոտանի հարկատուներն են՝ [[Աղբաշգետ (գետակ)|Աղբաշգետ]], [[Այրիգետ (գետակ)|Այրիգետ]], [[Արագլիջուր (գետակ)|Արագլիջուր]], [[Բռնակոթ (գետակ)|Բռնակոթ]], [[Գիժգետ (գետակ)|Գիժգետ]], [[Զայ (գետակ)|Զայ]], [[Ծործոր (գետակ)|Ծործոր]], [[Լորագետ (գետակ)|Լորագետ]], [[Կըշկոշտի (գետակ)|Կըշկոշտի]], [[Ձկնարածի (գետակ)|Ձկնարածի]], [[Ղուռիգետ (գետակ)|Ղուռիգետ]], [[Մադան (գետակ)|Մադան]], [[Միլիցաթոռ (գետակ)|Միլիցաթոռ]], [[Մուխուրթորեան (գետակ)|Մուխուրթորեան]], [[Նորաւան գետակ|Նորաւան]], [[Շաղատ (գետակ)|Շաղատ]], [[Շամբ (գետակ)|Շամբ]], [[Շաքի (գետակ)|Շաքի]] (անոր ջրվէժներէն ամենածնօթն է [[Շաքիի Ջրվէժ|Շաքիի ջրվէժը]]), [[Սալվարդ (գետակ)|Սալվարդ]], [[Սառնակունք (գետակ)|Սառնակունք]], [[Սիսիան (գետակ)|Սիսիան]], [[Սուլթանլու (գետակ)|Սուլթանլու]], [[Վաղատնի (գետակ)|Վաղատնի]] եւ [[Ուղտի աչք (գետակ)|Ուղտի աչք]]։

==== Եփրատ գետ եւ իր հարկատուները ====
Եփրատը Միջին Արեւելքի մեծ գետերէն է։ Ունի 2700 քմ․ երկարութիւն, որուն 800-ը միայն Հայաստանի մէջ կը գտնուի։ Եփրատը Տիգրիսին միանալով կը կազմեն [[Շաթ էլ Արապ]]&lt;nowiki/&gt;ը եւ կը թափին [[Պարսից Ծոց]]։ Եփրատը կը կազմուի [[Արեւմտեան Եփրատ]] եւ Արեւելեան Եփրատ ([[Արածանի|Արածանի)]] գետերու միացումով։[[Պատկեր:Tigr-euph.png|մինի|Եփրատ եւ Տիգրիս գետերուն հոսքը․ Կը թափին Պարսից Ծոց]][[Արեւմտեան Եփրատ]]ը կը բխի Անդիպոնտական լեռներուն Ծաղկաւէտ գագաթէն։ Անոր հոսքը ընդհանրապէս հանդարտ է։ [[Դերջան]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Երզնկա]]&lt;nowiki/&gt;յի դաշտերէն անցնելէ ետք, [[Խարբերդ]]&lt;nowiki/&gt;ի դաշտին մէջ կը միանայ Արածանիին։ Յոյները զայն կ՛անուանէին Թիլէվոաս (''Τηλεβόας''), որ կը նշանակէ՝ «․․․որուն ձայնը կամ աղմուկը մինչեւ հեռուները կը հասնի» (''τηλέ'' «հեռու», ''βόας'' «կանչը»)։

[[Արածանի]]&lt;nowiki/&gt;ն կամ Արեւելեան Եփրատը ծնունդ կ՛առնէ Թոնտուրէկ լերան մօտէն։ Արագահոս եւ ջրառատ է։ Անոր գլխաւոր հարկատուներն են՝ [[Շարիան գետ|Շարիան]], [[Մանազկերտ գետ|Մանազկերտ]], [[Խնուս գետ|Խնուս]], [[Բիւրակ գետ|Բիւրակ]] եւ [[Մեղրագետ]] գետերը։ [[Մուշ]]ի դաշտը ոռոգելէ ետք, [[Խարբերդի դաշտ|Խարբերդի]] դաշտին մէջ Արեւմտեան Եփրատին միանալով՝ կը կազմեն Եփրատ գետը։

==== Տիգրիս գետ եւ իր հարկատուները ====
Տիգրիսն ալ, Եփրատի նման, Միջին Արեւելքի մեծ գետերէն է։ Անոր երկարութիւնը՝ մինչեւ Եփրատին հետ միացումին, 1900 քմ․ է։ Ան ալ կազմուած է իր երկու ճիւղերուն միացումով՝ Արեւմտեան Տիգրիս եւ Արեւելեան Տիգրիս։

[[Արեւմտեան Տիգրիս]]ը (կամ՝ Արղանա) [[Ծովք լիճ]]էն եւ Տաւրոսեան լեռներէն բխող վտակներու միացումէն ծնունդ կ՛առնէ։ Անոր կարեւոր հարկատուներն են՝ [[Ամբար գետ|Ամբար]], Քաղիրդ (Պաթման)՝ [[Սասուն գետ]], [[Արզան գետ|Արզան]]։ Հոսելով դէպի հարաւ եւ ապա արեւելք՝ կը հանդիպի ու կը միանայ Արեւելեան Տիգրիսին։

[[Արեւելեան Տիգրիս]]ը (թրք․՝ Պոթան գետ) [[Հայկական Տաւրոս]] եւ Կորդուաց լեռներէն բխող վտակներու միացումն է։ Կը հոսի դէպի արեւմուտք եւ Սղերդ քաղաքին հարաւ-արեւմուտքը հասնելով կը միանայ Արեւմտեան Տիգրիսին։ Արեւելեան Տիգրիսին հարկատուներն են [[Մոկս գետ|Մոկս]], [[Խիզան գետ|Խիզան]], [[Բաղէշ գետ|Բաղէշ]] (թրք․՝ Bitlis Çayı ) [[Խարզան գետ|Խարզան]]։ Իսկ Արեւմտեան Տիգրիսին միանալէ ետք Տիգրիս գետի վտակներն են [[Խապուր գետ|Խապուր]], [[Մեծ Զաբ գետ|Մեծ Զաբ]], [[Բարազգիր գետ|Բարազգիր]] եւայլն։

==== Ճորոխ գետ եւ իր հարկատուները ====

[[Ճորոխ գետ]]&lt;nowiki/&gt;ը ջրառատ եւ արագահոս գետ է։ Կը բխի Ճորոխի լեռնաշղթայի Չորմայրի գագաթէն ([[Կարին]]էն 50 քմ․ հիւսիս)։ Լեռները ճեղքելով եւ 345 քմ․ հոսելէ ետք, [[Սեւ Ծով]] կը թափի։ Անոր կարեւոր հարկատուներն են՝ [[Օլթի գետ|Օլթի]], [[Թորթում գետ|Թորթում]], Բերտա եւ Աջարա։
[[Պատկեր:Turkey-kizilirmak el.svg|մինի|Ալիս Գետը]]

==== Ալիս գետ ====
[[Ալիս Գետ|Ալիս գետը]] ծնունդ կ'առնէ [[Փոքր Ասիա]], Հայկական Բարձրաւանդակին հիւսիս արեւմտեան մասի [[Անդիպոնտական լեռներ]]ու արեւմտեան հատուածներէն։ Կը հոսի երկու ուղղութեամբ։ Գետը՝ երկու ճիւղերը միանալէ ետք, Սեւ Ծով կը թափի։ Երկայնքը 1182 քմ․ է։

==== Կուր գետ եւ իր հարկատուները ====

[[Կուր|Կուր գետ]]&lt;nowiki/&gt;ը Անդրկովկասի մեծագոյն գետն է՝ 1500 քմ․ երկարութիւն ունի։ Սկիզբ կ՛առնէ [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական լեռնաշխարհի]] [[Փոքր Կովկաս]]&lt;nowiki/&gt;ի հարաւ-հիւսիսային հրաբխային բարձրաւանդակէն՝ [[Մեծ Հայք]]&lt;nowiki/&gt;ի Տայք նահանգի Արծիան (Արսիան) եւ անոր շարունակութիւնը կազմող Մեծրանց (այժմ Սողանլուղ) լեռներէն։ Հայկական Բարձրաւանդակին կը պատկանի անոր վերին հոսանքը։ Կ՛ոռոգէ [[Արտահանի դաշտ]]&lt;nowiki/&gt;ը։ Արաքս գետին հետ միանալով, կը թափի [[Կասպից ծով|Կասպից Ծով]]։ Անոր գլխաւոր հարկատուներն են՝ [[Խրամ գետ|Խրամ]] (որուն գլխաւոր հարկատուն Հ․Հ․ մէջ հոսող [[Դեբետ (Ձորագետ)]] գետն է), Հ․Հ․ մէջ հոսող [[Աղստեւ գետ|Աղստեւ]] եւ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի Հանրապետութեան]] [[Թարթառ գետ|Թարթառ]] գետերը։

==== Ուրիշ գետեր ====
* [[Մասրիկ (գետ)|Մասրիկ]], 45 քմ․ երկարութեամբ․ կը բխի [[Սեւանի լեռներ]]էն (Հայաստանի ու Ատրպէյճանի սահմանագլուխ) եւ կը թափի [[Սեւանայ Լիճ|Սեւանայ լիճ]]։
* [[Աշոցք (գետ)|Աշոցք]], 20 քմ․ երկարութեամբ․ կը բխի [[Ջաւախքի լեռնաշղթայ]]էն։ [[Ախուրեան (գետ)|Ախուրեանի]] ձախ վտակն է։
* [[Գաւարագետ]], 50 քմ․ երկարութեամբ․ կը բխի [[Գեղամայ լեռնաշղթայ]]էն եւ կը թափի Սեւանայ լիճ։
* [[Վարդենիս (գետ)|Վարդենիս]], 116 քմ․ երկարութեամբ․ կը բխի [[Վարդենիսի լեռնաշղթայ]]&lt;nowiki/&gt;ի լարջերէն՝ 3215 բարձրութեամբ եւ կը թափի Սեւանայ լիճ։
* [[Ձկնարած (գետ)|Ձկնարած]], 16 քմ․ երկարութեամբ․ կը բխի Սիւնիքի բարձրաւանդակէն եւ կը թափի [[Սպանդարեանի ջրամբար|Սպանդարեանի]] ջրամբարը։
* [[Գորիս (գետ)|Գորիս]] (Վասարակ կամ Զանգեզուրի գետ), Որոտան գետի հարկատուներէն է 29 քմ․ երկարութեամբ․ կը բխի [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիքի]] Մեծ Իշխանասար լեռնագագաթէն։

==== Ստորերկրեայ գետեր ====
Հայաստանի տարածքին կան 8000-է աւելի աղբիւրներ։ Հ․Հ․ հարուստ է ստորերկրեայ աղբիւրներով, որոնք ընդհանրապէս մեծ գետերուն՝ [[Ախուրեան (գետ)|Ախուրեան]], [[Մեծամօր (գետ)|Մեծամօր]], [[Աշոցք (գետ)|Աշոցք]], [[Գաւառագետ (գետ)|Գաւառագետ]], [[Մասրիկ (գետ)|Մասրիկ]], [[Գորիս (գետ)|Գորիս]] եւ [[Ազատ (գետ)|Ազատ]], վտակներն են։ Ստորերկրեայ աղբիւրներուն 96% կ՛օգտագործուի խմելու համար, այդ պատճառով բնապահպանման խնդիր է անոնց ջուրերուն մաքրութեան պահպանումը։ Անոնց կարեւոր մասը նաեւ հանքային է՝ հարուստ քիմիական տարբեր բաղադրութիւններով, ինչպէս օրինակ՝ [[Արարատ (հանքային ջուր, Արարատ)|«Արարատ»]], [[Արզնի (հանքային ջուր)|«Արզնի»]], [[Բջնի (հանքային ջուր)|«Բջնի»]], [[Դիլիջան (հանքային ջուր)|«Դիլիջան»]], [[Լիճք (հանքային ջուր)|«Լիճք»]], [[Լոռի (հանքային ջուր)|«Լոռի»]], [[Հանքաւան (հանքային ջուր)|«Հանքաւան»]], [[Ջերմուկ (հանքային ջուր)|«Ջերմուկ»]], [[Սեւան (հանքային ջուր)|«Սեւան»]] եւ ուրիշ հանքային ջուրեր։

==== Ջրվէժներ ====
[[Թորթումի ջրվէժ]] (Էրզրումի շրջան), Մենչունայի՝ Արդուին, Գուագուայ՝ [[Արածանի]]ի աւազան ([[Տարօն|Տարօն)]], Գռլաւուկի՝ Սեբաստիայի նահանգ, Գոչանի՝ [[Ակն]], Խարերդի նահանգ, Քասախի՝ Արագածոտն, [[Գեղարօտի ջրվէժ|Գեղարօտի]]՝ Արագածոտն, [[Թռչկանի Ջրվէժ|Թռչկանի]]՝ [[Լոռի (մարզ)|Լոռիի]] եւ [[Շիրակի մարզ|Շիրակի]] սահման, Աղուանի՝ [[Մեղրագետ]]&lt;nowiki/&gt;ի ձախ վտակին վրայ ([[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]), [[Շաքիի Ջրվէժ|Շաքիի]]՝ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]], Շըռռանի՝ Գորիս գետի աւազանին վրայ ([[Քարահունջ]], Սիւնիք), [[Ջերմուկի Ջրվէժ|Ջերմուկի]]՝ (Արփա գետի աւազան, [[Վայոց Ձոր]]), Հերհերի՝ (Հերհեր, Վայոց Ձոր)։

==== Գետերու, ջրվէժներու պատկերասրահ ====
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Botan Valley.jpg|Արեւելեան Տիգրիս գետին հովիտը
Պատկեր:BatmanDam-July2012-01.JPG|Արեւմտեան Տիգրիս գետին ջրամբարը
Պատկեր:Murat 06.jpg|Արեւելեան Եփրատ կամ Արածանի
Պատկեր:Kemaliye, Erzincan.jpg|Արեւմտեան Եփրատ․ երբ կ՛անցնի [[Երզնկա]]յէն&lt;nowiki/&gt;յէն
Պատկեր:Yusufeli Çoruh Valley 11.jpg|Ճորոխ գետ
Պատկեր:Areni village.jpg|Արփա գետը կը ճեղքէ Արենի գիւղը
Պատկեր:Togana Ter-Ter river e-citizen.jpg|Թարթառ գետը
Պատկեր:Agstev3.JPG|Աղստեւ գետը Դիլիջանը կը ճեղքէ
Պատկեր:Օշականի հնգաթռիչք կամուրջը.jpg|Քասախ գետը եւ Օշականի հնգաթռիչք կամուրջը
Պատկեր:Tumo Center for Creative Technologies (wide angle).jpg|Հրազդան գետ, Երեւան․ նկարին կեդրոնը՝ «Թումօ ստեղծարար արուեստագիտութեան կեդրոն»ը։
Պատկեր:Ազատի կիրճը ուշ ամռանը.jpg|Ազատ գետին կիրճը ուշ աշնան
Պատկեր:Sisian Bridge.JPG|Որոտանը կը ճեղքէ Սիսեանը
Պատկեր:Spandaryanresvoir.jpg|Սպանդարեանի ջրամբարը
Պատկեր:Գետ Սիսիան.jpg|Սիսիան գետ․ Որոտանին հարկատուներէն
Պատկեր:Տոլորսի ջրամբար.jpg|Տոլորսի ջրամբար
Պատկեր:Vorotnavank 2013 20.jpg|Ծործոր գետը կ՛անցնի Որոտնավանքէն
Պատկեր:Shaki waterfall.jpg|Շաքիի ջրվէժը
Պատկեր:2014 Prowincja Sjunik, Rzeka Szaki (02).jpg|Շաքի գետակ
Պատկեր:Debeda River.JPG|Դեբետ գետ
Պատկեր:Kızılırmak- AVANOS - panoramio.jpg|Ալիս գետը
Պատկեր:Tortum Waterfalls.JPG|Թորթումի շրվէժը Յուլիս ամսուն․ Կարնոյ շրջան
Պատկեր:TORTUM ŞELALESİ - panoramio (13).jpg|Մենչունայի ջրվէժ, Արդուին, Հայկական Բարձրաւանդակի հիւսիսը
Պատկեր:Kasakh Waterfall3.jpg|Քասախի ջրվէժ
Պատկեր:Shaki Waterfall, Armenia.jpg|Շաքիի ջրվէժ
Պատկեր:Շինուհայրի ջրվեժ.jpg|Շինուհայրի ջրվէժ, Որոտան գետի ձախ աւաանին վրայ, Սիւնիք
Պատկեր:1 (248)1Jermuk.jpg|Ջերմուկի ջրվէժ
Պատկեր:Հերհերի ջրվեժ.jpg|Հերհերի ջրվէժ, Վայոց Ձոր
&lt;/gallery&gt;

=== Հայաստանի լիճերը ===
Հայաստան հարուստ է մեծ ու փոքր լիճերով, որոնց մեծ մասը հրաբուխի խառնարաններ են։

==== Պատմական Հայաստանի լիճերը ====

===== Մեծ լիճեր =====
[[Ուրմիոյ Լիճ|Ուրմիոյ լիճ]] (Կապուտան ծով)․ ան ամբողջութեամբ Հայաստանի չէ պատկանած։ Ընդարձակ է, սակայն ոչ խորունկ։ Անոր ջուրը չափազանց աղի է։ Ընդհանուր մակերեսը՝ 5800 ք․ քմ․ է։

[[Վանայ լիճ]], պատմութեան ընթացքին կոչուած է նաեւ՝ Նայիրի երկրի ծով, Բզնունեանց ծով, Տոսպայ լիճ եւ Ռշտունեանց ծով․ մակերեսը 3760 ք․ քմ․ է։ Նաւարկելի լիճ է եւ հին տարիներէն նաւարկութեամբ իրարու կը կապէ լճափնեայ գիւղերն ու քաղաքները։ Լիճին մէջ կան չորս կղզիներ՝ [[Աղթամար կղզի|Աղթամար]], [[Լիմ (կղզի)|Լիմ]], [[Կտուց (կղզի)|Կտուց]] եւ [[Արտեր կղզի|Առտեր]]։

===== Գլխաւոր փոքր լիճեր =====
[[Աղայի (լիճ)|Աղայի]]՝ [[Խարբերդ]]&lt;nowiki/&gt;ի շրջան, [[Անհատակ (լիճ)|Անհատակ]]՝ [[Տերսիմի գաւառ|Տերսիմ]]&lt;nowiki/&gt;ի (Քարաժայռ) շրջան, [[Արղնոյ ծովակ]]՝ Տիգրիս գետի հիւսիսը, [[Արճակ (լիճ)|Արճակ]]՝ [[Վասպուրական]] ([[Վան]]ի արեւելքը եւ ծովու մակերեսէն 1890 մ․ բարձր), [[Բակօ (լիճ)|Բակօ]]՝ Ճորոխի աջ կողմը, [[Տիբսիզ Գիօլ (լիճ)|Տիբսիզ Գիօլ]]՝ [[Պայազիտ]]ի շրջան, [[Դուռնագիօլ (լիճ)|Դուռնագիօլ]]՝ [[Կարսի սարահարթ]], [[Եղիգի (լիճ)|Եղիգի]]՝ Տուրուբերան, [[Զինակեր (լիճ)|Զինակեր]]՝ Ճորոխի աւազան, [[Ծովակ (լիճ)|Ծովակ]] կամ Չըլտըր՝ [[Արտահան]]ի շրջան, [[Ծովք (լիճ)|Ծովք]] կամ Խարբերդի ծով, [[Օրդակ (լիճ)|Օրդակ]]՝ Արտահանի շրջան, [[Թոնրակ (լճակ)|Թոնրակ]]՝ Վասպուրական, [[Թոդորակ (լճակ)|Թոդորակ]]՝ Սեբաստիա, [[Էրհաջի (լճակ)|Էրհաջի]]՝ Սուրմալու, [[Էգրիդիր (լճակ)|Էգրիդիր]]` Հայկական Տաւրոսին արեւմուտքը։[[Պատկեր:Sevan aerial.jpg|մինի|Սեւանայ լիճը տիեզերքէն]]

==== Հայաստանի Հանրապետութեան լիճերը ====
Հ․Հ․ լիճերուն եւ լճակներուն մեծամասնութիւնը բարձրադիր են եւ արձանագրուած՝ [[Հայաստանի Բնապահպանման յուշարձաններու ցանկ|Հայաստանի Բնապահպանման Յուշարձաններու ցանկ]]&lt;nowiki/&gt;ին մէջ։
===== Սեւանայ լիճ =====
[[Սեւանայ Լիճ|Սեւանայ]] կամ Գեղամայ լիճ․ կը գտնուի Հ․Հ․ Գեղարքունիքի մարզին մէջ։ Աշխարհի ամենաբարձր մեծ լիճերէն է․ ծովուն մակերեսէն բարձրութիւնն է՝ 1900 մ․։ Լիճին մակերեսի տարածութիւնն է՝ 1260 ք․ քմ․։

===== Փոքր լիճեր =====

====== Արագածոտնի մարզ ======
[[Ամբերդ (լճակ)|Ամբերդ]], [[Ամբերդալիճ]], [[Լեսինգ (լճակ)|Լեսինգ]], [[Կուրաղբիւր (լճակ)|Կուրաղբիւր]], [[Միրաք (լճակ)|Միրաք]], [[Ումրոյ (լճակ)|Ումրոյ]], [[Քարի Լիճ|Քարի լիճ]]։

====== Արարատի մարզ ======
[[Կապոյտ (լճակ)|Կապոյտ]], [[Կարմրակ (լճակ)|Կարմրակ]], [[Պղտոր (լճակ)|Պղտոր]], [[Վիշապալիճ]]։

====== Արմաւիրի մարզ ======
[[Ակնայ լիճ (Արմաւիր)]], [[Եղեգնուտ (լճակ)|Եղեգնուտ]], [[Մեծամօր (լճակ)|Մեծամօր]]։

====== Գեղարքունիքի մարզ ======
[[Պատկեր:Yerevan Lake 01.jpg|մինի|Երեւանեան լիճ]]
[[Աբդուլհիսար (լճակ)|Աբդուլհիսար]], [[Աղի (լճակ)|Աղի]], [[Արմաղանի (լճակ)|Արմաղանի]], [[Արտանիշ (լճակ)|Արտանիշ]], [[Արփա (լճակ)|Արփա]], [[Գիլի (ջրաճահճային լիճ)]], [[Լայնաձոր (լճակ)|Լայնաձոր]]։

====== Երեւան ======
Երեւանը ունի չորս արհեստական լիճեր՝ ջրամբարներ։

[[Երեւանեան լիճ|Երեւանեան]], [[Վարդավառի (արհեստական լիճ)|Վարդավառ]], [[Երազանք (արհեստական լիճ)|Երազանք]] եւ [[Քանաքերի (արհեստական լիճ)|Քանաքերի]]։ 
[[Պատկեր:Vardavar lake, Lyon park, Yerevan.jpg|մինի|Վարդավառի լիճ, Երեւան]]

====== Լոռիի մարզ ======
[[Դսեղի Ծովեր (լիճ)]], [[Մթնալիճ]]։

====== Կոտայքի մարզ ======
[[Ակնալիճ (ջրամբար)]], [[Ապրէի (լճակ)|Ապրէի]], [[Բազմալիճք]], [[Բարձրունի (լճակ)|Բարձրունի]], [[Լուսնալիճ]], [[Ղազի (լճակ)|Ղազի]], [[Սագերու (լճակ)|Սագերու]]։

====== Շիրակի մարզ ======
[[Անանուն (լճակ)|Անանուն]], [[Արթիկ (լճակ)|Արթիկ]], [[Գիոլլի (լճակ)|Գիոլլի]], [[Կեռլիճ]], [[Շաքրոյ (լճակ)|Շաքրոյ]]։

====== Սիւնիքի մարզ ======
[[Ալ լիճ]], [[Բերդալիճ]], [[Գազանալիճ (կամ՝ Ղազանի)]], [[Գոգիլիճ]], [[Զարդովգիօլ (լճակ)|Զարդովգիօլ]], [[Խոտ (լճակ)|Խոտ]], [[Ծաղկար (լճակ)|Ծաղկար]], [[Ծանծաղ (լճակ)|Ծանծաղ]], [[Կապի (լճակ)|Կապի]], [[Կապոյտ (լճակ)|Կապոյտ]], [[Կապուտան (լճակ, Սիւնիքի մարզ)]], [[Կապտաչ (լճակ)|Կապտաչ]], [[Հայկալիճ]], [[Ճանուտ (լճակ)|Ճանուտ]], [[Շնհեր (լճակ)|Շնհեր]], [[Ոսկելիճ]], [[Պելելիկ (լճակ)|Պելելիկ]], [[Սեւ (լճակ)|Սեւ]], [[Սեւտիրոջ (լճակ)|Սեւտիրոջ]]։

====== Վայոց ձոր մարզ ======
[[Ալագիոզ (լճակ)|Ալագիոզ]], [[Ալակն (լճակ)|Ալակն]], [[Եղէգնալիճ]], [[Հայելի (լճակ)|Հայելի]], [[Մայրադուրք (լճակ)|Մայրադուրք]], [[Սրբալիճ]]։

====== Տաւուշի մարզ ======
[[Գոշի Լիճ|Գոշ]], [[Պարզ լիճ]]։

==== Լիճերու պատկերասրահ ====
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Erchek Lake.jpg|Արճակ լիճ, Վասպուրական
Պատկեր:Cildir 02.jpg|Ծովակ կամ Չըլտըր լիճ
Պատկեր:-Tsghuk mountain S-N 08.jpg|Բերդալիճ եւ Ծղուկ լեռ
Պատկեր:Ayghr lake.jpg|Ակնա կամ Այղր լիճ
Պատկեր:Axyr lich.jpg|Մեծամօր լիճ
Պատկեր:«Արմաղան» հրաբուխը.JPG|Արմաղանի լճակ
Պատկեր:«Ակնա» լիճ1.JPG|Ակնալիճ
Պատկեր:Lernanist, lake Aphrey (01).jpg|Ապրէի լիճ
Պատկեր:Lake Bardzruni - panoramio (1).jpg|Բարձրունի լիճ
Պատկեր:Lusnalidj 06.jpg|Լուսնալիճ
Պատկեր:Անանուն լիճ.jpg|Անանուն լիճ
Պատկեր:Lake Sev 01.jpg|Սեւ լիճ․ դիտուած Մեծ Իշխանասարի գագաթէն (Սիւնիքի բարձրաւանդակ)
Պատկեր:Եղեգնալիճ, Ռինդ 5.jpg|Եղեգնալիճ
Պատկեր:Gosh lake in 2015 june 02.JPG|Գոշ լիճ
Պատկեր:Parz lich Парз лич.jpg|Պարզ լիճ
Պատկեր:Hazar Gölü.JPG|Ծովք լիճ
Պատկեր:«Աժդահակ» հրաբուխ3.JPG|Աժդահակ լերան խառնարանային լիճը
Պատկեր:Kari Lake.jpg|Քարի լիճ․ 3207 մ․ բարձրութեան վրայ
&lt;/gallery&gt;

== Պատմութիւն ==

=== Նախնադար ===
Հայ ժողովուրդը կազմաւորուած ու իր պատմական ուղին անցուցած է [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական լեռնաշխարհ]]&lt;nowiki/&gt;ին մէջ։ Այդ հնագոյն մարդու նախնական բնակեցման այն տարածքներէն է, որ հարուստ է նախնադարի բոլոր հանգրուաններուն վերաբերող յուշարձաններով։

Քարէ դարը հնագէտները երեք ժամանակաշրջաններու բաժնած են՝ Հին Քարի Դար (''Paleolithic'', մինչեւ Ք․Ա․ 12-րդ հազարամեակ), Միջին Քարի Դար (''Mesolithic'', Ք․Ա․ 12-րդ հազարամեակին մինչեւ Ք․Ա․ 7-րդ հազարամեակին կէսերը) եւ Նոր Քարի Դար (''Neolithic'' Ք․Ա․.7-րդ հազարամեակի կէսերէն մինչեւ 5-րդ հազարամեակի կէսեր), որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը բաժնուի առանձին շրջաններու։

Նախնադարեան հասարակութեան ներկայութիւնը Հայաստանի տարածքին սկսած է մօտ 2 միլիոն տարի առաջ եւ աւարտած է մօտ 100.000 տարի առաջ։ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ այս ժամանակաշրջանէն յայտնաբերուած են քանի մը բացօթեայ հնավայրեր, կայաններ եւ քարայրային տիպի յուշարձաններ։ Անոնցմէ յայտնի է Գուգարքի մէջ յայտնաբերուած Հին Քարէ Դարու կայանը, որու տարիքը մօտ 1,8 միլիոն տարի է․ հարաւարեւմտեան [[Ասիա|Ասիոյ]] մարդու մինչեւ այժմ յայտնի հնագոյն կայանն է։ Հնագոյն ժամանակներու մասին հարուստ տեղեկութիւններ կը պարունակեն նաեւ Ազոխի քարայրը [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի]] մէջ, Արտին լերան շրջակայքը եւ քանի մը յուշարձաններ [[Արեւմտեան Հայաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ։ Միջին Հին Քարէ Դարու ժամանակաշրջանը Հայկական լեռնաշխարհին մէջ աւարտած է մեզմէ մօտաւորապէս 40 հազար տարի առաջ։ Վերին Հին Քարէ Դարը կ՚ընդգրկէ Ք․Ա․ մօտ 40,000-14,000 թուականներու միջեւ ժամանակաշրջանը։ Հայաստանի տարածքին յայտնի են վերին Հին Քարէ Դարէն շուրջ 60 յուշարձան։ Անոնց հիմնական մասը կը գտնուի լեռնաշխարհի հիւսիս-արեւելեան, հարաւային եւ հարաւ-արեւմտեան մասերուն մէջ՝ [[Եփրատ գետ|Եփրատի]] աւազանին, Կորդուաց աշխարհին, [[Տիգրիս (գետ)|Տիգրիս]]&lt;nowiki/&gt;ի աւազանին մէջ եւ այլուր։

=== Միջին Քարի Դարաշրջան ===
Միջին Քարի Դարուն յուշարձաններու թիւը լեռնաշխարհի սահմաններուն մէջ թերեւս չ'անցնիր 35-ը: Անոնք կը ներառնեն բացօթեայ կայաններ ու հնավայրեր եւ նաեւ՝ քարայր կացարաններ ու ժայռածածկեր։ Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքին այսպիսի յուշարձաններ կան [[Ապարանի Դաշտ|Ապարան]]&lt;nowiki/&gt;ի սարահարթին մէջ։

=== Նոր Քարի Դարաշրջան ===
[[Պատկեր:Zorats Karer 2008, part of the stone circle.jpg|մինի|[[Քարահունջ|Զօրաց Քարեր - Քարահունջ]]]]
Նոր Քարի Դարուն ընթացքին՝ Ք․Ա․ 8-րդ հազարամեակի վերջերը, արդէն գոյութիւն ունէին կազմաւորուած երկրագործական հասարակութիւններ։ 1990-ականներու առաջին կիսուն Սասնոյ գետի արեւմտեան ափին կատարուած պեղումներուն տուեալները կը փաստեն, թէ այդտեղ կայուն բնակատեղիներ հիմնող առաջին համայնքները հանդէս կու գան արդէն Ք․Ա․ 10-րդ հազարամեակէն։ Ուսումնասիրութիւններէն ակնյայտ կը դառնայ թէ [[Հայկական Տաւրոս]]էն դէպի հիւսիս ինկած շրջաններուն մէջ Նոր Քարէ Դարու մշակոյթը տեղական արմատներ ունի։ Եդեսիոյ մօտ գտնուող Պորտաբլուր հնավայրի արեւելեան հատուածի վաղ շերտերուն մէջ բացուած է 1000 քառ. մեթր տարածք ունեցող հրապարակ մը, որու մօտերը պեղուած են այսպէս կոչուած «սալէ կոթողներու տունը» եւ «գանգերու տունը»: Այս ընկերութեան կեանքին մէջ կարեւոր տեղ ունին հաւատալիքներն ու ծէսերը, որոնք գլխաւորաբար կապուած էին նախնիներու պաշտամունքի եւ ցուլի պաշտամունքի հետ։ Պորտաբլուրին մէջ բացայայտուած են [[Երկիր]] մոլորակի վրայ մինչ օրս յայտնի ամենահին տաճարները։ Այդտեղ յայտնաբերուած են մօտ 700 քարէ արձանիկներ։

=== Մետաղի Դարաշրջան ===
Ք․Ա․ 5-րդ հազարամեակի կէսերուն եւ 4-րդ հազարամեակի ընթացքին Հայկական լեռնաշխարհի ցեղերը թեւակոխած են Պղինձի Քարի Դար (էնեոլիթ), որուն կը յաջորդէ Մետաղի Դարը (Ք․Ա․ 3-րդ եւ 2-րդ հազարամեակներ)։ Հայկական Բարձրաւանդակը բնակող հասարակութիւնը կը ներկայանայ զարգացման նոյն մակարդակով եւ համասեռ մշակոյթով, որ շուրջ հազար տարի կը պահպանէ մշակութային միասնութիւնը։ Կը տարածուի Կուր-Արաքսեան մշակոյթը. յայտնի է Շենգաւիթեան մշակութային համալիրը [[Երեւան]]&lt;nowiki/&gt;ի հարաւարեւմտեան մասին մէջ։ Ք․Ա․ 3-րդ հազարամեակի վերջերուն երկու հարիւրամեակներու մէջ կ՚արմատաւորուին, այսպէս կոչուած, Թռեխք-Վանաձորեան մշակութային համալիրները։ Անոնք ներկայացուած են բացառապէս դամբարաններով, իսկ մեծաքանակ բնակատեղիներ չեն փաստագրուած։ Լեռնաշխարհի հարաւ-արեւմտեան շրջաններուն մէջ Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակի սկիզբէն հանդէս կու գայ տեղական Ծոփք-Մալաթիայի միջին Մետաղի Դարուն մշակոյթը:
[[Պատկեր:Areni-1 cave panorama.jpg|մինի|Արենի քարանձաւ]]

==== Հայկական վաղեմի պետականութիւն ====
Ք․Ա․ 3-րդ հազարամեակին հայկական բարձրաւանդակին վրայ Արմէն եւ Հայասա ցեղերու միութեամբ կ՛առաջանայ Արատտա-Արարատի աստուածապետութիւնը, որ հետագային կը կոչուի՝ Արմանում․ յիշատակուած է իբրեւ «սուրբ ծէսերու կամ օրէնքներու երկիր» սումերական «Էնմերքարը եւ Արատտայի տէրը» դիւցազնավէպին մէջ։

Այս ժամանակաշրջանին օտարներու յարձակումներէն պաշտպանուելու համար, կը ստեղծուին տոհմացեղային (նախարարական) զինուած ուժեր։ Աս կը վկայեն հնավայրերէն եւ հնագիտական պեղումներէն յայտնաբերուած դամբարանները՝ Արարատեան դաշտ (Վերին Նաւեր), Արցախ, Գուգառք (Լոռէ բերդ), Թռեղք եւ Սեւանայ լիճ (Լճաշէն), Վանայ լիճի աւազան, Բարձր Հայք, Աղձնիք եւ Ծոփք, ուր գտնուած իրերը «կը պատմեն» հայ թագաւորներուն եւ զօրավարներուն կենցաղին մասին։ Ինչպէս նաեւ, օտար թագաւորներու կամ կառավարիչներու արձանագրութիւնները, ուր վերջիները կը գրեն հայկական ուժերուն դէմ անոնց տարած յաղթանակներուն մասին։

=== Երկաթէ դարաշրջան ===
[[Պատկեր:Ուջան քարայր-կացարան «Ղազարի»13.1-1.JPG|մինի|Ուջան․ կայան-կացարան]]
Հայաստանի մէջ [[Երկաթէ Դար|Երկաթէ դար]]&lt;nowiki/&gt;ը կը սկսի Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակին։ Հայկական լեռնաշխարհը՝ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]], [[Մուշ]], [[Խնուս]] եւայլն, շնորհիւ իր հարուստ [[Երկաթ Եւ Պողպատ|երկաթ]]&lt;nowiki/&gt;ի պաշարներուն Միջին արեւելքի գլխաւոր մատակարարը կը դառնայ եւ գերիշխող դիրք կ՛ունենայ։ Հայոց ազգային միատարրութիւնը եւ նոյնանման մշակոյթը կը փաստեն գտնուած հնագիտական իրեր (զէնքեր, աշխատանքի գործիքներ, խեցեղէն, մետաղէ իրեր եւ զարդեր) [[Մեծամօր]], [[Հին Շիրակաւան]], [[Վերին Նաւեր]], [[Ուջան]], [[Լճաշէն]], [[Քարաշամբ]], [[Առաջաձոր]], [[Վանաձոր]], [[Թռեղք]], [[Լոռի բերդ|Լոռի Բերդ]], [[Արթիկ]], Հառիճ, Հոռոմ, [[Բարձր Հայք]], [[Արածանի]]ի հովիտ, [[Բալահովիտ]] եւ ուրիշ շրջաններուն մէջ։

Հայկական լեռնաշխարհը բնիկներէն ''հայ'' կ՛անուանուի, իսկ Խաթթերը (կամ Խեթերը) կ՛աւելցնեն ''ասա'' ածանցը՝ (''հայ+ասա'') Հայասա․ այսինքն՝ հայերու երկիր, Հայք։

==== Արմանի երկիրը ====
Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակին ընթացքին, կը զօրանայ Սումերներուն պետութիւնը՝ [[Միջագետք]]&lt;nowiki/&gt;ի առաջինը, Աքքատի թագաւորի ատեն։ Անոր յաջորդին Նարամ Սինի ձգած արձանագրութիւններուն մէջ յստակօրէն կը յիշուի Արմանում՝ Արմանի հայերու երկիրը, որ ան յարձակած ու նուաճած է։

==== Հայասա-Ազզի պետութիւնը ====
Ք․Ա․16-րդ դարավերջէն մինչեւ Ք․Ա․ 13-րդ դարուն առաջին կէսի ժամանակաշրջանին մէջ յստակ կ՚ընդգծուի վերոյիշեալ մշակոյթներու խաչասերման եւ «ժողովրդագրական պայթումի» հետ զուգորդուող Լճաշէն-Մեծամօրեան մշակոյթի ծաւալման համապատկերը։ Այդ ժամանակաշրջանէն գտնուած հնագիտական իրերէն յատկանշական են ծիսական անօթները, սպիտակ եւ կարմիր գոյներով յարդարուած խեցեղէնը, [[պրոնզագոյն]] դաշոյնները, նետասլաքները, մեծաքանակ ուլունքները, աշխատանքի գործիքներ եւ այլ նիւթեր։

Հայասա եւ Ազզի հայկական երկու պետութիւնները իրարու կը միանան եւ Հայասա-Ազզի պետութիւնը (Հայկական բարձրաւանդակին կեդրոնը) կը հիմնուի, Ք․Ա․ 18-րդ մինչեւ Ք․Ա․ 13-րդ դար։ Այս պետութիւնը յաճախակի կռիւներ կը մղէ դրացի Խաթթի պետութեան հետ։ Պետութեան 500 տարուան պատմութեան ընթացքին կը շինուին բերդեր, պարիսպներ եւ ամրոցներ, որոնցմէ նշանաւոր են Ուրա եւ Անի-Կամախ բերդերը։ Կը զարգանան հողագործութիւնը, անասնապահութիւնն ու մետաղագործութիւնը։ Պետութիւնը կը տկարանայ երբ միակամութիւնը կը կորսնցնէ։

=== Պատմական ժամանակաշրջան ===
[[Պատկեր:Black-obelisk.jpg|մինի|Սալմանասար Գ․ քարակոթողը, որուն արձանագրութեան մէջ նշուած է Վանի թագաւորութեան առաջին մայրաքաղաք Արզաշկունը․ Բրիտանական Թանգարան]]

==== Հայկական առաջին պետութիւններու ձեւաւորում ====
Ք․Ա․ 13-րդ դարուն ընթացքին, Ասորեստանը կը յարձակի Խաթթիի վրայ ու կը յաղթէ։ Ապա, կ՛արշաւէ տկարացած եւ բաժնուած Հայասա-Ազզի պետութեան դէմ․ երեք յարձակումներէ ետք կը յաջողի հայկական բարձրաւանդակը իրեն ենթարկել։ Ասորեստանցիներուն արձանագրութիւններուն մէջ Հայկական Բարձրաւանդակը Նայիրի կը կոչուի։ Ասորեստանցիները Նայիրին կը կողոպտեն, հազարաւոր հայեր Ասորեստան գերի կը տարուին։

Հայկական Բարձրաւանդակը կը կառավարուի հայ ցեղապետերէ մինչեւ Ք․Ա․ 9-րդ դարուն, երբ կը զօրանայ Արամէ թագաւորին պետութիւնը՝ Վանայ լիճին հիւսիս արեւելեան ափին։ Մայրաքաղաքն է [[Արճէշ]] (Արզաշկու) քաղաքը (Ք․Ա․ 860-845)։

Արամէին մահէն ետք, քաղաքական զարգացումները կ՛առաջացնեն հայկական իշխանութիւններու՝ Այրարատեան, Գուգարք, Աղձնիք եւ Սասուն (Արմէ), միաւորումը Վանի Բիայինիլի ([[Վանայ լիճ]]ի աւազանի շրջան․ [[Վասպուրական]]ի Արծրունիներու նախնիկներուն տոհմ) իշխանութեան հովանին տակ՝ [[Վան]]-Տոսպ (Տուշպա) մայրաքաղաքով։ Հայոց Արարատեան թագաւորութիւնը ասորական սեպագիր արտասանութեամբ Ուրարտու կը կոչուի։

[[Մհերի Դուռ]]ին արձանագրութեան մէջ կը նշուի Արծուինի (Արծունիունի) քաղաքի (Աղբակ գաւառ) անունը, իսկ Արծիբիդինի (Արծիւ) եւ Ձիուկունի (Ձուկ) աստուածութիւնները՝ որ կը մարմնաւորեն երկնային եւ ջրային ուժերը, կը խորհրդանշեն հին հայկական Արծրունեաց տոհմի բնապաշտութիւնը։ 
[[Պատկեր:Mhera Door.jpg|մինի|Մհերի Դուռը]]

===== Մհեռի Դուռը =====
[[1823 թուական|1823]] ֆրանսացի պատմաբան Անթուան Ժան Սէն Մարթէն դիպուածով մը Մովսէս Խորենացիին Հայոց Պատմութեան մէջ կը կարդայ [[Արա Գեղեցիկ Եւ Շամիրամ|Արա Գեղեցիկի եւ Շամիրամ]]&lt;nowiki/&gt;ի մասին։ Կ՛ուզէ իմանալ թէ ո՞ր երկրին թագաւորն է [[Արա Գեղեցիկ]]&lt;nowiki/&gt;ը։ Իր միջամտումով, ֆրանսական կառավարութիւնը Հայկական Բարձրաւանդակ կը ղրկէ գերմանացի հնագէտ՝ Ֆրէտէրիք Շուլցը։ Վերջինս [[Վան]]ի հայերուն օգնութեամբ առաջինը կ՛ըլլայ որ կը գտնէ [[Մհերի Դուռ]]&lt;nowiki/&gt;ը։

Յաջորդող տասնամեակներուն զանազան հնագէտներ պեղումներ կը կատարեն (անգլիացի՝ Հէնրի Լայարտ, իտալացի՝ Փօլ Պոթան, ամերիկացի Տէյվիտ Ռէյնոլտզ եւ ասորի Հորմուզ Ռասսամ)։ Անոնք սեպագիր արձանագրութիւններ եւ հնագիտական իրեր կը գտնեն ու կը յայտնաբերեն Արարատեան Թագաւորութեան պատմութիւնը։

==== Վանի կամ Արարատեան թագաւորութիւն ====
''Հիմնական յօդուած'' ''[[Վանի Թագաւորութիւն]]''
[[Պատկեր:Urartu in comparison with states in 2008-fr.svg|մինի|Ուրարտու․ Ք․Ա․ 743-700]]
Պատմական Հայաստանի տարածքին առաջացած հնագոյն պետութիւնը [[Վանի Թագաւորութիւն|Վանի թագաւորութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ն է (Ուրարտու)՝ [[Վան]] (Տուշպա․ հետագային՝ Տոսպ) մայրաքաղաքով (Ք․Ա․ 9-րդ մինչեւ 6-րդ դարեր)։ Հզօրութեան գագաթնակէտին հասած է Մենուա (Ք․Ա․ 810-786), [[Արգիշտի Ա․|Արգիշտի Ա.]] (Ք․Ա․ 786–764) եւ [[Սարդուրի Բ.]] (Ք․Ա․ 764–735) արքաներու օրով, որոնք [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական լեռնաշխարհ]]&lt;nowiki/&gt;ի տարածքի սահմաններէն դուրս կ՛ելլեն եւ կը հասնին մինչեւ [[Իրան|Արեւմտեան Պարսկաստան]]&lt;nowiki/&gt;ը, հարաւային [[Միջագետք]]&lt;nowiki/&gt;ը եւ [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական]] ծովի ափամերձ տարածքները։ [[Արարատեան Դաշտ|Արարատեան դաշտ]]&lt;nowiki/&gt;ի տարածքին կառուցուած են Թէյշեբայինի, Արգիշտիխինիլի եւ Էրեբունի քաղաք-ամրոցները. վերջինիս անունին հետ կապուած է Հայաստանի ներկայիս մայրաքաղաք [[Երեւան]]&lt;nowiki/&gt;ի անունը։

Վանի թագաւորութենէն մեզ հասած են բազմաթիւ քարէ արձանագրութիւններ, բերդերու ու տաճարներու մնացորդներ, որոնք կը վկայեն պետութեան հարուստ մշակոյթի ու զարգացած պետական համակարգի մասին։ Ք․Ա. 8-րդ դարու կէսերէն հիմնուած Վանի թագաւորութիւնը կը սկսի տկարանալ եւ անկում կ՚ապրի [[Ասորեստան]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ Հիւսիսային [[Կովկաս]]&lt;nowiki/&gt;ի ցեղերու՝ սկիւթներու ու կիմմերներու դէմ մղած պատերազմներու հետեւանքով։ Ուրարտուի վերջին թագաւոր Ռուսա Դ․ իշխած է Ք․Ա․ 609–590 (կամ 585) թուականներուն, որմէ ետք Վանի թագաւորութիւնը կը դադրի գոյութիւն ունենալէ։ Հայերը կը շարունակեն բնակիլ ու աճիլ Վանի թագաւորութեան տարածքին։ Արարատեան թագաւորթութեան տարիներ ետք կը յաջորդէ հայկական [[Երուանդունիներ|Երուանդունեաց թագաւորութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը։

==== Երուանդունիներու թագաւորութիւն ====

''Հիմնական յօդուած'' ''[[Երուանդունիներ]]''

Արարատեան թագաւորութեան (կամ Ուրարտու) անկումէն ետք, հայերը յաջորդաբար կ՛ենթարկուին մարերուն եւ պարսիկներուն։

Ք․Ա․ 570-ականներուն [[Մերձաւոր Արեւելք|Միջին Արեւելքի]]&lt;nowiki/&gt;ի քաղաքական բեմին վրայ կը յայտնուին [[Երուանդունիներ]]&lt;nowiki/&gt;ը։ Հայաստանի պետական սահմանները կը համընկնին ճիշդ Արարատեան իշխանութեան եւ հայ ժողովուրդի ազգային միաւորման սահմաններուն։ Ասոր մասին կը վկայեն յոյն պատմիչ Իրոտոթոսի (կամ Հերոտոդոսի), ասորի ճանապարհորդ Մար Ապաս Կատինայի եւ ուրիշ շատերուն աշխատութիւնները։ Երուանդ Ա. Հայկազեանի որդին՝ Տիգրան Ա․ (Ք․Ա․ մօտաւորապէս 560–535), պարսից Աքեմէնեան արքայ Կիւրոս Բ. Մեծի հետ Ք․Ա․ 550-ին կը մասնակցի Մարաստանի, իսկ 538-537-ին [[Բաբելոն]]&lt;nowiki/&gt;ի թագաւորութիւններուն դէմ արշաւանքներուն։ Հայկազեան-Երուանդունիները շարունակաբար կը թագաւորեն մինչեւ Ք․Ա․ 3-րդ դարավերջը։
[[Պատկեր:Orontes I.jpg|մինի|Երուանդեան շրջանի դրամ]]
[[Մեծն Աղեքսանտր|Աղեքսանտր Մակետոնացի]]&lt;nowiki/&gt;ի արշաւանքներէն եւ Ք․Ա․ 331 Աքեմէնեան տիրակալութեան անկումէն ետք, Հայաստանի մէջ Երուանդ Գ․ ինքզինք անկախ թագաւոր (Ք․Ա․ 331-300) կը հռչակէ։ Անոր աջակցութեամբ Ք․Ա․ 331 [[Փոքր Հայք]]&lt;nowiki/&gt;ի թագաւոր կը հռչակուի զօրավար եւ թերեւս անոր ազգական Միթրաուստեսը (Միհրուայիշտ), ինչպէս նաեւ իրենց անկախութիւնը կը պահպանեն փոքր ասիական քանի մը պետութիւններ՝ Փոքր Հայքի, [[Պոնտոս]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Կապադովկիա|Կապադովկիոյ]] թագաւորութիւնները։

Ք․Ա․ 3-րդ դարու ընթացքին [[Ծոփք]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ Կոմմագենէի թագաւորութիւնները, ուր նոյնպէս կ՚իշխէին Երուանդունիները, [[Մեծ Հայք]]&lt;nowiki/&gt;էն կ՚անջատուին։ Անոնք կ՛ունենան սեփական դրամ, կը կառուցեն քաղաքներ ու բերդեր։ Հայաստանը կը կորսնցնէ միասնականութիւնը եւ կը վտանգուի իր անկախութիւնը։ Սահմանամերձ քանի մը շրջաններ կ՚անցնին դրացի պետութիւններուն ազդեցութեան եւ գերիշխանութեան տակ։

Երուանդունիները [[Ախուրեան (գետ)|Ախուրեան]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Արաքս (գետ)|Երասխի (Արաքս)]] գետերու միացման մօտ կը հիմնեն [[Երուանդաշատ]] նոր մայրաքաղաքը, իսկ հին մայրաքաղաքը՝ [[Արմաւիր]]&lt;nowiki/&gt;ը (Արգիշտիխինիլի) կը դառնայ հայկական կրօնի եւ պաշտամունքի կեդրոն։

[[Մեծն Աղեքսանտր]]&lt;nowiki/&gt;ի մահէն ետք անոր կայսրութիւնը կը բաժնուի քանի մը մասերու եւ անոր զօրավարներէն Սելեւկոս ստանալով մեծ բաժինը, Միջին Արեւելքի մէջ հիմը կը դնէ [[Սելեւկեան Կայսրութիւն|Սելեւկեան Կայսրութեան]], որուն մայրաքաղաք կը հռչակէ [[Անտիոք]] քաղաքը։ Երուանդունիները կը պայքարին անոր բանակներուն դէմ պաշտպանելու համար [[Մեծ Հայք]]&lt;nowiki/&gt;ի թագաւորութեան անկախութիւնը։[[Պատկեր:Bains publics artaxata arménie.jpg|մինի|Արտաշատի հնագիտական վայր․ հանրային բաղնիքներ]]

Ք․Ա․ 200-ին սելեւկեան բանակին երկու հայ զօրավարներ՝ Արտաշէս եւ Զարեհ, պարտութեան կը մատնեն Երուանդունիները, Հայաստանը Սելեւկեան Կայսրութեան ենթակայ կը դարձնեն, կը տապալեն Երուանդ Դ. եւ յաջորդաբար կ՛իշխեն, Արտաշէսը՝ Մեծ Հայքի եւ Զարեհը՝ Ծոփքի մէջ։
==== Արտաշէսեան թագաւորութիւն ====
''Տե՛ս [[Արտաշէս Ա.|Արտաշէս Ա․]] եւ [[Մեծն Տիգրան]]''

Ք․Ա․ 190-ին Սելեւկեան կայսրութեան թագաւոր Անտիոքոս Գ. Մեծի բանակը [[Հռոմէական Կայսրութիւն|հռոմէացիներուն]] կողմէ կը ջախջախուի [[Մագնեսիայի ճակատամարտ|Մագնեսիոյ ճակատամարտ]]&lt;nowiki/&gt;ին։ Առիթէն օգտուելով [[Արտաշէս Ա.|Արտաշէս]]&lt;nowiki/&gt;ը Մեծ Հայքի մէջ, իսկ Զարեհը Ծոփքի մէջ իրենք զիրենք անկախ թագաւորներ կը յայտարարեն։

Արտաշէս Ա․ (Ք․Ա․ 189-160) կ՛իրականացնէ բազմաթիւ բարեփոխումներ, որոնք կը նպաստեն պետութեան տնտեսութեան զարգացման։ Ռազմական բարեփոխումներուն շնորհիւ, ան կ՛ընդարձակէ երկրի սահմանները եւ կը միաւորէ երկրէն անջատուած սահմանամերձ գաւառները։ [[Արարատեան Դաշտ|Արարատեան դաշտ]]&lt;nowiki/&gt;ի [[Խոր Վիրապ|Խոր վիրապ]] կոչուող վայրին մէջ կը հիմնէ [[Արտաշատ]] մայրաքաղաքը, որ ժամանակակիցներու կողմէ երբեմն կ՚անուանուէր «Հայկական Կարթագէն», քանի որ քաղաքի կառուցման վայրը ընտրած էր Հանիպալը*, իսկ յոյն պատմիչ Փլութարխոս Արտաշատը կը նկարագրէ իբրեւ՝ «շատ գեղեցիկ քաղաք»։[[Պատկեր:Standard of the Artaxiad dynasty.svg|մինի|Արտաշէսեան հարստութեան դրօշակը]]
*''Հանիպալ․ Կարթագենի զօրավար, քաղաքագէտ եւ ռազմագէտ։ Հռոմէացիները զայն կ՛աքսորեն եւ ան ապաստան կը գտնէ Միջին Արեւելքի երկիրներուն մէջ, նաեւ՝ Հայաստան։''
[[Արտաշէս Ա.|Արտաշէս]] իր հաստատած սահմանաքարերու արձանագրութիւններուն զինք կ՛անուանէ․- «Արտաշէս, Երուանդեան թագաւոր, Բարի, Զարեհի որդի»։ [[Պատկեր:Armenian Empire.png|մինի|«Ծովէ ծով Հայաստան» Տիգրան Մեծի հիմնած հայկական կայսրութիւնը]]Հայաստանը Արտաշէսեաններու (կամ Արտաշիսեաններու) ժամանակաշրջանին հզօրութեան գագաթնակէտին կը հասնի Արտաշէս Ա․ թոռան՝ [[Մեծն Տիգրան|Տիգրան Մեծի]] օրերուն (Ք․Ա․. 95-55)։ Ան կը գրաւէ Ծոփքը եւ կ՛ազատագրէ պարթեւներու տիրապետութեան տակ գտնուող հայկական հողերը, իսկ Ք․Ա․ 83-ին՝ Սելեւկեաններու պետութեան մայրաքաղաք [[Անտիոք]]&lt;nowiki/&gt;ը, որ ունէր աւելի քան կէս միլիոն բնակչութիւն։ Տիգրան Մեծի թագաւորութեան շրջանին կազմուած հայկական կայսրութիւնը աւանդաբար անուանուած է «Ծովէ ծով Հայաստան»: Ի նշան հզօրութեան եւ աշխարհակալ պետութեան՝ Ք․Ա․ 80 [[Հայկական Տաւրոս]]&lt;nowiki/&gt;ի շրջանը Տիգրան Մեծ կը հիմնէ նոր մայրաքաղաք՝ [[Տիգրանակերտ]]&lt;nowiki/&gt;ը, որ կը շրջապատէ բարձր բերդապարիսպներով։ Տիգրանակերտն ու Արտաշատը իրարու հետ կապուած էին «Արքունի ճանապարհ»ով։ Ք․Ա․ 69 մայրաքաղաքը կը գրաւէ հռոմէացի Լուկուլլոս զօրավարը հայ-հռոմէական պատերազմի ընթացքին (Ք․Ա 69-66)։ Ք․Ա․ 66-ին Հայաստանը հաշտութեան ծանր պայմանագիր կը կնքէ․ Տիգրան Մեծ կը հրաժարի իր նուաճած հողերէն եւ կը պարտաւորուի տարեկան 600 տաղանդ (յուն․՝ τάλαντο, դալանտօ) ռազմատուգանք վճարել եւ հարկ եղած պարագային [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական կայսրութեան]] օգնել զօրքով։

Տիգրան Մեծի որդիի՝ [[Արտաւազդ Բ.]], օրերուն (Ք․Ա․ 55-34) Հայաստանը կը դառնայ հռոմա-պարթեւական պատերազմի թատերաբեմ։ Մարկոս Կրասսոսի եւ Մարքոս Անտոնիոսի արշաւանքներու հետեւանքով Հայաստան կը կորսնցէն իր հզօրութիւնը։ 1 թուականին Արտաշէսեան հարստութիւնը վերջ կը գտնէ&lt;ref name=&quot;aghayan_hay_jox_patmutyun_1&quot;&gt;Ծ. Պ. Աղայեան. «Հայ ժողովրդի պատմութեան նկարազարդ ակնարկներ» էջ 15-21:&lt;/ref&gt;:

==== Արշակունիներու թագաւորութիւն ====
''Տե՛ս [[Արշակունիներ]]''[[Պատկեր:Standard of the Arshakuni Arsacid dynasty.svg|մինի|Արշակունիներու զինանշան]]
[[Արտաշէսեան հարստութիւն|Արտաշէսեան թագաւորութեան]] անկումէն ետք մինչեւ 52 թուական, [[Արտաշատ]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ գահ կը բարձրանան [[Հռոմ]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Պարթեւաստան|Պարթեւստան]]&lt;nowiki/&gt;ի արքայատոհմերու ներկայացուցիչներ։

59-ին հռոմէական զօրքերը Հայաստան կը ներխուժեն եւ յաջորդաբար Արտաշատն ու [[Տիգրանակերտ]]&lt;nowiki/&gt;ը կը գրաւեն ու կ՛աւերեն: 62-ին Հռանդէայի (Արածանիի հովիտին մօտ) մէջ հայ-պարթեւական զօրքերը հռոմէացիներուն կը հակահարուածեն․ 63-ին Հռոմի կայսրը՝ Ներոն, կը ճանչնայ Տրդատի գահակալութիւնը։[[Պատկեր:Mesrop_Mashtots_by_Francesco_Majotto.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Mesrop_Mashtots_by_Francesco_Majotto.jpg|մինի|154x154px|[[Մեսրոպ Մաշտոց]]. [[Հայ Գիրերու Գիւտ|Հայ գիրերու գիւտ]]&lt;nowiki/&gt;ը, ըստ իտալացի նկարիչ Ֆրանչեսկօ Մաջոտտոյի|alt=]]66-ին Տրդատը թագը Հռոմէն ստացած Հայաստան կը վերադառնայ իբրեւ հայոց թագաւոր եւ հիմը կը դնէ Արշակունիներու հարստութեան (66–428)։

Հայաստանը կը շարունակէ ունենալ համեմատաբար խաղաղ վիճակ մը։ Արտաշատէն ոչ հեռու կը հիմնադրուի նոր մայրաքաղաք [[Վաղարշապատ]]&lt;nowiki/&gt;ը։ 3-րդ դարասկիզբին Պարսկաստանի մէջ սկսած պարթեւ Արշակունիներուն եւ պարսիկ Սասանեան տոհմերու միջեւ ընդհարումներէն յաղթական կ՛ելլեն Սասանեանները։ [[Սասանեան Պարսկաստան|Սասանեանները]] քանիցս կը փորձեն գահընկեց ընել հայ Արշակունիներուն եւ [[Պարսկաստան]]&lt;nowiki/&gt;ին միացնել Մեծ Հայքի թագաւորութիւնը։

4-րդ դարասկիզբին՝ [[301 թուական|301]]-ին, հայոց արքայ [[Տրդատ Գ.]] Մեծը (287–330) քրիստոնէութիւնը կ՚ընդունի իբրեւ հայոց պետութեան պաշտօնական կրօն՝ [[Գրիգոր Լուսաւորիչ]] կաթողիկոսի գլխաւորութեամբ։ Աւատատիրական կարգեր կը հաստատուին։ Տրդատի որդիի՝ [[Խոսրով Գ․ Կոտակ|Խոսրով Գ. Կոտակ]]&lt;nowiki/&gt;ի օրերուն (331–338) կը կառուցուի [[Դուին]] մայրաքաղաքը:

[[Արշակ Բ.]] Արշակունիի օրերուն (350–368) Հռոմի եւ Պարսկաստանի միջեւ յարաբերութիւնները կը սրուին, ինչպէս նաեւ հայոց թագաւորական ընտանիքին եւ հայ նախարարական տուներու միջեւ լարուածութիւնները։ Հռոմ-պարսկական պատերազմը կը վերջանայ հռոմէացիներուն պարտութեամբ։ Պարսիկներուն անյաջող փորձերը Մեծ Հայքը գրաւելու կը յանգին, երբ դաւադրաբար պարսից արքայ Շապուհ Բ. Երկարակեացը դաւադրութեամբ (309–379) հայոց թագաւորը կը բանտարկէ Անյուշ բերդ։ Արշակի որդին՝ [[Պապ Թագաւոր|Պապ]]&lt;nowiki/&gt;ը, հռոմէացիներու օգնութեամբ գահ կը բարձրանայ։

[[387 թուական|387]]-ին Հայաստանը առաջին անգամ կը բաժնուի երկու մասի։ Հռոմէական (Արեւմտեան) Հայաստանի մէջ թագաւոր կը կարգուի Պապի որդի [[Արշակ Գ.]] (378–389), իսկ մնացեալ մասին՝ [[Խոսրով Դ.]] (384–389)։ Վերջինիս որդի՝ [[Վռամշապուհ]]&lt;nowiki/&gt;ի (389–415) օրերուն, [[405 թուական|405]]-ին, [[Մեսրոպ Մաշտոց]]&lt;nowiki/&gt;ը կը կազմէ [[հայերէն]] [[այբուբեն]]&lt;nowiki/&gt;ը: [[428 թուական|428]]-ին ներքին երկպառակութիւնները կ՛առաջացնեն հայոց պետականութեան կործանումը։

==== Միջնադար ====
''Հիմնական յօդուած՝ [[Բիւզանդական Հայաստան]]''

[[428 թուական|428]]-ին, Հայաստանի արեւելեան մասը կը հռչակուի իբրեւ Պարսկաստանի առանձնայատուկ վարչատարածքային միաւոր՝ մարզպանութիւն։ [[Արեւմտեան Հայաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի որոշ գաւառներ՝ [[Ծոփք]], [[Աղձնիք]], [[Բարձր Հայք]]&lt;nowiki/&gt;ի նահանգներն ու [[Փոքր Հայք]]&lt;nowiki/&gt;ը եւ [[Մեծ Հայք]]&lt;nowiki/&gt;ի շրջաններ կը շարունակեն մնալ [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական]] (395-էն՝ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական]]) կայսրութեան տարածքին մէջ։ Հայաստան այս ժամանակաշրջանին կռուախնձոր կը դառնայ երկու ուժերուն միջեւ, որոնց պատերազմները կատարուելով հայկական հողերուն վրայ, կ՛աւերեն Հայաստանը։ Նոյն վիճակը կը շարունակուի հետագային ու Հայաստան թատերաբեմ կը դառնայ Բիւզանդիոնի եւ արաբներու (ապա սելճուքներու) միջեւ պատերազմներուն։

===== Մարզպանական Հայաստան =====
Մարզպանական Հայաստանի կարգավիճակը ինքնավար պետութիւն է։ Հայ նախարարները եւ բարձրադաս հոգեւորականները կը պահեն իրենց աւանդական իրաւունքներն ու իրաւասութիւնները, պաշտօնակալութիւնները, հայկական բանակը, հարկային համակարգը եւայլն։ Հայ նախարարներու քաղաքական միասնութիւնը կ՚արտայայտուի մէկ բանակով, որ կը գլխաւորէ հայոց սպարապետը, կառավարման միասնական համակարգով, ըստ անհրաժեշտութեան Հայոց կաթողիկոսի նախագահութեամբ գումարուող համազգային ժողովով։

Հայաստանի մէջ մարզպան նշանակուած են նաեւ ազգութեամբ հայ մեծատոհմիկ նախարարներ, որոնցմէ առաջինն է [[Վասակ Սիւնի]]ն (443–451)։ 440-ական թուականներուն պարսից արքունիքը մարզպանական Հայաստանի պետական ինքնավարութիւնը կը ջնջէ եւ զայն պարսկական նահանգի վերածելու քաղաքականութիւն կ՛որդեգրէ։

Կը յաջորդէ 447-ին տեղի ունեցած աշխարհագիրը (մարդահամար եւ եկամուտներու հաշուառում), մեհեաններու ու ատրուշաններու կառուցումը։ Պարսիկ շահ Յազկերտ Բ. 449-ին յատուկ հրովարտակով հայոց նախարարներէն կը պահանջէ ուրանալ [[քրիստոնէութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը եւ ընդունիլ [[զրադաշտականութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը․ հետեւանքը պիտի ըլլար հայերը հեռանան դրացի բիւզանդացիներէն։ Հայերը կը մերժեն եւ 450-ին կը սկսի [[Վարդանանց Պատերազմ|Վարդանանց պատերազմ]]&lt;nowiki/&gt;ը, որ կ՚աւարտի [[Աւարայրի Ճակատամարտ|Աւարայրի ճակատամարտ]]&lt;nowiki/&gt;ով ([[Մայիս 26|26 Մայիս]] [[451 թուական|451]])։
[[Պատկեր:Roman Empire 600 AD.PNG|մինի|Բիւզանդական կայսրութիւնը 600 թուականին]]
Հայերը կը շարունակեն պայքարիլ իրենց ազատութիւնը պահպանելու համար ([[Վահանանց Պատերազմ|Վահանանց պատերազմ]], 481-484, [[Կարմիր Վարդանի ապստամբութիւն]], 571-572)։ Այս պայքարները կ՛աւարտին [[Հայաստանի Երկրորդ Բաժանումը|Հայաստանի երկրորդ բաժանումով]] ([[591 թուական|591]])․ Հայկական Բարձրաւանդակին մեծ մասը կ՛իյնայ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութեան]] իշխանութեան տակ:

===== Բիւզանդական Հայաստան =====
Հայաստանի բիւզանդական հատուածին մէջ եւս կայսրերը կը վարեն ձուլման քաղաքականութիւն։ Յուստինիանոս Ա. կայսրը (527–565), որ կը ձգտի վերականգնել նախկին Հռոմէական կայսրութեան հզօրութիւնը, իրեն կ՚ենթարկէ [[Հիւսիսային Ափրիկէ]]&lt;nowiki/&gt;ն, [[Սպանիա]]ն ու [[Իտալիա|Իտալիոյ]] որոշ գաւառներ։ Ան կը ջնջէ հօրմէ աւագ որդի ժառանգութեան իրաւունքը՝ հայ նախարարական տուներու հզօրութիւնը կը վերանայ եւ անոնք կը վերածուին հասարակ բերդատէրերու։ Մեծ Հայքին մէջ կը ներառնէ Պոնտոսի արեւելեան եւ հարաւ-արեւելեան շրջանները։ Հայ նախարարներուն կը ստիպեն մեկնիլ կայսրութեան սահմաններ՝ պայքարելու թշնամիներու դէմ։ Յիշարժան է [[Սմբատ Բագրատունի]]&lt;nowiki/&gt;ի ըմբոստութիւնը Մորիկ կայսրին դէմ․ բիւզանդացի կայսրը անոր նետել կու տայ [[Պոլիս|Կոստանդնուպոլիսի]] [[կրկէս]]&lt;nowiki/&gt;ին որպէսզի գազանները զայն բզքտեն։ Սակայն անզէն հայ նախարարը յաջորդաբար կը յաղթէ [[ցուլ]]&lt;nowiki/&gt;ին, [[առիւծ]]&lt;nowiki/&gt;ին ու [[արջ]]&lt;nowiki/&gt;ին։ Ան ազատ կ՛արձակուի։ Բիւզանդիոնի նպատակը՝ հայկական եկեղեցին բիւզանդական եկեղեցւոյ ենթարկել էր. չի յաջողիր։

===== Արմինիա կուսակալութիւն =====
7-րդ դարու 30-ականներուն [[Արաբական թերակղզի]]&lt;nowiki/&gt;ին մէջ տեղի ունեցած քաղաքական ու կրօնական տեղաշարժերու հետեւանքով, կ՛առաջանայ [[Արաբական Խալիֆայութիւն|Արաբական խալիֆայութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը։ 640–650-ականներուն արաբները երեք անգամ Հայաստան կ՛արշաւեն եւ հայ նախարարները [[Թէոդորոս Ռշտունի]]&lt;nowiki/&gt;ի գլխաւորութեամբ կ՛որոշեն հաշտութեան պայմանագիր կնքել անոնց հետ։

652-ին հայերը [[Ասորիք]]&lt;nowiki/&gt;ի արաբ կառավարիչ Մուաուիայի հետ [[Դամասկոս]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ կը կնքեն հայ-արաբական պայմանագիրը՝ Հայաստանը կէս դար ժամանակաշրջանի համար ինքնիշխան կը դառնայ։

698-700 թուականներուն արաբներու հերթական արշաւանքներուն պատճառով, Հայաստանը ինքնավարութիւնը կը կորսնցնէ եւ [[Վրաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի ու [[Աղուանք]]&lt;nowiki/&gt;ի հետ մաս կը կազմէ վարչաքաղաքական մէկ միաւորի՝ Արմինիա կուսակալութեան։ Երկիրը արաբ Ոստիկանը կը կառավարէ, որուն նստավայրը [[Դուին]] քաղաքն է։ Հայերուն կրօնական առաջնորդը՝ հայոց կաթողիկոսը, ինչպէս նաեւ քաղաքական առաջնորդ՝ հայոց իշխանը, կը պահպանեն իրենց դիրքերը։ Արաբ հարկահաւաքի պաշտօնի կողքին կար հայկական համարժէքը՝ իշխանաց իշխանը։ Հայոց այրուձիի հրամանատարութիւնը կը շարունակուի գտնուիլ հայոց սպարապետին ձեռքը։ Միաժամանակ, [[Վասպուրական]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Վրաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ 9-րդ դարէն կը նշանակուի գահերէց իշխանի պաշտօնը։ Ան կը վերադասէ մնացեալ բերդատէր նախարարներուն։

Արաբական տիրապետութիւնը երկպառակութիւն կը մտցնէ հայ իշխանական շարքերուն մէջ. [[Արշակունիներ|Արշակունի]] թագաւորներու թագադիր ասպետները՝ [[Սպեր]]&lt;nowiki/&gt;ի տէր Բագրատունիները կը կարողանան իրենց շուրջ համախմբել բազմաթիւ նախարարական տուներ, որոնք արաբական քաղաքականութեան կողքին կը միտին սեփական ուժերով պետութիւնը վերականգնել։ Անոնց կը հակառակին [[Տայք]]&lt;nowiki/&gt;ի տէրերը՝ հայոց [[սպարապետ]]&lt;nowiki/&gt;ի պաշտօնի տէր Մամիկոնեանները, որոնք ունին բիւզանդական կողմնորոշում եւ կը փորձեն կայսրութեան զօրքերով դուրս վտարել արաբները Հայաստանէն եւ վերականգնել բիւզանդական գերիշխանութիւնը։

====== Դուինի Եկեղեցական ժողովներ ======

Այս ժամանակաշրջանին [[Դուին]]ի մէջ կը գումարուին եկեղեցական ժողովներ՝ [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (506)|506]], [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (554)|554]], [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (609-610)|609-610]], [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (645)|645]], [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (648)|648]], [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (719-720)|719-720]], որոնց նպատակն է պահպանել Հայոց Առաքելական Եկեղեցւոյ անկախութիւնը։

====== Պաւղիկեան շարժում ======
[[Պատկեր:Spread of Paulicanism.png|մինի|Պաւղիկեան շարժման տարածումը Եւրոպա եւ անոր զարգացումը]]
7-րդ դարուն կէսերուն, Բարձր Հայքի Մանանաղի գաւառին մէջ կը ծագի [[Պաւլիկեան շարժում|Պաւղիկեան ժողովրդային շարժում]]&lt;nowiki/&gt;ը՝ ընկերային-կրօնական բնոյթով (հաւասարութեան, ազատութեան եւ անկախութեան գաղափարներ), ու կը տարածուի բիւզանդական եւ արաբական տիրապետութեան կարգ մը շրջաններու մէջ, ընդգրկելով յոյներ, ասորիներ եւ ուրիշ ազգերէ ալ ապստամբներ։ Բիւզանդական կայսրութեան մէջ, անոնք կը հալածուին եւ իրենց ղեկավարը կը սպաննուի։

700 թուականէն ետք, արաբներու կողմէ դրուած ծանր տուրքերը, մեծ թիւով իսլամ ցեղերու բնակեցումը հայ գիւղացիներուն պատկանող հողերուն վրայ, հայկական եկեղեցւոյ եւ հայ նախարարական տուներու տկարացումը (չեն կարողանար հայ ժողովուրդին, գիւղացիին շահերը պաշտպանել), անտանելի կը դարձնեն կացութիւնը։ Չդիմանալով, կարգ մը շրջաններու մէջ հայ գիւղացիներ կ՛ապստամբին հայկական եկեղեցուոյ, հայ նախարարներուն եւ արաբներուն դէմ․ կը կողոպտեն ու կ՛այրեն քանի մը բերդեր եւ վանքեր։

720-ի Դուինի ժողովի ընթացքին, Պաւղիկեանները օրէնքէ եւ կրօնքէ դուրս կը համարուին։ 725-ին, հայ նախարարներուն եւ եկեղեցուոյ բանակը կը յարձակի անոնց դէմ։ Պաւղիկեանները երկար ժամանակ դիմադրելէ ետք, կը պարտուին։ Անոնցմէ շատեր Բիւզանդիոն եւ ապա [[Եւրոպա]] կը փախչին։

Կ՛ենթադրուի թէ անոնց ղեկավարը Պաւղոս (Պօղոս) անունով գիւղացի մըն էր։

====== Թոնդրակեան շարժում ======
Դար մը ետք, [[Թոնդրակ]] գիւղին մէջ ծնունդ կ՛առնէ նոյն գաղափարներով նոր ապստամբութիւն մը՝ [[Թոնդրակեան շարժում]]&lt;nowiki/&gt;ը, որ կը մերժէ հայ եկեղեցւոյ եւ հայ նախարարական վիճակը։ Հայ գիւղացիներու այս շարժումն ալ կը ճզմուի։

===== Պայքար Հայաստանի անկախութեան վերականգման համար =====
8-րդ դարուն հայերը քանի մը անգամ [[Ապստամբութիւն|կ՛ապստամբին]] Արաբական խալիֆայութեան դէմ, սակայն ապարդիւն, որովհետեւ հայ նախարարական տուներուն միջեւ միակամութիւն չկայ։ Մէկ դարուան պայքարը կ՛աւարտի [[Բագրատունիներու Թագաւորութիւն|Բագրատունիներու]] յաղթանակով, որոնք կը գլխաւորեն հայոց պետականութեան վերականգնման պայքարը։[[Պատկեր:David_of_Sasun_2.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:David_of_Sasun_2.JPG|ձախից|մինի|Սասունցի Դաւիթի արձանը Երեւանի մէջ]]8-րդ դարու վերջէն Բագրատունիները կը հովանաւորեն երկրի բոլոր կարեւոր պաշտօնները, եւ գահերէց իշխան/ներ կը նշանակեն իրենց հաւատարիմ զինակիցները՝ [[Արծրունիներ]], [[Սիւնիներ]] ու [[Վրաց Բագրատունիներ]]։ [[Աշոտ Մսակեր]] Բագրատունին կը դառնայ հայոց իշխան եւ իր իշխանութեան տարածքին կը միացնէ Մամիկոնեաններու հայրենիք [[Տարօն]]&lt;nowiki/&gt;ը եւ [[Տայք]]&lt;nowiki/&gt;ը, [[Կամսարական]] իշխաններուն տարածքները [[Շիրակ (գաւառ)|Շիրակ]] եւ [[Արագածոտն]]:

9-րդ դարու կիսուն՝ 850–855-ականներուն, հայերը արաբական տիրապետութեան դէմ անգամ մը եւս ապստամբութեան դրօշ կը բարձրացնեն։ 850-ին հայերը Հայաստանէն կը հեռացնեն ոստիկան Ապուսեթին, իսկ 851-ին արաբական բանակի գլուխը կ՚անցնի անոր որդի Եուսուֆը։ Հայոց մարզպան եւ իշխանաց իշխան [[Բագրատ Բ. Բագրատունի|Բագրատ Բագրատունիի]] որդիները՝ Աշոտն ու Դաւիթը, կը յաջողին հակահարուածել թշնամիին զօրքերը, իսկ Եուսուֆը կը սպաննուի։ Այս դէպքերը [[Սասունցի Դաւիթ]] դիւցազնավէպին հիմքը կը հանդիսանան։

853–855 թուականներուն պայքարը կը ղեկավարէ Բագրատի եղբօր՝ [[Սմբատ Խոստովանող]]ի որդին [[Աշոտ Ա. Բագրատունի|Աշոտ]]&lt;nowiki/&gt;ը: Ան կը պայքարի սելճուք-թուրք զօրաւոր բանակի դէմ եւ 855-ին յաղթանակով կ՚աւարտի ապստամբութիւնը&lt;ref name=&quot;aghayan_hay_jox_patmutyun_3&quot;&gt;Ծ. Պ. Աղայեան. «Հայ ժողովրդի պատմութեան նկարազարդ ակնարկներ» էջ 31-37:&lt;/ref&gt;: Աշոտը 855-ին կը դառնայ հայոց իշխան, ապա նաեւ՝ սպարապետ ու իշխանաց իշխան։ Շատերու վկայութեամբ՝ Աշոտին կը պակսէր միայն թագաւորական թագը։ Անոր կը նպաստէ նաեւ 876-ին հայազգի [[Բարսեղ Ա. Մակետոնացի]] կայսեր գահակալումը եւ [[Հայկական (Մակետոնական) հարստութիւն|Հայկական (Մակետոնական) հարստութեան]] հիմնադրումը Բիւզանդիոյ մէջ։ 885-ին կաթողիկոս [[Գէորգ Գառնեցի]]ն [[Բագարան]] քաղաքին մէջ Աշոտին հայոց թագաւոր կ՛օծէ։ Թագ եւ թագաւորական զգեստներ կ՚ուղարկեն [[Պաղտատ]]&lt;nowiki/&gt;ի խալիֆն ու Բիւզանդիոյ կայսրը. հայոց պետականութիւնը կը վերականգնուի [[Բագրատունիներու Թագաւորութիւն|Բագրատունիներու դրօշ]]&lt;nowiki/&gt;ի հովանին տակ։

===== Բագրատունիներու թագաւորութիւն =====
''Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Բագրատունիներու Թագաւորութիւն|Բագրատունիներու թագաւորութիւնը]]''[[Պատկեր:Bagratuni flag.svg|մինի|Բագրատունիներու դրօշակը]]
Բագրատունիներու թագաւորութեան սկզբնական շրջանին, Հայաստանին կը միացուին Արշակունեանց թագաւորութեան պատկանող տարածքները։ Սակայն, Արծրունիներուն եւ Բագրատունիներուն միջեւ ընդհարումներուն պատճառաւ, արաբները հայկական լեռնաշխարհ կը մտնեն․ երկիրը կ՛աւերեն եւ հայ ժողովուրդը սովի կը մատնեն։ 9-րդ դարավերջին արաբները Հայաստանէն կը վտարուին։ Կը յաջորդեն 100 խաղաղ տարիներ։

928 [[Կարս]]&lt;nowiki/&gt;ը Հայաստանի մայրաքաղաք կը դառնայ։ Իսկ, [[Աշոտ Գ․ Ողորմած]] (Ողորմած կը կոչուի բարեսիրական գործունէութեան համար․ կը հիմնէ դպրոցներ, հիւանդանոցներ եւ ծերանոցնոր), 961 թուականին կը հիմնէ [[Անի Քաղաք|Անի մայրաքաղաք]]&lt;nowiki/&gt;ը (նախապէս [[Ախուրեան (գետ)|Ախուրեանի գետի]] ափին գտնուող Անի ամրոցը)։

[[Բագրատունիներու Թագաւորութիւն|Բագրատունիներուն թագաւորութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը կը տկարանայ երբ Բագրատունիներուն ներքին վէճերը Հայաստանը չեն կրնար պաշտպանել Բիւզանդիոնի եւ արաբներու յարձակումներէն եւ արեւելքէն արշաւող սելճուք թուրքերու արշաւանքներէն։ 1045 բիւզանդացիները Անի մայրաքաղաքը կը գրաւեն։ Հայաստան Բիւզանդական կայսրութեան ենթակայ կը մնայ մինչեւ 1071 թուականը, երբ սելճուքները Ալփ Արսլանին ղեկավարութեամբ [[Մանազկերտի ճակատամարտ (1071)|Մանազկերտի ճակատամարտ]]&lt;nowiki/&gt;ին պարտութեան կը մատնեն բիւզանդկան բանակը եւ Հայաստանը իրենց կ՛ենթարկեն։

====== Հայաստան առեւտուրի կարեւոր կեդրոն ======
Բագրատունիներու ժամանակաշրջանին, Հայաստանի քանի մը քաղաքներ՝ Դուին, Կարս, Անի շուկայի կարեւոր կեդրոններ կը դառնան օգտուելով Հայկական Բարձրաւանդակի դիրքէն․ Արեւելքի (յատկապէս [[Չինաստան]]), Արեւմուտքի (Բիւզանդիոն, Եւրոպա), Հարաւի (արաբական աշխարհ) եւ Հիւսիսի ([[Ռուսիա]]) խաչմերուկը։ Եւրոպական եւ Ասիական ապրանքները կարաւաններու միջոցաւ Հայաստանի շուկաները կը լեցնեն։ Իսկ, Հայաստանն ալ կ՛արտադրէ իր հանքերու հարստութիւնը եւ մանաւանդ [[Որդան Կարմիր]] ներկը։ Շնորհիւ առեւտուրին, Հայաստանի քաղաքները կը զարգանան, կը բարգաւաճին, կ՛առաջանան արհեստներու յատուկ շուկաներ։ Նոյնիսկ, նոյն արհեստին պատկանող վարպետներ համքարութիւններ (արհեստակիցներու ընկերութիւն) կը կազմեն, պաշտպանելու համար իրենց իրաւունքները։

====== Հայաստանի ներքին բաժանումները ======
Բագրատունեանց Թագաւորութեան ընթացքին, Հայաստանը միակամ չէ։ Գոյութիւն ունին փոքր թագաւորութիւններ կամ իշխանութիւններ, որոնք հպատակ են կեդրոնական թագաւորութեան։ Կարգ մը նախարարական տուներ կը բաժնուին Հայաստանի կեդրոնական թագաւորութենէն եւ փոքր թագաւորութիւններ կը հիմնեն իրենց շրջաններուն մէջ․ Արծրունիներ (908 - 1021) եւ Սիւնաց։ Իսկ Բագրատունիներուն Թագաւորութիւնը, ինքնին երեք մասի կը բաժնուի․ Կարսի թագաւորութիւն (հիմնադիր Աշոտ Գ․ Ողորմածին եղբայրը՝ Մուշեղ), [[Լոռի (մարզ)|Լոռիի]] կամ Տաշիր-Չորագետի թագաւորութիւն (հիմնադիր Աշոտ Գ․ Ողորմածին զաւակը)։

===== Հայաստան, Սելճուք Կայսրութեան նահանգ =====
[[Պատկեր:Shaddadid.gif|մինի|Հայաստան 11-րդ եւ 12-րդ դարերու ընթացքին]]
Ալփ Արսլանի արշաւանքներուն ընթացքին հայկական քաղաքներն ու գիւղերը կը քանդուին ու կ՛ամայանան, իսկ անոր յաջորդներու օրով, սելճուքներու կայսրութիւնը կը բաժնուի սելճուք պետութիւններու։ 12-րդ դարուն վերջաւորութեան Հայաստանի մեծ մասը կ՛իյնայ սելճուքներու Շահ-Արմէն պետութեան ձեռքը։ Անոնք Հայաստանը կը բնակեցնեն թուրք վաչկատուն ցեղերով։

Հայ նախարարական եւ իշխանական տուները իրենց հետեւորդներով կը գաղթեն Հայաստանի հիւսիս-արեւելեան շրջանները՝ [[Գուգարք]], [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]], [[Արցախ (նահանգ)|Արցախ]] եւ [[Ուտիք]], ուր Վրաստանի օգնութեամբ (թագաւորը ծագումով հայ բագրատունի տոհմէն՝ Դաւիթ Բ․) հայկական անկախ իշխանութիւն կը հիմնեն։

====== Զաքարեանները ======
''Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Զաքարեաններ]]''

11-րդ դարուն վերջաւորութեան, [[Լոռի (մարզ)|Լոռի գաւառի]] հայկական նախարարական տոհմէն Զաքարէ Բ․ եւ Իւանէ Ա․ եղբայրները Վրաստանի Թամար թագուհիին թագաւորութեան տարիներուն իրենց շուրջ կը հաւաքեն հայ նախարարները եւ զօրաւոր բանակ կազմելով կ՛ազատագրեն կեդրոնական եւ հարաւային Հայաստանը ու կը ստեղծեն [[Զաքարեաններ|Զաքարեան Հայաստան]] անկախ պետութիւնը։ Զաքարեաններու ինքնիշխան պետութիւնը գրեթէ կ'ընդգրկէ [[Բագրատունիներու Թագաւորութիւն|Բագրատունիներու]] թագաւորութեան տարածքը՝ [[Մեծ Հայք|Մեծ Հայքի Այրարատ]] եւ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]] նահանգները, [[Գուգարք]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ,]] եւ [[Ուտիք]] նահանգներու մէկ մասը։ Սակայն, արեւելքէն մոնկոլները կ՛արշաւեն եւ տարիներ տեւող կռիւներէ ետք, մօտաւորապէա 50 տարի գոյատեւած Զաքարեաններու Հայաստանը կը քանդուի եւ [[Մոնկոլ-թաթարներու Տիրապետութիւնը Հայաստանի Մէջ|մոնկոլներուն]] կ՛ենթարկուի։  [[Պատկեր:Mongol Empire map.gif|մինի|Մոնկոլներու պետութեան՝ կայսրութեան զարգացումը]]
===== Հայաստան, Մոնկոլ տիրապետութեան տակ =====
1220 թուականէն սկսեալ, մոնկոլները Հայաստանի շրջանները կը գրաւեն։ Անոնց տիրապետութիւնը Պատմական Հայաստանի հողերուն վրայ կը յատկանշուի ծանր տուրքերով, ներքին պատերազմներով եւ հայերուն կողմէ անյաջող ապստամբութիւններով։

14-րդ դարասկիզբին, մոնկոլներու պետութիւնը երկուքի կը բաժնուի՝ իսլամ եւ հեթանոս։ Անոնց միջեւ եւ հայկական հողերուն վրայ կը սկսի երկարատեւ պատերազմ։ Իսլամ մոնկոլներու Ոսկեայ Հորդա պետութիւնը կը յաղթէ եւ գրաւած շրջաններուն մէջ կ՛որդեգրէ մեղմ քաղաքականութիւն, զարկ տալով տնտեսութեան։ Հայաստան կ՛օգտուի եւ յաջորդող տասնամեակներուն առեւտուրի կեդրոն կը դառնայ։

====== Հայաստանի տնտեսութեան եւ մշակոյթի զարգացումը ======
Ոսկեայ Հորդա պետութեան գերիշխանութեան ընթացքին Հայաստան տնտեսական աճ կ՛ապրի։ Հայ առեւտրականներ կարաւաններով մինչեւ [[Չինաստան]] կը ճամբորդեն ու հայկական արտադրութիւններ կը տանին։ Անոնք իրենց ապրանքները Եւրոպա կը փոխադրեն [[Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւն|Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան]] [[Այաս]] նաւահանգիստէն նախ մինչեւ [[Իտալիա|Իտալիոյ]] Ճէնովա եւ [[Վենետիկ]] քաղաքները եւ ապա՝ [[Եւրոպա]]յի մնացեալ երկիրները։

Հայկական եկեղեցին որոշ ազատութիւն կը վայելէ․ կը վերադարձուին հողերը, ուր մեծ թիւով հայ գիւղացիներ կ՛աշխատէին։

Հայկական մշակոյթը թափ կ՛առնէ։ [[Սանահինի Վանք|Սանահինի]], [[Հաղբատի Վանք|Հաղբատի]] եւ [[Գլաձորի համալսարան|Գլաձորի]] վանքերը համալսարաններ կ՛ունենան, ուր հայ վանականներ եւ երիտասարդ ուսանողներ հայկական մատեաններ կ՛ընդօրինակեն։

===== Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւնը =====
''Տե՛ս բուն արձանագրութիւններ՝ [[Կիլիկիա]] եւ [[Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւն|Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւն]]''
[[Պատկեր:Cilician Armenia-fr.svg|մինի|Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւնը]]
Սելճուք թուրքերուն [[Մանազկերտի Ճակատամարտ (1071)|Մանազկերտի]] մէջ տարած յաղթանակին պատճառով եւ թրքական ցեղերու Հայկական Բարձրաւանդակ ներխուժելէն ետք հազարաւոր հայեր Պատմական Հայաստանէն Կիլիկիա կը տեղափոխուին։ Հայերուն Կիլիկիա հաստատուելուն մէջ, մեծ դեր կ՛ունենայ Բիւզանդական բանակին հայազգի Փիլարտոս հրամանատարը․ ան բարեցակամ կը գտնուի եւ հայ իշխաններուն հողեր կը շնորհէ։

Երեք դարերու ընթացքին (1080-1375) հայերը իրենց բնօրրան՝ հայկական բարձրաւանդակէն դուրս կը հիմնեն նախ իշխանութիւն եւ ապա՝ թագաւորութիւն։ Քաղաքները կը զարգանան, նոյնպէս հայկական մշակոյթը։ Հողագործութիւնն ու անասնապահութիւնը, արհեստները թափ կ՛առնեն։ [[Այաս]] նաւահանգիստը առեւտուրի կեդրոն կը դառնայ։

Հայկական իշխանութիւնները սերտ յարաբերութիւններ կը մշակեն իրենց սահմանակից խաչակիր իշխանութիւններուն եւ անոնց ճամբով՝ Եւրոպայի հետ։ Առաջին անգամն էր, որ հայերը այնքան մօտիկ յարաբերութիւն կ՛ունենան Եւրոպային հետ եւ կ՛ազդուին անոր մշակոյթէն ու քաղաքակրթութենէն։

1375 Կիլիկիան [[Եգիպտոս]]&lt;nowiki/&gt;ի մեմլուքները կը նուաճեն։

===== Թրքական արշաւանքներ =====
[[Պատկեր:OttomanEmpire1566.png|մինի|Օսմանեան կայսրութիւնը 16-րդ դարավերջին]]
[[Պատկեր:Safavid Empire 1501 1722 AD.png|մինի|Սեֆեւեան Կայսրութիւն 16-րդ / 17-րդ դար]]
14-րդ դարավերջին, Կեդրոնական Ասիայէն Թիմուրլէնկի գլխաւորութեամբ թրքական ցեղեր կ՛արշաւեն։ Անոնք Հայաստանը քարուքանդ կ՛ընեն, հազարաւոր հայեր գերի կը տարուին կամ կը ջարդուին․ հայերու թիւը կը նուազի։ Յաջորդող 4 դարերուն ընթացքին, Հայկական բարձրաւանդակը թրքական ցեղեր կ՛արշաւեն, փոխելով Պատմական Հայաստանի դիմագիծը։

==== Հայաստան Օսմանեան եւ Սեֆեւեան Կայսրութիւններուն միջեւ ====
Հայաստանը 1500-էն մինչեւ 17-րդ դարու կէսերուն [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան]] եւ [[Սեֆեւեան Կայսրութիւն|Սեֆեւեան]] կայսրութիւններուն միջեւ պատերազմներուն թատերաբեմ կը դառնայ։ Երկու պետութիւններն ալ կ՛ուզեն Հայկական Բարձրաւանդակին տիրապետել։ Պատերազմները կը կատարուին հայկական հողերուն վրայ․ հայ գիւղացին, հայկական գիւղերը եւ քաղաքները կը տուժեն ''(աջին ցուցադրուած 2 պատկերներուն, յստակօրէն կը նկատուի թէ Հայկական Բարձրաւանդակը մշտապէս երկու կայսրութիւններուն միջեւ կռուախնձոր դարձած է)''։ Այս պատերազմները կ՛առաջացնեն հայերու մեծ գաղթը դէպի [[Խրիմ]], [[Լեհաստանի Հայերը|Լեհաստան]], Եւրոպայի զանազան երկիրներ, [[Վրաստան]], [[Պոլիս]] եւ մինչեւ հեռաւոր [[Հնդկաստան]]։

Հայաստան կը բաժնուի երկուքի՝ արեւմտեան (Օսմանեան կայսրութեան ենթակայ) եւ արեւելեան (Սեֆեւեան կայսրութեան ենթակայ)։

===== Հայաստան Օսմանեան տիրապետութեան տակ =====
Օսմանցիները հայկական հողերուն վրայ կը բերեն ու հայկական գիւղերուն մէջ կը բնակեցնեն քրտական վաչկատուն ցեղեր։ Անոնք օսմանցիներուն կողմէ կ՛գտագործուին Սեֆեւեաններուն հետ հաստատած սահմանը պաշտպանել եւ նաեւ բնիկ հայ ժողովուրդը նեղել եւ անոր գաղթը պատճառել։  [[Պատկեր:Six armenian provinces.png|մինի|Օսմանեան կայսրութիւնը 19-րդ դար։ Արեւմտեան Հայաստանի 6 վիլայէթները․ Ձախէն աջ՝ Սվազ կամ Սեբաստիա, Խարբերդ, Տիարպէքիր, Վան եւ հիւսիսը՝ Էրզրում]]1550-ական թուականներուն Կայսրութեան տարածքին, մասնաւորաբար արեւմտեան Հայաստանին մէջ, կը պայթի Ճելալեան (Ճելալիներուն) շարժումը․ բանակը անվճառ կը մնայ եւ մեծ թիւով զինուորներ կ՛ապստամբին։ Շարժումին հետեւանքն է, որ Հայաստանը մեծ վնասներ կը կրէ։ Մեծ թիւով հայեր, ուրիշ քրիստոնեաներու հետ կը գաղթեն (''տե՛ս [[Քերքիրայի հայերը]]'')։

====== Վիլայէթներ ======
Օսմանցիները [[Արեւմտեան Հայաստան]]&lt;nowiki/&gt;ը 6 վիլայէթներու (վիլայէթ=նահանգ) կը բաժնեն․ [[Էրզրում]], [[Վան]], [[Սեբաստիա|Սվազ]], [[Խարբերդ]], [[Տիարպէքիր]] եւ [[Պիթլիս]]։ Այս նահանգները կը կառավարուին թուրք կառավարիչէ՝ Վալի։

===== Հայաստան Սեֆեւեան տիրապետութեան տակ =====
Սեֆեւեանները թէպէտեւ «Հայաստան առանց հայերու» քաղաքականութիւն չեն գործադրեր, սակայն ծանր տուրքեր կը պարտադրեն։ 17-րդ դարասկիզբին օսմանցիներու եւ սեֆեւեաններու պատերազմին հետեւանքը կ՛ըլլայ հազարաւոր հայերու բռնի գաղթը դէպի Պարսկաստան (''տե՛ս [[Նոր Ջուղա]]'')։ Անոնք Հայաստանը նահանգներու կը բաժնեն, ծանր տուրքեր կը պարտադրեն եւ հայութեան վրայ ճնշումներ կը բանեցնեն։ Արցախի մէջ հայ մելիքները (մելիք=իշխան) իրենց ժողովուրդով կիսանկախ վիճակ կ՛ունենան։

====== Խանութիւններ ======
Սեֆեւեանները Արեւելեան Հայաստանը 4 խանութիւններու (նահանգներու) կը բաժնեն․ Երեւան, [[Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն|Նախիջեւան]], [[Գանձակ]] եւ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]] (Ղարաբաղ եւ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]])։

====== Հայաստանի ազատագրութեան համար գաղտնի ժողովներ Էջմիածնի մէջ ======
[[1547]] եւ [[1562]] թուականներուն, Էջմիածնի մէջ Կաթողիկոսի, հայ բարձրաստիճան կղերականներու, Սիւնիքի մելիքներու եւ մեծահարուստ հայ առեւտրականներուն ներկայութեամբ, Հայաստանի անկախութեան հարցով երկու գաղտնի ժողովներ կը գումարուին։ Այդ նպատակով Եւրոպա պատուիրակութիւններ կ՛ուղարկուին։ Սակայն ձեռնունայն՝ կը վերադառնան։

[[1678 թուական|1678]] Էջմիածնի մէջ, Կաթողիկոսին հրաւէրով գաղտնի ժողով կը գումարուի մասնակցութեամբ հարուստ հայ առեւտրականներու եւ մելիքներու։ Կ՛որոշուի պատուիրակութիւն ղրկել [[Եւրոպա]] Հայաստանի անկախութեան հարցին օգնութեան համար։ Պատուիրակութիւնը ճամբուն կէսին կը լուծուի, սակայն Սիւնիքի իշխանին զաւակը՝ [[Իսրայէլ Օրի]] կ՛որոշէ մինակը շարունակել այդ գործը։[[Պատկեր:Israel Ory.JPG|մինի|142x142փքս|Իսրայէլ Օրի]]

====== Իսրայէլ Օրիի առաքելութիւնը ======
''Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Իսրայէլ Օրի]]''

Իսրայէլ Օրի, մօտաւորապէս 20 տարի ([[1680 թուական|1680]]-[[1701 թուական|1701]]) Եւրոպա կը շրջի․ եւրոպական երկիրներուն թագաւորներուն եւ [[Հռոմ]]ի [[Հռոմի Պապ|Պապ]]&lt;nowiki/&gt;ին կ՛այցելէ ու անոնցմէ օգնութիւն կը խնդրէ Հայաստանը ազատագրելու թուրքերուն եւ պարսիկներուն լուծէն։ [[Ֆրանսա]]&lt;nowiki/&gt;յի մէջ, բաւական տարիներ կը ծառայէ ֆրանսական բանակին մէջ ու կը մասնագիտանայ ռազմական արուեստին։

Սակայն, Եւրոպացիները Հայաստանի հարցով չեն հետաքրքրուիր եւ Օրի [[Ռուսական Կայսրութիւն|Ռուսիա]] կ՛ուղղուի։ [[Մեծն Պետրոս]] հետաքրքրութեամբ կը լսէ Իսրայէլ Օրիին եւ միասնաբար ծրագիր կը մշակեն ռուսական բանակի դէպի հարաւ յառաջխաղացին մէջ հայութեան ունենալիք դերին եւ հայկական հողերու ազատագրման համար։ Սակայն [[1711 թուական|1711]] Պարսկաստանի [[Սպահան]] քաղաքէն դէպի [[Մոսկուա]] ճամբուն վրայ, [[Աստրախան]]ի մէջ Օրի յանկարծամահ կ՛ըլլայ։

==== Հայաստանի շուրջը հայկական գաղութներ ====
Արեւելեան Հայաստանի հայերը կապ կը պահեն [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] տարածքները գաղթած հայերուն նամանաւանդ հայ վաճառականներուն հետ, ինչպէս նաեւ [[Հնդկաստան]] հաստատուած հայ առեւտրականներուն հետ։ Բացի Պարսկաստանէն, Ռուսիոյ եւ Հնդկաստանի քաղաքներուն մէջ՝ գլխաւորաբար [[Քիեւ]], Քազան, [[Աստրախան]], Մատրաս եւ [[Կալկաթա]] կազմուած հայկական գաղութներ կան։

=== 18-րդ դար ===

==== Հայաստանի ազատագրման առաջին փորձեր ====
[[Պատկեր:Fortress of Halidzor.jpg|մինի|Հալիձորի բերդը]]
18-րդ դարասկիզբին Պարսկաստան կը դիմագրաւէ ներքին լուրջ խնդիրներ։ Ռուսիոյ [[Մեծն Պետրոս]] Ցարին բանակները շարունակելով դէպի հարաւ իրենց յառաջխաղացը, կը հասնին [[Կասպից Ծով]]։ Յուսալով թէ ռուսական բանակը Հայաստանի ազատագրման օգնութեան շուտով կը հասնի, Սիւնիքի իշխան [[Դաւիթ Բէկ]], Սիւնիք-Ղարաբաղի մելիքներուն ուժերը կը հաւաքէ եւ շրջանը հաստատուած Պարսկական բանակին վրայ կը յարձակի։ [[1723 թուական|1723]]-ին Սիւնիք-Ղարաբաղը անկախ կը հռչակուի։ Սակայն, [[1725 թուական|1725]] Մեծն Պետրոսի մահով ռուսական ուժերը ետ կը քաշուին եւ հայերը դէմ յանդիման կը գտնուին թրքական ուժերուն, որոնք [[Արաքս (գետ)|Արաքս գետը]] անցնելով կը յարձակին հայկական ուժերուն վրայ։ Երկու տարի տեւաբար կռուելով հայերը կը յաջողին թուրքերուն դիմադրել։

===== Հալիձորի ճակատամարտը =====
[[Պատկեր:Մխիթար Սպարապետի տապանաքարը Հին Խնձորեսկի Անապատ եկեղեցու տարածքում.jpg|մինի|Մխիթար Սպարապետի տապանաքարը, Խնձորեսկ]]
[[1727 թուական|1727]] թուրքերը [[Հալիձորի բերդ]]ը կը պաշարեն։ Հայկական ուժերը [[Մխիթար Սպարապետ]]ի գլխաւորութեամբ կը յաջողին դուրս գալ բերդէն եւ թշնամին պարտութեան մատնել։ Այս կռիւէն ետք, Պարսկաստանի Շահ Թահմազը կը ճանչնայ Սիւնիք-Ղարաբաղի անկախութիւնը եւ Դաւիթ Բէկին կը նկատէ իբրեւ դաշնակից թուրքերուն դէմ։ Տարի մը ետք, թուրքերը նոր բանակներով կը յարձակին հայկական ուժերուն վրայ։ Դաւիթ Բէկ կը սպաննուի եւ Մխիթար Սպարապետը կը շարունակէ անոր գործը։ Թուրքերը դաւադրութեան կը դիմեն եւ Մխիթար Սպարապետը կը սպաննեն։ Հայկական ուժերը կը լուծուին եւ կը փախչին։

===== Այրարատ նահանգի կռիւները =====
Նոյն շրջանին, [[Գանձակ]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Լոռի (մարզ)|Լոռի]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ Երեւանի հայկական ուժերը կը կռուին Այրարատ ներխուժած թրքական ուժերուն դէմ։ Թուրքերը կը պարտուին, սակայն նոր ուժերով կը վերադառնան, Երեւանը կը գրաւեն ու քաղաքին հայերը անխնայ կը ջարդեն։

===== Ղարաբաղի կռիւները =====
Սիւնիքը գրաւելէ ետք, թուրքերը Ղարաբաղի (Արցախ) վրայ կը յարձակին։ Աւան մելիքը կը ղեկավարէ Ղարաբաղը պաշտպանող ուժերը, սակայն թուրքերը կը յաջողին Ղարաբաղը գրաւել։

==== Ռուս-թրքական պատերազմներ եւ Հայաստան ====
18-րդ դարուն ընթացքին [[Պալքանեան թերակղզի]]&lt;nowiki/&gt;ին եւ [[Ղրիմ|Խրիմի]] մէջ տեղի կ՛ունենան ռուս թրքական պատերազմներ։ Միաժամանակ հայկական գաղութներուն մէջ Հայաստանի անկախութեան գաղափարներ եւ ծրագրեր կը մշակուին ու աշխատանքներ կը տարուին այս ուղղութեամբ․ ինչպէս օրինակ՝ [[Հնդկաստան]] ([[Մատրասի Խմբակ|Մատրասի խմբակ)]], [[Մոսկուա]] (Առջ․ [[Յովսէփ Արղութեան]], [[Յովհաննէս Լազարեան|Յովհաննէս Լազարեան)]]։
[[Պատկեր:Vorogayt Parats.jpg|մինի|«Որոգայթ Փառաց», հայ իրաւունքի սահմանադրութեան առաջին տպագիր նախագիծը, հայ իրականութեան մէջ, Մատրաս 1773 թ., հեղ․՝ [[Շահամիր Շահամիրեան]]]]
Այս պատերազմները կը վերջանան Ռուսիոյ յաղթանակով եւ [[Քիւչուկ Քայնարճըի դաշինք]]ով։ Ռուսիա Կովկասի քրիստոնեայ ժաղովուրդներուն հովանաւորողը կը դառնայ։

'''''Մատրասի խմբակ․''' [[Հնդկաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի Մատրաս քաղաքին մէջ կը կազմուի հայկական գրական-քաղաքական [[Մատրասի Խմբակ]] կազմակերպութիւնը, որուն գլխաւոր անդամներն են՝ [[Յովսէփ Էմին]], Մովսէս Բաղրամեան, [[Շահամիր Շահամիրեան|Շահամիր Շահամիրեան։]] Այս կազմակերպութիւնը հայերուն կոչ կ՛ուղղէ պայքարիլ Հայաստանի ազատագրութեան համար եւ վերակերտել անկախ հայրենիքը։''

«'''''Ազդարար»․''' [[1794 թուական|1794]]-[[1796 թուական|1796]] թուականներուն Մատրաս քաղաքին մէջ լոյս կը տեսնէ «&lt;nowiki/&gt;[[Ազդարար]]&lt;nowiki/&gt;» ամսաթերթը։ Անոր էջերէն ազատօրէն կ՛արտայայտուին Հայաստանի ազատագրութեան գործիչներուն միտքերն ու կարծիքները։ Հրատարակիչն է [[Յարութիւն Շմաւոնեան|Յարութիւն քահանայ Շմաւոնեան]]։ Ամսաթերթը կը տարածուէր Մատրասի, [[Կալկաթա]]յի, [[Պոլիս|Կոստանտնուպոլսոյ]], Պարսկաստանի հայկական գաղութներուն մէջ, ինչպէս նաեւ Արեւելեան Հայաստանի եւ Եւրոպայի հայկական շրջանակներուն մէջ։''
=== 19-րդ դար ===
[[Պատկեր:Amaras-vank.jpg|մինի|Արցախի [[Ամարասի վանք|Ամարաս վանքը]], կառուցուած 4-րդ դարուն։]]

==== Ռուս պարսկական պատերազմներ եւ Արեւելեան Հայաստանի միացումը Ռուսիոյ ====
19-րդ դարասկիզբին ռուս-պարսկական պատերազմները կ՛աւարտին Ռուսիոյ յաղթանակով։ Հայ կամաւորներ կը կռուին ռուսական բանակին հետ։ Կռիւները տեղի կ՛ունենան հայկական հողերուն վրայ։

===== Կիւլիստանի դաշնագիր =====
[[1813 թուական|1813]] Ռուսիոյ եւ Պարսկաստանի միջեւ Կիւլիստանի բերդին մէջ կը կնքուի [[Կիւլիստանի դաշնագիր|հաշտութեան դաշնագիր]]&lt;nowiki/&gt;ը, որով [[Արցախի Հանրապետութիւն|Ղարաբաղ]]&lt;nowiki/&gt;ը եւ [[Գանձակ]]&lt;nowiki/&gt;ը Ռուսիոյ տիրապետութեան կ՛անցնին։

===== Թիւրքմէնչայի դաշնագիր =====
[[Պատկեր:Armenian Cathedral of Kars.png|մինի|Նկար՝ 19-րդ դարասկիզբին․ Կարսի Սրբոց Առաքելոց եկեղեցին, կառուցուած՝ 10-րդ դարուն]]
[[1828 թուական|1828]] [[Թիւրքմենչայի պայմանագիր|Թիւրքմէնչայի դաշնագրով]] Արեւելեան Հայաստանը՝ Երեւանի, [[Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն|Նախիջեւան]]&lt;nowiki/&gt;ի, Ղարաբաղի եւ Գանձակի 4 խանութիւնները, վերջնականապէս [[Ռուսական Կայսրութիւն|Ռուսիոյ]] կը միացուին եւ [[1830 թուական|1830-]]&lt;nowiki/&gt;ին կը կազմեն «Հայկական Նահանգը» կամ՝« Հայկական Մարզ»։ Պարսկաստանի հազարաւոր հայերուն կ՛արտօնուի Հայաստան վերադառնալ, տեղափոխուիլ։

==== Արեւելեան Հայաստանը ռուսական գերիշխանութեան տակ ====
Ռուսերուն ներկայութիւնը հայ ժողովուրդը կ՛ոգեւորէ եւ անոր մօտ կ՛առաջացնէ ինքնավարութեան եւ կամ ազգային անկախութեան հեռանկարը։   [[Պատկեր:Armenian Oblast, 1828-1840.png|մինի|220x220փքս|«Հայկական Մարզ»ը]]
Ռուսիոյ Կովկաս ներկայութիւնը կը նպաստէ հայութեան կեանքի ապահովութեան եւ հոգեբանութեան վրայ։ Գիւղատնտեսութիւնը կը զարգանայ հայ գիւղացիին հասոյթ ապահովելով, շնորհիւ շրջանը բերուած գիւղատնտեսական արտադրութեան արդիական միջոցներուն։

Հայերը ռուսական բանակին կը զինուորագրուին եւ կամ կամաւորական գունդեր կը կազմեն եւ ռուսերուն կողքին կը կռուին։ Սակայն, երկար չի տեւեր այս «մեղրալուսինը»։

===== «Պոլոժենիա» եւ ռուսացման քաղաքականութիւն =====
[[1836 թուական|1836]]-ին ցարական կառավարութիւնը կը հռչակէ «Պոլոժենիա» կանոնագրութիւնը, ըստ որուն Ռուսիան որոշիչ դեր կ՛ունենայ Հայոց եկեղեցւոյ որոշումներուն մէջ, հետեւաբար Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին ընտրութեան։ Նաեւ կը սահմանափակէ հայկական վարժարաններուն դերը․ անոնք կրնան գոյութիւն ունենալ միմիայն եկեղեցւոյ հովանաւորութեան տակ։

[[1840 թուական|1840]]-ին «Հայկական Մարզ» անուանումը կը ջնջուի։ [[1849 թուական|1849]]-ին Երեւանը եւ շրջակայքը Ռուսիոյ մէկ պարզ նահանգը կը դառնան։ Իսկ մնացեալ հայկական շրջանները մաս կը կազմեն նորաստեղծ Էլիզաւէտպոլ նահանգին։
==== Պատերազմներ Օսմանեան եւ Ռուսական կայսրութեանց միջեւ ====
Ռուսերը օսմանցիներուն դէմ երկու ճակատներու վրայ կը կռուին՝ Պալքաններ եւ Կովկաս։ [[1829 թուական|1829]] թուականին, ռուսական բանակը կը գրաւէ Ախալքալաքը եւ հայկական [[Ջաւախք]]&lt;nowiki/&gt;ը եւ կը մտնէ [[Արեւմտեան Հայաստան]]․ կը գրաւէ Կարսն ու կը հասնի [[Կարին]] (Էրզրում)։ [[Ատրիանուպոլիս (Էտիրնէ)|Ատրիանուպոլսոյ (Էտիրնէ)]] հաշտութեան դաշնագրով, ռուսերը կը քաշուին [[Կարին]]&lt;nowiki/&gt;էն եւ [[Կարս]]&lt;nowiki/&gt;էն, սակայն կը պահեն Ջաւախքը։ Բնակչութեան տեղափոխում տեղի կ՛ունենայ․ թուրքերը Ջաւախքէն Օսմանեան կողմը կ՛անցնին, իսկ հազարաւոր հայեր՝ Ջաւախք կը տեղափոխուին։

==== Բարենորոգումներ ====
Եւրոպական երկիրները Օսմանեան կայսրութեան մէջ իրենց տնտեսական շահերը պահպանելու համար, սուլթանին կը պարտադրեն բարենորոգումներ (թանզիմաթ) կատարել, որպէսզի կարգաւորուի եւ պահպանուի կայսրութեան ներքին կեանքը։ [[1839 թուական|1839]] եւ [[1856 թուական|1856]] թուականներուն յաջորդաբար Հաթթը Շերիֆը եւ Հաթթը Հիւմայունը կը հռչակուին, որոնք կայսրութեան տարածքին մէջ բնակող հպատակներուն ազատութիւն եւ իրաւունքներու հաւասարութիւն կը խոստանային։
[[Պատկեր:Cover of the Armenian National Constitution (Ottoman Empire).jpg|ձախից|մինի|222x222փքս|Հայոց Ազգային Սահմանադրութիւն (կողքը)]]

==== Զարթօնք ====
[[Պատկեր:Raffi signature.jpg|մինի|263x263փքս|[[Րաֆֆի]]․ Զարթօնքի ամենակարեւոր դէմքերէն]]
Պատմական Հայաստանի հողերէն դուրս կազմուած գաղութները՝ Պարսկաստանի, [[Հնդկաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Վենետիկ]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Վիեննա]]&lt;nowiki/&gt;յի, [[Թիֆլիս]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Պոլիս|Պոլսոյ]], [[Մոսկուա]]&lt;nowiki/&gt;յի, իրենց վանք-դպրոցներով, վարժարաններով ու հրատարակութիւններով կը լուսաւորեն, կ՛արթնցնեն հայ երիտասարդն ու ժողովուրդը։

Օսմանեան կայսրութեան մէջ կարգ մը հայկական դպրոցներ հայ մտքի զարթօնքին մեծ դեր կ՛ունենան, ինչպէս օրինակ՝ [[Իզմիր]]&lt;nowiki/&gt;ի (Զմիւռնիոյ) Մեսրոպեան վարժարանը հիմնուած [[1775 թուական|1775]], Հռիփսիմեան Աղջկանց Դպրատունը, [[Պոլիս|Պոլսոյ]] մէջ [[1790 թուական|1790]]-ական թուականներէն հիմնուած թաղային դպրոցները եւ [[Սկիւտար]]&lt;nowiki/&gt;ի Ճեմարանը (հիմնուած [[1838 թուական|1838]]-ին)։

Իսկ հայ ժողովուրդի բնօրրան Արեւմտահայաստանի մէջ [[1858 թուական|1858]]-էն ետք կը հիմնուին արդիական կրթական հաստատութիւններ, ինչպէս՝ [[Մկրտիչ Խրիմեան|Խրիմեան Հայրիկ]]&lt;nowiki/&gt;էն հիմնուած [[Վարագայ Ժառանգաւորաց վարժարան]]&lt;nowiki/&gt;ը ([[1858 թուական|1858]]) , [[1863 թուական|1863]]-ին [[Մշոյ Սուրբ Կարապետի Ժառանգաւորաց ուսումնարան]]&lt;nowiki/&gt;ը։

Հայ գրական լեզուն՝ գրաբարը, տեղի կու տայ խօսակցական լեզուին։ Առաջին [[Խաչատուր Աբովեան]]&lt;nowiki/&gt;ն է որ իր գրութիւններուն մէջ կը գործածէ պարզ ժողովուրդին կողմէ գործածուած հայերէնը։

Արեւմտահայ մտաւորականներու ջանքերով, [[1863 թուական|1863]]-ին Սուլթանը կը վաւերացնէ [[Ազգային Սահմանադրութիւն|Հայոց Ազգային Սահմանադրութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը։&lt;gallery widths=&quot;150&quot;&gt;
Պատկեր:San Lazzaro degli Armeni, Venice aerial photo 2013.jpg|Վենետիկ․ [[Սուրբ Ղազար կղզի|Սուրբ Ղազար]] վանքը, համանուն կղզիին վրայ
Պատկեր:Wien - Mechitharistenkirche (1).JPG|[[Վիեննայի Մխիթարեանները|Վիեննայի Մխիթարեաններու վանքը]]․ նկար՝ մուտքը
Պատկեր:Ներսիսյան դպրոց.jpg|Թիֆլիսի [[Ներսիսեան Դպրոց (Թիֆլիս)|Ներսիսեան Ճեմարանը]]
Պատկեր:Lazarev Institute 1838.jpg|Մոսկուայի [[Լազարեան Ճեմարան (Մոսկուա)|Լազարեան Ճեմարանը]]
Պատկեր:Էջմիածնի մայր տաճար, ArmAg 11 121 (2).jpg|[[Գէորգեան Հոգեւոր Ճեմարան|Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանը]]
Պատկեր:Abovianportrait.jpg|Խաչատուր Աբովեան
&lt;/gallery&gt;

==== Հայկական Հարցը միջազգային սեղանին վրայ ====
Ռուսերը կը շարունակեն աստիճանաբար իրենց յառաջխաղացքը դէպի հարաւ՝ հարաւ-արեւմուտք ([[Պալքանեան թերակղզի]]) եւ հարաւ-արեւելք (հարաւային Կովկաս): Իրենց զօրքին մէկ մասը, հրամանատարութեամբ հայազգի զօրավարներ [[Լորիս Մելիքով]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Ղուկասով]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ Լազարեւի կը գրաւէ Կարսը եւ Կարինը (Էրզրում): Այս պատերազմներէն ետք, [[1878 թուական|1878]] Փետրուարին [[Սան Սթեֆանոյի Պայմանագիր|Սան Ստեֆանոյի]] մէջ՝ [[Պոլիս|Պոլսոյ]] հիւսիս արեւմտեան արուարձան, կը կնքուի զինադադարի պայմանագիրը:

===== Սան Ստեֆանոյի պայմանագիր =====
[[Պատկեր:Berliner kongress.jpg|մինի|Պերլինի վեհաժողովի մասնակից պետութիւններուն ներկայացուցիչները]]
Պայմանագրին 16-րդ յօդուածը (պարբերութիւնը) կ’ըսէ թէ․- «Սուլթանը կը խոստանայ պահպանել հայերու ապահովութիւնը չերքէզներու եւ քիւրտերու յարձակումներուն դէմ եւ անմիջապէս բարենորոգումներ կատարել հայկական նահանգերէն ներս»։ Նաեւ, զօրավար Լորիս Մելիքով իր զօրքով պիտի մնայ Կարին եւ Արեւմտեան Հայաստանի արեւելեան մասի կարգ մը հողեր կը միանան Ռուսիոյ: Առաջին անգամն է որ նորագոյն պատմութեան միջազգային թուղթերու մէջ հայկական հարցը կը նշուի «Հայաստան» եւ «հայեր» անուններով։

===== Պերլինի վեհաժողով =====
Սակայն Եւրոպայի «Մեծ ուժերը»՝ [[Անգլիա]] եւ Աւստրօ-Հունգարիա, մտահոգ Ռուսիոյ դէպի հարաւ յառաջխաղացքէն, [[Պերլինի Վեհաժողով|Պերլին]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ, 1 Յունիսին, [[1878 թուական|1878]]-ի Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի վերատեսման ժողովի կը հրաւիրեն։ Այս ժողովին, [[Հայկական Հարց]]&lt;nowiki/&gt;ը երկրորդական կը համարուի եւ 61-րդ յօդուածին մէջ «Հայաստան» բառը կը փոխարինուի «Հայկական մարզեր» եւ «Հայաբնակ վայրեր» բառակապակցութիւններով։ Այս ժողովին հայկական պատուիրակութիւնը կը գլխաւորէ [[Մկրտիչ Խրիմեան|Խրիմեան Հայրիկ]]։

=== Ազատագրական Պայքար ===
[[Պատկեր:Armenian Fedayees 1890-1896.jpg|մինի|1896- Հայ ֆետայիներու խումբ (ՀՅԴ)]]
Եւրոպական պետութիւնները մերթ ընդ մերթ «յիշեցնող գրութիւն»ներ կը ներկայացնեն Սուլթանին, յիշեցնելու համար '''չեղած''' հայկական բարենորոգումները․ սակայն ապարդիւն։ 19-րդ դարու կէսերէն ետք հայկական հարցին կապակցութեամբ կ՛առաջանան հայկական կազմակերպութիւններ, մտաւորական եւ զինեալ խմբակներ, որոնք կը զարգանան եւ կը կազմեն կուսակցութիւններ։ Սուլթանը կը շարունակէ իր հայկական հողերը հայերէ պարպելէ քաղաքականութիւնը` կը սաստկացնէ հալածանքները, ծանր տուրքեր կը դնէ։ Հայութիւնը կը սկսի ինքնավարութիւն, ազատութիւն պահանջել, ինքնապաշտպանութեան զինական (ֆետայական) խումբեր կը ստեղծուին․ անոնց նշանաբանն է՝ «Ազատութիւն կամ Մահ»։ [[1862 թուական|1862]] եւ [[1878 թուական|1878]] [[Զէյթուն]]ի մէջ ինքնապաշտպանական կռիւներ կը պայթին․ իբրեւ հակազդեցութիւն Սուլթանը քաղաքին մուտքին թրքական զօրանոց կը հաստատէ։

[[Մկրտիչ Խրիմեան|Խրիմեան Հայրիկ]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Ներսէս Վարժապետեան]]&lt;nowiki/&gt;ի քաջալերանքով [[Արեւմտեան Հայաստան|Արեւմտահայաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի, Արեւելահայաստանի եւ Ռուսիոյ կայսրութեան տարածքին մէջ՝ «Դէպի Երկիր» նշանաբանով, կը ստեղծուին կրթադաստիարակչական խմբակներ, միութիւններ, ընկերութիւններ եւ կազմակերպութիւններ՝ նաեւ յեղափոխական գաղափարներով (կը զուգադիպին Զարթօնքի շրջանին)։ Անոնք առաջին հերթին կրթադաստիարակչական եւ հայ մտքի լուսաւորութեան տարածման նպատակը կ՛ունենան եւ ընդհանրապէս գաղտնի կը գործեն։

[[Պատկեր:Mshak Logo.svg|մինի]]

* Պոլիս․ [[Ազգանուէր Հայուհեաց Ընկերութիւն]] ([[1879 թուական|1879]]), Դպրոցասէր Տիկնաց Ընկերութիւն (1879), Արարատեան Ընկերութիւն Հայոց ([[1880 թուական|1880]]), Միացեալ Ընկերութիւն (Դպրասիրաց Արեւելեան Ընկերութեան եւ Կիլիկեան Ընկերութեան ([[1880 թուական|1880]]) միաձուլման արդիւնք)։
* Վասպուրական․ [[Միութիւն ի Փրկութիւն]] ([[1872 թուական|1872]]), [[Սեւ Խաչ]] ([[1878 թուական|1878]]), [[Յառաջդիմական Միութիւն]], [[Քաղաքական Ակումբ]], [[Զինակիր Ընկերութիւն]] (1878-[[1882 թուական|1882]])։                                     
* Տարօն․ [[Վասպուրական]]&lt;nowiki/&gt;ին նման [[Տարօն]]&lt;nowiki/&gt;ը յեղափոխական կեդրոններէն մէկը կ՛ըլլայ գլխաւորաբար իր [[Մուշ|Մշոյ]] [[Ազգային Կեդրոնական Վարժարան (Մուշ)|Ազգային Կեդրոնական վարժարան]]&lt;nowiki/&gt;ով ([[1878 թուական|1878]])։                                      
* Կարին (Էրզրում)․ Թատերական եւ Վանդանանք ընկերութիւնները (1878)։ [[Պաշտպան հայրենեաց]] ([[1881 թուական|1881]] Մայիս)* (կամ՝ Գաղտնի Ընկերութիւն Բարձր Հայոց) յեղափոխական ընկերութիւնը։                                      
[[Պատկեր:Van 1915.png|մինի|Ձախէն աջ` Յարութիւն, [[Արամ Մանուկեան]], [[Վանայ Իշխան|Իշխան]] եւ Սողօ]]'''''Պաշտպան հայրենեաց'''․ ընկերութիւնը կը գործէ խիստ գաղտնի, սակայն անդամները կը մատնուին ու կը ձերբակալուին։ Անոնց բանտարկութեան եւ դատավարման արձագանգը Եւրոպայի մէջ մեծ ծաւալ կ՛առնէ, իսկ Օսմանեան Կայսրութեան մէջ հայերու առաջին քաղաքական դատավարութիւնն է։''

Իսկ Արեւելահայաստանի եւ ընդհանրապէս ռուսական կայսրութեան տարածքին մէջ կը ստեղծուին հետեւալ խմբակները․ Բարենպատակ Ընկերութիւն ([[1869 թուական|1869]]-[[Գիւմրի|Կիւմրի]] կամ Ալեքսանտրապոլ), Հայրենեաց Սիրոյ Գրասենեակ ([[1874 թուական|1874]]-Մեծ Ղարաքիլիսէ), Ուժ կազմակերպութիւն ([[1880 թուական|1880]]-[[Շուշի]]), [[Մշակ (թերթ)|«Մշակ» թերթի]] հոսանքը ([[1872 թուական|1872]]-[[Թիֆլիս]])։ Հայ մտաւորականներ կը կազմեն հայկական խմբակցութիւն մը, որ թերթեր կը հրատարակէ («Մունետիկ» եւ «Հայրենասէր Ձայներ») թռուցիկներ կը ցրուէ։ [[1887 թուական|1887]]-ին [[Քրիստափոր Միքայէլեան]] եւ [[Ստեփան Զօրեան (քաղաքական գործիչ)|Ստեփան Զորեան]] (Ռոստոմ) կը փորձեն հիմնել գաղտնի տպարան մը, որպէսզի յեղափոխական միտքեր տարածեն, սակայն չեն յաջողիր եւ [[1889 թուական|1889-]]&lt;nowiki/&gt;ին կը կազմեն Երիտասարդ Հայաստանը (Դրօշակ յեղափոխական խմբակ)։ [[1882 թուական|1882]] [[Ներսէս Աբէլեան]] կը հիմնէ Հայրենասէրներու Միութիւնը։

Հայ ժողովուրդը, գլխաւորութեամբ անհատ մտաւորականներու կը կազմակերպուի։ Քաղաքական խմբաւորումներուն հետեւանքն է կուսակցութիւններու հիմնումը։ Յաջորդաբար կը հիմնուին․ [[Արմենական Կուսակցութիւն|Արմենական կուսակցութիւնը]] ([[«Արմէնիա» թերթ (1885)|«Արմէնիա» թերթը (1885)]] նախակարապետը կը հանդիսանայ), [[Հնչակեան կուսակցութիւն]]ը՝ [[«Հնչակ» թերթ|«Հնչակ» պաշտօնաթերթով]], [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը (Հ․Յ․Դ․)՝ [[Դրօշակ (թերթ)|«Դրօշակ» պաշտօնաթերթով]]։ Իսկ աւելի ետք՝ [[Ռամկավար Ազատական Կուսակցութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը (Ռ․Ա․Կ․)՝ Հայ Ժողովրդական Կուսակցութիւնը անոր նախակարապետն է։

Արմենական, Հնչակեան եւ Հ․Յ․Դ․ կուսակցութիւնները իրենց ստեղծման հետ զուգահեռ, ֆետայական խումբեր կը կազմեն եւ ինքնապաշտպանական ազատագրական զինեալ պայքար կը տանին։ Ֆետայական պայքարը հայուն կեանքին մէջ խոր արմատներ ձգած, գրականութիւն ներշնչած եւ օրինակ դարձած է ապագային սերունդներուն, ինչպէս օրինակ՝ [[Արցախեան Ազատամարտ|Արցախի Ազատագրական Պայքար]]&lt;nowiki/&gt;ը։

Սուլթանի կառավարութեան կողմէն շարունակուող կոտորածներուն, ջարդերուն եւ եւրոպական պետութիւններուն անտարբերութեան եւ բարենորոգումներու ծրագիրներու չգործադրման դէմ, հայ կուսակցութիւնները կը հակազդեն խաղաղ ցոյցերով՝ Պոլսոյ [[Գում Գաբուի Ցոյցը|Գում Գափուի Մայր եկեղեցուոյ մէջ ցոյց]] ([[1890 թուական|1890]] Յուլիս 15), [[Պապը Ալիի ցոյցը|Պապը Ալիի ցոյց]] ([[1895 թուական|1895]]), իսկ հայկական կարգ մը շրջաններու մէջ ինքնապաշտպանական կռիւներ (քրտական հրոսախումբերու եւ թրքական Համիտէի զօրքերու դէմ) կը պայթին՝ [[Սասուն]] ([[1894 թուական|1894]]), [[Վան]]՝ (1894-[[1896 թուական|96]]), [[Զէյթունի Ապստամբութիւն (1895)|Զէյթուն]] ([[1895 թուական|1895]]), ինչպէս նաեւ բողոքի եւ ֆետայական վրէժխնդրական արարքներ՝ [[Պանք Օթոմանի Գրաւում|Պանք Օթթոմանի]] գրաւում (26 Օգոստոս [[1896 թուական|1896]]), [[Խանասորի Արշաւանք|Խանասորի արշաւանք]] ([[1897 թուական|1897]]) եւ [[Սուլթան Համիտի Մահափորձ|սուլթանի անյաջող մահափորձ]]&lt;nowiki/&gt;ը։
[[Պատկեր:Logo du journal Pro Armenia.jpg|մինի|Pro Armenia- Հայաստանի ի նպաստ [[Փրօ Արմէնիա (թերթ)|Փրօ Արմէնիա]] թերթին (1900-1914) առաջին թիւը. [[Փարիզ]], [[Ֆրանսա]]]]
'''''Մայիսեան Ծրագիր'''․ Սասնոյ կոտարածներէն (1894) ետք, Անգլիոյ վարչապետին եւ Ֆրանսայի դեսպանին նախաձեռնութեամբ սուլթանին հայկական վիլայէթներուն մէջ բարենորոգումներու ծրագիր մը կը ներկայացուի՝ [[1895 թուական|1895]] Մայիսին, սակայն երբեք չ'իրագործուիր։''

'''''Եւրոպայի հայասէրներ'''․ Հայկական ջարդերուն հանդէպ եւրոպական երկիրներուն ցուցաբերած անտարբերութեան առընթեր, կը գտնուին եւրոպացիներ եւ եւրոպական կազմակերպութիւններ, որոնք կը հակազդեն, ձայն կը բարձրացնեն հայկական ջարդերուն դէմ՝ հրատարակութիւններով, հրապարակախօսութիւններով։''

Սասունի կոտորածէն ետք, [[1895 թուական|1895]] Սեպտեմբերէն ջարդերը [[Տրապիզոն]], [[Բաբերդ]], [[Կարին|Էրզրում]], [[Երզնկա]], [[Պիթլիս]], [[Տիարպեքիրի Ջարդեր (1895)|Տիարպէքիր]], [[Խարբերդ]], [[Սվազ]], [[Մարաշ]], [[Ուրֆա]] եւ Այնթապ կը տարածուին։ Մօտաւորապէս 300․000 հայեր կը կը կոտորուին, 100.000 բռնի կը տեղափոխուին, կ՛աւերուին 2․500 հայկական գիւղեր, իսկ 100.000 հայեր Պատմական Հայաստանէն կ՛արտագաղթեն։

=== Նորագոյն շրջան ===
[[Պատկեր:The City of Adana.svg|մինի|Ատանա․ 1909 կրակի տրուած հայկական թաղամասերը]]
Թուրք երիտասարդ մտաւորականներ, սուլթանի բռնատիրութենէն դժգոհ, 19-րդ դարավերջերուն «Երիտասարդ Օսմաններ» անունով կը կազմակերպուին սուլթանէն պահանջելով բարենորոգումներ եւ սահմանադրական կարգերու հաստատում։ Շուտով կը լուծուին, սակայն անոնց գաղափարախօսութիւնը կը տարածուի ու խմբակներ կը ստեղծուին։ Անոնք հետզհետէ կը միանան եւ «Երիտասարդ Թուրքեր» (կամ «Երիտ-թուրքեր») շարժումը կ՛առաջանայ ու կը հիմնուի [[Միութիւն Եւ Յառաջադիմութիւն|Իթթիհատ վէ Թերաքքի (Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն)]] կուսակցութիւնը։ Կուսակցութեան կեդրոնը նախ [[Սելանիկ]]ը կը դառնայ ու ապա՝ [[Պոլիս]]ը։

Հայութիւնը, ինչպէս նաեւ մնացեալ քրիստոնեայ եւ կամ ոչ թուրք ժողովուրդները հաւատալով անոնց գաղափարախօսութեան՝ հաւասարութիւն եւ գործակցութիւն, խանդավառութեամբ կ՛ընդունին յեղաշրջումը ([[1908 թուական|1908]], Յուլիս 10)։ Սակայն հետզհետէ [[փան-թուրքիզմ]]ի ազգայնամոլ քաղաքականութիւնը կը յայտնաբերուի։

==== Ատանայի եւ Կիլիկիոյ ջարդերը ====
[[Ատանայի Կոտորած|1909 Ապրիլին Ատանայի]] հայկական թաղերուն մէջ յարձակումներ, կոտորածներ կը սկսին, որոնք կայծակի արագութեամբ [[Կիլիկիա|Կիլիկիոյ]] հայաշատ շրջանները կը տարածուին եւ մինչեւ [[Մարաշ]] եւ [[Քեսապ]] կը հասնին։ Ամիս մը ետք, զոհուած հայերուն թիւը 30 000 է։ Կիլիկիան տնտեսապէս կ՛աւերուի։ Որոշ տեղեր հայերը ինքնապաշտպանութեան կը դիմեն եւ աւելի քիչ զոհեր կու տան՝ [[Հաճըն]], [[Զէյթուն]], [[Տէօրթ Եօլ]]։

==== Օսմանեան խորհրդարանի հայ երեսփոխաները ====
[[Պատկեր:Мкртич Хримян.jpg|մինի|266x266փքս|Խրիմեան Հայրիկ կը մերժէ յանձնել Ս․ Էջմիածնի գանձերը․ գործ՝ Վարդգէս Սուրենեանց]]1908 Յուլիս 10-ի յեղաշրջումէն քանի մը ամիս ետք կը յաջորդեն Դեկտեմբերի ընտրութիւնները։ Օսմանեան խորհրդարանին մէջ առաջին անգամ ըլլալով կ՛ընտրուին 10 հայ երեփոխաներ (երեք գլխաւոր կուսակցութիւններու համագործակցութեամբ), հակառակ թրքական մարմիններու ջանքերուն, որպէսզի հայկական նահանգներուն մէջ հայ երեսփոխայ չընտրուի։ Հետագային` [[1912 թուական|1912]] ընտրութիւններուն օսմանեան խորհրդարանի հայ պատգամաւորներուն թիւը 18-ի կը հասնի, այսպէս․ 2 [[Պոլիս|Պոլսէն]]` Պետրոս Հալաճեան եւ [[Գրիգոր Զօհրապ|Գրիգոր Զոհրապ]] (չէզոք), 3 [[Կարին]]էն` [[Արմէն Գարօ|Գարեգին Փաստրմաճեան (Արմէն Գարօ]]), Յովսէփ Մատաթեան եւ Վազգէն Սերանկիւլեան, 3 [[Իզմիր]]է&lt;nowiki/&gt;ն` Ստեփան Սպարթալեան, Օննիկ Իհսեան եւ Վահան Պարտիզպանեան, 3 [[Սեբաստիա]]յէն` Տիգրան Պարսամեան եւ բժիշկներ [[Նազարէթ Տաղաւարեան|Նազարեթ Տաղաւարեան]] ու Փաշայեան, 1 Մարզվանէն` Կարապետ Թամայեան, 1 Ռոտոսթոյէն` [[Յակոբ Պապիկեան]]ը, 1 [[Ատրիանապոլիս|Էտիրնէէն]]` Յակոբ Պոյաճեան, 2 [[Սիս|Քոզանէն]]` Մատթէոս Նալբանդեան եւ [[Համբարձում Պօյաճեան|Համբարձում Պոյաճեան]], 1 [[Մուշ]]էն` [[Գեղամ Տէր Կարապետեան|Գեղամ Տեր-Կարապետեանը]], 1 [[Վան]]էն` [[Վահան Փափազեան]] (Կոմս):
==== Հայերուն վիճակը Անդրկովկասի մէջ ====
Անդրկովկասին մէջ, [[1870 թուական|1870]] - [[1890 թուական|1890]]-ական թուականներուն Ռուսիան կասկածամտութեամբ կը հետեւի արեւմտահայաստանի ազատագրման համար հայ քաղաքական խմբակցութիւններուն, կուսակցութիւններուն կազմութեան։ Կը հալածէ, կը բանտարկէ ու կ՛աքսորէ Դաշնակցական եւ Հնչակեան կուսակցականներ։ Նաեւ հակահայ քաղաքականութիւն կը վարէ․ 20-րդ դարու սեմին 400 հայկական դպրոցներ փակել կու տայ, ինչպէս նաեւ՝ թերթեր, գրադարաններ, եւայլն։ [[1903 թուական|1903]] Յունիս 12-ին Նիկոլայ Բ․ ցարը հայկական եկեղեցւոյ կալուածներուն եւ գոյքերուն բռնագրաւումը կը հրամայէ, այսինքն՝ հայութեան ինչքը։ Հայ ժողովուրդին ազգային հարստութիւնը պաշտպանելու համար, «Հայկական ինքնապաշտպանութեան կեդրոնական կոմիտէ»ն կը կազմուի։ Հայութիւնը արագօրէն կը կազմակերպուի ու բողոքի ցոյցեր տեղի կ՛ունենան ([[Երեւան]], [[Իգտիր]], [[Աշտարակ]], [[Թիֆլիս]], [[Պաքու]] եւ [[Կարս]]), որոնք սակայն ոստիկանութեան միջամտութեան պատճառով արիւնալի ընդհարումներու կը վերածուին։ Հ․Յ․Դ․ եւ Հնչակեանները հայ զոհերուն վրէժը լուծելու համար, կառավարական կարգ մը պաշտօնեաններ կ՛ահաբեկեն կամ մահափորձի կ՛ենթարկեն։ 83-ամեայ Կաթողիկոս՝ [[Մկրտիչ Խրիմեան|Խրիմեան Հայրիկ]], կը մերժէ յանձնել Սուրբ Էջմիածնի գանձերը։ Հայութեան միակամ դիմադրութենէն ետք, ռուս ցարը չեղեալ կը համարէ իր հրամանագիրը։ Փակուած հայկական կառոյցները կը վերաբացուին։

Հայութեան այս միահամուռ կեցուածքը կ՛անհանգստացնէ ցարը։ Անդրկովկասի թաթարները հայերուն դէմ կը լարէ։ [[1905 թուական|1905]] [[Փետրուար]]ին Պաքուի մէջ թաթարները զինուած, հայկական թաղերուն վրայ կը յարձակին․ կողոպուտ, կրակ, ջարդ։ նոյնը կը պատահի Երեւան, [[Նախիջեւան (քաղաք)|Նախիջեւան]], [[Գանձակ]]։ Դաշնակցութիւնը Պաքուի մէջ կը յաջողի կազմակերպուիլ ու ռուսական բանակին մէջ հայ զինծառայողներուն օգնութեամբ կը հակադարձէ։ Իսկ, [[1905 թուական|1905]] Մայիս 11-ին Թիֆլիսի մէջ [[Դրօ]]ն կ՛ահաբեկէ Նակաշիձէ կառավարիչը։[[Պատկեր:Map-of-Ottoman-Empire-1900.png|մինի|Քարտէս 1900․ Օսմանեան կայսրութեան նահանգները]][[1906 թուական|1906]] [[15 Օգոստոս|Օգոստոս 15]]-ին, Էջմիածնին մէջ կը սկսի ռուսահայութեան Սահմանադիր Ժողովը (կամ՝ Կեդրոնական Ժողով)։ Այս ժողովին, Խրիմեան Հայրիկ իր պատգամը կը փոխանցէ։ Օգոստոս 29-ին ոստիկանութիւնը ժողովը կը ցրուէ։ Կը յաջորդէ հալածանքներու սաստկացում։ [[1908 թուական|1908]] ցարական իշխանութեան դէմ աշխատած ըլլալու մեղադրանքով մօտ 2 000 հայեր կը ձերբակալուին։ Մեծամասնութիւնը ազատ կ՛արձակուի եւ բանտարկուած կը մնան 146 դաշնակցականներ, որոնց հրապարակային դատավարութիւնը տեղի կ՛ունենայ Փեթրոկրատի մէջ [[1912 թուական|1912]]-ին։ 52 հոգի երկարատեւ բանտարկութեամբ կը դատապարտուին։

==== Բարենորոգումներու հայկական պահանջը ====
[[1912 թուական|1912]]-[[1913 թուական|13]] Պալքանեան պատերազմէն Թուրքիան պարտուած դուրս կ՛ելլէ ու կը կորսնցնէ գրեթէ եւրոպական իր բոլոր հողերը։ Հետեւաբար իր բոլոր ուշադրութիւնը արեւելեան նահանգներուն վրայ կը կեդրոնացնէ ու օսմանացման (թրքացման) քաղաքականութիւն կը սկսի վարել։ Հայ ղեկավարութիւնը կը սկսի հետապնդել [[Պերլինի Վեհաժողով|Պերլինի պայմանագրի 61-րդ յօդուածին]] մէջ առաջադրուած բարենորոգումներուն հարցը։

Թիֆլիսի մէջ կը գումարուի խորհրդակցական ժողով, որուն աւարտին կ՛ընտրուի «&lt;nowiki/&gt;[[Ազգային Բիւրօ]]&lt;nowiki/&gt;»ն ձեւակերպելու համար հայ ժողովուրդին պահանջները։

Պոլսոյ մէջ, Ազգային Երեսփոխանական Ժողովը հայկական պահանջներու նախագիծ մը կը պատրաստէ։

Թիֆլիսի եւ Պոլսոյ երկու նախագիծերը կը հաշտեցուին եւ [[Լոնտոնի ժողով (1913)|Լոնտոնի ժողովին՝ 1913 Յուլիս 3]], հայկական հարցը վեց պետութիւններուն ժողովին (գլխաւորութեամբ [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]], Գերմանիոյ, [[Անգլիա|Անգլիոյ]] եւ [[Ֆրանսա]]յի) նիւթը կը դառնայ։ Գերմանիան կը մերժէ հարցը քննել։ ժողովէն ետք, Ռուսիոյ դեսպանը Բարենորոգումներու Ծրագիրը օսմանեան կառավարութեան կը ներկայացնէ։ Բանակցութիւնները կը շարունակուին եւ [[1914 թուական|1914]] Յունուար 26-ին կը ստորագրուի ռուս-թրքական համաձայնագիրը, որ հայկական բարենորոգումներուն կը վերաբերի, սակայն Թուրքիան [[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ|Ա․ Համաշխարհային պատերազմը]] իբրեւ պատրուակ կը բերէ եւ եւրոպացի նահանգապետները արեւմտեան Հայաստան չմտած, անոնց երկրէն կը հեռացնէ։ [[Պատկեր:Թալեաթ փաշայի 16.09.1915 հեռագիր.jpg|մինի]]
==== Ա․ Համաշխարհային Պատերազմ եւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը ====
''Տե՛ս [[Հայոց Ցեղասպանութիւն]]ը''

[[1914 թուական|1914]] Օգոստոս 2-ին Պոլսոյ մէջ պաշտօնապէս կը ստորագրուի [[Գերմանիա]]-[[Թուրքիա]] համաձայնութիւնը․ մէկ օր առաջ Գերմանիա պատերազմ յայտարարած է Ռուսիոյ դէմ։ [[Նոյեմբեր]] 4-ին Ռուսիան պատերազմ կը յայտարարէ Թուրքիոյ դէմ։ Օսմանեան կայսրութեան տարածքին կը ջնջուին եւրոպացիներուն առանձնաշնորհումները։

Օսմանեան կայսրութեան մէջ զօրաշարժ կը յայտարարուի, հայերը չեն բացառուիր՝ սակայն կը զինաթափուին ու կամ կը գնդահակարուին եւ կամ ալ տաժանակիր աշխատանքի կ՛ենթարկուին մինչեւ ոչնցացուին։ Պատերազմին պատրուակով, քաղաքացիներէն բռնութեամբ դրամ եւ պարէն կը պահանջուի, ինչպէս նաեւ ամեն տեսակի «զէնք»՝ որսի հրացան, դանակներ․․․։

[[Սարիղամիշ]]ի ռուս-թրքական ճակատումէն ետք (Դեկտեմբեր 1914), թրքական բանակը վերադարձի ճամբուն վրայ կը թալանէ եւ կը կոտորէ անզէն հայ բնակչութիւնը։ Թրքական բանակին պարտութիւնը կը վերագրուի հայերուն, որոնց «եղբայրները» միւս կողմն են՝ ռուսահայաստան։ Հայերը անվստահելի կը համարուին։

1914 Օգոստոսէն, Պոլսոյ մէջ [[Յատուկ Կազմակերպութիւնը (Թուրքիա)|Յատուկ Կազմակերպութիւնը]] (Թեշքիլաթը Մահսուսէ ''Teşkîlât-ı Mahsûsa'') բանտերէն ազատ կ՛արձակէ ոճրագործներ (Չեթէ) եւ զանոնք արեւելեան նահանգները եւ ուրիշ հայահոծ շրջաններ ([[Պոլիս]], [[Ռոտոսթօ]], [[Կիլիկիա]], [[Հալէպ]]) կը ղրկէ հայեր սպաննելու եւ նոյնիսկ գիւղեր բնաջնջելու՝ թրքական ոստիկանութեան հանդուրժողութեամբ։

1914 Նոյեմբեր 21-ին Օսմանեան Կայսրութեան տարածքին քրիստոնիայ թշնամիներուն դէմ «Սրբազան Պատերազմ» (ճիհատ) կը յայտարարուի։ [[1915 թուական|1915]] Փետրուարին հայերու բնաջնջման որոշումի պաշտօնական հրամանագրերը կը ղրկուին ըլլայ բերանացի ըլլայ ծածկագիր հեռագրերով․ տեղահանութենէն վերապրողներուն կեդրոնը [[Հալէպ]]ն է։ 1915 Սեպտեմբերին Պատմական Հայաստանը հայերէ գրեթէ պարպուած, վրայ կը հասնի ներքին գործոց նախարար [[Մեհմեթ Թալէաթ փաշա|Թալէաթի]] հրամանագիր-հեռագիրը, որով կը տեղեկացուի թէ կառավարութիւնը որոշած է ջնջել հայերու իրաւունքը ապրելու եւ աշխատելու օսմանեան կայսրութեան մէջ եւ կը հրահանգէ մանուկներուն անգամ չխնայել։ [[Պատկեր:AmbassadorMorgenthautelegram.jpg|ձախից|մինի|Օսմանեան կայսրութեան մօտ Ա․Մ․Ն․ Դեսպան [[Հենրի Մորկընթաու]]ի հայկական ջարդերուն մասին տեղեկագրութիւնը [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] Կառավարութեան։ Համատարած ջարդերը կը նկարագրէ իբրեւ՝ ''«Ցեղի մը բնաջնջման կազմակերպուած փորձ»'' ]][[1915 թուական|1915]] Ապրիլ 23-24ի ընթացքին [[Պոլիս|Պոլսոյ]] եւ [[Իզմիր]]ի հայ մտաւորականութիւնը կը ձերբակալուի («&lt;nowiki/&gt;[[Հայ մտաւորականներու տեղահանութիւն (Կարմիր Կիրակի)|Հայ մտաւորականներու տեղահանութիւն» եւ կամ «Կարմիր Կիրակի]]&lt;nowiki/&gt;»)․ 600 հայեր կը բանտարկուին եւ կամ օսմանեան տարածքին ներսերը կը քշուին ու չարչարանքներով կը սպաննուին։ Այս պատճառով հայ ժողովուրդը Ցեղասպանութեան յիշատակումի օրը ճշդած է [[Ապրիլ 24 (պատմութիւն)|Ապրիլ 24-ը]]։

''&lt;u&gt;Ցեղասպանութիւն&lt;/u&gt;․ Առաջին անգամ այս բառը կը գործածուի Ռաֆայէլ Լեմքինի կողմէ [[1944 թուական|1944]] թուականին հրատարակած իր մէկ ուսումնասիրութեան մէջ (Genocide յունարէն γένος (ցեղ) եւ լատիներէն cida (սպաննութիւն) բառերու միացում), եւ կը բացատրէ․- «Ցեղասպանութիւն ըսելով, ըսել կ՛ուզենք ազգի մը կամ ցեղային խմբաւորումի մը բնաջնջումը»։''

Որոշ վայրերու մէջ հայերը կը դիմադրեն՝ [[Զէյթունի Դիմադրութիւն (1914)|Զէյթուն]], [[Վանի Ինքնապաշտպանութիւն (1915)|Վան]], [[Տարօնի հերոսամարտեր|Տարօն]], [[Սասուն]], [[Շապին Գարահիսարի հերոսամարտ|Շապին Գարահիսար]], [[Մուսա Լերան Հերոսամարտ|Մուսա լեռ]], [[Ուրֆայի Հերոսամարտ|Ուրֆա]]։ Սակայն բացառելով Վանի յաջող ինքնապաշտպանութիւնը, մնացեալ շրջաններուն մէջ թուրքերը կը յաջողին տեղահանել եւ կամ տեղն ու տեղ կոտորել։ Պարպուած հայկական գիւղերն ու քաղաքները անմիջապէս կը բնակեցուին պալքաններէն փախստական թուրքերու եւ քիւրտերու կողմէն։ Հայութեան ինչքը կ՛անցնի անոնց եւ պետութեան ձեռքը։ Թուրքերը ամէն ճիգ կը թափեն հայկական հողերէն հայու հետքը ջնջելու համար։

Ռուս Նիկոլայ Բ․ ցարը, հայերուն հանդէպ իր քաղաքականութիւնը կը փոխէ․ ռուս բանակը Թուրքիոյ վրայ ապահով եւ անվտանգ շարժելու եւ հայկական բարձրաւանդակի լեռներէն անցնելու համար հայերուն պէտքութեան ունի։ Արեւելահայաստանի հայ ղեկավարութիւնը սկիզբին կասկածամիտ է ռուսերուն հանդէպ։ Ռուսական բանակին մէջ արդէն զինուորագրուած են շուրջ 150 000 հայեր։ Արեւմտահայաստանի հայութեան ահաւոր լուրերը կը հասնին։ Թիֆլիսի մէջ կովկասահայութեան ղեկավար Ազգային Բիւրոն յանձն կ՛առնէ եւ կ՛ընդառաջէ ցարական իշխանութեան առաջարկին․ կը կազմակերպուին 7 կամաւորական գունդեր՝ Հնչակեանները առանձին խումբ մը կը կազմեն․ 6-րդ գունդը։ Ամերիկայէն Հայաստան կը հասնին հարիւրաւոր կամաւորներ։     &lt;gallery widths=&quot;180&quot;&gt;
Պատկեր:Hushardzan April Tasněmēki-1.2.3 from book.jpg|Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու առաջին յուշարձանին լուսանկարը, հաստատուած 1919-ին [[Պոլիս|Պոլսոյ]] մէջ (Թաքսիմ հրապարակ), կազմաքանդուած՝ 1922-ին։
Պատկեր:Staff of armenian volunteers.png|Հայ կամաւորներ, 1914 - Խեչօ, [[Դրօ]], [[Արմէն Գարօ]]
Պատկեր:Pervaya Armyanskaya Drujina 2 battalion 1914.png|Հայ կամաւորական 2-րդ գունդը․ հրամանատարն է՝ [[Դրօ]]
Պատկեր:Pervaya Armyanskaya Drujina 4 battalion 1914.png|Հայ կամաւորական 4-րդ գունդը․ հրամանատարն է՝ [[Քեռի (ֆետայի)|Քեռի]]
Պատկեր:Pervaya Armyanskaya Drujina 3 battalion 1914.png|Հայ կամաւորական 3-րդ խումբը․ հրամանատարն է՝ [[Համազասպ Սրուանձտեան|Համազասպ]]
Պատկեր:Pervaya Armyanskaya Drujina 1 battalion 1914.png|Հայ կամաւորական 1-ին գունդը․ հրամանատարն է՝ [[Անդրանիկ Օզանեան|Անդրանիկ]]
Պատկեր:Hovsep Arghutyan 01.jpg|[[Յովսէփ Արղութեան (Իշխան)|Յովսէփ Արղութեան]]․ 7-րդ գունդի հրամանատար
Պատկեր:Commanders of Armenian volunteer units.png|Հայ կամաւորական գունդերու հրամանատարներ․ [[Քեռի (ֆետայի)|Քեռի]], [[Համազասպ Սրուանձտեան|Համազասպ]] եւ [[Խանասորի Վարդան|Վարդան]] (5-րդ գունդի)
Պատկեր:Aram Manukian.jpg|[[Արամ Մանուկեան]]․ [[Վանի հերոսամարտ|Վանի ինքնապաշտպանութեան]] ղեկավար, [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն|Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան]] Ներքին գործերու նախարար։
&lt;/gallery&gt;
[[Պատկեր:4 տղաները ՀՅԴ կազմակերպած «Նեմեսիս» գործողութեան մարտիկներ.jpg|մինի|ՀՅԴ կազմակերպած «Նեմեսիս» գործողութեան մարտիկներ]]
Հակառակ եղած ջանքերուն, հայկական ջարդերուն լուրերը Օսմանեան սահմաններէն դուրս կ՛ելլեն։ 1915 Մայիս 23, դաշնակից երեք մեծ ուժերը՝ Անգլիա, Ֆրանսա եւ Ռուսիա թրքական կառավարութեան ղրկած հեռագրով մը կը զգուշացնեն զայն․․․։ Սակայն, հայոց ցեղասպանութիւնը ծրագրող եւ ձեռնարկող ոճրագործները անոնց կողմէ երբեք պիտի չպատժուին (անոնք արդէն Թուրքիայէն դուրս փախած են)։ Անպատիժ մնացած ոճրագործները, մէկ առ մէկ կը սպաննուին «&lt;nowiki/&gt;[[Նեմեսիսի Գործողութիւն]]&lt;nowiki/&gt;» որոշումով։

===== Կամաւորական գունդերուն մուտքը Արեւմտահայաստան =====
1915 Մայիս ամսուն, չորս կամաւորական գունդեր Վանի պաշարուած հայութեան օգնութեան կը հասնին, ռուսական բանակը կը հետեւի անոնց։ Վանի ազատագրումէն ետք, անոնք Անդրանիկ զօրավարին հետ կ՛առաջանան դէպի [[Պիթլիս]], սակայն ռուսերը հայկական հողերէն ետ քաշուելու հրամանը կը ստանան։ Արդէն ուշ է, Պիթլիսի, [[Սասուն]]ի եւ [[Մուշ]]ի հայութիւնը կոտորուած է։

1915 Դեկտեմբերին ցարական կառավարութիւնը կը հրամայէ կամաւորական խումբերուն ցրւումը եւ [[1916 թուական|1916]] սկիզբին մինչեւ գարնան ռուսական բանակը կրկին կ՛ուղղուի հայաթափ Արեւմտահայաստանի շրջանները, ուր ցարական կառավարութեան հրամանով զինուորական իշխանութիւն պիտի ստեղծուի։

Ռուսական յեղափոխութենէն ետք, պոլշեւիկները կը յայտնաբերեն Դաշնակիցներու միջեւ [[Սայքս-Փիքոյի համաձայնագիր (1916)|Սայքս-Փիքօ]] գաղտնի պահուած համաձայնագիրը (1916 Փետրուար), որով Արեւմտահայաստանը կը բաժնուէր Ռուսիոյ եւ Ֆրանսայի միջեւ։[[Պատկեր:İkdam, 4 Kasım 1918.jpg|մինի|238x238փքս|''İkdam'' Օսմանեան թերթի առաջին էջը, 4-11-1918․ կը տեղեկացնէ թէ Ճեմալ, Թալէաթ եւ Էնվեր Փաշաները Թուրքիայէն փախած են։]]
===== Արեւմտահայաստանը զինադադարէն ետք =====
Արեւմտահայաստանի մէջ մնացած են քիչ թիւով հայեր։ Անոնց թիւին կ՛աւելնան Եղեռնէն փրկուած փոքրաթիւ հայեր, որոնք իրենց շրջանները կը վերադառնան ([[Կիլիկիա]]ն ներառեալ)։ Անոնք կ՛ապրին վախի եւ ստրուկի վիճակի մէջ․ շատեր կ՛իսլամանան, որպէսզի իրենց ընտանիքը փրկեն։

[[1918 թուական|1918]]-ին հայերը հաւատալով Դաշնակիցներուն եւ յատկապէս Ֆրանսայի տուած խոստումներուն, հայկական լեգէոններ կը կազմեն եւ կը կռուին ֆրասական բանակին կողքին․ Ֆրանսա Կիլիկիոյ հայութեան ինքնիշխանութիւն խոստացած էր։ Եւ սակայն, 1920-ին յանկարծակի՝ Կիլիկիայէն դուրս կու գայ։

==== Արեւելահայաստանը եւ ռուսական յեղափոխութիւնը ====
Ա․ Համաշխարհային Պատերազմի աւարտին, Ռուսիոյ տնտեսութեան նախապէս ծանր վիճակը ա՛լ աւելի կը վատթարանայ։ [[1917 թուական|1917]]-ի Մարտ ամսուն յեղափոխութիւնը կը յաջողի եւ կ՛ոգեւորէ Կովկասի ժողովուրդներուն ալ (կայսրութեան գլխաւոր քաղաքներուն մէջ ծայր առած ցոյցերուն եւ գործադուլներուն իբրեւ հետեւանք, Մայիս 15-ին ռուս Ցարը՝ Նիկոլայ Բ․ կը ստիպուի հրաժարիլ գահէն)։

===== Օզակոմ եւ Պոլշեւիկեան յեղափոխութիւն =====
Ռուս ժամանակաւոր կառավարութիւնը կը նշանակէ Կովկասեան վարչամեքենան՝ Օզակոմը։ Վերջինս, հայ կամաւորական եւ ֆետայական խումբերը կը զինաթափէ։ Սակայն, շնորհիւ հայ ղեկավարութեան (մասնաւորաբար [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|Հ․Յ․Դ․]]), վիճակը կը փոխուի եւ Ցեղասպանութենէն մեծ թիւով վերապրողներ Երկիր կը վերադառնան։ Սակայն մտահոգ եղելութիւններէն՝ 1917 Հոկտեմբերին Թիֆլիսի մէջ կը գումարուի [[Արեւելահայոց Համագումար (1917)|Արեւելահայոց Համագումարը]], որու աւարտին կ՛ընտրուի 15 անդամներէ բաղկացած [[Հայոց Ազգային Խորհուրդ (1917, Թիֆլիս)|Հայոց Ազգային Խորհուրդը]]՝ նախագահութեամբ [[Աւետիս Ահարոնեան]]ի։  [[Պատկեր:Armenian soldiers 1918.jpg|մինի|1918․ հայ կամաւորներու գունդ]]

1917, Նոյեմբեր 7-ին Ռուսիոյ տարածքին կը պայթի [[Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւնը Եւ Հայաստանը|պոլշեւիկեան յեղախոփութիւնը]] (հին տոմարով՝ 24-25 Հոկտեմբեր 1917), որ 1918 Յունուար 18-ին կը պարտադրէ իր վարչակարգը։ Այս յեղաշրջումներուն առընթեր, Կովկասեան ճակատներուն վրայ կը շարունակուի ռուս-թրքական պատերազմը։

===== Սէյմ =====
1917 Նոյեմբեր 24-ին [[Թիֆլիս]]ի մէջ կ՛առաջանայ Կովկասեան Կոմիսարիատը՝ Սոցեալ-դեմոկրատ Մենշեւիկ, [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|Հ․Յ․Դ․]], Մուսաւաթ եւ Կովկասեան ուրիշ կուսակցութիւններու մասնակցութեամբ։ Իսկ 1918 Փետրուար 10-ին Թիֆլիսի մէջ կը կազմուի Սէյմը․ Մարտ ամսուն կը հռչակուի Կովկասի անկախ հանրապետութիւնը (հայեր, ազերիներ, վրացիներ եւ Անդկովկասի ուրիշ ազգեր), սակայն ներքին տարակարծութիւնները եւ արտաքին միջամտումները ու ազգային քաղաքական շահերը անոր արագ լուծման պատճառ կ՛ըլլան։
====== Երզնկայի Զինադադարն ու Պրեսթ-Լիթովսկի հաշտութեան համաձայնագիրը ======
Մինչ Դեկտմեբեր 5-18, [[Երզնկայի Զինադադար (1917)|Երզնկայի Զինադադարի]] բանակցութիւնները` Կովկասեան Կոմիսարիատի պատուիրակութեան եւ Թուրքիոյ միջեւ կ՛առաջանան, ու Սէյմը Տրապիզոնի մէջ վերջնական համաձայնութեան համար կը պատրաստուի, անդին ռուսական զօրքերը կը հեռանան Կովկասեան ճակատէն եւ [[Վլատիմիր Լենին|Լենին]] Կեդրոնական Պետութիւններուն հետ Մարտ 3-ին, կը ստորագրէ [[Պրեսթ-Լիթովսքի հաշտութեան պայմանագիր|Պրեսթ-Լիթովսկի Պայմանագիրը]], որով պոլշեւիկեան Ռուսիան Թուրքիոյ կը յանձնէ [[Կարս]]ը, [[Արտահան]]ը եւ [[Պաթում]]ը։ Ռուսական զօրքերու հեռացումով, թուրքերը 1918-ի Փետրուարին կ՛անցնին յարձակման եւ օգտուելով Սէյմի մէջ ստեղծուած խառնակ վիճակէն, երկու ամսուան ընթացքին ետ կը գրաւեն [[Արեւմտեան Հայաստան]]ի տարածքները։  [[Պատկեր:May 28 1919 celebration Yerevan.jpg|մինի|1919, Մայիս 28․ Հայաստանի Անկախութեան Տօն, Երեւան]]
====== Պաթումի բանակցութիւններ ======
[[1918 թուական|1918]] Մայիս ամսուան ընթացքին, Պաթումի մէջ տեղի կ՛ունենան Կովկասեան Հանրապետութեան պատուիրակութեան եւ թուրքերու միջեւ հաշտութեան բանակցութիւնները։ Սակայն միաժամանակ, թրքական բանակը կը շարունակէ յարձակումները եւ յառաջխաղացքը դէպի Երեւանի նահանգը։ Թուրքերը Կովկասի պատուիրակութենէն կը պահանջեն Երեւանի նահանգէն հողամասեր։ Մայիս 26-ին Սէյմը կը լուծուի, հետեւաբար՝ Կովկասի Հանրապետութիւնն ալ եւ երեք ազգերը՝ հայեր, վրացիներ, ազերիներ, իրենց անջատ անկախութիւնը կը յայտարարեն։ Սակայն, իրարու միջեւ հողային հարցերը, կռիւներու կ՛առաջնորդեն։

==== Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն ====
Մօտաւորապէս ինը տարեր ետք, Պատմական Հայաստանի տարածքէն բաժին ինկած պզտիկ հողին վրայ, ջարդերէն եւ տեղահանութենէն յուսալքուած ժողովուրդով եւ տնտեսապէս քայքայուած՝ Հայաստանը կ՛անկախանայ։ Անկախութիւնը կը գոյատեւէ երկու տարի ծանր պայմաններու մէջ՝ բազմահազար գաղթականներ, պատերազմական վիճակ, սով ու համաճարակներ, քաղաքական ներքին ընդհարումներ։  [[Պատկեր:Panoramic view of Moudros, Lemnos Greece.jpg|մինի|Մուտրոսի համայնապատկեր․ [[Լիմնոս (կղզի)|Լիմնոս կղզի]], [[Յունաստան]] ]][[Հայ Ժողովուրդի Մայիսեան Հերոսամարտեր|Մայիս 24-28]], [[Սարդարապատ|Սարտարապատի]], [[Բաշ Ապարանի Ճակատամարտ|Բաշ-Ապարանի]] եւ [[Ղարաքիլիսա]]յի ճակատներուն վրայ հայութիւնը կը յաջողի ետ մղել թրքական բանակները։ [[Մայիս 28]]-ին կը հռչակուի [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն|Հայաստանի Անկախութիւնը]] եւ պաշտօնապէս կը յայտարարուի Ազգային Խորհուրդին կողմէ Մայիս 30-ին․ [[Յովհաննէս Քաջազնունի]]ն [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն|Հայաստանի Հանրապետութեան]] նախագահ կը նշանակուի։ Յունիս 4-ին Պաթումի մէջ կը կնքուի խաղաղութեան եւ բարեկամութեան դաշնագիրը, [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն|Հայաստանի Անկախ Հանրապետութեան]] եւ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան Կայսերական կառավարութեան]] միջեւ։ [[Հայաստանի դրօշ|Հայաստանի պետական դրօշը]]՝ եռագոյնը, կը վաւերացուի Երեւանի եւ Թիֆլիսի Ազգային Խորհուրդներու խառն նիստին՝ [[Երեւան]]ի մէջ։ [[1918]]-ի Օգոստոս 1-ին Հայաստանի Խորհուրդի պաշտօնական բացման օրը, եռագոյնը կը ծածանի խորհրդարանի շէնքին վրայ։
Արագ ժամանակամիջոցի մէջ կը ստեղծուին պետական եւ վարչական կառոյցներ՝ կառավարութիւն, խորհրդարան ([[1919 թուական|1919]]-ին կը կատարուին խորհրդարանի առաջին ազատ ընտրութիւնները)։ Կը մշակուին դիւանագիտական եւ առեւտրական յարաբերութիւններ․ Դաշնակից պետութիւնները կը ճանչնան Հայաստանի անկախութիւնը։ Հակառակ շրջանի անկայուն վիճակին, թափ կը տրուի վերաշինութեան։ Կը կանոնուորուի երկաթուղագիծի եւ ճամբաներու ցանցը։ Կը բացուի հայկական առաջին բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւնը՝ [[Գիւմրի|Ալեքսանտրուպոլի (Կիւմրի)]] պետական համալսարանը ([[1920 թուական|1920]], Յունուար 31), իսկ՝ 1919 Մայիս 16, կ՛որոշուի հիմնել [[Երեւանի Պետական Համալսարան|Երեւանի Համալսարանը]]։ [[Հայերէն]]ը կը ճանչցուի իբրեւ պետական լեզու, կը կազմաւորուի հայկական բանակը։ [[1919 թուական|1919]], Մայիս 28-ին Հայաստանի սահմանները կը հասնին մինչեւ [[Կարս]] եւ [[Արտահան]]․ կը յայատարարուի Միացեալ Հայաստանի անկախութիւնը։ [[1920 թուական|1920]] Յունուար 19-ին Դաշնակից Պետութիւնները կը ճանչնան Հայաստանի defacto անկախութիւնը։  [[Պատկեր:William Orpen – The Signing of Peace in the Hall of Mirrors, Versailles 1919, Ausschnitt.jpg|մինի|1919․ [[Փարիզի վեհաժողով (1919)|Փարիզի վեհաժողովը]]․ նկար՝ Ուլիամ Օրֆէն]]
===== Մուտրոսի զինադադարի համաձայնագիրը =====
1918 Հոկտեմբեր 30-ին ստորագրուած [[Մուտրոսի զինադադար (1918)|Մուտրոսի զինադադարէն]] ետք, օսմանեան բանակը Կովկասէն կը նահանջէ։ Հայկական բանակը կը հետեւի եւ ձմրան կը յաջողի վերագրաւել Երեւանի նահագէն շրջաններ։ Ըստ Դաշնակիցներուն համաձայնութեան, անգլիական բանակը կը մտնէ [[Կովկաս]], որպէսզի գերմանական եւ թրքական ուժերը վտարէ։

===== Փարիզի խաղաղութեան վեհաժողովը =====
1919-ի Յունուարին, [[Փարիզի վեհաժողով (1919)|Փարիզի մէջ յաղթական Դաշնակից Պետութիւններու համաժողովը]] կը գումարուի։ Անպաշտօն կը մասնակցին հայերը եւ Փետրուար 12-ին Հայաստանի պատուիրակութիւնն ու արեւմտահայոց «Հայոց Ազգային Պատուիրակութիւնը» միացած եւ գլխաւորութեամբ [[Աւետիս Ահարոնեան]]ի եւ [[Պօղոս Նուպար Փաշա|Նուպար Փաշայի]], հայութեան պահանջները կը ներկայացնեն։

* ''Անգլիոյ, Ֆրանսայի եւ աւելի ետք Ամերիկայի ներկայացուցիչներ, հայերուն մեծ խոստումներ տուած էին՝ պատերազմէն ետք լուծել հայկական հարցը։''       
[[Պատկեր:Surb Amenaprkitch pre1926.jpg|մինի|1926․ բացիկ․ Ս․ Ամենափրկիչ եկեղեցին եւ [[Գիւմրի|Կիւմրի]] քաղաքը]][[Պատկեր:Syunik in Armenia.svg|մինի|169x169փքս|Սիւնիք]]
===== Պաքուի հայութեան ջարդը =====
1918 Սեպտեմբերին թրքական բանակը անակնկալօրէն կը յարձակի պոլշեւիկեան իշխանութեան տակ գտնուող [[Պաքու]]ի վրայ։ Անգլիական փոքրաթիւ զօրքը Պաքու կը մտնէ եւ կը մասնակցի քաղաքին պաշտպանութեան․ Պաքուի Ազգային Խորհուրդն ալ յանձն կ՛առնէ հայերուն պաշտպանութիւնը։ Սակայն, պոլշեւիկներուն եւ ագլիական զօրքին յանկարծակի հեռացումով, հայերը մինակ կը մնան թուրք բնակչութեան դէմ։ Սեպտեմբեր 15-ին քաղաքին 70 000 հայերուն կէսը կը բռնէ գաղթի ճամբան։ Նոյն օրը թուրք բնակչութիւնը զօրքին օգնութեամբ կը սկսի թալանել ու ջարդել մնացեալ հայութիւնը։ Մօտաւորապէս 20 000 հայեր կը զոհուին։

===== Հողային հարցեր դրացիներուն հետ =====
Անկախութեան առաջին օրէն իսկ, Վրաստանն ու Ատրպէյճանը թշնամական վերաբերմունք կ՛ունենան։  
====== Վրաստանի հետ ======
[[Վրաստան]] վիճելի հարց կը դարձնէ [[Ախալքալաք]]ի եւ [[Լոռի (մարզ)|Լոռիի]] շրջանները։ 1918-ի Հոկտեմբերին, երբ օսմանեան բանակը կը քաշուի, հայկական բանակը [[Դրօ|Դրոյի]] գլխաւորութեամբ Լոռին կը գրաւէ։ 1919-ի վերջերուն, վրացական կառավարութիւնը կը բռնագրաւէ Թիֆլիսի հայոց զինամթերքի պահեստները եւ կ՛արգիլէ հայկական հաստատութիւններուն եւ անհատներուն զէնք կամ որեւէ օգնութիւն Հայաստան ղրկել։

====== Ատրպէյճանի հետ ======
1918-ի ամրան, Ղարաբաղի հայութիւնը կը յաջողի դիմադրել օսմանեան բանակի յարձակումներուն։ Զինադադարէն ետք, երբ վերջինները կը քաշուին, զօրավար [[Անդրանիկ Օզանեան|Անդրանիկը]] կ՛ուղղուի դէպի [[Շուշի]], որպէսզի [[Արցախի Հանրապետութիւն|Ղարաբաղը]] Հայաստանին միացուի։ Սակայն, անգլիացի հրամանատարը Անդրանիկին կը հրահանգէ ետ քաշուիլ, որովհետեւ Ղարաբաղի ապագան՝ ըստ հրամանատարին, պիտի որոշուէր հաշտութեան խորհրդաժողովին ընթացքին։ Նոյն հրամանատարը, հաշտութեան խորհրդաժողովէն առաջ, Պաքուէն կը յայտարարէ թէ Լեռնային Ղարաբաղն ու Զանգեզուրը առ այժմ Ատրպէյճանին կը պատկանին։ [[Ազրպէյճան|Ատրպէյճան]] ժամանակ չի կորսնցներ եւ կը շրջափակէ Ղարաբաղը։ Հակառակ տնտեսական եւ ռազմական շրջափակումին, Ղարաբաղի հայութիւնը ամիսներ կը դիմադրէ։

* [[Պատկեր:Sharur District in Azerbaijan 2021.svg|մինի|165x165փքս|Շարուր (կարմիրով)․ [[Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն|Նախիջեւան]]]]''1919-ի ամրան Ատրպէյճանը՝ երբ Հայաստանը սահմանները կը մեծցնէ գրաւելով Կարսը, Շարուրը, Նախիջեւանն ու Սուրմալուն, Հայաստանի մահմետականները ապստամբութեան մղելով կը փորձէ Հայաստանէն հողեր խլել։ Առաւել, Դաշնակիցներուն կողմէ «Հայաստանի Ընդհանուր Կոմիսար» նշանակուած ամերիկացի գնդապետ Հասկըլ, 1919 Օգոստոսին Պաքու կը մեկնի ու Ատրպէյճանի կառավարութեան հետ կը ստորագրէ համաձայնագիր մը, որով Շարուր - Դարալագիազ - Նախիջեւանը վիճելի հողատարածքներ կը համարուին եւ Ղարաբաղն ու Զանգեզուրը՝ Ատրպէյճանին յանձնուին։''

===== Կարմիր Բանակի եւ թրքական զօրքերուն յառաջխաղացքը =====
1920-ի ամրան, Պաքուի մէջ Մոսկուայի եւ Մուսթաֆա Քեմալի ներկայացուցիչները կը հանդիպին, հայ-ատրպէյճանական հողային հարցերը կարգադրելու համար։ Կարմիր բանակը եւ ատրպէյճանցիները միացած կը կռուին [[Արցախի Հանրապետութիւն|Ղարաբաղի]], [[Զանգեզուր]]ի եւ [[Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն|Նախիջեւանի]] մէջ։ Հայերը կը դիմադրեն [[Գարեգին Նժդեհ]]ի եւ Դրոյի գլխաւորութեամբ։ 1920, [[Օգոստոս 10]]-ին, [[Թիֆլիս]]ի մէջ, Հայաստանի պատուիրակութիւնը կը պարտադրուի ստորագրել համաձայնագիր մը, որով հողային զիջումներ կ՛ընէ, որպէսզի կանգ առնէ Կարմիր Բանակին յառաջխաղացքը։ Իսկ երկու շաբաթ ետք, Մոսկուայի մէջ կը կնքուի Խորհրդային Ռուսիոյ եւ քեմալական [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] համագործակցութեան դաշինքը։ 
[[Պատկեր:Yerevan prision after Bolshevik slaughter.jpg|մինի|165x165փքս|1921, փոտրուար․ Պոլշեւիկեան ուժերու կողմէն սպաննուած Երեւանի բանտարկեալները]][[1920 թուական|1920]] Սեպտեմբեր 23-ին կը սկսի հայ-թրքական պատերազմը։ Միաժամանակ, 1920 Հոկտեմբեր 14-ին Խորհրդային Ռուսիոյ ղեկավարութիւնը կ՛որոշէ Հայաստանը խորհրդայնացնել եւ այդ ուղղութեամբ ռազմական եւ քաղաքական ճնշումներ կը բանեցնէ։ Հոկտեմբեր 30-ին քեմալական զօրքերը Կարսը կը գրաւեն եւ կը շարժին դէպի Ալեքսանտրապոլ՝ Կիւմրի։ 1920, Նոյեմբեր 18-ին Հայաստանի կառավարութիւնը եւ Մուսթաֆա Քեմալին ներկայացուցիչը զինադադարի համաձայնագիր կը ստորագրեն․ թուրքերը մինչեւ Ալեքսանտրապոլ հասած են եւ քաղաքին հայութիւնը կոտորածի վտանգի տակ է։ Նոյեմբեր 29-ին Խորհրդային Ռուսիան Հայաստանի խորհրդային կարգեր պարտադրող վերջնագիր կը ներկայացնէ (Պորիս Լեգրանի ձեռամբ) Հայաստանի կառավարութեան, իսկ Նոյեմբեր 30-ին Մուսթաֆա Քեմալին ներկայացուցիչը Ալեքսանտրապոլի՝ Կիւմրի, մէջ վերջնագիր կը ներկայացնէ Հայաստանի ներկայացուցիչ [[Ալեքսանդր Խատիսեան|Ա․ Խատիսեանին]]։ Իսկ, Դեկտեմբեր 3-ին լուսաբացէն առաջ, Հայաստանի հրաժարած կառավարութիւնը կը ստորագրէ թուրքերուն առաջարկած պայմանները։

===== Սեւրի Դաշնագիր =====
1920 Օգոստոս 10-ին Փարիզի արուարձան Սեւրի մէջ [[Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի Թանգարան|Առաջին համաշխարհային պատերազմը]] յաղթած երկիրներու եւ սուլթանական Թուրքիոյ ներկայացուցիչներու միջեւ կը կնքուի հաշտութեան պայմանագիր՝ [[Սեւրի Դաշնագիր]]ը։ Հայաստանը Թուրքիոյ կողմէն կը ճանչցուէր իբրեւ ազատ, անկախ եւ միացեալ անկախ պետութիւն․ Հայաստանին յատկացուած է դաշնագիրին 6-րդ բաժինը, յօդուածներ՝ 88 - 93։ Սակայն, քեմալական Թուրքիան օգտուելով յաջորդող միջազգային նոր իրադարձութիւններէն, կը փորձէ Սեւրի հաշտութեան դաշնագիրը փոխարինել կամ անորմէ հրաժարիլ։
[[Պատկեր:11thRedArmyYerevan.jpg|մինի|1920 Նոյեմբեր․ Կարմիր Բանակի 11-րդ զօրագունդի մուտքը Երեւան]]
==== Խորհրդային կարգերու հաստատումը Հայաստան ====
1920, Դեկտեմբեր 2-ին, Հայաստանի կառավարութեան եւ Մոսկուայի լիազօր՝ Պ․ Լեգրանի միջեւ ստորագրուած համաձայնութեամբ, կը կազմուի առժամեայ «յեղափոխական կառավարութիւն», Դրոյի գլխաւորութեամբ։ Հայաստանին կը մնան Կարսի շրջանի մեծ մասը, Շարուր - Նախիջեւանն ու Զանգեղուրը։ Դեկտեմբեր 5-ին Հայաստան կը մտնէ Յեղկոմը՝ Հայաստանի առաջին պոլշեւիկ իշխանութիւնը։ Ըստ համաձայնութեան, քաղաքական հալածանքներ տեղի պիտի չունենան, սակայն, անոնք կը սկսին ու կը սաստկանան, ինչպէս նաեւ հայ բնակչութեան պահեստները կը խլուին, բանտ կը նետուին եւ կամ կ՛աքսորուին բոլոր ոչ պոլշեւիկ քաղաքական անձերը, մտաւորականներ, նոյնիսկ հայ բանակին բոլոր սպաները։ Շուրջ 2-3 ամիս սարսափի մթնոլորտ կը տիրէ։ Թուրքերը կը շարունակեն մնալ Կարս ու Ալեքսանտրապոլ։ Երկրին տարածքին ապստամբութիւններ կը ծագին*։ Այս կացութեան մէջ, կը ստեղծուի «Հայաստանի փրկութեան կոմիտէ»ն։

* '''''[[Փետրուարեան Ապստամբութիւն|Փետրուարեան ապստամբութիւն]]'''․ [[1921 թուական|1921]], Փետրուար 16-էն Հայաստանի բոլոր շրջաններէն դէպի Երեւան կը շարժին ապստամբներ։ «Հայաստանի փրկութեան կոմիտէ»ն կը պահանջէ Յեղկոմին հեռացումը։ Վերջինս, Փետրուար 17-ին գիշերը կը հրամայէ կացինահարուին բանտերուն մէջ գտնուող քաղաքական եւ մտաւորական դէմքերէն մաս մը, եւ ապա անոր անդամները Երեւանէն կը փախչին։ [[Փետրուար 18]]-ին, ժողովուրդը ապստամբներուն կը միանայ, Երեւան կը հասնին ու բանտերէն կ՛ազատեն մնացեալ քաղաքական եւ մտաւորական դէմքերը։ «Հայաստանի փրկութեան կոմիտէ»ն երկրին ղեկը կը ստանձնէ։''

Մոսկուայի մէջ, 1921 Մարտ 16-ին, ռուսերն ու թուրքերը Հայաստանի հողերը իրարու մէջ կը բաժնուին․ [[Կարս]]ն ու [[Սուրմալու]]ն Թուրքիոյ կը յանձնուին, իսկ [[Շարուր]]ն (Նորաշէն՝ անոր վարչական կեդրոնը) ու [[Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն|Նախիջեւանը՝]] Ատրպէյճանին։  
[[Պատկեր:Nor Kharberd Road.jpg|մինի|Երեւանէն սկսող եւ Նոր Խարբերդէն անցնող ճանապարհը 1930-ականներու սկզբին]]
Առժամեայ «ազատութիւնը» երկար չի տեւեր։ [[Մարտ 25]]-ին Կարմիր Բանակը Հայաստանի վրայ կը յարձակի եւ Ապրիլ 2-ին Երեւանի մէջ պոլշեւիկեան իշխանութիւնը կը վերահաստատէ։ «Հայաստանի փրկութեան կոմիտէ»ն եւ Երեւանի բնակչութեան մէկ մասը քաղաքը կը լքեն ու դէպի [[Լեռնահայաստան]]* կը շարժին։ Կարմիր Բանակը, Երեւանի գրաւումէն ետք, Լեռնահայաստանին վրայ կը յարձակի։

* '''''Լեռնահայաստան'''․ Հայաստանի մէջ Յեղկոմին իշխանութեան հաստատումէն անմիջապէս վերջ, 1920, Դեկտեմբեր 25-ին, [[Տաթեւի Վանք|Տաթեւի վանքին]] մէջ «Ազատ Սիւնիք» կամ հետագային Ղարալագիազին ([[Վայոց Ձոր]]) միացումով՝ «Լեռնահայաստան» անունով Զանգեզուրը ինքնիշխան կը յայտարարուի։ Կեդրոնը՝ [[Գորիս]]ն է, իսկ իշխանութեան կազմը [[Գարեգին Նժդեհ]]ը կը գլխաւորէ։ Լեռնահայաստանի բնակչութիւնը, հակառակ շրջապատուած ըլլալուն, մինչեւ Յուլիս կը դիմադրէ Կարմիր Բանակին դէմ։ Յուլիս 2-ին Կարմիր Բանակը Գորիսը կը գրաւէ, իսկ 10 000 հայ գաղթականներ եւ Հայաստանի Հանրապետութեան ղեկավարները Արաքս գետը անցնելով Պարսկաստան կ՛ապաստանին։''

Սակայն, Լեռնահայաստանի բնակչութեան դիմադրութիւնը, պատճառ կը դառնայ որ շրջանը կցուի Խորհրդային Հայաստանին։

==== Խորհրդային Հայաստան ====
[[Պատկեր:Emblem of the Armenian Soviet Socialist Republic (1937–1990), Emblem of Armenia (1990–1992).svg|մինի|165x165փքս|Խորհրդային Հայաստանի զինանշանը]]Հայաստանը, հակառակ անցուցած բազմատեսակ դժուարութիւններուն, ինչպէս օրինակ՝ 1930 - 1938 հայ մտաւորականութեան սաստիկ հալածանքներ ու մաքրագործումներ ([[Յովհաննէս Քաջազնունի]], [[Աղասի Խանջեան]], [[Եղիշէ Չարենց]], [[Ակսել Բակունց]], [[Վահրամ Ալազան]], [[Գուրգէն Մահարի]], [[Վահան Թոթովենց]], [[Զապէլ Եսայեան]], [[Խորեն Ա Տփղիսեցի (Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս)|Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Խորէն Ա․]], նոյնիսկ պոլշեւիկ ղեկավարներ՝ Սարգիս Կասեան, Աւիս Նուրիջանեան, [[Սա­հակ Տէր Գաբ­րի­է­լե­ա­ն]] եւ շատ ուրիշներ), հայերէն լեզուի հեռացումը արմատներէն՝ ստեղծելով նոր ուղղագրութիւն, կը յառաջդիմէ գիտութեան, շինարարութեան, գործառարութեան, քաղաքակրթութեան, մշակոյթի, տնտեսութեան մարզերէն ներս։ Համաշխարհային համբաւի կ՛արժանանան հայ գիտնականներ, գրագէտներ, բանաստեղծներ, երաժիշտներ, նկարիչներ ․․․։

===== Հայաստան Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին =====
[[1941 թուական|1941]] Յունիսին, [[Գերմանիա]]ն կը յարձակի [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] վրայ։ Հայաստանի ժողովուրդին 20%՝ 300 000 հոգի, ռազմաճակատ կը մեկնի։ 75 000 կը զոհուի պատերազմի դաշտերուն վրայ եւ մօտաւորապէս 100 000 հաշմանդամ կը մնայ։ Պատերազմի աւարտին, հայ ժողովուրդին իրաւունք կը տրուի ընտրելու [[Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս]] (աթոռը թափուր մնացած էր 1938-էն ի վեր)։
[[Պատկեր:ԱԶԱՏ ՕՐ, Երեքշաբթի, 24 Յուլիս 1945.jpg|մինի|ԱԶԱՏ ՕՐ, Երեքշաբթի, 24 Յուլիս 1945. Աթէնք, Յունաստան]]

===== Հողային պահանջներ =====
Սփիւռքի մէջ նորաստեղծ Հայ Դատի Յանձնախումբը, [[1945 թուական|1945]], Մարտ 7-ին [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան]] բացման առիթով (ՄԱԿ), Արեւմտահայաստանը Խորհրդային Հայաստանին կցելու յուշագիր մը կը յանձնէ։ Յուշագրին մէջ կը յիշուի աշխարհի չորս ծագերուն ցրուած հայութեան հայրենիք վերադառնալու բաղձանքը։ Զանազան հայ կազմակերպութիւններ նոյնանման դիմումնագրեր կը յղեն մեծ պետութիւններուն եւ կամ ալ [[Մոսկուա]]։ Մոսկուա (հոս՝ Խորհրդային Միութեան վարչամեքենան) դրական կ՛ընդունի հայութեան խնդրանքը․ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին]] ընթացքին ու վերջաուորութեան, Մոսկուան կը ձգտէր ընդլայնել Խորհրդային Միութեան սահմանները։ Կ՛արտօնուի ներգաղթը․ պատերազմի ընթացքին արտասահմանի հայերը շատ լաւ կրնային փոխարինել տասնեակ հազարներով հայ զոհերը։ Խորհրդային Հայաստանի եւ [[Սփիւռք (ընդհանուր)|Սփիւռքի]] մէջ խանդավառութիւն կը տիրէ, յոյսով թէ Հայաստանին պիտի վերադարձուին Կարսն ու Արտահանը, Ղարաբաղը, Նախիջեւանն ու Ախալքալաքը։ Այս ուղղութեամբ, Սփիւռքի գաղթօճախներուն մէջ ներգաղթի կազմակերպման համար կոմիտէներ կը կազմուին։ 

Սակայն խաբկանք մըն էր։ [[1947 թուական|1947]]-ին Հայաստանի Կոմկուսի առաջին քարտուղար Գրիգոր Յարութիւնեան կը յայատարարէ թէ Հայաստանը արագօրէն պիտի ընդունի մինչեւ 400 000 հայեր, բայց [[1948 թուական|1948]]-ին՝ 100 000 հայեր ընդունելէ ետք, ներգաղթը կանգ կ՛առնէ։ Մոսկուայի քաղաքականութիւնը փոխուած էր։

===== Հայաստանի ժողովուրդը կը յիշէ ու կը յարգէ =====
[[Պատկեր:Sardarabad Memorial.jpg|մինի|165x165փքս|Սարտարապատի յուշակոթողը]]
1915-ի Մեծ Եղեռնի զոհերուն յիշատակին համար կը կանգնեցնէ Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յուշահամալիր՝ [[Հայոց Ցեղասպանութեան Զոհերու Յուշահամալիր|Ծիծեռնակաբերդը]]․ աշխատանքները կը տեւեն երկու տարի՝ [[1965 թուական|1965]]-[[1967 թուական|1967]]։ Բացումը տեղի կ՛ունենայ Նոյեմբեր 29, [[1967 թուական|1967]]:

1918 Մայիս 21-29 մեծ յաղթանակին համար, կը կանգնեցնէ [[Սարտարապատի յուշահամալիր]]ը։

===== 1988-ի երկրաշարժը =====
[[1988 թուական|1988]] Դեկտեմբեր 7-ին, կէսօրուան ժամը 11։41՛ 6․9 Ռիխթըրի ուժգնութեամբ ահաւոր երկրաշարժ մը կը ցնցէ ամբողջ Հայաստանը։ Զոհերու թիւը կ՛անցնի տասնեակ հազարները։ 500 000-է աւելի անտուն կը մնան։ Ամբողջ Սփիւռքը օգնութեան կը հասնի․ հայութիւնը աշխարհի մէկ ծայրէն միւսը կը շտապէ ու ամէն տեսակի օգնութիւն կը հասցնէ ու տարիներ կը շարունակէ հասցնել Հայաստանին։ Մշակոյթի տարբեր բնագաւառներէն ներս համբաւ ստացած Սփիւռքահայեր ամէն ձեւով նեցուկ կը կանգնին հայրենիքին, ինչպէս օրինակ՝ «&lt;nowiki/&gt;[[Քեզի Համար, Հայաստա՜ն]]&lt;nowiki/&gt;» երգը՝ կատարուած [[Ֆրանսա]]յի 87 նշանաւոր երգիչներու կողմէ․ յօրինող՝ [[Ժորժ Կառվարենց]], բառերուն հեղինակ՝ [[Շարլ Ազնաւուր]]։

=== Ժամանակակից շրջան ===

==== Ազատ ու Անկախ Հայաստանի Հանրապետութիւն ====
 
Խորհրդային Միութեան տապալումէն ետք, Հայաստան [[1991 թուական|1991]], [[Սեպտեմբեր 21]]-ին կը վերագտնէ իր անկախութիւնը, որ միջազգային ճանաչում կը ստանայ։ Հակառակ եկած դժբախտութիւններուն ու բոլոր դժուարութիւններուն, [[Սփիւռք (ընդհանուր)|Սփիւռքի]] օգնութեամբ երկիրը կը զարգանայ։

1998-ին առաջին ընտրուած նախագահը՝ [[Լեւոն Տէր Պետրոսեան]]ը կը հրաժարի, նոր նախագահ կը դառնայ Ռոպերտ Քոչարեանը։ Երկրորդ թեկնածուն՝ [[Կարէն Տէմիրճեան|Կարէն Տեմիրճեանը]], որ խորհրդային կարգերու ժամանակ առաջին քարտուղարն էր (1974–1988), կ՛ընտրուի [[Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային Ժողով|Հայաստանի Ազգային ժողովի]] նախագահ, իսկ հրամանատար [[Վազգէն Սարգսեան]]ը՝ Հայաստանի վարչապետ։ [[1999 թուական|1999]], Հոկտեմբերի 27-ին Ազգային ժողովին սրահին մէջ ողբերգութիւն կը կատարուի. կը սպանուին Կարէն Տեմիրճեան, ՎազգԷն Սարգսեան եւ 6 պատգամաւորներ։ Այդ ժամանակ, Ազգային Անվտանգութեան ղեկավարն է [[Սերժ Սարգիսեան|Սերժ Սարգսեան]], որ 2008-ին կը դառնայ Հայաստանի երրորդ նախագահը։

2015, Դեկտեմբերի 6-ին տեղի կ՛ունենայ սահմանադրական բարեփոխումներու հանրաքուէ, որուն արդիւնքներուն համաձայն, Հայաստան կ՛անցնի կառավարման խորհրդարանական համակարգին, այսինքն երկրի գլխաւոր դէմքը վարչապետը կը դառնայ:
[[Պատկեր:AM 5000 dram Ag 1999 Games b.png|մինի|165x165փքս|Հայկական Դրամ․ Ի պատիւ Համահայկական առաջին խաղերուն]]
2018, [[Ապրիլ]]-[[Մայիս]] ամիսներուն ընթացքին կը կատարուի «&lt;nowiki/&gt;[[Հայկական Թավշեայ Յեղափոխութիւն|թաւշեայ յեղափոխութիւնը]]&lt;nowiki/&gt;»։ Հետեւանքն է՝ Սերժ Սարգսեանը 2018, Ապրիլ 23-ին հրաժարի իր պաշտօնէն եւ Մայիս 8-ին Ազգային ժողովը Հայաստանի վարչապետ ընտրէ Թաւշեայ Յեղափոխութեան առաջնորդը՝ [[Նիկոլ Փաշինեան]]։

===== Տնտեսական գաղթողներ․ արտագաղթ, ներգաղթ =====
Հայաստանի Անկախութեան վերականգնումէն ետք, առաջին տարիներու տնտեսական ճգնաժամին պատճառաւ, գաղթականութեան մեծ ալիք մը կը սկսի գլխաւորաբար դէպի Ռուսիա, Եւրոպա եւ Ամերիկա։ Սակայն վերջին տարիներուն, կը նկատուի երկչոտ քայլերով ներգաղթ մը։ Իսկ Սուրիոյ տագնապին պատճառով, Սուրիահայութեան մեծ թիւ մը Հ․Հ․ կը հաստատուի։

===== Նուաճումներ =====
Հայաստանը միջազգային ճանաչում կը ստանայ։ Մշակոյթի տարբեր բնագաւառներէ ներս կը կատարուին զանազան ձեռնարկներ։ Նշենք գլխաւորները․-

[[Համահայկական խաղեր]]ը՝ սկսած 1999 թուականէն,

[[Ոսկէ Ծիրանի փառատօն]]՝ սկսած 2004 թուականին,

[[1996 թուական|1996]]-ին տեղի կ՛ունենայ ճատրակի( շախմատ) միջազգային ողիմպիականը, 2011-ին՝ Մանկական Եւրոտեսիլը, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ ուրիշ փառատօներ, հանդէնսեր, ցուցադրութիւններ։

2018-ին կը նշուի [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն|Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան]] 100-ամեակը եւ Երեւանի 2800-ամեակը։

==== Արցախ ====
[[Պատկեր:Qarabagh War Map (2020-11-10).svg|մինի|Քարտէս ըստ 9 Նոյեմբեր 2020ի վիճակի․ '''նարնջագոյնով'''՝ Արցախի Հանրապետութեան ներկայ տարածքները, իսկ '''բաց կապոյտ երանգներով''' շրջանները Ազրպէյճանի հակակշիռին տակ գտնուող տարածքներն են։ '''Դեղինով''' տարածքներն ալ Ատրպէյճանի յը յանձնուին։]][[1991 թուական|1991]] [[Սեպտեմբեր]] 2-ին, [[Լեռնային Ղարաբաղ]]ը կը հռչակէ իր անկախութիւնը։ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախը]] ծանօթ է նաեւ Փոքր Սիւնիք, [[Խաչէնի իշխանութիւն|Խաչենի Իշխանութիւն]] կամ Ղարաբաղ անուններով։

===== Արցախեան Ազատամարտ =====
[[Արցախեան Ազատամարտ|Արցախեան ազատագրական պատերազմը]] կը ծագի երբ Ատրպէյճանի զինեալ ուժերը կը յարձակին [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի Հանրապետութեան]] դէմ։ Հայերը միացեալ ուժերով կը ստեղծեն հայոց ազգային բանակ եւ կը յաջողին ետ մղել թշնամիին գրոհը եւ ազատագրել Արցախը: Զոհ կ՝ երթան հազարաւոր հայ խաղաղ բնակիչներ։ Սակայն, հայկական ուժերուն վճռական գործողութիւններուն իբրեւ հետեւանք թշնամին զինադադար կը խնդրէ, որ կը կնքուի [[Մայիս 12]], [[1994]]-ին։ Զինադադարը յաճախ կը խախտուի ազերիներուն կողմէ, մինչեւ 2020, Սեպտեմբեր 27, երբ՝ Ատրպէյճան ծրագրուած յանկարծակի լայնածաւալ [[Յարձակում Արցախի վրայ, 27 Սեպտեմբեր 2020|յարձակում կը գործէ Արցախին վրայ]]։
===== Յարձակում Արցախի վրայ, Սեպտեմբեր 27, 2020 =====
Կիրակի Սեպտեմբեր 27-ին, վաղ առաւօտեան ժամերուն [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի հանրապետութիւնը]] թիրախ կը դառնայ [[Յարձակում Արցախի վրայ, 27 Սեպտեմբեր 2020|Ատրպէյճանի լայնածաւալ նախայարձակման]]: Անդադար կը ռմբակոծուին Արցախի քաղաքներն ու գիւղերը։ Կը հրթիռակոծուին նաեւ Հ․Հ․ կարգ մը սահմանամերձ շրջաններ։ Կը մահանան ու կը վիրաւորուին անզէն բնակիչներ․ կիներ, երեխաներ եւ ծերունիներ։ Պատերազմը անհաւասար է․ Ատրպէյճանը բանակին մէջ ներառած է հարիւրաւոր օտար վարձկան զինուորներ եւ կը գործածէ իսրայէլեան անօդաչու սարքեր, ինչպէս նաեւ թրքական օդային զինուժ։ Հայկական բանակը (Արցախի բանակը եւ հայ կամաւորական ջոկատներ․ Հայաստան ընդհանուր զօրակոչ չի յայտարարեր) չունի հնարաւորութիւնները դիմադրելու Ատրպէյճանի զինական արդի սարքերուն, սակայն հայ զինուորները իրենց մօտ ունեցած պահեստով եւ անժամանակակից զինամթերքով թշնամիին յարձակումներուն կը դիմադրեն։

[[Նոյեմբեր 10]], ժամը 01։00'ին, Ռուսիոյ արտաքին գործերու նախարարութիւնը կը հրապարակէ Հայաստանի վարչապետին, Ռուսիոյ եւ Ատրպէյճանի նախագահներուն կողմէ ստորագրուած պատերազմի ամբողջական կրակի դադրեցման յայտարարութիւն մը։ Պատերազմի դադրեցման պայմանները շատ ծանր են Հայաստանի եւ Արցախին համար։ Արցախ կը կորսնցնէ հողատարածքներ, իսկ Հայաստան կը յանձնէ 1994-ին գրաւած տարածքները։ Նաեւ, ռուս խաղաղապահներ կը տեղակայուին նոր սահմանային գօտիներուն վրայ։ Առաւել, Հայաստանը կը պարտաւորուի Սիւնիքի հարաւը, պարսկական սահմանին զուգահեռ, ճանապարհ բանալ (Մեղրիի միջանցք), որպէսզի Ատրպէյճան միանայ իր կազմին մէջ ընդգրկուած Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութեան եւ հետեւաբար՝ Թուրքիոյ։

== Վարչակարգ ==
[[Պատկեր:2014 Erywań, Budynek Zgromadzenia Narodowego Republiki Armenii.jpg|մինի|Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային ժողովին շէնքը]]
Դեկտեմբեր 2015-ի հանրաքուէին, Հայաստանի քաղաքացիները Հայաստանի վարչակարգին փոփոխութեան՝ ունենալ Ժողովրդավար Հանրապետութիւն, թեր կը քուէարկեն։

Հայաստանի բարձրագոյն օրէնսդիր մարմինը [[Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային Ժողով|Ազգային Ժողով]]&lt;nowiki/&gt;ն է։ [[Հայաստանի Հանրապետութեան Կառավարութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը գործադիր իշխանութեան բարձրագոյն մարմինն է: Վարչապետն է կառավարութեան ղեկավարը ([[Հայաստանի Հանրապետութեան Սահմանադրութիւն|ՀՀ Սահմանադրութեան]] 147-րդ յօդուած) եւ ըստ այնմ կը գործէ՝ կառավարութեան ծրագրի շրջանակներուն մէջ կ՛որոշէ կառավարութեան քաղաքականութեան հիմնական ուղղութիւնները, կը ղեկավարէ կառավարութեան գործունէութիւնը եւ կը համակարգէ կառավարութեան անդամներուն աշխատանքը։

=== Ընտրութիւններ ===
[[Պատկեր:Yerevan square by Rita W.jpg|մինի|Հ․Հ․ Կառավարութեան շէնքը]]
Քուէարկելու իրաւունք ունին 18 տարեկանէն վեր Հայաստանի քաղաքացիները։

=== Հ․Հ․ Վարչական Բաժանում ===
Հ․Հ․ բաժնուած է 10 մարզերու։ Երեւան, Հայաստանի մայրաքաղաքը ըլլալով, իր արուարձաններով ունի իւրայատուկ կարգավիճակ։

{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:90%;&quot;
|- style=&quot;font-size:100%; text-align:left;&quot;
!Մարզ
!Մայրաքաղաք
! Տարածութիւն (ք․ քմ․)
! բնակչութիւն 
|-
|[[Արագածոտն]]||[[Աշտարակ]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |2․756
| style=&quot;text-align:right&quot; |132 925
|-
|{{lang|hy|Արարատ}}||[[Արտաշատ]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |2․090
| style=&quot;text-align:right&quot; |260 367
|-
|{{lang|hy|Արմաւիր}}||[[Արմաւիր]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |1․242
| style=&quot;text-align:right&quot; |265 770
|-
|[[Գեղարքունիքի մարզ]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;||{{lang|hyw|Գաւառ}}
| style=&quot;text-align:right&quot; |5․349
| style=&quot;text-align:right&quot; |235,075
|-
|[[Կոտայքի մարզ]]||{{lang|hy|Հրազդան}}
| style=&quot;text-align:right&quot; |2․086
| style=&quot;text-align:right&quot; |254 397
|-
|[[Լոռի (մարզ)]]||[[Վանաձոր]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |3․799
| style=&quot;text-align:right&quot; |235 537
|-
|[[Շիրակի մարզ]]||[[Կիւմրի]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |2․680
| style=&quot;text-align:right&quot; |251 941
|-
|[[Սիւնիքի մարզ]]||{{lang|hy|Կապան}}
| style=&quot;text-align:right&quot; |4․506
| style=&quot;text-align:right&quot; |141 771
|-
|[[Տաւուշի մարզ]]||[[Իջեւան]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |2․704
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 609
|-
|[[Վայոց Ձոր]]||[[Եղեգնաձոր|Եղէգնաձոր]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| style=&quot;text-align:right&quot; |2․308
| style=&quot;text-align:right&quot; |52 324
|-
|[[Երեւան]]|| style=&quot;text-align:center&quot; |–
| style=&quot;text-align:right&quot; |223
| style=&quot;text-align:right&quot; |1 060 138
|}

== Ժողովրդագրութիւն ==
Հայաստանի բնակչութիւնը միատարր է։

2016-ի մարդահամարի տուեալներով, Հայաստանի մնայուն բնակչութեան թիւն է՝ 2 998 600 (2011-ի մարդահամարի տուեալներով՝ 3 018 854, որոնցմէ 98% հայեր, իսկ ազգային փոքրամասնութիւններուն թիւը մօտաւորապէս 60 000 է․ անոնցմէ մեծամասնութիւն կը կազմեն՝ եզտիները եւ ռուսերը)։ Իսկ ըստ 2005-ի մարդահամարին, Արցախի Հանրապետութեան բնակչութեան թիւն է՝ 137 740, որմէ հայերը՝ 137 380։     [[Պատկեր:Armenian diaspora-hy.png|մինի|330x330փքս|Հայկական Սփիւռք]][[Հայկական Սփիւռք]]ի թիւը մօտաւորապէս 8 000 000 է։

=== Հայկական Սփիւռք ===
Իրողութիւն է թէ իւրաքանչիւր ժողովուրդ կ՛ապրի իր հայրենիքին մէջ։ Սակայն կան ժողովուրդներ, ինչպէս հայերը, որոնք ստիպուած՝ իրենց բնօրրանէն հեռու կ՛ապրին․ հայութեան պարագային, 1915 թուականին սկսած եւ մինչեւ [[1923 թուական|1923]] տեւած Հայկական Ցեղասպանութիւնն է։

1 500 000 հայեր կը զոհուին, իսկ հարիւր հազարներով Հայաստանէն դուրս կը դրուին։ Անոնք աշխարհի բոլոր կողմերը կը տարածուին եւ կը կազմեն հայկական Սփիւռքի գաղութները։ Սակայն, հայերը, իրենց պատմութեան ընթացքին ալ հեռացած են իրենց հայրենիքէն եւ ուրիշ տեղեր հաստատուած են զանազան պատճառներով՝ Բագրատունեանց հարստութեան անկում, սելճուքներու, արաբներու, պարսիկներու հալածանքներ, բռնի տեղահանումներ, եւայլն։

[[Հայկական Սփիւռք]]ը կը կազմակերպուի գլխաւորաբար երբ 1921-ին Հայաստանէն գաղթած մտաւորականութիւնը կը ցրուի սփիւռքի տարբեր գաղթօճախներուն մէջ․ տէրը կը կանգնի տասնեակ հազարներով հայ որբերու, տեղահանուած հայութեան մղիչ ուժը կը դառնայ։ Հայկական Սփիւռքին մաս կը կազմեն [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ]]ու, [[Քանատայի Թեմ|Քանատայի]], [[Արժանթին]]ի, [[Պրազիլի Հայերը|Պրազիլիոյ]] [[Վենեզուէլա]]յի, [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]], [[Պարսկաստան]]ի, [[Լիբանանի Հայերը|Լիբանանի]], [[Սուրիա|Սուրիոյ]], [[Իրաք]]ի, [[Եգիպտոս]]ի, [[Ֆրանսա]]յի, [[Պուլկարիոյ Հայերը|Պուլկարիոյ]], [[Յունաստան]]ի, [[Պոլիս|Պոլսոյ]] եւ ուրիշ երկիրներու եւ կամ մեծ քաղաքներու մէջ հայկական գաղութներ։ Անոնք կազմակերպուած են․ ունին եկեղեցիներ, դպրոցներ, մշակութային, մարզական եւ բարեսիրական կազմակերպութիւններ կամ միութիւններ, ծերանոցներ, տպարաններ, մամուլ։ Սերտ կապ կը պահեն Հայաստանին հետ։
[[Պատկեր:Main_building_of_Yerevan_State_University.png|մինի|275x275փքս|Երեւանի Պետական Համալսարանը]]

=== Լեզու ===
[[Պատկեր:Gyumru Arvestneri akadenia 01.jpg|մինի|275x275փքս|[[Կիւմրի]]․ Արուեստներու Կաճառի շէնքը]]
[[Հայերէն]]ը պետական լեզուն է եւ կը խօսուի բնակչութեան ջախջախիչ մեծամասնութենէն․ ստորեւ Հ․Հ․ մէջ խօսուող լեզուներուն ցուցակը։ 
{| class=&quot;wikitable alternance&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|+ Հ․Հ․ մէջ խօսուող լեզուներ՝ ներառեալ ազգային փոքրամասնութիւնները (2011)
! style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | Լեզու !! style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | բնակչութիւն !! style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | %
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Հայերէն]]|| {{formatnum:2956615}} || 97,94
|-
| align=&quot;left&quot; | Քուրմանճի (հիւսիսային քրտերէն՝ եզտիներուն լեզուն) || {{formatnum:31479}} || 1,04
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Ռուսերէն]]|| {{formatnum:23484}} || 0,78
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Ասորերէն]]|| {{formatnum:2402}} || 0,08
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Քրտերէն]]|| {{formatnum:2030}} || 0,07
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Ուքրաներէն]]|| 1176 || 0,03
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Վրացերէն]]|| 455 || 0,02
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Պարսկերէն]]|| 397 || 0,01
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Յունարէն]] ([[Հին Յունարէն|հին յունարէն]]՝ Պոնտոսի բարբառ) || 332 || 0,01
|-
| align=&quot;left&quot; | Ուրիշ || 455 || 0,02
|-
| align=&quot;left&quot; | Հարցումին չեն պատասխանած || 29 || 0,00
|-
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | Ընդհանուր || style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | {{formatnum:3018854}}|| style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | 100,00
|}

Իբրեւ երկրորդ կամ երրորդ լեզու, բնակչութեան լուրջ թիւ մը, ռուսերէնի եւ անգլերէնի կողքին, հմուտ է նաեւ ֆրանսերէնի։
[[Պատկեր:Ejmiadzin Cathedral2.jpg|մինի|[[Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածին]]|330x330փքս]]
=== Կրօնք ===
[[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի]]ն հայ ժողովուրդին ազգային եկեղեցին է։ Կեդրոնը [[Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածին]]ն է։ Եկեղեցւոյ գլուխը կանգնած է [[Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս]]ը։
[[Պատկեր:Left-Facing Armenian Eternity Sign UC 058E SVG.svg|մինի|275x275փքս|[[Հայկական Յաւերժութեան Նշան]] ''Արեւախաչ''․ եկած է Հայ Հեթանոսութեան շրջանէն]]
Հ․Հ․ բնակչութեան մօտաւորապէս 94%-ը ինքզինք Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ հետեւորդ կը համարէ․ ստորեւ Հ․Հ․ մէջ բնակչութեան փաշխումին ցուցակը ըստ կրօնական դաւանանքի։

{| class=&quot;wikitable alternance&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|+ Հ․Հ․ բնակչութեան փաշխումը ըստ կրօնական դաւանանքի (2011)
! style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | Լեզու !! style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | բնակչութիւն 
|-
| align=&quot;left&quot; | Հայ Առաքելական|| 2 797 187 
|-
| align=&quot;left&quot; | Աւետարանական || 29 280 
|-
| align=&quot;left&quot; | Շար-ֆաթինական (հետեւորդները՝ եզտիներ)|| 23 374 
|-
| align=&quot;left&quot; | Կաթոլիկ|| 13 996 
|-
| align=&quot;left&quot; | Եհովայի վկայ|| 8 695 
|-
| align=&quot;left&quot; | Ուղղափառ|| 7 587 
|-
| align=&quot;left&quot; | Հեթանոսական|| 5 416 
|-
| align=&quot;left&quot; | Մոլոկան (18-րդ դարու ռուսական շարժում)|| 2 874
|-
| align=&quot;left&quot; | Նեսթորական|| 1 733 
|-
| align=&quot;left&quot; | Մահմետական || 812 
|-
| align=&quot;left&quot; | Բողոքական || 773 
|-
| align=&quot;left&quot; |Մորմոն||241
|-
| align=&quot;left&quot; | Ուրիշ || 5 299 
|-
| align=&quot;left&quot; |Անկրօն||34 373
|-
| align=&quot;left&quot; |Հարցումին չեն պատասխանած||87 214
|-
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | Ընդհանուր || style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | {{formatnum:3018854}}
|}
=== Հայաստանի գլխաւոր քաղաքներ ===
[[Պատկեր:Մարզկենտրոն Արմավիր.jpg|մինի|Արմաւիր քաղաքը]]
[[Պատկեր:Capitals of Armenia.tif|մինի|Հայաստանի մայրաքաղաքները |ձախից]]
[[Պատկեր:Abovyan town general view.jpg|ձախից|մինի|Աբովեան քաղաքը]]
[[Պատկեր:Gyumri (historical center).jpg|մինի|Կիւմրի․ պատմական կեդրոնը]]
Ստորեւ Հ․Հ․ գլխաւոր քաղաքներուն մնայուն բնակչութեան թիւը, ըստ 2015-ի մարդահամարին։ 
{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
!Թիւ
! ''Մարզ'' || Քաղաք || Բնակչութիւն 
|-
|1
|[[Երեւան]] 
|[[Երեւան]] 
|1 071 800 
|-
|2
|[[Շիրակի մարզ|Շիրակ]] 
|[[Կիւմրի]] 
|118 600 
|-
|3
|[[Լոռի (մարզ)|Լոռի]] 
|[[Վանաձոր]] 
|82 800 
|-
|4
|Արմաւիր 
|[[Վաղարշապատ]] 
|46 800 
|-
|5
|[[Կոտայքի մարզ|Կոտայք]] 
|[[Աբովեան (քաղաք)|Աբովեան]] 
|44 400 
|-
|6
|[[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]] 
|[[Կապան]]
|42 700 
|-
|7
|[[Կոտայքի մարզ|Կոտայք]] 
|[[Հրազդան]] 
|41 600 
|-
|8
|[[Արմաւիր (մարզ)|Արմաւիր]] 
|[[Արմաւիր]] 
|29 000 
|-
|9
|[[Տաւուշի մարզ|Տաւուշ]] 
|[[Դիլիջան]] 
|23 700 
|-
|10
|[[Արարատ (մարզ)|Արարատ]] 
|[[Արտաշատ]] 
|21 300 
|-
|11
|[[Տաւուշի մարզ|Տաւուշ]] 
|[[Իջեւան]] 
|20 800 
|-
|12
|[[Գեղարքունիքի մարզ|Գեղարքունիք]]
|[[Սեւան]]
|20 600
|-
|13
|[[Կոտայքի մարզ|Կոտայք]]
|[[Չարենցաւան]]
|20 500
|-
|14
|Արարատ
|[[Մասիս (քաղաք)|Մասիս]] 
|20 500
|-
|15
|[[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]
|[[Գորիս]]
|20 300
|}

=== Ընդհանուր բնակչութիւն ===
{{Wikidata/Population}}

== Տնտեսութիւն ==

=== Գիւղատնտեսութիւն ===
[[Պատկեր:Farmer from an Agricultural Cooperative.JPG|մինի|Բուսաբուծական արտադրանքի ցուցադրութիւն]]
Հայաստանի Բարձրաւանդակին մէջ գիւղատնտեսութեան կարելիութիւնները սահմանափակ են։ Հարթ տարածութիւնները ընթարձակ չեն, որովհետեւ կը գտնուին լեռներուն մէջ։ Այս պատճառով տարածուած է բանջարեղէնի եւ պտուղներու մշակոյթը, ինչպէս նաեւ լեռնահովիտներուն մէջ՝ անասնապահութիւնը։ Սակայն կ՛աճին բոյսեր, որոնք ճարտարարուեստին կը ծառայեն իբրեւ նախանիւթ։

==== Երկրագործութիւն ====
Երկրագործութիւնը, անասնապահութեան հետ կը գլխաւորեն գիւղատնտեսութիւնը։

===== Բուսաբուծութիւն =====
[[Բուսաբուծութիւն]]ը Հ․Հ․ գիւղատնտեսութեան առաջատար ճիւղն է։ Արդիւնաբերութեան ծաւալը կը հասնի 60%-ի։ Հացահատիկի եւ հնդեղէնի ընտանիքին պատկանող բոյսերու (ընդեղէն, կանանչեղէն, բանջարեղէն) մշակումը Հ․Հ․ հողատարածքին 55% կը գրաւէ։

Հացահատիկի ([[ցորեն]], [[գարի]], [[եգիպտացորեն]], [[վարսակ]], [[հաճար]] եւայլն) մշակումը տարածուած է Հ․Հ․ մէջ, նամանաւանդ [[Շիրակի մարզ|Շիրակի]] եւ [[Լոռի (մարզ)|Լոռիի]] դաշտերուն, Տեղի, Կարմրաշէնի, Մաստարայի սարաւանդներուն։ [[Շիրակի մարզ|Շիրակի]] եւ [[Լոռի (մարզ)|Լոռիի]] շրջանները կը մշակուին շաքարի [[ճակնդեղը]] եւ կտաւատը, Շիրակի եւ Սիւնիքի դաշտերուն՝ [[արեւածաղիկ]]ը, իսկ Արմաւիրի շրջանը՝ [[խորդենի]] (կռնկենի)։ Տարածուած են նաեւ [[լոլիկ]]ը, [[վարունգ]]ը, [[կաղամբ]]ը, [[սեխ]]ը, [[ձմերուկ]]ը․ [[դդում]]ը, դդմիկը, [[սմբուկ]]ը, [[բողկ]]ը, գազարը, [[սխտոր]]ը, [[ծնեբեկ]]ը, [[շոմի]]ն, տաքդեղը (կարմիր պղպեղ), [[Լուբեա (լոբի)|լուբեան]], [[ծաղկակաղամբ]]ը, [[շաղգամ]]ը, թարխունը, [[ազատքեղ]]ը, [[համեմ]]ը, [[ռեհան]]ը եւայլն։  
[[Պատկեր:Persimonoj en Meghri.jpg|մինի|Մեղրիի ծիրանը․ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]]]

===== Պտղաբուծութիւն =====
[[Պտղաբուծութիւն]]ը Հայկական Բարձրաւանդակին մէջ 3000 - 6000 տարուան պատմութիւն ունի։ Արմաւիրի, Շէնգաւիթի, Գառնիի եւ ուրիշ տեղեր յայտնաբերուած են [[ծիրան]]ի, [[Դեղձենի|դեղձի]], [[սալոր]]ի, [[խաղող]]ի սերմեր։ Հայաստանը բազմաթիւ պտղատու ծառատեսակներու (ծիրանենի, [[Տանձենի|տանձեն]]&lt;nowiki/&gt;ի, սալորենի եւայլն) մշակումի հնագոյն վայրերէն է։

Հայկական լեռնաշխարհին տարածքին, պտղաբուծութիւնը զարգացած է մասնաւորաբար Ք․Ա․ 11-րդ դարէն սկսեալ։ Վանի մերձակայ «Մհերի դռան» վրայ, Ուրարտուի Մենուա թագաւորը (Ք․Ա․ 871– Ք․Ա․ 810) ձգած է հետեւեալ արջանագրութիւնը՝ «Խաղողի եւ պտղատու այգի հիմնեցի, պատերով զայն շրջապատեցի»։ Հայ եւ յոյն պատմիչներու գրութիւններուն մէջ կը յիշատակուի Հայաստանի պտղաբուծութիւնը․ Հերոդոտոսը (Իրոտոդոս)՝ Ք․Ա․ 5-րդ դար, Ստրապոնը՝ Ք․Ա․ 1-ին դար, [[Ագաթանգեղոս]]ը, [[Մովսէս Խորենացի]]ն, [[Անանիա Շիրակացի]]ն, [[Ստեփանոս Օրբելեան]]ը եւ ուրիշներ։ Հազարամեակներու ընթացքին ժողովրդական ընտրասերման միջոցով ստեղծուած են ծիրանենիի, դեղձենիի, սալորենիի, խնձորենիի, տանձենիի, ընկուզենիի բազմաթիւ արժէքաւոր տեսակներ, որոնցմէ համաշխարհային ժանաչում գտած են ծիրանն ու դեղձը, եւ ծանօթ են իբրեւ «հայկական պտուղ»։

==== Անասնապահութիւն ====
[[Անասնապահութիւն]] կ՛ընդգրկէ տնային եւ գիւղատնտեսական կենդանիներ եւ երկոտանի թեւաւորներու տեսակներ բուծանելը․ անասնաբուծական ապրանքներ՝ ([[միս]], [[հաւկիթ]], ճարպ եւայլն) եւ թեթեւ արդիւնաբերութեան հումքը ([[կաթնեղէն]]՝ կաթ, [[կարագ]], [[մածուն]] եւ պանիր, նաեւ՝ [[բուրդ]] ու [[կաշի]]), գիւղատնտեսութիւնը բանող ուժը ([[ձի]], [[եզ]], [[ջորի]], [[Ուղտեր|ուղտ]], եղջերու, եւայլն), ինչպէս նաեւ գործարանական պարարտանիւթ (թրիք եւ ծիրտ) ստանալ։

Հայկական բարձրաւանդակին մէջ անասնաբուծութիւնը սկսած է զարգանալ ([[Նոր Քարէ Դար|Նոր Քարի դարաշրջան]]&lt;nowiki/&gt;էն)։ Ծովինար բերդի (Սեւանայ լիճի հարաւային ափ) պեղումներէն յայտնաբերուած են [[արջառ]]ի, [[Ոչխար (արեւմտհայերէն)|ոչխարի]] եւ [[խոզ]]ի ոսկորներ։ Ուրարտական սեպագիր արձանագրութիւններուն յիշատակուած են եզը, [[Ցուլ (կենդանակերպ)|ցուլը]], արջառը, [[կով]]ը, ոչխարը, գառը, եւ դրացի երկրներէն աւար առած հարիւր հազարաւոր գլուխ արջառի եւ ոչխարի մասին։ Այս բոլորը կը վկայեն, թէ Հայկական բարձրաւանդակին վրայ ապրող ցեղերը նախնադարէն զբաղած են անասնապահութեամբ։ Նաեւ, Հայոց Պատմութեան գիրքերու էջերուն մէջ կը հանդիպինք հայկական ձի՝ նժոյգ բուծանելու մասին, մինչեւ Կիլիկիոյ Հայկական թագաւորութեան ժամանակաշրջանին ընթացքին՝ «Բազմավէպ», 1867, 12։[[Պատկեր:Armenian Grandma involved in Beekeeping.JPG|մինի|Հայ մեղուաբուծ]]
==== Մեղրաբուծութիւն ====
Մեղուաբուծութեան հնագոյն կեդրոններէն եղած է Հայաստանը։ Հայկական բարձրաւանդակին կլիման մեծ դեր խաղցած է անոր զարգացման համար։ Հայաստանի իշխանութիւները միշտ հետեւած ու զարկ տուած են անոր։

2011 թուականին Հ․Հ․ մէջ գոյութիւն ունէին 250 000 մեղուի փեթակներ։

==== Ձկնաբուծութիւն ====
Ձկնաբուծութիւնը՝ իբրեւ տնտեսութեան ճիւղ, Հ․Հ․ մէջ ձեւաւորուած է 1920-ական թուականներուն։ 21-րդ դարուն, սառեցուած եւ վերամշակուած ձուկ ու [[ձկնկիթ]] (խաւիար) կ՛արտահանուին [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]], [[Ռուսիա]], [[Վրաստան]] եւ [[Ուքրանիա]]։

=== Հանքային հարստութիւն ===
[[Պատկեր:Arzakan-2.JPG|մինի|Արզական]]
[[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայաստանի Բարձրաւանդակը]] օժտուած է հրաբխային հանքային հարստութեամբ․ օրինակ աղը՝ [[Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն|Նախիջեւան]], [[Կողբ]], [[Կաղզուան]], Արեւմտեան Եփրատ, [[Վանայ լիճ]]։ Նախապատմական շրջաններէն, մետաղի դարէն, Հայկական լեռնաշխարհին մէջ կը զարգանայ մետաղաձուլութիւնն եւ [[մետաղագործութիւն]]ը ([[պղինձ]], [[կապար]], [[արծաթ]], [[ոսկի]], [[որսիդ]] եւայլն)․ պղինձ՝ [[Գուգարք]], [[Տաշիր]], [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]], [[Լոռի (մարզ)|Լոռի]] եւ Արեւմտեան Տիգրիս, երկաթ՝ [[Աղձնիք]], [[Տուրուբերան]] եւ [[Վասպուրական]]։ Նաեւ հարուստ է թանկագին մետաղներու հանքերով՝ ոսկի, արծաթ։ Պատմութեան մէջ յիշատակուած են Ճորոխի աւազանին մօտ գտնուող Սպերի ոսկիի հանքերը։

Հ․Հ․ կ՛օգտագործէ եւ կ՛արտահանէ պղինձ, ինչպէս նաեւ՝ կապար, [[զինք]]։

==== Տուֆ քարը ====
Հայաստանի լեռները հարուստ են շինանիւթով։ Նշանաւոր է տուֆ քարը՝ [[Տուֆ]]ը, զանազան գոյնի եւ տեսակի․ գլխաւոր արդիւնահանութեան կեդրոններ են՝ Շիրակի ու [[Արագածոտն]]ի մարզերը։ 

==== Ուրիշ շինանիւթեր ====
[[Պատկեր:Norashen, Tavush-8.jpg|մինի|Նորաշէն, Տաւուշի մարզ]]
Արդիւնաբերութեան լաւ որակի ուրիշ շինանիւթեր են` որսիդը (Արագածի որսիդի գործարան), [[սեւակուճ]]ը՝ պազալտ (կը գտնուի Հ․Հ․ գրեթէ բոլոր մարզերուն մէջ), մարմարը ([[Արզական]]ի, [[Խոր Վիրապ|Խոր վիրապի]] հանքավայրեր), հատաքարը`կրանիտ (Կոտայքի, Լոռիի, Տաւուշի, Վայքի մարզերու հանքավայրեր)։ Հ․Հ․ մէջ նաեւ կ՛արտադրուին ոչ հրաբխային շինանիւթեր, ինչպէս՝ թրծաշաղախը ''cement'' , շէնքերու երեսը պատող նիւթեր։ Նաեւ զարգացած է խեցեգործութիւնը։

==== Հանքային ջուրեր ====
Հայկական լեռնաշխարհը աշխարհածանօթ է իր բազմաթիւ սառ եւ տաք հանքային ջուրերով։ Վերջինները յայտնի են ջերմուկ անունով եւ հին տարիներէն համբաւ ունին, ինչպէս օրինակ՝ Վարշակի, [[Վայոց Ձոր]]ի ջերմուկները։ Իսկ ներկայիս՝ [[Ջերմուկ]]ի, [[Դիլիջան]]ի, Արզնիի, [[Բջնի]]ի եւ ուրիշ հանքային աղբիւրները։

=== Ճարտարարուեստ ===
Հայաստանը լեռնային երկիր ըլլալով, հարուստ ընդերք եւ ջրային կարելիութիւններ ունի։

Հ․Հ․ իր ստեղծման առաջին տարիներէն իսկ, փորձած է քայլ պահել 20-րդ դարու ճարտարարուեստի վերելքին հետ։ Հայաստանի մէջ անոր զարգացումը եղած է մանաւանդ Սեւանայ լիճին ընծայած ջրային կարելիութիւններուն շնորհիւ։
[[Պատկեր:Strato en malnova Meghri.jpg|մինի|Մեղրիի հին քաղաքը՝ Փոքր թաղ]]
Ճարտարարուեստին զարգացման պատճառով, քաղաքներուն բնակչութիւնը կ՛աճի, գիւղաւաններ յաճախ քաղաքի կը վերածուին եւ նոր քաղաքներ կը շինուին։ Սակայն այս անհեթեթ աճը, լրջօրէն ազդած է Հայաստանի մթնոլորտի ապականման։ Բարեբախտաբար, պետութիւնը զանազան միջոցներով յաջողած է ապականումը կանխել եւ նոյնիսկ բարելաւել Հայաստանի մթնոլորտը, նամանաւանդ վերջին տասնամեակներուն։

Սնունդի արդիւնաբերութեան բնագաւարը կ՛ընդգրկէ 200-է աւելի ձեռնարկութիւններ, որոնք Հ․Հ․ արտադրանքին 18,8% կը կազմեն․ քոնեաք, գինի, սննդամթերք, ոչ ալքոլիք խմիչքներ, հաց, ձուկ, պահածոյ եւայլն։

==== Ծխախոտագործութիւն ====
Հ․Հ․ ճարտարարուեստի գլխաւոր ճիւղերէն մէկն է [[ծխախոտագործութիւն]]ը։ 2016-ին ծխախոտի արադրութիւնը Հ․Հ․ արդիւնաբերութեան 15% գրաւած է։ [[Ծխախոտ]]ը կը մշակուի մասնաւորաբար [[Տաւուշի մարզ|Տաւուշի]] եւ [[Կոտայքի մարզ|Կոտայքի]] շրջանները։

=== Փոխադրական միջոցներ ===
Հ․Հ․ լեռնային տարածք ըլլալով, անոր մէջ կը գործեն գրեթէ բոլոր փոխադրական միջոցները, կը բացառի՝ ծովայինը։ Վերջին երեք տասնամեակներուն ընթացքին Թուրքիայի եւ Ատրպէյճանի կողմէն Հայաստանի շրջափակումը պատճառ դարձած է որ Հայաստան վերակառուցէ կամ կառուցէ ռազմավարական նշանակութիւն ունեցող՝ Հայաստանը Վրաստանի եւ Պարսկաստանի հետ կապող, միջպետական մայրուղիներ։

==== Օդակայաններ ====
Կը գործեն [[Զուարթնոց Միջազգային Օդակայան (Երեւան)|Երեւանի Զուարթնոց]] եւ [[Շիրակի Միջազգային Օդակայան|Կիւմրիի Միջազգային]] օդակայանները։ Նաեւ [[Գորիս]]ի եւ [[Ստեփանաւան]] քաղաքներուն օդակայանները կը սպասարկեն տեղական փոխադրութիւնները։ Իսկ Էրեբուի օդակայանը, այժմ կը գործածուի Հայաստանի եւ Ռուսիոյ օդային ռազմուժին կողմէն։

==== Երկաթուղի, Մեթրօ, Ելեկտրակառք, ճանապարհորդութիւն, կազուղի ====
Հայկական երկաթուղին կ՛իրականացնէ ճամբորդներու փոխադրումներ, ինչպէս նաեւ բեռնափոխադրութիւններ։

[[Երեւանի Մեթրոն]] պաշտօնապէս՝ «Կարէն Տեմիրճեանի անունով Երեւանի Մեթրոն», [[Երեւան]]ի մեթրոյի ցանցն է։ Ենթակայ է [[Երեւանի Քաղաքապետարան|Երեւանի քաղաքապետարանին]]։

[[Երեւանի Ելեկտրակառքը|Ելեկտրակառքը]] կը գործածուի միայն Երեւանի մէջ։ Կիւմրի քաղաքին մէջ դադրեցաւ գործելէ 2005-ին։

Ճամբաներուն (ներառեալ պողոտայ, մայրուղի) ցանցը 2 036 քմ․ է։

&lt;abbr&gt;1995-ին Արաքսի վրայ՝ Ագարակ-Նորդուզ հատուածին կառուցուած կամուրջը, Հ․Հ․ եւ Պարսկաստանի միջեւ միակ ցամաքային կապն է: Այս կամուրջին վրայով նաեւ կ՛անցնի Պարսկաստան-Հայաստան կազուղին:&lt;/abbr&gt;&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Trolley Bus in Yerevan, Armenia 01.jpg|Երեւանի ելեկտրակառք
Պատկեր:Station Yeraskh.JPG|Կառաշար․ Երասխի կայարան, Ատրպէյճանի սահմանակից
Պատկեր:Erevan metro loco.JPG|Երեւանի Մեթրօ
Պատկեր:Zvartnots-international.jpg|Երեւանի Զուարթնոց Միջազգային օդակայանը
Պատկեր:Shirak Airport (exterior).jpg|Շիրակի (Կիւմրի) Միջազգային օդակայանը
Պատկեր:Armenian Railway.png|Հ․Հ․ երկաթուղագիծի քարտէս․ Կապոյտ գիծերը 10 Նոյեմբեր, 2020-ի համաձայնութեամբ պիտի վերաբացուին։ 
&lt;/gallery&gt;

=== Զբօսաշրջութիւն ===
Հ․Հ․ մէջ զբօսաշրջութեան կարեւոր կեդրոններ կը հանդիսանան [[Ծաղկաձոր]]ը, [[Ջերմուկ (քաղաք)|Ջերմուկը]], [[Արզնի]]ն, [[Սեւանայ Լիճ|Սեւանն]] ու [[Դիլիջան]]ը։ Զբօսաշրջիկներ կը նեգրաւեն իրենց հանքային աղբիւրներով՝ [[Քաջարան]], [[Սիսիան]], [[Մեղրի]] քաղաքները, պատմական նմշանակութիւն ունեցող վայրերը՝ [[Գեղարդի վանք|Գեղարդի վանական համալիրը]], [[Գառնիի Հեթանոսական Տաճար|Գառնիի հեթանոսական տաճարը]], [[Նորավանք]]ը, [[Զուարթնոց]] տաճարի աւերակները, [[Ամբերդի ամրոց]]ը, [[Երեւանի Մաշտոցի Անուան Մատենադարան|Մատենադարանը]], [[Քարահունջ]]ը, [[Տաթեւի Վանք|Տաթեւի վանքն]] եւ [[Տաթեւեր]]ը (Տաթեւի ճոպանուղին) եւայլն:

== Մշակոյթ ==
[[Պատկեր:IMG -Khndzoresk.jpg|մինի|Խնձորեսկի այրաբնակ քաղաքը]]
Հայաստանը ունի հարուստ մշակութային ժառանգութիւն։ Անոր տարածքը լեցուն է յուշարձաններով՝ հնագոյն դարաշրջաններէն մինչեւ նորագոյն ժամանակաշրջան․ [[Քարահունջ]], ուրարտական Էրեբունի ամրոց, Թէյշեբայինի (Կարմիր Բլուր), հին հայկական մայրաքաղաքներ՝ [[Արմաւիր]], [[Դուին]], [[Արտաշատ]], [[Գառնիի Հեթանոսական Տաճար|Գառնիի]] Միհր աստծոյ տաճարը եւայլն։ Այդ իսկ պատճառով զայն կ՛անուանեն՝ «[[Թանգարան բաց երկնքի տակ|թանգարան՝ բաց երկնքի տակ]]»: Նաեւ, կարեւոր տեղ կը գրաւեն քրիստոնէական ճարտարապետութեան յուշարձանները, ինչպէս օրինակ՝ Վաղարշապատի Էջմիածնոյ Մայր տաճարը, [[Նորավանք]], [[Գեղարդի վանք|Գեղարդ]], [[Խոր Վիրապ]], [[Գոշավանք]], [[Սեւանավանք]]ի վանական համալիրները, [[Զուարթնոց]]ի հին տաճարի աւերակները, [[Նորատուսի խաչքարերը]] եւ շատ ուրիշ։

Բնութեան բացառիկ յուշարձաններու ցուցակին մէջ են նաեւ [[Սեւանայ Լիճ|Սեւանայ լիճը]], [[Ջերմուկի Ջրվէժ|Ջերմուկի ջրվէժը]], [[Պարզ լիճ|Պարզ]] եւ [[Քարի Լիճ|Քարի]] լճակները, [[Խնձորեսկ]]ի այրաբնակ քաղաքը, ինչպէս նաեւ լեռնային տարբեր բնապատկերները:

=== Կրթութիւն ===
Ճարտարարուեստին զուգահեռ, արագօրէն զարգացած է կրթական համակարգը։ Հ․Հ․ Կովկասի մէջ, կրթական կեդրոն դարձած է ու այս ուղղութեամբ յառաջադէմ է։ Անդադար կը ստեղծուին կրթական բարձր մակարդակի հաստատութիւններ։

Հայաստանի Հանրապետութեան հիմնական ընդհանուր կրթութիւնը (Մանկապարտէզ եւ Նախակրթարան (հանրակրթական) դպրոցի 1-9 դասարաններ) պարտադիր է։ Մինջնակարգ եւ Երկրորդական (Միջնակարգ) կրթութիւնը (հանրակրթական դպրոցի 1-12 դասարաններ) պետական ուսումնական հաստատություններուն մէջ անվճար է։ Ընդհանուր կրթութիւնը կը սկսի վեց (6) տարեկանէն։ Միջին եւ բարձրագոյն մասնագիտական (համալսարան) ուսումնական հաստատութիւններուն ընդունելութիւնը կը կատարուի մուտքի քննութիւններու միջոցով։

Կան նաեւ անձնական բարձր մակարդակի Երկրորդական կրթութեան դպրոցներ, ինչպէս օրինակ՝ [[Դիլիջանի Միջազգային Դպրոց]], [[Այբ դպրոց]]։

==== Ուսումնական հաստատութիւններ ====
Հ․Հ․ գլխաւոր կրթական բարձրագոյն հաստատութիւնները
[[Պատկեր:Komitas State Conservatory of Yerevan.jpg|մինի|Երեւանի Կոմիտասի Անուան Պետական Երաժշտանոցը]]

===== Պետական համալսարաններ =====

* [[Երեւանի Պետական Համալսարան|Երեւանի պետական համալսարան]]
* [[Հայաստանի Պետական Տնտեսագիտական Համալսարան]]
* [[Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոց|Երեւանի Կոմիտասի Անուան Պետական Երաժշտանոց]]
* [[Երեւանի գեղարուեստի պետական ակադեմիա|Երեւանի Գեղարուեստի Պետական Ակադեմիա]]
* [[Հ․Հ․ Պետական Կառավարման Ակադեմիա]]
* [[Հայաստանի Ազգային Բազմարուեստարանի Համալսարան]]

===== Միջազգային եւ միջկառավարական համալսարաններ =====

* Առեւտրական ուսուցման կեդրոն
* [[Հայաստանի Ամերիկեան Համալսարան]][[Պատկեր:TUMO Yerevan.jpg|մինի|Թումօ․ Երեւան]]

===== Արտադպրոցական կրթութիւն =====

* [[Վանաձոր]]ի ճարտարարուեստի կեդրոն
* Կիւմրիի ճարտարարուեստի կեդրոն
* Հայաստանի Մանուկներ Բարեգործական Հիմնադրամ
* [[Թումօ]] (Թումօ ստեղծարար ճարտարարուեստի կեդրոն)

==== Գիտութիւն ====
Հ․Հ․ մէջ բարձր մակարդակի հասած է գիտութիւնը։ Պետութեան իշխանութիւնները զարկ տուած են ու կու տան անոր տեւական զարգացման։ [[1943 թուական|1943]] թուականին հիմնադրուած է Հայաստանի գիտութիւններու ակադեմիան, որ [[1993 թուական|1993]] վերանուանուած է՝ [[Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիա]]։ Ան կը կազմակերպէ եւ կ'իրականացնէ հիմնարար եւ կիրառական գիտական հետազօտութիւններ։ Նաեւ, գիտական հետազօտութիւններով զբաղ օտար ընկերութիւններ Հ․Հ․ կը հաստատուին։

Երկրի գիտութեան զարգացման 2011-2020 տասնամեակի ռազմավարութիւնը կը նախատեսէ, որ «մինչեւ 2020-ին Հայաստանը գիտելիքներու վրայ յենուած տնտեսութիւն ունեցող երկիր դառնայ եւ Եւրոպայի գիտա - հետազօտական բնագաւարին մէջ մրցունակ՝ հիմնական եւ կիրառական հետազօտութիւններու մակարդակով»:

=== Արուեստ ===
Հայկական արուեստը, ձեւակերպած եւ զարգացուցած է իր եզակի տեսակը հայ ժողովուրդի բնօրրան [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Պատմական Հայաստանի]] մէջ եւ անոր հինգ հազարամեակներու երկարող պատմութեան ընթացքին: Հայկական արուեստը կ՛ընդգրկէ [[երաժշտութիւն]], [[ճարտարապետութիւն]], [[Քանդակագործութիւն|քանդակ]], [[Որմնանկարչութիւն|որմնանկար]], [[Խճանկարչութիւն|խճանկար]], [[խեցեգործութիւն]], [[Մետաղագործութիւն|մետաղէ պատրաստուած իրեր]], [[փորագրութիւն]], [[հիւսուածք]]՝յատկապէս [[հայկական գորգ]]եր։ եւ

==== Թատրոն եւ Շարժարուեստ ====
[[Պատկեր:Armenia film clapperboard.svg|մինի|Հայկական շարժարուեստի լոզունքը]]
''Տե՛ս բուն յօդուածներ՝ [[Հայկական Թատրոն]] եւ [[Հայկական շարժարուեստ|Հայկական Շարժարուեստ]]''

[[Հայկական Թատրոն|Հայկական թատրոնը]], ստեղծուած եւ կազմաւորուած է հայ ժողովուրդին բանահիւսութեան ընդմէջէն․ ժողովրդական եւ խորհրդապաշտական թատրոնը իր պարերգային տեսակով։

[[Հայկական շարժարուեստ]]ը [[1920]]-ական տարիներուն ճամբայ կ՛ելլէ՝ Խորհրդային Հայաստանի Հանրապետութեան եւ [[Հայկական Սփիւռք]]ին տարածքին։

==== Երաժշտութիւն եւ Պարարուեստ ====
''Տե՛ս բուն յօդուածներ՝ [[Հայկական Երաժշտութիւն]] եւ [[Հայկական Պարարուեստ]]''

[[Հայկական Երաժշտութիւն|Հայկական երաժշտութիւնը]] քայլ պահած է հայ ժողովուրդին կենցաղին ու պատմութեան հետ, ինչպէս նաեւ վերջին դարերուն համաշխարհային երաժշտական հոսանքներուն հետ․ գեղջական երգեր, հեթանոսական, աշուղային, եկեղեցական ([[շարական]]ներ), դասական եւայլն։ Միջնադարին, ան կ՛ունենայ իր ուրոյն երաժշտական գրութեան նշանները՝ [[Խազ]]։

[[Հայկական Պարարուեստ|Հայկական պարարուեստը]], սկիզբ առած է հայ ժողովուրդին կազմաւորման ընթացքին․ հաւատքներ, ծիսակատարութիւններ, պաշտամունքներ եւ տօնակատարութիւններ։ Ան, կ՛արտայայտէ հայ ժողովուրդին կենցաղը։ Ժամանակի ընթացքին, կրած է թեթեւ փոփոխութիւններ, սակայն միշտ պահպանած է ուրոյն նկարագիրը․ շարժական, կառոյցի եւ երաժշտական առանձնայատկութիւնները։
[[Պատկեր:OTTuspaWasserleitung.jpg|մինի|251x251փքս|Մենուայի Ջրանցքը, Վան]]
Սերունդէ սերունդ փոխանցուելով եւ որոշ փոփոխութիւններ կրելէ ետք, անիկա պահպանած է իր հիմքը՝ միայն իրեն յատուկ շարժական, կառուցուածքային եւ [[Երաժշտութիւն|երաժշտական]] առանձնայատկութիւնները։

==== Ճարտարապետութիւն ====
[[Հայկական ճարտարապետութիւն]]ը կը յատկանշուի գլխաւորաբար գեղարուեստական հարուստ աւանդոյթներով եւ ազգային ինքնատիպութեամբ․ եկեղեցիներու սրածայր գմբէթ, [[տուֆ]] քարէ շինարարութիւն, որմնանկարներ եւ բնական լոյսի օգտագործում։

===== Ճարտարապետութիւն նախաքրիստոնէական շրջանին =====
Հնագոյն ժամանակներէն հայկական ճարտարապետութեան մէջ կարեւոր դեր խաղացած է ու կը խաղայ [[Տուֆ]]ը։ Կառուցուած են ամրոցներ, միջնաբերդեր, բերդաքաղաքներ, ջրանցքներ, օրինակ՝ [[Մենուայի ջրանցքը|Մենուայի (Շամիրամի) ջրանցքը]], բերդերով պարսպապատ [[Վան|Տուշպա]] մայրաքաղաքը, Մենուախինիլի, Արգիշտիխինիլի, Անզաֆ, Հայկաբերդ, Ռուսախինիլի․․․։ Հայաստանի տուները նախ եղած են գետնափոր․ անոնց մասին կը վկայէ մանրամասն նկարագրութիւններով [[Քսենոֆոն]] իր «&lt;nowiki/&gt;[[Նահանջ Բիւրուն]]&lt;nowiki/&gt;» ''Ἀνάβασις'' հատորին մէջ, Ք․Ա․ 5-րդ դար։ Իսկ, Հելլենիստական շրջանին քաղաքները՝ վարչական եւ առեւտրական կեդրոններ, բերդերը, ինչպէս նաեւ հեթանոսական սրբավայրերը, կը կառուցուին հետեւելով քաղաքաշինութեան եւ ճարտարապետութեան օրէնքներուն․ քաղաքներ՝ [[Արմաւիր]], [[Երուանդաշատ]], [[Արտաշատ]], [[Վաղարշապատ]], [[Զարեհաւան (Այրարատ)|Զարեհաւան]], ամրոցներ՝ [[Գառնիի Ամրոց|Գառնի]], Արտագերս, [[Անի-Կամախ]], [[Օշական Գիւղ|Օշական]], [[Դարոյնք]], հեթանոսական սրբավայրեր՝ [[Բագաւան]], [[Բագրեւանդ]], [[Աշտիշատ]], [[Երիզա]]։[[Պատկեր:Karmravor Church Ashtarak.JPG|մինի|220x220փքս|Աշտարակի Կարմրաւոր եկեղեցին]]

===== Ճարտարապետութիւնը քրիստոնէութիւնը ընդունելէ ետք =====
Հայաստանի մէջ քրիստոնէութիւնը պետական կրօն դառնալէ ետք, կը քանդուին հեթանոսական տաճառները՝ կանգուն կը մնայ միայն [[Գառնիի Հեթանոսական Տաճար|Գառնիի հեթանոսական տաճարը]], ու անոնց վրայ եւ այլուր, ազդուած անոնց ճարտարապետութենէն, կը կառուցուին եկեղեցիներ։

Յաջորդող դարերուն ընթացքին կառուցուած եկեղեցիներուն ոճը կ՛ըլլայ խաչաձեւ կեդրոնագմբէթ՝ ենթագմբէթներով ([[Պտղնիի Տաճար|Պտղին]], [[Արուճ]], [[Դդմաշէն]], Տեկոր, [[Օձունի Եկեղեցին|Օծուն]]), եռախորան՝ ([[Դուին]]ի Ս․ Գրիգոր, [[Թալինի Կաթողիկէ Եկեղեցի|Թալինի Կաթողիկէն]])։

[[Ներսէս Գ․ Տայեցի (Շինարար)|Ներսէս Գ․ Տայեցի]] կամ Շինարարի կաթողիկոսութեան շրջանին, եկեղեցաշինութեան ճարտարապետական ոճը թեթեւ փոփոխութիւններու կ՛ենթարկուի։ Խաչաձեւ կեդրոնագմբէթ եկեղեցին տեղի կու տայ բազմախորանին՝ օրինակ, [[Եղուարդ Զօրավար եկեղեցի|Եղուարդ Զօրավարի]] (661-685) եւ զուգահեռ կը հիմնուին խաչաձեւ յատակագիծով գմբեթաւոր փոքր եկեղեցիներ, իրենց բազմաթիւ տարբերակներով ([[Կարմրաւոր եկեղեցի (Աշտարակ)|Աշտարակի Կարմրաւոր եկեղեցին]], [[Լմբատավանք|Լմբատավանքի Ս․ Ստեփանոս]]՝ 6-րդ դար, եւայլն)։ Խաչաձեւ քառախորան եկեղեցին կ՛ունենայ բազմանկիւնաձեւ շրջագիծ, քանի մը պարագային՝ եռաստիճան զարգացումով ([[Զուարթնոց]] 641-652)։

Հայկական ճարտարապետութեան յուշարձաններէն Էջմիածնի Մայր Տաճարը, [[Զուարթնոց]]&lt;nowiki/&gt;ը, [[Գեղարդի վանք|Գեղարդավանք]]&lt;nowiki/&gt;ը, [[Հաղբատի Վանք|Հաղբատը]] եւ [[Սանահինի Վանք|Սանահինը]] ընդգրկուած են [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի «Համաշխարհային Մշակութային Արժէքներ»ու ցանկին մէջ։

===== '''Յուշարձաններ''' =====
Սրբավայրերու շինութեան զուգահեռ, կը զարգանայ նաեւ յուշարձանի շինութեան արուեստը (քարակոթողներ, դամբանաքարեր, խաչարձաններ, դամբարաններ)։ Յուշարձանները ուղղաձիգ, քառանկիւն, բազմանկիւն կամ կլոր շրջագիծով կոթողներ են (Ագարակ, Երերոյք, [[Խոշավանք]] եւայլն)։ Անոնք կը կառուցուին կարեւոր եղելութիւններու առիթով։
[[Պատկեր:Amberd Fortress Buildings.JPG|մինի|248x248փքս|Ամբերդ]]

===== Քաղաքաշինութիւն =====

====== Մինչեւ 19-րդ դար ======
Քաղաքաշինութիւնը կը զարգանայ տալով բնակարաններուն իւրայատուկ կառոյց՝ [[Դուին]] (5-րդ մինչեւ 7-րդ դար), [[Արուճ]] (7-րդ դար)։ Արքունիքները կը յատկանշուին քարաշէն սիւնազարդ դահլիճներով՝ սիւներուն վրայ կը յենին հնագոյն ճարտարապետական ոճի փայտէ երթիքները։ 

Բագրատութեանց հարստութեան եւ յաջորդող չորս դարերու ընթացքին կը զարգանայ ճարտարապետութիւնը՝ յուշարձաններ, քաղաքներու պաշտպանութեան կառոյցներ, կամուրջներ, հիւրանոցներ, բնակավայրեր, եւայլն ([[Անիի Մայր Տաճար]], [[Գագիկաշէն (Անիի Ս․ Գրիգոր Լուսաւորիչ)|Գագիկաշէն]] կամ՝ Անիի Գրիգոր Լուսաւորիչի տաճար, [[Ս․ Առաքելոց (Անի)|Անիի Ս․ Առաքելոց]] հինգ գմբէթներով իւրայատուկ եկեղեցին, [[Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի|Աղթամարի Ս․ Խաչ եկեղեցին]], [[Ամբերդ]], [[Լոռի բերդ]], Մարմաշէն եւ [[Խծկոնք վանք|Խծկոնքի]] Ս․ Սարգիս եկեղեցիները․․․)։ Նաեւ ինքնատիպ յուշարձաններ են՝ [[Տաթեւի Վանք|Տաթեւի վանքը]] (906) եւ [[Որոտնավանք]]ը (10-րդ դար), իրենց ճոճուող սիւներու հիմքերով՝ [[Նորավանք]]ը, [[Ս․ Յովհաննէս եկեղեցի (Բիւրական)|Բիւրականի Ս․ Յովհաննէս]], [[Ս․ Փրկիչ (Շիրակաւան)|Շիրակաւանի Ս․ Փրկիչ]], [[Հաղբատի Վանք|Հաղբատի]] Ս․ Նշան, [[Սեւանավանք]]ը, եւ շատ ուրիշ։  
[[Պատկեր:Statue Tamanian - 2017.jpg|մինի|Ալեքսանդր Թամանեանի յուշարձանը ՔասՔատի բակին մէջ]]
Իսկ 12-րդ եւ 13-րդ դարերուն ճարտարապետութեան զարգացումին դեսպանը կը հանդիսանան [[Հաղբատի Վանք|Հաղբատի վանական համալիրը՝ Ս․Նշան եկեղեցիին գաւիթը, Համազասպին ժամատունը, զանգակատունն ու սեղանատունը]], եւ [[Գեղարդի վանք|Գեղարդի ժայռափոր վանական համալիրը]]։ Յաջորդող դարերուն Մոնկոլ-թաթարական արշաւանքներուն եւ թուրք-պարսկական պատերազմներուն պատճառով Հայաստան կ՛ապրի մշակութային եւ տնտեսական անկում մը։ Միայն 18-րդ դարուն է որ կը ստեղծուին շինարարութեան կամ վերականգման նպաստաւոր պայմաններ։  
[[Պատկեր:Շորժա, հուշարձան նվիրված Արցախյան պատերազմին.jpg|մինի|220x220փքս|Յուշարձան նուիրուած Արցախեան պատերազմին]]
[[Պատկեր:Hands of Amity 05.JPG|մինի|165x165փքս|«Բարեկամութեան ձեռքեր»․ Յուշարձան (1967), Օղակաձեւ զբոսայգի (պուրակ)]]

====== Ռուսական տիրապետութեան շրջան ======
Ռուսական տիրապետութեան շրջանին, կը վերսկսի քաղաքաշինութիւնը եւ կ՛ընդարձակուի 19-րդ եւ 20-րդ դարերուն։ Կը պահպանուի հայկական ազգային աւանդական Ճարտարապետական ոճը։ Երկաթուղագիծի կառուցումը էապէս կը նպաստէ արդիւնաբերութեան եւ առեւտուրի զարգացման՝ [[Գորիս]] (1877), [[Ալեքսանդրապոլ|Ալեքսանտրապոլ]] (Կիւմրի) եւ [[Կարս]] (1899), Պայազէտ, [[Շուշի]] (1881), [[Երեւան]] (1902)։ 

====== Ռուսական Կայսրութիւն եւ Հարաւային Կովկաս ======
Հարաւային Կովկասի գլխաւոր քաղաքներուն հայ բնակչութիւնը մեծապէս ազդած է անոնց տնտեսական, մշակութային, ճարտարապետութեան եւ քաղաքաշինութեան զարգացման․ [[Թիֆլիս]], [[Պաքու]], [[Ախալքալաք]], [[Ախալցխա|Ախալցիա]], [[Գորիս]], Գիանջա՝ [[Գանձակ]]․․․։ Հոն ստեղծագործած են հայազգի ճարտարապետներ՝ [[Յովհաննէս Քաջազնունի]], [[Գաբրիէլ Տէր-Մելիքեան]], [[Ղազարոս Սարգսեան]] եւ շատ ուրիներ։ Ռուսական կայսրութեան մէջ նաեւ, հայ ճարտարապետները աշխատած ու ստեղծած են մասնաւորաբար [[Մոսկուա]], [[Ռոստով]], [[Վլատիկաւկաս]], [[Կրոզնի]], [[Աստրախան]], [[Կրասնոտար]], [[Լուով]], [[Խրիմ]], [[Մոլտավիա]] եւ շատ ուրիշ քաղաքներու կամ շրջաններու մէջ։

===== Ժամանակակից շրջան =====
20-րդ դարուն, հայկական ճարտարապետութիւնը նոր փուլի կ՛անցնի։ Հայաստանի մէջ ճարտարապետութեան երկու հոսանք կը գերակշռեն՝ ազգային ճարտարապետութեան ժառանգութեան եւ գործնական շինարարութեան․ օրինակ, [[Ալեքսանտր Թամանեան]], [[Թորոս Թորամանեան]]՝ ազգային ճարտարապետութեան ժառանգութեան համակիր ու վերամշակող, իսկ Կ. Հալաբեանը, Մ. Մազմանեանը, [[Գէորգ Քոչար]]ը՝ գործնական շինարարութեան ''Constructivisme russe'' համակիրներ։

Կ՛իրագործուին արդիւնաբերութեան, ոռոգման, բարեկարգման շինարարութիւններ․ Կիւմրի, Երեւան, եւայլն։,

[[1924 թուական|1924]] թուականին, ճարտարապետ Ալեքսանտր Թամանեան կը գծէ Երեւան մայրաքաղաքի յատակագիծը եւ քաղաքը կը զարգանայ այդ ուղղութեամբ։ Միաժամանակ, թափ կը տրուի հասարակական շէնքերուն շինարարութեան [[Ալեքսանդր Սպեդիարեանի Անուան Օփերայի Եւ Պալէթի Ազգային Ակադեմիական Թատրոն|Երեւանի Օփերա - Պալէյի թատրոն]]։[[Պատկեր:Matenadaran, MS 6792.jpg|մինի|258x258փքս|Մոմիկ.«Համբարձում» մանրանկար «Պատերազմի Ավետարանէն»։]][[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի Կանանց Յուշարձան|Բ․ Համաշխարհային Պատերազմի]] աւարտին կը կառուցուին զոհուած զինուորներուն յիշատակին համար աղբիւր-յուշարձաններ, [[Հանրապետութեան հրապարակ (Երեւան)|Հանրապետութեան Հրապարակը]] եւ գլխաւոր քաղաքներուն մէջ հասարակական կեդրոններ։

[[1970 թուական|1970]]-ական թուականներէն ետք, ուշագրաւ են գեղարուեստական որոնումները, նամանաւանդ ազգային ուրոյն նկարագրի ընկալումը ճարտարապետութեան մէջ՝ [[Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն|Գ․ Սանտուկեանի անուան թատրոն]], [[Քամերային երաժշտանոց (Երեւան)|Քամերային երաժշտանոցը]]․․․․: Աnոնց զուգահեռ, քաղաքներուն մէջ կը կատարուին բարեկարգման աշխատանքներ․ Երեւան՝ [[Օղակաձեւ պուրակ (Երեւան)|Օղակաձեւ զբօսայքին]], [[Քասքատի համալիր]]ը, եւայլն։

Կը կառուցուին նաեւ պատմական կարեւոր դէպքերն ու անձերը յաւերժացնող յուշարձաններ․ [[Հայոց Ցեղասպանութեան Զոհերու Յուշահամալիր]]ը, [[Սարդարապատ|Սարտարապատի հերոսամարտի յուշահամալիրը,]] եւայլն։

Քաղաքներու կառուցման աշխատանքներու թափը անդադար է, կը զուգորդէ ճարտարապետական ազգային աւանդոյթը եւ ճարտարապետութեան համաշխարհային պահանջները։ 2000-ին կը վերջանայ [[Գիւմրի|Կիւմրիի]] [[Անի թաղամաս (Կիւմրի)|Անի թաղամասի]] կառուցումը, 2007՝ [[Հանրապետութեան հրապարակ (Երեւան)|Հանրապետութեան]] եւ [[Ազատութեան հրապարակ (Երեւան)|Ազատութեան հրապարակներն]] իրար կապող [[Հիւսիսային պողոտայ (Երեւան)|Հիւսիսային պողոտան]], ինչպէս նաեւ բնակիչներու ամենօրեայ կեանքը դիւրացնելու շինարարութիւններ՝ օրինակ, տարանցիկ փողոցներ, ստորերկրեայ անցքեր եւ անցուղիներ, եւայլն։

==== Հայկական մանրանկարչութիւն ====
Հայ ժողովուրդին մշակոյթին մէջ կարեւոր տեղ կը գրաւէ մանրանկարչութիւնը, որ զարգացած է գլխաւորաբար 6-րդ դարէն մինչեւ 12-րդ դարերուն ընթացքին։[[Պատկեր:Khachkars.jpg|մինի|Նորատուսի քաչքարերը]]
==== Քանդակագործութիւն ====
Հայաստանի մէջ [[քանդակագործութիւն]]ը ծնունդ առած է հաւանաբար նախապատմական պաշտամունքային կոթողներէն ու զարգացած եւ ձեւաւորուած է պատմութեան ընթացքին։

===== Խաչքար =====
''Տես յօդուածը՝ [[Խաչքար]]''

[[Խաչքար]]ի արուեստը կը զարգանայ եւ կը կատարելագործուի 8-րդ եւ 9-րդ դարերուն ընթացքին։ Ան միջնադարեան իւրայատուկ [[Հայկական Կերպարուեստ|հայ կերպարուեստի]] ճարտարապետական մանր կոթողային ձեւ է, որուն բովանդակութիւնը կը կազմէ պատուանդանի (խարիսխի) վրայ կանգնած խաչարձանը՝ ճակատը ուղղուած դէպի արեւմուտք։

==== Որմնանկարներ, խճանկարներ եւ խեցեգործութիւն ====
[[Պատկեր:Vank Cathedral interior.jpg|մինի|Հայկական որմնանկարներ․ Նոր Ջուղայի Վանք տաճար, Պարսկաստան]]
Արուեստի այս ճիւղերն ալ մաս կը կազմեն հայկական արուեստի ընտանիքին։ Որմնանկարչութիւնը, զարգացած է մասնաւորաբար Ուրարտուի ժամանակաշրջանէն։

==== Հիւսուածք ====
Հայկական հիւսուածքի (ձեռագործ, գորգ, եւայլն) ամենաընդարձակ հաւաքածոն կը գտնուի [[Ամերիկայի Հայկական Թանգարան]]ը։ Թանգարանը կը պարունակէ հայկական թանգարանային ամենակարեւոր հաւաքածոներէն․ կը հաւաքէ եւ կը պահպանէ հայկական մշակութային արժէքները։ Հիմնուած է 1971։
=== Թանգարաններ ===
==== Երեւան ====
[[Պատկեր:Thetis garni.jpg|մինի|Գառնիի բաղնիքի խճանկարը]]

* [[Հայաստանի պատմութեան թանգարան]]
* [[Երեւանի Մաշտոցի Անուան Մատենադարան]]
* [[Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահ]]
* [[Երեւանի Պատմութեան Թանգարան]]
* [[Եղիշէ Չարենցի Անուան Գրականութեան Եւ Արուեստի Թանգարան]]
* [[Գաֆէսճեան Արուեստի Կեդրոն]]
* [[Հ. Յ. Դաշնակցութեան Պատմութեան Թանգարան Հիմնադրամ]]

* [[Էրեբունի Պատմահնագիտական Թանգարան]]
* [[Ժողովրդական Արուեստի Թանգարան|Ժողովրդային Արուեստի Թանգարան]]
* [[Ժամանակակից Արուեստի Թանգարան (Երեւան)|Ժամանակակից Արուեստի Թանգարան]]
* [[Հայոց Ցեղասպանութեան Զոհերու Յուշահամալիր]]
* [[Հայաստանի Բնութեան Պետական Թանգարան]]
* [[Երեւանի Կենդանաբանական Պարտէզ]]

* Յովհաննէս Կարապետեանի անուան Երկրաբանական Գիտութիւններու Թանգարան

[[Պատկեր:Akhtamar paintings 10.jpg|մինի|

* [[Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի]]ի որմնանկարներէն բաժին մը

]]

* [[Ալեքսանդր Թամանեանի Անուան Ճարտարապետութեան Ազգային Թանգարան-Ինստիտուտ|Ալեքսանդր Թամանեանի անուան Ճարտարապետութեան Ազգային Թանգարան]]
* [[Սերգէյ Փարաջանովի Թանգարան]]
* [[Մայր Հայաստան յուշահամալիր]]
* [[Միջին Արեւելքի Արուեստի Թանգարան (Երեւան)|Միջին Արեւելքի Արուեստի Թանգարան]]
* [[Հայ Բժշկութեան Թանգարան]]
* [[Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտ|Կոմիտասի Թանգարան-Հիմնարկ]]
* [[Հայաստանի Երկաթուղիի Թանգարան]]
* [[Հայաստանի Պետական Մանկավարժական Համալսարանի Թանգարան]]
* [[Հայաստանի Փայտարուեստի Թանգարան]]
* [[«Մայր Հայաստան» Ռազմական Թանգարան]][[Պատկեր:Armenia Museum of Art and History.jpg|մինի|Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահի շէնքը]]

* [[Ֆիտայական Շարժման «Զօրավար Անդրանիկ» Թանգարան]]
* [[Հայկական Օդանաւորդութեան Պատմութեան Թանգարան]]
* [[Գիտութեան եւ Ճարտարագործութեան Թանգարան]]

===== Երեւանի Տուն - Թանգարաններ =====

* [[Մարտիրոս Սարեանի տուն-թանգարան (Երեւան)|Մարտիրոս Սարեանի Տուն-թանգարան]]
* [[Արամ Խաչատուրեանի Տուն-Թանգարան]]
* [[Յովհաննէս Թումանեանի տուն-թանգարան (Դսեղ)|Յովհաննէս Թումանեանի Տուն-Թանգարան]]
* [[Եղիշէ Չարենցի տուն-թանգարան|Եղիշէ Չարենցի Տուն-Թանգարան]]

* [[Աւետիք Իսահակեանի Տուն-Թանգարան (Երեւան)|Աւետիք Իսահակեանի Տուն-Թանգարան]] (Երեւան) [[Պատկեր:Ժողովրդական արվեստի թանգարանի Դիլիջանի մասնաճյուղ.JPG|մինի|Ժողովրդային արուեստի թանգարանի Դիլիջանի մասնաճիւղ․եղած է իշխանուհի Մարիամ Թումանեանի ամառանոցը]]

* [[Ալեքսանդր Սպենդիարեանի Տուն-Թանգարան]]

* [[Երուանդ Քոչարի Թանգարան (Երեւան)|Երուանդ Քոչարի Թանգարան]]

* [[Աբովեանի տուն-թանգարան|Խաչատուր Աբովեանի Տուն-Թանգարան]]

* [[Մինաս Աւետիսեանի տուն-թանգարան|Մինաս Աւետիսեանի Տուն-Թանգարան]]

* [[Դերենիկ Դեմիրճեանի Տուն-Թանգարան]]

* [[Ստեփան Շահումեանի Տուն-Թանգարան]]

* [[Լուսինէ Զաքարեանի տուն-թանգարան|Լուսինէ Զաքարեանի Տուն-Թանգարան]][[Սիլվա Կապուտիկեանի Տուն-Թանգարան]]

* [[Կալենց Թանգարան]]

* [[Լուսիկ Ագուլեցու (Սամուելեաններու) Տուն-Թանգարան]]

* [[Յովհաննես Շարամբեանի անուան Ժողովրդական Արուեստի կեդրոն]]
==== Արմաւիր, Վաղարշապատ ====
[[Պատկեր:Ձեռագործ իրեր 2 Վերին Կարմիրաղբյուրի թանգարանում.jpg|մինի|233x233փքս|Վերին Կարմիրաղբիւրի թանգարան․ Ձեռագործ իրեր]]

* [[Գանձատուն թանգարան]]

* Հայաստանի Ազգագրութեան Թանգարան ([[Սարդարապատ|Սարտարապատ]])
* [[Արմաւիրի Պատմա-ազգագրական Թանգարան]]
* [[Էջմիածնի Մայր Տաճարի թանգարան]]
* [[Ռուբէն Սեւակ թանգարան]]

==== Աշնակ ====

* [[Գէորգ Չաւուշի Թանգարան]]

==== Արարատի մարզ ====

* [[Պարոյր Սեւակի տուն-թանգարան|Պարոյր Սեւակի Տուն-Թանգարան]] [[Վազգէն Սարգսեանի Տուն-Թանգարան]]
==== Դիլիջան, Իջեւան ====

* [[Ժողովրդական Արուեստի Թանգարան (Դիլիջան)|Ժողովրդային Արուեստի Թանգարան]]
* [[Դիլիջանի Երկրագիտական եւ Արուեստի Թանգարան]]
* [[Իջեւանի Պատմաերկրագիտական Թանգարան]]

* [[Վերին Կարմիրաղբիւրի Պատմութեան Թանգարան]]
==== Եղէգնաձոր ====

* [[Եղէգնաձորի Երկրագիտական Թանգարան]]
==== Կիւմրի ====

* [[Երկրաբանութեան Թանգարան (Կիւմրի)|Երկրաբանութեան Թանգարան]]
* [[Ձիթողցոնց տուն-թանգարան]] (Կիւմրիի ժողովրդական ճարտարապետութեան, քաղաքային կենցաղի եւ ազգային ճարատարապետութեան թանգարան)
* [[Աւետիք Իսահակեանի տուն-թանգարան (Կիւմրի)]]
* [[Յովհաննէս Շիրազի տուն-թանգարան|Յովհաննէս Շիրազի Տուն-Թանգարան]]
* [[Շիրակի Երկրագիտական Թանգարան]]
* [[Մհեր Մկրտչեանի Թանգարան (Կիւմրի)|Մհեր Մկրտչեանի Թանգարան]]
* [[Քանդակագործութեան Ազգային Պուրակ-Թանգարան (Կիւմրի)|Քանդակագործութեան Ազգային Պուրակ-Թանգարան]]
==== Լոռի, Վանաձոր ====

* [[Ստեփան Զօրեանի տուն-թանգարան|Ստեփան Զօրեանի Տուն-Թանգարան]]
* [[Յովհաննէս Թումանեանի տուն-թանգարան (Դսեղ)|Յովհաննէս Թումանեանի Տուն-Թանգարան (Դսեղ)]]
* [[Լոռի Փամբակի երկրագիտական թանգարան (Վանաձոր)|Լոռի Փամբակի երկրագիտական թանգարան]]
* [[Վանաձորի Կերպարուեստի Թանգարան]]
==== Ջերմուկ ====

* [[Ջերմուկի պատկերասրահ]][[Պատկեր:Եղեգնաձորի երկրագիտական թանգարան.jpg|մինի|Եղէգնաձորի Երկրագիտական Թանգարան]]

==== Սիւնիք ====

* [[Ակսել Բակունցի Տուն-Թանգարան]]

* [[Կապանի Ժամանակակից Արուեստի Թանգարան]]

* [[Նիկողայոս Ադոնցի անուան Սիսիանի Պատմութեան Թանգարան]]

* [[Սիսիանի պատկերասրահ]]

=== Մարմնամարզ ===

==== Հայ Մարմնակրթանքը նախաքրիստոնէական շրջանին ====
Նախաքրիստոնէական ժամանակաշրջաններուն, Հայաստանի մէջ, ամէն տարի, [[Նաւասարդ]] ամսուն, Հայկական Բարձրաւանդակի ամէն կողմերէն, հայ ժողովուրդը կը հաւաքուէր [[Բագրեւանդ (գաւառ)|Բագրեւանդ]] գաւառի Բագառիճ աւանին մէջ (հոն կը գտնուէին [[Արամազդ]]ի եւ [[Անահիտ]]ի մեհեանները), ուր տեղի կ՛ունենային [[Ամանոր, Կաղանդ|Ամանորի]] տօնակատարութիւններ հայ արքայական ընտանիքին եւ ազնուականներուն ներկայութեամբ։ Այս տօնակատարութիւններուն ընթացքին տեղի կ՛ունենար զօրահանդէս, ձիարշաւ, սրախաղ, նետարձակութիւն եւ որսորդութիւն։ Ընդհանրապէս ազնուական դասէն էին անոնք, որ մանկութենէն կը հետեւէին մարմնակրթանքի․ կային մարզարաններ, որոնք կը կոչուէին կռուանոց, մրցարան, իսկ ձիարշաւի համար ասպարէզք կամ ձիարձակարան։ Հայ ազնուական դասակարգի պատկանող երիտասարդներ կը մասնակցին Ողիմպիական Խաղերուն, գրաւելով յաճախ առաջին դիրքերը։

==== Հայ Մարմնակրթանքը Ա․ Համաշխարհային Պատերազմէն առաջ ====

===== Պոլիս =====
[[Պատկեր:Տորք խումբը, 1906.jpg|մինի|Տորք խումբը, 1906]]
Հայ Մարմնակրթանքի շարժման առաջին քարոզիչները կը հանդիսանան երիտասարդ ուսանողներ [[Պոլիս|Պոլսէն]] եւ [[Իզմիր]]էն։ [[1902 թուական|1902]] - [[1904 թուական|1904]] Պոլսոյ [[Պոյաճի]] գիւղին մէջ կը հիմնուի ոտնագնդակի առաջին խումբը, «Պալթա-Լիման» անունով, ապա [[Պոլսոյ Կեդրոնական վարժարան]]ին մէջ՝ «Սանթրալ» եւ [[Գում-Գափու]]ի մէջ «Տորք» խումբերը։ [[1906 թուական|1906]]-ին, հայկական երեք հաստատութիւններու՝ Րոպըրթ Գոլէճ, [[Պարտիզակ]]ի Ամերիկեան Վարժարան եւ [[Պէրպէրեան վարժարան (Պոլիս)|Պէրպէրեան վարժարան]], աշակերտները միասնաբար կը հիմնեն «Սկիւտար» ոտնագնդակի խումբը։

[[1908 թուական|1908]] Յուլիսի Սահմանադրութեան հռչոակումէն ետք, կը սկսին հիմնուիլ մարմնամարզի ուրիշ ճիւղեր ալ։ Պոլսոյ հայկական վարժարաններուն մէջ մարզանքի դասապահը պարտաւորիչ կը դառնայ։ [[1911 թուական|1911]] Փետրուարին, Շաւարշ Քրիսեան կը հրատարակէ [[Մարմնամարզ (թերթ)|ՄԱՐՄՆԱՄԱՐԶ]] թերթը որ իր տեսակին մէջ առաջինը կը հանդիսանայ եւ նոր թափ կու տայ հայ մարզական կեանքին։ Կ՛որոշուի հիմնել Ոտնագնդակի Հայկական Ակումբ մը եւ վերակենդանացնել [[Նավասարդեան խաղեր|Նաւասարդեան խաղերը]]։ Պոլսոյ հայկական ոտնագնդակի խումբերուն թիւը 18-ի կը հասնի։

[[1911 թուական|1911]] Յուլիսին, Պոլսոյ մէջ կը հիմնուի «Ֆութպոլի Հայկական Ակումբ»ը, իսկ Գնալըի ''Πρώτη''{{ref-el}}՝ (Մարմարա ծովուն [[Իշխանաց կղզիներ (Մարմարա ծով)|Իշխանաց կղզիներէն]] ''Πριγκηπόννησα''{{ref-el}} Պոլսոյ ամենամօտիկը․ կը ծառայէր ընդհանրապէս իբրեւ ամառանոց հայ եւ յոյն ընտանիքներուն համար) մէջ հայ օրիորդներ եւ երիտասարդներ կը սկսին [[թենիս]] խաղալ։ Արագօրէն մարմնակրթանքը կը տարածուի նաեւ գաւառը ([[Արեւմտեան Հայաստան|Արեւմտեան Հայաստան)]]:

[[1912 թուական|1912]]-ին ամառը, Էսայեան Սանուվ Միութեան խորհուրդը իր հաւանութիւնը կու տայ եւ կը հիմնուի Կիներու Մարմնամարզական Առաջին Ակումբը։

[[1912 թուական|1912]] Յունիսին, Սթոքհոլմի մէջ, Միջազգային 5-րդ Ողիմպիական Խաղերուն կը մասնակցին Պոլսէն հայ երկու մարզիկներ։ Կը զգացուի անհրաժէշտութիւնը հիմնելու կեդրոնական մարմնի մը՝ Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միութիւն անունով։ Նոյն տարին կը կազմակերպուին լողալու մրցումներ։

[[Սկիւտար]]ի մէջ, 1912-ի ամրան կը հիմնուի '''Հայ Սկաուտներու''' առաջին խումբը։ Կը հիմնուին նաեւ օրիորդներու մարմնամարզական խումբեր, օրինակ Եռանդը, հիմնուած 1913-ին։
[[Պատկեր:Իզմիրի հայ որսորդաց խումբը, 1910-1911.jpg|մինի|Իզմիրի հայ որսորդաց խումբը, 1910-1911]]

===== Գաւառ =====
1890-ական թուականներէն, [[Իզմիր]]ի հայ մարզիկներ կը մասնակցէին օտար խումբերու մէջ։ [[1901 թուական|1901]] Յունիսին, տեղի կ՛ունենան հարիւրէ աւելի հայ մարզիկներու ներկայութեամբ մարզախաղեր։ Կը հիմնուին «Հայ ֆութպոլիստ Միութիւն»ը, «Շան»թ, «Վասպուրական», «Վարդանեան» եւ «Սահակեան» խումբերն ու «Հայ Մարմնակրթական Ակումբ»ը։ Այս բոլորը կը միանան եւ կը կազմեն «Հայ Որսորդաց Ակումբ»ը։ 1911-1912 ոտնագնդակի մրցաշարքին, Իզմիրի հայկական «Արմենիա» խումբը յաղթելով յունական խումբերուն, ախոյեան կը դառնայ։ Իսկ [[Արեւմտեան Հայաստան]]ի մէջ, կը հիմնուին խումբեր, ակումբներ, կը կազմակերպուին մարզախաղեր․․․՝ Մանիսա, [[Պարտիզակ]], Մարզուան, [[Խարբերդ]]՝ Եփրատ Քոլեճի կողովագնդակի եւ հեծելարշաւի խումբեր, [[Երզնկա]], [[Սեբաստիա]], [[Ատափազար|Ատաբազար]], [[Կարին]], [[Տրապիզոն]], [[Կեսարիա]], [[Տերսիմի գաւառ|Տերսիմ]], Այնթապ, [[Գոնիա]], [[Կիլիկիա|Կիլիկիոյ]] շրջանները՝ [[Տէօրթեօլի դպրոցներ|Տէօրթեօլ]], [[Ատանա]], [[Իսկէնտէրուն]], Քէլէկեան որբանոց, ), ինչպէս նաեւ Օսմանեան տիրապետութեան տակ գտնուող հայահոծ քաղաքներուն մէջ՝ [[Գահիրէի Հայերը|Գահիրէ]], [[Աղեքսանդրիոյ Հայերը|Աղեքսանտրիա]], [[Վառնա]], Ֆիլիփուփոլի ([[Փլովտիւ|Փլովտիւ)]], եւայլն։

===== Հայկական Բարձրաւանդակէն դուրս առաջին մարմնակրթանքի խումբեր, ակումբներ, միութիւններ =====
[[Պատկեր:Հայկական առաջին երկսեռ մարզահանդէս, 1912 Աղեքսանտրիա.jpg|մինի|Հայկական առաջին երկսեռ մարզահանդէս, 1912 Աղեքսանտրիա]]
Հայկական Բարձրաւանդակէն դուրս գտնուող հայահոծ շրջաններուն մէջ ալ կը սկսի աշխուժ մարմնամարզական կեանք։

Առաջին երկիրները, ուր հայ մարմնամարզական հոսանքը կը կազմակերպուի հետեւեալները կը հանդիսանան՝

[[Պուլկարիա]]․ Ֆիլիպպէ ([[Փլովտիւ|Փլոտվիւ]])՝ [[1904 թուական|1904]]-ին «Վահագն Միութիւն» եւ «Դայլայլիկ Արշալոյս», [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ]]ուն մէջ․ Ուէսթ Հապօէ՝ [[1889 թուական|1889]]-ին «Հայ Մարզական Միութիւն», Ռուսճուգ՝ [[1906 թուական|1906]]-էն սկսեալ գոյութիւն ունի մարզական խումբեր եւ [[1911 թուական|1911]]-ին կը հիմնուի «Հայկական Արարատ Մարզիկ Խումբ»ը, Ուստըր՝ [[1910 թուական|1910]]-ին «Հայ Մարզական Միութիւն», Ֆաւլը՝ 1910-ին «Հայ Մարզական Ակումբ», Փիթըրսըն՝ [[1911 թուական|1911]]-ին« Հայ Որբախնամ Ընկերութիւն»։ [[Եգիպտոս]]․ [[Աղեքսանտրիա]]՝ 1911-ին կը վերակազմուի «Ֆութպոլի Հայկական Ակումբ»ը, իսկ [[1912 թուական|1912]]-ին Աղեքսանտրիոյ Պօղոսեան վարժարանին մէջ կը կազմակերպուի հայկական առաջին երկսեռ մարզահանդէսը, [[Գահիրէի Հայերը|Գահիրէ]]՝ Մարզասիրաց Ընկերութիւն, «ԿԱՄՔ մարզական ակումբ», «Հայկական Ֆութպոլի Տորք» եւ «Հայկական Մարզական» ակումբները։

====== Հայկական Ողիմպիական խաղեր ======
1911, 1 Մայիսին կը կատարուին Հայկական Առաջին Ողիմպիական Խաղերը։ Խաղերուն նախօրեակին, «Մարմնամարզ» ամսաթերթը կը գրէ․- «Չէ՞ք տեսներ, ահա՛ ան ծնունդ կ՛առնէ։․․․․ Եւ թո՛ղ Մայիս Մէ՛կ Հայկական այդ մարզահանդէսը հիմնաքարը ըլլայ Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միութեան որ․․․», 1911 Ապրիլ 8։

1912 Մայիս 20-ին տեղի կ՛ունենան Հայկական Երկրորդ Ողիմպիական Խաղերը։

1913 Յունիս 16-ին Հայկական Երրորդ Ողիմպիական խաղերուն, հայ սկաուտներն ալ կը մասնակցին։

1914 գարնան, Հայկական Չորրորդ Ողիմպիական Խաղերուն սեմին, միայն Պոլսոյ եւ արուարձաններուն մէջ գոյութիւն ունին 65 մարզական միութիւններ, ակումբներ, խումբեր։

==== Նորագոյն շրջան ====
19-րդ դարուն վերջին տարիներուն եւ 20-րդ դարասկիզբին Օսմանեան կայսրութեան մէջ ծայր առած հայ մարմնամարզական շարժումը, ոտնագնդակի եւ տարբեր մարզաձեւերու բացուած հայկական ակումբները նախակարապետն են մարմնակրթանքի միութիւններու ստեղծման։ [[1919 թուական|1919]] Օգոստոս 19-ին Պոլսոյ մէջ կը կատարուին յետ պատերազմեան Հայկական Առաջին Ողիմպիական Խաղերը, իսկ [[1920 թուական|1920]], 5 Սեպտեմբերի Հայկական Ողիմպիական Խաղերուն հանդիսավարներէն մէկն է [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն|Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան]] ներկայացուցիչը։

===== Հ․Մ․Ը․Մ․ =====
[[Պատկեր:Vazken Andréassian HoMenEtMen-Sgaoudagan doghantsk Konstantinobolis 1918.jpg|մինի|Հ․Մ․Ը․Մ․-ի սկուտական տողանցք, Պոլիս 1918]]
[[Հ․Մ․Ը․Մ․]] կը հիմնուի [[1918 թուական|1918]] Պոլսոյ մէջ։ Առաջին Պատգամաւորական Ժողովը կը գումարուի [[1920 թուական|1920]], 9 Մայիսին Եսայեան վարժարանին մէջ։ [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Ցեղասպանութենէն]] փրկուած հազարաւոր որբերուն հոգեկան եւ մարմնական առողջութեան հոգ պէտք էր տարուէր եւ այդ պատճառով հայկական ակումբները կը համատեղուին եւ կը հիմնուի [[Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը իր մասնաճիւղերով։ 1920, 7 Օգոստոսին մեկնարկած Սկաուտական Միջազգային մեծ բանակումին, կը մասնակցին 26 հայ սկաուտներ։ Շուտով կը տարածուի [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն|Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան]] տարածքին եւ Օսմանեան Կայսրութեան մնացած հողատարածքին հայահոծ շրջաններուն։ Թուրքիայէն դուրս [[Հ․Մ․Ը․Մ․]]-ի ոտնագնդակի խումբերը ([[1920 թուական|1920]]) կը բացուին [[Պուլկարիոյ Հայերը|Պուլկարիոյ]] կարգ մը քաղաքներուն մէջ եւ [[Յունաստան]]ի [[Քոմոթինի]] քաղաքը եւ [[Աթէնք]] (Աթէնքի մէջ՝ Պոլսէն եկած ու հաստատուած), [[1922 թուական|1922]]-ին Աթէնքի «Հայ Աստիճանաւոր Սկաուտներու Խումբ», իսկ [[1923 թուական|1923]]-ին «Յունաստանի Հայ Մարզիկներու Միութիւն» ոտնագնդակի խումբը։ [[Փոքր Ասիոյ Աղէտ]]էն (յունական բանակին նահանջ եւ հայ գաղթականութեան հոսքը դէպի Յունաստան, [[Լիբանան]] եւ [[Եգիպտոս]]) անմիջապէս ետքն է որ կը ստեղծուին Հ․Մ․Ը․Մ․-ի մասնաճիւղեր, նախ վերոնշեալ շրջաններուն մէջ ([[1924 թուական|1924]]) եւ ապա [[Եւրոպա]]յի ու [[Ամերիկա]]յի (բացարաբար [[1921]]-ին, [[Նիւ Եորք|Նիւու Եորքի]] մէջ) երկիրներուն մէջ։ Մինչեւ այսօր [[Հայկական Սփիւռք|Սփիւռքի]] տարածքին ունի բեղուն գործունէութիւն։

===== Հ․Մ․Մ․ =====
[[1921]]-ին [[Հալէպ]]ի մէջ, [[Սուրիա]], կը հիմնուի [[Հայ Մարմնամարզական Միութիւն]]ը, իբրեւ մարզական եւ սկաուտական սփիւռքահայ կազմակերպութիւն։ Յաջորդող տարիներուն ան ալ կը բանայ մասնաճիւղեր Սփիւռքի հայաշատ շրջաններուն մէջ։

===== Մարմնամարզը Հ․Հ․ մէջ =====
Հայաստանի մէջ մարմնամարզը կը սկսի տարածուիլ 20-րդ դարուն երրորդ տասնամեակէն եւ յաջորդող տասնամեակներուն ընթացքին կը զարգանայ ու կը հարստանայ նոր մարմնամարզերով․ ընհանրացած են՝ [[բռնցքամարտ]]ը, [[ըմբշամարտ]]ը, [[ծանրամարտ]]ը, արեւելեան մարտարուեստները, [[Ֆութպոլ|ոտնագնդակը]], [[Պասքէթպոլ|կողովագնդակը]], [[դասական մարմնամարզ]]ը, [[դահոյկ]]ը, [[հոգէյ]]ը եւ [[լեռնագնացութիւն]]ը։

====== Համահայկական խաղեր ======
[[Համահայկական Խաղեր|Համահայկական խաղերը]] կը կայանան ամէն չորս տարի Հ․Հ․ մէջ։ Առաջին Համահայկական Խաղերը տեղի կ՛ունենան [[1999 թուական|1999]]-ին։ Այս խաղերուն կը մասնակցին անհատներ եւ զանազան մարզաձեւերու հաւաքականներ։ Խաղերը համահայկական կը կոչուին, որովհետեւ մասնակցողները բացի Հ․Հ․ քաղաքացի ըլլալէ, նաեւ [[Հայկական Սփիւռք|Սփիւռքի]] հայկական ծագումով տարբեր երկիրներու քաղաքացիներ են։

==== Հայերը Ողիմպիական խաղերուն ====
Հայերը ունեցած են [[Ողիմպիական Խաղեր|ողիմպիական խաղերու]] ախոյեաններ հին տարիներէն․ [[Տրդատ Դ․]]՝ [[գօտեմարտ]]ի ախոյեան, (281, սակայն այս խաղերուն ընթացքին ախոյեաններուն մասին փաստացի արձանագրութիւնները չկան) եւ [[Վարազդատ]] (369) կռփամարտի ախոյեան։

[[1952 թուական|1952]] թուականէն, հայ մարզիկները կը սկսին մասնակցիլ Միաջազգային Ողիմպիական խաղերուն։ Իսկ [[1990 թուական|1990]] թուականին կը հիմնուի [[Հայաստանի Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէ]]ն։ [[Պատկեր:AM011-09.jpg|մինի|Ճատրակի 38-րդ Ողիմպիական խաղերուն (2008) ախոյեան Հաստանի հաւաքականը]]
==== Ոտնագնդակ ====
Ոտնագնդակը լայն ընդունելութիւն գտած է ժողովրդային խաւերէն ներս։ Հայ մարզիկներ միջազգային համբաւի կ՛արժանանան։ [[Հայաստանի Ֆութպոլի Ազգային Հաւաքական|Հայաստանի Ոտնագնդակի Ազգային Հաւաքականը]] Հ․Հ․ կը ներկայացնէ ոտնագնդակի միջազգային մրցաշարքերուն եւ առանձին հանդիպումներուն ընթացքին։

==== Ճատրակ ====
Հայաստանի մէջ [[ճատրակ]]ը՝ շախմատ, ծանօթ է միջնադարէն, սակայն ժողովրդային խաւերուն մէջ լայն տարածում գտած է Խորհրդային Հայաստանի տարիներուն ընթացքին եւ տասնամեակներ շարունակ հայ մարզիկներ եւ կամ Հ․Հ․ հաւաքականը ճատրակի համաշխարհային ախոյեանութեան մրջաշարքին առաջին կարգերը կը գրաւեն։

=== Խոհանոց ===
Պատմական, աշխարհագրական, կլիմայական եւ պատմա-քաղաքական պայմանները դեր խաղցած են [[Հայկական Խոհանոց|հայկական խոհանոցի]] իւրայատուկ ըլլալուն։ Հայկական խոհանոցը ունի մօտաւորապէս 2500 տարուան պատմութիւնը։ Ան, հարաւային Կովկասի ամենահինն է, իսկ Ասիոյ՝ ամենահիներէն։ Հայկական խոհանոցի բազմաթիւ կերակրատեսակներուն պատրաստման արարողութիւնը մինչեւ այսօր՝ Հ․Հ․, Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին հայ բեկորներու մնացորդացին մէջ եւ Սփիւռքի, մնացած է ամփոփոխ։

&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Khorovats.jpg|Խորոված
Պատկեր:ArmenianHarissa.jpg|Հերիսա կամ Հերիսա, բանջարեղէններով
Պատկեր:Basturma or Pastroma from Armenia 1.JPG|Հայկական [[ապուխտ]]․ բացի Հ․Հ․ մէջ, կը պատրաստուի եւ կ՛արտահանուի նաեւ Սփիւռքի հայկական գաղութներուն մէջ հայ գործարարներէ։
Պատկեր:Pan armenio en el mercado de Yerevan.JPG|Հայկական լաւաշ
Պատկեր:Sudzhuk from Armenia 1.JPG|Հայկական երշիկ․ բացի Հ․Հ․ մէջ, կը պատրաստուի եւ կ՛արտահանուի նաեւ Սփիւռքի հայկական գաղութներուն մէջ հայ գործարարներէ։
Պատկեր:Lori Cheese Production.jpg|Լոռի պանիր․ Հ․Հ․
Պատկեր:Aşure (1).JPG|Անուշապուր․ տարածուած է նաեւ Սփիւռքին մէջ
Պատկեր:Khash.jpg|Հայկական խաշ
Պատկեր:Armenian dolma.jpeg|Հայկական տոլման
Պատկեր:Evböreği.jpg|Պանրածաղ՝ հայկական պէօրէք
Պատկեր:Mantapur.jpg|Մանթը․ նկարին՝ ապուրը
Պատկեր:Իշխան ձուկ նախքան եփել.JPG|Սեւանի Իշխանաձուկը, նախքան եփելը
Պատկեր:Gհapama.jpg|Ղափամա
Պատկեր:Ժենքալի հաց․ Տաթեւ.jpg|Ժինգիալով հաց
&lt;/gallery&gt;

== Եունեսքոյի Համաշխարհային Ժառանգութեան Ցանկին Հայաստանի Յուշարձաններու ցուցակը ==
[[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքոյի]] Համաշխարհային Ժառանգութեան Ցանկին մէջ Հայաստանի հետեւեալ յուշարձանները մաս կը կազմեն․-

{|class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; 
|-
! style=&quot;width:180px;&quot; scope=&quot;col&quot;| Անուն
! class=&quot;unsortable&quot;  style=&quot;width:150px;&quot; scope=&quot;col&quot;| Պատկեր
! style=&quot;width:100px;&quot; scope=&quot;col&quot;| Վայր  
! style=&quot;width:50px;&quot; scope=&quot;col&quot;| Հիմնադրութեան թուական
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Արձանագրութեան թուական
|-
| [[Հաղբատի Վանք|Հաղբատի]] եւ [[Սանահինի Վանք|Սանահինի]] վանական համալիրներ
| [[File:Armenia Haghbat.jpg|150px]][[File:Sanahin-external-view.jpg|150px]]
| [[Լոռի (մարզ)|Լոռիի մարզ]] 
| 10-րդ մինչեւ 12-րդ դար
| [[1996 թուական|1996]] եւ 2000
|-
|
* Էջմիածնի Մայր Տաճար․ [[Վաղարշապատ]]ի եկեղեցիները՝ [[Սուրբ Հռիփսիմէ եկեղեցի (Էջմիածին)|Ս․ Հռիփսիմէ]], [[Ս. Գայեանէ եկեղեցի|Ս․ Գայեանէ]], [[Շողակաթ]]։
* [[Զուարթնոց]]
| [[File:Etchmiadzin cathedral.jpg|150 px]][[File:Zvartnots cathedral ruins.jpg|150 px]]
| Արմաւիրի մարզ
|
* Էջմիածնի Մայր Տաճար՝ 4-րդ դար
* Ս․ Հռիփսիմէ՝ 618
* Ս․ Գայեանէ՝ 630
* Շողակաթ՝ 6-րդ / 7-րդ դար
* Զուարթնոց՝ 643–652

| 2000
|-
|
* [[Գեղարդի վանք]]
* [[Ազատ (գետ)|Ազատ գետի աւազան]]
| [[File:Geghard entrance-IMG 2525.JPG|150px]][[File:Ազատի ջրամբար.JPG|150px]]
| [[Կոտայքի մարզ]], Գողթ գիւղ
| Զուարթնոց․ 4-րդ դարազկիզբին կը սկսկի կառուցուիլ, իսկ հիմնադրումը տեղի կ՛ունենայ 1215-ին
| 2000
|}

== Հայկական եկեղեցին ==
[[Պատկեր:Tatev Monastery from a distance.jpg|մինի|275x275փքս|[[Տաթեւի Վանք|Տաթեւի վանք]]․ Սիւնիք]]
Հայկական եկեղեցին իր ծագման շրջանին, կ՛ունենայ կեդրոն [[Վաղարշապատ]]&lt;nowiki/&gt;ը։ Անոր Մայր եկեղեցին՝ Սուրբ Էջմիածինն է։ Բագրատունիներու թագաւորութեան օրերուն, հայ եկեղեցւոյ կեդրոնը [[Անի Քաղաք|Անի]] մայրաքաղաքը կը փոխադրուի։ Անիի անկումէն ետք հայկական եկեղեցւոյ կեդրոնը Պատմական Հայաստանի հողերէն դուրս կը բերուի ու 1066 Փոքր Հայքի [[Ծամնդաւ]] շրջանը կը փոխադրուի։ Իսկ [[Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւն|Կիլիկիոյ]] հայկական իշխանութեան շրջանին՝ 1147, [[Հռոմկլա]] բերդը, ուր կը մնայ մօտաւորապէս 150 տարի։ 1203 կը փոխադրուի Կիլիկիոյ մայրաքաղաք՝ [[Սիս]], ուր կը մնայ Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութեան անկումէն ետքն ալ, մինչեւ 1441 թուականին, երբ կը վերահաստատուի Սուրբ Էջմիածնի մէջ։ Սակայն Սիսի կաթողիկոսութիւնը կը շարունակէ ծառայել Կիլիկիոյ հայութեան մինչեւ Ա․ Համաշխարհային Պատերազմը եւ անոր աւարտին կը փոխադրուի Լիբանանի Անթիլիասի շրջանը, ուր եւ մինչեւ այսօր կը ծառայէ Միջին Արեւելքի եւ Սփիւռքի հայկական գաղութներուն մեծ մասին։
638 Էջմիածնի կաթողիկոսութեան որոշումով կը հիմնուի [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւնը]], իբրեւ հետեւանք հայ եւ յոյն ուղղափառ եկեղեցիներու մրցակցութեան։

1113 կը հիմնուի (Արծրունիներու Վասպուրականի թագաւորութեան ժամանակ) [[Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի|Աղթամարի]] կաթողիկոսութիւնը, որ կը պահպանէ իր ինքնուրոյն վիճակը մինչեւ [[1895 թուական|1895]] երբ կը դադրի գործելէ համիտեան ջարդերուն պատճառով։ Սեֆեւեաններու գերիշխանութեան ժամանակ, Կաթողիկոսութիւնը Էջմիածնի Մայր Աթոռին ենթակայ կը դառնայ։

1461 Օսմանցիներու Մեհմէտ Ֆաթիհ սուլթանը կը հիմնէ [[Պոլսոյ Հայկական Պատրիարքութիւն]]ը, որ տարիներուն ընթացքին Օսմանեան Կայսրութեան մէջ ապրող հայերուն կրօնական բարձրագոյն իշխանութիւնը կը հանդիսանայ։

17-րդ դարուն, երբ Հայաստանը կը բաժնուի օսմանցիներուն եւ սեֆեւեաններուն միջեւ, Սուրբ Էջմիածինը Պարսկական Կայսրութեան ենթակայ կը դառնայ։

Սուրբ Էջմիածնի Մայր Աթոռի հոգեւոր պետը՝ Կաթողիկոսը, կը կրէ [[Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս]] տիտղոսը, որ [[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցուոյ]] հոգեւոր եւ նուիրապետական գերագոյն իշխանութիւնն է  
== Տեսարժան վայրեր ==
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Odzun Church 15.jpg|Օծունի եկեղեցի, [[Լոռի (մարզ)|Լոռի]]
Պատկեր:Այգեհատի մատուռ 02.jpg|Մատուռ․ Այգեհատ, Լոռի
Պատկեր:Այգեհատի հին աղբյուր 01.jpg|Հին աղբիւր․Այգեհատ, [[Լոռի (մարզ)|Լոռի]]
Պատկեր:AqoriSb.Gevorg.jpg|Ս․ Գէորգ, Ակորի, Լոռի
Պատկեր:View from Dsegh.JPG|[[Դսեղ]]
Պատկեր:AkhtalaMon2.jpg|Աղթալայի վանք․ [[Լոռի (մարզ)|Լոռի]]
Պատկեր:Vanadzor new collection.jpg|Նկարներ Վանաձորէն
Պատկեր:17.10.2010 Alaverdi (6).JPG|Ալավերտի․ նկարուած Սանահին աւանէն, [[Լոռի (մարզ)|Լոռի]]
Պատկեր:Shamlugh town Armenia.jpg|Շամլուղ․ [[Լոռի (մարզ)|Լոռի]]
Պատկեր:Stepanavan collection of images.jpg|Ստեփանաւան․ նկարներ․ [[Լոռի (մարզ)|Լոռի]]
Պատկեր:Debed.jpg|Դեբետ գետ․ [[Լոռի (մարզ)|Լոռի]]
Պատկեր:Gyumri in 2013, from the Vartanants square.jpg|Կիւմրի․ [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]
Պատկեր:Artik-center.jpg|Արթիկ․ [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]
Պատկեր:Town of Maralik.JPG|Մարալիկ, [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]
Պատկեր:Ծաղիկների գորգը-Շիրակ.jpg|Շիրակի դաշտը՝ Յունիսին
Պատկեր:Shirak Mountain Range.jpg|Շիրակի Լեռնաշղթան
Պատկեր:Monastere d'Haritch 11.04.07.jpg|Հառիճավանք․ [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]
Պատկեր:Torosgyugh.jpg|Թորոսագիւղ, [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]
Պատկեր:Akhurian River.jpg|Ախուրեան գետ․ [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]
Պատկեր:Գյուղի հին գերեզմանատունը.jpg|Մայիսեան գիւղ, հին գերեզմանատունը․ [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]
Պատկեր:Ախուրյանի ջրամբարը12.jpg|Ախուրեանի ջրամբարը, [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]
Պատկեր:20110419 bridge Akhurian River East view Ani Turkey.jpg|Ախուրեան գետ․ հիմ կամուրջի աւերակները․ Ձախին՝ [[Անի Քաղաք|Անի]] հին մայրաքաղաքը (Թուրքիա)
Պատկեր:+Harichavank Monastery 03.jpg|[[Հառիճի վանք|Հառիճավանք]], [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]
Պատկեր:Մաշտոց Հայրապետ.jpg|Մաշտող Հայրապետի եկեղեցին, [[Կոտայքի մարզ|Կոտայք]]
Պատկեր:Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ.JPG|Ս․ Յովհաննու Մկրտիչ, [[Աբովեան (քաղաք)|Աբովեան քաղաք]], Կոտայք
Պատկեր:Bjni Fortress.JPG|Բջնի, բերդին աւերակները, Կոտայք
Պատկեր:Geghama Mountains.jpg|Գեղամայ Լեռներուն համայնապատկերը մինչեւ Սեւանայ լիճ, [[Կոտայքի մարզ|Կոտայք]]
Պատկեր:Azhdahak.jpg|Աժտահակ լեռ, Կոտայք
Պատկեր:Հրազդան Ջրամբար.JPG|Աղբիւրակի (Հրազդան) Ձրամբարը, Կոտայք
Պատկեր:Marmarik Reservoir.jpg|Մարմարիկի ջրամբարը, Կոտայք
Պատկեր:Tsaghkadzor, general view - panoramio (1).jpg|[[Ծաղկաձոր]], Կոտայք
Պատկեր:Ashtarak coll. 2012.jpg|[[Աշտարակ]]․ Արագածոտն
Պատկեր:Talin town.jpg|[[Թալինի շրջան|Թալին]]․ Արագածոտն
Պատկեր:Aragats crater 17.jpg|[[Արագած]]&lt;nowiki/&gt;ի հրաբերանը․ [[Արագածոտն]]
Պատկեր:Ագարակ—հին բնակատեղի (12).jpg|Հին բնակատեղ, Արագածոտն
Պատկեր:Մխիթար Գոշ.jpg|[[Մխիթար Գոշ]],տառերու պուրակ․ Աշտարաւան, Արագածոտն
Պատկեր:Բերդկունք Ամրոցն ու պարիսպներից հատվածներ 07.jpg|Բերդկունքի ամրոցը․ [[Գեղարքունիքի մարզ|Գեղարքունիք]]
Պատկեր:Vanevan Church.JPG|Վանեվանք, 10-րդ դար․ Գեղարքունիք
Պատկեր:Vaskenian Theological Academy in Sevan.jpg|Արեգունի լեռներ, Սեւանայ լիճ․ դիտուած «Վազգէնեան Աստուածաբանական Կաճառ»էն, Գեղարքունիք
Պատկեր:Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի (Արմավիր), ArmAg (1).jpg|Ս․ Գրիգոր Նարեկացի, [[Արմաւիր]]
Պատկեր:Արմավիր կայարան .jpg|Արմաւիրի կայարանը, 1927, Արմաւիր
Պատկեր:Մայր տաճարի բակը.JPG|Էջմիածնի Մայր Տաճարի բակը, Արմաւիր
Պատկեր:Դիլիջան ազգային պարկում-6.jpg|Դիլիջանի Ազգային Պարտէզը, [[Տաւուշի մարզ|Տաւուշ]]
Պատկեր:Հայ-ադրբեջանական սահմանը-1.jpg|[[Տաւուշի մարզ|Տաւուշ]]․ հայ-ատրպէյճանական սահմանը
Պատկեր:Masis kaghak.jpg|Մասիս քաղաք, Արարատի մարզ
Պատկեր:Vedi town.jpg|Վեդի քաղաք, Արարատի մարզ
Պատկեր:Զորավար Անդրանիկի հուշարձանը Այգեպատում (3).JPG|Այգեպատ, [[Անդրանիկ Օզանեան|Զօրավար Անդրանիկին]] արձանը, Արարատի մարզ
Պատկեր:Վազգեն Սարգսյանի տուն-թանգարան (3).jpg|Արարատ․ [[Վազգէն Սարգսեան]]ի տուն-թանգարան․ Արարատի մարզ
Պատկեր:Dvin and Verin Dvin.JPG|Դուին․ Արարատի մարզ
Պատկեր:Ararat Province from the air.jpg|Արարատի մարզը վերէն դիտուած
Պատկեր:Զանգակատուն, 2015 (3).jpg|[[Զանգակատուն (գիւղ)|Զանգակատուն]]․ Արարատի մարզ
Պատկեր:Lousashogh, St Karapet (2).JPG|Լուսաշող․ Արարատի մարզ
Պատկեր:Armenian Genocide Memorial, Vanashen (5).jpg|Վանաշէն․ Ցեղասպանութեան զոհերուն յիշատակին յուշարձան, Արարատի մարզ
Պատկեր:Fish Farm in Sipanik, Ararat marz, Armenia.jpg|Ձկնաբուծական տնտեսութիւն, Սիփանիկ գիւղ, Արարատի մարզ
Պատկեր:Norashen and Verin Artashat.JPG|Նորաշէն եւ Վերին Արտաշատ գիւղերը, Արարատի մարզ
Պատկեր:Masis Dzuk Fish Farm in Armenia.jpg|Ձկնաբուծական տնտեսութիւն Սայաթ-Նովա համայնք, Արարատի մարզ
Պատկեր:Marmarashen St Gevorg Church 3.jpg|[[Մարմարաշէն]]․ Ս․ Գէորգ եկեղեցի, Արարատի մարզ
Պատկեր:Arbat from Zvartnots airport.jpg|Արբաթ գիւղը եւ Արարատ լեռը Զուարթնոց օդակայանէն, Արարատի մարզ
Պատկեր:Lusarat.jpg|Լուսառատ․ նկարուած Խոր Վիրապէն, Արարատի մարզ
Պատկեր:Goris panorama.jpg|[[Գորիս]]․ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]
Պատկեր:Baghaberd Fortress, Armenia - Բաղաբերդ ամրոց, Հայաստան 02.jpg|Բաղաբերդ, 4-րդ դար, [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]
Պատկեր:Vorotnavank Monastery 2011-2.jpg|[[Որոտնավանք|Որոտավանք]], [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]
Պատկեր:Vorotan-village-bridge.jpg|Մելիքի կամուրջը (1855), Որոտան գետի վրայ, Սիւնիք
Պատկեր:ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀ, Կապան.JPG|[[Գարեգին Նժդեհ]]ի յուշարձան, Ղափան, Սիւնիք
Պատկեր:Kapan general view.jpg|Ղափան, Սիւնիք
Պատկեր:Halidzor.JPG|[[Հալիձոր գիւղ|Հալիձոր]], Սիւնիք
Պատկեր:Superrigado de Meghri.jpg|Մեղրի, Սիւնիք
Պատկեր:Surb Hovanes Church, Sisian 14092019 (27).jpg|Սիսիան եւ Ս․ Յովհաննէս եկեղեցին, Սիւնիք
Պատկեր:Shinuhayr village and Vorotan canyon view - panoramio.jpg|Շինուհայր գիւղ եւ Որոտան գետի կիրճը, Սիւնիք
Պատկեր:Tegh.jpg|Դեղ, Սիւնիք
Պատկեր:Stone Pyramids in Goris.jpg|Գորիսին սրածայր ժայռերը, Սիւնիք
Պատկեր:Զանգեզուրի արգելավայր 1 (3).JPG|Զանգեզուրի ապաստանարան-անտառը
Պատկեր:Shaki waterfall.jpg|[[Շաքիի Ջրվէժ|Շաքիի ջրվէժը]], Սիւնիք
Պատկեր:2014 Prowincja Sjunik, Krajobraz widziany z drogi M2 pomiędzy Goris a Szaki (05).jpg|Գորիսի եւ Շաքիի միջեւ բնապատկեր, նկարուած M2 մայրուղիէն
Պատկեր:Սատանայի կամուրջը Որոտանի վրա-3.jpg|[[Սատանի Կամուրջ|Սատանի կամուրջը]], Սիւնիք
Պատկեր:Thermal lake near Satan's bridge - panoramio.jpg|Ջերմային լիճ, Սատանի կամուրջին մօտ․ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]
Պատկեր:Կարստային քարանձավ Որոտան գետի կիրճում.jpg|Քարանձաւ․ Որոտան գետի կիրճ
Պատկեր:Սատանի կամուրջ1.jpg|[[Սատանի Կամուրջ|Սատանի կամուրջին]] տակ գտնուող հանքային ջրաւազան․ Սիւնիք
Պատկեր:Սատանի կամրջի տակ գտնվող հանքային ջրավազաններ 4.jpg|[[Սատանի Կամուրջ|Սատանի կամուրջին]] տակ գտնուող հանքային ջրաւազաններ
Պատկեր:From Yerevan to Apovian, 2019.jpg|Երեւանէն Աբովեան ճամբուն վրայ, նկար 2017
Պատկեր:Armenia landscape 2019.jpg|Հայաստանի բնութիւնը․․․
Պատկեր:Armenia landscape, 2019.jpg
Պատկեր:Bjni Fortress (general view) 04.jpg|Բջնի գիւղին եւ բերդին համայնապատկեր
Պատկեր:Չորուտի վանքի աւերակները, Աղուերան, 2017.jpg|Չորուտի վանքի աւերակները, Աղուերան, 2017
Պատկեր:Armenian Academy of Sciences.jpg|Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիա
&lt;/gallery&gt;
  
  
&lt;ref&gt;[http://www.museum.am/library/articles/date.html Ժամանակագրութիւն ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armgeo.am/aragats/ armgeo - Հայաստանի Աշխարհագրութիւն  ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.consilium.europa.eu/fr/policies/eastern-partnership/armenia/ Հայաստանի եւ Եւրոպական Միութեան յարաբերութիւնները {{ref-fr}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.libertas-institut.com/de/PDF/Armenia%20ante%20portas.pdf Հայաստանի մերձեցումը Եւրոպական Միութեան․ ձեւերը{{ref-en}} ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.larousse.fr/encyclopedie/pays/Arm%c3%a9nie/106142 larousse հանրագիտարան․ Հայաստան, Արմենի {{ref-fr}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.president.am/hy/constitution-2015/ Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահ, «Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրություն» {{ref-en}}06.12.2015]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html CIA. Միջին Արեւելք՝ Հայաստան ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100719074837/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html |date=2010-07-19 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hymnsandchants.com/Texts/History/Chronicles/Georgian/ArmeniaW.pdf hymnsandchants․ Հայաստան]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://archive.azator.gr/index.php/yoduatsagrutiw/13074-2015-06-22-12-18-51 Azat or Archive -  Հայաստան՝ ծիրանի երկիր. ծիրանի պատմութիւնը եւ օտարալեզու անուանումները 22 June 2015]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.arles-antique.cg13.fr/docs/dpresse_arm.pdf Առլի թանգարան․ Հնադարեան Հայաստանի փառաւորութիւնը {{ref-fr}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20TERT/Zartonq-1937/2019/287.pdf Զարթօնք օրաթերթ, «Հայոց Ցեղասպանութեան Վերջին Վարկածը (Պահպանե՛նք Մեր Վերջին բեկոր՝ 10% Հայաստանը)»․ ․․․''«Էնմերքարը եւ Արատտայի տէրը»'' Կորիւն Լ․ Քեհեայեան, 24-9-2019, էջ 3]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lraber.asj-oa.am/3585/1/1990-7(69).pdf Լրաբեր․ ՇՈՒՄԵՐԱԿԱՆ ԷՊՈՍԻ ԱՐԱՏՏԱ ԵՐԿՐԻ ՏԵՂԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԻ ՇՈՒՐՋ Ա. է. ՄՈ4ՍԻՍՅԱՆ,{{lang-hy|}} ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.flickr.com/photos/14417999@N00/2918938735/ Զօրաց քարեր]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&amp;hId=998 Հայկական Հանրագիտարան, Բագրատունիներ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191031093213/http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&amp;hId=998 |date=2019-10-31 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lousavor-avedis.org/?p=10619 Լուսաւոր Աւետիս․ Հայ Վաճառականներու Դերը Մետաքսի Ճամբուն Վրայ. Պատմական Ակնարկ․ 18-1-2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://akunq.net/am/?p=32683 Թոնդրակեան շարժում․ Արեւմտահայաստանի եւ արեւմտահայութեան հարցերուուսումնասիրութեան կեդրոն ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230418174120/https://akunq.net/am/?p=32683 |date=2023-04-18 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://academic.oup.com/ahr/article-abstract/74/3/961/90950?redirectedFrom=fulltext «Պաւղիկեան շարժման ծագումը եւ անոր զարգացումը Հայաստանի եւ Բիւզանդիոնի արեւելեան նահանգներուն մէջ (The Paulician Heresy: A Study of the Origin and Development of Paulicianism in Armenia and the Eastern Provinces of the Byzantine Empire)» Կարսոյեան նինա]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.mfa.am/hy/history/ |title=Հայաստանի Հանրապետութեան Արտաքին Գործերու Նախարարութիւն․ Պատմութիւն |accessdate=2020-09-01 |archive-date=2020-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924042740/https://www.mfa.am/hy/history/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://profil.am/?p=11324 Շահ Աբասի բռնագաղթը, 21-1-2020 ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armprelacylb.org/aboutus/cilicia/ Կիլիկիոյ Սուրբ Աթոռը]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.dasaran.am/apps/wiki/view/id/5013?__cf_chl_jschl_tk__=849d776390f7ce6c454167f7827348c0ed74291d-1599065940-0-AaLvOWmaDEOwVmTmo66voZ6anWj6Xqi_6GV860qqmHkBY9Gl6N6D4iEVOXsImteXFgJIC7LpSzS4hnVoKh0Pf7OzrWstLElX6j8K6syM-UbUErlFJkVhrz8IIFTg9ipYPfMNZ7INHSGZAbvm7WI8YO-AQsXtXN0hRw0QuJ-zXkKDBfNplqZ5FOhlGROZxfcrz8JudX-GryVoECxN4CdQ9b6A1gwM_IE10rrRR26GONSGFEbi0ovaTUuFBH6x4q7hZQjRaqZU5uxjd3N6YEVsZKpMziFyss_WFhbcI22igfxsoi8Pf_Gcqkf8BjUrNU9C7xPzZMJpQDIC0TjHfpqsXSNYbuFerQuuebxhUAPVN6iH DASARAN. Կոստանտնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն ]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://armenianhouse.org/avetisyan/india.html Հայերը Հնդկաստանում, Կամսար Աւետիսեան ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://hpj.asj-oa.am/934/1/1966-2(187).pdf Հայերը Հնդկաստանում, Փամջամեան Սահա - Լոնտոն]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.dasaran.net/apps/wiki/view/id/8184 Dasaran - ռուս թրքական պատերզմներ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aniarc.am/2019/10/01/russia-conquest-armenia-yerevan-1827/ Հայկական Ուսումնասիրութիւններու Անի Կեդրոն․ Թիւրքմէնչայի դաշնագիրը]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lousavor-avedis.org/?p=31576 Լուսաւոր Աւետիս - ՅՈՒՇԱՏԵՏՐ․ Ջաւախքի հայութեան ժամանակակից պատմութեան սկզբնաւորումը,23 Յուլիս 1828 ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=3347 30 Մարտ 1863. Հայոց Ազգային Սահմանադրութիւն, 30 Մարտ 2017, Ն․]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.parliament.am/library/sahmanadrakan%20barepoxumner/Tananyan.pdf ԱԶԳԱՅԻՆ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՅՈՑ, ԳՐԻԳՈՐ ԹԱՆԱՆՅԱՆ ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.armin.am/historyofarmenia/am/Encyclopedia_of_armenian_history_San_Stefanoyi_paymanagir_1878 հայկական հետազօտութիւններու հիմնարկ․ Հայոց պատմութիւն, Սան Ստեֆանոյի պայմանագիր ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716013219/http://www.armin.am/historyofarmenia/am/Encyclopedia_of_armenian_history_San_Stefanoyi_paymanagir_1878 |date=2020-07-16 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hairenikweekly.com/2014/01/02/16507 |title=Հայրենիք շաբաթաթերթ, 135 ՏԱՐԻ ԱՌԱՋ .- ԽՐԻՄԵԱՆ ՀԱՅՐԻԿ ԵՒ ՊԵՐԼԻՆԻ ՎԵՀԱԺՈՂՈՎԸ, ՀԱՄՕ ՊԵՏՐՈՍԵԱՆ 2-1-2014 |accessdate=2020-09-15 |archive-date=2024-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241024035210/https://hairenikweekly.com/2014/01/02/16507/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/lifeofabdulhamid00pearuoft#page/30/mode/2up Սուլթան ԱպտուլլՀամիտի կեանքը{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html |title=cia Գրադարան, հրատարակութիւններ Հայաստան {{ref-en}} |accessdate=2020-08-09 |archive-date=2010-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100719074837/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://findarmenia.org/arm/history/23/432/434 1836թ. եկեղեցական կանոնադրութիւնը ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203143225/http://findarmenia.org/arm/history/23/432/434 |date=2020-02-03 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://echmiadzin.asj-oa.am/12166/1/7_1984(10)-4.pdf ՄԱՏՐ ԱԹՈՌ ՍՈԻՐՌ ԷՋՄԻԱԾՆԻ ԳԵՐԱԳՈՅՆ ՀՈԳԵՒՈՐ ԽՈՐՀՐԴԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ 60-ԱՄԵԱԿԸ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250505030327/http://echmiadzin.asj-oa.am/12166/1/7_1984(10)-4.pdf |date=2025-05-05 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aztagdaily.com/archives/409655 Ազդակ օրաթերթ - Վարագայ Վանքին Ժառանգաւորաց Վարժարանը Եւ «Արծուի Վասպուրական»-ը, ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ, Սեպտ․ 16, 2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.wikisource.org/wiki/%D5%81%D5%A1%D5%B5%D5%B6_%D5%B4%D5%A8_%D5%B0%D5%B6%D5%B9%D5%A5%D6%81 Ձայն մը հնչեց - Շարժում հայրենեաց Կարնոյ ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=7803 Ազատ Օր -  Դեկտեմբեր 1882․ Հայ Յեղափոխական Շարժման կայծերը բոցավառեցան Կարինէն՝ «Ձայնը հնչեց Էրզրումի հայոց լեռներէն» Ն., 4 Դեկտեմբեր 2017]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B5%D6%80%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A4_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6_(%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%A1%D5%AF%D5%A5%D6%80%D5%BA%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6) Երիտասարդ Հայաստան (կազմակերպութիւն)]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%86%D5%A5%D6%80%D5%BD%D5%A5%D5%BD_%D4%B1%D5%A2%D5%A5%D5%AC%D5%B5%D5%A1%D5%B6 Ներսէս Աբէլեան ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.armin.am/armeniansgenocide/am/Encyclopedia_Of_armenian_genocide_hnchak_tert Հայկական հետազօտութիւններու հիմնարկ․ «Հնչակ» թերթ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200704214316/http://www.armin.am/armeniansgenocide/am/Encyclopedia_Of_armenian_genocide_hnchak_tert |date=2020-07-04 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.droshak.am/ Դրօշակ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hairenikweekly.com/2020/06/06/43149 |title=Հայրենիք շաբաթաթերթ, «Դրօշակ»-ը Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան Վաւերագիր, Յունիս 6, 2020 |accessdate=2020-09-21 |archive-date=2020-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200906142917/https://hairenikweekly.com/2020/06/06/43149 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://archive.aztagdaily.com/archives/51143 Ազդակ - ՏԱՐԵԴԱՐՁ. ԱՐԱՄ ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ (ՍԵՐԳԷՅ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ, 1879-1919). ԳԱՂԱՓԱՐԻ ՄԱՐՏԻԿԸ, ԱԶԳԱՅԻՆ ՂԵԿԱՎԱՐԸ ԵՒ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՆԿԱԽՈՒԹԵԱՆ ԴԱՇՆԱԿՑԱԿԱՆ ԿԵՐՏԻՉԸ,ՆԱԶԱՐԷԹ ՊԷՐՊԷՐԵԱՆ 4-2-2012 ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.armin.am/armeniansgenocide/am/Encyclopedia_Of_armenian_genocide_Mayisyan_barenorogumner_1895 Հայկական հետազօտութիւններու հիմնարկ․ Մայիսեան բարենորոգումներ, 1895 ]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=3795 Ազատ Օր, 19 Ապրիլ 1895. Եւրոպական դիւանագիտութիւնը ձեռնարկեց հայկական նահանգներու բարենորոգումներու Մայիսեան Ծրագրի մշակումին, 19 Ապրիլ 2017, Ն.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://hpj.asj-oa.am/2820/1/2010-2(27).pdf ՆԱԽԸՆՏՐԱԿԱՆ ՊԱՅՔԱՐԸ ՎԱՆՈՒՄ ԵՒ 1908 Թ. ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԱԿԱՆ ԵՐԿՐՈՐԴ ԸՆՏՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ՕՍՄԱՆեԱՆ ԹՈՒՐՔԻԱՅՈՒՄ, ԱՒԵՏԻՍ ՅԱՐՈՒԹԻՒՆԵԱՆ ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hayzinvor.am/15585.html Նկարի մը պատմութիւնը․ Խրիմեան Հայրիկ, Հ. ՄԱՆՋԵԱՆ ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://arar.sci.am/Content/259821/214-224.pdf «Դաշնակցութեան դատը եւ Յովհաննէս Քաջազնունին», Հայկ Մարտիրոսեան, 2016]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20TERT/Jamanak/1913/1532.pdf Ժամանակ․ «Վարագոյրին ետեւէն՝ Բարենորոգումները ջո՞ւրը ինկան» Պոլիս, Յուլիս 30 1913]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.yerepouni-news.com/2020/07/13/%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%A2%D5%A1%D6%80%D5%A5%D5%B6%D5%B8%D6%80%D5%B8%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80-%D5%A5%D6%80%D5%A2/ |title=Yerepouni news. ՀԱՅԿԱԿԱՆ  ԲԱՐԵՆՈՐՈԳՈՒԹԻՒՆՆԵՐ ,  ԵՐԲ  ՈՉ ՈՔ ԿԸ ՓԱՓԱՔԻ ՆԵՂԱՑՆԵԼ ՀԻՒԱՆԴ ՄԱՐԴԸ - ԱՀԱՐՈՆ ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ– ՊԱՅՔԱՐ  183, Յուլիս 23, 2020 |accessdate=2020-09-24 |archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930221740/https://www.yerepouni-news.com/2020/07/13/%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%A2%D5%A1%D6%80%D5%A5%D5%B6%D5%B8%D6%80%D5%B8%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80-%D5%A5%D6%80%D5%A2/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/34772555/%D5%80%D4%B1%D5%85%D5%88%D5%91_%D5%8A%D4%B1%D5%8F%D5%84%D5%88%D5%92%D4%B9%D5%85%D5%88%D5%92%D5%86_1_   ԳԻՒՄՐՈՒ Մ. ՆԱԼԲԱՆԴԵԱՆԻ ԱՆՈՒԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՄԱՆԿԱՎԱՐԺԱԿԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ, ԻՐԱՒՎԱԳԻՏՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ԴՐԱՆՑԴԱՍԱՒԱՆԴՄԱՆ ՄԵԹՈԴԻԿԱՆԵՐԻ ԱՄԲԻՈՆ Մասնագիտութիւն–պատմութիւն Կուրս կիսամեակ–I ԻՐԱՒԱԳԻՏՈՒԹԻՒՆ /II «ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ» XIX-XXԴԴ.,ԴԱՍԱԽՈՍՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻ ԵՒ ՍԵՄԻՆԱՐՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔՆԵՐԻ ՓԱԹԵԹ {{lang-hy|}}]{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lraber.asj-oa.am/77/1/2004-1(158).pdf ԿԱՄԱՒՈՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄԸ ԵՎ ՍՈՑԻԱԼ-ԴԵՄՈԿՐԱՏ ՀՆՉԱԿԵԱՆ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹԻՒՆԸ, ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ Մ. Ս {{lang-hy|}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://hpj.asj-oa.am/6408/1/82.pdf ԱՄՆ-Ի ՀԱՅԵՐԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹԻՒՆՆ ՈՒ ՆՊԱՍՏԸ ԿԻԼԻԿԵԱՆ ԿԱՄԱՒՈՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆԸ (1916–1920 ԹԹ.) (1918 թ. Արարայի ճակատամարտում “Հայկական լեգեոնի” տարած յաղթանակի 100-ամեակի առթիւ) ՔՆԱՐԻԿ ԱՒԱԳԵԱՆ {{lang-hy|}}]{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.academhistory.am/upload/files/Ruben_Sahakyan111.pdf ՀՀ Գիտութիւններու Ազգային Ակատեմիա Պատմութեան Ինստիտուտ- Արեւմտեան Հայաստանի ռազմաքաղաքական եւ վարչատնտեսական իրավիճակը (1914 Յուլիս- 1917 Փետրուար), Սահակեան Ռուբէն ] Օննիկի{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%80%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%AF_%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%A1%D5%AF%D5%A5%D6%80%D5%BA%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6_(%D4%B9%D5%B8%D6%82%D6%80%D6%84%D5%AB%D5%A1) Յատուկ կազմակերպութիւն ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8D%D5%A1%D5%B5%D6%84%D5%BD-%D5%8A%D5%AB%D5%AF%D5%B8%D5%B5%D5%AB_%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%B1%D5%A1%D5%B5%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D6%80_(1916) Սայքս–Փիքոյի համաձայնագիր ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://archive.aztagdaily.com/archives/143899 Ազդակ՝ արխիւ - «Սայքս-Փիքօ III», «Սեւր II», «Լոզան II». Միջին Արեւելքի Ու Կովկասի Նոր Քարտէ՞ս. Նոր Մարտահրաւէրներ` Հայաստանի Ու Հայութեան Դիմաց… ՏՈՔԹ. ԿԱՐԱՊԵՏ ՄՈՄՃԵԱՆ, ՎԱՉԷ ԲՐՈՒՏԵԱՆ 27-8-2013]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.armeniapedia.org/wiki/The_Case_of_Soghomon_Tehlirian Սողոմոն Թեհլիրեանի դատավարտութիւնը{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://digilib.aua.am/book/3901/4451/25872/?lang=en AUA. Յեղկոմը եւ Հայաստանի խորհրդայնացման համաձայնագիրը]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://aztag.blogspot.com/2009/04/1921-2-1920-29-1920-28-2-3-2-29-2.html aztag.blogspot - 1921 Թ. ԱՊՐԻԼ 2. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ՄԱՅՐԱՄՈՒՏԸ, 3-4-2009]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.aniarc.am/2020/10/30/armenians-and-turks-chapter-8-western-armenian/ |title=ANI Armenian Reseach Center Հրաժեշտ Կարսին. Հոկտեմբեր 30, 1920 – Հոկտեմբեր 13, 1921, 30-10-2020 |accessdate=2021-01-05 |archive-date=2021-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108192143/https://www.aniarc.am/2020/10/30/armenians-and-turks-chapter-8-western-armenian/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alikonline.ir/news/political/item/5474-%D5%80%D4%B1%D5%85-%D4%B4%D4%B1%D5%8F-%D5%80%D5%A1%D5%B5-%D4%B4%D5%A1%D5%BF%D5%AB-%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%B1%D5%B6%D5%A1%D5%AD%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%B0%D5%AB%D5%B4%D5%B6%D5%A1%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8 |title=Armenian Genocide Truth and Justice Act Introduce in U.S.House, alikonline- 7-11-2013 |accessdate=2021-01-07 |archive-date=2023-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418174120/https://alikonline.ir/news/political/item/5474-%D5%80%D4%B1%D5%85-%D4%B4%D4%B1%D5%8F-%D5%80%D5%A1%D5%B5-%D4%B4%D5%A1%D5%BF%D5%AB-%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%B1%D5%B6%D5%A1%D5%AD%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%B0%D5%AB%D5%B4%D5%B6%D5%A1%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20TERT/Hayastanyan%20Tchakat/1947/1947(40).pdf Հայաստանեան Ճակատ, 1947(40).pdf]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vemjournal.org/wp-content/uploads/2020/07/02-%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%81-%D5%84%D5%A5%D5%AE-%D4%B5%D5%B2%D5%A5%D5%BC%D5%B6%D5%A8-%D5%94%D5%B6%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D6%81%D6%84-%D4%B1%D5%BA%D6%80%D5%AB%D5%AC-%D5%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%AB%D5%BD-2015-%D5%A9%D5%AB%D6%82-2-50.pdf «Վէմ» համահայկական հանդէս  «Հայոց Մեծ Եղեռն, քննարկում․․․» Հրատարակիչ` «Վէմ հանդէս» ՍՊԸ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ysu.am/files/01N_Sargsyan.pdf Սփիւռքահայերի 1946-1948 Զանգուածային հայրենադարձութեան նախապատրաստումը, Ա․ Սարգսեան]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/302929/%D5%80%D5%85%D4%B4-%D4%B2%D5%B8%D5%AC%D5%B7%D5%A5%D6%82%D5%AB%D5%AF-%D5%85%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D5%A8%D5%9D-%D5%8E%D5%B3%D5%BC%D5%A1/ |title=ՀՅԴ-Բոլշեւիկ Յարաբերութիւննեը՝ Վճռահատող Ազդակ Անկախ Հայաստանի Կարճատեւ Կեանքում, ՌՈՒԲԻՆԱ ՓԻՐՈՒՄԵԱՆ, 26-12-2017 |accessdate=2021-01-11 |archive-date=2021-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112235212/http://asbarez.com/arm/302929/%D5%80%D5%85%D4%B4-%D4%B2%D5%B8%D5%AC%D5%B7%D5%A5%D6%82%D5%AB%D5%AF-%D5%85%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D5%A8%D5%9D-%D5%8E%D5%B3%D5%BC%D5%A1/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kantegh.asj-oa.am/1952/1/88.pdf |title=Սփիւռքահայութեան ներգաղթը, 1946-1948, Յովհաննէս Զատիկեան |accessdate=2021-01-08 |archive-date=2024-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009181622/http://kantegh.asj-oa.am/1952/1/88.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hayrenadardz.org/en/article/amatuni-virabyan ՄԵԾ ՀԱՅՐԵՆԱԴԱՐՁՈՒԹԻՒՆԸ. ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐ ԵՒ ԽՆԴԻՐՆԵՐ 1946-1948, amatuny virabyan]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.arasyayincilik.com/wp-content/uploads/2019/09/gavrrosh-name.pdf ԿԱՎՌՕՇ-ՆԱՄԷ ԹԱՏԵՐԱ-ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ ՅԻՇՈՂՈՒԹԻՒՆՆԵՐ (Ինքնակենսագրականով խառնուած) 1900-1935 Թօլայեանի յուշագրութեան ինքնագիրը, գրուած 1936-1937 թթ. Երեւան եւ ամփոփուած 12 մատեաններու մէջ (700 էջ),կը պահպանուի Երեւանի «Եղիշէ Չարենց» գրականութեան եւ արուեստիթանգարանը - Արաս հրատարակչատուն, Պոլիս ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201115/25344705/qarvachari-bnakichnerin-tarhanelu-jamket-erkaradzgvel-e-10-orov.html armeniasputnik - Քարվաճառից աշխարհազորայիններին տարհանելու ժամկէտը երկարաձգւել է 10 օրով, 15-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30951199.html Ազատութիւն ալիք - Ըստ ԱԻՆ-ի, երթեւեկութիւնը դէպի Արցախ թոյլատրւում է միայն Վարդենիս-Սոթք-Քարվաճառ ճանապարհով, 15-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.president.am/hy/press-release/item/2020/11/16/President-Armen-Sarkissians-message-/ Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահ․ Մամլոյ հաղորդագրութիւն - Կարելի է պարտւել ճակատամարտը, բայց անթոյլատրելի է պարտւել որպէս ազգ. Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ Արմէն Սարգսեանի ուղերձը, 16-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1034961.html armenpress - Լեռնային Ղարաբաղում տեղակայւել է ռուս խաղաղապահների 25 դիտակետ, 16-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1034961.html armenpress - Շուշիի մատոյցներից մօտ 150 հայ զինծառայողների մարմիններ են դուրս բերւել. Արցախի նախագահ, 16-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://fr.sputniknews.com/international/202011091044742279-larmenie-signe-un-accord-avec-lazerbaidjan-et-la-russie-pour-mettre-fin-aux-hostilites-dans-le/ Ֆրանսան եւ Ա․Մ․Ն․ չեն մասնակցած զինադադարի բանակցութիւններուն 09.11.2020 {{ref-fr}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.lexpress.fr/actualite/monde/haut-karabakh-un-cessez-le-feu-vecu-comme-une-trahison-par-les-armeniens_2138313.html Զինադադարը Հայաստանի յանձնումի դաւաճանութիւն է․․․10-11-2020 {{ref-fr}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://lernci.livejournal.com/48567.html Մեսրոպեան, թէ՞ Սովետական ուղղագրութիւն, Երեւան, 2010]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://hygradaran.weebly.com/uploads/1/1/8/6/11869782/orthography.pdf Հայկազեան Ողղագրութիււն, Armenian Church Library ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aniarc.am/tag/%D5%A1%D5%A2%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%B8%D6%82%D5%B2%D5%B2%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/ ANI Armenian Reseach Center․ANI Armenian Reseach Center․ Մերձեցումի Կարելին Ու Անկարելին. Լեզուաբանական- Արեւելահայերէն Եւ Արեւմտահայերէն Լեզուաճիւղեր, 9-5-2015 ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://digilib.aua.am/book/62/62/575/%D4%B1%D5%B7%D5%AD%D5%A1%D6%80%D5%B0%D5%A1%D6%81%D5%B8%D5%B5%D6%81 Հայ Մատենագրութեան Թուանշային Գրադարան - Աշխարհացոյց  ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armstat.am/file/doc/99478353.pdf 2011-ի Հայաստանի մարդահամար]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armstat.am/file/article/nasel_01.01.2016.pdf 2016-ի Հայաստանի մարդահամար]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6382703.stm bbc Հայաստան կ՛արտօնէ սթիւռքի հայուն Հ․Հ․ հպատակութիւնը ստանայ{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://census.stat-nkr.am/nkr/5-1.pdf |title=2005-ի Արցախի մարդահամար |accessdate=2021-01-09 |archive-date=2008-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081003111153/http://census.stat-nkr.am/nkr/5-1.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ijevanlib.ysu.am/wp-content/uploads/2017/12/Azgayin_tntesutyun.pdf |title=Երեւանի Պետական Համալսարան․ Ազգային Տնտեսութիւն - ուսումնական ձեռնարկ, Վոլոդեա Յովսեփեան, Մարգարիտա Եղիազարեա․ 2014ն |accessdate=2021-01-09 |archive-date=2021-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831014722/http://ijevanlib.ysu.am/wp-content/uploads/2017/12/Azgayin_tntesutyun.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20TERT/Agos1996/2012/855.pdf Ակօս Արիւնլուայ Հալէպը 31-8-2012]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aztagdaily.com/archives/341688?hilite=%27+%27 Ազդակ - ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.noror.org/am/armenia-and-artsakh/1403/22,000-%D5%BD%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80-%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%B4%D5%A7%D5%BB Նոր Օր․ 22,000 սուրիահայեր Հայաստանի մէջ Յունիս 22 , 2017]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armstat.am/file/doc/99486258.pdf Հ․Հ․ մէջ խօսուող լեզուներու ցուցակ, 2011 տուեալներով]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.internethaber.com/kurtlerle-ermeniler-iste-boyle-karisti-240959h.htm Հ․Հ․ հիւսիսային քիւրտերը եւ իրենց լեզուն]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.institutkurde.org/langue/ Քրտական լեզուն]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.panarmenian.net/eng/news/127558/ Հայաստանը ֆրանքօֆոնիի լրիւ անդամ կը դառնայ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.gallup.com/poll/109228/russian-language-enjoying-boost-postsoviet-states.aspx Ռուսերէնը ժողովրդական լեզու Խորհրդային Միութեան քանի մը երկիրներու մէջ,SERGEI GRADIROVSKI AND NELI ESIPOVA,1-8-2008 ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armstat.am/file/article/sv_03_13a_520.pdf 2011 մարդահամր, էջ 8՝ լեզուներ ըստ բնակչութեան]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armstat.am/file/article/sv_03_13a_520.pdf 2011 մարդահամր, էջ 7՝ բնակչութիւնը ըստ կրօնական դաւանանքի]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.qahana.am/am/leaders/show/867170483/0 |title=ԽՈՐԵՆ Ա ՄՈՒՐԱԴԲԵԿԵԱՆ (Տփղիսեցի) |accessdate=2021-01-11 |archive-date=2019-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422122155/https://www.qahana.am/am/leaders/show/867170483/0 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.aniarc.am/2020/07/09/aghasi-khanjian-story-of-killing-yerevan-mazagin-2010/ |title=ANI Armenian Reseach Center․ Մի սպանութեան պատմութիւն. Աղասի Խանջեան, 9 Յուլիսի, 1936թ, Թիֆլիս, 9-7-2020 |accessdate=2021-01-11 |archive-date=2021-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113194516/https://www.aniarc.am/2020/07/09/aghasi-khanjian-story-of-killing-yerevan-mazagin-2010/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aniarc.am/2020/08/03/sargis-kasyan-bio/ Սարգիս Կասեան (Տէր-Գասպարեան). Հայյեղկոմի նախագահը, 3-8-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://history.armenpress.am/photos/3334-%D5%BD%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%AF-%D5%BF%D5%A5%D6%80-%D5%A3%D5%A1%D5%A2%D6%80%D5%AB%D5%A5%D5%AC%D5%B5%D5%A1%D5%B6.html Սահակ Տէր-Գաբրիէլեան, Հայ խորհրդային քաղաքական, պետական, կուսակցական գործիչ: Եղել է ժողկոմխորհի նախագահ 1928-1935 թւականներին, 2017, Արմենպրես]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armstat.am/file/article/bnakch_01.07.2015.pdf ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ՄՇՏԱԿԱՆ ԲՆԱԿՉՈՒԹԵԱՆ ԹՒԱՔԱՆԱԿԸ 2015 թւականի ՅՈՒԼԻՍԻ 1-Ի ԴՐՈՒԹԵԱՄԲ Հ․Հ․ Ազգ․ Վիճակագրական Ծառայութիւն, Տեղեկագրի ծածկագիրը` 5100-201 ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf Հայաստանի Վիճակագրութիւն, 2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/place/Armenian-Highland britannica Հայկական Բարձրաւանդակ{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/geographystrabo01falcgoog/page/n166/mode/2up Սրապոնի աշխարհագրութիւնը, էջ 260, H. G. Bohn. ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.gr/books?id=pCiNqFj3MQsC&amp;pg=PA47&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania․ Հայաստանի աշխարհագրութիւն եւ Պատմութիւն, Barbara A. West, էջ 47 - 56, հրատ․ Ελευθερουδάκης - Παπασωτηρίου {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armgeo.am/armenian_highland/ ARMENIAN GEOGRAFIC - Հայկական Լեռնաշխարհ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%BF%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AB%D5%A1:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%AC%D5%A5%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%B7%D5%AD%D5%A1%D6%80%D5%B0%D5%AB_%D5%AC%D5%B3%D5%A5%D6%80 Հայաստանի լեռնաշխարհի լիճեր]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%BF%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AB%D5%A1:%D4%BC%D5%B3%D5%A5%D6%80_%D5%A1%D5%B5%D5%A2%D5%A2%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A3%D5%B8%D5%BE լիճեր այբենական կարգով]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://armlands.com/portfolio/%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%AC%D5%AB%D5%B3%D5%A5%D6%80%D5%A8-2/ Հայաստանի մեծ լիճեր]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armgeo.am/armenian-lake/ Հայաստանի Հանրապետութեան լիճերը]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=1&amp;hId=762%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6 |title=Հանրագիտարան․ Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարան, Գիրք 1․ Ստեփանոս Օրբելեան, Ստորգետնեայ ջրեր |accessdate=2021-01-19 |archive-date=2021-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128010621/http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=1&amp;hId=762%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mnp.am&quot;&gt;[http://www.mnp.am/images/files/nyuter/2011/argelavayr_karav_arandzn.pdf Հայաստանի Բնապահպանման Գօտիին տարածքներ]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mnp.am&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://delanoss.wordpress.com/2012/12/19/%D5%B0%D5%B0-%D5%A2%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%B0%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%AF-%D5%BA%D5%A1%D5%B0%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%B8%D5%B2-%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%AE%D6%84%D5%B6/ Հ․Հ․ բնութեան յատուկ պահպանուող տարածքներ, Ռուզան Ամիրխանեան]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://d2ouvy59p0dg6k.cloudfront.net/downloads/pas_brochure_1.pdf Հայաստանի բնութեան յատուկ պահպանուող տարածքներ եւ անտառներ, WWF - Հայաստան 2012, -52 էջ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-35025853 bbc - Հայաստանի վարչաձեւի փոփոխութեան հանրաքուէն, Դեկտեմբեր 7, 2015{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.president.am/hy/constitution-2015/ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ՆԱԽԱԳԱՀ․ Հայաստանի Հանրապետութեան Սահմանադրութիւն]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf ՀՀ 2011-ի մարդահամար․ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ՎԱՐՉԱՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ, էջ 4  ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.militaire.gr/wp-content/uploads/2020/12/Artsakh_book_mazis_4.pdf Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών ΤΟ ΡΩΣΙΚΟ ΣΑΧ-ΜΑΤ ΣΤΟΝ ΚΑΥΚΑΣΟ (Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΣΤΟ ΑΡΤΣΑΧ 2020) / Աթէնքի Ազգային եւ Քափոտիսթրիաքօ Համալսարան - Միջին Արեւելքի եւ Թուրքիոյ աշխարհագրական ուսումնասիրութիւններու աշխատանոց․ Ռուսական «Շահ-Մաթ»ը Կովկասի մէջ, (Արցախի պատերազմը 2020), Իոաննիս Մազիս {{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.haigazian.edu.lb/wp-content/uploads/2017/09/Armenian-Studies.pdf haigazian.edu.lb - Հայկական ուսումնասիրութիւններ {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://urbanista.am/hiddenmuseums Երեւանի պահուըտած թանգարաններ ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniadiscovery.com/hy/places/historical-places armeniadiscovery Հայաստանի տեսարժան վայրեր{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%BF%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AB%D5%A1:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%A9%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80 Հայաստանի թանգարաններու ] ցուցակ{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alikonline.ir/news/political/armenia/item/33053-%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%A1%D5%B4%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B6-%D6%83%D5%B8%D5%B2%D5%B8%D6%81%D5%A8 |title=alikonline - Երեւանի ամենահին փողոցը,13-7-2016 |accessdate=2021-01-22 |archive-date=2021-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128231216/https://alikonline.ir/news/political/armenia/item/33053-%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%A1%D5%B4%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B6-%D6%83%D5%B8%D5%B2%D5%B8%D6%81%D5%A8 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gallery.am/hy/Armenian/Sculpture/ |title=Հայկական քանդակ |accessdate=2021-01-22 |archive-date=2021-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128101203/http://www.gallery.am/hy/Armenian/Sculpture/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20161114223325/http://www.armenianmuseum.org/collection/textiles/ Հայկական հիւսքեղէնի տեսակներ․ ][[Ամերիկայի Հայկական Թանգարան]] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://imyerevan.com/hy/society/view/2345 Խնձորեսկ․ Քարանձաւային քաղաքի առեղծւածը, Հայկ Մելքոնեան, 26 Ապրիլ 2013]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://qapt.wordpress.com/2015/03/12/%D5%B4%D5%A5%D6%80-%D5%BA%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8/ Կիւմրիի Քանդակագործութեան Ազգային պուրակ-թանգարանի պաշտօնական ] կայքէջ{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Bazmavep/1867%2812%29.pdf Բազմավէպ, 1867, 12 (Դեկտ․)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.panarmenian.net/arm/news/192948/ Հայաստանի հիւրանոցային օբյեկտների միայն 36 տոկոսն է մայրաքաղաքում ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armlur.am/636416/ ՀՀ-ում ծխախոտի արտադրութեան ծաւալներն աւելացել են, 11-1-2017]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.smithsonianmag.com/travel/armenia-becoming-world-class-hiking-destination-180965096/ Հայաստան ինչ ձեւով կը ծրագրէ բնապահպանման զբօսաշրջութեան աշխարհի առաջնահերթներէն ըլլալ,  Laura Kiniry, SMITHSONIANMAG.COM, 7-10-2017]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.archmuseum.am/ |title=Ճարտարապետութեան ազգային թանգարան-ինստիտուտի պաշտօնական կայքէջ |accessdate=2021-01-26 |archive-date=2015-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418203412/http://www.archmuseum.am/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&amp;hId=1388 |title=Հայկական Հանրագիտարան, Ճարտարապետութիւն |accessdate=2021-01-26 |archive-date=2013-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231080223/http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&amp;hId=1388 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000235406 Եունեսքոյի գիտական տեղեկագրութիւն, էջ 324-341, 20-6-2017]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ampop.am/gaps-of-obligatory-education-in-armenia/ Հ․Հ․ պարտադիր ուսուցման բացերը, թարգմ․ 18-2-2019]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://escs.am/am/news/4706 Հ․Հ․ բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւնների ] ցանկ{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aztagdaily.com/archives/460967 Ազդակ - Կոմիտաս Եւ Առասպելագրութիւն Բ. Կոմիտասի Ժառանգը, ԴՈԿՏ. ՀՐԱՉ ՊԱՐՍՈՒՄԵԱՆ, 16-1-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/Armenia/_Texts/KURARM/45*.html#noteB Հայաստանի պատմութիւն, Վահան Քիւրքճեան, հրատ․՝  Ամերիկայի Հայ Բարեգործական Միութիւն, 1958]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alikonline.ir/news/community/azerbaijan-provinces/item/49165-%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B2%D5%A1%D6%80%D5%BF-%D5%BA%D5%A1%D5%B0%D6%82%D5%A1%D5%AE-%D5%A1%D5%A6%D5%A3%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%AB-%D5%B5%D5%A1%D5%B2%D5%A9%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A8 |title=Ալիք -Անաղարտ պահւած ազգային պարի յաղթանակը, 26-8-2018 |accessdate=2021-01-27 |archive-date=2021-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108203656/https://alikonline.ir/news/community/azerbaijan-provinces/item/49165-%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B2%D5%A1%D6%80%D5%BF-%D5%BA%D5%A1%D5%B0%D6%82%D5%A1%D5%AE-%D5%A1%D5%A6%D5%A3%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%AB-%D5%B5%D5%A1%D5%B2%D5%A9%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A8 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://akunq.net/am/?p=3671 |title=Ակունք - Հայկական պար, 2010/05/01 |accessdate=2021-01-27 |archive-date=2021-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201052356/https://akunq.net/am/?p=3671 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=1pSA6Ip-XJsC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false Հին Ողիմպիական խաղերուն ախոյեաններուն ցանկ {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armlur.am/128903/ Գառնի․ անցեալն ու ներկան]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/statesparties/am Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան յուշարձաններու ցանկ, Հայաստան {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/1011 Եունեսքօ - Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձաններու Ցանկ․ Էջմիածին եւ Զուարթնոց {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aviation.am/eng/gorc/aeroport.htm Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքացիական օդանաւորդութեան կոմիտէ ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.civilnet.am/news/2020/11/03/%D5%84%D5%A5%D5%B2%D6%80%D5%AB-%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%A3%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D6%81%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8-%D6%87-%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D6%80%D5%A8/405777 Մեղրի. Հայաստանի գեղեցկութիւնը եւ ողնաշարը, 3 նոյեմբեր, 2020 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210202082116/https://www.civilnet.am/news/2020/11/03/%D5%84%D5%A5%D5%B2%D6%80%D5%AB-%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%A3%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D6%81%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8-%D6%87-%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D6%80%D5%A8/405777 |date=2021-02-02 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/marmnamarz-1911/1911/1911(3).pdf Մարմնամարզ, 1911 Ապրիլ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/marmnamarz-1911/1911/1911(7).pdf Մարմնամարզ, 1911 Օգոստոս]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/marmnamarz-1911/1912/1912(6).pdf Մարմնամարզ, 1912 Մարտ 15]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/marmnamarz-1911/1912/1912(8).pdf Մարմնամարզ, 1912 Ապրիլ 15]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/marmnamarz-1911/1913/1913(4).pdf Մարմնամարզ, 1913 Ապրիլ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/marmnamarz-1911/1913/1913(5).pdf Մարմնամարզ, 1913 Մայիս]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/marmnamarz-1911/1914/2.pdf Մարմնամարզ, Յունիս 1914]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.worldlandtrust.org/who-we-are-2/partners/fpwc/ Հայաստանի «Վայրի բնութեան եւ մշակութային արժէքներու պահպանման հիմնադրամ» (FPWC) ]&lt;/ref&gt;

== Աղբիւրներ ==

# «Հայոց Պատմութիւն», Է․Լ․ Դանիէլեան, Ա․Ա․Մելքոնեան - Երեւան-2008
# «Մեր Պատմութիւնը», Կարօ Մոմճեան, դասագիրքերու շարք, Լոս Անճելես, 1997
# «Հայ Դատ», Ռուբինա Փիրումեան, Երկրորդականի Հայոց Պատմութեան եռահատոր դասագիրքերու շարք, Լոս Անճելըս 2002,
# «The Armenian Crisis and the Rule of the Turk». Frederick Davis Greene, London - Hodder and Stoughton Publishing, 1895
# «Հայաստանի Հանրապետութիւն», Ս․ Վրացեան, 1928 Փարիզ
#«Խորհրդային Հայաստանի Աշխարհագրութիւն», Կ․Օ․Օհանեան, Կ․Յ․Չերքեզեան, Երեւան 1967
#«Պատմական եւ Արդի Հայաստանի Աշխարհագրութիւն», Արփի Գալիկեան-Քիւրքճեան, Բ․տպագ․, Հրատ․՝ «Համազգային» Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութիւն, Պէյրութ 1995
#«Յուշամատեան Հ․Մ․Ը․Մ․ի, 1918 - 1958», հրատարակութիւն Հ․Մ․Ը․Մ․ի Մերձաւոր Արեւելքի Շրջանային Վարչութեան, Պէյրութ՝ 1958
#«Հ․Մ․Ը․Մ․ 1918 - 2018, 100 տարուան Պատմութիւն», հրատ․ Հ․Մ․Ը․Մ․ի Յունաստանի Շրջանային Վարչութեան, Աթէնք 2018

== Տե՛ս նաեւ ==

* [[Ներսէս Վարժապետեան]]
* [[Զապէլ Ասատուր|Զապել Ասատուր]]
* [[Դպրոցասէր Տիկնանց Վարժարան (Փարիզ)|Դպրոցասէր Տիկնաց Վարժարան]]
* [[Սրբուհի Տիւսաբ]]
* [[Մկրտիչ Փորթուգալեան]]
* [[Միքայէլ Նալպանտեան|Միքայէլ Նալպանդեան]]
* [[Մաղաքիա Արքեպիսկոպոս Օրմանեան]]
* [[Վանայ Իշխան]]
* [[Գէորգ Չաւուշ]]
* [[Դրօ]]
* [[Արշակ Ներսէսեան]]
* [[Քեռի (ֆետայի)|Քեռի]]
* [[Անդրանիկ Օզանեան|Անդրանիկ]]
* [[Համազասպ Սրուանձտեան|Համազասպ]]
* [[Սողոմոն Թեհլիրեան]]
* [[Կարօ Սասունի]]
* [[Սիմոն Վրացեան]]
* [[Համօ Օհանջանեան]]
* [[Շաւարշ Քրիսեան]]
* [[Վահան Չերազ]]

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
== Արտաքին յղումներ ==
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Council_of_Europe Եւրոպական Խորհուրդ]{{ref-en}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Behistun_Inscription Պեհիստունի արձանագրութիւն]{{ref-en}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Golden_Fleece Ոսկէ գեղմը]{{ref-en}}
# [https://worddisk.com/wiki/Armenians/ Հայեր] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200518211408/https://worddisk.com/wiki/Armenians/ |date=2020-05-18 }}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Argonauts Արղոնաւթեսներուն արշաւանքը]{{ref-en}}
# [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CE%BA%CE%B1%CF%84%CE%B1%CE%AF%CE%BF%CF%82_%CE%BF_%CE%9C%CE%B9%CE%BB%CE%AE%CF%83%CE%B9%CE%BF%CF%82 Միլիսիոս Հեքաթէոս]{{ref-el}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Anabasis_(Xenophon) Նահանջ Բիւրուն, Քսենոֆոն]{{ref-en}}
# [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B1%D5%B6%D5%AB-%D4%BF%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%AD Անի Կամախ]{{lang-hy|}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Antoine-Jean_Saint-Martin Անթուան Ժան Սէն Մարթէն]{{ref-en}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Hannibal#Exile_(after_195_BC) Հանիպալ]{{ref-en}}
# [https://akunq.net/am/?p=8330 Մանանաղի գաւառ․Արեւմտահայաստանի եւ արեւմտահայութեան հարցերու ուսումնասիրութեան կեդրոն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220318073144/https://akunq.net/am/?p=8330 |date=2022-03-18 }}{{lang-hy|}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Manzikert Մանազկերտի ճակատամարտը, 1071] Քիւչուկ Քայնարճըի դաշինք
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Timur Թիմուրլէնկ]{{ref-en}}
# [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A3%CF%85%CE%BD%CE%B8%CE%AE%CE%BA%CE%B7_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CE%9A%CE%B9%CE%BF%CF%85%CF%84%CF%83%CE%BF%CF%8D%CE%BA-%CE%9A%CE%B1%CF%8A%CE%BD%CE%B1%CF%81%CF%84%CE%B6%CE%AE Քիւչուկ Քայնարճըի դաշինք]{{ref-el}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Edict_of_G%C3%BClhane Հաթթը Շերիֆ]{{ref-en}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Hatt-i_humayun  Հաթթը Հիւմայուն]{{ref-en}}
# [http://ysu.am/files/7-1475054713-.pdf Ակունք․ Գիտական յօդուածների ժողովածու․ թիւ 1 (13)] {{lang-hy|}}
# [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%BF%D5%A1%D5%AC%D5%AF%D5%A1%D5%A9%D5%A1%D5%B5%D5%AB_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%81_%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A1%D5%BD%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B3%D5%A5%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6 Հնդկաստանի մարդասիրական ճեմարանը, Կալկաթա]{{lang-hy|}}
# [https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A1%D5%BF-%D5%8C%D5%A1%D6%83%D5%A1%D5%B5%D5%A7%D5%AC%D5%A5%D5%A1%D5%B6_%D5%8E%D5%A1%D6%80%D5%AA%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6 Մուրատ Ռափայէլեան վարժարան]
# [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%B7%D5%BF%D5%BA%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D6%80%D5%A5%D5%B6%D5%B5%D5%A1%D6%81 Պաշտպան Հայրենեաց ]{{lang-hy|}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B1%D6%80%D5%B4%D5%A5%D5%B6%D5%AB%D5%A1_(%D5%A9%D5%A5%D6%80%D5%A9,_%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%BD%D5%A5%D5%AC) Արմէնիա թերթ, Մարսէյլ]{{lang-hy|}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%80%D5%A1%D5%B5_%D5%AA%D5%B8%D5%B2%D5%B8%D5%BE%D6%80%D5%A4%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6 Հայ Ժողովրդական Կուսակցութիւն]{{lang-hy|}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B5%D6%80%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A4_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6_(%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%A1%D5%AF%D5%A5%D6%80%D5%BA%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6) Երիտասարդ Հայաստան (կազմակերպութիւն)]{{lang-hy|}}
#[https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_fedayi Հայ Ֆետային]{{ref-en}}
#[[:hy:Գում_Գափուի_ցույց_(1890)|Գում Գափուի ցոյց (1890)]] {{lang-hy|}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B2%D5%A1%D5%A2_%D4%B1%D5%AC%D5%AB%D5%AB_%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B5%D6%81_(1895) Պապը Ալիի ցոյցը (1895)]{{lang-hy|}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B5%D5%AF%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D6%81%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%B5%D6%84%D5%AB_%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%A1%D5%BE%D5%B4%D5%A1%D5%B6_%D6%85%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%84_(1903) Եկեղեցական գոյքի բռնագրաւման օրէնք, 1903]{{lang-hy|}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B1%D5%A6%D5%A3%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A3%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%AF%D5%A5%D5%B6%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%AA%D5%B8%D5%B2%D5%B8%D5%BE_1906 Ազգային պատգամաւորական կենտրոնական ժողով 1906 (ռուսահայութեան Սահմանադրական Ժողով)]{{lang-hy|}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B1%D5%A6%D5%A3%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6_%D4%B2%D5%B5%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B8 Ազգային Բիւրօ]{{lang-hy|}}
#[https://en.wikipedia.org/wiki/Deportation_of_Armenian_intellectuals_on_24_April_1915 Հայ մտաւորականներոը տեղահանութիւն]{{ref-en}}
#[https://en.wikipedia.org/wiki/Balkan_Wars Պալքանեան Պատերազմները (1912-1913)]{{ref-en}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B1%D5%B6%D5%A4%D6%80%D5%AF%D5%B8%D5%BE%D5%AF%D5%A1%D5%BD%D5%AB_%D5%BD%D5%A5%D5%B5%D5%B4 Անդրկովկասեան Սէյմը]{{lang-hy|}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A9%D5%A1%D6%86%D5%A1_%D5%94%D5%A5%D5%B4%D5%A1%D5%AC_%D4%B1%D5%A9%D5%A1%D5%A9%D5%B8%D6%82%D6%80%D6%84 Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրք]{{lang-hy|}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/1946-1948_%D5%A9%D5%BE%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB_%C2%AB%D5%84%D5%A5%D5%AE_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D6%80%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%C2%BB 1946-1948 թւականների «Մեծ հայրենադարձութիւն»]{{lang-hy|}}
#[https://hy.wikibooks.org/wiki/%D4%B4%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B8%D6%82%D5%B2%D5%B2%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6_%D5%B8%D6%82%D5%B2%D5%A5%D6%81%D5%B8%D5%B5%D6%81 Դասական ուղղագրութեան ուղեցոյց]
#[https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D6%83%D5%AB%D6%82%D5%BC%D6%84 Հայկական Սփիւռք]
#[https://fr.wikipedia.org/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk Քեմալ Աթաթուրք {{ref-fr}}]
#[https://en.wikipedia.org/wiki/Boris_Legran Պորիս Լեգրան{{ref-en}}]
#[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_protected_areas_of_Armenia Հայաստանի բնութեան պահպանուող տարածքներու ցանկ]
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%B0%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A1%D5%B6%D5%AF Հայաստանի բարձրագոյն հաստատութիւններու՝ ճեմարաններ, համալսարաններ, ցանկ]{{lang-hy|}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%87%D5%A1%D5%AD%D5%B4%D5%A1%D5%BF%D5%A8_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4 Շախմատը (ճատրակը) Հայաստանում]{{lang-hy|}}
#[https://en.wikipedia.org/wiki/38th_Chess_Olympiad Ճատրակի 38-րդ ողիմպիական խաղերը]{{ref-en}}
#[https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D5%86%D5%A1%D5%A6%D5%AB%D5%AF_%D4%B1%D6%82%D5%BF%D5%A1%D5%AC%D5%A5%D5%A1%D5%B6 Նազիկ Աւտալեան]
#[https://fr.wikipedia.org/wiki/Tiridate_IV_d%27Arm%C3%A9nie Հայաստանի Տրդատ Դ․ թագաւորը]{{ref-fr}}
#[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CE%B1%CF%84%CE%AC%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%BF%CF%82_%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%B1%CE%AF%CF%89%CE%BD_%CE%BF%CE%BB%CF%85%CE%BC%CF%80%CE%B9%CE%BF%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CF%8E%CE%BD Հին Ողիմպիական խաղերու ախոյեաններուն անուանացանկ]{{ref-el}}

[[Ստորոգութիւն:Երկիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Միջին Արեւելքի երկիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Պատմական Հայաստան]]
[[Ստորոգութիւն:Հայաստան]]
[[Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ասիոյ երկիրներ]]</text>
      <sha1>k0vtrpkmykop57s7onrpn56md9ixr6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ճէյմս Ֆրանքօ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4267</id>
    <revision>
      <id>250457</id>
      <parentid>249726</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T08:58:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>250457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49740" sha1="l87yr0l5cfifj3cdhv6jnmra1i8s1n7" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Ճէյմզ Էտուըրտ Ֆրանքօ''' ({{lang-en|James Edward Franco}}, {{ԱԾ}})&lt;ref name=&quot;filmref&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.filmreference.com/film/56/James-Franco.html | title = James Franco Biography (1978–)|publisher = FilmReference.com | accessdate = February 25, 2013}}&lt;/ref&gt; [[ԱՄՆ|Ամերիկացի]] [[դերասան]] եւ ֆիլմի արտադրիչ մըն է: Իր առաջին գլխաւոր դերը եղաւ Տանիէլ Տէսարիոյի դերը ''Freaks and Geeks'' հեռուստաշարին մէջ։ Այդ դերէն ետք ան ստանցնեց Ճէյմզ Տինի դերը իր կենսագրական ''James Dean'' ([[2001 թուական|2001]]) ֆիլմին մէջ, որուն պատճառաւ ան ստացաւ [[Ոսկէ Երկրագունդ]] մը: Իր ''[[127 Ժամ|127 Hours]]'' (2010) ֆիլմի մէջի դերին համար պաշտօնակարգուեցաւ [[Օսքար]]ի մը համար՝ Academy Award for Best Actor բաժամունքին մէջ։ Ան նաեւ ճանչցուած է բազմաթիւ ֆիլմերու դերերով, ինչպէս ''Spider-Man'', ''Pineapple Express'' (2008), ''Rise of the Planet of the Apes'' ([[2011]]), ''Spring Breakers'' (2012), եւ ''Oz the Great and Powerful'' ([[2013]]), նաեւ հեռուստաշարներու դերերով, ինչպէս ''General Hospital'' եւ ''11.22.63'': 2014-ին, ան իր առաջին դերը ստանցնեց [[Պրոտուէյ]]եան թատերական ներկայացման մէջ՝ ''Of Mice and Men'':

== Դերեր ==
=== Ֆիլմ ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Վերնագիր
!scope=&quot;col&quot;| Տարի
!scope=&quot;col&quot; | Դեր
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Ծանօթ
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Ծանօթագրութիւն
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Never Been Kissed]]''
| 1999
| Ճէյսըն Ուէյն
| 
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{Sfn|Hensons|2011|p=3}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''If Tomorrow Comes''
| 2000
| Տէվին
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gamesradar.com/the-evolution-of-james-franco/|title=The Evolution of James Franco|publisher=[[GamesRadar]]|date=January 5, 2011|accessdate=May 12, 2015|last=Maytum|first=Matt}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Whatever It Takes (2000 ֆիլմ)|Whatever It Takes]]''
| 2000
| Քրիս Քէմբպէլ
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Scott|first1=A. O.|title=Film Review; A Thinly Veiled 'Cyrano,' With the Prom in Mind|url=http://www.nytimes.com/movie/review?res=9C06E5DA143DF937A15750C0A9669C8B63|accessdate=February 21, 2015|work=[[Նյու Յորք Թայմս]]|date=March 24, 2000}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Mean People Suck]]''
| 2001
| Քասի Միթչըլ
| Կարճ ֆիլմ
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Fargo the Film Festival|url=http://www.fargofilmfestival.org/wp-content/uploads/2007/10/FFF-2-Program-PDF.pdf|publisher=[[Fargo Theatre|Fargo Film Festival]]|accessdate=February 21, 2015|page=13|format=PDF|archive-date=February 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222021114/http://www.fargofilmfestival.org/wp-content/uploads/2007/10/FFF-2-Program-PDF.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Sonny (ֆիլմ)|Sonny]]''
| 2002
| Սոնի Փիլիբս
| 
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rottentomatoes.com/m/sonny/|title=Sonny (2002)|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|accessdate=May 12, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[City by the Sea]]''
| 2002
| Ճոուի Լամարքա
| 
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Scott|first1=A. O.|title=Film Review; On the Mean Boardwalks of Long Beach|url=http://www.nytimes.com/movie/review?res=9901EED9153EF935A3575AC0A9649C8B63|accessdate=February 22, 2015|work=The New York Times|date=September 6, 2002}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Spider-Man (2002 film)|Spider-Man]]''
| 2002
| Հարի Օզպորն
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{Sfn|Hensons|2011|p=4}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Deuces Wild]]''
| 2002
| Թինո Վէրոնա
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Deuces Wild|url=http://www.ew.com/article/2002/05/17/deuces-wild|accessdate=February 24, 2015|work=Entertainment Weekly|date=May 17, 2002|archive-date=September 24, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924045910/http://www.ew.com/article/2002/05/17/deuces-wild|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[The Company (ֆիլմ)|The Company]]''
| 2003
| Ճոշ Ուիլիըմզ
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref name=&quot;The Company&quot;&gt;{{cite news|last1=Raphael|first1=Amy|title=Acting clever|url=http://www.theguardian.com/film/2009/jan/24/james-franco-interview-milk|accessdate=February 24, 2015|work=The Guardian|date=January 24, 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Spider-Man 2]]''
| 2004
| Հարի Օզպորն
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Orr|first1=Christopher|title=The Movie Review: 'Spiderman 2'|url=http://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2004/12/the-movie-review-spiderman-2/69504/|accessdate=February 24, 2015|work=[[The Atlantic]]|date=December 7, 2004}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[The Ape (2005 ֆիլմ)|The Ape]]''
| 2005
| Հարի Ուաքըր
| Նաեւ բեմադրիչ, գրող եւ արտադրիչ
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref name=&quot;The Company&quot;/&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[The Great Raid (ֆիլմ)|The Great Raid]]''
| 2005
| Ռոպըրթ Փրինս
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{Sfn|Hensons|2011|p=5}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''Fool's Gold''
| 2005
| Պրէնթ
| Նաեւ բեմադրիչ եւ գրող
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Erbland|first1=Kate|title=James Franco Wrote, Directed, and Starred in a ‘Harvey’ Rip-off Starring a Hawaiian-Shirted Ape|url=http://filmschoolrejects.com/features/james-franco-the-ape.php|publisher=[[Film School Rejects]]|accessdate=February 24, 2015|date=August 29, 2013|archive-date=October 8, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141008190302/http://filmschoolrejects.com/features/james-franco-the-ape.php|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Tristan &amp; Isolde (ֆիլմ)|Tristan &amp; Isolde]]''
| 2006
| Իշխան Թրիսթըն
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Franco|first1=James|title=James Franco’s Favorite Mistake: Filming Tristan &amp; Isolde|url=http://www.newsweek.com/james-francos-favorite-mistake-filming-tristan-isolde-63903|accessdate=February 24, 2015|work=[[Newsweek]]|date=April 16, 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Annapolis (ֆիլմ)|Annapolis]]''
| 2006
| Ճէյք Հուարտ
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Holden|first1=Stephen|title=Punch 'Em Like Men, You Plebes|url=http://www.nytimes.com/2006/01/27/movies/27anna.html|accessdate=February 24, 2015|work=The New York Times|date=January 27, 2006}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[The Wicker Man (2006 ֆիլմ)|The Wicker Man]]''
| 2006
| Գինետան տղայ թ.1
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sfn|Hensons|2011|p=5}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Flyboys (ֆիլմ)|Flyboys]]''
| 2006
| Պլէյն Ռաուլինկզ
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Lee|first1=Nathan|title=Volunteers in Unfriendly Skies|url=http://www.nytimes.com/2006/09/22/movies/22flyb.html|accessdate=February 25, 2015|work=The New York Times|date=September 22, 2006}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[The Dead Girl]]''
| 2006
| Տէրըք
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Holden|first1=Stephen|title=A Body Is Discovered in a Wasteland of Emotions|url=http://www.nytimes.com/2006/12/29/movies/29dead.html|accessdate=February 25, 2015|work=The New York Times|date=December 29, 2006}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[The Holiday (ֆիլմ)|The Holiday]]''
| 2006
| Ինքը
| Uncredited cameo
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Brooks|first1=Xan|title=James Franco to make film charting life of Lindsay Lohan|url=http://www.theguardian.com/film/2012/aug/16/james-franco-film-lindsay-lohan|accessdate=February 25, 2015|work=The Guardian|date=August 16, 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Spider-Man 3]]''
| 2007
| Հարի Օզպորն
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Goodwyn|first1=Hannah|title=A Fierce Battle Among Friends|url=http://www.cbn.com/entertainment/screen/goodwyn_sm3_peter-parker.aspx?option=print|publisher=[[Christian Broadcasting Network]]|accessdate=February 25, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Knocked Up]]''
| 2007
| Ինքը
| Uncredited cameo
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Soll|first1=Lindsay|title=10 things you don't know about James Franco|url=http://www.ew.com/article/2006/09/29/10-things-you-dont-know-about-james-franco|accessdate=February 25, 2015|work=Entertainment Weekly|date=September 29, 2006|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125103051/https://ew.com/article/2006/09/29/10-things-you-dont-know-about-james-franco/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[In the Valley of Elah]]''
| 2007
| Տէն Քարնէլլի
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{Sfn|Roman|2009|p=374}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Finishing the Game]]''
| 2007
| Ռոպ Ֆորս
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Finishing the Game|url=http://www.rottentomatoes.com/m/finishing_the_game/|publisher=Rotten Tomatoes|accessdate=February 25, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[An American Crime (ֆիլմ)|An American Crime]]''
| 2007
| Էնտի
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Voynar|first1=Kim|title=Sundance Review: An American Crime|url=http://news.moviefone.com/2007/01/23/sundance-review-an-american-crime/|accessdate=February 25, 2015|work=Moviefone|date=January 23, 2007}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Interview (2007 film)|Interview]]''
| 2007
|align=&quot;center&quot;| —
| Հեռախոսի ձայն
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Dargis|first1=Manohla|title=Interview (2007)|url=http://www.nytimes.com/2007/07/13/movies/13inte.html|accessdate=February 25, 2015|work=The New York Times|date=July 13, 2007}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Good Time Max]]''
| 2007
| Մէքս
| Նաեւ բեմադրիչ եւ գրող
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Good Time Max (2007)|url=http://www.nytimes.com/movies/movie/392255/Good-Time-Max/overview|accessdate=February 25, 2015|work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Camille (2008 ֆիլմ)|Camille]]''
| 2008
| Սայլըս Փարքըր
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Camille|url=http://www.rottentomatoes.com/m/1205971-camille/|publisher=Rotten Tomatoes|accessdate=February 25, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Pineapple Express (ֆիլմ)|Pineapple Express]]''
| 2008
| Սոլ Սիլվըր
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Pineapple Express (2008)|url=http://www.allmovie.com/movie/pineapple-express-v381510/cast-crew|publisher=[[AllMovie]]|accessdate=March 24, 2015|archive-date=February 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226164743/https://www.allmovie.com/movie/pineapple-express-v381510/cast-crew|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Nights in Rodanthe]]''
| 2008
| Դկ. Մարք Ֆլէնըր
| Uncredited
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{Sfn|Hensons|2011|p=7}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Milk (ֆիլմ)|Milk]]''
| 2008
| Սքոթ Սմիթ
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Freydkin|first1=Donna|title='Pineapple' star Franco digs deep, plays stoner and serious|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2008-08-03-james-franco_N.htm|accessdate=February 25, 2015|work=[[USA Today]]|date=August 5, 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[The Feast of Stephen (ֆիլմ)|The Feast of Stephen]]''
| 2009
|align=&quot;center&quot;| —
| Կարճ ֆիլմ&lt;br/&gt;Բեմադրիչ եւ գրող
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Is James Franco For Real?|url=http://nymag.com/movies/profiles/67284/index4.html|accessdate=February 25, 2015|work=[[New York (magazine)|New York]]}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Shadows and Lies]]''
| 2010
| {Ուիլիըմ Վինսընթ
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=William Vincent (2010)|url=http://www.nytimes.com/movies/movie/461639/William-Vincent/overview|accessdate=February 25, 2015|work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Date Night]]''
| 2010
| Թէյսթ
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Sandhu|first1=Sukhdev|title=Date Night, review|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmreviews/7619783/Date-Night-review.html|accessdate=February 25, 2015|work=The Daily Telegraph|date=April 22, 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Eat Pray Love]]''
| 2010
| Տէյվիտ
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Scott|first1=A. O.|title=Globe-Trotting and Soul-Searching|url=http://www.nytimes.com/2010/08/13/movies/13eat.html?pagewanted=all|accessdate=February 25, 2015|work=The New York Times|date=August 12, 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Howl (2010 ֆիլմ)|Howl]]''
| 2010
| Էլըն Կինզպըրկ
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Ganahl|first1=Jane|title=Howl's Cast and Crew On the Road to Sundance|url=http://www.vanityfair.com/online/oscars/2010/01/howl-cast-and-crew-on-the-road-to-sundance|accessdate=February 25, 2015|work=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]|date=January 23, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140104223134/http://www.vanityfair.com/online/oscars/2010/01/howl-cast-and-crew-on-the-road-to-sundance|archivedate=January 4, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Love &amp; Distrust]]''
| 2010
| Թրավիս
| Segment: Grasshopper
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=8 Star-Studded Films You've Never Heard Of|url=http://www.shortlist.com/entertainment/films/8-star-studded-films-youve-never-heard-of|accessdate=February 25, 2015|work=[[ShortList]]|date=August 15, 2014|archive-date=July 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722043057/http://www.shortlist.com/entertainment/films/8-star-studded-films-youve-never-heard-of|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[127 Hours]]''
| 2010
| [[Էրըն Ռալսթըն]]
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Farber|first1=Stephen|title=127 Hours: Film Review|url=http://www.hollywoodreporter.com/movie/127-hours/review/29942|accessdate=February 25, 2015|work=The Hollywood Reporter|date=October 14, 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[The Green Hornet (2011 ֆիլմ)|The Green Hornet]]''
| 2011
| Տէնի Քրիսթըլ Քլիր
| Uncredited cameo
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Kennedy|first1=Lisa|title=Movie review: &quot;The Green Hornet's&quot; sting likely to hurt audiences most|url=http://www.denverpost.com/ci_17098062|accessdate=February 25, 2015|work=[[The Denver Post]]|date=January 14, 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Your Highness]]''
| 2011
| Իշխան Ֆապիոս
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Bradshaw|first1=Peter|title=Your Highness – review|url=http://www.theguardian.com/film/2011/apr/14/your-highness-film-review|accessdate=February 25, 2015|work=The Guardian|date=April 14, 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[The Broken Tower (2011 ֆիլմ)|The Broken Tower]]''
| 2011
| Հարթ Քրէյն
| Նաեւ բեմադրիչ, արտադրիչ, գրող եւ խմբագիր
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=McCarthy|first1=Todd|title=Broken Tower: Film Review|url=http://www.hollywoodreporter.com/review/broken-tower-film-review-203701|accessdate=February 25, 2015|work=The Hollywood Reporter|date=May 21, 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Sal (ֆիլմ)|Sal]]''
| 2011
| Միլթըն Քաթսէլաս
| Նաեւ բեմադրիչ եւ գրող
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Chang|first1=Justin|title=Review: ‘Sal’|url=http://variety.com/2011/film/reviews/sal-1117945975/|accessdate=February 25, 2015|work=Variety|date=September 5, 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Rise of the Planet of the Apes]]''
| 2011
| Ուիլ Ռոտմըն
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Collura|first1=Scott|title=Dawn of the Planet of the Apes Producer Dylan Clark on Building a Simian Empire|url=http://www.ign.com/articles/2014/04/15/dawn-of-the-planet-of-the-apes-producer-dylan-clark-on-building-a-simian-empire|publisher=IGN|accessdate=February 25, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''My Own Private River''
| 2012
|align=&quot;center&quot;| —
| Վավերագրական ֆիլմ&lt;br/&gt;Բեմադրիչ
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Abrams|first1=Simon|title=James Franco Says 'My Own Private River' Probably Won't Be Released On DVD, But He Did Seek Joaquin Phoenix's Approval|url=http://blogs.indiewire.com/theplaylist/022012/james-franco-says-my-own-private-river-probably-wont-be-shown-on-dvd-but-he-did-seek-joaquin-phoenixs-approval|accessdate=February 25, 2015|work=[[Indiewire]]|date=February 20, 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[About Cherry]]''
| 2012
| Ֆրէնսիս
| 
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=D'Arcy|first1=David|title=Cherry|url=http://www.screendaily.com/reviews/the-latest/-cherry/5038216.article|accessdate=February 5, 2015|work=Screen International|date=February 17, 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[The Iceman (ֆիլմ)|The Iceman]]''
| 2012
| Մարթի Ֆրիմըն
| 
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Iceman|url=http://www.rottentomatoes.com/m/the_iceman_2013/|publisher=Rotten Tomatoes|accessdate=February 25, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Spring Breakers]]''
| 2012
| Էլիըն
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Dargis|first1=Manohila|title=Debauchery and the American Experience (Woo-Hoo!)|url=http://www.nytimes.com/2013/03/15/movies/spring-breakers-directed-by-harmony-korine.html|accessdate=February 25, 2015|work=The New York Times|date=March 14, 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Tar (ֆիլմ)|The Color of Time (aka Tar)]]''
| 2012
| [[Ս. Ք. Ուիլիըմզ]]
| 
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Young|first1=Deborah|title=Tar: Rome Review|url=http://www.hollywoodreporter.com/review/tar-rome-review-391642|accessdate=February 25, 2015|work=The Hollywood Reporter|date=November 16, 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Maladies (ֆիլմ)|Maladies]]''
| 2012
| Ճէյմզ
| 
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Rooney|first1=David|title=Maladies: Berlin Review|url=http://www.hollywoodreporter.com/review/maladies-berlin-review-420318|accessdate=February 25, 2015|work=The Hollywood Reporter|date=November 2, 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[The Letter (2012 ֆիլմ)|The Letter]]''
| 2012
| Թայրոն
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Adams|first1=Nathan|title=‘The Letter’ Trailer Or, Winona Ryder and James Franco in Their Acting Wheelhouses|url=http://filmschoolrejects.com/news/the-letter-trailer-nadam.php|publisher=Film School Rejects|accessdate=February 25, 2015|date=August 14, 2012|archive-date=February 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150225132951/http://filmschoolrejects.com/news/the-letter-trailer-nadam.php|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Interior. Leather Bar.]]''
| 2013
| Ինքը
| Նաեւ բեմադրչ, արտադրիչ եւ նկարահանող
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Rabin|first1=Nathan|title=Interior. Leather Bar.|url=https://thedissolve.com/reviews/459-interior-leather-bar/|accessdate=February 25, 2015|work=[[The Dissolve]]|date=January 2, 2014|archive-date=January 27, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127230120/https://thedissolve.com/reviews/459-interior-leather-bar/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Oz the Great and Powerful]]''
| 2013
| Օսքըր Տիկզ
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rollingstone.com/movies/reviews/oz-the-great-and-powerful-20130307|title=Oz the Great and Powerful|last=Travers|first=Peter|date=March 7, 2013|work=[[Rolling Stone]]|accessdate=May 11, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[This Is the End]]''
| 2013
| Ճէյմզ Ֆրանքո
| 
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rollingstone.com/movies/news/the-doobie-brothers-lighting-up-with-the-stars-of-this-is-the-end-20130604|title=The Doobie Brothers: Lighting Up With the Stars of 'This Is the End'|work=Rolling Stone|date=June 4, 2013|accessdate=May 12, 2015|last=Travers|first=Peter}}&lt;/ref&gt;

|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Lovelace (ֆիլմ)|Lovelace]]''
| 2013
| [[Հիու Հէֆնըր]]
| 
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite news|url = http://www.theguardian.com/culture/2013/aug/22/lovelace-review|title = Lovelace – review|last = Bradshaw|first = Peter|date = August 22, 2013|work = The Guardian|accessdate = March 3, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[As I Lay Dying (ֆիլմ)|As I Lay Dying]]''
| 2013
| Տարլ Պանտրէն
| Նաեւ բեմադրիչ եւ գրող
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Bradshaw|first1=Peter|title=Cannes 2013: As I Lay Dying – first look review|url=http://www.theguardian.com/film/2013/may/20/james-franco-as-i-lay-dying-review|accessdate=March 24, 2015|work=The Guardian|date=May 20, 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Child of God (ֆիլմ)|Child of God]]''
| 2013
| Ճէրի
| Նաեւ բեմադրիչ եւ գրող
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Child of God (2013)|url=http://www.allmovie.com/movie/child-of-god-v587122/cast-crew|publisher=AllMovie|accessdate=March 24, 2015|archive-date=February 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226153248/https://www.allmovie.com/movie/child-of-god-v587122/cast-crew|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Palo Alto (2013 ֆիլմ)|Palo Alto]]''
| 2013
| Պարոն Պի
| Ֆրանքոյի գիրքին վրայ հիմնուած
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Shone|first1=Tom|title=Palo Alto: 'Away from Emma Roberts, the film drifts' – first look review|url=http://www.theguardian.com/film/2014/may/08/palo-alto-emma-roberts-coppola-franco-review|accessdate=March 24, 2015|work=The Guardian|date=May 8, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Third Person (ֆիլմ)|Third Person]]''
| 2013
| Ռիք
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Robinson|first1=Tasha|title=Third Person|url=https://thedissolve.com/reviews/882-third-person/|accessdate=March 24, 2015|work=The Dissolve|date=June 19, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Homefront (ֆիլմ)|Homefront]]''
| 2013
| Կէյթըր
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Foundas|first1=Scott|title=Film Review: ‘Homefront’|url=http://variety.com/2013/film/reviews/homefront-review-1200859843/#|accessdate=March 24, 2015|work=Variety|date=November 21, 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Kink (ֆիլմ)|Kink]]''
| 2013
| align=&quot;center&quot;|—
| Վավերագրական ֆիլմ&lt;br/&gt;Արտադրիչ
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Lodge|first1=Guy|title=Review: ‘Kink’|url=http://variety.com/2013/film/reviews/kink-1117949061|accessdate=March 24, 2015|work=Variety|date=January 22, 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Veronica Mars (ֆիլմ)|Veronica Mars]]''
| 2014
| Ինքը
| Uncredited cameo
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Kaufman|first1=Amy|title=How James Franco ended up in the 'Veronica Mars' movie|url=http://articles.latimes.com/2014/mar/14/entertainment/la-et-mn-veronica-mars-james-franco-20140313|accessdate=March 25, 2015|work=[[Los Angeles Times]]|date=March 14, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Dawn of the Planet of the Apes]]''
| 2014
| Ուիլ Ռոտմըն
| Uncredited cameo
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Travis|first1=Ben|title=James Franco makes cameo appearance in Apes sequel – without his knowledge|url=http://www.theguardian.com/film/2014/apr/17/james-franco-cameo-appearance-dawn-of-the-planet-of-the-apes|accessdate=March 25, 2015|work=The Guardian|date=April 17, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Good People (ֆիլմ)|Good People]]''
| 2014
| Թոմ Ռայթ
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Goldstein|first1=Gary|title=Review 'Good People' a preposterous crime thriller|url=http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-good-people-movie-review-20140926-story.html|accessdate=March 25, 2015|work=Los Angeles Times|date=September 25, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[The Sound and the Fury (2014 ֆիլմ)|The Sound and the Fury]]''
| 2014
| Պէնճի Քոմբսըն
| Նաեւ բեմադրիչ
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=MacInnes|first1=Paul|title=Toronto Film Review: ‘The Sound and the Fury’|url=http://variety.com/2014/film/reviews/toronto-film-review-the-sound-and-the-fury-1201299167/|accessdate=March 25, 2015|work=Variety|date=September 5, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[The Interview (2014 ֆիլմ)|The Interview]]''
| 2014
| Տէյվ Սքայլարք
| Նաեւ արտադրիչ
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Hoffman|first1=Jordan|title=The Interview review: stoned, anally fixated – and funny|url=http://www.theguardian.com/film/2014/dec/12/the-interview-review-stoned-anally-fixated-funny|accessdate=March 25, 2015|work=The Guardian|date=December 12, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''Don Quixote: The Ingenious Gentleman of La Mancha''
| 2015
| Փազամոնթէ
| 
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref name=&quot;The Hollywood Reporter&quot;&gt;{{cite news|last1=Boyd van|first1=Hoeij|title='Don Quixote: The Ingenious Gentleman of La Mancha': Palm Springs Review|url=http://www.hollywoodreporter.com/review/don-quixote-ingenious-gentleman-la-764393|accessdate=March 25, 2015|work=The Hollywood Reporter|date=January 19, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[True Story (ֆիլմ)|True Story]]''
| 2015
| Քրիսչըն Լոնկո
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Debruge|first1=Peter|title=Sundance Film Review: ‘True Story’|url=http://variety.com/2015/film/reviews/sundance-film-review-true-story-with-james-franco-jonah-hill-1201413759/|accessdate=March 25, 2015|work=Variety|date=January 23, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Yosemite (ֆիլմ)|Yosemite]]''
| 2015
| Ֆիլլ
| Նաեւ արտադրիչ
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Umstead|first1=Ben|title=Slamdance 2015 Review: Yosemite Beautifully Captures The Fearful Majesty Of Boyhood|url=http://twitchfilm.com/2015/01/slamdance-2015-review-yosemite-beautifully-captures-the-fearful-majesty-of-boyhood.html|accessdate=March 1, 2015|work=[[Twitch Film]]|date=January 29, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[I Am Michael]]''
| 2015
| [[Մայքըլ Կլաթզէ]]
| Նաեւ արտադրիչ
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Debruge|first1=Peter|title=Sundance Film Review: ‘I Am Michael’|url=http://variety.com/2015/film/reviews/sundance-film-review-james-franco-in-i-am-michael-1201414176/|accessdate=March 25, 2015|work=Variety|date=January 24, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Queen of the Desert (ֆիլմ)|Queen of the Desert]]''
| 2015
| Հէնրի Քատոկըն
| 
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Debruge|first1=Peter|title=Berlin Film Review: ‘Queen of the Desert’|url=http://variety.com/2015/film/reviews/berlin-film-review-queen-of-the-desert-1201426352/|accessdate=March 25, 2015|work=Variety|date=February 6, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Every Thing Will Be Fine]]''
| 2015
| Թոմըս
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Lodge|first1=Guy|title=Berlin Film Review: ‘Every Thing Will Be Fine’|url=http://variety.com/2015/film/reviews/berlin-film-review-every-thing-will-be-fine-1201429546/|accessdate=March 25, 2015|work=Variety|date=February 10, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Wild Horses (2015 ֆիլմ)|Wild Horses]]''
| 2015
| Պէն Պրիկզ
| 
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite news|url = http://www.hollywoodreporter.com/review/wild-horses-sxsw-review-783373|title = 'Wild Horses': SXSW Review|last = DeFore|first = John|date = March 20, 2015|work = The Hollywood Reporter|accessdate = March 25, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[The Adderall Diaries (ֆիլմ)|The Adderall Diaries]]''
| 2015
| Սթիվըն Էլիոթ
| Նաեւ արտադրիչ
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kay|first=Jeremy|title=The Adderall Diaries shoot gets underway|url=http://www.screendaily.com/festivals/cannes/shoot-starts-on-the-adderall-diaries/5071973.article?|accessdate=March 25, 2015|work=Screen International|date=May 16, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://deadline.com/2015/04/the-adderall-diaries-james-franco-a24-tribeca-film-festival-1201416022/|title=A24 Acquires 'The Adderall Diaries' In 2nd Tribeca Deal Of Day For Distrib|publisher=Deadline.com|date=April 24, 2015|accessdate=May 7, 2015|last=Fleming Jr.|first=Mike}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://variety.com/2015/film/festivals/the-adderall-diaries-review-1201474967/|title=Tribeca Film Review: 'The Adderall Diaries'|work=Variety|date=April 17, 2015|accessdate=May 12, 2015|last=Lodge|first=Guy}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[The Little Prince (2015 ֆիլմ)|The Little Prince]]''
| 2015
| Աղուէսը 
| Ձայնային դերասան
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Deming|first1=Mark|title=Jeff Bridges, James Franco, Rachel McAdams Sign on for ‘Little Prince’ Movie|url=https://www.yahoo.com/movies/bp/jeff-bridges-james-franco-rachel-mcadams-sign-little-200447950.html|publisher=[[Yahoo!]]|accessdate=March 25, 2015|date=June 6, 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Memoria (2015 ֆիլմ)|Memoria]]''
| 2015
| Պրն. Ուիքոֆ
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://deadline.com/2015/11/james-franco-memoria-monterey-media-austin-film-festival-1201602229/|title=Monterey Media Acquires ‘Memoria’ Based On James Franco Short Story – Austin Film Festival|publisher=Deadline.com|last=Evans|first=Greg|date=November 1, 2015|accessdate=May 2, 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[The Night Before (2015 ֆիլմ)|The Night Before]]''
| 2015
| Ճէյմզ
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''The Labyrinth''
| 2016
| Պատմասան
| Ձայնային դերասան&lt;br/&gt;Նաեւ արտադրիչ
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref name=&quot;The Hollywood Reporter&quot;/&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Goat (2016 ֆիլմ)|Goat]]''
| 2016
| Միչ
| Նաեւ արտադրիչ
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Sausage Party]]''
| 2016
| Դմրամոլը
| Ձայնային դերասան
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://variety.com/2016/film/news/seth-rogen-sausage-party-sxsw-raunchy-animated-comedy-1201730320/|journal=Variety|date=March 15, 2016|accessdate=July 8, 2016|title=SXSW: Seth Rogen's 'Sausage Party' Is the R-Rated 'Inside Out'|first=Ramin|last=Setoodeh}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[The Fixer (2016 ֆիլմ)|The Fixer]]''
| 2016
| Լինտսէյ
| 
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Harvey|first1=Dennis|title=Tribeca Film Review: ‘The Fixer’|url=http://variety.com/2016/film/reviews/the-fixer-film-review-1201753171/|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|accessdate=July 30, 2016|date=April 16, 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| [[King Cobra (2016 ֆիլմ)|''King Cobra'']]
| 2016
| Ճո
| Նաեւ արտադրիչ
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Robinson|first1=Will|title=''King Cobra'' director Justin Kelly dishes on film's wildest sex scene and 'c--k socks'|url=http://www.ew.com/article/2016/04/19/tribeca-2016-king-cobra-sex-scenes|accessdate=May 4, 2016|work=Entertainment Weekly|date=April 19, 2016|archive-date=April 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407204000/https://ew.com/article/2016/04/19/tribeca-2016-king-cobra-sex-scenes/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''The Caged Pillows''
| 2016
| Տէյվիտ Տէլ Ռոզարիո
| Ձայնային դերասան&lt;br/&gt;Կարճ ֆիլմ
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://ruinsmag.com/altered-states/the-caged-pillows|title=The Caged Pillows|journal=Ruins|accessdate=July 8, 2016|archive-date=March 6, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210306055712/http://ruinsmag.com/altered-states/the-caged-pillows|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[In Dubious Battle (ֆիլմ)|In Dubious Battle]]''
| 2016
| Մաք Մքլէոտ
| Նաեւ բեմադրիչ եւ արտադրիչ
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://variety.com/2015/film/news/james-franco-assembles-cast-for-john-steinbeck-adaptation-of-john-steinbeck-in-dubious-battle-1201419696/|title=James Franco Assembles Cast for Adaptation of 'In Dubious Battle'|work=Variety|last=Kroll|first=Justin|date=January 30, 2015|accessdate=March 29, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://deadline.com/2015/03/john-savage-james-franco-movie-in-dubious-battle-1201394041/|title=John Savage Joins James Franco's 'In Dubious Battle'|publisher=Deadline.com|date=March 17, 2015|accessdate=May 12, 2015|last=Busch|first=Anita}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Why Him?]]''
| 2016
| Լէրտ Մէյհիու
| Post-production
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://variety.com/2015/film/news/james-franco-in-talks-for-comedy-why-him-exclusive-1201443610/|title=James Franco in Talks for Comedy ‘Why Him?’ (EXCLUSIVE)|last=McNary|first=Dave|date=February 27, 2015|work=Variety|accessdate=March 17, 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Bukowski (2016 ֆիլմ)|Bukowski]]''
| 2016
|align=&quot;center&quot;| —
| Բեմադրիչ եւ գրող, post-production
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Shaub|first1=Michael|title=James Franco will bring lesser-known John Steinbeck book to screen|url=http://www.latimes.com/books/jacketcopy/la-et-jc-james-franco-john-steinbeck-book-to-screen-20150202-story.html#|accessdate=March 25, 2015|work=Los Angeles Times|date=February 2, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Zeroville (ֆիլմ)|Zeroville]]''
| 2016
| Վիքար
| Նաեւ բեմադրիչ, post-production
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite news|url = http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/will-ferrell-defends-racism-in-get-hard-i-wanted-to-portray-an-ahole-who-is-ignorant-about-how-the-world-works-10120336.html|title = Will Ferrell defends racism in Get Hard: I wanted to portray an a**hole who is ignorant about how the world works|last = Teodorczuk|first = Tom|date = March 20, 2015|work = [[The Independent]]|accessdate = March 25, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[The Masterpiece (ֆիլմ)|The Masterpiece]]''
|2016
|[[Թոմի Ուիզո]]
| Նաեւ բեմադրիչ եւ արտադրիչ&lt;br/&gt;Post-production
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite magazine|first=Clark|last=Collis|url=http://www.ew.com/article/2008/12/12/crazy-cult-room|title=The crazy cult of 'The Room'|work=[[Entertainment Weekly]]|date=December 12, 2008|accessdate=May 15, 2016|archive-date=April 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401071349/http://www.ew.com/article/2008/12/12/crazy-cult-room|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''The Heyday of the Insensitive Bastards''
|2016
|Քոնրատ
|Post-production
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Donnelly|first1=Matt|title=First Look at James Franco’s UCLA Film Project ‘Heyday of the Insensitive Bastards’ (Exclusive Video)|url=http://www.thewrap.com/first-look-at-james-francos-ucla-film-project-heyday-of-the-insensitive-bastards-exclusive-video/|website=[[TheWrap]]|accessdate=July 30, 2016|date=March 25, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''Kill the Czar''
|2016
|
|Post-production
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
!scope=&quot;row&quot;|''Actors Anonymous''
| 2016
| Տալաս Հարտին
| Նաեւ արտադրիչ&lt;br/&gt;Post-production
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Raup|first1=Jordan|title=Exclusive: First Images From Adaptation of James Franco’s ‘Actors Anonymous’|url=https://thefilmstage.com/news/exclusive-first-images-from-adaptation-of-james-francos-actors-anonymous/|website=The Film Stage|accessdate=July 30, 2016|date=March 23, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''The Institute''
| 2017
| Դկ. Քէրն
| Նաեւ բեմադրիչ եւ արտադրիչ&lt;br/&gt;Post-production
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Lincoln|first1=Ross A.|title=‘The Simpsons’ Nancy Cartwright Launches Production Banner Spotted Cow With First Projects In Place – Berlin|url=http://deadline.com/2016/02/spotted-cow-new-production-outfit-launched-by-nancy-cartwright-1201701767/|publisher=[[Deadline.com]]|accessdate=July 30, 2016|date=February 12, 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[The Long Home]]''
| 2017
| Տալաս Հարտին
| Նաեւ բեմադրիչ եւ արտադրիչ&lt;br/&gt;Post-production
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ew.com/article/2015/04/06/james-franco-direct-and-produce-tennessee-drama-long-home|title=James Franco to direct and produce Tennessee drama The Long Home|work=Entertainment Weekly|last=Maas|first=Jennifer|date=April 7, 2015|accessdate=May 4, 2015|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125094008/https://ew.com/article/2015/04/06/james-franco-direct-and-produce-tennessee-drama-long-home/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=daytondailynews&gt;{{cite web|url=http://www.daytondailynews.com/news/news/movie-with-star-studded-cast-now-filming-in-hamilt/nk9Jx/|title=Movie with star-studded cast now filming in Hamilton|work=[[Dayton Daily News]]|last=Machi|first=Vivienne|date=May 5, 2015|accessdate=May 6, 2015|archive-date=August 9, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809052313/http://www.daytondailynews.com/news/news/movie-with-star-studded-cast-now-filming-in-hamilt/nk9Jx/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''Arctic Justice: Thunder Squad''
| 2017
| 
| Ձայնային դերասան
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Vlessing|first1=Etan|title=Cannes: Alec Baldwin, John Cleese, James Franco Join Voice Cast on 'Arctic Justice: Thunder Squad'|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/cannes-alec-baldwin-john-cleese-793592|website=[[The Hollywood Reporter]]|accessdate=July 30, 2016|date=May 5, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''The Mad Whale''
| Չյայտարարուած
|
| Կը նկարահանուի
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|last1=McNary|first1=Dave|title=Camilla Belle Starring With James Franco in Gothic Drama ‘Mad Whale’ (EXCLUSIVE)|url=http://variety.com/2016/film/news/camilla-belle-starring-james-franco-mad-whale-1201737601/|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|accessdate=July 30, 2016|date=March 23, 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''Future World ''
| Չյայտարարուած
|
| Նաեւ բեմադրիչ եւ արտադրիչ&lt;br/&gt;Post-production
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|last1=McNary|first1=Dave|title=Lucy Liu, Snoop Dogg Join James Franco’s ‘Future World’|url=http://variety.com/2016/film/news/lucy-liu-snoop-dogg-james-franco-future-world-1201779260/|website=Variety|accessdate=July 30, 2016|date=May 19, 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

=== Հեռուստաշարներ ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| ՎԵրնագիր
!scope=&quot;col&quot;| Տարի
!scope=&quot;col&quot;| Դեր
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Ծանօթ
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Ծանօթագրութիւն
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Pacific Blue (հեռուստաշար)|Pacific Blue]]''
| 1997
| Պրայըն
| Դրուագ՝ &quot;Matters of the Heart&quot;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{Sfn|Hensons|2011|p=3}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''To Serve and Protect''
| 1998
| Քրիսթըն Քարթըր
| Television film
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{Sfn|Hensons|2011|p=3}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Profiler (հեռուստաշար)|Profiler]]''
| 1999
| Սթիվի
| Դրուագ՝ &quot;Three Carat Crisis&quot;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{Sfn|Lentz|2001|p=2029}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Freaks and Geeks]]''
| 1999–2000
| [[Տանիէլ Տէսարիո]]
| 18 Դրուագներ
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{Sfn|Hensons|2011|p=3}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''At Any Cost''
| 2000
| Մայք Ռոպըրթս
| Television film
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{Sfn|Strong|Griffin|2008|p=15}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[James Dean (ֆիլմ)|James Dean]]''
| 2001
| [[Ճէմզ Տին]]
| Television film
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Carter|first1=Kelly|title=James Franco: The next James Dean|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/television/2001-07-27-james-franco.htm|accessdate=July 19, 2015|work=USA Today|date=July 26, 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[The X-Files]]''
| 2001
| Ոստիկան թ.2
| Դրուագ՝ &quot;[[Surekill]]&quot;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Surekill|url=http://www.rottentomatoes.com/tv/the-x-files/s08/e08/|publisher=Rotten Tomatoes|accessdate=February 21, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[General Hospital: Night Shift]]''
| 2007–2008
| Ֆրանքո
| 13 Դրուագներ
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{Sfn|Sam|De Kosnik|Harrington|2011|p=328}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[General Hospital]]''
| 2009–2012
| Ֆրանքո
| 20 Դրուագներ
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|last=Kung|first=Michell|title=James Franco's Upcoming 'General Hospital' Appearance Explained|url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2009/11/06/james-francos-upcoming-general-hospital-appearance-explained/|work=[[The Wall Street Journal]]|accessdate=February 22, 2015|date=November 6, 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Saturday Night Live]]''
| 2008
| Ինքը (վարող)
| Դրուագ՝ &quot;James Franco/[[Kings of Leon]]&quot;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nbc.com/saturday-night-live/season-34/episode/2-james-franco-with-kings-of-leon-62446|title=SNL Season 34 Episode 02|publisher=[[NBC]]|accessdate=May 7, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[81st Academy Awards]]''
| 2009
| Սոլ Սիլվըր
| Television special
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Finke|first1=Nikki|title=Billy Crystal Is Making Oscars Appearance: Exclusive Spoilers From Detailed Schedule|url=http://deadline.com/2011/02/snorefest-oscar-show-rundown-exclusive-spoilers-from-the-annotated-schedule-108915/|publisher=[[Deadline.com]]|accessdate=February 22, 2015|date=February 26, 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Saturday Night Live]]''
| 2009
| Ինքը (վարող)
| Դրուագ՝ &quot;James Franco/[[Muse (նուագախումբ)|Muse]]&quot;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Graham|first1=Mark|title=Saturday Night Live Recap: James Franco Closes Out the Decade on a High Note|url=http://www.vulture.com/2009/12/saturday_night_live_recap_jame.html|work=[[New York (magazine)|Vulture]]|accessdate=February 22, 2015|date=December 20, 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[30 Rock]]''
| 2010
| Ինքը
| Դրուագ՝ &quot;[[Klaus and Greta]]&quot;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Sepinwall|first1=Alan|title=30 Rock, &quot;Klaus and Greta&quot; &amp; &quot;Black Light Attack!&quot;: James Franco kicks off a funny double-feature|url=http://www.nj.com/entertainment/tv/index.ssf/2010/01/30_rock_klaus_and_greta_black.html|work=[[The Star-Ledger]]|accessdate=February 22, 2015|date=January 15, 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[83rd Academy Awards]]''
| 2011
| Ինքը (վարող)
| Television special
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=No prizes to Oscars hosts James Franco and Anne Hathaway|url=http://www.theguardian.com/film/2011/feb/28/oscars-hosts-james-franco-anne-hathaway|accessdate=February 22, 2015|work=The Guardian|date=February 28, 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''FCU: Fact Checkers Unit''
| 2012
| Ճէյմզ
| Դրուագ՝ &quot;James Franco Is Preggers&quot;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=New 'Fact Checkers Unit' webisode: Is James Franco preggers? [Exclusive]|url=http://latimesblogs.latimes.com/movies/2012/05/exclusive-new-fact-checkers-unit-webisode-is-james-franco-preggers.html|accessdate=February 22, 2015|work=Los Angeles Times|date=May 23, 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Hollywood Heights (հեռուստաշար)|Hollywood Heights]]''
| 2012
| Օզպորն Օզ Սիլվըր
| 6 Դրուագներ
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Nick at Nite Premieres New Drama Series Hollywood Heights Tonight, 6/11|url=http://www.broadwayworld.com/bwwtv/article/Nick-at-Nite-to-Premiere-New-Drama-Series-HOLLYWOOD-HEIGHTS-611-20120610|publisher=[[Broadway theatre|Broadwayworld.com]]|accessdate=February 22, 2015|date=June 11, 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[The Mindy Project]]''
| 2013
| Դկ. Փոլ Լէթըրտ
| 2 Դրուագներ
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://deadline.com/2013/07/james-franco-targets-abc-on-his-march-through-hollywood-542296/|title=James Franco on Fox's 'The Mindy Project'|publisher=Deadline.com|date=July 26, 2013|last=de Moraes|first=Lisa|accessdate=May 12, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Comedy Central Roast|Comedy Central Roast of James Franco]]''
| 2013
| Roastee
| Television special
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Kroll|first1=Katy|title=10 Best Jokes From the James Franco Roast|url=http://www.rollingstone.com/movies/news/10-best-jokes-from-the-james-franco-roast-20130903|accessdate=February 22, 2015|work=[[Rolling Stone]]|date=September 3, 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Saturday Night Live]]''
| 2014
| Ինքը (վարող)
| Դրուագ՝ &quot;James Franco/ [[Nicki Minaj]]&quot;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Busis|first1=Hillary|title=Saturday Night Live recap: 'James Franco and Nicki Minaj'|url=http://www.ew.com/recap/saturday-night-live-james-franco-nicki-minaj|accessdate=February 22, 2015|work=Entertainment Weekly|date=December 7, 2014|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125195215/https://ew.com/recap/saturday-night-live-james-franco-nicki-minaj/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Naked and Afraid]]''
| 2014
| Ինքը
| Television special
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite news|url = http://www.thedailybeast.com/articles/2014/12/08/james-franco-and-seth-rogen-get-naked-and-afraid-and-it-s-hilarious.html|title = James Franco and Seth Rogen Get ‘Naked and Afraid’… And It’s Hilarious|last = Stern|first = Marlow|date = August 12, 2014|work = [[The Daily Beast]]|access-date = June 4, 2015|via = }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Deadbeat (հեռուստաշար)|Deadbeat]]''
| 2015
| Ճոննի Փինըս
| Դրուագ՝ &quot;The Polaroid Flasher&quot;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Falcone|first1=Dana Rose|title=Deadbeat first look: James Franco is a flasher in season 2 -- exclusive|url=http://www.ew.com/article/2015/04/14/exclusive-deadbeat-first-look-james-franco-flasher-season-2-hulu-series|accessdate=July 12, 2015|work=Entertainment Weekly|date=April 14, 2015|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125082921/https://ew.com/article/2015/04/14/exclusive-deadbeat-first-look-james-franco-flasher-season-2-hulu-series/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Angie Tribeca]]''
| 2016
| Ոստիկան Էտի Փէփըր
| 6 Դրուագներ
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Perigard|first1=Mark|title=‘Angie Tribeca’ builds a great case for police spoof|url=http://www.bostonherald.com/entertainment/television/2016/01/angie_tribeca_builds_a_great_case_for_police_spoof|accessdate=January 21, 2016|work=Boston Herald|date=January 17, 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[11.22.63]]''
| 2016
| Ճէյք Էփինկ 
| 8 Դրուագներ, նաեւ արտադրիչ եւ բեմադրիչ &quot;The Truth&quot; դրուագի
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Lovett|first1=Jamie|title=ames Franco To Star In Stephen King's 11/22/63 On Hulu|url=http://comicbook.com/2015/02/12/james-franco-to-star-in-stephen-kings-11-22-63-on-hulu/|accessdate=February 2, 2015|publisher=ComicBook.com|date=July 19, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Mother, May I Sleep with Danger? (2016 ֆիլմ)|Mother, May I Sleep with Danger?]]''
| 2016
| Play Director
| Television film, նաեւ գրող
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[The Deuce (հեռուստաշար)|The Deuce]]''
| 2017
| Վինսընթ Մարթինո/ֆրէնքի Մարթինո
| Նաեւ արտադրիչ
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Rose|first1=Lacey|title=David Simon Reveals Plans for 1970s Times Square Porn Project at HBO|url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/david-simons-hbo-porn-drama-857388|accessdate=January 21, 2016|work=The Hollywood Reporter|date=June 17, 2015}}&lt;/ref&gt;
|}

== Web ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Վերնագիր
!scope=&quot;col&quot;| Տարի
!scope=&quot;col&quot;| Դեր
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Ծանօթ
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Ծանօթագրութիւն
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''Making a Scene with James Franco''
| 2014–ներկայ
| Ինքը
| 
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Spangler|first1=Todd|title=James Franco Accidentally Makes Comedy in AOL’s ‘Making a Scene’ Movie Mashups|url=http://variety.com/2014/scene/news/james-franco-accidentally-makes-comedy-in-aols-making-a-scene-movie-mashups-1201308154/|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|accessdate=August 6, 2016|date=September 17, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Թատերական ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Վերնագիր
!scope=&quot;col&quot;| Տարի
!scope=&quot;col&quot;| Դեր
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Ծանօթ
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Ծանօթագրութիւն
|-
!scope=&quot;row&quot;| ''[[Of Mice and Men (թատրոն)|Of Mice and Men]]''
| 2014
| Ճորճ Միլթըն
| [[Longacre Theatre]]
|
|}

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանցանկ|2}}

[[Ստորոգութիւն:1978 ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:19 Ապրիլի ծնունդներ]]</text>
      <sha1>l87yr0l5cfifj3cdhv6jnmra1i8s1n7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Համակարգչային Պատմութեան Թանգարան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6975</id>
    <revision>
      <id>250451</id>
      <parentid>240415</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:11:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>250451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11170" sha1="h0fvbmuybpd8lz3ww7jkqk4m8tno0p0" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Թանգարան}}

'''Համակարգչային պատմութեան թանգարան''' ({{lang-en|Computer History Museum}}), 1996-ին [[ԱՄՆ]]-ի [[Քալիֆորնիա]] նահանգի Մաունթին Վիու քաղաքին մէջ հիմնադրուած թանգարան։ Թանգարանը նուիրուած է տեղեկատուական դարաշրջանի [[հաշուողական թեքնիքի պատմութիւն|հաշուողական արհեստագիտութեան պատմութիւն]]ներու եւ նմուշներու պահպանման ու ներկայացման, հաշուողական յեղափոխութեան ուսումնասիրութեան ու հասարակութեան վրայ անոր ունեցած ազդեցութեան''','''

== Պատմութիւն==
Թանգարանին ստեղծման պատմութիւնը սկիզբ կ'առնէ [[1968]]-ին, երբ ամերիկացի ելեկտրական արհեստագիտութեան պատասխանատու Կորտըն Պէլ կը սկսի պատմական հաւաքածուն կազմելու որոնողական աշխատանքները։ Նոյն ժամանակաշրջանին ուրիշները կը փորձէին պահպանել Whirlwind համակարգիչը։ Թանգարանային նախագիծի առաջին ցուցադրումը տեղի կ'ունենայ 1975-ին, «Digital Equipment Corporation»-ի նախասրահի վերարկուներու հանդերձարանին մէջ։ 1978-ին թանգարանը (այժմ՝ Թուային Համակարգիչներու Թանգարան (TDCM)) կը տեղափոխուի [[Մասաչուսէթս]]ի Մալպարաու քաղաքի «Digital Equipment Corporation»-ի նախասրահը։ [[1979]]-ին Թուային Համակարգիչներու Թանգարանին մէջ (TCM) առաջին դասախօսութիւնը կը կարդայ [[Մորիս Ուիլքս]]։

1982-ին Թուային համակարգիչներու թանգարանը կը միաւորուի [[Պոսթընի համակարգչային թանգարան]]ին եւ 1984-ին կը տեղափոխուի Պոսթընի  Թանգարանային նաւակայան։

1996/1997 թուականներուն Սիլիքոն Հովիտին մէջ կը ստեղծուի Թուային Համակարգիչներու Թանգարանի պատմութեան կեդրոն (TCMHC)։ ՆԱՍԱ-ն կերդոնի համար տարածք կ'ապահովէ Մոֆֆեթ զինուորական օդակայանի տարածքին մէջ (հին շէնքը, որ նախապէս եղած է ռազմածովային կահոյքի կեդրոնատեղի) եւ Թուային Համակարգիչներու Թանգարանէն մեծ թիւով նմուշներ կը տեղափոխուին այնտեղ.

[[1999]]-ին Թուային Համակարգիչներու Թանգարանն ու պատմութեան կեդրոնը կը միաւորուին եւ թանգարանը կը դադրի գործելէ։ Հոն գտնուող ցուցանմուշները [[2000]]-ին կը տեղափոխուին Թուային Համակարգիչներու Թանգարանի պատմութեան կեդրոն։ Թուային Համակարգիչներու Թանգարան անուանումը 2000-ին կը պահպանէ Պոսթընի Գիտութեան Թանգարանը, իսկ Թուային Համակարգիչներու Թանգարանի պատմութեան կեդրոնը կը փոխէ իր անունը եւ կը դառնայ Համակարգչային Պատմութեան Թանգարան (CHM)։

[[2003]]-ին հանրութեան համար կը բացուի Համակարգչային Պատմութեան Թանգարանի նոր շէնքը, ուր նախապէս կը գտնուէր [[Silicon Graphics]]-ը&lt;ref&gt;Bell, Gordon (2011).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.computerhistory.org/about/press_relations/background/ Backgrounder] Press release on the Computer History Museum&lt;/ref&gt;։

== Հաւաքածոյ Եւ Ցուցադրութեան Տարածք==
[[Պատկեր:Steve Russell-PDP-1-20070512.jpg|thumb|Սթիւ Ռասելը՝ Spacewar-ի հիմնադիրը, Համակարգչային Պատմութեան Թանգարանին մէջ կ'աշխատի PDP-1-ի վրայ։]]
[[Պատկեր:Difference Engine Computer History Museum - Aug 2015.jpg|thumb|Չարլզ Պապիճի Տարբերութեան շարժիչը Համակարգչային Պատմութեան Թանգարանի ցուցադրութեան մէջ]]
Համակարգչային Պատմութեան Թանգարանը ունի աշխարհի հաշուողական արհեստագիտութեան մեծագոյն եւ ամէնէն նշանակալի հաւաքածոն (Գերմանիոյ Պատերպորն քաղաքի Հայնց Նիքստորֆ թանգարանին մէջ կը ցուցադրուին աւելի շատ նմոյշներ, սակայն ունի աւելի փոքր հաւաքածոյ&lt;ref&gt;[http://www.hnf.de/ Heinz Nixdorf Museum]&lt;/ref&gt;)։ Հաւաքածոն կը ներառէ եզակի ու հազուագիւտ առարկաներ, օրինակ՝ Cray-1 գերհամակարգիչը, ինչպէս նաեւ Cray-2, Cray-3, Եութայի թէյամանը, Neiman Marcus ընկերութեան 1969-ի խոհանոցային համակարգիչը, Apple I-ը,  [[Google]]-ի առաջին սերունդի ուէպ-սըրվըրներու նմուշներ&lt;ref&gt;[http://www.baselinemag.com/c/a/Infrastructure/How-Google-Works-1/2/ How Google Works]{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} David F. Carr, Baseline.com, July 6, 2006&lt;/ref&gt;։ Հաւաքածոն կը ներառէ շուրջ 90000 նմուշ՝ լուսանկարներ եւ ֆիլմեր, ինչպէս նաեւ 1200 մ ցուցակագրուած փաստաթղթաւորում եւ քանի մը հարիւր կիկապայթ ծրագրային ապահովում։ Համակարգչային պատմութեան թանգարանի բանաւոր պատմութեան ծրագիրը հաշուողական, ցանցային պատմութեան վերաբերեալ կ'իրականացնէ տեսա-հարցազրոյցներ (2016-ի տուեալներով եղած են շուրջ 700)։

2300 մ &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; տարածք գրաւող [http://www.computerhistory.org/exhibits/revolution/ «Յեղափոխութիւն. Հաշուողական Տեխնիկայի Առաջին 2000 Տարիները»] ցուցահանդէսը  բացուած է 13 Յունուար 2011-ին։ 20 սրահներու մէջ կը ներկայացուի հաշուողական արհեստագիտութեան պատմութիւնը [[Աբակ (տախտակ, արեւմտահայերէն)|աբակէն]] մինչեւ [[համացանց]]։ Ցուցադրութեան ամբողջ հաւաքածոն հասանելի է նաեւ առցանց&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2011/01/14/us/14museum.html?_r=1 | work=The New York Times | first=Malia | last=Wollan | title=Computer History Museum Unveils Its Makeover | date=2011-01-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Bilton |first=Nick |url=http://bits.blogs.nytimes.com/2011/01/13/bits-pics-the-computer-history-museum/?ref=technology |title=Bits Pics: The Computer History Museum |publisher=[[Նյու Յորք Թայմս]]|date=2010-01-14 |accessdate=2011-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.computerhistory.org/press/revolution-opening.html |title=Computer History Museums Major New Exhibition Opens January 12th 2011 |publisher=Computerhistory.org |date= |accessdate=2011-01-15}}&lt;/ref&gt;։

== Անդամներ ==
Համակարգչային Պատմութեան Թանգարանի անդամները  բացառիկ իրենց գաղափարներով փոխած են աշխարհը եւ իրենց ազդեցութիւնը ձգած են ապրող իւրաքանչիւր մարդու վրայ։ Թանգարանի առաջին անդամը եղած է Կրէյս Հոփերը (1987)։ 2015-ի տուեալներով, անդամներուն թիւը կը հասնի 70-ի&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/ |title=Computer History Museum Hall of Fellows |accessdate=2019-03-30 |archive-date=2015-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102204554/http://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;՝
* Կրէյս Հոփեր, 1987
* Ճեյ Ֆորեսթըր, 1995
* Կապոր Միչ, Թէն Օլսըն, 1996
* Տենիս Ռիչչի, Քէն Թեմփսըն, Ճոն Պեկուս, [[Սթիւ Ուոզնիաք]], 1997
* Ճին Ամտալ, [[Տոնալտ Կնութ]], Կորտըն Մուր, 1998
* Ալան Քէյ, Ճոն Մաքարթի, [[Քոնրատ Ցուզէ]], 1999
* Ֆրենսիս Էլիզապէթ Ալեն, Ուինթըն Սերֆ, Թոմ Քրիլպերն, 2000
* Ֆրետերիք Պրուքս, Ճին Սամեթ, Մորիս Ուիլքս, 2001
* Կեշք Չարլզ, Ճոն Ուարնոք, Ճոն Քոք, Միտ Քարվըր, 2002
* [[Թիմ Պերնըրս Լի]], Տէյւիտ Ուիլըր, Կորտըն Պել, 2003
* [[Տանիէլ Պրիքլին]], [[Ռոպերթ Ֆրենքսթոն]], [[Նիքլաուս Վիրթ]], 2004
* Փօլ Պերան, Տուկլաս Էնկելպըրտ, Ալան Շուկարթ, Այվեն Սազերլենտ, 2005 
* [[Չարլզ Անթընի Ռիչըրտ Հաուըր]], Էլիըթ Ռոպըրտ, Պաթլըր Լեմփսոն, Լի Մարվին, 2006 
* Ճոն Հենեսի, Տէյւիտ Փաթերսըն, Մարիս Չանկ, Չարլզ Թեքըր, 2007
* Ճին Պարթիկ, Ռոպերթ Պետքալֆ, Լինուս Թորվալտս, 2008
* Ֆետերիքքօ Ֆաճին, Թետ Հոֆ, Մազոր Սթենլի, Շիմա Մասաթոշի, Տոնալտ Տ. Չամպերլին, Ռոտերթ Էւերեթ, 2009
* Ուիթֆիլ Տիֆի, Մարթին Հելման, Ռալֆ Մերքլ, Պիլ Ճէյ, 2011
* Ֆերնանտօ Խոսէ Քորպաթօ, Էտուըրտ Ալպերթ Ֆէյկենպաու, Սթիւ Ֆարպըր, Սոֆի Ուիլսըն, 2012
* Էտ Քեթմըլ, Հէրի Հասքի, Ռոպըրթ Թէյլըր, 2013
* Լին Քոնվէյ, Ճոն Քրաուֆորտ, Այրվին Մ. Ճէյքըպս, 2014
* Պիորն Ստրաուստրուպ, Չարլզ Ուիլիամ Պախման, Էւելին Պերեզին, 2015
* Տէյվ Քաթլըր, Լի Ֆելսընշտէյն, Ֆիլ Մուրպի, 2016

== Տես Նաեւ ==
* [[Սիլիքոնի Հովիտ]]
* [[Հաշուողական Թեքնիքի Պատմութիւն]]
* [[Գիտութեան Թանգարան (Պոսթըն)]]

== Գրականութիւն ==
* Bell, Gordon (2011). ''[http://research.microsoft.com/pubs/147240/Bell_Origin_of_the_Computer_History_Museum_v2.pdf Out of a Closet։ The Early Years of the Computer &lt;nowiki&gt;[x]&lt;/nowiki&gt;* Museum]''. Microsoft Technical Report MSR-TR-2011-44.

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

[[Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի թանգարաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով]]</text>
      <sha1>h0fvbmuybpd8lz3ww7jkqk4m8tno0p0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հարվըրտի համալսարան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16063</id>
    <revision>
      <id>250426</id>
      <parentid>245420</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T13:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ungars20182006</username>
        <id>12538</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;քաղաքին&quot; added instead of &quot;region&quot;</comment>
      <origin>250426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8079" sha1="0srl9c9grg3gca4bke5t0opipt9zcq4" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Cambridge - USA - Harvard University - John Harvard Statue - panoramio.jpg|մինի|Ճոն Հարվըրտի արձանը]]
'''Հարվըրտի Համալսարան''', անձնական հետազօտական «Այվի» միութեան անդամ համալսարան մըն է, [[Մասսաչուսէթս]] նահանգի Քէմպրիճ քաղաքին մէջ։ Ունի մօտաւոր 6700 պսակաւորի աշակերտներ եւ 13,100 մագիստրոսականի եւ դոկտորականի աշակերտներ: Հիմնուած է 1636-ին. անուանումը ստացած է իր առաջին բարերարի՝ կղերական Ճոն Հարվըրտի անունով: Հարվըրտը Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու ամենահին համալսարանն է:&lt;ref&gt;{{cite book|title=The American College and University|last1=Rudolph|first1=Frederick|publisher=University of Georgia Press|year=1961|isbn=0-8203-1285-1|page=3}}&lt;/ref&gt; Անոր պատմութիւնը, ազդեցութիւնը, հարստութիւնը եւ ակադեմական համբաւը Հարվըրտը դարձուցած է աշխարհի ամենահռչակաւոր համալսարաններէն մէկը:&lt;ref&gt;{{cite book|title=Making Harvard Modern: The Rise of America's University|last1=Keller|first1=Morton|last2=Keller|first2=Phyllis|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=0-19-514457-0|pages=463–481|quote=Harvard's professional schools... won world prestige of a sort rarely seen among social institutions. [...] Harvard's age, wealth, quality, and prestige may well shield it from any conceivable vicissitudes.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=How Harvard Rules: Reason in the Service of Empire|last=Spaulding|first=Christina|publisher=South End Press|year=1989|isbn=0-89608-284-9|editor-last=Trumpbour|editor1-first=John|pages=326–336|chapter=Sexual Shakedown|quote=... [Harvard's] tremendous institutional power and prestige [...] Within the nation's (arguably) most prestigious institution of higher learning ...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-03-10/harvard-mit-ranked-most-prestigious-universities-study-reports.html|title=Harvard, MIT Ranked Most Prestigious Universities, Study Reports|date=March 9, 2011|publisher=Bloomberg|accessdate=March 1, 2012|author=David Altaner}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Collier's Encyclopedia|publisher=Macmillan Educational Co.|year=1986|quote=Harvard University, one of the world's most prestigious institutions of higher learning, was founded in Massachusetts in 1636.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/9109/harvard-number-one-university-eyes-public.aspx|title=Harvard Number One University in Eyes of Public Stanford and Yale in second place|last=Newport|first=Frank|publisher=Gallup}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|work=The New York Times|title=The Week in Review: Harvard Ends Early Admissions and Guess Who Wins|date=September 17, 2006|quote=The most prestigious college in the world, of course, is Harvard, and the gap between it and every other university is often underestimated.}}&lt;/ref&gt; Նշուած է որպէս աշխարհի ամենալաւ համալսարանը բազմաթիւ հրատարակիչներու կողմէ:

== Կառուցուածք ==

* Արուեստներու եւ գիտութիւններու կաճառ (հիմն. 1890թ-ին, խոշորագոյն համալսարանական ստորաբաժանում),որուն մէջ կը մտնեն․
** Հարվըրտի քոլէճ պսակաւոր աստիճան ունեցող ուսանողներու համար (1636թ),
** Արուեստներու եւ գիտութիւններու  բարձրագոյն դպրոց (1872թ),
** Ճարտարագիտական եւ կիրառական գիտութիւններու դպրոց (2007թ),
** Անընդհատ կրթութեան բաժին,որուն մէջ կը մտնեն․
*** Հարվըրտի ամառային դպրոց (1871թ),
*** Ընդլայնուած կրթութեան դպրոց (1910թ),
* Հարվըրտի բժշկական դպրոց (1782թ),
* Հարվըրտի ատամնաբուժութեան դպրոց (1867թ),
* Հարվըրտի աստուածաբանութեան դպրոց (1816թ),
* Հարվըրտի իրաւունքի դպրոց (1817թ
* Հարվըրտի առեւտրական business դպրոց (1908թ),
* Տիզայնի բարձրագոյն դպրոց (1914թ),
* Մանկավարժական գիտութիւններու  Հարվըրտի բարձրագոյն դպրոց (1920թ),
* Հասարակութեան առողջապահութեան հիմնարկ (1922թ),
* [[Ճոն Քենետի]]ի անուան պետական կառավարման Հարվըրտի հիմնարկ (1936թ)։

=== Շրջանաւարտներ===
ԱՄՆ-ի նախագահներէն եօթը Հարվըրտի շրջանաւարտներ են։ Համալսարանի հետ առնչութիւն  ունեցած են նաեւ 75 [[Նոպէլեան Մրցանակ|Նոպէլեան]] մրցանակակիրներ, որոնք եղեր են կա՛մ ուսանողներ, կա՛մ դասախօսներ, կա՛մ ալ այլ աշխատակիցներ։ Ընդհանուր առմամբ, համալսարանը միլիառատէր (billionaire) շրջանաւարտներու թուաքանակով կը զբաղեցնէ առաջին տեղը։

&lt;gallery class=&quot;center&quot; classes=&quot;center&quot;&gt;
File:John Adams Portrait.jpg|2nd President of the United States [[John Adams]] (AB, 1755; AM, 1758)
File:John Quincy Adams.jpg|6th President of the United States [[John Quincy Adams]] (AB, 1787; AM, 1798)
File:President Rutherford Hayes 1870 - 1880 Restored.jpg|19th President of the United States [[Rutherford B. Hayes]] (LLB, 1845)
File:President Theodore Roosevelt, 1904.jpg|26th President of the United States and Nobel Peace Prize laureate [[Theodore Roosevelt]] (AB, 1880)
File:Franklin D. Roosevelt - Portrait by Jacob H. Perskie.png|32nd President of the United States [[Franklin D. Roosevelt]] (AB, 1903)
File:Helen Keller circa 1920 - restored.jpg|American author, political activist, and lecturer [[Helen Keller]] (AB, Radcliffe College, 1904)
File:John F. Kennedy, White House color photo portrait.jpg|35th President of the United States [[John F. Kennedy]] (AB, 1940)
File:Al Gore, Vice President of the United States, official portrait 1994.jpg|45th Vice President of the United States and Nobel Peace Prize laureate [[Al Gore]] (AB, 1969)
File:Ellen Johnson-Sirleaf, April 2010.jpg|24th President of Liberia and Nobel Peace Prize laureate [[Ellen Johnson Sirleaf]] (MPA, 1971)
File:Chuck Schumer official photo.jpg|Minority Leader of the United States Senate [[Chuck Schumer]] (AB, 1971; JD, 1974)
File:Benazir Bhutto.jpg|11th Prime Minister of Pakistan [[Benazir Bhutto]] (AB, Radcliffe College, 1973)
File:George-W-Bush.jpeg|43rd President of the United States [[George W. Bush]] (MBA, 1975)
File:Official roberts CJ.jpg|Chief Justice of the Supreme Court of the United States [[John Roberts]] (AB, 1976; JD 1979)
File:Bill Gates June 2015.jpg|Founder of Microsoft [[Bill Gates]] (COL, 1977; LLD, 2007)
File:Ban Ki-Moon Davos 2011 Cropped.jpg|Former Secretary-General of the United Nations [[Ban Ki-moon]] (MPA, 1984)
File:Elena Kagan SCOTUS portrait.jpg|Associate Justice of the Supreme Court of the United States [[Elena Kagan]] (JD, 1986)
File:Michelle Obama 2013 official portrait.jpg|Former First Lady of the United States [[Michelle Obama]] (JD, 1988)
File:Associate Justice Neil Gorsuch Official Portrait.jpg|Associate Justice of the Supreme Court of the United States [[Neil Gorsuch]] (JD, 1991)
File:Official portrait of Barack Obama.jpg|44th President of the United States and Nobel Peace Prize laureate [[Barack Obama]] (JD, 1991)
File:Mark Zuckerberg at the 37th G8 Summit in Deauville 018 v1.jpg|Founder of Facebook [[Mark Zuckerberg]] (COL, 2006; LLD, 2017)
&lt;/gallery&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
{{Արտաքին յղումներ}}

[[Ստորոգութիւն:ԱՄՆ]]</text>
      <sha1>0srl9c9grg3gca4bke5t0opipt9zcq4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վերաքրուզ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18621</id>
    <revision>
      <id>250432</id>
      <parentid>245427</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Azniv Stepanian</username>
        <id>8</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>250432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5285" sha1="780y2iohmy5dwvof3tploii5pcr8r98" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|կարգավիճակ=Նահանգ}}

'''Վերաքրուզ''' Նահանգի ({{lang-es|Veracruz}}, {{Audio-IPA|VeracruzPronunciation.ogg|beɾaˈkɾus}}), պաշտօնական անոանումը՝ '''Վերաքրուզ տե Իկնասիօ տե լա Լլավէի ազատ եւ ինքնիշխան նահանգ''' ({{lang-es|Estado Libre y Soberano de Veracruz de Ignacio de la Llave}}), [[Մեքսիքայի վարչական բաժանում|Մեքսիքայի 31 նահագներէն]] մէկը։ Կազմուած է 212 համայնքներէն եւ մայրաքաղաք Խալափա-Էնրիքէսէն։

==Տուեալներ ==
Նահանգը կը գտնուի Արեւելեան Մեքսիքայի կողմը։ Հիւսիսէն սահմանակից է (Tamaulipas) Թամաոլիփաս նահանգին, արեւմուտքէն՝ [[Սան Լուիս (նահանգ)|Սան Լուիս Փոթոսի]]ին եւ [[Իտալկօ (նահանգ)|Իտալկօ]]յին, Հիւսիս- արեւմուտքէն՝ (Puebla) [[Փուէպլա (նահանգ)|Փուէպլա]]յին, հարաւէն՝ (Oaxaca (English: /wəˈhɑːkə/ wə-HAH-kə, Spanish: [waˈxaka]) [[Օախաքա (նահանգ)|Օախաքա]]յին եւ (Chiapas) [[Չիափաս]]ին, հարաւ-արեւելքէն՝ (Tabasco) Թապասքօյին։ Արեւելքէն Վերաքրուզ նահանգը սահմանակից է [[Մեքսիքայի ծոց]]ին:

Նահանգը աչքի ինկած է խառն (ethnic) ցեղային բնակչութեամբ եւ տեղաբնակներով։ Վերաքրուզ նահանգի խոհանոցին մէջ նկատելի են տարբեր մշակոյթների ազդեցութիւնները։

== Խոշոր քաղաքներ ==
* Վերաքրուզ- 801 122 
* Խալափա-Էնրիքէս (Xalapa (often spelled Jalapa) (սպ.՝ խալափա) - 666 268 
* Պոսա-Վիքա-տե Իտալկօ - 513 308 
* Օրիզապա  (անգլ.՝ Orizaba  (Spanish: [oɾiˈsaβa]) - 410 372 
* Մինաթիթլան (Minatitlán, Veracruz) - 356 020 
* Քոացաքոալքոս (Coatzacoalcos) (Spanish pronunciation: [koatsakoˈalkos]) - 347 223 
* [[Քորտուպա |Քորտուպա]] (Córdoba, Veracruz) - 315 996 
* Աքայուքան (Acayucan) - 112 999

== Վերաքրուզի կենդանական եւ բուսական աշխարհը ==
&lt;div align=center&gt;
&lt;!-- galería de mapas --&gt;
{| class=&quot;toc&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;2&quot; style=&quot;width:800px; float:center;&quot; 0.5em 0.5em 0.5em 0.5e
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;text-align:center; background:#green; color:white; font-size:100%; background-color:green;&quot;|'''Վերակրուզի կենդանական եւ բուսական աշխարհը'''
|-
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Cuniculus paca.jpg|125px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Iguana Aquarium Barcelona.jpg|125px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Hawksbill Turtle.jpg|125px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Harpia harpyja -San Diego Zoo-8b.jpg|125px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Tapir colombia.JPG|125px]]
|- style=&quot;text-align:center; background:#e9e9e9;&quot;
||Cuniculus paca
||Iguana
||Eretmochelys imbricata
||Harpia harpyja
||Tapirus bairdii
|-
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:White shark.jpg|120px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Pelican Brown122.JPG|120px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Tayassu pecari -Brazil-8.jpg|120px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Ocelot.jpg|120px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Boa constrictor (2).jpg|120px]]
|- style=&quot;text-align:center; background:#e9e9e9;&quot;
||Tiburón blanco
||Pelícano
||Tayassu pecari
||Leopardus pardalis
||Boa constrictor
|-
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Ceiba pentandra 0008.jpg|120px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Field-pines-mountain.jpg|120px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Tagetes x erecta0.jpg|120px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Tronco-Detalles-Árbol-del-Tule-Oaxaca-Mexico.jpg|120px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Buganvilia.jpg|120px]]
|- style=&quot;text-align:center; background:#e9e9e9;&quot;
||Ceiba pentandra
||Abies religiosa
||Tagetes erecta
||Taxodium
||Bougainvillea glabra
|}
&lt;/div&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Աղբիւրներ ==

* [http://asbarez.com/arm/302672/2017%d5%ab%d5%b6-%d4%b1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab-%d5%8f%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%ae%d6%84%d5%ab%d5%b6-%d4%b1%d5%bc%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%a6%d5%b6-98-%d4%bc%d6%80%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%b8/2017ին Աշխարհի Տարածքին Առնուազն 98 Լրագրողներ Սպանուած Են  (ըստ Ասպարէզ օրաթերթին Վերաքրուզ կը կոչուի: Տե՛ս յղումը:]

[[Ստորոգութիւն:Քաղաքներ]]
[[Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր]]
[[Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր այբբենական կարգով]]</text>
      <sha1>780y2iohmy5dwvof3tploii5pcr8r98</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>250433</id>
      <parentid>250432</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:38:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Azniv Stepanian</username>
        <id>8</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>250433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5295" sha1="sb3bok1sd8ybvovwbciw3ny4pd8ewme" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|կարգավիճակ=Նահանգ}}

'''Վերաքրուզ''' Նահանգի ({{lang-es|Veracruz}}, {{Audio-IPA|VeracruzPronunciation.ogg|beɾaˈkɾus}}), պաշտօնական անոանումը՝ '''Վերաքրուզ տե Իկնասիօ տե լա Լլավէի ազատ եւ ինքնիշխան նահանգ''' ({{lang-es|Estado Libre y Soberano de Veracruz de Ignacio de la Llave}}), [[Մեքսիքայի վարչական բաժանում|Մեքսիքայի 31 նահագներէն]] մէկը։ Կազմուած է 212 համայնքներէն եւ մայրաքաղաք Խալափա-Էնրիքէսէն։

==Տուեալներ ==
Նահանգը կը գտնուի Արեւելեան Մեքսիքայի կողմը։ Հիւսիսէն սահմանակից է (Tamaulipas) Թամաոլիփաս նահանգին, արեւմուտքէն՝ [[Սան Լուիս (նահանգ)|Սան Լուիս Փոթոսի]]ին եւ [[Իտալկօ (նահանգ)|Իտալկօ]]յին, Հիւսիս- արեւմուտքէն՝ (Puebla) [[Փուէպլա (նահանգ)|Փուէպլա]]յին, հարաւէն՝ (Oaxaca (English: /wəˈhɑːkə/ wə-HAH-kə, Spanish: [waˈxaka]) [[Օախաքա (նահանգ)|Օախաքա]]յին եւ (Chiapas) [[Չիափաս]]ին, հարաւ-արեւելքէն՝ (Tabasco) Թապասքօյին։ Արեւելքէն Վերաքրուզ նահանգը սահմանակից է [[Մեքսիքայի ծոց]]ին:

Նահանգը աչքի ինկած է խառն (ethnic) ցեղային բնակչութեամբ եւ տեղաբնակներով։ Վերաքրուզ նահանգի խոհանոցին մէջ նկատելի են տարբեր մշակոյթների ազդեցութիւնները։

== Խոշոր քաղաքներ ==
* Վերաքրուզ- 801 122 
* Խալափա-Էնրիքէս (Xalapa (often spelled Jalapa) (սպ.՝ խալափա) - 666 268 
* Պոսա-Վիքա-տե Իտալկօ - 513 308 
* Օրիզապա  (անգլ.՝ Orizaba  (Spanish: [oɾiˈsaβa]) - 410 372 
* Մինաթիթլան (Minatitlán, Veracruz) - 356 020 
* Քոացաքոալքոս (Coatzacoalcos) (Spanish pronunciation: [koatsakoˈalkos]) - 347 223 
* [[Քորտուպա |Քորտուպա]] (Córdoba, Veracruz) - 315 996 
* Աքայուքան (Acayucan) - 112 999

== Վերաքրուզի կենդանական եւ բուսական աշխարհը ==
&lt;div align=center&gt;
&lt;!-- galería de mapas --&gt;
{| class=&quot;toc&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;2&quot; style=&quot;width:800px; float:center;&quot; 0.5em 0.5em 0.5em 0.5e
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;text-align:center; background:#green; color:white; font-size:100%; background-color:green;&quot;|'''Վերակրուզի կենդանական եւ բուսական աշխարհը'''
|-
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Cuniculus paca.jpg|125px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Iguana Aquarium Barcelona.jpg|125px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Hawksbill Turtle.jpg|125px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Harpia harpyja -San Diego Zoo-8b.jpg|125px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Tapir colombia.JPG|125px]]
|- style=&quot;text-align:center; background:#e9e9e9;&quot;
||Cuniculus paca
||Iguana
||Eretmochelys imbricata
||Harpia harpyja
||Tapirus bairdii
|-
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:White shark.jpg|120px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Pelican Brown122.JPG|120px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Tayassu pecari -Brazil-8.jpg|120px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Ocelot.jpg|120px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Boa constrictor (2).jpg|120px]]
|- style=&quot;text-align:center; background:#e9e9e9;&quot;
||Tiburón blanco
||Pelícano
||Tayassu pecari
||Leopardus pardalis
||Boa constrictor
|-
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Ceiba pentandra 0008.jpg|120px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Field-pines-mountain.jpg|120px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Tagetes x erecta0.jpg|120px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Tronco-Detalles-Árbol-del-Tule-Oaxaca-Mexico.jpg|120px]]
| style=&quot;text-align:center; background:white;&quot;|[[Պատկեր:Buganvilia.jpg|120px]]
|- style=&quot;text-align:center; background:#e9e9e9;&quot;
||Ceiba pentandra
||Abies religiosa
||Tagetes erecta
||Taxodium
||Bougainvillea glabra
|}
&lt;/div&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Աղբիւրներ ==

* [http://asbarez.com/arm/302672/2017%d5%ab%d5%b6-%d4%b1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab-%d5%8f%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%ae%d6%84%d5%ab%d5%b6-%d4%b1%d5%bc%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%a6%d5%b6-98-%d4%bc%d6%80%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%b8/2017ին Աշխարհի Տարածքին Առնուազն 98 Լրագրողներ Սպանուած Են  (ըստ Ասպարէզ օրաթերթին Վերաքրուզ կը կոչուի: Տե՛ս յղումը:]{{ՀՍՀ}}

[[Ստորոգութիւն:Քաղաքներ]]
[[Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր]]
[[Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր այբբենական կարգով]]</text>
      <sha1>sb3bok1sd8ybvovwbciw3ny4pd8ewme</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամերիկեան Ձիթենի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19062</id>
    <revision>
      <id>250431</id>
      <parentid>230891</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:33:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Azniv Stepanian</username>
        <id>8</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>250431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3906" sha1="iy64besf1075db3wfafztfilosq7bec" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Cartrema americana leaves, Virginia Beach, Virginia, USA.jpg|մինի|Ամերիկեան Ձիթենի]]
'''Ամերիկեան Օսմանթուս''', որ յաճախ ''Ամերիկեան ձիթենի''  &lt;ref name=&quot;HortusIII&quot;&gt;{{cite book|title=Hortus third: A concise dictionary of plants cultivated in the United States and Canada|author=Bailey, L.H.; Bailey, E.Z.; the staff of the Liberty Hyde Bailey Hortorium|publisher=Macmillan|year=1976|isbn=978-0-02-505470-7|location=New York}}&lt;/ref&gt;, կամ ''վայրի ձիթենի'' կ'անուանուի &lt;ref name=&quot;HortusIII&quot; /&gt; ՝ մշտադալար թուփ մըն է կամ փոքրահասակ ծառ մը, [[Հիւսիսային Ամերիկա|Հիւսիսային Ամերիկայի]] հարաւ-արեւելեան կողմը: Անգլերենով յայտնի է ''devilwood'' անունով&lt;ref name=&quot;HortusIII&quot; /&gt;: Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ տարածուած է [[Վըրճինիա նահանգ]]&lt;nowiki/&gt;էն մինչեւ [[Թեքսաս նահանգ]]&lt;nowiki/&gt;ը, եւ [[Մեքսիքօ|Մեքսիքոյի]]՝ Նուեվօ Լիոնի մէջ (''Nuevo Leon''), հարաւը՝ Օախաքա (''Oaxaca'') եւ [[Վերաքրուզ]] (''Veracruz'') քաղաքներուն մէջ&lt;ref name=&quot;grin&quot;&gt;Germplasm Resources Information Network: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?26118 ''Osmanthus americanus'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=355029 |title=Kew World Checklist of Selected Plant Families, ''Osmanthus americanus'' |accessdate=2020-09-17 |archive-date=2012-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119225124/http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=355029 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;:

Ամերիկեան Օսմանթուսը կ'աճի  4-7 մ. բարձրութեամբ, հազուադէպօրէն կրնայ հասնիլ մինչեւ 11 մ.: Տերեւներուն երկայնքը՝ 5-14 սմ. է, իսկ լայնքը՝ 2-4 սմ.: Ծաղիկները կը բացուին գարնան սկիզբը, փոքր են (1 սմ. երկայնքով), ճերմակ եւ անուշ բոյր մը ունին: Պտուղը գնդաձեւ է, ունի գոց կապոյտ 6-15 մմ. տրամագիծով կորիզ մը, որ մէկ սերմ կը պարունակէ&lt;ref name=&quot;weaver&quot;&gt;Weaver, R. E. (2003). Botany Section. ''Tri-ology'' 42 (6): 1-16 [http://www.doacs.state.fl.us/pi/enpp/pdf/triology/4206.pdf pdf file] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070924190707/http://www.doacs.state.fl.us/pi/enpp/pdf/triology/4206.pdf |date=2007-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ccva&quot;&gt;Centenary College Virtual Arboretum, Louisiana: [http://www.centenary.edu/arboretum2/main/plants/osmanthus.html ''Osmanthus americanus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060914072428/http://www.centenary.edu/arboretum2/main/plants/osmanthus.html |date=2006-09-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rhs&quot;&gt;Huxley, A., ed. (1992). ''New RHS Dictionary of Gardening''. Macmillan {{ISBN|0-333-47494-5}}.&lt;/ref&gt;:
== Համակարգումը ==
* 1767-ին [[Քարլ Լիննէյ]]ն (''Carl Linney'')''Ամերիկեան ձիթենին'' ''Olea americana'' կ'անուանէ՝, Mantissa plantarum գիրքին մէջ:
* '''Ճորճ Պենթ''' (''George Bent'') եւ '''Ժոզեֆ Տալթըն Հուքըր''' (''Joseph Dalton Hooker'') , ''Synoptical Flora of North America'' գիրքին մէջ, որ հրատարակուած է 1878-ին կ'անուանէին ''Osmanthus americanus'' :
Այլ հոմանիշներ.
* Amarolea americana (L.) փոքր,
* Osmanthus americanus (L.) A. Gray,
* Osmanthus americanus,
* Osmanthus americanus var. P. S. microphyllus կանաչ,
* Osmanthus mexicanus Lundell,
* Osmanthus floridanus:
== Ծանօթագրութիւններ ==
[[Ստորոգութիւն:Ծառեր]]
[[Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով]]</text>
      <sha1>iy64besf1075db3wfafztfilosq7bec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ժիւլի Փայեթ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19296</id>
    <revision>
      <id>250448</id>
      <parentid>248143</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T22:55:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>250448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16427" sha1="25xe1lqa68gthg9b7yzjfgmiplvg5ws" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ}}

'''Ժիւլի Փայեթ''' ({{ԱԾ}}), Քանատացի գործարար կին, նախկին [[տիեզերագնաց]], [[ճարտարագէտ]], Քանատական Դաշնակցութիւն ձեւաւորումէն ի վեր Քանատայի ներկայիս՝ [[Գանատայի գլխաւոր նահագապետերու ցանկ|29-րդ]] գլխաւոր նահանգապետը&lt;ref name=ggca&gt;{{cite web| url=https://www.gg.ca/document.aspx?id=16943&amp;lan=eng| title=Governor General: Ms. Julie Payette, Governor General| publisher=Governor General of Canada| website=gg.ca| date=հուլիսի 13, 2017| accessdate=2020-10-20| archive-date=2020-05-31| archive-url=https://web.archive.org/web/20200531093015/https://www.gg.ca/en| dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Cbc2017-07-12&gt;{{cite web | url=http://www.cbc.ca/news/politics/governor-general-canada-julie-payette-1.4201614 | publisher = CBC News | title=Former astronaut Julie Payette to be Canada's next governor general|date=12 Յուլիս 2017| archivedate = 12 Յուլիս 2017| deadurl=No |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170712215210/http://www.cbc.ca/news/politics/governor-general-canada-julie-payette-1.4201614}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Scotti|first1=Monique|title=Julie Payette: Meet Canada's next governor general| url=http://globalnews.ca/news/3595524/julie-payette-meet-canadas-new-governor-general/|accessdate=Յուլիս 13, 2017|work=Global News|date=13 Յուլիս 2017}}&lt;/ref&gt;: Փայեթը կատարեր է երկու տիեզերական թռիչք՝ STS-96 եւ STS-127՝ մուտք գործելով տիեզերք աւելի քան 25 օր: Փայեթը եղեր է Քանատական տիեզերական գործակալութեան (CSA) գլխաւոր տիեզերագնաց, Հիւսթընի [[ՆԱՍԱ]]-ի առաքելութեան վերահսկման կեդրոնին մէջ ծանօթ է որպէս  caps  ule communicator:

2013 թուականի Յուլիսին նշանակուեր է Մոնրէալի գիտական կեդրոնի ղեկավարի պաշտօնին, 2014 թուականի Ապրիլին՝ Քանատայի ազգային դրամատունի տնօրէն&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/partners/advappointmentnotices/julie-payette/article18799222 |newspaper=The Globe and Mail |title=Appointment Notice Julie Payette |author=National Bank of Canada |date=Մայիս 23, 2014}}&lt;/ref&gt;: 2017 թուականի Յուլիսի 13-ին վարչապետ Ճասթին Թրուտոն յայտարարեր է, որ թագուհին Փայեթին նշանակեր է Քանատայի յաջորդ գլխաւոր նահանգապետ&lt;ref name=ggca/&gt;&lt;ref name=Cbc2017-07-12/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://pm.gc.ca/eng/news/2017/07/13/prime-minister-trudeau-announces-queens-approval-canadas-next-governor-general| title=Prime Minister Trudeau announces The Queen's approval of Canada's next Governor General| publisher=Government of Canada| website=pm.gc.ca| date=Յուլիս 13, 2017}}&lt;/ref&gt;: Պաշտօնը ստանձներ է [[2017]] թուականի 2 Հոկտեմբերին&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thestar.com/news/canada/2017/10/02/julie-payette-to-be-installed-as-canadas-29th-governor-general.html|title=Julie Payette becomes Canada's 29th Governor General|first=Tonda|last=MacCharles|date=Հոկտեմբերի 2, 2017|publisher=|accessdate=Հոկտեմբերի 2, 2017|via=Toronto Star}}&lt;/ref&gt;:
== Կենսագրութիւն ==
Փայեթը ծնած է 1963 թուականի Հոկտեմբեր 20-ին [[Քեպէգ]] նահանգի [[Մոնրէալ]] քաղաքին մէջ&lt;ref name=bday&gt;{{cite web| url=http://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronauts/biopayette.asp| title=Biography of Julie Payette| date=10 Սեպտեմբեր 2013| publisher=Canadian Space Agency}}&lt;/ref&gt;, ապրեր է Ահունցիկ շրջանին մէջ, յաճախեր Collège Mont-Saint-Louis եւ Collège Regina Assumpta&lt;ref name=determination&gt;{{cite news |url=http://www.cbc.ca/news/canada/montreal/julie-payette-montreal-friends-remember-1.4202846 |title=Determination, generosity and spaghetti sauce: Meet Canada's new GG |publisher=CBC News |date=14 Յուլիս 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=collectionsca&gt;{{cite web| url=https://www.collectionscanada.gc.ca/women/030001-1412-e.html| title=Julie Payette – Celebrating Women's Achievements| publisher=Library and Archives Canada| website=collectionscanada.gc.ca| accessdate=հուլիսի 13, 2017}}&lt;/ref&gt;: 1982 թուականին [[Միջազգային Պսակաւոր]] (Baccalaureate) վկայական ստացեր է [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Միացեալ Թագաւորութեան]] Հարաւային Ուելսի Աթլանթիքի միջազգային քոլէճէն:

Այնուհետեւ ընդունուեր է [[ՄաքԿիլի համալսարան]], 1986 թուականին ստացեր՝ ճարտարագիտութեան Պսակաւոր արուեստից աստիճան, 1990 թուականին [[Թորոնթոյի համալսարան]]էն ստացեր է կիրառական գիտութիւններու մագիստրոսի աստիճան: Անոր թէզի նիւթն էր արհեստական իմացականութեան դաշտ համարուող հաշուարկային լեզուաբանութիւնը&lt;ref name=determination/&gt;
&lt;ref name=nasabio&gt;{{cite web |url=http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/payette.html |publisher=National Aeronautics and Space Administration |title=Julie Payette: Astronaut, Canadian Space Agency (Biographical data) |location=Houston, Texas |date=June 2012 | archivedate = փետրուար 18, 2017 | deadurl = No | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170218194708/https://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/payette.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Flavelle |first=Dana |date=փետրվարի 1, 2009 |title=Blasting off into space with Massey mementoes |url=https://www.thestar.com/news/2009/02/01/blasting_off_into_space_with_massey_mementoes.html |newspaper=Toronto Star |access-date=13 Յուլիս 2017}}&lt;/ref&gt;:

1986-1988 թուականներուն Փայեթը աշխատեր է որպէս IBM Քանատայի Գիտահետազօտական բաժնի համակարգերու ճարտարագէտ: 1988-1990 թուականներուն, որպէս Թորոնթոյի համալսարանի յետ-ընթացաւարտ (Postgraduate student) տարրալուծարանի հաղորդակցման եւ գիտութեան բաժնին [[Զուիցերիա|Զուիցերիոյ]] մէջ՝ մէկ տարի այցելու գիտնական նշանակման համար: Երբ 1992 թուականի Յունուարին ան վերադարձաւ Քանատա,  միացաւ Մոնրէալի Bell-Northern հետազօտութիւններու ելոյթներու հետազօտական խումբին, ուր պատասխանատու էր հեռախօսային խօսքի ըմբռնման՝ օգտագործելով համակարգչային խօսքի ճանաչումը:

== Անձնական կեանք ==
1990-ական թուականներուն Փայեթը ամուսնացեր է Ֆրանսուա Պրիսեթի հետ&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Branswell |first=Brenda |date=մայիսի 17, 1999 |title=Ambition accomplished: The multitalented Julie Payette joins the roll of Canadian space travellers |magazine=Maclean's |location=Toronto}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.astronautix.com/p/payette.html| title=Payette, Julie| publisher=Encyclopedia Astronautica| accessdate=հուլիսի 13, 2017}}&lt;/ref&gt;, ամուսնալուծուեր է 1999 թուականին&lt;ref name=&quot;divorce&quot;&gt;{{cite news|url=http://nationalpost.com/news/politics/julie-payette-drops-legal-battle-to-seal-public-records-of-her-divorce-proceedings|periodical=National Post|title=Julie Payette drops legal battle to seal public records of her divorce proceedings|date=2017-08-21|accessdate=2017-10-03}}&lt;/ref&gt;: Երկրորդ անգամ ամուսնացեր է Ուիլիըմ Ֆլինի հետ, ամուսնալուծուեր են 2015 թուականին. զոյգն ունի մէկ որդի՝ Լորիէրը&lt;ref name=&quot;divorce&quot;/&gt;:

Փայեթը  շատ լաւ կը տիրապետէ [[ֆրանսերէն]]ի (մայրենի լեզու) եւ [[անգլերէն]]ի, կը հաղորդակցի [[սպաներէն]], [[գերմաներէն]], [[իտալերէն]] եւ [[ռուսերէն]]: Ան կը նուագէ դաշնամուր, երգեր է [[Մոնրէալի սիմֆոնիք նուագախումբ]]ի, Tafelmusik պարոքքօ նուագախումբին հետ:

== Գլխաւոր նահանգապետ ==
2017 թուականի Յուլիս 13-ին վարչապետ [[Ճասթին Թրուտո]]ն յայտարարեր է, որ Քանատայի 29-րդ գլխաւոր նահանգապետ կը նշանակուի Ժիւլի Փայեթը, որ պաշտօնը կը ստանձնէ [[Տէյվիտ Ճոնսթըն]]ի պաշտօնավարման աւարտէն յետոյ՝ 2017 թուականի Հոկտեմբերի 2-էն&lt;ref&gt;{{cite web|title=Julie Payette named Governor General|url=http://www.macleans.ca/news/julie-payette-named-governor-general/|website=Maclean's|accessdate=14 Յուլիս 2017|archive-date=2017-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170714015835/http://www.macleans.ca/news/julie-payette-named-governor-general/|dead-url=yes|archivedate=2017-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170714015835/http://www.macleans.ca/news/julie-payette-named-governor-general/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;: Յայտարարութեան աւարտէն յետոյ Ճոնսթընը հանդէս եկեր է շնորհաւորական ուղերձով եւ շնորհակալութիւն յայտներ «արտասովոր նուաճումներ ունեցող քանատացիին, որ կը վայելէ բոլորին հիացմունքը»&lt;ref&gt;{{cite web|title=Message Following the Announcement of Canada's 29th Governor General|url=https://www.gg.ca/document.aspx?id=16942&amp;lan=eng|website=The Governor General of Canada|accessdate=14 Յուլիս 2017|archive-date=2017-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170719204227/http://gg.ca/document.aspx?id=16942&amp;lan=eng|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;:

Որպէս նշանակուած պաշտօնեայ՝  Փայեթն իր առաջին պաշտօնական հանդիպումը ունեցեր է Էլիզապէթ Բ․ թագուհիին հետ 2017 թուականի Սեպտեմբերի 20-ին [[Պալմորալ ամրոց|Պալմորալ ամրոցին]] մէջ, երբ ան նաեւ ստացեր է Քանատայի շքանշանի (Ս. Ս.) արտակարգ ուղեկցորդի, ռազմական գերազանցութեան արտակարգ հրամանատարի (C.M.M.) եւ Ոստիկանութեան զօրքերու պատուաւոր հրամանատարի շքանշան&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gg.ca/document.aspx?id=16999&amp;lan=eng|title=The Governor General of Canada|first=The Office of the Secretary to the Governor|last=General|publisher=|accessdate=2 Հոկտեմբեր 2017|archive-date=2017-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004224855/http://gg.ca/document.aspx?id=16999&amp;lan=eng|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;:

[[Պատկեր:Olympic flag carried into BC Place at 2010 Winter Olympics opening ceremony (cropped).jpg|thumb|right|[[Վանքուվըր]]ի մէջ 2010 թուականի ձմեռնային ողիմպիական խաղերու ժամանակ դրօշը կը տանին քանի մը նշանաւոր քանատացիներ, այդ կարգին՝ Ժիւլի Փայեթ]]
Փայեթը Քանատայի 29-րդ գլխաւոր նահանգապետի պաշտօնը ստանձներ է 2017 Հոկտեմբերի 2-ին: Այնուհետեւ ան կոչ ըրած է քանատացիներուն համատեղ աշխատիլ կլիմայի փոփոխութեան, գաղթի եւ աղքատութեան հարցերու շուրջ: «Իւրաքանչիւր ոք կրնայ բան մը ընել եւ առաջ տանիլ մարտահրաւէրը, քանի դեռ անոնք պատրաստ են աշխատիլ ուրիշներու հետ, ձգել անձնական օրակարգը, հասնիլ աւելի բարձր նպատակի եւ ընել այն, ինչ ճիշդ է ընդհանուր բարիքի համար: Յոյսով եմ, որ իմ (mandate) յանձնարարութիւնը, որպէս գլխաւոր նահանգապետ, պէտք է արտացոլէ այդ»,- ըսած է Փայեթը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cbc.ca/news/politics/payette-governor-general-investiture-1.4313299|title=Julie Payette pushes strength of team work, power of dreams in debut speech as GG|publisher=|accessdate=2 Հոկտեմբեր 2017}}&lt;/ref&gt;:

== Քանտական տիեզերական գործակալութիւն ==
[[Պատկեր:Julie Payette portrait.jpg|thumb|STS-96-էն Փայեթի պաշտօնական լուսանկարը]]
Փայեթը 1992 թուականի Յունիս 5-ին 5330 դիմորդներէն  քանատական տիեզերական գործակալութեան կողմէ (CSA) ընտրուած չորս տիեզերագնացներէն մէկն է: Քանատայի մէջ հիմնական վերապատրաստութիւն անցընելէն յետոյ, ան աշխատեր է որպէս բջջային սպասարկման համակարգի գիտարուեստական խորհրդատու&lt;ref name=csabio&gt;{{cite web |url=http://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronauts/biopayette.asp |publisher=Canadian Space Agency |title=Biography of Julie Payette |date=հունվարի 21, 2013| archivedate = հուլիսի 12, 2017 | deadurl = No | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170712005737/http://asc-csa.gc.ca/eng/astronauts/biopayette.asp |location=Longueuil, Quebec}}&lt;/ref&gt;: 1993 թուականին Փայեթը Քանատայի տիեզերագնաց ծրագրին մէջ հիմնադրեր է մարդկային համակարգչային փոխազդեցութեան խումբը եւ [[ՆԱԹՕ]]-ի միջազգային հետազօտութիւններու ուսումնասիրութեան խումբին մէջ աշխատեր որպէս  կերպագիտական կամ գիտարուեստական մասնագէտ:

Տիեզերական նշանակման նախապատրաստման ժամանակ Փայեթը ստացեր է իր առեւտրային փորձագիտական կամ գործնական ուսումնասիրութեան a pilot plan արտօնագիրը եւ 120 ժամ, որպէս հետազօտական գործարկու, մուտք գործեր օդանաւ: 1996 թուականի Ապրիլին Փայեթը որակաւորուեր է որպէս մէկ մթնոլորտ ծովային սուզման  գործարկու operator: 1996 թուականի Փետրուարին ան եղեր է CT-114 Tutor ռազմական ինքնաթիռի հրամանատար, առաջնորդ, ռազմական սարքի համար կարգ ստացեր է 1997 թուականին:

2000-2007 թուականներուն Փայեթը  եղեր է [[Գանատական տիեզերական գործակալութիւն|քանատական տիեզերական գործակալութեան]] գլխաւոր տիեզերագնաց:

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Աղբիւրներ ==
*[https://www.gg.ca/ The Governor General of Canada պաշտօնական կայքէջ]
*[https://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronauts/canadian/former/bio-julie-payette.asp կենսագրութիւն]

== Արտաքին յղումներ ==
*[https://www.torontoarmenianchurch.com/presentation-of-the-letters-of-credence-by-the-ambassador-of-armenia-to-canada/ Քանատայի գլխաւոր նահանգապետ վսեմաշուք տիկին Ժիւլի Փայեթ]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{DEFAULTSORT:Բայէթ,Ժուլի}}
[[Ստորոգութիւն:Գանատացի պետական գործիչներ]]
[[Ստորոգութիւն:Գանատայի գլխաւոր նահանգապետ]]
[[Ստորոգութիւն:Գանատայի գլխավոր նահանգապետեր]]
[[Ստորոգութիւն:Գանատացի տիեզերագնացներ]]
[[Ստորոգութիւն:IBM աշխատակիցներ]]</text>
      <sha1>25xe1lqa68gthg9b7yzjfgmiplvg5ws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մասունք</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22733</id>
    <revision>
      <id>250452</id>
      <parentid>250395</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maral Dikbikian</username>
        <id>4797</id>
      </contributor>
      <origin>250452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8866" sha1="lpuqulndors3g571mptkr5bii2tguji" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Dlieja San Durich pluania de Urtijëi detail reliquia San Benedët.jpg|մինի|Պենետիկտոս Նուրսիացուին մասունքները Օրտիզէիի եկեղեցւոյ մէջ (Իտալիա)]]
'''Մասունք,''' կրօնքի մէջ, անցեալէն մնացած կրօնական նշանակութիւն ունեցող առարկայ կամ իր մըն է։ Անիկա սովորաբար կը բաղկանայ սուրբի մը կամ այլ անձի մը ֆիզիքական մնացորդներէն կամ անձնական իրերէն, որոնք կը պահպանուին յարգանքի ու պաշտամունքի նպատակով՝ իբրեւ շօշափելի յիշատակ։

Մասունքները կարեւոր երեսակ մըն են պուտտայականութեան, քրիստոնէութեան, իսլամութեան, շամանականութեան եւ բազմաթիւ այլ կրօնքներու որոշ ձեւերուն մէջ։

== Դասական Հնութեան Մէջ&lt;ref&gt;{{Citation|title=Relic|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Relic&amp;oldid=1349285599|date=2026-04-16|accessdate=2026-04-22|language=en}}&lt;/ref&gt; ==
Հին Յունաստանի մէջ, քաղաք մը կամ սրբավայր մը կրնար պնդել, թէ իր մօտ կը գտնուին պաշտամունքի արժանի '''հերոսի մը մնացորդները''' (առանց անպայման զանոնք ցուցադրելու)՝ որպէս հերոսներու պաշտամունքի մէկ մաս։ Սրբավայրերու մէջ աւելի յաճախ կը ցուցադրուէին հերոսին հետ կապուած այլ յարգի առարկաներ, ինչպէս՝ նիզակներ, վահաններ կամ այլ զէնքեր. կառքեր, նաւեր կամ նաւերու քանդակազարդ քիթեր. կահոյք՝ օրինակ աթոռներ կամ եռոտանիներ, ինչպէս նաեւ հագուստեղէն։ Սպարտայի մէջ Լեւկիպեաններու սրբավայրը կը պնդէր, թէ կը ցուցադրէ Լետայի ձուն&lt;ref&gt;Gunnel Ekroth, &quot;Heroes and Hero-Cult&quot;, in ''A Companion to Greek Religion'' (Blackwell, 2010), pp. 110–111.&lt;/ref&gt;։

Բացի քանի մը բացառութիւններէ, ինչպէս Ողիմպիայի մէջ պահուող Փելոփսի աստուածային ուսը, ոսկորները չէին համարուիր հերոսէն բխող յատուկ զօրութեան կրողներ։ Անոնց սովորաբար հրաշքներ կամ բժշկութիւններ չէին վերագրուեր. փոխարէնը՝ անոնց ներկայութիւնը պէտք է ծառայէր որպէս պահապան, ինչպէս կ՚ըսուէր, թէ Ոդիպոսի գերեզմանը կը պաշտպանէր Աթէնքը։

Օրեսթեսի եւ Թեսեւսի ոսկորները, ըստ աւանդութեան, գողցուած կամ հեռացուած էին իրենց նախնական հանգստարաններէն եւ վերաթաղուած։ Դելփեան Պատգամախօսի խորհուրդով՝ սպարտացիները փնտռեցին Օրեսթեսի ոսկորները եւ տուն բերին զանոնք, որովհետեւ իրենց ըսուած էր, թէ առանց այդ ոսկորներուն չեն կրնար յաղթանակ ակնկալել դրացի թեգէացիներուն դէմ մղուող պատերազմին մէջ։ Փլուտարքոս կը պատմէ, թէ աթենացիները նոյնպէս պատգամախօսէն հրահանգ ստացած էին գտնելու եւ դոլոպացիներէն գողնալու Թեսեւսի մասունքները&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://doi.org/10.4159/dlcl.plutarch-lives_theseus.1914|title=Lives. Theseus|last=Plutarch|date=1914|website=Digital Loeb Classical Library|accessdate=2026-04-22}}&lt;/ref&gt;։

Առասպելական Եւրիսթեւսի մարմինը նոյնպէս պէտք է պաշտպանէր Աթէնքը թշնամիի յարձակումներէն, իսկ Թեպէի մէջ՝ Ամփիարաոս մարգարէին մարմինը, որուն պաշտամունքը կապուած էր պատգամախօսութեան եւ բժշկութեան հետ։ Փլուտարքոս կը նկարագրէ Թեսեւսի նման օրինակներ՝ պատմական Դեմետրիոս Ա. Մակեդոնացիի եւ Փոկիոն Բարիի մարմիններու տեղափոխման վերաբերեալ։ Էփիտաւրոսի մէջ Ասկղեպիոսի, իսկ Մակեդոնիոսի մէջ Պերդիկաս Ա.-ի ոսկորները կամ մոխիրը կ՚արժանանային խորին յարգանքի։

Ինչպէս Թեսեւսի մասունքներու պարագային, գրական աղբիւրներու մէջ ոսկորները երբեմն կը նկարագրուին որպէս հսկայական՝ մատնանշելով հերոսի «արտասովոր» կարգավիճակը&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://doi.org/10.7208/chicago/9780226036090.001.0001|title=Greek Tragedies 3: Aeschylus: The Eumenides; Sophocles: Philoctetes, Oedipus at Colonus; Euripides|last=Griffith|first=Mark|last2=Most|first2=Glenn W.|last3=Grene|first3=David|last4=Lattimore|first4=Richmond|date=2013|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-03593-2}}&lt;/ref&gt;։ Այս նկարագրուած չափերուն հիման վրայ ենթադրուած է, թէ այդ ոսկորները նախապատմական արարածներու մնացորդներ էին, որոնց յայտնաբերումը թերեւս պատճառ դարձած է տուեալ վայրի սրբացման&lt;ref&gt;Gunnel Ekroth, &quot;Heroes and Hero-Cult&quot;, in ''A Companion to Greek Religion'' (Blackwell, 2010), pp. 110–111.&lt;/ref&gt;։

Օրփէոս բանաստեղծ-մարգարէին գլուխը, ըստ աւանդութեան, փոխադրուած էր Լեսպոս կղզի, ուր զետեղուած էր սրբավայրի մը մէջ եւ կը ծառայէր որպէս պատգամախօսարան։ Բ. դարու աշխարհագիր Պաւսանիաս կը հաղորդէ, թէ Օրփէոսի ոսկորները կը պահուէին քարէ սափորի մը մէջ, որ դրուած էր սիւնի մը վրայ՝ Տիոնի մօտակայքը (իր մահուան վայրը)։ Ասոնք նոյնպէս կը համարուէին պատգամախօսական զօրութիւն ունեցող, որուն կարելի էր հաղորդակից դառնալ երազներու միջոցով՝ «ինքուպացիոն» (խորհրդաւոր քունի) ծէսի ընթացքին։ Ոսկորներու պատահական բացայայտումը աղէտ բերաւ Լիպրեթա քաղաքին, ուրկէ Տիոնի բնակիչները տեղափոխած էին մասունքները իրենց մօտ պահելու համար&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://doi.org/10.1163/1874-6772_seg_a6_379|title=Serai Önü (in agro). Op. cit. 212, n. 28 et tab. XVI|website=Supplementum Epigraphicum Graecum|accessdate=2026-04-22}}&lt;/ref&gt;։

Ըստ ''Զատկական Ժամանակագրութեան'', պարսիկ զրադաշտի ոսկորները կը պաշտուէին, սակայն զրադաշտականութեան աւանդութիւնն ու անոր սուրբ գրութիւնները այս մէկը չեն հաստատեր։

== Հայ քրիստոնեաներուն մօտ&lt;ref&gt;Ծիսական Գիտելիքներ, Սուրէն Արք. Գաթարոյեան, էջ՝ 155:&lt;/ref&gt; ==
Անցեալին սովորութիւն չկար շարժական տուփերու մէջ պահել սուրբերու աճիւններէն մասնիկներ։ Նոյնիսկ փոքր ոսկորի բեկորներ կը թաղէին եւ [[Գերեզմանաքար|գերեզմանաքարեր]] կը պատրաստէին անոնց համար։

Աւելի ետքն է, որ մարդիկ սկսան ճաճանչաւոր տուփեր շինել եւ անոնց մէջ պահել սուրբերու մասունքները։ Նոյնիսկ վիզէն կախելու նպատակով փոքր տուփիկներ պատրաստուած են, անոնց մէջ ամփոփելու համար սուրբերուն մասունքները:

Այսօր մեր բոլոր եկեղեցիներուն մէջ Ս. Սեղանի բազմոցը զարդարող մեծ թէ փոքր զանազան մասունքներ կան, ճաճանչաւոր թէ պարզ տուփերու մէջ, որոնք մեր բարեպաշտ ժողովուրդի պաշտամունքին արժանացած են:

== Աղբիւր ==
* Ծիսական Գիտելիքներ, Սուրէն Արք. Գաթարոյեան, էջ՝ 155:

== Ծանօթագրութիւններ ==</text>
      <sha1>lpuqulndors3g571mptkr5bii2tguji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մաշտոց (ծիսարան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22734</id>
    <revision>
      <id>250454</id>
      <parentid>250398</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:05:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maral Dikbikian</username>
        <id>4797</id>
      </contributor>
      <origin>250454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10244" sha1="b2ss0k9f30qugn2dq4i4kf7jrb0077r" xml:space="preserve">'''Մաշտոց''', (Մաշտոց ծիսարան կամ Ծիսարան), Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ ծիսական գիրքը։ Կը պարունակէ քրիստոնէական ծիսակարգի կանոններ, ինչպէս նաեւ յատուկ աղօթքներ ու օրհնութիւններ&lt;ref&gt;{{Citation|title=Մաշտոց ծիսարան|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%B7%D5%BF%D5%B8%D6%81_%D5%AE%D5%AB%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6&amp;oldid=10234075|date=2025-02-21|accessdate=2026-04-22|language=hy}}&lt;/ref&gt;։

== Անուանում&lt;ref&gt;{{Citation|title=Մաշտոց ծիսարան|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%B7%D5%BF%D5%B8%D6%81_%D5%AE%D5%AB%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6&amp;oldid=10234075|date=2025-02-21|accessdate=2026-04-22|language=hy}}&lt;/ref&gt; ==
Անուան ծագումը կը կապուի կա՛մ '''Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի''', կա՛մ՝ ըստ Կիրակոս Գանձակեցիի՝ '''Մաշտոց Ա. Եղիվարդեցի''' կաթողիկոսին անուան հետ (հայագիտութեան մէջ աւելի հաւանական կը համարուի երկրորդ վկայութիւնը)։

Հաշուի առնելով այն հանգամանքը, որ ծիսական արարողակարգերու կանոնակարգումով զբաղած է '''Սահակ Պարթեւ''' կաթողիկոսը, եւ ոչ թե Մեսրոպ Մաշտոցը՝ ուսումնասիրողներու մէկ մասը կը կարծէ, որ Մաշտոց կաթողիկոսն է, որ կարգաւորած է նախորդ հայրապետներուն կողմէ (Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչէն սկսեալ) տարբեր ժամանակներու մէջ Հայ Եկեղեցւոյ ծիսական համակարգ ներմուծուած կանոնները եւ զանոնք ամփոփած է մէկ ժողովածուի մէջ։ Այդ պատճառով ալ ժողովածուն անոր անունով կոչուած է '''«Մաշտոց»'''։

== Պատմութիւն&lt;ref&gt;{{Citation|title=Մաշտոց ծիսարան|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%B7%D5%BF%D5%B8%D6%81_%D5%AE%D5%AB%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6&amp;oldid=10234075|date=2025-02-21|accessdate=2026-04-22|language=hy}}&lt;/ref&gt; ==
Մաշտոցը ձեւաւորուած է Դ.-Ե. դարերէն սկսեալ՝ պահպանելով հեթանոսական Հայաստանի մէջ տարածուած շարք մը հնագոյն ծէսերու հետքեր։ Ասոնք նուիրուած են կեանքի հիմնական հանգրուաններուն (մկրտութիւն, պսակ, թաղում), ջուրի պաշտամունքին (ջրօրհնէք, խաչալուայ, ոտնլուայ, ջրհորի օրհնութիւն), բուսականութեան ու պտղաբերութեան (սերմի, կալի, հնձանի եւ այլն), ինչպէս նաեւ ընտանեկան կեանքի (տան, սեղանի, աղի եւ այլն) օրհնութիւններուն։ Անիկա կը բովանդակէ նաեւ ծէսեր, որոնք սկզբնապէս կապուած են հմայական ու ոգեկոչման գործողութիւններու հետ (դիւահարի, լուսնոտի, մատաղի, հացի օրհնութիւններ եւ այլն)։

Ժողովածուի կազմաւորման ու հարստացման մասնակցած են '''Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչը''', '''Սուրբ Սահակ Պարթեւը''', '''Յովհաննէս Ա. Մանդակունին''', '''Մաշտոց Ա. Եղիվարդեցին''', '''Գրիգոր Բ. Վկայասէրը''', '''Ներսէս Շնորհալին''', '''Գրիգոր Տաթեւացին''' եւ ուրիշներ։ Ծիսարան ներմուծուած են նաեւ Բարսեղ Կեսարացիի, Գրիգոր Նազիանզացիի, Եփրեմ Ասորիի, Կիւրեղ Երուսաղեմացիի ամբողջական կանոններու, որոշ քարոզներու ու աղօթքներու թարգմանութիւններ, ինչպէս նաեւ հայ հեղինակներու ինքնուրոյն ծիսական նիւթեր։

== Տեսակներ եւ Բովանդակութիւն&lt;ref&gt;{{Citation|title=Մաշտոց ծիսարան|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%B7%D5%BF%D5%B8%D6%81_%D5%AE%D5%AB%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6&amp;oldid=10234075|date=2025-02-21|accessdate=2026-04-22|language=hy}}&lt;/ref&gt; ==
Մաշտոց ծիսագիրքի երեք տեսակ գոյութիւն ունի.

=== Ձեռաց Մաշտոց ===
Կը կոչուի նաեւ Հասարակ կամ Փոքր Մաշտոց եւ կը բովանդակէ քահանային կողմէ կատարուող խորհուրդներն ու օրհնութիւնները.

* Տաճար ընծայման կանոն (մկրտութենէն առաջ)
* Կենդանարար Սուրբ Մկրտութեան կանոն
* Դրոշմ կատարելու կանոն
* Քառասնօրէքի կարգ (քառասուն օրուան գալուստի ծէս)
* Նշան օրհնելու կանոն (նշանտուք)
* Կուսական պսակի կանոն
* Երկրորդ պսակի կանոն
* Աշխարհական ննջեցեալներու թաղման կանոն.
** Տան կարգ
** Եկեղեցւոյ կարգ
** Գերեզմանի կարգ
** Վերջին աղօթք ննջեցեալին տան մէջ
* Մեծի այգուց կատարելու կանոն (յուղարկաւորութեան յաջորդ առտուան ծէս)
* Եօթնօրէքի, քառասնօրէքի կամ տարեմուտի կատարման կանոն
* Մանուկներու թաղման (տղայաթաղ) կանոն.
** Տան կարգ
** Եկեղեցւոյ կարգ
** Գերեզմանի կարգ
** Վերջին աղօթք տան մէջ
* Մանուկի այգուցի կանոն
* Մանուկի եօթնօրէքի, քառասնօրէքի կամ տարեմուտի կանոն
* Աղ օրհնելու կանոն
* Մատաղի օրհնութեան կանոն
* Եկեղեցական զգեստ եւ այլ սպասներ օրհնելու կանոն
* Նոր գիրք օրհնելու կանոն
* Սկիհ եւ մաղզմայ օրհնելու կանոն
* Ջրհոր օրհնելու կանոն
* Արտեր, սերմեր, արմտիք (բերք) եւ հնձան օրհնելու կանոն
* Աղօթք երաշտի ժամանակ
* Նորակերտ բնակարան եւ տուն օրհնելու կանոն
* Պատանիի մազերը առաջին անգամ խուզելու (սափրելու) կանոն
* Խաչալուայ ընելու կանոն (որ կը կոչուի Խաչահանգիստ)
* Դժուարածին յղի կնոջ կանոն
* Գիշերային ժամու աղօթքներու կանոն
* Այսահարներու եւ լուսնոտներու համար կանոն՝ քաղուած Սուրբ Գրիգոր Նարեկացիի «Աղօթամատոյց»էն (Բան ՂԱ)
* Բժշկութեան Աւետարաններ
* Սուրբ Գրիգոր Նարեկացիի աղօթքը բժշկութեան համար (Բան ԺԸ)
* Տնօրհնէք Սուրբ Ծննդեան
* Տնօրհնէք Սուրբ Զատկի

Ձեռաց Մաշտոցի տպագրութիւնը յաճախակիօրէն կատարուած է, որպէսզի քահանայ հայրեր զայն միշտ իրենց տրամադրութեան տակ ունենան:

=== Մայր Մաշտոց ===
Կը բովանդակէ այն խորհուրդները, որոնք կը կատարուին եպիսկոպոսին կողմէ.

* Ձեռնադրութիւն
* Գաւազանի տուչութիւն (իշխանութեան նշանի յանձնում)
* Եկեղեցւոյ օծում
* Քահանայաթաղ (քահանաներու յուղարկաւորութեան եւ թաղման կարգ)

Մայր Մաշտոցը միայն մէկ անգամ տպագրուած է Սուրբ Էջմիածնի մէջ 1807–ին։ Բայց, գործնականութեան համար Մայր Մաշտոցէն առանձնակի հատորով մը տպագրուած է ձեռնադրութեան բաժինը, թէ՛ Սուրբ [[Էջմիածին|Էջմիածնի]] եւ թէ [[Անթիլիաս|Անթիլիասի]] մէջ։ Իսկ քահանայաթաղը՝ [[Երուսաղէմ|Երուսաղէմի]] մէջ:

=== Հայր Մաշտոց ===
Կը բովանդակէ.

* Կաթողիկոսի օծում
* Միւռոնօրհնէք (Սուրբ Միւռոնի օրհնութիւն)

Հայր Մաշտոցէն զանազան բաժիններ առանձնակի, սահմանափակ տպաքանակով հրատարակուած են, որոնցմէ հազուագիւտ օրինակներ կը պահուին Սուրբ Էջմիածնի եւ Անթիլիասի մէջ, վերեւ նշուած օծումներու ատեն գործածուելու համար։

== Աղբիւր&lt;ref&gt;{{Citation|title=Մաշտոց ծիսարան|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%B7%D5%BF%D5%B8%D6%81_%D5%AE%D5%AB%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6&amp;oldid=10234075|date=2025-02-21|accessdate=2026-04-22|language=hy}}&lt;/ref&gt; ==
* Ծիսական Գիտելիքներ, Սուրէն Արք. Գաթարոյեան, էջ՝ 151, 152, 153։
* '''Մաշտոց''', Էջմիածին, 2001։
* '''Մ. արք. Օրմանեան''', ''Ծիսական բառարան'', Մոնթրէալ, 2001։

== Գրականութիւն&lt;ref&gt;{{Citation|title=Մաշտոց ծիսարան|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%B7%D5%BF%D5%B8%D6%81_%D5%AE%D5%AB%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6&amp;oldid=10234075|date=2025-02-21|accessdate=2026-04-22|language=hy}}&lt;/ref&gt; ==

* '''Պողարեան Ն.''', ''Ծիսագիտութիւն'', Նիւ Եորք, 1990։
* '''Արեւշատեան Ա.''', ''«Մաշտոց» ժողովածուն որպէս հայ միջնադարեան երաժշտական մշակոյթի յուշարձան'', Երեւան, 1991։
* '''Conybeare Fr.''', ''Rituale Armenorum'', Oxford, 1905.

== Ծանօթագրութիւններ ==
[[Ստորոգութիւն:Գիրքեր]]</text>
      <sha1>b2ss0k9f30qugn2dq4i4kf7jrb0077r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Կուկըլ Թարգմանիչ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27523</id>
    <revision>
      <id>250450</id>
      <parentid>232081</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:48:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24668-73</username>
        <id>14335</id>
      </contributor>
      <origin>250450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2463" sha1="t4wkzl963w3g6ed8us8yg9knswjm0pq" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Google Translate logo.svg|մինի]]
'''Կուկըլ Թրանսլէյթը''' համացանցին վրայ թարգմանութեան ամէնէն ծանօթ գործիքներէն մէկն է: Անոր միջոցով կարելի է բառ մը, նախադասութիւն մը, կամ նոյնիսկ գրութիւն մը թարգմանել ուրիշ լեզուի մը: 

Ներկայիս ընդամէնը 243 լեզու գոյութիւն ունի անոր ցանկին մէջ:

== Վերլուծել եւ հասկնալ տարբեր լեզուներով նախադասութիւններ ==
Համացանցի վրայ թարգմանութեան գործիք մը շատ հզօր համակարգիչներ կը գործածէ` վերլուծելու եւ հասկնալու տարբեր լեզուներով միլիոնաւոր նախադասութիւններ: Այս գործողութիւնը կը բանի հետեւեալ ձեւով.

* '''Տուեալներու հաւաք՝''' «Թարգմանիչ»ը կը սորվի տարբեր լեզուներով միլիոնաւոր գրութիւններու ([[Գիրք|գիրքեր]], [[Յօդուած|յօդուածներ]], [[կայքէջեր]]) միջոցով:
* '''Վերլուծում՝''' Ան տարբեր լեզուներու մէջ կը բաղդատէ բառերը եւ նախադասութիւնները` հասկնալու համար, թէ անոնք ինչպէ՛ս թարգմանուած են:
* '''Թարգմանութիւն՝''' Երբ անհատը նախադասութիւն մը գրէ [[Համակարգիչ|համակարգիչին]] վրայ, թարգմանիչ կայքէջը իր ամբողջ «սորվածը» կը գործածէ ամէնէն լաւ թարգմանութիւնը առաջարկելու համար:

Շնորհիւ ''[[Արհեստական Բանականութիւն|&lt;big&gt;&lt;sub&gt;&lt;code&gt;&lt;span lang=&quot;hy&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;արհեստական բանականութեան&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/sub&gt;&lt;/big&gt;]]''` այս թարգմանութեան գործիքները միշտ աւելի ճշգրիտ եւ օգտակար կը դառնան&lt;ref&gt;[https://www.aztagdaily.com/archives/620612 Կուկըլ Թրանսլէյթը]&lt;/ref&gt;:
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:2006-ին ստեղծուած կայքեր]]
[[Ստորոգութիւն:Կուկըլ Թարգմանիչ]]
[[Ստորոգութիւն:Թարգմանութիւն]]</text>
      <sha1>t4wkzl963w3g6ed8us8yg9knswjm0pq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ուիքիփետիա:CEE Women Campaign 2026/Առաջարկուած յօդուածներու ցանկ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>30730</id>
    <revision>
      <id>250428</id>
      <parentid>250411</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:30:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HoMen</username>
        <id>269</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ստեղծել */</comment>
      <origin>250428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41780" sha1="h8ix282005g544xyw94ri9epxbrinta" xml:space="preserve">== Ստեղծել ==
# [[Ակնեզ Մօ]] - [[:en:Agnez Mo]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 16 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Անկուն]] - [[:en:Anggun]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:58, 16 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Սարա Պեռնար]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:54, 30 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Սոնիա Կանտի]] - [[:en:Sonia Gandhi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 14:39, 23 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Քլոտիա Գարտինալէ]] - [[:en:Claudia Cardinale]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ֆետերիքա Մողերինի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:53, 24 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Մարլին Տիթրիք]] - [[:en:Marlene Dietrich]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Տեպի Ռէյնոլծ]] - [[:en:Debbie Reynolds]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Ճուտի Կարլընտ]] - [[:en:Judy Garland]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Աննա Նեթրեպքօ]] - [[:en:Anna Netrebko]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:12, 16 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Անն Իտալկօ]] - [[:en:Anne Hidalgo]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ակնես Քալամար]] - [[:en:Agnès Callamard]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:59, 30 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Մուրասաքի Շիքիպու]] - [[:en:Murasaki Shikibu]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 15:10, 23 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Հիլըրի Քլինթըն]] - [[:en:Hillary Clinton]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ռոզա Լիւքսեմպուրկ]] - [[:en:Rosa Luxemburg]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ճէյն Օսթըն]] - [[:en:Jane Austen]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Մերի Ուոլսթոնքրաֆթ]] - [[:en:Mary Wollstonecraft]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Մերի Շելլի]] - [[:en:Mary Shelley]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:47, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)--''
# [[Ճոան Պաէզ]] - [[:en:Joan Baez]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:13, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Մարիլին Մոնրօ]] - [[:en:Marilyn Monroe]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ճուլիա Ռոպըրթս]] - [[:en:Julia Roberts]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Շթեֆի Կրաֆ]] - [[:en:Steffi Graf]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 09:44, 25 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Սիմոն Տը Պուվուար]] - [[:en:Simone de Beauvoir]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:39, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Պենազիր Պութօ]] - [[:en:Benazir Bhutto]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Աւրիլ Հէյնզ]] - [[:en:Avril Haines]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:13, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Ուիթնի Հիուսթըն]] - [[:en:Whitney Houston]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Թերեզա Մէյ]] - [[:en:Theresa May]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Կրեթա Թունպըրկ]] - [[:en:Greta Thunberg]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:53, 17 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Սելենա]] - [[:en:Selena]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Ուրսուլա ֆոն տեր Լայըն]] - [[:en:Ursula von der Leyen]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Սերենա Ուիլիըմզ]] - [[:en:Serena Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Պրիթնի Սփիրզ]] - [[:en:Britney Spears]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Քլաուտիա Սէյինպաում]] - [[:en:Claudia Sheinbaum]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Ճորճիա Մելոնի]] - [[:en:Giorgia Meloni]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:37, 20 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Մարիա Զախարովա]] - [[:en:Maria Zakharova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:50, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Նուր Ալ-Հուսէյն]] - [[:en:Queen Noor of Jordan]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Վիքթորիա Պեքհամ]] - [[:en:Victoria Beckham]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Նիքոլ Քիտմըն]] - [[:en:Nicole Kidman]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Օփրա Ուինֆրի]] - [[:en:Oprah Winfrey]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Պրիժիթ Մաքրոն]] - [[:en:Brigitte Macron]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Մոնիքա Պելուչի]] - [[:en:Monica Bellucci]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Հալի Պերի]] - [[:en:Halle Berry]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Օտրի Ազուլէ]] - [[:en:Audrey Azoulay]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Մելանիա Թրամփ]] - [[:en:Melania Trump]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Մարիա Շարափովա]] - [[:en:Maria Sharapova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:04, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Նաթալի Փորթմըն]] - [[:en:Natalie Portman]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:21, 15 Ապրիլ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Սանտրա Պուլլոք]] - [[:en:Sandra Bullock]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Հերթա Միւլըր]] - [[:en:Herta Müller]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Մերի Ճաքսոն]] - [[:en:Mary Jackson (engineer)]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Սառա]] - [[:en:Sarah]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Քլեր Ատամզ]] - [[:en:Claire Adams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Պելլա Հատիտ]] - [[:en:Bella Hadid]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Քամալա Հարիս]] - [[:en:Kamala Harris]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Մատոննա]] - [[:en:Madonna]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Սառա Շահի]] - [[:en:Sarah Shahi]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Ալիս Սթոն Պլաքուէլ]] - [[:en:Alice Stone Blackwell]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Լիւսի Սթոն]] - [[:en:Lucy Stone]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:13, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Քեթրին Քլարք]] - [[:en:Katherine Clark]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:13, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Եսթեր]] - [[:en:Esther]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Ճոնիս Հան]] - [[:en:]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Ռեպեքա (աստուածաշնչական կերպար)]] - [[:en:Rebecca (biblical figure)]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Պարպարա Սամփսըն]] - [[:en:Barbara Sampson]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Պարպարա]] - [[:en:Barbara]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Աննա Փաուլա տոս Սանթոշ]] - [[:en:Ana Paula dos Santos]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Շանթալ Պիա]] - [[:en:Chantal Biya]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Հինտա  Տէպայ Իթնօ]] - [[:en:Hinda Déby Itno]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Սառա  Նազարպայեւա ]] - [[:en:Sara Nazarbayeva]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Անկելա Մերքել]] - [[:en:Angela Merkel]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ռի Սոլ-ճու]] - [[:en:Ri Sol-ju]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Թաթիանա Քարիմովա]] - [[:en:Tatyana Karimova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Սիլիա Ֆլորես]] - [[:en:Cilia Flores]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Կրէյս Մուկապէ]] - [[:en:Grace Mugabe]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Մերի Փիքֆըրտ]] - [[:en:Mary Pickford]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Մէյ Ուեսթ]] - [[:en:Mae West]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Ճէյն Ֆոնտա]] - [[:en:Jane Fonda]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Սինտի Քրաուֆորտ]] - [[:en:Cindy Crawford]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Լիզ Թրաս]] - [[:en:Liz Truss]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Սուելա Պրէյվըրմեն]] - [[:en:Suella Braverman]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Շէյք Հասինա]] - [[:en:Sheikh Hasina]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Նաո­մի Քեմփ­պը­լ]] - [[:en:Naomi Campbell]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Օպրի Փլազա]] - [[:en:Aubrey Plaza]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Շարլիզ Թերոն ]] - [[:en: Շարլիզ Թերոն ]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Կոլտա Մայիր]] - [[:en:Golda Meir]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Ժիզել Պիւնտհեն]] - [[:en:Gisele Bündchen]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Քամերոն Տիազ]] - [[:en:Cameron Diaz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Փենելոփէ Քրուզ]] - [[:en:Penélope Cruz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Կրէյս Քելի]] - [[:en:Grace Kelly]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Էլէանոր Ռուզվելթ]] - [[:en:Eleanor Roosevelt]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Քարլա Պրունի]] - [[:en:Carla Bruni]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Էվա Փերոն]] - [[:en:Eva Perón]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Իմելտա Մարքոս]] - [[:en:Imelda Marcos]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Միշէլ Օպամա]] - [[:en:Միշէլ Օպամա]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ճէյն Ատամս]] - [[:en:Jane Addams]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 16:39, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Նատիա Մուրատ]] - [[:en:Nadia Murad]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Լամիէ Աճի Պաշար]] - [[:en:Lamiya Haji Bashar]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Պեթի Ուիլիամս]] - [[:en:Betty Williams]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Օլկա Թոկարչուկ]] - [[:en:Olga Tokarczuk]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Կերթի Քորի]] - [[:en:Gerty Cori]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Տորոթի Սաթոն]] - ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Կերթրուտ Պել]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:46, 16 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ճեն Փսաքի]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:57, 20 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Մերի Փիքֆորտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:57, 30 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Ճիւլի Անտրիւս]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:00, 30 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Սիրիմաւօ Պանտարանայքէ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:01, 30 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Իզապէլ Փերոն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:05, 30 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Քլարա Ցեթքին]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:05, 6 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Քեթլին Քենետի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:26, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Քեթրին Հեփպըրն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:23, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Ուաֆա Սլէյման]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:07, 9 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Պել Պոյտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:16, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Մարիա Քորինա Մաչատօ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:37, 20 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[The Supremes]] - [[:en:The Supremes]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:34, 29 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ալիս Կրիֆիթ Քար]] - [[:en:Alice Griffith Carr]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Սոֆիա Լորեն]] - [[:en:Sophia Loren]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ճինա Լոլոպրիճիթա]] - [[:en:Gina Lollobrigida]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Կանացի Արուեստի Ազգային Թանգարան]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:36, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] 
# [[Կանացիակերպ աղամաններ]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 07:01, 23 Մարտ 2026 (UTC)]]
# [[Թուլիփ Ճոշի]] - [[:en:Tulip Joshi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 19:07, 26 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Մարինելա]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 15:44, 31 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Սոֆիա Վեպօ]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 16:38, 31 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Վենիւս Ուիլիըմս]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Քոլեթ Խուրի]] - [[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:09, 11 Ապրիլ 2026 (UTC)]] 
# [[Անտիղոնի Մեթաքսա Գրոնտիրա]] - , ''[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:46, 20 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Փինելոբի Տելթա]] - , ''[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:46, 20 Ապրիլ 2026 (UTC)''
=== Հայ Կանայք ===
# [[Կրեթա Վարդանեան]] - [[:en:Greta Vardanyan]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:06, 18 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ատելիա Պետրոսեան]] - [[:en:Adeliia Petrosian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:07, 18 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Քլարա Աբգար]] - [[:en:Clara Abkar]],  ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 19 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Կարինէ Ասլամազեան]] - [[:en:Karine Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Սոնա Մովսէսեան]] - [[:en:Sona Movsesian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ալիս Փանիկեան]] - [[:en:Alice Panikian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:10, 19 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Լոռի Հայթայեան]] - [[:en:Laury Haytayan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Վարդուհի Խաչատրեան (օփերայի երգչուհի)]] - [[:hy:Վարդուհի Խաչատրյան (օպերային երգչուհի)]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Մարիա Նալպանտեան]] - [[:en:Maria Nalbandian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Նուրհան]] - [[:en:Nourhanne]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Նորա Գէորգեան]] - [[:en:Noura Kevorkian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:12, 19 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Մարիամ Նուր]] - [[:en:Mariam Nour]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ալինա Մնացականեան]] - [[:en:Alina Mnatsakanian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Կրեթա Թասլաքեան]] - [[:en:Gretta Taslakian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Կլատիս Պերեճիքլեան]] - [[:en:Gladys Berejiklian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:14, 19 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Քաթրին Ռոպ-Կրիյէ]] - [[:en:Catherine Robbe-Grillet]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Մարիաննա Շիրինեան]] - [[:en:Marianna Shirinyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Նինա Պէրպէրովա]] - [[:en:Nina Berberova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Նարինէ Սիմոնեան]] - [[:en:Nariné Simonian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Աննա Կասեան]] - [[:en:Anna Kasyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 12:52, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Հիլտա Չոպոյեան]] - [[:en:Hilda Tchoboian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:55, 24 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Սառա Թանզիլլի]] - [[:en:Sarah Tanzilli]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Քարինա Ազնաւուրեան]] - [[:en:Karina Aznavourian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:05, 24 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Թամարա Խանըմ]] - [[:en:Tamara Khanum]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 20:03, 26 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Երանուհի Ասլամազեան]] - [[:en:Eranuhi Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 14:22, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ճեքի Ղազարեան]] - [[:en:Jackie Kazarian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:48, 24 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Սոնիա Պալասանեան]] - [[:en:Սոնիա Պալասանեան]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:33, 20 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Տաթեւ Չախեան]] - [[:en:Tatev Chakhian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:32, 20 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Նելլի Դանիէլեան]] - [[:en:Nelly Danielyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Հուրի Պէրպէրեան]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:00, 16 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Նարինէ Աղբալեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 18:55, 25 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Կարինէ Ռաֆայէլեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 08:57, 30 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Սեւան Նագգաշեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 17:59, 6 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Սիրան Աւետիսեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 15:53, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Աննա Արզումանեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:30, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Ռայա Նազարեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:38, 8 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Անահիտ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:09, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Մաթա Հարի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 15:07, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Վարդուհի Քալանթար]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Քնար Սվաճեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:16, 15 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Վարդիթեր Ֆելէկեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:58, 17 Ապրիլ 2026 (UTC) 
# [[Նորա Պայրագտարեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 10:46, 20 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Կեդրոնական բանտի կիներուն բաժինը]] - ,--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Լիւսի Աշճեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:35, 27 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Եւա Պեկլարեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:37, 27 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Ռէյչըլ Գաբրիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:38, 27 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Յասմիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Անահիտ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:14, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Իզապելլա Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Էլէն Ասատրեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Նունէ Հայրապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Էմմա Նահապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Վարսէն Աղաբեկեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Արմինէ Անտա]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Աստղիկ Գէորգեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Այտա Գիւմրեցի]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Ռուզաննա Դանիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Զուարթ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Անահիտ Մակինցեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Հեղինէ Մելիք-Հայկազեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Արփենիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:01, 2 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Անահիտ Թարխանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 04:52, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Նուարդ Թումանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 19:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Մարինէ Ալես]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:41, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Ալլա Տէր Յակոբեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:05, 10 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Ռոզա Պետրոսեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:25, 10 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Լիլիթ Գալստեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:16, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Նունէ Եսայեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:19, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Շուշան Պետրոսեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:19, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Սիլվա Յակոբեան]] - -[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:19, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Նարէ Գէորգեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:19, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Անահիտ Չիպուխչեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:55, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Սիւնէ Սեւադա]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:55, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Սեւդա Սեւան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:55, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Զոյա Փիրզադ]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:55, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Հայկուշ Օհանեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:55, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Մելանիա Աբովեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:59, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Նայիրուհի Ալավերդեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:59, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Լիանա Ալեքսանեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:59, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Սիւզի Շահպազեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 19 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Ռոզ Զուլալեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 19 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Գայիանէ Ներսիսեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 19 Ապրիլ 2026 (UTC) 
# [[Արմինէ Գրիգորեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 19 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Նուարդ Ալիխանեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 19 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Ռուզան Աւետիքեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 19 Ապրիլ 2026 (UTC)
#
#
#
#
#</text>
      <sha1>h8ix282005g544xyw94ri9epxbrinta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>250446</id>
      <parentid>250428</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Azniv Stepanian</username>
        <id>8</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>250446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41978" sha1="tcny9fs02u91ix33xjew884kej9zyz3" xml:space="preserve">== Ստեղծել ==
# [[Ակնեզ Մօ]] - [[:en:Agnez Mo]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 16 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Անկուն]] - [[:en:Anggun]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:58, 16 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Սարա Պեռնար]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:54, 30 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Սոնիա Կանտի]] - [[:en:Sonia Gandhi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 14:39, 23 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Քլոտիա Գարտինալէ]] - [[:en:Claudia Cardinale]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ֆետերիքա Մողերինի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:53, 24 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Մարլին Տիթրիք]] - [[:en:Marlene Dietrich]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Տեպի Ռէյնոլծ]] - [[:en:Debbie Reynolds]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Ճուտի Կարլընտ]] - [[:en:Judy Garland]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Աննա Նեթրեպքօ]] - [[:en:Anna Netrebko]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:12, 16 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Անն Իտալկօ]] - [[:en:Anne Hidalgo]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ակնես Քալամար]] - [[:en:Agnès Callamard]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:59, 30 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Մուրասաքի Շիքիպու]] - [[:en:Murasaki Shikibu]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 15:10, 23 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Հիլըրի Քլինթըն]] - [[:en:Hillary Clinton]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ռոզա Լիւքսեմպուրկ]] - [[:en:Rosa Luxemburg]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ճէյն Օսթըն]] - [[:en:Jane Austen]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Մերի Ուոլսթոնքրաֆթ]] - [[:en:Mary Wollstonecraft]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Մերի Շելլի]] - [[:en:Mary Shelley]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:47, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)--''
# [[Ճոան Պաէզ]] - [[:en:Joan Baez]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:13, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Մարիլին Մոնրօ]] - [[:en:Marilyn Monroe]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ճուլիա Ռոպըրթս]] - [[:en:Julia Roberts]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Շթեֆի Կրաֆ]] - [[:en:Steffi Graf]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 09:44, 25 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Սիմոն Տը Պուվուար]] - [[:en:Simone de Beauvoir]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:39, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Պենազիր Պութօ]] - [[:en:Benazir Bhutto]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Աւրիլ Հէյնզ]] - [[:en:Avril Haines]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:13, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Ուիթնի Հիուսթըն]] - [[:en:Whitney Houston]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Թերեզա Մէյ]] - [[:en:Theresa May]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Կրեթա Թունպըրկ]] - [[:en:Greta Thunberg]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:53, 17 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Սելենա]] - [[:en:Selena]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Ուրսուլա ֆոն տեր Լայըն]] - [[:en:Ursula von der Leyen]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Սերենա Ուիլիըմզ]] - [[:en:Serena Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Պրիթնի Սփիրզ]] - [[:en:Britney Spears]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Քլաուտիա Սէյինպաում]] - [[:en:Claudia Sheinbaum]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Ճորճիա Մելոնի]] - [[:en:Giorgia Meloni]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:37, 20 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Մարիա Զախարովա]] - [[:en:Maria Zakharova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:50, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Նուր Ալ-Հուսէյն]] - [[:en:Queen Noor of Jordan]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Վիքթորիա Պեքհամ]] - [[:en:Victoria Beckham]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Նիքոլ Քիտմըն]] - [[:en:Nicole Kidman]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Օփրա Ուինֆրի]] - [[:en:Oprah Winfrey]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Պրիժիթ Մաքրոն]] - [[:en:Brigitte Macron]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Մոնիքա Պելուչի]] - [[:en:Monica Bellucci]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Հալի Պերի]] - [[:en:Halle Berry]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Օտրի Ազուլէ]] - [[:en:Audrey Azoulay]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Մելանիա Թրամփ]] - [[:en:Melania Trump]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Մարիա Շարափովա]] - [[:en:Maria Sharapova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:04, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Նաթալի Փորթմըն]] - [[:en:Natalie Portman]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:21, 15 Ապրիլ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Սանտրա Պուլլոք]] - [[:en:Sandra Bullock]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Հերթա Միւլըր]] - [[:en:Herta Müller]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Մերի Ճաքսոն]] - [[:en:Mary Jackson (engineer)]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Սառա]] - [[:en:Sarah]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Քլեր Ատամզ]] - [[:en:Claire Adams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Պելլա Հատիտ]] - [[:en:Bella Hadid]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Քամալա Հարիս]] - [[:en:Kamala Harris]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Մատոննա]] - [[:en:Madonna]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Սառա Շահի]] - [[:en:Sarah Shahi]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Ալիս Սթոն Պլաքուէլ]] - [[:en:Alice Stone Blackwell]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Լիւսի Սթոն]] - [[:en:Lucy Stone]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:13, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Քեթրին Քլարք]] - [[:en:Katherine Clark]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:13, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Եսթեր]] - [[:en:Esther]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Ճոնիս Հան]] - [[:en:]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Ռեպեքա (աստուածաշնչական կերպար)]] - [[:en:Rebecca (biblical figure)]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Պարպարա Սամփսըն]] - [[:en:Barbara Sampson]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Պարպարա]] - [[:en:Barbara]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Աննա Փաուլա տոս Սանթոշ]] - [[:en:Ana Paula dos Santos]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Շանթալ Պիա]] - [[:en:Chantal Biya]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Հինտա  Տէպայ Իթնօ]] - [[:en:Hinda Déby Itno]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Սառա  Նազարպայեւա ]] - [[:en:Sara Nazarbayeva]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Անկելա Մերքել]] - [[:en:Angela Merkel]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ռի Սոլ-ճու]] - [[:en:Ri Sol-ju]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Թաթիանա Քարիմովա]] - [[:en:Tatyana Karimova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Սիլիա Ֆլորես]] - [[:en:Cilia Flores]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Կրէյս Մուկապէ]] - [[:en:Grace Mugabe]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Մերի Փիքֆըրտ]] - [[:en:Mary Pickford]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Մէյ Ուեսթ]] - [[:en:Mae West]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Ճէյն Ֆոնտա]] - [[:en:Jane Fonda]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Սինտի Քրաուֆորտ]] - [[:en:Cindy Crawford]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Լիզ Թրաս]] - [[:en:Liz Truss]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Սուելա Պրէյվըրմեն]] - [[:en:Suella Braverman]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Շէյք Հասինա]] - [[:en:Sheikh Hasina]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Նաո­մի Քեմփ­պը­լ]] - [[:en:Naomi Campbell]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Օպրի Փլազա]] - [[:en:Aubrey Plaza]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Շարլիզ Թերոն ]] - [[:en: Շարլիզ Թերոն ]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Կոլտա Մայիր]] - [[:en:Golda Meir]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Ժիզել Պիւնտհեն]] - [[:en:Gisele Bündchen]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Քամերոն Տիազ]] - [[:en:Cameron Diaz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Փենելոփէ Քրուզ]] - [[:en:Penélope Cruz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Կրէյս Քելի]] - [[:en:Grace Kelly]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Էլէանոր Ռուզվելթ]] - [[:en:Eleanor Roosevelt]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:28, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Քարլա Պրունի]] - [[:en:Carla Bruni]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Էվա Փերոն]] - [[:en:Eva Perón]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Իմելտա Մարքոս]] - [[:en:Imelda Marcos]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Միշէլ Օպամա]] - [[:en:Միշէլ Օպամա]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ճէյն Ատամս]] - [[:en:Jane Addams]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 16:39, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Նատիա Մուրատ]] - [[:en:Nadia Murad]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Լամիէ Աճի Պաշար]] - [[:en:Lamiya Haji Bashar]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Պեթի Ուիլիամս]] - [[:en:Betty Williams]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Օլկա Թոկարչուկ]] - [[:en:Olga Tokarczuk]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Կերթի Քորի]] - [[:en:Gerty Cori]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Տորոթի Սաթոն]] - ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:03, 17 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Կերթրուտ Պել]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:46, 16 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ճեն Փսաքի]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:57, 20 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Մերի Փիքֆորտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:57, 30 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Ճիւլի Անտրիւս]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:00, 30 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Սիրիմաւօ Պանտարանայքէ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:01, 30 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Իզապէլ Փերոն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:05, 30 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Քլարա Ցեթքին]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:05, 6 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Քեթլին Քենետի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:26, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Քեթրին Հեփպըրն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:23, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Ուաֆա Սլէյման]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:07, 9 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Պել Պոյտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:16, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Մարիա Քորինա Մաչատօ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:37, 20 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[The Supremes]] - [[:en:The Supremes]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:34, 29 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ալիս Կրիֆիթ Քար]] - [[:en:Alice Griffith Carr]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Սոֆիա Լորեն]] - [[:en:Sophia Loren]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ճինա Լոլոպրիճիթա]] - [[:en:Gina Lollobrigida]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Կանացի Արուեստի Ազգային Թանգարան]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:36, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] 
# [[Կանացիակերպ աղամաններ]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 07:01, 23 Մարտ 2026 (UTC)]]
# [[Թուլիփ Ճոշի]] - [[:en:Tulip Joshi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 19:07, 26 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Մարինելա]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 15:44, 31 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Սոֆիա Վեպօ]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 16:38, 31 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Վենիւս Ուիլիըմս]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Քոլեթ Խուրի]] - [[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:09, 11 Ապրիլ 2026 (UTC)]] 
# [[Անտիղոնի Մեթաքսա Գրոնտիրա]] - , ''[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:46, 20 Ապրիլ 2026 (UTC)''
# [[Փինելոբի Տելթա]] - , ''[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:46, 20 Ապրիլ 2026 (UTC)''
=== Հայ Կանայք ===
# [[Կրեթա Վարդանեան]] - [[:en:Greta Vardanyan]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:06, 18 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ատելիա Պետրոսեան]] - [[:en:Adeliia Petrosian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:07, 18 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Քլարա Աբգար]] - [[:en:Clara Abkar]],  ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 19 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Կարինէ Ասլամազեան]] - [[:en:Karine Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Սոնա Մովսէսեան]] - [[:en:Sona Movsesian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ալիս Փանիկեան]] - [[:en:Alice Panikian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:10, 19 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Լոռի Հայթայեան]] - [[:en:Laury Haytayan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Վարդուհի Խաչատրեան (օփերայի երգչուհի)]] - [[:hy:Վարդուհի Խաչատրյան (օպերային երգչուհի)]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Մարիա Նալպանտեան]] - [[:en:Maria Nalbandian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Նուրհան]] - [[:en:Nourhanne]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Նորա Գէորգեան]] - [[:en:Noura Kevorkian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:12, 19 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Մարիամ Նուր]] - [[:en:Mariam Nour]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ալինա Մնացականեան]] - [[:en:Alina Mnatsakanian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Կրեթա Թասլաքեան]] - [[:en:Gretta Taslakian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Կլատիս Պերեճիքլեան]] - [[:en:Gladys Berejiklian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:14, 19 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Քաթրին Ռոպ-Կրիյէ]] - [[:en:Catherine Robbe-Grillet]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Մարիաննա Շիրինեան]] - [[:en:Marianna Shirinyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Նինա Պէրպէրովա]] - [[:en:Nina Berberova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Նարինէ Սիմոնեան]] - [[:en:Nariné Simonian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Աննա Կասեան]] - [[:en:Anna Kasyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 12:52, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Հիլտա Չոպոյեան]] - [[:en:Hilda Tchoboian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:55, 24 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Սառա Թանզիլլի]] - [[:en:Sarah Tanzilli]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Քարինա Ազնաւուրեան]] - [[:en:Karina Aznavourian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:05, 24 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Թամարա Խանըմ]] - [[:en:Tamara Khanum]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 20:03, 26 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Երանուհի Ասլամազեան]] - [[:en:Eranuhi Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 14:22, 21 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Ճեքի Ղազարեան]] - [[:en:Jackie Kazarian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:48, 24 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Սոնիա Պալասանեան]] - [[:en:Սոնիա Պալասանեան]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:33, 20 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Տաթեւ Չախեան]] - [[:en:Tatev Chakhian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:32, 20 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Նելլի Դանիէլեան]] - [[:en:Nelly Danielyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Հուրի Պէրպէրեան]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:00, 16 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն''
# [[Նարինէ Աղբալեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 18:55, 25 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Կարինէ Ռաֆայէլեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 08:57, 30 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Սեւան Նագգաշեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 17:59, 6 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Սիրան Աւետիսեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 15:53, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Աննա Արզումանեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:30, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Ռայա Նազարեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:38, 8 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Անահիտ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:09, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Մաթա Հարի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 15:07, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Վարդուհի Քալանթար]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC)''
# [[Քնար Սվաճեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:16, 15 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Վարդիթեր Ֆելէկեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:58, 17 Ապրիլ 2026 (UTC) 
# [[Նորա Պայրագտարեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 10:46, 20 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Մարօ Երզնկեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 18:44, 21 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Կեդրոնական բանտի կիներուն բաժինը]] - ,--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Լիւսի Աշճեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:35, 27 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Եւա Պեկլարեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:37, 27 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Ռէյչըլ Գաբրիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:38, 27 Մարտ 2026 (UTC)
# [[Յասմիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Անահիտ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:14, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Իզապելլա Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Էլէն Ասատրեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Նունէ Հայրապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Էմմա Նահապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Վարսէն Աղաբեկեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Արմինէ Անտա]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Աստղիկ Գէորգեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Այտա Գիւմրեցի]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Ռուզաննա Դանիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Զուարթ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Անահիտ Մակինցեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Հեղինէ Մելիք-Հայկազեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Արփենիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:01, 2 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Անահիտ Թարխանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 04:52, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Նուարդ Թումանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 19:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Մարինէ Ալես]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:41, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Ալլա Տէր Յակոբեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:05, 10 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Ռոզա Պետրոսեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:25, 10 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Լիլիթ Գալստեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:16, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Նունէ Եսայեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:19, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Շուշան Պետրոսեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:19, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Սիլվա Յակոբեան]] - -[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:19, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Նարէ Գէորգեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:19, 13 Ապրիլ 2026 (UTC)]]
# [[Անահիտ Չիպուխչեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:55, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Սիւնէ Սեւադա]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:55, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Սեւդա Սեւան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:55, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Զոյա Փիրզադ]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:55, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Հայկուշ Օհանեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:55, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Մելանիա Աբովեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:59, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Նայիրուհի Ալավերդեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:59, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Լիանա Ալեքսանեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 21:59, 14 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Սիւզի Շահպազեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 19 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Ռոզ Զուլալեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 19 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Գայիանէ Ներսիսեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 19 Ապրիլ 2026 (UTC) 
# [[Արմինէ Գրիգորեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 19 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Նուարդ Ալիխանեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 19 Ապրիլ 2026 (UTC)
# [[Ռուզան Աւետիքեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 19 Ապրիլ 2026 (UTC)
#
#
#
#
#</text>
      <sha1>tcny9fs02u91ix33xjew884kej9zyz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Իզապելլա Չարենց</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31347</id>
    <revision>
      <id>250449</id>
      <parentid>249763</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T23:10:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>250449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5250" sha1="1izmn7uebujdmr1r2ry8f9jfm5dpt6h" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Իզապելլա Չարենց (Նիազեան-Գօտապաշեան)''' սթալինեան ռեժիմի բռնաճնշումներու ենթարկուած հայազգի գործիչ, [[Եղիշէ Չարենց|Եղիշէ Չարենցի]] երկրորդ կինը, [[Արփենիկ Չարենց|Արփենիկ]] եւ [[Անահիտ Չարենց|Անահիտ Չարենցներու]] մայրը։

== Կենսագրութիւն ==
Իզապելլա Գօտապաշեանը ծնած է Շամախի, փոքր տարիքէն տեղափոխուած է [[Մոսկուայի հայկական տպագրութիւն|Մոսկուա]], ապրած է մօրաքրոջ մօտ, [[1931 թուական|1931]] թուականին [[Երեւան|Երեւանի]] մէջ հանդիպած է [[Եղիշէ Չարենց|Եղիշէ Չարենցին]] եւ կարճ ժամանակ անց անոնք ամուսնացած են։ Իզապելլային [[հայերէն]] գրել-կարդալ սորվեցուցած է [[Վահրամ Ալազան|Վահրամ Ալազանի]] կինը՝ Մարօ Ալազանը&lt;ref&gt;[https://arar.sci.am/dlibra/publication/294078 «Իմ կյանքի ողբերգությունը․ Հուշեր» Մարո Ալազան]&lt;/ref&gt;։ [[1932 թուական|1932]] թուականին ծնած է աւագ դուստրը` Արփենիկը, [[1935 թուական|1935]] թուականին՝ կրտսեր դուստրը՝ [[Անահիտ Չարենց|Անահիտը]]։

[[1937 թուական|1937]] թուականին Չարենցը բանտէն գաղտնի գրութիւն ուղարկած է Իզապելլային, ուր գրուած եղած է հետեւեալը՝ «Իզապելլա, լաւ նայիր երեխաներուն, փրկիր ձեռագրերս եւ այդ հարցով դիմիր միայն ու միայն Ռեգինային եւ վստահիր անոր»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hayzinvor.am/95449.html|title=ԵՍ ԿԱՐԳԱՊԱՀ ԶԻՆՎՈՐ ԷԻ|last=LLC|first=Ayb Solutions|website=Հայ Զինվոր|access-date=2024 թ․ մարտի 18}}&lt;/ref&gt;։ Ռեգինա Ղազարեանը եւ Իզապելլան ճամպրուկի մէջ տեղաւորած են Չարեցի ձեռագրերը, եւ Ռեգինան գիշերը այն տարած է եւ թաղած է իր հարազատներէն մէկուն տան ներքնայարկը&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oragir.news/hy/material/2023/04/17/77106|title=Ձեռագրերը չեն այրվում․ Եղիշե Չարենց և Ռեգինա Ղազարյան|website=oragir.news|access-date=2024 թ․ մարտի 17}}&lt;/ref&gt;։

Չարենցի ձերբակալութեան ընթացքին Իզապելլան նամակ գրած է քաղաքական գործիչ [[Անաստաս Միկոյեան|Անաստաս Միկոյեանին]]՝ Չարենցին ազատելու խնդրանքով։ Կարճ ժամանակ ետք ձերբակալուած է նաեւ Իզապելլան եւ աքսորուած&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vnews.am/sport/post/charenc|title=Չարենց…|website=VNews|access-date=2024 թ․ մարտի 17}}&lt;/ref&gt;։

[[1967 թուական|1967]] թուականին՝ Չարենցի 70-ամեակի առիթով, Իզապելլան Ուֆայէն ժամանած է Մոսկուա եւ խնդրած Միկոյեանէն, օգնել իրեն կրկին [[Երեւան]] վերադառնալու։ Պարզուած է, որ ան աքսորավայրին մէջ ամուսնացած է բուժաշխատողի հետ եւ ունեցած է հինգ երեխայ։ Որոշ ժամանակ Երեւանի մէջ մնալէ յետոյ մեկնած է Ուֆա եւ աշնան կրկին վերադարձած է Երեւան։ Առողջական վիճակի վատթարացման պատճառով տեղաւորած է յատուկ բուժմիաւորման հիւանդանոց։

Մօտ երեք ամիս ապրելէ յետոյ Իզապելլա Չարենցը մահացած է հիւանդանոցին մէջ&lt;ref&gt;[https://lib.mskh.am/images/books/Husher-Carenci-masin_Regina-Xazarjan.pdf «Հուշեր Չարենցի մասին» Ռեգինա Ղազարյան]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;։

== Ծանօթագրութիւններ ==
&lt;references /&gt;

== Արտաքին յղումներ ==

* [https://grqamol.am/article/izabella-charenci-hushery/ Իզապելլա Չարենցի յուշերը]
* [https://hy.armradio.am/archives/239528 Իրարից  տարբեր ու իրար նման՝ Արփենիկին ու Իզաբելլային ամբողջ կյանքում միավորել է Մեծը՝ Չարենցի սերը]
* [https://blog.168.am/blog/279832.html Չարենցն ու Իզաբելլան, և նրանց դուստրը՝ Արփենիկ Չարենցը]
* [https://www.panorama.am/am/news/2019/12/06/%D5%89%D5%A1%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81-%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6-%D5%A9%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6-%D6%81%D5%B8%D6%82%D6%81%D5%A1%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6/2207519 Եղիշե Չարենցի՝ Արփենիկն ու Իզաբելլան]
[[Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ]]</text>
      <sha1>1izmn7uebujdmr1r2ry8f9jfm5dpt6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հիլըրի Քլինթըն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31367</id>
    <revision>
      <id>250456</id>
      <parentid>249900</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T07:39:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>250456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8791" sha1="t20r3xfg8q4le0j9tu3f4japhngf4qd" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}
'''Հիլըրի Ռոտհամ Քլինթըն,''' (26 Հոկտեմբեր, 1947) ամերիկացի քաղաքական գործիչ, իրաւաբան եւ դիւանագէտ։ 

Եղած է [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]] 67-րդ պետական քարտուղարը՝ [[Պարաք Օպամա|Պարաք Օպամայի]] վարչակազմին մէջ, 2009-էն մինչեւ 2013, [[Նիւ Եորք|Նիւ Եորքի]] ներկայացուցիչ Ծերակոյտի անդամ՝ 2001-էն մինչեւ 2009, եւ Միացեալ Նահանգներու առաջին տիկինը՝ 1993-էն մինչեւ 2001, իբրեւ [[Պիլ Քլինթըն|Պիլ Քլինթընի]] կինը&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://edition.cnn.com/ALLPOLITICS/1996/candidates/democrat/clinton/hillary.shtml |title=Հիլըրի Քլինթըն |accessdate=2026-04-08 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125085541/http://edition.cnn.com/ALLPOLITICS/1996/candidates/democrat/clinton/hillary.shtml |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;։

Դեմոկրատական կուսակցութեան անդամ՝ եղած է կուսակցութեան թեկնածուն 2016-ի նախագահական ընտրութիւններուն, դառնալով առաջին կինը, որ մեծ ամերիկեան կուսակցութենէ մը ստացած է նախագահական թեկնածութիւնը, ինչպէս նաեւ միակ կինը, որ շահած է համաժողովրդական քուէարկութիւնը։ Սակայն ան պարտուած է ընտրական պայքարին, Հանրապետական կուսակցութեան թեկնածու՝ [[Տոնալտ Թրամփ|Տոնալտ Թրամփին]] դէմ։ 

Ան նաեւ Միացեալ Նահանգներու միակ առաջին տիկինն է, որ ընտրուած պաշտօնի համար թեկնածութիւն առաջադրած է։

== Կենսագրութիւն ==
Ռոտհամ ծնած եւ մեծցած է [[Շիքակօ]] քաղաքին մէջ։  

1969-ին աւարտած է Ուէլսլի Քոլէճը (Wellesley College): 

1973-ին՝ աւարտած է Եէլ Իրաւաբանական քոլէճը (Yale Law School)։  

Քոնկրեսի իրաւաբանական խորհրդատու ըլլալէ ետք, ան տեղափոխուած է [[Արքանզաս]], ուր 1975-ին ամուսնացած է Պիլ Քլինթընի հետ։ 

1977-ին համահիմնած է «Arkansas Advocates for Children» and «Families» կազմակերպութիւնը եւ երկու տարի անց դարձած է Լիթըլ Ռոքի «Rose Law Firm»ի առաջին կին գործընկերը։ 

Եղած է Արքանզասի առաջին տիկինը՝ 1979-1981 եւ կրկին՝ 1983-1992։
[[Պատկեր:Hillary Clinton Bill Chelsea on parade.jpg|ձախից|մինի]]
Իբրեւ Միացեալ Նահանգներու առաջին տիկին՝ Քլինթըն պաշտպանած է առողջապահական բարեփոխումները, սակայն 1994-ին իր ծրագիրը չէ ընդունուած Քոնկրեսին կողմէ։ 

1997 եւ 1999 տարիներուն ան կարեւոր դեր ունեցած է Երեխաներու Առողջապահական Ապահովագրութեան պետական ծրագիրի, որդեգրման եւ ընտանիքներու ապահովութեան, ինչպէս նաեւ խնամքի համակարգէն անկախացման օրէնքներու խթանման մէջ&lt;ref&gt;[https://obamawhitehouse.archives.gov/1600/first-ladies/hillaryclinton Հիլըրի Քլինթըն, ամերիկացի քաղաքական գործիչ]&lt;/ref&gt;։ 

1998-ին իր ամուսնական յարաբերութիւնը հանրային ուշադրութեան արժանացած է [[Պիլ Քլինթըն-Մոնիքա Լիուինսքի գայթակղութիւնը|Պիլ Քլինթըն-Մոնիքա Լիուինսքի գայթակղութեան]] ընթացքին, որուն ընթացքին ան հրապարակաւ վերահաստատած է իր նուիրումը ամուսնութեան։

Քլինթըն առաջին անգամ Ծերակոյտ ընտրուած է 2000-ին՝ դառնալով Նիւ Եորք նահանգի առաջին կին սենաթորը։  

Իբրեւ սենաթոր՝ 2003-2007 տարիներուն գլխաւորած է Դեմոկրատական ղեկավարութեան եւ կապերու յանձնախումբը։ 

2008-ին առաջադրած է իր թեկնածութիւնը նախագահի պաշտօնին համար, սակայն պարտուած էՊարաք Օպամային կուսակցական նախնական ընտրութիւններուն մէջ։

2009-ին  հրաժարած է Ծերակոյտէն՝ դառնալու համար Օպամայի պետական քարտուղարը։  

Ան արձագանգած է Արաբական գարնան զարգացումներուն եւ պաշտպանած 2011-ի [[Լիպիա|Լիպիոյ]] մէջ ռազմական միջամտութիւնը, սակայն քննադատուած է Հանրապետականներու կողմէ՝ 2012-ի Պենկազիի յարձակման առնչութեամբ։ 

Ան նաեւ մասնակցած է [[Իրան|Իրանի]] դէմ միջազգային պատժամիջոցներու կազմակերպման, որոնք ի վերջոյ յանգեցուցած են 2015-ի միջուկային համաձայնագիրին։ 

[[Ասիա|Ասիոյ]] ուղղութեամբ ռազմավարական շրջադարձը իր պաշտօնավարութեան կարեւոր բաղադրիչներէն մէկն էր։

Պետական քարտուղար եղած օրերուն, ան օգտագործած է անձնական ելեկտրոնային փոստի սերվըր, որ լայն քննութեան առարկայ դարձած է։ Թէեւ մեղադրանքներ չեն առաջադրուած, այս հարցը դարձած է 2016-ի իր երկրորդ նախագահական արշաւին ամէնէն շատ քննարկուած նիւթը։

Պարտութենէն ետք Քլինթըն գրած է բազմաթիւ գիրքեր եւ հիմնած է քաղաքական գործողութեան կազմակերպութիւն մը։ 

2011-ին նշանակուած է «Georgetown University»ի Կանանց, խաղաղութեան եւ անվտանգութեան հիմնարկի պատուոյ հիմնադիր նախագահը, ուր իր անունով մրցանակներ կը շնորհուին տարեկան։

2020-էն ի վեր ան կը ծառայէ իբրեւ «Queen's University Belfast»ի վարկապետ (Chancellor), իսկ 2023-ին միացած է «Columbia University»ին՝ իբրեւ միջազգային եւ հանրային գործերու դպրոցի դասախօս (Professor of Practice)։
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:1947-ի ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ի. դարու ամերիկացի կին գրողներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ի. դարու ամերիկացի քաղաքական գործիչներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ի. դարու կին գրողներ]]
[[Ստորոգութիւն:ԻԱ. դարու ամերիկացի կին գրողներ]]
[[Ստորոգութիւն:ԻԱ. դարու ամերիկացի քաղաքական գործիչներ]]
[[Ստորոգութիւն:«Կրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի առաջին տիկիններ]]
[[Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցութեան անդամներ]]
[[Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի հանրապետական կուսակցութեան անդամներ]]
[[Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի պետքարտուղարներ]]
[[Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ամերիկայի արուեստներու եւ գիտութիւններու կաճառի անդամներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի կին դիւանագէտներ]]
[[Ստորոգութիւն:Արտաքին գործերու կին նախարարներ]]
[[Ստորոգութիւն:Եէյլի համալսարանի շրջանաւարտներ]]
[[Ստորոգութիւն:Կին ինքնակենսագիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:26 Հոկտեմբերի ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:Վրացական «Ոսկեայ գեղմ» շքանշանի ասպետներ]]
[[Ստորոգութիւն:Քաղաքական ընտանիքներ]]</text>
      <sha1>t20r3xfg8q4le0j9tu3f4japhngf4qd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մարիլին Մոնրօ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31368</id>
    <revision>
      <id>250458</id>
      <parentid>249902</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>250458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14690" sha1="t3hvoao17lnmpbk1wx34obqapbkuyhv" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}
'''Մարլին Մոնրօ,''' (արտասանութիւն՝ /ˈmærəlɪn mənˈroʊ/)՝ ծնած իբրեւ Նորմա Ժան Մորթենսըն, (1 Յունիս, 1926 - 4 Օգոստոս, 1962) [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ամերիկացի]] դերասանուհի եւ նորաձեւութեան աստղ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.biography.com/people/marilyn-monroe-9412123 |title=Մարիլին Մոնրօ |accessdate=2013-10-15 |archive-date=2013-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015115658/http://www.biography.com/people/marilyn-monroe-9412123 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;։ 

Հանրածանօթ դարձած է իբրեւ «շիկահեր հրապուրիչ» կերպարներ մարմնաւորող, եւ դարձած է 1950-ականներու եւ 1960-ականներու սկիզբի ամէնէն պահանջուած սեռական խորհրդանիշներէն մէկը, ինչպէս նաեւ այդ շրջանի սեռական յեղափոխութեան խորհրդանիշը։ 

Ան մէկ տասնամեակ շարունակ եղած է գլխաւոր դերակատար, եւ իր ժապաւէնները մինչեւ իր մահը՝ 1962-ին, հասած են մօտաւորապէս 200 միլիոն տոլարի հասոյթի (2025-ի համարժէք՝ շուրջ 2 միլիար տոլար)։

Ծնած է [[Լոս Անճելըս]] քաղաքին մէջ։ 

Մանկութեան մեծ մասը անցուցած է խնամատար ընտանիքներու եւ որբանոցներու մէջ, նախքան 16 տարեկանին ամուսնանալը՝ Ճէյմս Տուղըրթի (James Dougherty) հետ։ 

[[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքին]], գործարանի մը մէջ աշխատելով, կը հանդիպի լուսանկարիչի մը, որ զինք կը դարձնէ կարճատեւ ժապաւէններու աստղի՝ «20th Century Fox»ի եւ «Columbia Pictures»ի։

Կը յայտնուի կատակերգական եւ ողբերգական դերերու մէջ, ինչպէս՝ «As Young as You Feel», «Monkey Business», «Clash by Night» եւ «Don’t Bother to Knock»։ 

1953-ին Մոնրօ կը դառնայ [[Հոլիուտ|Հոլիուտի]] ամէնէն շատ պահանջուած աստղերէն մէկը։ 

Ան ունեցած է գլխաւոր դերեր «Նիակարա» ժապաւէնին մէջ, ապա կատակերգութիւններուն՝ «Gentlemen Prefer Blondes» եւ «How to Marry a Millionaire», որոնք կ'ամրապնդեն իր «անխելք շիկահեր» կերպարը։ Նոյն տարուան ընթացքին, իր մերկ լուսանկարները կ'օգտագործուին առաջին «Playboy» ամսագիրի շապիկին եւ կեդրոնական էջին համար։

Մոնրօ մեծ դեր խաղացած է իր հանրային կերպարի ստեղծման եւ կառավարման մէջ, սակայն դժգոհած է իր դերերուն սահմանափակման եւ ցած վարձատրութեան պատճառով։

1954-ի սկիզբին, ան կարճ ժամանակով կը դադրի աշխատանքէն՝ մերժելով մէկ ժապաւէն, սակայն 1955-ին կը խաղայ «The Seven Year Itch» ֆիլմին մէջ, որ կը դառնայ իր ամէնէն յաջող ժապաւէններէն մէկը։

Անոր հետագայ դերերը կը ներառեն քննադատութեամբ գնահատուած «Bus Stop» (1956) եւ իր առաջին անկախ արտադրութիւնը՝ «The Prince and the Showgirl» (1957), որուն համար կը ստանայ «BAFTA»-ի առաջանութիւն եւ կ'արժանանայ «Լաւագոյն դերասանուհի» David di Donatello մրցանակին։ Ան կը ստանայ նաեւ [[Ոսկէ Երկրագունդ|Ոսկեայ երկրագունդ]] մրցանակը՝ «Some Like It Hot» (1959) ֆիլմին համար, որ կը ստանայ թէ՛ քննադատական, թէ՛ առեւտրական մեծ յաջողութիւն։ 

Անոր վերջին աւարտած ժապաւէնն էր «The Misfits» (1961)։

=== Անձնական կեանքը ===
Մոնրոյի անձնական կեանքը լի էր դժուարութիւններով եւ հանրային ուշադրութեամբ:

Ան ամուսնացած էր պէյսպոլի նախկին աստղ Ճօ Տիմաժիոյին եւ գրող Արթիւր Միլըրի հետ, սակայն երկու ամուսնութիւններն ալ աւարտած են ամուսնալուծութեամբ։ 

4 Օգոստոս, 1962-ին ան կը մահանայ 36 տարեկան հասակին, իր Լոս Անճելըսի տան մէջ, բարբիթուրատներու չափազանց օգտագործման հետեւանքով։ Կ'ենթադրուի, թէ անձնասպան եղած է:

Մոնրօ մնացած է հանրամշակոյթի խորհրդանիշ մը՝ եւ «American Film Institute»ը զինք դասած է Հոլիվուտի Ոսկեդարու վեցերորդ ամէնէն մեծ կին աստղերուն շարքին։

====== Նամակներ եւ գրութիւններ ======
• Իր անձնական նամակներուն մէջ ան յաճախ արտայայտած է առանձութեան եւ անապահովութեան զգացումներ՝ հակառակ արտաքին փառքին։

• Ան գրած է, թէ դերասանութիւնը իրեն համար ոչ միայն աշխատանք է, այլեւ ինքնարտայայտման եւ ինքնաճանաչման միջոց։

• Իր նոթատետրերուն մէջ երբեմն նշած է, որ կ՚ուզէ «լաւ ըլլալ ոչ միայն արտաքինով, այլ նաեւ հոգիով»։

• Ան կը խոստովանէր, որ յաճախ զգացած է ճնշում եւ անարդար վերաբերմունք կիներու հանդէպ [[Հոլիուըտ|Հոլիուտի]] մէջ։

== Գրականութիւն ==
{{refbegin|2}}
* {{Cite book |last=Banner |first=Lois |url=https://archive.org/details/marilynpassionpa0000bann_b1n1 |title=Marilyn: The Passion and the Paradox |publisher=Bloomsbury |year=2012 |isbn=978-1-4088-3133-5}}
* {{Cite book |last=Belton |first=John |url=https://archive.org/details/americancinemaam0000belt |title=American Cinema, American Culture |publisher=McGraw Hill |year=2005 |isbn=978-0-07-288627-6}}
* {{Cite book |last=Burkhead |first=Cynthia |url=https://books.google.am/books?id=CoTFAgAAQBAJ&amp;pg=PP1 |title=Dreams in American Television Narratives: From Dallas to Buffy |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2013 |isbn=978-1-4411-2417-3 |location=London}}
* {{Cite book |last1=Chapman |first1=Gary |url=https://archive.org/details/guidetounitedsta0000unse |title=The Guide to United States Popular Culture |publisher=University of Wisconsin Press |year=2001 |isbn=978-0-87972-821-2 |editor1-last=Browne |editor1-first=Ray B. |chapter=Marilyn Monroe |editor2-last=Browne |editor2-first=Pat}}
* {{Cite book |last=Churchwell |first=Sarah |url=https://archive.org/details/manylivesofmaril0000chur |title=The Many Lives of Marilyn Monroe |publisher=Granta Books |year=2004 |isbn=978-0-312-42565-4}}
* {{Cite book |last=Dyer |first=Richard |title=Stardom: Industry of Desire |publisher=Routledge |year=1991 |isbn=978-0-415-05217-7 |editor1-last=Gledhill |editor1-first=Christine |chapter=Charisma |origyear=1979}}
* {{Cite book |last=Dyer |first=Richard |title=Heavenly Bodies: Film Stars and Society |publisher=Routledge |year=1986 |isbn=0-415-31026-1}}
* {{Cite book |url=https://archive.org/details/illustratedwhosw0000unse |title=Illustrated Who's Who of the Cinema |publisher=Macmillan |year=1983 |isbn=0-02-923450-6 |editor1-last=Fuller |editor1-first=Graham |editor2-last=Lloyd |editor2-first=Ann}}
* {{Cite book |last=Hall |first=Susan G. |title=American Icons: An Encyclopedia of the People, Places, and Things that Have Shaped Our Culture |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-275-98429-8}}
* {{Cite book |last=Hamscha |first=Susanne |title=ConFiguring America: Iconic Figures, Visuality, and the American Identity |publisher=Intellect |year=2013 |isbn=978-1-84150-635-7 |editor1-last=Rieser |editor1-first=Klaus |chapter=Thirty Are Better Than One: Marilyn Monroe and the Performance of Americanness |editor2-last=Fuchs |editor2-first=Michael |editor3-last=Phillips |editor3-first=Michael}}
* {{Cite journal |last=Handyside |first=Fiona |year=&lt;!-- August--&gt; 2010 |title=Let's Make Love: Whiteness, Cleanliness and Sexuality in the French Reception of Marilyn Monroe |journal=European Journal of Cultural Studies |volume=3 |issue=13 |pages=1–16 |doi=10.1177/1367549410363198 |issn=1367-5494}}
* {{Cite book |last1=Harris |first1=Thomas |title=Stardom: Industry of Desire |publisher=Routledge |year=1991 |isbn=978-0-415-05217-7 |editor1-last=Gledhill |editor1-first=Christine |chapter=The Building of Popular Images: Grace Kelly and Marilyn Monroe |origyear=1957}}
* {{Cite book |last=Haskell |first=Molly |title=Star Texts: Image and Performance in Film and Television |publisher=Wayne State University Press |year=1991 |isbn=0-8143-2312-X |editor1-last=Butler |editor1-first=Jeremy G. |chapter=From Reverence to Rape: The Treatment of Women in the Movies}}
* {{Cite book |last=Hyatt |first=Wesley |url=https://archive.org/details/emmyawardwinning0000hyat |title=Emmy Award Winning Nighttime Television Shows, 1948–2004 |publisher=McFarland |year=2006 |isbn=978-0-7864-2329-3 |location=Jefferson, NC}}
* {{Cite book |last=Kidder |first=Clark |url=https://books.google.am/books?id=GmZBNIVWNJQC&amp;pg=PP1 |title=Marilyn Monroe: Cover to Cover: Cover to Cover |publisher=Krause Publications |year=2011 |isbn=1-4402-2780-2 |location=Iola, WI}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}
* {{Cite book |last=Leaming |first=Barbara |title=Marilyn Monroe |publisher=Three Rivers Press |year=1998 |isbn=0-609-80553-3}}
* {{Cite book |last=Lev |first=Peter |url=https://archive.org/details/twentiethcentury0000levp |title=Twentieth-Century Fox: The Zanuck–Skouras Years, 1935–1965 |publisher=University of Texas Press |year=2013 |isbn=978-0-292-74447-9}}
* {{Cite book |last=Marcus |first=Daniel |url=https://archive.org/details/happydayswondery0000marc |title=Happy Days and Wonder Years: The Fifties and Sixties in Contemporary Popular Culture |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=978-0-8135-3391-9}}
* {{Cite book |last=Meyers |first=Jeffrey |url=https://archive.org/details/geniusgoddessart00meye_0 |title=The Genius and the Goddess: Arthur Miller and Marilyn Monroe |publisher=University of Illinois Press |year=2010 |isbn=978-0-252-03544-9}}
* {{Cite book |last1=Miracle |first1=Berniece Baker |url=https://archive.org/details/mysistermarilynm00mira |title=My Sister Marilyn |last2=Miracle |first2=Mona Rae |publisher=Algonquin Books |year=1994 |isbn=0-595-27671-7}}
* {{Cite book |last=Monroe |first=Marilyn |url=https://archive.org/details/fragmentspoemsin0000monr |title=Fragments: Poems, Intimate Notes, Letters |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2010 |editor1-last=Comment |editor1-first=Bernard}}
* {{Cite book |last1=Riese |first1=Randall |url=https://archive.org/details/unabridgedmarily0000ries_f5o8 |title=The Unabridged Marilyn |last2=Hitchens |first2=Neal |publisher=Corgi Books |year=1988 |isbn=978-0-552-99308-1}}
* {{Cite book |last=Rollyson |first=Carl |title=Marilyn Monroe Day by Day: A Timeline of People, Places and Events |publisher=Rowman and Littlefield |year=2014 |isbn=978-1-4422-3079-8}}
* {{Cite book |last=Rose |first=Jacqueline |url=https://archive.org/details/womenindarktimes0000rose |title=Women in Dark Times |publisher=Bloomsbury |year=2014 |isbn=978-1-4088-4540-0}}
* {{Cite book |last=Solomon |first=Aubrey |title=Twentieth Century-Fox: A Corporate and Financial History |publisher=Scarecrow Press |year=1988 |isbn=978-0-8108-4244-1}}
* {{Cite book |last=Solomon |first=Matthew |url=https://archive.org/details/largerthanlifemo0000rbar |title=Larger Than Life: Movie Stars of the 1950s |publisher=Rutgers University Press |year=2010 |isbn=978-0-8135-4766-4 |editor-last=Palmer |editor-first=R. Barton |chapter=Reflexivity and Metaperformance: Marilyn Monroe, Jayne Mansfield, and Kim Novak}}
* {{Cite book |last=Spoto |first=Donald |url=https://archive.org/details/marilynmonroe00dona |title=Marilyn Monroe: The Biography |publisher=Cooper Square Press |year=2001 |isbn=978-0-8154-1183-3}}
* {{Cite book |last1=Steinem |first1=Gloria |title=Marilyn |last2=Barris |first2=George |publisher=Victor Gollancz Ltd |year=1987 |isbn=0-575-03945-0}}
* {{Cite book |last=Summers |first=Anthony |url=https://archive.org/details/goddesssecretliv0000summ_v9t3 |title=Goddess: The Secret Lives of Marilyn Monroe |publisher=Victor Gollancz Ltd |year=1985 |isbn=978-0-575-03641-3}}
* {{Cite book |last=Super |first=John C. |url=https://books.google.am/books?id=24EZAQAAIAAJ |title=The Fifties in America |publisher=Salem Press |year=2005 |isbn=978-1-58765-203-5 |location=Ipswich, MA}}
* {{Cite book |last=Tracy |first=Tony |url=https://archive.org/details/johnhustonessays0000unse |title=John Huston: Essays on a Restless Director |publisher=McFarland |year=2010 |isbn=978-0-7864-5853-0}}
* {{Cite book |last=Vogel |first=Michelle |url=https://books.google.am/books?id=rEVXAwAAQBAJ&amp;pg=PR4 |title=Marilyn Monroe: Her Films, Her Life |publisher=McFarland |year=&lt;!-- 24 April--&gt; 2014 |isbn=978-0-7864-7086-0 |location=Jefferson, NC}}
{{refend}}
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Ի. Դարու ամերիկացի դերասանուհիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ի.Դարու ամերիկացի ամերիկացի երգչուհիներ]]
[[Ստորոգութիւն:«Ոսկէ երկրագունդ» մրցանակի դափնեկիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ազատութեան նախագահական շքանշանով պարգեւատրուածներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի երգչուհիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասանուհիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի նորաձեւութեան բնորդներ]]
[[Ստորոգութիւն:Դեղերու չարաշահումէն մահացածներ]]
[[Ստորոգութիւն:Անձնասպան դերասանուհիներ]]</text>
      <sha1>t3hvoao17lnmpbk1wx34obqapbkuyhv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Փինելոբի Տելթա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31538</id>
    <revision>
      <id>250440</id>
      <parentid>250415</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:23:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HoMen</username>
        <id>269</id>
      </contributor>
      <origin>250440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12410" sha1="tvm5vxntby66aey47t8aqiz6cqlm7v1" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}
'''Փինելոբի Տելթա''' ([[Յունարէն|յուն․]]՝ Πηνελόπη Δέλτα, [[24 Ապրիլ]] [[1874 թուական|1874]] [[Աղեքսանտրիա|Աղեքսանդրիա]] - [[2 Մայիս]] [[1941 թուական|1941]] [[Աթէնք]])․ յոյն գրագիտուհի, ճանչցուած մանաւանդ երեխաներու համար իր պատմական վէպերով։ Իր պատմական վէպերը լայնօրէն կարդացուած են եւ ազդած՝ յոյն ժողովուրդի ազգային ինքնութեան ու պատմութեան մասին արդի ընկալումներուն վրայ։ 

== Կենսագրական գիծեր ==
Փինելոբի Պենաքի Տելթա ([[Յունարէն|յուն․]]՝ Πηνελόπη Μπενάκη - Δέλτα) ծնած է Աղեքսանդրիա, [[Եգիպտոս]]։ Հայրն էր գործարար եւ ազգային բարերար [[Էմանուիլ Պենաքիս]] եւ մայրը՝ Վիրղինիա Խորեմի,  Աղեքսանդրիայի հզօր առեւտրական Խորեմի ընտանիքին վեց զաւակներէն երրորդն էր։

[[1882 թուական|1882]]-ին Պենաքիս ընտանիքը ժամանակաւորապէս [[Աթէնք]] կը փոխադրուի, ուր Փինելոբին 1895-ին կ'ամուսնանայ [[Ֆանարիոթիս]] (երեւելի յունական ընտանիքներու անդամներ, [[Պոլիս|Պոլսոյ]] [[Փանարի]] [[Յունարէն|յուն․]]՝ Φανάρι - [[Թրքերէն|թրք․]]՝ Fener, թաղամաս) [[Սթեֆանոս Տելթաս|Սթեֆանոս Տելթասին]]՝ ունեւոր Ֆանարացի վաճառականի հետ։ Անոնք երեք դուստր կ'ունենան․ Սոֆիա (հետագային Մավրոքորտաթու), Վիրղինիա (հետագային Զաննա եւ Յունաստանի նախկին վարչապետ [[Անտոնիս Սամարաս|Անտոնիս Սամարասի]] մեծ մայրը) եւ Ալեքսանտրա (հետագային Բաբադոփուլու)։ 1905-ին կը վերադառնան [[Աղեքսանտրիա|Աղեքսանդրիա]], ուր Փինելոբի կը հանդիպի Իոն Տրաղումիսին, որ այդ ժամանակ Յունաստանի փոխ-հիւպատոսն էր Աղեքսանդրիոյ մէջ։ Մեծ սէր մը կը ծնի իրենց միջեւ, սակայն Փինելոբի չ՛ուզեր հակադրուիլ ընկերային պարտադրանքներուն ու իր պարտականութեան՝ ամուսնուն եւ զաւակներուն հանդէպ։ Այդ պղատոնական յարաբերութիւնը՝ Փինելոբի Տելթային եւ Տրաղումիսին միջեւ կ՛աւարտի [[1908 թուական|1908]]-ին, երբ վերջինը կը կապուի [[Մարիքա Գոթոբուլի|Մարիքա Գոթոբուլիին]] հետ։

[[1910 թուական|1910]]-ին կը սկսի Տելթայի երկարատեւ նամակագրութիւնը ֆրանսացի բիւզանդագէտ Կիւսթաւ Շլիւմպերժէի հետ, որ օգնեց իրեն գրելու բիւզանդական պատմութեան վերաբերեալ իր վէպերը։ Տելթա, որ [[1906 թուական|1906]]-ին փոխադրուած էր [[Ֆրանքֆուրթ]], [[1909 թուական|1909]]-ին հրատարակած է իր առաջին վէպը՝ «Հանուն Հայրենիքի», որ կը պատահի [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական Կայսրութեան]] ժամանակ։ Շուտով կը յաջորդէ իր երկրորդ վէպը՝ «Պուլկարասպանին Ժամանակ»։ 1909-ին [[Ղուտիի զինուորական յեղաշրջում|Ղուտիի զինուորական յեղաշրջումը]] զայն կը ներշնչէ գրել «Անուն չունեցող հեքիաթ» (1911)։

[[1913 թուական|1913]]-ին, Տելթա ընտանիքը Աղեքսանդրիա կը վերադառնայ, իսկ [[1916 թուական|1916]]-ին [[Աթէնք|Աթէնքի]] մէջ մնայուն բնակութիւն կը հաստատէ, ուր Տելթայի հայրը՝ Էմանուիլ Պենաքիս, քաղաքապետ ընտրուած էր։

[[Արեւելեան Մակեդոնիոյ պուլկարական գրաւումը (1916-1918)|Բ. Պուլկարական գրաւման ժամանակաշրջանին (1916-1918)]] Արեւելեան Մակեդոնիոյ յոյներուն դէմ հալածանքներուն, ինչպէս նաեւ շրջաններուն ազատագրումէն ետք ստեղծուած սննդական եւ մարդասիրական ճգնաժամին ընթացքին, կարեւոր դարձաւ Յունական Կարմիր Խաչին ներդրումը՝ Փինելոբի Տելթայի եւ Էլլի Ատոսիտուի գլխաւորութեամբ, ապուրի խոհանոցներու, ժամանակաւոր հիւանդանոցներու կազմակերպման եւ բժշկական պարագաներու բաշխման համար։ Առաւել՝ վճռորոշ էր Փինելովի Տելթային ներդրումը պետական մեքենայի գործարկման, ինչպէս նաեւ 1917-1918 Պուլկարիոյ ներքին շրջաններուն մէջ՝ հարկադրական աշխատանքներ կատարող պուլկարական համակեդրոնացման ճամբարներուն մէջ, գտնուող հազարաւոր Արեւելեան [[Մակեդոնիա (շրջան)|Մակեդոնիոյ]] յոյն պատանդներուն վերադարձի դժուարին գործին։ 

[[1922 թուական|1922]]-ին, իր ընտանիքին գործակցութեամբ, կը ձեռնարկէ գործունէութեան մը՝ նպաստելու համար [[Փոքր Ասիոյ աղէտ|Փոքր Ասիոյ]] [[Փոքր Ասիոյ աղէտ|աղէտէն]] փախստականներու կարիքներուն եւ վերականգնելու զանոնք։ Մանաւանդ, հօրը կալուածին մէջ, [[Քիֆիսիա]], ինչպէս նաեւ իրենց տան մէջ, տասնեակներով ընտանիքներ կը հիւրընկալուին, որոնց կը տրուին նաեւ սնունդի օգնութիւն։

[[1925 թուական|1925]]-ին կը հրատարակին «Քրիստոսի Կեանքը» գործը, իսկ նոյն տարին կ՛երեւին բազմացման կռճիկի (սքլերոզ) առաջին երեւոյթները, հիւանդութիւն մը որ զինք տանջած է մինչեւ իր մահը։ [[1929 թուական|1929]]-ին կը սկսի գրել «Ռոմիոբուլես» եռերգութիւնը, որ կ՛աւարտի [[1939 թուական|1939]]-ին ու ինքնակենսագրական վէպ մըն է, որ երեք հատորներու մէջ կը պատմէ Տէսփինա Քրինա-Տաբերղոլա անունով գործունեայ կնոջ մը կեանքը, զոր իր ժամանակի հասարակութիւնը ոսկեայ վանդակի մը մէջ կը սահմանափակէր: Առաջին գիրքը՝ «Զարթօնք»-ը կ'ընդգրկէ 1895-1907 տարիներուն դէպքերը, «Լաւրա»ն կ'ընդգրկէ 1907-1909 տարիները, իսկ «Մթնշաղ»-ը՝ 1914-1920 տարիները։

Միեւնոյն ժամանակ, լոյս կը տեսնեն իր միւս երեք վէպերը՝ «Թրելանտոնիս» ([[1932 թուական|1932]]), ուր կը նկարագրէ իր եղբօր արկածները, երբ բոլոր եղբայրները Եգիպտոսէն կու գան իրենց մօրաքրոջին մօտ ամառը անցընելու [[Բիրէա]], «Մանկաս» (1935)՝ կեանքը Աղեքսանդրիոյ մէջ ընտանիքի փոքրիկ շան մը աչքերով դիտուած, եւ «Ճահիճին գաղտնիքներուն մէջ» (1937), ուր պատմութիւնը ծաւալ կ'առնէ Մակեդոնական Պայքարի ընթացքին [[Եանիցա|Եանիցայի]] լիճին շուրջ։

1941-ին, Ֆիլիփոս Տրաղումիս Տելթային կը վստահի իր եղբօր՝ [[Իոն Տրաղումիս|Իոն Տրաղումիսի]] օրագրերը եւ արխիւը, որոնց վրայ Տելթա կ՛աւելցնէ մօտաւորապէս 1․000 ձեռագիր էջեր՝ [[Իոն Տրաղումիս|Տրաղումիսի]] գործին մասին մեկնաբանութիւններով: 

== Մահը ==
Աթէնքը գերմանական զօրքերու կողմէ գրաւուելէն օր մը ետք, [[27 Ապրիլ]] [[1941 թուական|1941]]-ին, Փինելոբի Տէլթա թոյն խմելով կը փորձէ ինքնասպան ըլլալ, եւ կը մահանայ հինգ օր ետք, [[2 Մայիս]] [[1941 թուական|1941]]-ին: Ատկէ առաջ, ան ինքնասպանութեան երկու փորձեր եւս ըրած էր:

Իր տան պարտէզին մէջ, իր գերեզմանին վրայ, փորագրուած է «ΣIΩΠH» (ԼՌՈՒԹԻՒՆ) բառը։ [[2012]]-ին, «Քառանկիւն» ''Τετράγωνο'' հրատարակչատունէն լոյս տեսաւ իր կենսագրութիւնը՝ Միցի Փիքրամենուի ստորագրութեամբ, «Սեւազգեստ Տիկինը» խորագրով։

== Յետ մահու ==
Իր վերջին չհրատարակուած գործը՝ «Ռոմիոբուլես», հրատարակուեցաւ [[2014]]-ին «Էրմէս» հրատարակչատունէն (գործը 75 տարի չհրատարակուած մնացած էր) եւ լոյս տեսաւ իր ծոռնիկին՝ Ալեքոս Պ. Զաննայի խմբագրութեամբ։

Ձգած է հարուստ արխիւ մը, ինչպէս նաեւ իր գործերէն թիւ մը անգլերէնի թարգմանուած է։

== Գործեր ==

* 1909: ''Για την Πατρίδα'' (Հայրենիքին  համար), ա․ հրտ․
* 1909: ''Η καρδιά της βασιλοπούλας'' (Իշխանուհիին սիրտը), ա․ հրտ․
* 1910: ''Παραμύθι χωρίς όνομα'' (Առանց անունի հեքիաթ), ա․ հրտ․
* 1911: ''Τον καιρό του Βουλγαροκτόνου'' (Պուլկարասպանին Ժամանակ), ա․ հրտ․
* 1915: ''Παραμύθια και άλλα'' (Պատմութիւններ եւ ուրիշ), ա․ հրտ․
* 1921: ''Τ' Ανεύθυνα'' (Անպատասխանատուները),  ա․ հրտ․
* 1922: ''Στο Κοτέτσι'' (Հաւնոցին մէջ), ա․ հրտ․
* 1925: ''Η ζωή του Χριστού'' - (Յիսուսին կեանքը), ա․ հրտ․
* 1927: ''Το γκρέμισμα'', (Քանդումը), ա․ հրտ․
* 1932: ''Τρελαντώνης'' (Թրելանտոնիս), ա․ հրտ․
* 1935: ''Μάγκας'' (Մակաս), ա․ հրտ․
* 1937: ''Στα μυστικά του βάλτου'' (Ճախիճին գաղտնիքներուն մէջ), ա․ հրտ․
* 1939: ''Οι Ρωμιοπούλες'' (Ռոմիոբուլես) ա․ հրտ․

&lt;ref&gt;[https://www.bibalex.org/en/ne Խորհրդաժողով Փինելոբի Տելթայի մասին, 5-4-2009{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110614140918/http://www.benaki.gr/index.asp?id=4010201&amp;lang=en Փինելոբի Տելթային կենսագրականը, Պենաքի թանգարան, 14-6-2011{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.capital.gr/story/1564887/pinelopi-delta-mia-zoi-muthistorima/ Փինելոբի Տելթա, մէկ կեանք՝ վէպ մը, 21-7-2012{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://archive.ert.gr/73518/  Յայտագրեր զոր սիրեցի․ տեսերիզ 0000073518 Փինելովի Տելթա {{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.taexeiola.gr/pinelopidelta/ Փինելովի Տելթա գրադարան․ բջիջային արխիւ{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://archive.ert.gr/7419/ ΕΡΤ տեսերիզ 0000007419- մանկական յիշողութիւններ․ Փինելովի Տելթային գիրքերը{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; 

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>tvm5vxntby66aey47t8aqiz6cqlm7v1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>250441</id>
      <parentid>250440</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HoMen</username>
        <id>269</id>
      </contributor>
      <origin>250441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12572" sha1="b1zajbz8o43jxek07rnguvafo5vjaln" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}
'''Փինելոբի Տելթա''' ([[Յունարէն|յուն․]]՝ Πηνελόπη Δέλτα, [[24 Ապրիլ]] [[1874 թուական|1874]] [[Աղեքսանտրիա|Աղեքսանդրիա]] - [[2 Մայիս]] [[1941 թուական|1941]] [[Աթէնք]])․ յոյն գրագիտուհի, ճանչցուած մանաւանդ երեխաներու համար իր պատմական վէպերով։ Իր պատմական վէպերը լայնօրէն կարդացուած են եւ ազդած՝ յոյն ժողովուրդի ազգային ինքնութեան ու պատմութեան մասին արդի ընկալումներուն վրայ։ 

== Կենսագրական գիծեր ==
Փինելոբի Պենաքի Տելթա ([[Յունարէն|յուն․]]՝ Πηνελόπη Μπενάκη - Δέλτα) ծնած է Աղեքսանդրիա, [[Եգիպտոս]]։ Հայրն էր գործարար եւ ազգային բարերար [[Էմանուիլ Պենաքիս]] եւ մայրը՝ Վիրղինիա Խորեմի,  Աղեքսանդրիայի հզօր առեւտրական Խորեմի ընտանիքին վեց զաւակներէն երրորդն էր։

[[1882 թուական|1882]]-ին Պենաքիս ընտանիքը ժամանակաւորապէս [[Աթէնք]] կը փոխադրուի, ուր Փինելոբին 1895-ին կ'ամուսնանայ [[Ֆանարիոթիս]] (երեւելի յունական ընտանիքներու անդամներ, [[Պոլիս|Պոլսոյ]] [[Փանարի]] [[Յունարէն|յուն․]]՝ Φανάρι - [[Թրքերէն|թրք․]]՝ Fener, թաղամաս) [[Սթեֆանոս Տելթաս|Սթեֆանոս Տելթասին]]՝ ունեւոր Ֆանարացի վաճառականի հետ։ Անոնք երեք դուստր կ'ունենան․ Սոֆիա (հետագային Մավրոքորտաթու), Վիրղինիա (հետագային Զաննա եւ Յունաստանի նախկին վարչապետ [[Անտոնիս Սամարաս|Անտոնիս Սամարասի]] մեծ մայրը) եւ Ալեքսանտրա (հետագային Բաբադոփուլու)։ 1905-ին կը վերադառնան [[Աղեքսանտրիա|Աղեքսանդրիա]], ուր Փինելոբի կը հանդիպի Իոն Տրաղումիսին, որ այդ ժամանակ Յունաստանի փոխ-հիւպատոսն էր Աղեքսանդրիոյ մէջ։ Մեծ սէր մը կը ծնի իրենց միջեւ, սակայն Փինելոբի չ՛ուզեր հակադրուիլ ընկերային պարտադրանքներուն ու իր պարտականութեան՝ ամուսնուն եւ զաւակներուն հանդէպ։ Այդ պղատոնական յարաբերութիւնը՝ Փինելոբի Տելթային եւ Տրաղումիսին միջեւ կ՛աւարտի [[1908 թուական|1908]]-ին, երբ վերջինը կը կապուի [[Մարիքա Գոթոբուլի|Մարիքա Գոթոբուլիին]] հետ։

[[1910 թուական|1910]]-ին կը սկսի Տելթայի երկարատեւ նամակագրութիւնը ֆրանսացի բիւզանդագէտ Կիւսթաւ Շլիւմպերժէի հետ, որ օգնեց իրեն գրելու բիւզանդական պատմութեան վերաբերեալ իր վէպերը։ Տելթա, որ [[1906 թուական|1906]]-ին փոխադրուած էր [[Ֆրանքֆուրթ]], [[1909 թուական|1909]]-ին հրատարակած է իր առաջին վէպը՝ «Հանուն Հայրենիքի», որ կը պատահի [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական Կայսրութեան]] ժամանակ։ Շուտով կը յաջորդէ իր երկրորդ վէպը՝ «Պուլկարասպանին Ժամանակ»։ 1909-ին [[Ղուտիի զինուորական յեղաշրջում|Ղուտիի զինուորական յեղաշրջումը]] զայն կը ներշնչէ գրել «Անուն չունեցող հեքիաթ» (1911)։

[[1913 թուական|1913]]-ին, Տելթա ընտանիքը Աղեքսանդրիա կը վերադառնայ, իսկ [[1916 թուական|1916]]-ին [[Աթէնք|Աթէնքի]] մէջ մնայուն բնակութիւն կը հաստատէ, ուր Տելթայի հայրը՝ Էմանուիլ Պենաքիս, քաղաքապետ ընտրուած էր։

[[Արեւելեան Մակեդոնիոյ պուլկարական գրաւումը (1916-1918)|Բ. Պուլկարական գրաւման ժամանակաշրջանին (1916-1918)]] Արեւելեան Մակեդոնիոյ յոյներուն դէմ հալածանքներուն, ինչպէս նաեւ շրջաններուն ազատագրումէն ետք ստեղծուած սննդական եւ մարդասիրական ճգնաժամին ընթացքին, կարեւոր դարձաւ Յունական Կարմիր Խաչին ներդրումը՝ Փինելոբի Տելթայի եւ Էլլի Ատոսիտուի գլխաւորութեամբ, ապուրի խոհանոցներու, ժամանակաւոր հիւանդանոցներու կազմակերպման եւ բժշկական պարագաներու բաշխման համար։ Առաւել՝ վճռորոշ էր Փինելովի Տելթային ներդրումը պետական մեքենայի գործարկման, ինչպէս նաեւ 1917-1918 Պուլկարիոյ ներքին շրջաններուն մէջ՝ հարկադրական աշխատանքներ կատարող պուլկարական համակեդրոնացման ճամբարներուն մէջ, գտնուող հազարաւոր Արեւելեան [[Մակեդոնիա (շրջան)|Մակեդոնիոյ]] յոյն պատանդներուն վերադարձի դժուարին գործին։ 

[[1922 թուական|1922]]-ին, իր ընտանիքին գործակցութեամբ, կը ձեռնարկէ գործունէութեան մը՝ նպաստելու համար [[Փոքր Ասիոյ աղէտ|Փոքր Ասիոյ]] [[Փոքր Ասիոյ աղէտ|աղէտէն]] փախստականներու կարիքներուն եւ վերականգնելու զանոնք։ Մանաւանդ, հօրը կալուածին մէջ, [[Քիֆիսիա]], ինչպէս նաեւ իրենց տան մէջ, տասնեակներով ընտանիքներ կը հիւրընկալուին, որոնց կը տրուին նաեւ սնունդի օգնութիւն։

[[1925 թուական|1925]]-ին կը հրատարակին «Քրիստոսի Կեանքը» գործը, իսկ նոյն տարին կ՛երեւին բազմացման կռճիկի (սքլերոզ) առաջին երեւոյթները, հիւանդութիւն մը որ զինք տանջած է մինչեւ իր մահը։ [[1929 թուական|1929]]-ին կը սկսի գրել «Ռոմիոբուլես» եռերգութիւնը, որ կ՛աւարտի [[1939 թուական|1939]]-ին ու ինքնակենսագրական վէպ մըն է, որ երեք հատորներու մէջ կը պատմէ Տէսփինա Քրինա-Տաբերղոլա անունով գործունեայ կնոջ մը կեանքը, զոր իր ժամանակի հասարակութիւնը ոսկեայ վանդակի մը մէջ կը սահմանափակէր: Առաջին գիրքը՝ «Զարթօնք»-ը կ'ընդգրկէ 1895-1907 տարիներուն դէպքերը, «Լաւրա»ն կ'ընդգրկէ 1907-1909 տարիները, իսկ «Մթնշաղ»-ը՝ 1914-1920 տարիները։

Միեւնոյն ժամանակ, լոյս կը տեսնեն իր միւս երեք վէպերը՝ «Թրելանտոնիս» ([[1932 թուական|1932]]), ուր կը նկարագրէ իր եղբօր արկածները, երբ բոլոր եղբայրները Եգիպտոսէն կու գան իրենց մօրաքրոջին մօտ ամառը անցընելու [[Բիրէա]], «Մանկաս» (1935)՝ կեանքը Աղեքսանդրիոյ մէջ ընտանիքի փոքրիկ շան մը աչքերով դիտուած, եւ «Ճահիճին գաղտնիքներուն մէջ» (1937), ուր պատմութիւնը ծաւալ կ'առնէ Մակեդոնական Պայքարի ընթացքին [[Եանիցա|Եանիցայի]] լիճին շուրջ։

1941-ին, Ֆիլիփոս Տրաղումիս Տելթային կը վստահի իր եղբօր՝ [[Իոն Տրաղումիս|Իոն Տրաղումիսի]] օրագրերը եւ արխիւը, որոնց վրայ Տելթա կ՛աւելցնէ մօտաւորապէս 1․000 ձեռագիր էջեր՝ [[Իոն Տրաղումիս|Տրաղումիսի]] գործին մասին մեկնաբանութիւններով: 

== Մահը ==
Աթէնքը գերմանական զօրքերու կողմէ գրաւուելէն օր մը ետք, [[27 Ապրիլ]] [[1941 թուական|1941]]-ին, Փինելոբի Տէլթա թոյն խմելով կը փորձէ ինքնասպան ըլլալ, եւ կը մահանայ հինգ օր ետք, [[2 Մայիս]] [[1941 թուական|1941]]-ին: Ատկէ առաջ, ան ինքնասպանութեան երկու փորձեր եւս ըրած էր:

Իր տան պարտէզին մէջ, իր գերեզմանին վրայ, փորագրուած է «ΣIΩΠH» (ԼՌՈՒԹԻՒՆ) բառը։ [[2012]]-ին, «Քառանկիւն» ''Τετράγωνο'' հրատարակչատունէն լոյս տեսաւ իր կենսագրութիւնը՝ Միցի Փիքրամենուի ստորագրութեամբ, «Սեւազգեստ Տիկինը» խորագրով։

== Յետ մահու ==
Իր վերջին չհրատարակուած գործը՝ «Ռոմիոբուլես», հրատարակուեցաւ [[2014]]-ին «Էրմէս» հրատարակչատունէն (գործը 75 տարի չհրատարակուած մնացած էր) եւ լոյս տեսաւ իր ծոռնիկին՝ Ալեքոս Պ. Զաննայի խմբագրութեամբ։

Ձգած է հարուստ արխիւ մը, ինչպէս նաեւ իր գործերէն թիւ մը անգլերէնի թարգմանուած է։

== Գործեր ==

* 1909: ''Για την Πατρίδα'' (Հայրենիքին  համար), ա․ հրտ․
* 1909: ''Η καρδιά της βασιλοπούλας'' (Իշխանուհիին սիրտը), ա․ հրտ․
* 1910: ''Παραμύθι χωρίς όνομα'' (Առանց անունի հեքիաթ), ա․ հրտ․
* 1911: ''Τον καιρό του Βουλγαροκτόνου'' (Պուլկարասպանին Ժամանակ), ա․ հրտ․
* 1915: ''Παραμύθια και άλλα'' (Պատմութիւններ եւ ուրիշ), ա․ հրտ․
* 1921: ''Τ' Ανεύθυνα'' (Անպատասխանատուները),  ա․ հրտ․
* 1922: ''Στο Κοτέτσι'' (Հաւնոցին մէջ), ա․ հրտ․
* 1925: ''Η ζωή του Χριστού'' - (Յիսուսին կեանքը), ա․ հրտ․
* 1927: ''Το γκρέμισμα'', (Քանդումը), ա․ հրտ․
* 1932: ''Τρελαντώνης'' (Թրելանտոնիս), ա․ հրտ․
* 1935: ''Μάγκας'' (Մակաս), ա․ հրտ․
* 1937: ''Στα μυστικά του βάλτου'' (Ճախիճին գաղտնիքներուն մէջ), ա․ հրտ․
* 1939: ''Οι Ρωμιοπούλες'' (Ռոմիոբուլես) ա․ հրտ․

&lt;ref&gt;[https://www.bibalex.org/en/ne Խորհրդաժողով Փինելոբի Տելթայի մասին, 5-4-2009{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110614140918/http://www.benaki.gr/index.asp?id=4010201&amp;lang=en Փինելոբի Տելթային կենսագրականը, Պենաքի թանգարան, 14-6-2011{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.capital.gr/story/1564887/pinelopi-delta-mia-zoi-muthistorima/ Փինելոբի Տելթա, մէկ կեանք՝ վէպ մը, 21-7-2012{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://archive.ert.gr/73518/  Յայտագրեր զոր սիրեցի․ տեսերիզ 0000073518 Փինելովի Տելթա {{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.taexeiola.gr/pinelopidelta/ Փինելովի Տելթա գրադարան․ բջիջային արխիւ{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://archive.ert.gr/7419/ ΕΡΤ տեսերիզ 0000007419- մանկական յիշողութիւններ․ Փինելովի Տելթային գիրքերը{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.vlioras.gr//Philologia/Literature/Prose/Delta/Ekebi.htm Տելթա Փինելոբի, 1874-1941, Սփիրիտոն Վլիորիս{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>b1zajbz8o43jxek07rnguvafo5vjaln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Պեթի Ուիլիամս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31541</id>
    <revision>
      <id>250434</id>
      <timestamp>2026-04-21T16:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HoMen</username>
        <id>269</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Էլիզապէթ Ուիլիամս''' (ծնեալ '''Սմիթ'''. [[22 Մայիս]], [[1943 թուական|1943]] – [[17 Մարտ]], [[2020]]) Հիւսիսային Իրլանտայէն՝ Պելֆասթ ծնած ու հասակ նետած խաղաղութեան հասարակական գործիչ։ [[1976 թուական|1976]]-ին [[Մէյրիտ Քորիկան|Մէյրիտ Քորիկանի]] հետ արժանացած է Նոպելեան...»:</comment>
      <origin>250434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6328" sha1="8vwee45ojc7pljmjpbkfbhp2rjfqk37" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}
'''Էլիզապէթ Ուիլիամս''' (ծնեալ '''Սմիթ'''. [[22 Մայիս]], [[1943 թուական|1943]] – [[17 Մարտ]], [[2020]]) Հիւսիսային Իրլանտայէն՝ Պելֆասթ ծնած ու հասակ նետած խաղաղութեան հասարակական գործիչ։ [[1976 թուական|1976]]-ին [[Մէյրիտ Քորիկան|Մէյրիտ Քորիկանի]] հետ արժանացած է [[Նոպելեան Մրցանակ|Նոպելի Խաղաղութեան մրցանակին]] «Խաղաղութեան Ժողովուրդի համանք»ի համահիմնադիր ըլլալուն համար․ կազմակերպութիւն մը, նուիրուած՝ [[Հիւսիսային Իրլանտայի բախումներ|Հիւսիսային Իրլանտայի բախումներուն]] խաղաղ լուծման։ Ուիլիամս Նոպէլեան Մրցանակակիրներու Գագաթնաժողովին հիմնադիրներէն էր, որ 2000-էն ի վեր ամէն տարի տեղի կ'ունենայ։

== Խաղաղութեան դիմում ==
Ուիլիամս հանրային ասպարէզ մուտք գործած է 1976 Օգոստոս 10-ին երեք երեխաներու մահուան ականատես ըլլալէ ետք, երբ անոնց մեքենա մը զարկաւ որուն վարորդն էր Տանի Լենոն անունով Իռլանտական Հանրապետական Բանակի (IRA) ժամանակաւոր անդամ մը, որ մահացուօրէն գնդակահարուած էր Թագաւորական Սահմանապահ գունդի զինուորի մը կողմէ։ Երբ դէպի իր տան անկիւնը դարձաւ, տեսաւ թէ ինչպէս երեք Մակուայր զաւակները ջախջախուեցան ճամբէն շեղծ կառքին տակը ու օգնութեան շտապեց։ Անոնց մայրը՝ Անն Մակուայր, որ արկածի պահուն իր զաւակներուն հետ էր, ինքնասպան եղաւ Յունուար 1980-ին։
Ուիլիամս այնքան խռոված էր պատահարէն, որ ողբերգական դէպքէն երկու օր ետք, խաղաղութիւն կոչող դիմումագիրի մը վրայ 6 000 ստորագրութիւն հաւաքեց եւ լրատուական լայնածաւալ ուշադրութիւն գրաւեց: Քորիկանին հետ համահիմնադիրն էր «Կանայք յանուն խաղաղութեան» կազմակերպութեան, որ, յետագային [[Սիարան ՄաքՔէոն|Սիարան ՄաքՔէոնի]] հետ միասին, դարձաւ «Խաղաղութեան Ժողովուրդներու Համայնքը»։

Ուիլիամս կը գլխաւորէր« Երկրագունդի Մանուկներու Հիմնադրամ»ը ու նախագահն էր «Միջազգային Երեխաներու Համար Գթասրտութեան Համաշխարհային Կեդրոն»ին։ Ան նաեւ նախագահն էր Ուաշինկթըն Տի.Սի.-ի Ասիական Ժողովրդավարութեան հիմնարկին։ Ան լայնօրէն դասախօսութիւններ տուած էր խաղաղութեան, կրթութեան, միջմշակութային եւ միջկրօնական փոխըմբռնումի, հակա-ծայրայեղականութեան եւ մանուկներու իրաւունքներու նիւթերու շուրջ։

Ուիլեամս շուտով կազմակերպեց խաղաղ երթ դէպի մահացած երեխաներուն գերեզմանները, ուր ներկայ գտնուեցան 10 000 բողոքական եւ կաթոլիկ կիներ։ Սակայն, խաղաղ երթը բռնօրէն խափանուեցաւ IRA-ի անդամներուն կողմէ, որոնք անոնց մեղադրեցին որպէս «բրիտանացիներուն դիւրախաբներ»։ Յաջորդող շաբաթը, Ուիլեամս առաջնորդեց ուրիշ երթ մը Օրմէօ Պուրակին մէջ, որ յաջողութեամբ աւարտեցաւ առանց պատահարի՝ 20 000 մասնակիցներով։

== Նոպելի խաղաղութիւն մրցանակ ==
2006-ին, Ուիլիամս, Նոպէլեան Խաղաղութեան մրցանակակիրներ՝ Մէյրիտ Գորիկան Մակուայրի, Շիրին Էպատիի, Ուանկարի Մաաթայի, Ճոտի Ուիլիամսի եւ Ռիկոպերտա Մենչու Թումի հետ միասին «Նոպէլեան Կանանց Նախաձեռնութիւն» հիմնադիրներէն մէկը կը դառնայ։ Հիւսիսային եւ Հարաւային Ամերիկաներ, Մերձաւոր Արեւել, Եւրոպան եւ Ափրիկէ ներկայացնող այս վեց կիները, միացեալ ջանքերով իրենց փորձառութիւնները միաւորեցին արդարութիւն՝ հաւասարութեան եւ խաղաղութեան համար։ «Նոպէլեան Կանանց Նախաձեռնութեան» նպատակն է օգնել զօրացնելու աշխարհի մէջ կանանց իրաւունքներուն ի նպաստ կատարուող աշխատանքները։ Ուիլիամս նաեւ «PeaceJam»-ի անդամ էր։
Խաղաղութեան համար իր տարած ջանքերուն  համար, 1977-ին, Մէյրիտ Գորիկան Մակուայրին հետ կ՛արժանանան Նոպելի Խաղաղութեան Մրցանակին։

== Ուրիշ մրցանակներ ==

* Ժողովուրդի Խաղաղութեան Մրցանակ, 1976
* Ամերիկեան Նուաճումներու Ակադեմիայի «Ոսկէ ափսէ» մրցանակ, 1977
* Շուայցերի Արիութեան Մետալ, 1984
* Մարտին Լութեր Քինկ Կրտսերի Մրցանակ, 1984
* Էլէանոր Ռուզուելթի Մրցանակ, 1984
* Ֆրանք Հիմնադրամ Մանուկներու Հոգատարութեան Միջազգային Օլիվըր, 1984
* Ռոթարի Միջազգային․ «Փոլ Հարիսի Ընկերակցութիւն» եւ «Միասին յանուն Խաղաղութեան Կառուցման Մրցանակ», 1995</text>
      <sha1>8vwee45ojc7pljmjpbkfbhp2rjfqk37</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>250437</id>
      <parentid>250434</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HoMen</username>
        <id>269</id>
      </contributor>
      <origin>250437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7320" sha1="c2lrbz1u10o409qa4sdfe2b5p0ej6gl" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}
'''Էլիզապէթ Ուիլիամս''' (ծնեալ '''Սմիթ'''. [[22 Մայիս]], [[1943 թուական|1943]] – [[17 Մարտ]], [[2020]]) [[Հիւսիսային Իրլանտա|Հիւսիսային Իրլանտայէն]]՝ [[Պելֆասթ]] ծնած ու հասակ նետած խաղաղութեան հասարակական գործիչ։ [[1976 թուական|1976]]-ին Մէյրիտ Գորիկանի հետ արժանացած է [[Նոպելեան Մրցանակ|Նոպելի Խաղաղութեան մրցանակին]] «Խաղաղութեան Ժողովուրդի համանք»ի համահիմնադիր ըլլալուն համար․ կազմակերպութիւն մը, նուիրուած՝ [[Հիւսիսային Իրլանտայի բախումներ|Հիւսիսային Իրլանտայի բախումներուն]] խաղաղ լուծման։ Ուիլիամս Նոպէլեան Մրցանակակիրներու Գագաթնաժողովին հիմնադիրներէն էր, որ 2000-էն ի վեր ամէն տարի տեղի կ'ունենայ։

== Խաղաղութեան դիմում ==
Ուիլիամս հանրային ասպարէզ մուտք գործած է [[1976 թուական|1976]] [[10 Օգոստոս|Օգոստոս 10-ի]]&lt;nowiki/&gt;ն երեք երեխաներու մահուան ականատես ըլլալէ ետք, երբ անոնց մեքենա մը զարկաւ որուն վարորդն էր Տանի Լենոն անունով [[Իրլանտական Հանրապետական Բանակ (IRA)|Իրլանտական Հանրապետական Բանակի (IRA)]] ժամանակաւոր անդամ մը, որ մահացուօրէն գնդակահարուած էր Թագաւորական Սահմանապահ գունդի զինուորի մը կողմէ։ Երբ դէպի իր տան անկիւնը դարձաւ, տեսաւ թէ ինչպէս երեք Մակուայր զաւակները ջախջախուեցան ճամբէն շեղծ կառքին տակը ու օգնութեան շտապեց։ Անոնց մայրը՝ Անն Մակուայր, որ արկածի պահուն իր զաւակներուն հետ էր, ինքնասպան եղաւ Յունուար [[1980 թուական|1980]]-ին։

Ուիլիամս այնքան խռոված էր պատահարէն, որ ողբերգական դէպքէն երկու օր ետք, խաղաղութիւն կոչող դիմումագիրի մը վրայ 6 000 ստորագրութիւն հաւաքեց եւ լրատուական լայնածաւալ ուշադրութիւն գրաւեց: Գորիկանին հետ համահիմնադիրն էր «Կանայք յանուն խաղաղութեան» կազմակերպութեան, որ, յետագային [[Սիարան ՄաքՔէոն|Սիարան ՄաքՔէոնի]] հետ միասին, դարձաւ «Խաղաղութեան Ժողովուրդներու Համայնքը»։

Ուիլիամս կը գլխաւորէր «Երկրագունդի Մանուկներու Հիմնադրամ»ը ու նախագահն էր «Միջազգային Երեխաներու Համար Գթասրտութեան Համաշխարհային Կեդրոն»ին։ Ան նաեւ նախագահն էր Ուաշինկթըն Տի.Սի.-ի Ասիական Ժողովրդավարութեան հիմնարկին։ Ան լայնօրէն դասախօսութիւններ տուած էր խաղաղութեան, կրթութեան, միջմշակութային եւ միջկրօնական փոխըմբռնումի, հակա-ծայրայեղականութեան եւ մանուկներու իրաւունքներու նիւթերու շուրջ։

Ուիլեամս շուտով կազմակերպեց խաղաղ երթ դէպի մահացած երեխաներուն գերեզմանները, ուր ներկայ գտնուեցան 10 000 բողոքական եւ կաթոլիկ կիներ։ Սակայն, խաղաղ երթը բռնօրէն խափանուեցաւ IRA-ի անդամներուն կողմէ բռնօրէն խափանուեցաւ․ անոնք իրենց մեղադրեցին որպէս «բրիտանացիներուն դիւրախաբներ»։ Յաջորդող շաբաթը, Ուիլեամս առաջնորդեց ուրիշ երթ մը Օրմէօ Պուրակին մէջ, որ յաջողութեամբ աւարտեցաւ առանց պատահարի՝ 20 000 մասնակիցներով։

== Նոպելի խաղաղութիւն մրցանակ ==
2006-ին, Ուիլիամս, Նոպէլեան Խաղաղութեան մրցանակակիրներ՝ Մէյրիտ Գորիկան Մակուայրի, Շիրին Էպատիի, Ուանկարի Մաաթայի, Ճոտի Ուիլիամսի եւ Ռիկոպերտա Մենչու Թումի հետ միասին «Նոպէլեան Կանանց Նախաձեռնութիւն» հիմնադիրներէն մէկը կը դառնայ։ Հիւսիսային եւ Հարաւային Ամերիկաներ, Մերձաւոր Արեւելք, Եւրոպան եւ Ափրիկէ ներկայացնող այս վեց կիները, միացեալ ջանքերով իրենց փորձառութիւնները միաւորեցին արդարութիւն՝ հաւասարութեան եւ խաղաղութեան համար։ «Նոպէլեան Կանանց Նախաձեռնութեան» նպատակն է օգնել զօրացնելու աշխարհի մէջ կանանց իրաւունքներուն ի նպաստ կատարուող աշխատանքները։ Ուիլիամս նաեւ «PeaceJam»-ի անդամ էր։
Խաղաղութեան համար իր տարած ջանքերուն  համար, Ուիլիամս 1977-ին, Մէյրիտ Գորիկան Մակուայրին հետ կ՛արժանանան Նոպելի Խաղաղութեան Մրցանակին։

== Ուրիշ մրցանակներ ==

* Ժողովուրդի Խաղաղութեան Մրցանակ, 1976
* Ամերիկեան Նուաճումներու Ակադեմիայի «Ոսկէ ափսէ» մրցանակ, 1977
* Շուայցերի Արիութեան Մետալ, 1984
* Մարտին Լութեր Քինկ Կրտսերի Մրցանակ, 1984
* Էլէանոր Ռուզվելթի Մրցանակ, 1984
* Ֆրանք Հիմնադրամ Մանուկներու Հոգատարութեան Միջազգային Օլիվըր, 1984
* Ռոթարի Միջազգային․ «Փոլ Հարիսի Ընկերակցութիւն» եւ «Միասին յանուն Խաղաղութեան Կառուցման Մրցանակ», 1995

&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Betty-Williams Բրիտանական հանրագիտարան, Պեթի Ուիլիամս{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1976/williams/facts/ Նոպելի մրցանակ, Պեթի Ուիլիամս, 22-11-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20051111084108/http://www.virginia.edu/nobel/laureates/bios/williams%5Fbio.html Նոպելեան մրցանակակիր՝ Պեթի Ուիլիամս, 11-11-2005{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20050606082256/http://members.lycos.co.uk/wizard5/corrigan.html Մէյրիտ Գորիկանի եւ Պեթի Ուիլիամսի կենսագրական{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>c2lrbz1u10o409qa4sdfe2b5p0ej6gl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>250438</id>
      <parentid>250437</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:36:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HoMen</username>
        <id>269</id>
      </contributor>
      <origin>250438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7340" sha1="1dijlymz7ec1q9if37pm535ctouomw5" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}
'''Էլիզապէթ Ուիլիամս''' (ծնեալ '''Սմիթ'''. [[22 Մայիս]], [[1943 թուական|1943]], [[Պելֆասթ]] – [[17 Մարտ]], [[2020]]) [[Հիւսիսային Իրլանտա|Հիւսիսային Իրլանտայէն]]՝ [[Պելֆասթ]] ծնած ու հասակ նետած խաղաղութեան հասարակական գործիչ։ [[1976 թուական|1976]]-ին Մէյրիտ Գորիկանի հետ արժանացած է [[Նոպելեան Մրցանակ|Նոպելի Խաղաղութեան մրցանակին]] «Խաղաղութեան Ժողովուրդի համանք»ի համահիմնադիր ըլլալուն համար․ կազմակերպութիւն մը, նուիրուած՝ [[Հիւսիսային Իրլանտայի բախումներ|Հիւսիսային Իրլանտայի բախումներուն]] խաղաղ լուծման։ Ուիլիամս Նոպէլեան Մրցանակակիրներու Գագաթնաժողովին հիմնադիրներէն էր, որ 2000-էն ի վեր ամէն տարի տեղի կ'ունենայ։

== Խաղաղութեան դիմում ==
Ուիլիամս հանրային ասպարէզ մուտք գործած է [[1976 թուական|1976]] [[10 Օգոստոս|Օգոստոս 10-ի]]&lt;nowiki/&gt;ն երեք երեխաներու մահուան ականատես ըլլալէ ետք, երբ անոնց մեքենա մը զարկաւ որուն վարորդն էր Տանի Լենոն անունով [[Իրլանտական Հանրապետական Բանակ (IRA)|Իրլանտական Հանրապետական Բանակի (IRA)]] ժամանակաւոր անդամ մը, որ մահացուօրէն գնդակահարուած էր Թագաւորական Սահմանապահ գունդի զինուորի մը կողմէ։ Երբ դէպի իր տան անկիւնը դարձաւ, տեսաւ թէ ինչպէս երեք Մակուայր զաւակները ջախջախուեցան ճամբէն շեղծ կառքին տակը ու օգնութեան շտապեց։ Անոնց մայրը՝ Անն Մակուայր, որ արկածի պահուն իր զաւակներուն հետ էր, ինքնասպան եղաւ Յունուար [[1980 թուական|1980]]-ին։

Ուիլիամս այնքան խռոված էր պատահարէն, որ ողբերգական դէպքէն երկու օր ետք, խաղաղութիւն կոչող դիմումագիրի մը վրայ 6 000 ստորագրութիւն հաւաքեց եւ լրատուական լայնածաւալ ուշադրութիւն գրաւեց: Գորիկանին հետ համահիմնադիրն էր «Կանայք յանուն խաղաղութեան» կազմակերպութեան, որ, յետագային [[Սիարան ՄաքՔէոն|Սիարան ՄաքՔէոնի]] հետ միասին, դարձաւ «Խաղաղութեան Ժողովուրդներու Համայնքը»։

Ուիլիամս կը գլխաւորէր «Երկրագունդի Մանուկներու Հիմնադրամ»ը ու նախագահն էր «Միջազգային Երեխաներու Համար Գթասրտութեան Համաշխարհային Կեդրոն»ին։ Ան նաեւ նախագահն էր Ուաշինկթըն Տի.Սի.-ի Ասիական Ժողովրդավարութեան հիմնարկին։ Ան լայնօրէն դասախօսութիւններ տուած էր խաղաղութեան, կրթութեան, միջմշակութային եւ միջկրօնական փոխըմբռնումի, հակա-ծայրայեղականութեան եւ մանուկներու իրաւունքներու նիւթերու շուրջ։

Ուիլեամս շուտով կազմակերպեց խաղաղ երթ դէպի մահացած երեխաներուն գերեզմանները, ուր ներկայ գտնուեցան 10 000 բողոքական եւ կաթոլիկ կիներ։ Սակայն, խաղաղ երթը բռնօրէն խափանուեցաւ IRA-ի անդամներուն կողմէ բռնօրէն խափանուեցաւ․ անոնք իրենց մեղադրեցին որպէս «բրիտանացիներուն դիւրախաբներ»։ Յաջորդող շաբաթը, Ուիլեամս առաջնորդեց ուրիշ երթ մը Օրմէօ Պուրակին մէջ, որ յաջողութեամբ աւարտեցաւ առանց պատահարի՝ 20 000 մասնակիցներով։

== Նոպելի խաղաղութիւն մրցանակ ==
2006-ին, Ուիլիամս, Նոպէլեան Խաղաղութեան մրցանակակիրներ՝ Մէյրիտ Գորիկան Մակուայրի, Շիրին Էպատիի, Ուանկարի Մաաթայի, Ճոտի Ուիլիամսի եւ Ռիկոպերտա Մենչու Թումի հետ միասին «Նոպէլեան Կանանց Նախաձեռնութիւն» հիմնադիրներէն մէկը կը դառնայ։ Հիւսիսային եւ Հարաւային Ամերիկաներ, Մերձաւոր Արեւելք, Եւրոպան եւ Ափրիկէ ներկայացնող այս վեց կիները, միացեալ ջանքերով իրենց փորձառութիւնները միաւորեցին արդարութիւն՝ հաւասարութեան եւ խաղաղութեան համար։ «Նոպէլեան Կանանց Նախաձեռնութեան» նպատակն է օգնել զօրացնելու աշխարհի մէջ կանանց իրաւունքներուն ի նպաստ կատարուող աշխատանքները։ Ուիլիամս նաեւ «PeaceJam»-ի անդամ էր։
Խաղաղութեան համար իր տարած ջանքերուն  համար, Ուիլիամս 1977-ին, Մէյրիտ Գորիկան Մակուայրին հետ կ՛արժանանան Նոպելի Խաղաղութեան Մրցանակին։

== Ուրիշ մրցանակներ ==

* Ժողովուրդի Խաղաղութեան Մրցանակ, 1976
* Ամերիկեան Նուաճումներու Ակադեմիայի «Ոսկէ ափսէ» մրցանակ, 1977
* Շուայցերի Արիութեան Մետալ, 1984
* Մարտին Լութեր Քինկ Կրտսերի Մրցանակ, 1984
* Էլէանոր Ռուզվելթի Մրցանակ, 1984
* Ֆրանք Հիմնադրամ Մանուկներու Հոգատարութեան Միջազգային Օլիվըր, 1984
* Ռոթարի Միջազգային․ «Փոլ Հարիսի Ընկերակցութիւն» եւ «Միասին յանուն Խաղաղութեան Կառուցման Մրցանակ», 1995

&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Betty-Williams Բրիտանական հանրագիտարան, Պեթի Ուիլիամս{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1976/williams/facts/ Նոպելի մրցանակ, Պեթի Ուիլիամս, 22-11-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20051111084108/http://www.virginia.edu/nobel/laureates/bios/williams%5Fbio.html Նոպելեան մրցանակակիր՝ Պեթի Ուիլիամս, 11-11-2005{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20050606082256/http://members.lycos.co.uk/wizard5/corrigan.html Մէյրիտ Գորիկանի եւ Պեթի Ուիլիամսի կենսագրական{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>1dijlymz7ec1q9if37pm535ctouomw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մարօ Երզնկեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31542</id>
    <revision>
      <id>250439</id>
      <timestamp>2026-04-21T17:57:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Azniv Stepanian</username>
        <id>8</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}}  '''Մարօ Երզնկեան''' ({{ԱԾ}}), հայ բեմագիր։  == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է [[Հայաստան]], պոլշեւիկ գործիչ Սուրէն Երզնկեանի ընտանիքին մէջ։ Քանի մը տարեկան հասակին ընտանիքով տեղափոխուած են [[Մոսկուա]]։  1943 թուականին ընդունուած է  շարժանկարչութեան համամիու...»:</comment>
      <origin>250439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1787" sha1="7kwxq89lssnqppr34j0mg13qojqmivb" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Մարօ Երզնկեան''' ({{ԱԾ}}), հայ բեմագիր։

== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է [[Հայաստան]], պոլշեւիկ գործիչ Սուրէն Երզնկեանի ընտանիքին մէջ։ Քանի մը տարեկան հասակին ընտանիքով տեղափոխուած են [[Մոսկուա]]։

1943 թուականին ընդունուած է  շարժանկարչութեան համամիութենական պետական հիմնարկ, որ աւարտած է 1947 թուականին։

Շարժանկարչութեամբ սկսած է աշխատիլ 1942 թուականէն։ Շարք մը ֆիլմերու համար բեմագիրներ գրած է, որոնցմէ 14-ը ցուցադրուած են։

Մահացած է 29 Մարտ 1990 թուականին, Մոսկուա&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0947710/|title=Maro Yerzinkyan|website=IMDb|language=անգլերէն|accessdate=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.themoviedb.org/person/1874784 Maro Yerzinkyan]&lt;/ref&gt;։

== Անձնական կեանք ==
Մարօ Երզնկեան երեք անգամ ամուսնացած է։

* Առաջին անգամ ամուսնացած է ոմն Սարոյեանի հետ։ Այդ Երզնկեանի միակ պաշտօնական ամուսնութիւնը եղած է, միւս ամուսնութիւնները քաղաքացիական եղած են։
* Երկրորդ ամուսինը գրականագէտ Փլաթոն Նապոքովն էր։
* Երրորդ ամուսինը նկարիչ Անաթոլի Մորոզովն էր։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Հայ բեմագիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Բեմագիրներ]]</text>
      <sha1>7kwxq89lssnqppr34j0mg13qojqmivb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>250442</id>
      <parentid>250439</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Azniv Stepanian</username>
        <id>8</id>
      </contributor>
      <origin>250442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2416" sha1="j8j2ix6l04pofc6da898jh03iruoga6" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Մարօ Երզնկեան''' ({{ԱԾ}}), հայ բեմագիր։

== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է [[Հայաստան]], պոլշեւիկ գործիչ Սուրէն Երզնկեանի ընտանիքին մէջ։ Քանի մը տարեկան հասակին ընտանիքով տեղափոխուած են [[Մոսկուա]]։

1943 թուականին ընդունուած է  շարժանկարչութեան համամիութենական պետական հիմնարկ, որ աւարտած է 1947 թուականին։

Շարժանկարչութեամբ սկսած է աշխատիլ 1942 թուականէն։ Շարք մը ֆիլմերու համար բեմագիրներ գրած է, որոնցմէ 14-ը ցուցադրուած են։

Մահացած է 29 Մարտ 1990 թուականին, Մոսկուա&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0947710/|title=Maro Yerzinkyan|website=IMDb|language=անգլերէն|accessdate=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.themoviedb.org/person/1874784 Maro Yerzinkyan]&lt;/ref&gt;։

== Անձնական կեանք ==
Մարօ Երզնկեան երեք անգամ ամուսնացած է։

* Առաջին անգամ ամուսնացած է ոմն Սարոյեանի հետ։ Այդ Երզնկեանի միակ պաշտօնական ամուսնութիւնը եղած է, միւս ամուսնութիւնները քաղաքացիական եղած են։
* Երկրորդ ամուսինը գրականագէտ Փլաթոն Նապոքովն էր։
* Երրորդ ամուսինը նկարիչ Անաթոլի Մորոզովն էր։

== Բեմագիրներ ==

* 1943 - Պահակ Զինուորի կինը (Жена гвардейца)
* 1949 - Զարմանազան Զանգակ (Чудесный колокольчик)
* 1954 - Լերան Լիճի Առեղծուածը (Тайна горного озера)
* 1955 - Հասցէատիրոջ որոնումները (В поисках адресата)
* 1956 - Սիրտնը Կ'երգէ (Сердце поёт)
* 1966 - Սեւուկը (Чернушка)
* 1968 - Օրէնքի Անունով (Именем закона)
* 1974 - Չերվադարների հետքերով (По следам Чарвадаров)

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Հայ բեմագիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Բեմագիրներ]]</text>
      <sha1>j8j2ix6l04pofc6da898jh03iruoga6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>250443</id>
      <parentid>250442</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Azniv Stepanian</username>
        <id>8</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>250443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2324" sha1="tbxzxa4mmrvcb1mwyee8vzogbt82b4p" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Մարօ Երզնկեան''' ({{ԱԾ}}), հայ բեմագիր։

== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է [[Հայաստան]], պոլշեւիկ գործիչ Սուրէն Երզնկեանի ընտանիքին մէջ։ Քանի մը տարեկան հասակին ընտանիքով տեղափոխուած են [[Մոսկուա]]։

1943 թուականին ընդունուած է  շարժանկարչութեան համամիութենական պետական հիմնարկ, որ աւարտած է 1947 թուականին։

Շարժանկարչութեամբ սկսած է աշխատիլ 1942 թուականէն։ Շարք մը ֆիլմերու համար բեմագիրներ գրած է, որոնցմէ 14-ը ցուցադրուած են։

Մահացած է 29 Մարտ 1990 թուականին, Մոսկուա&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0947710/|title=Maro Yerzinkyan|website=IMDb|language=անգլերէն|accessdate=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.themoviedb.org/person/1874784 Maro Yerzinkyan]&lt;/ref&gt;։

== Անձնական կեանք ==
Մարօ Երզնկեան երեք անգամ ամուսնացած է։

* Առաջին անգամ ամուսնացած է ոմն Սարոյեանի հետ։ Այդ Երզնկեանի միակ պաշտօնական ամուսնութիւնը եղած է, միւս ամուսնութիւնները քաղաքացիական եղած են։
* Երկրորդ ամուսինը գրականագէտ Փլաթոն Նապոքովն էր։
* Երրորդ ամուսինը նկարիչ Անաթոլի Մորոզովն էր։

== Բեմագիրներ ==

* 1943 - Պահակ Զինուորի կինը (Жена гвардейца)
* 1949 - Զարմանազան Զանգակ (Чудесный колокольчик)
* 1954 - Լերան Լիճի Առեղծուածը (Тайна горного озера)
* 1955 - Հասցէատիրոջ որոնումները (В поисках адресата)
* 1956 - Սիրտնը Կ'երգէ (Сердце поёт)
* 1966 - Սեւուկը (Чернушка)
* 1968 - Օրէնքի Անունով (Именем закона)

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Հայ բեմագիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Բեմագիրներ]]</text>
      <sha1>tbxzxa4mmrvcb1mwyee8vzogbt82b4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ստորոգութիւն:Հայ բեմագիրներ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>31543</id>
    <revision>
      <id>250444</id>
      <timestamp>2026-04-21T18:38:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Azniv Stepanian</username>
        <id>8</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «[[Ստորոգութիւն:Հայեր ըստ մասնագիտութեան]]»:</comment>
      <origin>250444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="kcqd6bnu7u5abtcv74fe1nriqwvtvty" xml:space="preserve">[[Ստորոգութիւն:Հայեր ըստ մասնագիտութեան]]</text>
      <sha1>kcqd6bnu7u5abtcv74fe1nriqwvtvty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ստորոգութիւն:Բեմագիրներ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>31544</id>
    <revision>
      <id>250445</id>
      <timestamp>2026-04-21T18:41:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Azniv Stepanian</username>
        <id>8</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «[[Ստորոգութիւն:Անձինք ըստ մասնագիտութեան]]»:</comment>
      <origin>250445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="j61zgexfzh9rzvgwdx6dbopik49tenr" xml:space="preserve">[[Ստորոգութիւն:Անձինք ըստ մասնագիտութեան]]</text>
      <sha1>j61zgexfzh9rzvgwdx6dbopik49tenr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Լիա Օսիպեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31545</id>
    <revision>
      <id>250459</id>
      <timestamp>2026-04-22T11:35:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Azniv Stepanian</username>
        <id>8</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}}  '''Լիա Օսիպեան''' ({{ԱԾ}}), հայ բուսաբան, սնկաբան, մանկավարժ, [[Նիւ Եորք|Նիւ Եորքի]] Գիտութիւններու ակադեմիայի իսկական անդամ (1995 թուականէն), վաստակաւոր գիտնական&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jamanak.com/|title=«ՅԻՇԱՐԺԱՆ ՏԱՐԵԹԻՒԵՐ-2025»Ը՝ ՄԵՐ ՍԵՂԱՆՆԵՐՈՒՆ|website=www.jamanak.com|accessdate=20...»:</comment>
      <origin>250459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2741" sha1="7iv7g7b1kel0kj30318bmjzrntklpu8" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Լիա Օսիպեան''' ({{ԱԾ}}), հայ բուսաբան, սնկաբան, մանկավարժ, [[Նիւ Եորք|Նիւ Եորքի]] Գիտութիւններու ակադեմիայի իսկական անդամ (1995 թուականէն), վաստակաւոր գիտնական&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jamanak.com/|title=«ՅԻՇԱՐԺԱՆ ՏԱՐԵԹԻՒԵՐ-2025»Ը՝ ՄԵՐ ՍԵՂԱՆՆԵՐՈՒՆ|website=www.jamanak.com|accessdate=2026-04-21}}&lt;/ref&gt;։

== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է Երեւան։ 1952 թուականին աւարտ«ած է »&lt;nowiki/&gt;[[Երեւանի Պետական Համալսարան|Երեւանի պետական համալսարանը]]։

[[1960 թուական|1960]]-[[1961 թուական|1961]] թուականներուն՝ Երեւանի պետական համալսարանի Գիտահետազօտական բաժանմունքի գիտական քարտուղար, [[1971 թուական|1971]]-[[2005]] թուականներուն՝ կենսաբանութեան կաճառի բուսաբանութեան ամպիոնի վարիչ, [[1985 թուական|1985]]-[[1990 թուական|1990]] թուականներուն եւ 1999-2000 թուականներուն, միաժամանակ՝ նոյն կաճառի ատենապետ։ Նիւ Եորքի Գիտութիւններու ակադեմիայի անդամ։

== Գործունէութիւն ==
Աշխատանքները կը վերաբերին տեսական եւ կիրառական սնկաբանութեան, սունկերու կազմին՝ ըստ տեսակի, կարգաբանութեան, բնապահպանութեան եւ ֆիզիոլոկիական գործունէութեան հարցերուն։

[[Հայաստան|Հահայտանի Հանրապետութեան]] մէջ սնկաբանութեան փորձարար, ուղղութեան հիմնադիրն է։

Մշակած է «deuteromycete»ներու կենսական ձեւերու դասակարգումը, ուսումնասիրած է արտասովոր պայմաններու ազդեցութիւնը սունկերու կենսաբանական գործունէութեան վրայ։

«Ստորակարգ բոյսերի հիմնական խմբերի լատիներէն-ռուսերէն-հայերէն դասակարգումը» ([[1987 թուական|1987]]) գիրքիը կազմողներէն է&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007}}&lt;/ref&gt;։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Բուսաբաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ]]</text>
      <sha1>7iv7g7b1kel0kj30318bmjzrntklpu8</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>