Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 3371 253372 249662 2026-08-16T10:01:14Z Sàádî 12882 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Islam branches and schools (HY).svg]] → [[File:Islam branches and schools-hy.svg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) 253372 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Allah logo.svg|մինի|«Ալլահ» (Աստուած)]] [[Պատկեր:Islam by country.png|աջից|350px|մինի|Իսլամի տարածուածութիւնը]] '''Իսլամութիւն''' ({{lang-ar|الإسلام}}, ալ-իսլամ՝ հնազանդութիւն), [[:hy:Միաստվածություն|միաստուածային]] [[:hy:Կրոն|կրօն]], որու համաձայն կայ միայն մէկ աստուած ([[:hy:Ալլահ|Ալլահը]])<ref>{{Cite web|url=http://thetruereligion.org/modules/wfsection/article.php?articleid=71|title=God: Who is Allah|publisher=thetruereligion.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040501181449/http://thetruereligion.org/modules/wfsection/article.php?articleid=71|archivedate=2004 թ․ մայիսի 1|quote=... "''Allah''" is simply the Arabic word for "God"—and there is only One God. Let there be no doubt—Muslims worship the God of Noah, Abraham, Moses, David and Jesus—peace be upon them all. ...}}</ref>, եւ [[:hy:Մուհամմադ|Մուհամմատը]] Աստուծոյ մարգարէն է<ref>{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Islam. Overview|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|editor=John L. Esposito|doi=10.1093/acref/9780195305135.001.0001/acref-9780195305135-e-0383|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8|quote=Profession of Faith [...] affirms Islam's absolute monotheism and acceptance of Muḥammad as the messenger of God, the last and final prophet.|author=John L. Esposito|url-access=yes}}</ref><ref name="OEIW-allah">{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Allāh|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|editor=John L. Esposito|doi=10.1093/acref/9780195305135.001.0001/acref-9780195305135-e-0383|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8|quote=the Muslims' understanding of Allāh is based [...] on the Qurʿān's public witness. Allāh is Unique, the Creator, Sovereign, and Judge of humankind. It is Allāh who directs the universe through his direct action on nature and who has guided human history through his prophets, Abraham, with whom he made his covenant, Moses, Jesus, and Muḥammad, through all of whom he founded his chosen communities, the 'Peoples of the Book.'|author=F.E. Peters|url-access=yes}}</ref>։ Անիկա աշխարհի երկրորդ ամէնամեծ կրօնն է՝<ref name="landscape">{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/|title=The Global Religious Landscape|date=2012 թ․ դեկտեմբերի 18}}</ref>1.8 միլիարդ հետեւորդ կամ աշխարհի բնակչութեան 24%-ը<ref name="pew2015">{{cite study|publisher=Pew Research Center|title=The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2010-2050|url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projections-2010-2050/|date=April 2, 2015|access-date=October 20, 2018}}</ref>, նաեւ յայտնի որպէս իսլամներ<ref>According to [http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/muslim Oxford Dictionaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160729005309/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/muslim|date=2016-07-29}}, "Muslim is the preferred term for 'follower of Islam,' although Moslem is also widely used."</ref>։ Իսլամները 50 երկրի մէջ բնակչութեան մեծամասնութիւնը կը կազմեն<ref name="landscape" />։ Իսլամութիւնը կը սորվեցնէ, որ Աստուած բարեգութ է, ամէնազօր, եզակի<ref>{{Cite book|url={{Google books|OZbyz_Hr-eIC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Encyclopedia of Islam|last=Campo|first=Juan Eduardo|publisher=Infobase Publishing|year=2009|isbn=978-1-4381-2696-8|page=34|chapter=Allah}}</ref> եւ մարդկութիւնը կ'ուղորդէ իր մարգարէներուն, յայտնաբերուած սուրբ գրութիւններուն եւ բնական նշաններուն միջոցով<ref name="OEIW-allah" /><ref>{{Cite encyclopedia|year=2014|title=Environment|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Philosophy, Science, and Technology in Islam|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|editor=Ibrahim Kalin|doi=10.1093/acref:oiso/9780199812578.001.0001/acref-9780199812578-e-237|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8|quote=When Meccan pagans demanded proofs, signs, or miracles for the existence of God, the Qurʾān's response was to direct their gaze at nature's complexity, regularity, and order. The early verses of the Qurʾān, therefore, reveal an invitation to examine and investigate the heavens and the earth, and everything that can be seen in the environment [...] The Qurʾān thus makes it clear that everything in Creation is a miraculous sign of God (āyah), inviting human beings to contemplate the Creator.|author=İbrahim Özdemir|url-access=yes}}</ref>։ Իսլամութեան նախնական սուրբ գրութիւններն են [[:hy:Ղուրան|Ղուրանը]], որ իսլամներուն համար Աստուծոյ բառացի խօսքն է եւ Մուհամմատի ուսմունքները, որոնք կը կոչուին ''սունա'' եւ բաղկացած են ''հատիս'' կոչուող բաժիններէն (մօտ մ.թ. 570- 632 թուականներ)։ Իսլամներըկը հաւատան, որ իսլամութիւնը ամէնահին հաւատի ամբողջական ու տիեզերական տարբերակն է, որ բացայայտուած է շատ վաղ շրջանին մարգարէներու կողմէ՝ ներառեալ [[:hy:Ադամ|Ադամի]], [[:hy:Աբրահամ|Աբրահամի]], [[:hy:Մովսես_մարգարե|Մովսէսի]] եւ [[:hy:Հիսուս|Յիսուսի]]<ref name="People-of-the-Book">{{Cite web|url=https://www.pbs.org/empires/islam/faithpeople.html|title=People of the Book|website=[[Islam: Empire of Faith]]|publisher=PBS|accessdate=2010 թ․ դեկտեմբերի 18}}</ref><ref>Reeves, J.C. (2004). ''Bible and Qurʼān: Essays in scriptural intertextuality''. Leiden [u.a.: Brill. p. 177</ref><ref>{{Cite news|last=Moghul|first=Haroon|title=Why Muslims celebrate a Jewish holiday|url=http://www.cnn.com/2015/10/21/living/yom-kippur-muslims/index.html|access-date=2018 թ․ հունվարի 18|publisher=CNN}}</ref>։ Իսլամները նկատել կու տան, թէ Ղուրանը Աստուծոյ վերջնական ու անփոփոխ բացայայտումն է։ Ինչպէս աբրահամեան միւս կրօնները՝ իսլամութիւնը նոյնպէս կը սորվեցնէ, որ գոյութիւն ունի վերջին դատաստան՝ արդարամիտներու համար դրախտի պարգեւատրումով եւ մեղսաւորներու համար դժոխքի պատիժով<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e588?_hi=1&_pos=2|title=Eschatology – Oxford Islamic Studies Online|website=www.oxfordislamicstudies.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423115519/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e588?_hi=1&_pos=2|archive-date=2014 թ․ ապրիլի 23|url-status=dead|access-date=2018 թ․ հունվարի 18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.al-islam.org/last-journey-translation-manazil-al-akhirah-shaykh-abbas-qummi/paradise-jannat|title=Paradise (Jannat)|website=Al-Islam.org}}</ref>։ Կրօնական գաղափարներու ու կիրառութեան մէջ կը մտնեն [[:hy:Իսլամի_հիմնասյուներ|իսլամութեան հինգ հիմնասիւները]], որոնք երկրպագութեան պարտադիր գործողութիւններ են եւ իսլամական օրէնքը (''շարիա''), որ բառացիօրէն կը վերաբերի կեանքի ու հասարակութեան բոլոր ոլորտներուն՝ դրամատնային համակարգէն ու կանանց բարեկեցութենէն մինչեւ շրջակայ միջավայր<ref>{{Harvtxt|Esposito|2002b|p=17}}</ref><ref>*{{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=111–112, 118}} *{{Cite encyclopedia|title=Shari'ah|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ [[:hy:Մեքքա|Մեքքա]], [[:hy:Մադինա_(Յասրիբ)|Մետինա]] եւ [[:hy:Երուսաղեմ|Երուսաղէմ]] քաղաքները իսլամութեան երեք ամէնասուրբ վայրերն են<ref name="Trofimov">{{Citation|last=Trofimov|first=Yaroslav|title=The Siege of Mecca: The 1979 Uprising at Islam's Holiest Shrine|page=79|year=2008|place=New York|isbn=978-0-307-47290-8}}</ref>։ Աստուածաբանական տեսանկիւնը մէկ կողմ դրած<ref name="Esposito1998">{{Cite book|title=Islam: The Straight Path (3rd ed.)|last=Esposito|first=John|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-511234-4|pages=9, 12}}</ref><ref>{{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=4–5}}</ref><ref name="Peters2003">{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe|title=Islam: A Guide for Jews and Christians|last=Peters|first=F.E.|publisher=Princeton University Press|year=2003|isbn=978-0-691-11553-5|page=[https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe/page/9 9]}}</ref>՝ կը համարեն, որ իսլամութիւնը պատմականօրէն ծագած է մ.թ. վաղ 7-րդ դարուն Մեքքայի մէջ<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=AQUZ6BGyohQC|page=5}}|title=Islam and the Integration of Society|last=Watt|first=William Montgomery|date=2003|publisher=Psychology Press|isbn=9780415175876|pages=5|language=en}}</ref> եւ մինչեւ 8-րդ դար [[:hy:Օմայյան_խալիֆայություն|Օմայեան խալիֆայութիւնը]] ընդարձակուած է [[:hy:Ալ-Անդալուս|Անտալուսէն]]՝ արեւմուտքի մէջ, մինչեւ [[:hy:Ինդոս|Ինտոս գետը]]՝ արեւելքի մէջ։ Իսլամական ոսկեդարը կը վերաբերի աւանդաբար 8-13-րդ դարերուն՝ [[:hy:Աբբասյան_խալիֆայություն|Ապպասեան խալիֆայութեան]] ժամանակաշրջանին, երբ պատմական իսլամական աշխարհը գիտական, տնտեսական եւ մշակութային ծաղկում կ'ապրէր<ref name="Saliba">[[George Saliba]] (1994), ''A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam'', pp. 245, 250, 256–257. [[New York University Press]], {{ISBN|0-8147-8023-7}}.</ref><ref name="King">{{Cite journal|last1=King|first1=David A.|year=1983|title=The Astronomy of the Mamluks|journal=Isis|volume=74|issue=4|pages=531–555|doi=10.1086/353360|issn=0021-1753}}</ref><ref name="Hassan-Decline">{{Cite encyclopedia|title=Factors Behind the Decline of Islamic Science After the Sixteenth Century|encyclopedia=Islam and the Challenge of Modernity, Proceedings of the Inaugural Symposium on Islam and the Challenge of Modernity: Historical and Contemporary Contexts, Kuala Lumpur, August 1–5, 1994|publisher=International Institute of Islamic Thought and Civilization (ISTAC)|url=http://www.history-science-technology.com/articles/articles%208.html|last=Hassan|first=Ahmad Y|date=1996|editor=Sharifah Shifa Al-Attas|pages=351–399|archivedate=2015 թ․ ապրիլի 2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402150434/http://www.history-science-technology.com/articles/articles%208.html}}</ref>։ Իսլամական աշխարհի ընդլայնումը ընդգրկած է տարբեր խալիֆայութիւններ, ինչպիսին է [[:hy:Օսմանյան_կայսրություն|Օսմանեան կայսրութիւնը]], առեւտրականներու ու միսիոնարներու կողմէ դաւանափոխութեան գործողութիւններ (''դաւա'')<ref>The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir Thomas Walker Arnold, pp. 125–258</ref>։ Շատ իսլամներ երկու հիմնական ուղղութիւններէն մէկուն կը պատկանին. [[:hy:Սուննի_իսլամ|սուննի]] (85–90%)<ref name="Sunni-eb">*{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/|title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population|date=2009 թ․ հոկտեմբերի 7|website=[[Pew Research Center]]|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|quote=Of the total Muslim population, 10–13% are Shia Muslims and 87–90% are Sunni Muslims.}} *[https://books.google.am/books?id=D5_N97bAiJ0C&pg=PA3&dq=Sunni+Islam#v=onepage&q=Sunni%20Islam Sunni Islam: Oxford Bibliographies Online Research Guide] "Sunni Islam is the dominant division of the global Muslim community, and throughout history it has made up a substantial majority (85 to 90 percent) of that community." *{{Cite web|url=http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/sunni|title=Sunni|publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141012090751/http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/sunni|archive-date=2014 թ․ հոկտեմբերի 12|accessdate=2012 թ․ դեկտեմբերի 20|quote=Sunni Islam is the largest denomination of Islam, comprising about 85% of the world's over 1.5&nbsp;billion Muslims.|url-status=dead}} *{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html|title=Religions|website=[[The World Factbook]]|publisher=Central Intelligence Agency|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20|archive-date=2018 թ․ դեկտեմբերի 24|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25|quote=Sunni Islam accounts for over 75% of the world's Muslim population...|url-status=dead}}</ref> կամ [[:hy:Շիա_իսլամ|շիա]] (10–15%)<ref name="Shia">See *{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/|title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population|date=2009 թ․ հոկտեմբերի 7|website=Pew Research Center|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|quote=The Pew Forum's estimate of the Shia population (10–13%) is in keeping with previous estimates, which generally have been in the range of 10–15%. Some previous estimates, however, have placed the number of Shias at nearly 20% of the world's Muslim population.}} *{{Cite web|url=http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/shi-a|title=Shia|publisher=Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs|archive-url=https://web.archive.org/web/20121215070956/http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/shi-a|archive-date=2012 թ․ դեկտեմբերի 15|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 5|quote=Shi'a Islam is the second largest branch of the tradition, with up to 200 million followers who comprise around 15% of all Muslims worldwide...|url-status=dead}} *{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html|title=Religions|website=[[The World Factbook]]|publisher=Central Intelligence Agency|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20|archive-date=2018 թ․ դեկտեմբերի 24|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25|quote=Shia Islam represents 10–20% of Muslims worldwide...|url-status=dead}}</ref> : Իսլամներու 13%-ը կ'ապրի [[:hy:Ինդոնեզիա|Ինտոնեսիայի]] մէջ՝ իսլամ մեծամասնութեամբ ամէնամեծ երկիրը<ref name="pew2015countries">{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/muslims/pf_15-04-02_projectionstables74/|title=10 Countries With the Largest Muslim Populations, 2010 and 2050date=2015-04-02|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20170207115222/http://www.pewforum.org/2015/04/02/muslims/pf_15-04-02_projectionstables74/|archive-date=2017 թ․ փետրվարի 7|url-status=dead|access-date=2017 թ․ փետրվարի 7}}</ref>, 31%-ն կ'ապրի [[:hy:Հարավային_Ասիա|Հարաւային Ասիայի]]<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=kaubzRxh-U0C|page=[https://books.google.am/books?id=kaubzRxh-U0C&pg=PA193 193]}}|title=South Asian Religions: Tradition and Today|last=Pechilis|first=Karen|last2=Raj|first2=Selva J.|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9780415448512|p=193|language=en}}</ref>՝ իսլամ բնակչութեամբ ամէնամեծն աշխարհի մէջ<ref>{{Cite news|last=Diplomat|first=Akhilesh Pillalamarri, The|title=How South Asia Will Save Global Islam|url=http://thediplomat.com/2016/01/how-south-asia-will-save-global-islam/|access-date=2017 թ․ փետրվարի 7|newspaper=The Diplomat|language=en-US}}</ref>, 20%-ը՝ [[:hy:Միջին_Արևելք|Միջին Արեւելք]]<nowiki/>ի եւ [[:hy:Հյուսիսային_Աֆրիկա|Հիւսիսային Ափրիկէի]]<ref>{{Cite news|date=2009 թ․ հոկտեմբերի 7|title=Middle East-North Africa Overview|url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population10/|access-date=2018 թ․ հունվարի 18|work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|language=en-US}}</ref>, ուր գերիշխող կրօն է<ref name="pewmuslim22">{{Cite web|url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-middle-east.aspx|title=Region: Middle East-North Africa|website=The Future of the Global Muslim Population|publisher=Pew Research Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309233947/http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-middle-east.aspx|archive-date=2013 թ․ մարտի 9|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 22|url-status=dead}}</ref>, իսկ 15%-ը՝ [[:hy:Ենթասահարա|Ենթասահարական Ափրիկէի]] մէջ<ref name="pewmuslim32">{{Cite web|url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-sub-saharan-africa.aspx|title=Region: Sub-Saharan Africa|website=The Future of the Global Muslim Population|publisher=Pew Research Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309234009/http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-sub-saharan-africa.aspx|archive-date=2013 թ․ մարտի 9|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 22|url-status=dead}}</ref>։ Իսլամական մեծածաւալ համայնքներու կարգին են Ամերիկաները, [[:hy:Կովկաս|Կովկասը]], [[:hy:Կենտրոնական_Ասիա|Կեդրոնական Ասիան]], [[:hy:Չինաստան|Չինաստանը]], [[:hy:Եվրոպա|Եւրոպան]], [[:hy:Հարավարևելյան_Ասիա|Հարաւարեւելեան Ասիան]], [[:hy:Ֆիլիպիններ|Ֆիլիփփինները]] եւ [[:hy:Ռուսաստան|Ռուսաստանը]]<ref name="pewmuslim12">{{Cite web|url=http://features.pewforum.org/muslim-population/|title=Muslim Population by Country|website=The Future of the Global Muslim Population|publisher=Pew Research Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110209094904/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx|archivedate=2011 թ․ փետրվարի 9|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 22|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/amp/indepth/features/islam-russia-180307094248743.html%26ved%3D2ahUKEwjnwtPN1OXfAhXNSxUIHQhBA4gQFjAMegQIBhAB%26usg%3DAOvVaw27U7hQK-1THu2LP_Be0os7%26ampcf%3D1%26cshid%3D1547207388328|title=Արխիվացված պատճենը|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111175543/https://www.aljazeera.com/amp/indepth/features/islam-russia-180307094248743.html%26ved%3D2ahUKEwjnwtPN1OXfAhXNSxUIHQhBA4gQFjAMegQIBhAB%26usg%3DAOvVaw27U7hQK-1THu2LP_Be0os7%26ampcf%3D1%26cshid%3D1547207388328|archive-date=2019 թ․ հունվարի 11|accessdate=2022 թ․ հունվարի 7|url-status=dead}}</ref>։ Իսլամութիւնը աշխարհի ամէնէն արագ տարածուող կրօնն է<ref>{{Cite news|date=2015 թ․ ապրիլի 2|title=Main Factors Driving Population Growth|url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/main-factors-driving-population-growth/|access-date=2018 թ․ հոկտեմբերի 23|work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Burke|first1=Daniel|date=2015 թ․ ապրիլի 4|title=The world's fastest-growing religion is ...|url=http://edition.cnn.com/2015/04/02/living/pew-study-religion/|accessdate=2015 թ․ ապրիլի 18|agency=CNN}}</ref><ref name="USNewsLippman">{{Cite web|url=https://www.usnews.com/news/religion/articles/2008/04/07/no-god-but-god|title=No God But God|date=2008 թ․ ապրիլի 7|publisher=U.S. News & World Report|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|quote=Islam is the youngest, the fastest growing, and in many ways the least complicated of the world's great monotheistic faiths. It is based on its own holy book, but it is also a direct descendant of Judaism and Christianity, incorporating some of the teachings of those religions—modifying some and rejecting others.|author=Lippman, Thomas W.}}</ref>։ == Ծագումնաբանութիւն եւ նշանակութիւն == [[Պատկեր:Kaaba_Mirror_like.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Kaaba_Mirror_like.jpg|մինի|[[:hy:Մեքքա|Մեքքայի]] մէջ գտնուող [[:hy:Քաաբա|Քաապան]] իսլամական գլխաւոր աղօթատեղին եւ ուխտատեղին է:]] Իսլամութիւնը բայական գոյանուն է, որ կը ծագի եռաբաղաձայն S-L-M արմատէն, որ ամբողջականութեան, հնազանդութեան, անվտանգութեան ու խաղաղութեան գաղափարներուն հետ կապ ունեցող բառերու լայն շարք մը կը կազմէ<ref>[http://www.studyquran.co.uk/20_SIIN.htm Dictionary listing for Siin roots] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907230044/http://www.studyquran.co.uk/20_SIIN.htm |date=2011-09-07 }} derived from ''Lane's Arabic-English Lexicon'' via www.studyquran.co.uk</ref>։ Կրօնական համացոյցին մէջ կը նշանակէ «կամաւոր հնազադութիւն Աստուծոյ»<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=IVyMAvW9slYC|page=8}}|title=Islam: The Religion and The People|author1=Lewis, Barnard|author2=Churchill, Buntzie Ellis|publisher=Wharton School Publishing|year=2009|isbn=9780132230858|page=8}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.qaem.org/wp/what-does-islam-mean/|title=What does Islam mean?|date=2011 թ․ փետրվարի 6|website=The Friday Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110314072458/http://www.qaem.org/wp/what-does-islam-mean/|archivedate=2011 թ․ մարտի 14}}</ref> : ''Islām-ը'' բայական արմատի IV ձեւն է եւ կը նշանակէ «հնազանդութիւն» կամ «հրաժարում»։ Իսլամութեան կից ''muslim (իսլամ)'' բառը միեւնոյն բայի ածական դերբայն է, որ կը նշանակէ «հնազանդող» կամ «ան որ կը հնազանդի»։ Բառը երբեմն տարբեր լրացուցիչ իմաստներ ձեռք կը բերէ Ղուրանի տարբեր հատուածներուն մէջ։ Որոշ հատուածներու մէջ շեշտը կը դրուի իսլամութեան հոգեւոր արժէքին վրայ. «Աստուած որու որ կը ցանկանայ ուղղութիւն ցոյց տալ, կը բանայ անոր սիրտը իսլամութեան առջեւ»<ref name="MULTIPLE-REFERENCES">* {{Cite quran|6|125|style=ref}}, {{cite quran|61|7|style=ref}}, {{cite quran|39|22|style=ref}} * {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Jomier|first2=J.|first1=L.|last1=Gardet}}</ref><ref name="ReferenceH">{{cite quran|5|3|style=ref}}, {{cite quran|3|19|style=ref}}, {{cite quran|3|83|style=ref}}</ref>։ Այլ հատուածներ իսլամութիւնն ու կրօնը (''dīn'') կը դիտարկեն որպէս մէկ ամբողջութիւն. «Այսօր ես կատարելագործած եմ քո կրօնը (''dīn'') քեզ համար, ես աւարտած եմ քու օրհնութիւնը, ես հաւանութեան արժանացուցած եմ իսլամութիւնը քու կրօնի համար»<ref name="ReferenceH" />։ Ուրիշ հատուածներ իսլամութիւնը կը նկարագրեն որպէս Աստուծոյ մօտ վերադառնալու գործողութիւն, քան թէ լոկ հաւատի բանաւոր հաստատում<ref>* {{Cite quran|9|74|style=ref}}, {{cite quran|49|14|style=ref}} * {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Jomier|first2=J.|first1=L.|last1=Gardet}}</ref>։ Հատիս Գաբրիէլի մէջ ''islām-ը'' ներկայացուած է որպէս սուրբ երրորդութեան մէկ մաս, որուն մէջ կը մտնեն նաեւ ''imān'' ''-ը'' (հաւատ) եւ ''ihsān-ը'' (գերազանցութիւն)<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00john|title=The Oxford History of Islam|last=Esposito|first=John L.|date=2000 թ․ ապրիլի 6|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195107999|pages=[https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00john/page/76 76]–77}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/mosqueheartsubmi00mahm|title=The mosque: the heart of submission|last=Mahmutćehajić|first=Rusmir|publisher=Fordham University Press|year=2006|isbn=978-0-8232-2584-2|page=[https://archive.org/details/mosqueheartsubmi00mahm/page/n104 84]}}</ref>։ Պատմականօրէն իսլամութիւնը անգլիախօս հասարակութիւններու մօտ կոչուած է մահմետականութիւն։ Այս թերմինը գործածութենէն դուրս եկած է եւ երբեմն վիրաւորական կը համարուի, քանի որ ըստ անոր՝ իսլամներու կրօնի կեդրոնը աւելի մարդ արարածն է, քան թէ Աստուած, ինչպէս [[:hy:Բուդդա|Պուտտան]] [[:hy:Բուդդայականություն|պուտտայականութեան]] մէջ<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/buddhism/ataglance/glance.shtml|title=Buddhism: Buddhism at a glance|publisher=BBC – Religions}}</ref>։ Որոշ հեղինակներ, այնուամենայնիվ, կը շարունակեն օգտագործել ''մահմետականութիւն'' թերմինը՝ որպէս կրօնական համակարգի տեխնիկական անուանում՝ հակադրելով իսլամութեան աստուածաբանական գաղափարին, որ առկայ է այդ համակարգին մէջ<ref>Kenneth G. Wilson, ''The Columbia Guide to Standard American English'' ({{ISBN|0231069898}}), p. 291: Muhammadan and Mohammedan are based on the name of the prophet Mohammed, and both are considered offensive.</ref>։ == Հաւատի հանգանակներ == Հաւատը (Iman) եւ իսլամական դաւանանքը (Aqidah) յաճախ կը ներկայացուին հաւատի վեց հանգանակներու տեսքով, որոնք ներկայացուած են հատիս Գաբրիէլին մէջ։ === Աստուծոյ գաղափար === [[Պատկեր:Istanbul,_Hagia_Sophia,_Allah.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Istanbul,_Hagia_Sophia,_Allah.jpg|աջից|մինի|[[:hy:Ալլահ|Ալլահը]] (Աստուած) պատկերող մետալիոն [[:hy:Սուրբ_Սոֆիայի_տաճար_(Կոստանդնուպոլիս)|Սուրբ Սոֆիայի տաճարին մէջ]], [[:hy:Թուրքիա|Թուրքիա]], [[:hy:Ստամբուլ|Իսթանպուլ]]:]] Իսլամութիւնը երբեմն կը դիտարկուի որպէս գլխաւոր կրօններէն ամէնապարզ ուսմունք ունեցողը<ref name="USNewsLippman" />։ Անոր ամէնահիմնական գաղափարը խիստ միաստուածութիւնն է, որ կը կոչուի թաուհիտ (արաբերէն՝ توحيد‎): Աստուած կը նկարագրուի Ղուրանի 112-րդ գլուխին մէջ. «Ան Աստուածն է, մէկ եւ Միակը. Աստուած, Յավերժութիւնը, Բացարձակը. Անա չի ծնիր, ոչ ալ ծնած է եւ չկայ Անոր նման երկրորդը» (112:1–4)<ref>* {{Cite quran|112|1|end=4|style=ref}} * {{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=74–76}} * {{Harvtxt|Esposito|2004|p=22}} * {{Harvtxt|Griffith|Savage|2006|p=[{{google books |plainurl=y |id=KKZEyNRJMkcC|page=248}} 248]}} * {{Cite encyclopedia|title=Allah, Tawhid|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|author=D. Gimaret}}</ref>: Իսլամները չեն ընդունիր բազմաստուածութիւնն ու կռապաշտութիւնը, որ կը կոչուի ''Shirk'', եւ կը հրաժարին [[:hy:Սուրբ_Երրորդություն|Սուրբ երրորդութեան]] քրիստոնէական գաղափարէն։ Իսլամութեան մէջ Աստուած հասկացողութենէն վեր է, եւ, հետեւաբար, իսլամները պէտք չէ մարդկային յատկանիշներ վերագրեն անոր<ref>God Created the Universe with the Purpose to Serve Humankind: God Created ... By Fateh Ullah Khan p. 298 [{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=uGassqzOsDgC|page=298}}|title=God Created the Universe with the Purpose to Serve Humankind: God Created Humankind to Worship Him and Appointed Him as Viceroy in Earth to See how He Behaves|last=Khan|first=Fateh Ullah|publisher=Fateh Ullah Khan Gandapur|year=2009|isbn=978-969-9399-00-8|pages=298–}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=yid=_ujcpilaYssC||page=37}}|title=Islamic Unity and Happiness|last=Turfe|first=Tallal Alie|publisher=TTQ, Inc.|year=1985|isbn=9780940368477|page=37}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=Qr53qwS5cmcC|page=37}}|title=What is Islam? By Jamaal Zarabozo p. 37|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=vC0r6JVvDIoC|page=357}}|title=A–E|last1=Agwan|first1=A.R.|last2=Khan|first2=N.K.|publisher=Global Vision Publishing|year=2000|isbn=9788187746003|page=357}}</ref>։ Աստուած կը նկարագրուի յատուկ անուններով ու ածականներով, որոնցմէ ամէնաընդհանուրներն են ''Al-Rahmān-ը''՝ «կարեկցող», եւ ''Al-Rahīm-ը՝'' «բարեգութ»<ref name="Ben">{{Cite book|url=https://archive.org/details/99beautifulnames0000bent|title=The 99 Beautiful Names for God for All the People of the Book|last=Bentley|first=David|date=1999|publisher=William Carey Library|isbn=978-0-87808-299-5}}</ref>։ Իսլամները կը հաւատան, որ տիեզերքի մէջ ամէն ինչի ստեղծումը տեղի ունեցած է Աստուծոյ հրամանով՝ «Եղի՛ր, եւ եղած է»<ref>* {{Cite quran|2|117|style=ref}} * {{Cite encyclopedia|title=Islām|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/295507/Islam|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25}}</ref>, եւ գոյութեան նպատակը երկրպագութիւնն է կամ Աստուծոյ ճանչնալը<ref>* {{Cite web|url=http://www.patheos.com/Library/Islam/Beliefs/Human-Nature-and-the-Purpose-of-Existence.html|title=Human Nature and the Purpose of Existence|publisher=Patheos.com|accessdate=2011 թ․ հունվարի 29}} * {{Cite quran|51|56|style=ref}}</ref><ref name="ReferenceB">David Leeming ''The Oxford Companion to World Mythology'' Oxford University Press 2005 {{ISBN|978-0-195-15669-0}} p. 209</ref>։ Ան կը դիտարկուի որպէս անհատական Աստուած, որ կը պատասխանէ, երբ որ կարիքաւոր կամ վշտացած մարդիկ զինք կը կանչեն<ref>* {{Cite encyclopedia|title=Islām|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/295507/Islam|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25}} * {{Cite quran|2|186|style=ref}}</ref>։ Չկան միջնորդներ, ինչպէս հոգեւորականները, որ կապ հաստատեն Աստուծոյ հետ, որ կ'ըսէ. «Ես աւելի մօտ եմ քեզ, քան թէ (քո) լծային երակը»<ref>{{Cite quran|50|16|style=ref}}</ref>։ աստուածային գիտակցութիւնը կը կոչեն ''թաքուա'' (taqwa): ''Allāh'' բառը այն եզրն է, որն առանց յոգնակի թիւի կամ սեռի կը գործածուի իսլամներու, արաբախօս քրիստոնեաներու ու հրեաներու կողմէ՝ զԱստուած անուանելու համար, մինչդեռ 'ʾilāh' (արաբերէն՝ إله‎) եզրը կը գործածուի աստուածութիւն կամ ընդհանրապէս աստուած իմաստով<ref>* {{Cite web|url=https://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html|title=God|website=Islam: Empire of Faith|publisher=PBS|accessdate=2010 թ․ դեկտեմբերի 18}} * "Islam and Christianity", ''Encyclopedia of Christianity'' (2001): Arabic-speaking Christians and [[Jew|Jews]] also refer to God as ''Allāh''. * {{Cite encyclopedia|title=Allah|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=L. Gardet}}</ref>։ Այլ ոչ արաբ իսլամներ կրնան Ալլահէն բացի գործածել տարբեր անուններ, ինչպէս, օրինակ, «թանրը»՝ թուրքերէնի մէջ, «խոդա»՝ պարսկերէնի մէջ կամ «խուդա»՝ [[:hy:Ուրդու|ուրտուի]] մէջ։ === Հրեշտակներ === [[Պատկեր:Rashid_al-Din_Tabib_-_Jami_al-Tawarikh,_f.45v_detail_-_c._1306-15.png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Rashid_al-Din_Tabib_-_Jami_al-Tawarikh,_f.45v_detail_-_c._1306-15.png|աջից|մինի|Մուհամմատը՝ Գաբրիէլ հրեշտակապետէն իր առաջին յայտնութիւնը ստանացած պահուն: Ռաշիտ-ալ-Տին Համատանի «Ճամի ալ-թավարիխ» ձեռագրէն, 1307 թուական, [[:hy:Իլխանություն|Իլխանութեան շրջան]]:]] Հրեշտակներուն հաւատալը իսլամութեան մէջ առանցքային է։ Ղուրանին մէջ հրեշտակ բառը (արաբերէն՝ ملك‎ ''''malak'''') կը ծագի կամ ''Malaka-''էն, որ կը նշանակէ՝ «ան վերահսկեց»՝ շնորհիւ հրեշտակներու՝ տարբեր առաջադրանքներ կառավարելու կարողութեան<ref>Syed Anwer Ali ''Qurʼan, the Fundamental Law of Human Life: Surat ul-Faateha to Surat-ul-Baqarah (sections 1–21)'' Syed Publications 1984 University of Virginia Digitalized 22. Okt. 2010 p. 121</ref>, կամ ալ ''’-l-k'', ''l-’-k'' կամ ''m-l-k'' արմատէն, որ կը նշանակէ «սուրհանդակ», ինչպէս որ [[:hy:Եբրայերեն|եբրայերէնի]] մէջ (''malʾákh'') ու [[:hy:Հունարեն|յունարէնի]] մէջ (''angelos''): Ի տարբերութիւն եբրայերէն տարբերակին՝ եզրը կը վերաբերի բացառապէս աստուածային աշխարհի երկնային հոգիներուն, բայց ոչ երբեք մարդկային սուրհանդակներուն։ Փոխարէնը, Ղուրանը հրեշտակային ու մարդկային սուրհանդակները նկատի ունեցած ատեն կը գործածէ «ռասուլ» եզրը<ref>S.R. Burge ''Journal of Qur'anic Studies The Angels in Sūrat al-Malāʾika: Exegeses of Q. 35:1'' Sep 2011. vol. 10, No. 1 : pp. 50–70</ref>։ Ղուրանը իսլամական հրեշտակներու գաղափարի գլխաւոր աղբիւրն է<ref>Stephen Burge ''Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik'' Routledge 2015 {{ISBN|978-1-136-50473-0}} p. 23</ref>։ Անոնցմէ մէկ քանին, ինչպէս [[:hy:Գաբրիել_հրեշտակապետ|Գաբրիէլն]] ու [[:hy:Միքայել_Հրեշտակապետ|Միքայէլը]], Ղուրանին մէջ նոյն իրենց անունով ներկայացուած են, մինչդեռ միւսները ներկայացուած են իրենց գործառոյթով։ Հատիսական գրականութեան մէջ հրեշտակները յաճախ միայն մէկ յատուկ երեւոյթի հետ կը կապուին<ref>Stephen Burge ''Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik'' Routledge 2015 {{ISBN|978-1-136-50473-0}} p. 79</ref>։ Հրեշտակները կարեւոր դեր կը խաղան Միրաժի գրականութեան մէջ, ուր Մուհամմատը քանի մը հրեշտակներու կը հանդիպի երկինքի մէջ իր ճամբորդութեան ընթացքին<ref>Stephen Burge ''Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik'' Routledge 2015 {{ISBN|978-1-136-50473-0}} p. 29</ref> : Այլ հրեշտակներ յաճախ պատկերուած են իսլամական վախճանաբանութեան, իսլամական աստուածաբանութեան ու փիլիսոփայութեան մէջ<ref>Stephen Burge ''Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik'' Routledge 2015 {{ISBN|978-1-136-50473-0}} p. 22</ref>։ Հրեշտակներուն տրուող յանձնարարութիւններէն են, օրինակ, Աստուծոյ յայտնութիւնները հաղորդելը, Զայն փառաբանելը, մարդոց քայլերը արձանագրելը եւ մահուան պահուն մարդու հոգիին հետ խօսիլը։ Իսլամութեան մէջ, ինչպէս որ [[:hy:Հուդայականություն|յուդայականութեան]] ու [[:hy:Քրիստոնեություն|քրիստոնէութեան]] մէջ, հրեշտակները յաճախ կը ներկայացուին մարդու տեսքով եւ գերբնական տարրերով՝ թեւեր, մեծ չափեր կամ երկնային ստորոգելիներ<ref>Stephen Burge ''Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik'' Routledge 2015 {{ISBN|978-1-136-50473-0}} pp. 97-99</ref>։ Ղուրանը զանոնք կը նկարագրէ որպէս «թեւերով սուրհանդակներ՝ երկու կամ երեք կամ չորս (զոյգ). Ան [Աստուած] կ'աւելցնէ Արարման, ինչպէս որ կը ցանկանայ...»<ref>* {{Cite quran|35|1|style=ref}} * {{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=26–28}} * {{Cite encyclopedia|title=Malā'ika|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=W. Madelung}} * {{Cite encyclopedia|title=Angel|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online|author=Gisela Webb}}</ref> : Հրեշտակներու ընդհանուր առանձնայատկութիւններն են անոնց բացակայող մարմնական ցանկութիւնները, ինչպէս ուտելու եւ խմելու<ref>Cenap Çakmak ''Islam: A Worldwide Encyclopedia [4 volumes]'' ABC-CLIO, 18.05.2017 {{ISBN|9781610692175}} p. 140</ref>։ Նիւթական ցանկութիւններու բացակայութիւնը եւս ցոյց կու տայ, որ անոնք լոյսէն ստեղծուած են. գթութեան հրեշտակները ստեղծուած են ''nur'' -էն (պաղ լոյս)՝ ի հակադրութիւն պատիժի հրեշտակներուն, որոնք ստեղծուած են ''nar-''էն (տաք լոյս)<ref>Jane Dammen McAuliffe ''Encyclopaedia of the Qurʾān Volume 2'' Georgetown University, Washington DC p. 45</ref>։ Իսլամները սովորաբար չեն ընդունիր հրեշտակները պատկերներու մէջ արտայայտելու ընկալումը, ինչպիսիք որ առկայ են արեւմտեան արուեստին մէջ։ Իպն Սինան, որ պատկերած է Ալ-Ֆարապի նէոպղատոնական ծագման տիեզերաբանութիւնը, զարգացուցած է բանականութեան հրեշտակային նուիրապետութիւն, որ ստեղծուած է «Միակի» կողմէ։ Հետեւաբար, Աստուծոյ ստեղծած առաջին արարածը գերագոյն հրեշտակապետն է, որուն կը հետեւին միւս հրեշտակապետերը, որոնք աւելի ցած բանականութիւն ունին։ Այս բանականութիւններէն կը բխին աւելի ցած հրեշտակները կամ «շարժող ոլորտները», որոնցմէ հերթով կը բխին այլ բանականութիւններ, մինչեւ որ կը հասնին բարձրագոյն բանականութեան, որ կը ղեկավարէ հոգիները։ Տասներորդ բանականութիւնը պատասխանատու է նիւթական էութիւնները կեանքի կոչելու եւ միտքերը լուսաւորելու համար<ref>Abdullah Saeed ''Islamic Thought: An Introduction'' Routledge 2006 {{ISBN|9781134225651}} p. 101</ref><ref>Mark Verman ''The Books of Contemplation: Medieval Jewish Mystical Sources'' SUNY Press 1992 {{ISBN|9780791407196}} p. 129</ref>։ Որոշ ժամանակակից գիտնականներ կ'ընդգծեն հրեշտակներու գաղափարի փոխաբերական մեկնաբանութիւնը<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=zaL3AgAAQBAJ|page=165}}|title=Islam's Quantum Question: Reconciling Muslim Tradition and Modern Science|last=Guessoum|first=Nidhal|date=2010|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-0-85773-075-6}}</ref>։ === Յայտնութիւններ === [[Պատկեր:FirstSurahKoran_(fragment).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:FirstSurahKoran_(fragment).jpg|աջից|մինի|[[:hy:Ղուրան|Ղուրանի]] առաջին գլուխը՝ ''[[:hy:Ալ-Ֆաթիհա|Ալ-Ֆաթիհան]]'' (''Բացումը''), բաղկացած է վեց հատուածէ:]] Իսլամները կը հաւատան, որ իսլամական սուրբ գիրքերը Ալլահին կողմէ թելադրուած են տարբեր մարգարէներու, իսկ նախապէս յայտնաբերուած սուրբ գրութիւններու մասերը՝ ''Tawrat'' (Թաուրադ) եւ ''Injil'' (Աւետարան), խեղաթիւրուած եղած են կա՛մ մեկնաբանութեան առումով, կա՛մ թեքսթի, կամ ալ՝ երկուքը միասին<ref name="Distorted">* Accad (2003): According to Ibn Taymiya, although only some Muslims accept the textual veracity of the entire Bible, most Muslims will grant the veracity of most of it. * {{Harvtxt|Esposito|1998|pp=6, 12}} * {{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=4–5}} * {{Harvtxt|Peters|2003|p=9}} * {{Cite encyclopedia|title=Muhammad|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Welch|first2=A.T|first1=F|last1=Buhl}}* {{Cite encyclopedia|title=Tahrif|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=Hava Lazarus-Yafeh}}</ref>։ Ղուրանը (բառացի՝ «Արտասանութիւն») իսլամները կը համարեն Աստուծոյ վերջնական յայտնութիւնն ու բառացի խօսքը եւ դասական արաբերէնով գրուած լաւագոյն գրական երկը<ref>Chejne, A. (1969) The Arabic Language: Its Role in History, University of Minnesota Press, Minneapolis.</ref><ref>Speicher, K. (1997) in: Edzard, L., and Szyska, C. (eds.) Encounters of Words and Texts: Intercultural Studies in Honor of Stefan Wild. Georg Olms, Hildesheim, pp. 43–66.</ref>։ Իսլամները կը հաւատան, որ Ղուրանի հատուածները Աստուծոյ կողմէ ուղարկուած են Մուհամմատին Գաբրիէլ (''Jibrīl'') հրեշտակապետի միջոցով մ.թ. 610 թուականէն մինչեւ 632 թուականի Յունիս 8-ը՝ անոր մահը<ref>{{Harvtxt|Esposito|2004|pp=17–18, 21}}</ref>։ Քանի դեռ Մուհամմատը ողջ էր, այդ բոլոր յայտնութիւնները գրի առնուած էին անոր ուղեկիցներուն (''sahabah'') կողմէ, թէեւ փոխանցման հիմնական մեթոտը բանաւոր եղած է՝ յիշողութեան միջոցով<ref name="al faruqi">{{Cite journal|last=Al Faruqi|author2=Lois Ibsen|year=1987|title=The Cantillation of the Qur'an|journal=Asian Music|issue=Autumn – Winter 1987|pages=3–4}}</ref>։ Ղուրանը բաժնուած է 114 գլուխի (''suras''), որոնք միասին կը պարունակեն 6,236 չափածոյ հատուած (''āyāt''): Ժամանակագրական առումով ամէնավաղ ''սուրահ''ները՝ Մեքքայի մէջ յայտնուած, գլխաւորաբար բարոյական ու հոգեւոր թեմաներու շուրջ են։ Յետագայի [[:hy:Մադինա|Մատինայի]] մէջ յայտնուած սուրահները կը քննարկեն իսլամական համայնքի համար կարեւոր ընկերային եւ իրաւական հարցեր<ref>* {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}} * {{Cite encyclopedia|title=Qur'an|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Ղուրանը աւելի շատ կեդրոնացած է բարոյական ուղղութիւն տալու, քան թէ օրէնսդրութեան վրայ եւ համարուի «իսլամական սկզբունքներու ու արժէքներու սկզբնաղբիւր»<ref>{{Harvtxt|Esposito|2004|p=79}}</ref>։ Իսլամ իրաւաբանները հաշուի կը նստին ''hadith'' -ի («զեկոյցներ») կամ Մուհամմատ մարգարէի կեանքի գրաւոր արձանագրութիւններուն հետ, որոնք երկուքն ալ կը լրացնեն Ղուրանը եւ կ'օգնեն մէկնաբանել զայն։ Ղուրանի մեկնութեան գիտութիւնը յայտնի է որպէս ''tafsir''<ref>* {{Harvtxt|Esposito|2004|pp=79–81}} * {{Cite encyclopedia|title=Tafsir|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>:Ճիշդ ճարտասանութեան կանոններու ամբողջութիւնը կը կոչուի ''tajwid:'' Իսլամները սովորաբար որպէս բնագիր սուրբ գրութիւն կը համարեն Ղուրան արաբերէն տարբերակը, իսկ անոր թարգմանութիւնները կը համարուին թերի ու պարզապէս Ղուրանի մեկնութիւններ<ref>* {{Harvtxt|Teece|2003|pp=12–13}} * {{Harvtxt|Turner|2006|p=42}} * {{Cite encyclopedia|title=Qur'an|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online}}: The word ''Quran'' was invented and first used in the Qurʼan itself. There are [[Quran#Etymology and meaning|two different theories]] about this term and its formation.</ref>։ === Մարգարէներ եւ սուննաներ === [[Պատկեր:Medieval_Persian_manuscript_Muhammad_leads_Abraham_Moses_Jesus.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Medieval_Persian_manuscript_Muhammad_leads_Abraham_Moses_Jesus.jpg|մինի|Պարսկական մանրանկար, որ կը պատկերէ Աբրահամը, Մովսէսը, Յիսուսը եւ միւս մարգարէները աղօթքով առաջնորդող Մուհամմատը:]] Իսլամները իսլամութեան մարգարէներուն (արաբերէն՝ أنبياء‎ ''''anbiyāʾ'''' ) կը սահմանեն Աստուծոյ կողմէ որպէս իր սուրհանդակներ ընտրուած մարդոց։ Համաձայն Ղուրանի՝ մարգարէները Աստուծոյ կողմէ հրահանգուած են մարդոց հաղորդել «Աստուծոյ կամքը»։ Իսլամները կը հաւատան, որ մարգարէները մարդկային են եւ ոչ թէ աստուածային, թէեւ անոնցմէ ոմանք կարող են հրաշքներ գործել՝ իրենց ճշմարտացիութիւնը ապացուցելու համար։ Իսլամական աստուածաբանութիւնը կ'ըսէ, որ Աստուծոյ բոլոր սուրհանդակները քարոզած են իսլամի հաղորդագրութիւնը՝ Աստուծոյ կամքին յանձնուիլը։ Ղուրանը կը նշէ իսլամութեան մէջ մարգարէներ համարուող բազմաթիւ յայտնի կերպարներու անուններ, այդ կարգին՝ Ադամ, Նոյ, Աբրահամ, Մովսէս եւ Յիսուս<ref>* {{Harvtxt|Momem|1987|p=176}}{{cnf|date=December 2017}} * {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Իսլամները կը հաւատան, որ Աստուած վերջապէս ուղարկեց Մուհամմատը՝ որպէս վերջին իրաւակիր մարգարէի (''մարգարէներու եզրափակումը'')՝ աստուածային հաղորդագրութիւնը ամբողջ աշխարհին յայտնելու համար (ամփոփելու եւ աւարտելու Աստուծոյ խօսքը)։ Իսլամութեան մէջ Մուհամմատի կեանքի «նորմաթիվ» օրինակը կոչուի [[:hy:Սուննա|Սուննա]] (բառացի՝ «բռնած ճանապարհ»)։ Իսլամները կը խրախուսուին իրենց առօրեայ կեանքին մէջ հետամուտ ըլլալ Մուհամմատի գործունէութեան, իսկ Սուննան վճռական դեր ունի Ղուրանի մեկնութեան համար<ref>* ''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'' (2003), p. 666* {{Cite encyclopedia|title=Hadith|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=J. Robson}}* {{Cite encyclopedia|title=Sunna|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=D.W. Brown}}</ref>։ Այդ օրինակը աւանդութեան մէջ յայտնի է ''հատիս'' անունով, որ մարգարէի խօսքերուն, գործունէութեան եւ անձնական յատկանիշներու ամբողջութիւնն է։ Հատիս Քուտսին հատիսի ենթաբաժին է, որ կը համարուի Մուհամմատի կողմէ Աստուծոյ բառացի խօսքերու մէջբերում, սակայն ոչ Ղուրանի մաս։ Հատիսը բաղկացած է երկու տարրերէ՝ պատմողներու շղթայ, որ կը կոչուի սանատ, եւ փաստացի խօսքեր՝ մաթն։ Հատիսները կրնան դասակարգուիլ ըստ պատմութեան՝ «իրական» կամ «ճշմարիտ»՝ ''Սահիհ'' (արաբերէն՝ صَحِيْح‎), «լաւ»՝ ''Հասան'' (արաբերէն՝ حَسَن‎) կամ «թոյլ»՝ ''տաիֆ'' (արաբերէն՝ ضَعِيْف‎) եւ այլն։ Մուհամմատ ալ-Պուխարին<ref name="sahih-bukhari.com">[http://www.sahih-bukhari.com/ Read, Study, Search Online]. Sahih Bukhari. Retrieved on 2013-07-28.</ref> հաւաքած է աւելի քան 300,000 հատիս, սակայն անոնցմէ միայն 2,602-ն են, որ հաւաստիութեան քննութեան միջոցով ճշմարիտ համարուած՝ ընդգրկուած իր գիրքին մէջ՝ Սահիհ ալ-Պուխարիի մէջ<ref name="sahih-bukhari.com" />, որ սուննիներուն համար Ղուրանէն յետոյ ամէնէն իսկական աղբիւրն է<ref>[{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=nyMKDEAb4GsC}}|title=The Canonization of Al-Bukh?r? and Muslim: The Formation and Function of the Sunn? ?ad?th Canon|last=Brown|first=Jonathan|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-90-04-15839-9}}</ref><ref name="Muqaddimah">''Muqaddimah Ibn al-Salah'', pp. 160–169 Dar al-Ma'aarif edition</ref>։ Հատիսներու մէկ այլ յայտնի աղբիւր են Չորս գիրքերը, զորս շիաները կը համարեն ամէնէն իրական հատիսական վկայակոչումներ<ref name="Meri">{{Cite book|title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia|author=Meri, Josef W.|publisher=Routledge|year=2005|isbn=978-0-415-96690-0|location=USA}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol1-n12-3/outlines-development-science-hadith-dr-mustafa-awliyai/part-1#four-books|title=Part 1|website=Al-Islam.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.al-islam.org/quran-and-hadith-allamah-sayyid-saeed-akhtar-rizvi/chapter-4-hadith#four-books-al-kutubul-arbah|title=Chapter 4: The Hadith|website=Al-Islam.org}}</ref>: === Յարութիւն եւ դատաստան === «Յարութեան օրուան» հաւատալը՝ ''Յոմ ալ-Քիյամահ'' ({{lang-ar|يوم القيامة}}) նոյնպէս կարեւոր է իսլամներուն համար։ Անոնք կը հաւատան, որ ''Քիյամահի'' ժամանակը նախասահմանուած է Աստուծոյ կողմէ, սակայն յայտնի չէ մարդուն։ ''Քիյամահին'' նախորդող եւ այդ ընթացքին տեղի ունեցող փորձութիւններն ու պատիժները նկարագրուած են Ղուրանին եւ հատիսին, ինչպէս նաեւ գիտնականներու մեկնաբանութիւններուն մէջ։ Ղուրանը կ'ընդգծէ [[:hy:Հարություն|մարմնի յարութիւնը]]՝ անջատում մահուան նախաիսլամական արաբական հասկացութենէն<ref>* "Resurrection", ''The New Encyclopedia of Islam'' (2003) * {{Cite encyclopedia|title=Avicenna|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online}}: Ibn Sīnā, Abū ʿAlī al-Ḥusayn b. ʿAbd Allāh b. Sīnā is known in the West as "Avicenna". * {{Cite encyclopedia|title=Qiyama|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=L. Gardet}}</ref>։ Իսլամները կը հաւատան, որ Յոմ ալ-Քիյամահի օրը ամբողջ մարդկութիւնը կը դատուի իր լաւ ու վատ արարքներուն համար եւ կ'ուղարկուին ''[[:hy:Ջաննաթ|Ճաննաթ]]'' (դրախտ) կամ ''[[:hy:Ջահաննամ|Ճահաննամ]]'' (դժոխք)։ Ղուրանին մէջ Սուրաթ ալ-Զալզալահը այս ւարագան կը նկարագրէ այսպէս «Ով որ աթոմի չափով անգամ բարութիւն գործի կը տեսնէ այդ (99:7), իսկ ով որ աթոմի չափ չարութիւն կ'ընէ, կը տեսնէ այդ (99:8)»։ Ղուրանը կը թուարկէ շարք մը մեղքեր, որոնք կրնան մարդուն դժոխք ուղարկել, ինչպէս Աստուծոյ չհաւատալը ({{lang-ar|كفر}}) եւ անազնուութիւնը. այնուամենայնիվ, Ղուրանը հասկցնել կու տայ, որ Աստուած կը ներէ անոնց մեղքերը, որոնք կ'ապաշխարեն։ Բարի արարքները, ինչպէս բարեգործութիւնը, աղօթքը եւ կենդանիներու հանդէպ կարեկցանքը<ref>''Animals in Islam'' By Basheer Ahmad Masri p. 27</ref><ref>''What Everyone Needs to Know about Islam''. Second Edition: By John L. Esposito p. 130</ref>, կը պարգեւատրուին դրախտով։ Իսլամները [[:hy:Դրախտ|դրախտը]] կը պատկերացնեն որպէս ուրախութեան ու օրհնութեան վայր, իսկ Ղուրանը կը նկարագրէ անորա մանրամասները։ Իսլամութեան մէջ միսթիք աւանդոյթները այս դրախտային բերկրանքները կը դիտարկեն Աստուծոյ հիացմունքի արտայայտման շրջագիծին մէջ<ref>* {{Harvtxt|Smith|2006|p=89}}; ''Encyclopedia of Islam and Muslim World'', p. 565 * "Heaven", ''The Columbia Encyclopedia'' (2000) * {{Cite encyclopedia|title=Garden|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online|author=Asma Afsaruddin}} * {{Cite encyclopedia|title=Paradise|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ ''Յոմ ալ-Քիյաման'' Ղուրանին մէջ յայտնի է նաեւ որպէս ''Յոմ ատ-Տին'' ({{lang-ar|يوم الدين}})՝ «կրօնի օր»<ref>{{cite quran|1|4|style=ref}}</ref>, ''աս-սա՛ահ'' ({{lang-ar|الساعة}})՝ «Վերջին ժամ»<ref>{{cite quran|6|31|style=ref}}</ref> եւ ''ալ-Քարիյահ'' ({{lang-ar|القارعة}})՝ «Ահազանգող»<ref>{{cite quran|101|1|style=ref}}</ref>։ [[:hy:Իսլամական_ապոկալիպտիկ_գրականությունը|Իսլամական աբոգալիբդիգ գրականութիւնը]] ([[:hy:Իսլամական_ապոկալիպտիկ_գրականությունը|աբոգալիբդիգ]]՝ աշխարհի վերջը), որ կը նկարագրէ [[:hy:Արմագեդոն|Արմակետոնը]], յաճախ յայտնի է որպէս ֆիտնա կամ մալահիմ։ Արմակետոնը կը նկարագրուի Մահտիի (մարգարէացուած փրկիչ) գալուստով, որ Յիսուսի օգնութեամբ կը պայքարի [[:hy:Դաջալ|տաճալի]] դէմ։ Անոնք կը յաղթեն՝ ազատելով իսլամութիւնը դաժանութենէն եւ անոր կը հետեւի խաղաղութեան շրջանը, երբ մարդիկ կ'ապրին կրօնական արժէքներուն հաւատարիմ<ref name="Mahdi1">{{Cite book|title=Portents And Features of the Mahdi's Coming|last=Yahya|first=Harun|date=2010 թ․ մայիսի 12|publisher=Global Publishing. Kindle Edition}}</ref>։ === Աստուածային կամք === Աստուածային կամքի գաղափարը կը կոչուի էլ-գատաա ուալ քատար (արաբերէն՝ القضاء والقدر), որ բառացիօրէն կը նշանակէ ''չափել:'' ամէն բան՝ լաւ ու վատ, նախասահմանուած է<ref>* {{Harvtxt|Cohen-Mor|2001|p=4}}: "The idea of predestination is reinforced by the frequent mention of events 'being written' or 'being in a book' before they happen: 'Say: "Nothing will happen to us except what Allah has decreed for us..."&nbsp;'&nbsp;"* {{Cite encyclopedia|title=Fate|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online|author=Ahmet T. Karamustafa}}: The verb ''qadara'' literally means "to measure, to determine". Here it is used to mean that "God measures and orders his creation".</ref>։ == Երկրպագութեան գործողութիւններ == Իսլամութեան մէջ կան հինգ հիմնական կրօնական գործողութիւններ, որոնք միասին յայտնի են որպէս «Իսլամութեան հիմնասիւներ» (''arkan al-Islam''; նաեւ՝ ''arkan ad-din'', «կրօնի հիմնասիւներ») եւ պարտադիր են բոլոր հաւատացեալներուն համար։ Ղուրանը զանոնք կը ներկայացնէ որպէս պաշտամունքի ամբողջականութեան եւ հաւատին նուիրուած ըլլալու նշան եւ անոնք են՝ (1) հաւատք (շահատա), (2) ամէնօրյա աղօթքներ ([[:hy:Նամազ|նամազ]]), (3) հարկահաւաքութիւն ([[:hy:Զաքաթ|զաքաթ]]), (4) [[:hy:Ռամադան|ռամատանի]] ([[:hy:Սաում|Սաում]]) ժամանակ ծոմապահութիւն եւ (5) ուխտագնացութիւն դէպի Մեքքա ([[:hy:Հաջ|Հաճ]])՝ կեանքին մէջ գոնէ մէկ անգամ<ref>{{Cite web|url=http://www.religionfacts.com/hajj|title=Hajj – ReligionFacts|website=www.religionfacts.com|accessdate=2015 թ․ նոյեմբերի 21}}</ref>։ Ե՛ւ շիա, ե՛ւ սիւննի ուղղութիւնները այս բոլոր գործողութիւններու կատարման հիմնական ձեւերուն մէջ միմեանց հետ համաձայն են<ref>[http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1859?_hi=32&_pos=3 Pillars of Islam], Oxford Islamic Studies Online</ref>։ Ասոնցմէ բացի՝ իսլամները կը կատարեն նաեւ կրօնական այլ բաներ, որոնցմէ ամէնանշանակալիցներն են բարեգործութիւնը (Սատաքա) եւ Ղուրանի ընթերցումները։ === Վկայութիւն === [[Պատկեր:Silver_Rupee_Akbar.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Silver_Rupee_Akbar.jpg|աջից|մինի|Մուղալ փատիշահի արծաթէ մետաղադրամը՝ Շահատայի փորագրութեամբ:]]Շահատան<ref>[[Hossein Nasr]] The Heart of Islam, Enduring Values for Humanity (April., 2003), pp. 3, 39, 85, 27–272</ref> իսլամութեան հիմնական հաւատքն է, որ պէտք է արտասանուի երդման յատուկ բառերով.«Ես կը վկայեմ, որ բացի Աստուծմէ չկայ ուրիշ աստուած, քան Աստուածը, եւ Մուհամմատն է Անոր մարգարէն»<ref>N Mohammad (1985), The doctrine of jihad: An introduction, Journal of Law and Religion, 3(2): 381–397</ref> ({{lang|ar|أشهد أن لا إله إلا الله وأن محمدا رسول الله}}):Այս արտայայտութիւնը իսլամութեան մէջ միւս բոլոր հաւատներուն ու գործողութիւններուն հիմքն է։ Իսլամները պիտի կրկնեն շահատան աղօթքի մէջ, իսկ ոչ իսլամները, որոնք կը ցանկանան յարիլ իսլամութեան, պիտի արտասանեն դաւանանքի տողերը<ref>* Farah (1994), p. 135 * Momen (1987), p. 178 * "Islam", ''Encyclopedia of Religious Rites, Rituals, and Festivals'' (2004)</ref>։ === Աղօթք === [[Պատկեր:Mosque.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Mosque.jpg|աջից|մինի|Իսլամ տղամարդիկ աղօթքի պահուն, [[:hy:Օմայանների_մզկիթ|Օմայեաններու մզկիթ]], [[:hy:Դամասկոս|Դամասկոս]]:]] Ծիսական աղօթքները կը կոչուին Նամազ կամ Սալաթ (արաբ.՝ صلاة): Նամազի նպատակն է միտքը կեդրոնացնել Աստուծոյ վրայ եւ իր հետ անձնական կապ հաստատել՝ ի նշան գոհունակութեան եւ երկրպագութեան։ Օրական հինգ անգամ աղօթելը պարտադիր է, սակայն ժամանակի կառավարման առումով որոշակի ճկունութիւն կայ։ Աղօթքները կ'արտասանուին արաբերէնով եւ կազմուած են Ղուրանի հատուածներէն<ref>* {{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=18, 19}} * {{Harvtxt|Hedayetullah|2006|pp=53–55}} * {{Harvtxt|Kobeisy|2004|pp=22–34}} * {{Harvtxt|Momen|1987|p=178}}</ref>։ Անոնք կը կատարուին կրծքավանդակով՝ Քաապայի (كعية) ուղղութեամբ, թէեւ իսլամութեան վաղ շրջանին կը կատարուէին Երուսաղէմի ուղղութեամբ։ Աղերսելու գործողութիւնը կը կոչուի ''տուա''։ Մզկիթը երկրպագութեան վայր է իսլամներու համար, որոնք յաճախ զայն կը կոչեն արաբերէն ''masjid'' '':'' Ուրբաթօրեայ աղօթքներուն կամ Զոհաբերութեան աղօթքներուն համար նախատեսուած մեծ մզկիթները կը կոչուին ''մասճիտ ճամի'' (masjid jāmi)<ref>{{Cite book|title=Budge's Egypt: A Classic 19th century Travel Guide|last=Budge|first=E.A. Wallis|date=2001|publisher=Courier Dover Publications|isbn=978-0-486-41721-9|pages=123–128|authorlink=E. A. Wallis Budge}}</ref>:Թէեւ մզկիթի գլխաւոր նպատակը որպէս աղօթավայր ծառայելն է, անիկա իսլամական հասարակութեան համար հանդիպման եւ կրթութեան վայր է նաեւ։ Մատինայի մէջ Ալ-Մասճիտ ալ-Նապաուին կամ Մարգարէի մզկիթը նոյնպէս աղքատներուն համար հաւաքատեղի եղած է<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=WPILfbtT5tQC|page=615}}|title=Encyclopedia of Women and Religion in North America: Native American creation stories|last1=Skinner Keller|first1=Rosemary|last2=Ruether|first2=Rosemary Radford|author3=Marie Cantlon|publisher=Indiana University Press|year=2006|isbn=978-0-253-34687-2|pages=615–}}</ref>։ Ժամանակակից մզկիթներու ձեւաւորումը մեծ փոփոխութիւններու ենթարկուած է 7-րդ դարու համեմատութեամբ եւ կ'ընդգրկէ ճարտարապետական այնպիսի տարրեր, ինչպիսիք են [[:hy:Մինարե|մինարէթները]]<ref>* {{Cite encyclopedia|title=Masdjid|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam Online]]|last2=Hillenbrand|first2=R.|last3=Burton-Page|first3=J.|authorlink3=J. Burton-Page|first1=J.|last1=Pedersen}} * {{Cite encyclopedia|title=Mosque|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Աղօթքի ժամը յուշող ձայնը կոչուի ազան։ === Բարեգործութիւն === «Զաքաթը» ({{lang-ar|زكاة}} ) ունեցուածքի որոշակի հատուածի մը տրամադրումն է աղքատներուն կամ կարիքաւորներուն եւ զաքաթ հաւաքող յատուկ մարդոց, ինչպէս նաեւ սիրտեր միացնելու, գերեալներուն ազատելու, պարտքի տակ գտնուողներու ու ճամբորդներու համար<ref>Qurʼan, Surat al-Tawbah 9:60 "Zakat expenditures are only for the poor and for the needy and for those employed to collect (Zakat) and for bringing hearts together and for freeing captives and for those in debt (or [[bonded labour]]) and for the cause of Allah and for the (stranded) traveller—an obligation (imposed) by Allah . And Allah is Knowing and Wise."</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NP4ZL0TJ9s4C&|page=55}}|title=The Islamic Voluntary Sector in Southeast Asia: Islam and the Economic Development of Southeast Asia|last=Ariff|first=Mohamed|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|year=1991|isbn=978-981-3016-07-1|pages=55–}}</ref>։ Սա կրօնական պարտականութիւն կը համարուի (ի տարբերութիւն կամաւոր բարեգործութեան). ունեւորները պարտական են կարիքաւորներուն, քանի որ անոնց ունեցուածքը «Աստուծոյ առատաձեռնութեան նշանն է»։ Ըստ պահպանողական հաշուարկներու՝ զաքաթի տարեկան քանակը համաշխարհային մարդասիրական օգնութենէն 15 անգամ շատ է<ref>{{Cite news|date=2012 թ․ հունիսի 1|title=Analysis: A faith-based aid revolution in the Muslim world?|url=http://www.irinnews.org/report/95564/analysis-a-faith-based-aid-revolution-in-the-muslim-world|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|agency=[[IRIN]]}}</ref>։ Ոչ աղքատներու համար անիկա կը կազմէ տարեկան դրամագլուխի 2.5%-ը (1/40)<ref name="AhmedGianci">Medani Ahmed and Sebastian Gianci, ''Zakat'', Encyclopedia of Taxation and Tax Policy, p. 479</ref>: Սատաքան (արաբերէն՝ صدقة) կամաւոր բարեգործութիւնն է, որ կրօնական պարտականութեան եւ առատաձեռնութեան նշան է<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=4bs7g0O4eLYC|page=145}}|title=Contemporary Islam: Dynamic, Not Static|last=Said|first=Abdul Aziz|publisher=Taylor & Francis|year=2006|isbn=9780415770118|page=145|display-authors=etal}}</ref>։ Ե՛ւ Ղուրանը, ե՛ւ հատիսները մեծ շեշտ դրած են աղքատ մարդոց բարեկեցութեան համար գումար տրամադրելուն<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385|title=Islamic Beliefs and Practices|publisher=Britannica Educational Publishing|year=2010|isbn=978-1-61530-060-0|editor=Matt Stefon|location=New York City|page=[https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385/page/n71 72]}}</ref> եւ իսլամներուն կոչ ըրած են աւելի շատ կամաւոր բարեգործութիւն ընել<ref>* {{Cite quran|2|177|style=ref}} * {{Harvtxt|Esposito|2004|p=90}} * {{Cite encyclopedia|title=Zakat|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}} * {{Cite encyclopedia|title=Zakat|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online}}</ref>։ Ղուրանը կ'ըսէ. «Գումար ծախսէ՛ (բարեգործութեան մէջ) այն նիւթէն դուրս, որ Ես քեզի շնորհած եմ, նախքան Մահը քեզ այցելէ»։ Մուհամմատի սկզբնական ուսմունքը մարդոցմէ կ'ակնկալէր իրենց ունեցուածքի գծով ըլլալ առատաձեռն եւ ոչ ժլատ<ref>{{Cite book|title=The Cambridge History of Islam|author=Holt, P.M., Ann K.S. Lambton, and [[Bernard Lewis]]|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=978-0-521-21946-4|page=32}}</ref>։ Հարստութիւն կուտակելը եւ աղքատներուն կարիքին համար զայն չգործածելը սովորաբար արգիլուած է<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385|title=Islamic Beliefs and Practices|publisher=[[Britannica Educational Publishing]]|year=2010|isbn=978-1-61530-060-0|editor=Matt Stefon|location=New York City|page=[https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385/page/n92 93]}}</ref>։ Իսլամութեան մէջ բարեգործութեան մէկ այլ տեսակ է ուաքուֆը, որ կը նշանակէ մշտական կրօնական նուիրատուութիւն։ === Ծոմապահութիւն === [[Պատկեր:Iftar_for_Ramadhan.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Iftar_for_Ramadhan.jpg|մինի|220x220փքս|Ծոմի սկիզբն ազդարաող տօնին՝ յայտնի որպէս [[:hy:Իֆթար|Իֆթար]], աւանդաբար կը մատուցուի արմաւով:]]Ծոմապահութիւնը ([[արաբերէն]]՝ صوم‎ ) Ռամատան ամսուան ընթացքին առաւօտէն իրիկուն ուտելիքէն ու խմելիքէն հրաժարումն է։ Նպատակը Աստուծոյ մօտ գտնուելու զգացողութեան խթանումն է. այդ ընթացքին իսլամները իրենց երախտագիտութիւնն ու կապուածութիւնը պիտի արտայայտեն Աստուծոյ, փոխհատուցումը անցեալի մեղքերուն համար, զարգացնեն ինքնակառավարում եւ զսպուածութիւն եւ մտածեն կարիքաւորներու մասին։ ''Սաումը'' պարտադիր չէ որոշ խմբերու համար, որոնց պարագային անիկա կը դառնայ աւելորդ ծանրաբեռնուածութիւն։ Միւսներուն համար հրաժարումը թոյլատրուած է միայն որոշակի պարագաներու, սակայն աւելի ուշ հարկ է աւարտին հասցնել ծոմը<ref>* {{Cite quran|2|184|style=ref}} * {{Harvtxt|Esposito|2004|pp=90,91}} * {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ === Ուխտագնացութիւն === [[Պատկեր:A_packed_house_-_Flickr_-_Al_Jazeera_English.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:A_packed_house_-_Flickr_-_Al_Jazeera_English.jpg|աջից|մինի|Ուխտագնացները Մեքքայի Մասճիտ ալ-Հարամ մզկիթին մէջ Հաճի ժամանակ:]] Իսլամական պարտադիր ուխտագնացութիւնը՝ հաճը ([[արաբերէն]]՝ حج‎), պէտք է իրականացուի Զու ալ-Հիճճա իսլամական ամսուան ընթացքին դէպի Մեքքա քաղաք։ Ֆիզիքապէս կրնայ ամէն իսլամ ուխտագնացութիւն կատարել Մեքքա առնուազն մէկ անգամ կեանքին ընթացքին։ Հաճի ծիսակատարութեան մէջ կը մտնեն մէկ օր եւ մէկ գիշեր Մինայի անապատին վրաններուն մէջ անցընելը, ապա մէկ օր Արաֆաթի անապատին մէջ Աստուծոյ աղօթելն ու երկրպագելը՝ հետեւելով Աբրահամի ոտնահետքերուն, այնուհետեւ բացօթեայ գիշեր անցընելը Մուզտալիֆայի անապատի աւազներուն վրայ, յետոյ Ճամարաթ երթալը՝ խորհրդանշական կերպով կրկնելով Աբրահամի՝ Աստուծոյ չենթարկուելու գայթակղութիւնը<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=4xIijTTxX9UC|page=279}}|title=Getting the Best Out of Hajj By Abu Muneer Ismail Davids|author1=Davids|first1=Abu Muneer Ismail|year=2006|isbn=9789960980300|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=HYJ2c9E9IM8C|page=19}}|title=Islam: A Guide for Jews and Christians|author1=Peters|first1=F.E.|date=2009|isbn=978-1400825486|page=20|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=kz41FZmUivcC|page=61}}|title=Islam and the Glorious Ka'abah: none|last=Alhuseini|first=Sayed / Farouq M.|date=2012|publisher=iUniverse|isbn=978-1-4697-8590-5|pages=61–}}</ref>, ապա Մեքքա երթալը եւ եօթ շրջան քալելը Քաապայի շուրջ, որ ըստ իսլամներուն՝ Աբրահամի կողմէ կառուցուած է որպէս Աստուծոյ երկրպագելու վայր, յետոյ Սաֆա եւ Մարուա սարեուն միջեւ եօթ անգամ քալելը՝ կրկնելով Աբրահամի կնոջ՝ Հագարի քայլերը, երբ ան իր որդիի՝ Իսմայէլին համար անապատին մէջ ջուր կը փնտռէր՝ նախքան Մեքքան բնակավայր դառնալը<ref>* {{Harvtxt|Farah|1994|pp=145–147}} * {{Harvtxt|Goldschmidt|2005|p=48}} * {{Cite encyclopedia|title=Hajj|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Ուխտագնացութեան մէկ այլ ձեւ է Ումրան, որ կարելի է ընել տարուան ընթացքին որեւէ ժամանակ։ === Ղուրանի ընթերցում եւ մտապահում === [[Պատկեր:Men_reading_the_Koran_in_Umayyad_Mosque,_Damascus,_Syria.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Men_reading_the_Koran_in_Umayyad_Mosque,_Damascus,_Syria.jpg|մինի|Իսլամ տղամարդիկ Ղուրան ընթերցած պահուն:]] Իսլամները կ'ընթերցեն եւ կը սորվին Ղուրանը ամբողջութեամբ կամ մասամբ, որպէս առաքինութեան գործողութիւն<ref name="Nigosian-70">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=my7hnALd_NkC|page=70}}|title=Islam: Its History, Teaching, and Practices|last=Nigosian|first=S.A.|publisher=Indiana University Press|year=2004|isbn=978-0-253-21627-4|page=70}}</ref>։ Բարեպաշտ իսլամները կ'արտասանեն ամբողջ Ղուրանը Ռամատան ամսուան ընթացքին<ref name="Stefon-42">{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385|title=Islamic Beliefs and Practices|publisher=[[Britannica Educational Publishing]]|year=2010|isbn=978-1-61530-060-0|editor=Matt Stefon|location=New York City|pages=[https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385/page/n41 42]–43}}</ref>։ Ան որ ամբողջութեամբ անգիր կը գիտնայ Ղուրանը, կը կոչուի հաֆիզ, որ Վերջին դատաստանի օրը կրնայ տասը մարդու համար բարեխօսել<ref name="Nigosian-70" />։ Անկէ բացի՝ գրեթէ իւրաքանչիւր իսլամ կը մտապահէ Ղուրանի որոշ հատուածներ՝ օրուան ընթացքին աղօթքի ժամանակ արտասանելու համար։ == Օրէնք == Շարիաթը իսլամական աւանդոյթին մաս կազմող կրօնական օրէնք է<ref name="oxforddic">{{Cite web|url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/sharia|title=British & World English: sharia|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208120345/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/sharia|archive-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 8|accessdate=2015 թ․ դեկտեմբերի 4|url-status=dead}}</ref>։ Անիկա ծագում առած է իսլամութեան կրօնական պատուիրաններէն՝ յատկապէս Ղուրանէն ու հատիսէն։ Արաբերէնի մէջ ''sharīʿah'' եզրը կը վերաբերի Աստուծոյ աստուածային օրէնքին եւ կը հակադրուի ''ֆիքհին'', որ անոր գիտական մեկնաբանութիւնն է<ref name="ODI">{{Cite encyclopedia|year=2014|title=Islamic Law|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t125/e1107|access-date=2019 թ․ փետրվարի 20|editor=John L. Esposito|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203033813/http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t125/e1107|archive-date=2017 թ․ փետրվարի 3|url-status=dead}}</ref><ref name="vikor">{{Cite encyclopedia|year=2014|title=Sharīʿah|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|publisher=Oxford University Press|url=http://bridgingcultures.neh.gov/muslimjourneys/items/show/226|access-date=2019 թ․ փետրվարի 20|last=Vikør|first=Knut S.|editor=Emad El-Din Shahin|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202054116/http://bridgingcultures.neh.gov/muslimjourneys/items/show/226|archive-date=2017 թ․ փետրվարի 2|url-status=dead}}</ref>։ Անոր կիրառութեան ձեւը նոր ժամանակներուն իսլամ աւանդապաշտներու ու լուսաւորիչներու միջեւ խնդրոյ առարկայ դարձած է<ref name="oxforddic" />։ Իսլամական օրէնսդրութեան աւանդական տեսութիւնը կը տարբերէ շարիաթի չորս աղբիւր՝ Ղուրան, սուննա (Հատիս եւ Սիրա), քիյաս (անալոգային հիմնաւորում) եւ իճմա (իրաւական կոնսենսուս)<ref name="Esposito, John 2001">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=MOmaDq8HKCgC|page=2}}|title=Women in Muslim Family Law|last1=Esposito|first1=John L.|last2=DeLong-Bas|first2=Natana J.|publisher=Syracuse University Press|year=2001|isbn=978-0-8156-2908-5|pages=2–|authorlink1=John Esposito|authorlink2=Natana J. DeLong-Bas}} Quote: "[...], by the ninth century, the classical theory of law fixed the sources of Islamic law at four: the ''Quran'', the ''Sunnah'' of the Prophet, ''qiyas'' (analogical reasoning), and ''ijma'' (consensus)."</ref>։ Իրաւունքի տարբեր դպրոցներ զարգացուցած են հոգեւոր աղբիւրներէն շարիաթի օրէնքները դուրս բերել մեթոտաբանութիւններ՝ կիրառելով ''իճթիհատ'' (հետեւութիւն) կոչուող գործընթացը<ref name="ODI" />։ Աւանդական օրէնսդրութիւնը կը տարբերէ օրէնքի երկու հիմնական ճիւղ՝''[[:hy:Ibadah|ʿibādāt]]'' (ծէսեր) եւ ''[[:hy:Muamalat|muʿāmalāt]]'' (հասարակական յարաբերութիւններ), որոնք միասին կը կազմեն թեմաներու լայն շրջան մը<ref name="ODI" />։ Վճիռները հինգ կարգավիճակներէն մէկուն կը պատկանին՝ պարտադիր, խորհուրդ տրուող, թոյլատրուած, սարսափելի եւ արգիլուած<ref name="ODI" /><ref name="vikor" />։ Այսպիսով՝ շարիաթի որոշ ոլորտներ մասամբ կը համընկնին արեւմտեան օրէնքներուն հետ, մինչդեռ միւսները աւելի շատ կը համապատասխանեն Աստուծոյ կամքին համարժէք կեանքով ապրելուն<ref name="vikor" />։ Պատմականօրէն շարիաթը մեկնաբանուած է անկախ իրաւաբաններու (մուֆթիներու) կողմէ։ Իրաւական նորմերը ([[:hy:Ֆաթվա|ֆաթուաներ]]) հաշուի կ'առնուին առաջնորդի նշանակած դատաւորներուն կողմէ, որոնք կը ղեկավարեն ''qāḍī''' -ի ու ''maẓālim'' -ի դատարանները, որոնք կը վերահսկուին առաջնորդի խորհուրդի եւ քրէական օրէնքի միջոցով<ref name="ODI" /><ref name="vikor" />։ Ժամանակակից շրջանին շարիաթի վրայ հիմնուած քրէական օրէնքները մեծապէս փոխարինուած են Եւրոպական մոտելի օրէնսդրութիւններով<ref name="vikor" />։ Մինչ իսլամ մեծամասնութեամբ երկիրներու սահմանադրութիւնները յղումներ կ'ընեն շարիաթին, որպէսզի անոր դասական օրէնքները գլխաւորաբար պահպանուին անձնական բնոյթի (ընտանեկան) օրէնքներուն մէջ<ref name="vikor" />։ Այս օրէնքները գոտաւորող իրաւական մարմինները կը փորձեն զանոնք աւելի արդիական դարձնել՝ չհրաժարելով աւանդական օրէնսդրութեան հիմքերէն<ref name="vikor" /><ref name="mayer">{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Law. Modern Legal Reform|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0473|access-date=2019 թ․ փետրվարի 20|last=Mayer|first=Ann Elizabeth|editor=John L. Esposito|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121033722/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0473|archive-date=2008 թ․ նոյեմբերի 21|url-status=dead}}</ref>։ 20-րդ դարավերջի իսլամական վերածնունդը իսլամական շարժումներ առաջ բերաւ, որոնք կոչ կ'ընէին ամբողջութեամբ կիրառելու շարիաթը<ref name="vikor" /><ref name="mayer" />։ Շարիաթի դերը ամբողջ աշխարհի մէջ վիճարկելի հարց դարձած է։ Ներկայիս շարունակուող քննարկումներ կան այն հարցի շուրջ, թէ արդեօք շարիաթը համատեղելի՞ է կառավարման աշխարհիկ ձեւերուն, մարդու իրաւունքներուն, մտքի ազատութեան եւ կանանց իրաւունքներուն հետ<ref name="naim96">{{Cite book|title=Religious Human Rights in Global Perspective: Religious Perspectives|last1=An-Na'im|first1=Abdullahi A|year=1996|isbn=978-90-411-0179-2|editor1-last=Witte|editor1-first=John|pages=337–359|chapter=Islamic Foundations of Religious Human Rights|editor2-last=van der Vyver|editor2-first=Johan D.|chapter-url={{Google books|aqyWwF5YA1gC|page=337|plainurl=yes}}}}</ref><ref name="hajjar2004">{{Cite journal|last1=Hajjar|first1=Lisa|year=2004|title=Religion, State Power, and Domestic Violence in Muslim Societies: A Framework for Comparative Analysis|journal=Law & Social Inquiry|volume=29|issue=1|pages=1–38|doi=10.1111/j.1747-4469.2004.tb00329.x|jstor=4092696}}</ref><ref>Al-Suwaidi, J. (1995). ''Arab and western conceptions of democracy; in Democracy, war, and peace in the Middle East'' (Editors: David Garnham, Mark A. Tessler), Indiana University Press, see Chapters 5 and 6; {{ISBN|978-0253209399}}{{page needed|date=April 2016}}</ref>։ === Գիտնականներ === [[Պատկեր:Карло_Боссоли._Татарская_школа_для_детей_(cropped).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE_%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8._%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D0%BB%D1%8F_%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_(cropped).jpg|աջից|մինի|232x232փքս|[[:hy:Ղրիմի_թաթարներ|Ղրիմի թաթար]] իսլամ ուսանողները (1856 թուական):]] Իսլամը յուդայականութեան պէս կրօնական իմաստով հոգեւորականութիւն չունի, ինչպէս, օրինակ, քահանաներ, որոնք միջնորդ կը հանդիսանան Աստուծոյ եւ մարդոց միջեւ։ Այնուամենայնիւ, իսլամութեան մէջ կան շատ եզրեր, որոնք կը վերաբերին իսլամութեան հոգեւորական աստիճաններուն։ Լայն առումով՝ ''ուլամա''ա ({{lang-ar|علماء}}) եզրը կ'օգտագործուի իսլամ գիտնականներու մարմինն անուանելու համար, որոնք քանի մը տարի իսլամական գիտութեան դասեր ըրած են։ Իսլամական օրէնքը մեկնաբանող իրաւաբանը կը կոչուի ''մուֆթի'' ({{lang-ar|مفتي}}) եւ յաճախ իրաւական կարծիքներ կը յայտնէ, որոնք կը կոչուին ''ֆաթուաներ''։ Իրաւագիտութեան մասնագէտը կը կոչուի ''ֆաքիհ'' ({{lang-ar|فقيه}}): Հատիսներու գիտութիւնն ուսումնասիրողը կ'անուանեն ''մուհատիս''։ Քատին իսլամական դատարանի դատաւորն է։ Գիտնականներուն տրուող պատուաւոր կոչումներ են ''շէյխը'', ''մւլլան'' եւ ''մաուլաուին''։ ''[[:hy:Իմամաթ_(շիա_իսլամ)|Իմամը]]'' ({{lang-ar|إمام}}) ղեկավար պաշտօն է, որ կը գործածուի իսլամութեան երկրպագութեան ծառայութիւններու շրջածիրին մէջ։ === Իրաւագիտութեան դպրոցներ === [[Պատկեր:Madhhab_Map3.png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Madhhab_Map3.png|աջից|մինի|260x260փքս|Իսլամի իրաւագիտութեան դպրոցները իսլամական աշխարհին մէջ:]] Իրաւագիտութեան դպրոցը կը կոչուի ''մազհապ'' ({{lang-ar|مذهب}}):Սուննի ուղղութեան չորս գլխաւոր դպրոցներն են՝ Հանաֆի, Մալիկի, Շաֆի եւ երբեմն՝ Զահիրի, մինչդեռ շիա ուղղութեան դպրոցներն են Ճաաֆարին եւ Զայիդին։ Իւրաքանչիւրը կը տարբերի իր մեթոտաբանութեամբ, որ կը կոչուի ''Ուսուլ ալ-ֆիքհ''։ Կրօնագէտին կողմէ ընդունուած որոշումներըկը կոչուին ''թաքլիտ''։ ''Գահիր մուքալիտ'' եզրը բառացի կը վերաբերի անոնց, որոնք չեն գործածեր թաքլիտը եւ չունին մազհապ<ref>''Encyclopedeia of Eminent Thinkers''. p. 38, K.S. Bharathi. 1998</ref>։ Իսկ անհատին կողմէ օրէնքի անկախ մեկնաբանումը կը կոչուի ''իճթիհատ''<ref>{{Harvtxt|Weiss|2002|pp=3,161}}</ref>։ === Տնտեսութիւն === Հարուստնեու ու աղքատնուի միջեւ տարբերութիւնը կրճատելու նպատակով, իսլամական տնտեսական օրէնսդրութիւնը կը խրախուսէ առեւտուրը<ref>* ''International Business Success in a Strange Cultural Environment'' By Mamarinta P. Mababaya p. 203 * {{Cite quran|4|29|style=ref}}</ref>, չի խրախուսեր ունեցուածքի կուտակումն ու շահադիտական բնոյթի վարկերը (''ուսուրի'', արաբերէն՝ ռիպա)<ref>{{Cite book|title=The Islamic Moral Economy: A Study of Islamic Money and Financial Instruments|author=Karim, Shafiel A.|publisher=Brown Walker Press|year=2010|isbn=978-1-59942-539-9|location=Boca Raton, FL}}</ref><ref>Financial Regulation in Crisis?: The Role of Law and the Failure of Northern Rock By Joanna Gray, Orkun Akseli Page 97</ref>։ Հետեւաբար, ունեցուածքը կը հարկուի զաքաթի միջոցով, սակայն առեւտուրը չի հարկուիր։ Ուսուրին, որ թոյլ կու տայ հարուստին ա՛լ աւելի հարստանալ, արգիլուած է իսլամութեան մէջ։ Շահոյթի բաժանումն ու ներդրուող ձեռնարկատիրական դրամագլուխը, որ նոյնպէս ռիսք կը ներկայացնէ ներդրողի համար, ընդունելի է<ref>* Ibn Majah Vol 3 Hadith 2289 * ''International Business Success in a Strange Cultural Environment'' By Mamarinta P. Mababaya p. 202 * ''Islamic Capital Markets: Theory and Practice'' By Noureddine Krichene p. 119</ref>։ Շահարկման նպատակով մթերքի կուտակումը նոյնպէս չի խրախուսուիր<ref>* Abu Daud Hadith 2015 * Ibn Majah Vold 3 Hadith 2154 * ''The Stability of Islamic Finance: Creating a Resilient Financial Environment'' By Zamir Iqbal, Abbas Mirakhor, Noureddine Krichenne, Hossein Askari p. 75</ref>։ Ուրիշներուն պատկանող հողը խլելը նոյնպէս արգիլուած է։ Ուսուրի արգիլումը յանգեցուցած է [[:hy:Իսլամական_բանկային_համակարգ|իսլամական դրամատնային համակարգի]] զարգացման։ Մուհամմատի ժամանակ պետութեան ուղղուած որեւէ գումար անմիջապէս կը ծախսուէր աղքատներուն օգնելու նպատակով։ Ապա՝ 634 թուականին [[:hy:Ումար_իբն_ալ-Խաթաբ|Ումարը]] պաշտօնապէս հիմնեց [[:hy:Բեյթ_ալ-մալի_համակարգը_Հայաստանում|Պեյթ ալ-մալի]] բարեկեցիկ պետութիւնը։ Վերջինս աղքատ, կարիքաւոր, ծեր, որբ ու հաշմանդամ իսլամներու եւ ոչ իսլամներու համար էր։ Պեյթ ալ-մալը հարիւրաւոր տարիներ պահպանեց իր գոյութիւնը 7-րդ դարու [[:hy:Ռաշիդուն_խալիֆայության|Ռաշիտուն խալիֆայութեան]] հովանիին տակ եւ շարունակեց նաեւ [[:hy:Օմայյան_խալիֆայություն|Օմայեան խալիֆայութեան]] ու [[:hy:Աբբասյան_խալիֆայություն|Ապպասեան խալիֆայութեան]] դարաշրջաններուն։ Ումարը ներմուծեց նաեւ մանկական նպաստ ու մեծահասակներու թոշակ<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=HJE9AAAAIAAJ|page=254}}|title=Administrative Development: An Islamic Perspective|last=Al-Buraey|first=Muhammad|publisher=KPI|year=1985|isbn=978-0-7103-0333-2|pages=254–}}</ref><ref>The challenge of Islamic renaissance By Syed Abdul Quddus</ref><ref name="Al-Buraey1985">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=lT8OAAAAQAAJ|page=252}}|title=Administrative Development: An Islamic Perspective|last=Al-Buraey|first=Muhammad|publisher=KPI|year=1985|isbn=978-0-7103-0059-1|pages=252–}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=EnT_zhqEe5cC|page=539}}|title=Ottoman History: Misperceptions and Truths|last1=Akgündüz|first1=Ahmed|last2=Öztürk|first2=Said|publisher=IUR Press|year=2011|isbn=978-90-90-26108-9|pages=539–|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref>։ === Ճիհատ === Ճիհատ կը նշանակէ «ջանալ կամ պայքարիլ» (Աստուծոյ ձեւով)։ Լայն իմաստով ճիհատը «վերջին ուժը, ջանքերը, նուիրումը կամ կարողութիւնը ներդնելն է՝ անհնազանդութեան դէմ պայքարելու համար»։ Ճիհատը կը վերաբերի մարդու՝ կրօնական ու բարոյական կատարելութեան ձգտման<ref>* {{Harvtxt|Brockopp|2003|pp=99–100}} * {{Harvtxt|Esposito|2003|p=93}} * {{Cite encyclopedia|title=jihad|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Առանց ածականի գործածութեան պարագային, ճիհատը ռազմական եզր է<ref>Reuven Firestone (1999), The Meaning of Jihād, pp. 17–18</ref><ref>Britannica Encyclopedia, Jihad</ref>։ Իսլամ որոշ իշխանութիւններ՝ յատկապէս շիաներու եւ [[:hy:Սուֆիզմ|սուֆիստներու]] մօտ, կը տարբերեն «աւելի մեծ ճիհատ», որ կը վերաբերի հոգեւոր ինքնակատարելագործման եւ «աւելի փոքր ճիհատ»՝ պատերազմ<ref>* {{Harvtxt|Firestone|1999|p=17}} * "Djihad", ''Encyclopedia of Islam Online''.</ref>։ Իսլամական օրէնսդրութեան մէջ ճիհատը սովորաբար ոչ իսլամ մարտիկներու դէմ ուղղուած զինուորական ուժն է<ref name="OEIP">{{Cite encyclopedia|year=2014|title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|last=Peters|first=Rudolph|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8|last2=Cook|first2=David|url-access=yes}}</ref><ref name="EI2">{{Cite encyclopedia|year=2012|title=D̲j̲ihād|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam|publisher=Brill|editor=P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs|edition=2nd|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189|author=Tyan, E.|url-access=yes}}</ref>։ Ճիհատը պատերազմի միակ թույլատրելի ձեւն է իսլամական օրէնքին մէջ եւ կրնայ յայտարարուիլ ապօրինի գործերու, ահաբեկիչներու, յանցաւոր խումբերու, ապստամբներու, հաւատուրացներու, առաջնորդներու կամ երկիրներու դէմ, որոնք կը ճնշեն իսլամները<ref>{{Harvtxt|Firestone|1999|p=17}}</ref><ref name="jihad">{{Cite encyclopedia|title=Djihād|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online}}</ref>։ Շատ իսլամներ ներկայիս ճիհատը կը մեկնաբանեն որպէս պատերազմի միակ պաշտպանական ձեւ<ref>Knowing the Enemy: Jihadist Ideology and the War on Terror, Mary R. Habeck, Yale University Press, pp. 108–109, 118</ref>։ Ճիհատը կը դառնայ անհատական պարտականութիւն միայն անոնց համար, որոնք իշխանութեան կու գան։ Միւսներուն համար այն տեղի կ'ունենայ միայն ընդհանուր զօրահաւաքի պարագային<ref name="jihad" />։ Շիաներէն շատերուն համար ակրեսիւ ճիհատ կրնայ յայտարարել միայն իսլամական համայնքի՝ Աստուծոյ կողմէ նշանակուած առաջնորդը, որուն նմանը 868 թուականին Մուհամմատ ալ-Մահտիի անհետացումէն ի վեր չէ եղած<ref>{{Harvtxt|Sachedina|1998|pp=105–106}}</ref><ref name="Islam 2003 pp 72">Seyyed Hossein Nasr The Heart of Islam, Enduring Values for Humanity (April., 2003), pp 72</ref>։ == Հասարակութիւն == === Ընտանեկան կեանք === [[Պատկեր:Minaret_roof_in_constanta.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Minaret_roof_in_constanta.jpg|մինի|Գարոլ I-ի մզկիթի գմբէթը [[:hy:Ռումինիա|Ռումանիայի]] [[:hy:Կոնստանցա|Գոնսդանցա]] քաղաքին մէջ՝ իսլամական մահիկը գլխին:]] Իսլամական ընտանիքի մէջ երեխայի ծնունդին կը կապուին շարք մը կրօնական ծէսեր։ Ծնունդէն անմիջապէս յետոյ երեխայի աջ ականջին կը շշնջան [[:hy:Ազան|ազանի]] խօսքերը<ref>{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Encyclopedia of Islam|encyclopedia=Encyclopedia of Islam|publisher=Facts on File|url={{google books |plainurl=y |id=OZbyz_Hr-eIC|page=106}}|editor=Juan E. Campo|page=106|isbn=978-0-8160-5454-1}}</ref>։ Եօթներորդ օրը կ'իրականացուի աքիքայի ծիսակատարութիւնը, երբ կենդանի կը զոհաբերեն եւ միսը կը բաժնեն աղքատներուն<ref name="Nigosian-120">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=my7hnALd_NkC|page=120}}|title=Islam: Its History, Teaching, and Practices|last=Nigosian|first=S.A.|publisher=Indiana University Press|year=2004|isbn=978-0-253-21627-4|location=Indiana|page=120}}</ref>։ Երեխայի գլուխը կը սափրեն եւ մազերու քաշի չափով գումար կը նուիրաբերեն աղքատներուն<ref name="Nigosian-120" />։ Բացի երեխայի հիմնական կարիքները հոգալէն՝ սնունդ, կացարան եւ կրթութիւն, ծնողները կամ ընտանիքի մեծերը կը ստանձնեն նաեւ երեխային բարոյական յատկանիշներ եւ կրօնական գիտելիքներ սորվեցնելու պարտականութիւնը<ref name="Campo-136">{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Encyclopedia of Islam|encyclopedia=Encyclopedia of Islam|publisher=Facts on File|url={{google books|plainurl=y|d=OZbyz_Hr-eIC|page=136}}|editor=Juan E. Campo|page=136|isbn=978-0-8160-5454-1}}</ref>։ Ամուսնութիւնը, որ իսլամ ընտանիքի հիմքն է, քաղաքացիական պայմանագիր է երկու կողմերուն միջեւ՝ երկու վկաներու ներկայութեամբ։ Փեսան պարտաւոր է վճարել հարսի համար (''մահր'')՝ պայմանագրին մէջ նշուածի համաձայն<ref>* {{Harvtxt|Waines|2003|pp=93–96}} * The Oxford Dictionary of Islam (2003), p. 339 * {{Harvtxt|Esposito|1998|p=79}}</ref>։ Իսլամական աշխարհին մէջ շատ ընտանիքներ բաղկացած են մէկ զոյգէ<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/conciseencyclope00newb|title=A concise encyclopedia of Islam|last=Newby|first=Gordon D.|publisher=Oneworld|year=2002|isbn=978-1851682959|edition=Repr.|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope00newb/page/141 141]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Islam : religion, history, and civilization|last=Nasr|first=Seyyed Hossein|publisher=HarperOne|year=2001|isbn=978-0060507145|location=New York|page=68}}</ref>։ [[:hy:Բազմայրություն|Բազմայրութիւնը]], երբ կինը կ'ունենայ երկու կամ աւելի ամուսին, արգիլուած է իսլամութեան մէջ<ref>{{Cite web|url=http://www.14publications.com/question-and-answer/why-cant-a-woman-have-2-husbands/|title=Why Can't a Woman have 2 Husbands?|website=14 Publications|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151223012707/http://www.14publications.com/question-and-answer/why-cant-a-woman-have-2-husbands/|archivedate=2015 թ․ դեկտեմբերի 23|accessdate=2015 թ․ դեկտեմբերի 27|url-status=dead}}</ref>։ Այնուամենայնիվ, իսլամ տղամարդիկ կրնան [[:hy:Բազմակնություն|բազմակնութեան]] փորձառութեան ունենալ, այսինքն՝ միաժամանակ մէկէ աւելի կին ունենալ՝ մինչեւ չորս՝ ըստ 4-րդ սուրահի 3-րդ հատուածի։ Տղամարդը առաջին կնոջ հաւանութեան կարիքը չունի երկրորդ անգամ ամուսնանալու համար, քանի որ Ղուրանին կամ հատիսին մէջ նման բան չէ նշուած<ref>{{Cite web|url=http://islamicislamic.com/marriage_old_divorce.htm|title=Marriage|date=2008 թ․ հոկտեմբերի 28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081028182648/http://islamicislamic.com/marriage_old_divorce.htm#18._SECOND_MARRIAGE_WITHOUT_FIRST_WIFE_CONSENT_|archivedate=2008 թ․ հոկտեմբերի 28|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://islamqa.info/en/61|title=Validity of marrying a second wife for mere love and without consent of first wife|website=islamqa.info}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.islamweb.net/emainpage/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=82068|title=Husband does not need permission of first wife to take a second wife}}</ref>։ Կնոջ վկայութիւնն իսլամութեան մէջ հաւասարազօր է տղամարդու վկայութեան կէսին<ref>I'laam al-Muwaqqa'een, part 1, p. 75</ref>։ Իսլամական ամուսնութեան զանազան տարբերակներ կան ամբողջ իսլամական աշխարհի մօտ։ Սովորաբար իսլամ ընտանիքին մջ կինը կ'աշխատի տան մէջ, իսկ տղամարդը պատասխանատու է դուրսի աշխարհի համար։ Այնուամենայնիւ, գործնականօրէն այս բաժանումը քարացած չէ<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/rememberinggodre0000eato|title=Remembering God: Reflections on Islam|last=Eaton|first=Gai|publisher=The Islamic Texts Society|year=2000|isbn=978-0946621842|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/rememberinggodre0000eato/page/92 92]–93|url-access=registration}}</ref>։ Ժառանգութեան առումով տղան կը ստանայ երկու անգամ աւելի մեծ բաժին, քան աղջիկը<ref>[[Qur'an]], {{Quran-usc|4|11}}.</ref>։ Իսլամի մահուան ընթացքին եւ անկէ յետոյ կը կատարուին որոշակի կրօնական ծէսեր։ Մահացողի մօտ գտնուողները զինք կը խրախուսեն արտասանել Շահատան, քանի որ իսլամները կ'ուզեն, որ իրենց վերջին խօսքը հաւատի արտայայտութիւնը ըլլայ։ Մահուընէն յետոյ միեւնոյն սեռի ներկայացուցիչները կը լոգցնեն մարմինը եւ կը փաթթեն սպիտակ սաւանի մէջ, որ կը կոչուի ''քաֆան''<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385|title=Islamic Beliefs and Practices|publisher=[[Britannica Educational Publishing]]|year=2010|isbn=978-1-61530-060-0|editor=Matt Stefon|location=New York City|page=[https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385/page/n82 83]}}</ref>։ Դին դնելով դագաղին մէջ՝ նախ կը տանին մզկիթ, ուր հոգեհանգիստի աղօթք կը կարդացուի, ապա կը տանին գերեզման։ === Բարոյագիտութիւն եւ ժուժկալութիւն === Շատ սովորութիւններ կը պատկանին իսլամական բարոյագիտութեան կամ ''ադաբին''։ Անոնց կարգին են՝ միւսներուն բարեւելը "''as-salamu 'alaykum''" («խաղաղութիւնն ընդ ձեզ») խօսքերով, ուտելէն առաջ ''bismillah'' («Աստուծոյ անունով») ըսելը, կերած կամ խմած ատեն միայն աջ ձեռքը գործածելը։ Իսլամական առողջաբանութեան սովորութիւնները գլխաւորաբար կը պատկանին անձնական մաքրութեան ու առողջութեան։ Տղամարդոց թլփատութիւնը նոյնպէս կիրառուի իսլամութեան մէջ։ Իսլամական թաղման ծէսերը կ'ընդգրկեն ''Salat al-Janazah'' -ը (թաղման աղօթք) դին լոգցնելու, սաւանով փաթթելու եւ թաղելու ժամանակ։ Իսլամները խիստ առողջաբանութեան կ'ենթարկուին։ Արգիլուած մթերքներու կարգին են խոզի միսը, արիւնը, կենդանիներու մաշկն ու ալգոհոլը։ Միսը պիտի ըլլայ խոտակեր անասուններու։ Իսլամներու համար թոյլատրելի մթերքը յայտնի է որպէս հալալ մթերք<ref>* {{Cite quran|5|5|style=ref}} * {{Harvtxt|Curtis|2005|p=164}} * {{Harvtxt|Esposito|2002b|p=111}} * Ghamidi (2001): [http://www.renaissance.com.pk/janisla2y2.html Customs and Behavioral Laws] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130923142412/http://www.renaissance.com.pk/janisla2y2.html|date=2013-09-23}} * Ghamidi (2001): [http://www.renaissance.com.pk/febislaw2y2.html The Dietary Laws] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070502045147/http://www.renaissance.com.pk/febislaw2y2.html|date=2007-05-02}} * Ghamidi (2001): [http://www.renaissance.com.pk/DecIslaw2y5.htm Various types of the prayer] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130923144205/http://www.renaissance.com.pk/DecIslaw2y5.htm|date=2013-09-23}} * {{Cite encyclopedia|title=Slaughter|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online|author=Ersilia Francesca}}</ref>։ === Հասարակական պարտականութիւններ === Իսլամ հասարակութեան մէջ համայնքի անդամները տարբեր ընկերային ծառայութիւններ կը մատուցեն։ Ատոնք կը հրահանգուին իսլամական կանոնիկ թեքսթերով եւ մուսուլմանի կեանքը կիսատ կը համարուի, եթէ ան չի ծառայեր մարդկութեան<ref name="Stefon92">{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385|title=Islamic Beliefs and Practices|publisher=[[Britannica Educational Publishing]]|year=2010|isbn=978-1-61530-060-0|editor=Matt Stefon|location=New York City|page=[https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385/page/n91 92]}}</ref>։ Իրականուլեան մէջ, իսլամական աւանդութեան մէջ ընկերային բարեկեցութեան գաղափարը ամէնակարեւոր արժէքներէն է<ref name="Stefon92" />։ Ղուրանի 2:117 հատուածը յաճախ կը մէջբերեն իսլամական ընկերային բարեկեցութեան գաղափարը ներկայացնելու համար<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=VahYCwAAQBAJ|page=245}}|title=Jews, Christians, Muslims: A Comparative Introduction to Monotheistic Religions|last1=Corrigan|first1=John|last2=Denny|first2=Frederick|last3=Jaffee|first3=Martin S|publisher=Routledge|year=2016|isbn=9781317347002|page=245|accessdate=2016 թ․ հունվարի 22}}</ref>։ Նմանապէս, իսլամութեան մէջ սահմանուած են նաեւ ծնողներու, հարեւաններու, բարեկամներու, հիւանդներու, ծերերու ու փոքրամասնութիւններու հանդէպ վարուեցողութեան կանոնները։ Ծնողները յարգելն ու անոնց հնազանդիլը եւ յատկապէս մեծ տարիքին անոնց հոգալը, կրօնական պարտականութիւն է<ref name="Campo-136" /><ref>[[Muhammad Shafi Usmani]]. ''[[Maariful Quran]]''. English trans. By [[Muhammad Taqi Usmani]]</ref>։ Բարեկամներու հանդէպ վերաբերմունքի հարցով երկկողմ մօտեցում կայ՝ անոնց հետ լաւ յարաբերութիւններ պահպանել եւ անհրաժեշտութեան պարագային նիւթական օգնութիւն առաջարկել<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=ZRqe3iPwsTkC|page=65}}|title=Human Rights in Islam and Common Misconceptions|last=Al-Sheha|first=Abdur Rahman|location=Riyadh|pages=65}}</ref>։ Անոնց հետ կապերը խզելը յանդիմանութեան կ'արժանանայ։ Անկախ հարեւանի կրօնական պատկանելիութեան՝ իսլամութիւնը կը սորվեցնէ իսլամներուն հնարաւորինս լաւ վերաբերուիլ եւ խնդիրներ չառաջացնել<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=xek6yZPAQjAC|page=238}}|title=The Individual and Society in Islam: Volume 2 of The different aspects of Islamic culture|publisher=UNESCO|year=1998|isbn=9789231027420|editor1-last=Bouhdiba|editor1-first=Abdelwahab|page=238}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=ZRqe3iPwsTkC|page=75}}|title=Human Rights in Islam and Common Misconceptions|last=al-Sheha|first=Abdur Rahman|location=Riyadh|pages=74–75}}</ref>։ Որբ երեխաներուն վերաբերեալ Ղուրանը կ'արգիլէ կոպիտ ու ճնշող վերաբերմունքը անոնց հանդէպ՝ խրախուսելով բարութիւնն ու արդարութիւնը։ Անիկա նաեւ կը յանդիմանէ անոնց, որոնք չեն պատուեր եւ կերակրեր որբ երեխաները (Ղուրան 89:17-18)։ === Բնորոշ գիծեր === [[Պատկեր:Salat_Eid_al-Fitr,_Tehran_(113344343).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Salat_Eid_al-Fitr,_Tehran_(113344343).jpg|մինի|210x210փքս|[[:hy:Հիջաբ|Հիճապը]] համեստութեան խորհրդանիշ է:]] Ղուրանը եւ Մուհամմատի սուննան իսլամներուն համար բարոյական հիմքերու ամբողջ համակարգ մը կը սահմանեն, որուն պէտք է հետեւին իրենց անձնական, հասարակական, քաղաքական եւ կրօնական կեանքին մէջ։ Պատշաճ բարոյական վարուելակերպը, լաւ արարքները, ճշմարտասիրութիւնը եւ բարի բնաւորութիւնը կը մտնեն բարոյականութեան ուղենիշերուն մէջ<ref name="Campo-216">{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Encyclopedia of Islam|encyclopedia=Encyclopedia of Islam|publisher=Facts on File|url={{google books|plainurl=y|id=OZbyz_Hr-eIC|page=216}}|editor=Juan E. Campo|page=216|isbn=978-0-8160-5454-1}}</ref>։ Իսլամութեան մէջ բարոյական արժէքներու պահպանումը միշտ կրօնական կարեւորութիւն ունի, քանի որ անիկա կը բարձրացնէ հաւատացեալի կրօնական կարգավիճակը<ref name="Nigosian-116">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=my7hnALd_NkC|page=116}}|title=Islam: Its History, Teaching, and Practices|last=Nigosian|first=S.A.|publisher=Indiana University Press|year=2004|isbn=978-0-253-21627-4|location=Indiana|page=116}}</ref> եւ յաճախ կը դիտուի որպէս երկրպագութեան անհերքելի գործողութիւն<ref name="Leaman-140">{{Cite encyclopedia|year=2006|title=The Qur'an|encyclopedia=The Qur'an: An Encyclopedia|publisher=Routledge|url={{google books|plainurl=y|id=isDgI0-0Ip4C|page=140}}|editor=Oliver Leaman|page=140|isbn=9-78-0-415-32639-1}}</ref>։ Բարոյականութեան վերաբերեալ իսլամի տիպական դասերէն մէկը յանցագործը տուգանելն է իր յանցանքի չափով, սակայն անոր ներելը շատ աւելի նախընտրելի է։ Իսկ անոր լաւութիւն ընելը բարձրագոյն գովասանքի արժանի է<ref name="Nigosian-116" />։ Ղուրանե կ'ըսէ.«Ե՛տ մղիր (չարիքը) լաւ արարքով» (41:34)։ Հետեւաբար, իսլամութիւնը միայն բարի գործ պիտի ընէ, քանի որ չար գործերը կ'աւելցնեն վատ սովորութիւնները<ref name="Campo-215">{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Encyclopedia of Islam|encyclopedia=Encyclopedia of Islam|url={{google books|plainurl=y|id=OZbyz_Hr-eIC|page=215}}|editor=Juan E. Campo|page=215|isbn=978-0-8160-5454-1}}</ref>։ Իսլամութեան հիմնական բարոյական յատկանիշներն են արդարութիւնը, ներողամտութիւնը, ճշմարտացիութիւնը, բարութիւնը, ազնուութիւնը եւ աստուածավախութիւնը<ref name="Campo-216" />։ Կարեւոր միւս արժէքներու կարգին են բարեգործութիւն ընելը, խոստումը պահելը, համեստութիւնը եւ հնազանդութիւնը, խօսքի մէջ պարկեշտութիւն պահպանելը, հանդուրժողականութիւնը, վստահելիութիւնը, զայրոյթի կառավարումը եւ նպատակներու անկեղծութիւնը։ Որպէս կրօն՝ իսլամութիւնը կը շեշտէ լաւ բնաւորութիւն ունենալու գաղափարը։ Ինչպէս Մուհամմատը կ'ըսէ. «Ձեզմէ լաւագոյնները անոնք են, ովքեր ունին լաւագոյն բնաւորութիւնն ու պահուածքը» (''Շահիհ ալ-Բուխարի'', 8:73:56)։ Իսլամութեան մէջ արդարութիւնը ո՛չ միայն բարոյական արժէք է, այլ նաեւ պարտականութիւն, որ անհրաժեշտ է կատարել որեւէ պարագայի<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=td3XttHLGsEC|page=10}}|title=The Islamic Conception of Justice|last=Khadduri|first=Majid|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=1984|isbn=9780801869747|page=10}}</ref>։ Ղուրանը եւ հատիսը Ալլահը կը նկարագրեն որպէս բարի եւ իր արարածներուն հանդէպ գթասիրտ մէկը եւ մարդոց կոչ կ'ընեն իրեն պէս բարեգութ ըլլալ։ Ներողամտութիւնը որպէս արժանիք մեծապէս ընդունուած է իսլամութեան մէջ եւ կը համարուի իսլամական կարեւոր սովորութիւն<ref name="Leaman-27">{{Cite encyclopedia|year=2006|title=The Qur'an|encyclopedia=The Qur'an: An Encyclopedia|publisher=Routledge|url={{google books|plainurl=y|id=isDgI0-0Ip4C|page=214}}|editor=Oliver Leaman|page=214|isbn=978-0-415-32639-1}}</ref>։ Համեստութեան վերաբերեալ Մուհամմատը կ'ըսէ.«ամէն կրօն ունի իր առանձնայատկութիւնը, իսկ իսլամութեան առանձնայատկութիւնը համեստութիւնն է»<ref name="modesty-1">Imam Kamil Mufti (2006). ''[http://www.islamreligion.com/articles/21/modesty-part-1/ Modesty: An Overview.]'' IslamReligion.com Retrieved 19 August 2016.</ref>։ === Կառավարութիւն === Իսլամութեան հիմնական օրէնքը չի տարբերեր «եկեղեցիի» եւ «պետութեան» հարցերը. գիտնականները կը գործեն որպէս իրաւաբաններ եւ աստուածաբաններ։ Ներկայիս ոչ մէկ կառավարութիւն կը համապատասխանէ իսլամութեան տնտեսական օրէնսդրութեան, սակայն քայլեր կը ձեռնարկուին ատկէ որոշ հատուածներ կիրառելու ուղղութեամբ<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=0QtcBRWs__AC}}|title=Islamic Identity and the Struggle for Justice|last1=Barazangi|first1=Nimat Hafez|last2=Zaman|first2=M. Raquibuz|last3=Afzal|first3=Omar|publisher=University Press of Florida|year=1996|isbn=978-0-8130-1382-4}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=sNvX7bg1Hq8C|page=121}}|title=Iran's Economy Under the Islamic Republic By Jahangir Amuzegar|author1=Amuzegar|first1=Jahangir|date=1997|isbn=9781860641046|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=yPf_f7skJUYC|page=196}}|title=Iran: A Country Study|last1=Curtis|first1=Glenn E.|last2=Hooglund|first2=Eric|date=2008|publisher=Government Printing Office|isbn=978-0-8444-1187-3|pages=196–}}</ref>։ Սուննի եւ շիա ուղղութիւններու բաժանումը կ'ազդէ նաեւ իսլամներու միջկառավարական յարաբերութիւններուն վրայ, ինչպէս, օրինակ, [[:hy:Սաուդյան_Արաբիա|Սէուտական Արաբիայի]] եւ [[:hy:Իրան|Իրանի]]<ref name="NYT-20160105-maps">{{Cite news|last1=Almukhtar|first1=Sarah|last2=Peçanha|first2=Sergio|last3=Wallace|first3=Tim|date=2016 թ․ հունվարի 5|title=Behind Stark Political Divisions, a More Complex Map of Sunnis and Shiites|url=https://www.nytimes.com/interactive/2016/01/04/world/middleeast/sunni-shiite-map-middle-east-iran-saudi-arabia.html|accessdate=2016 թ․ հունվարի 6|work=The New York Times}}</ref>։ == Պատմութիւն == {{Համայնապատկեր|Madina_Haram_at_evening.jpg|1000px|Մետինայի Հիճազ շրջանին մէջ գտնուող Ալ-Մասճիտ ալ-Նապաուի (Մարգարէի մզկիթի) համայնապատկերը, ներկայիս՝ Սէուտական Արաբիայի մէջ. իսլամի երկրորդ ամէնասուրբ մզկիթը|align-cap=center}} === Մուհամմատ (610–632) === Իսլամական աւանդոյթը Մուհամմատին (մ.թ. 570 – Յունիս 8, 632 թուական) կը համարէ վերջին մարգարէ<ref>* {{Harvtxt|Esposito|1998|p=12}} * {{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=4–5}} * F.E. Peters (2003), p. 9 * {{Cite encyclopedia|title=Muhammad|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Ըստ կենսագիրներու՝ իր կեանքի վերջին 22 տարիներու ընթացքին՝ սկսած մ.թ. 610 թուականին, երբ ան 40 տարեկան էր, Մուհամմատը կը պատմէ Ալլահէն ստացած յայտնութիւններու մասին, որ իրեն փոխանցուած էին Գաբրիէլ հրեշտակապետի միջոցով։ Մուհամմատի գործընկերները կը մտապահեն եւ իրենք կ'արձանագրեն, որ կը դառնայ Ղուրանը<ref>* {{Cite quran|18|110|style=ref}} * {{Cite encyclopedia|title=Muhammad|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Welch|first2=A.T|first1=F|last1=Buhl}}</ref>։ Այդ ընթացքին Մուհամմատը Մեքքայի մէջ կը քարոզէ մարդոց՝ աղերսելով հրաժարիլ բազմաստուածութենէն եւ երկրպագել միայն Ալլահին։ թէեւ որոշ մարդիկ կ'ընդունին իսլամութիւնը, Մեքքայի իշխանութիւնները կը հետապնդեն Մուհամմատն ու անոր հետեւորդները։ Ատոր հետեւանքով իսլամները կ'արտագաղթեն Ապասսինիա (Ակսումի թագաւորութիւն)։ Իսլամութիւն ընդունածները գլխաւորաբար աղքատ, օտարերկրացի նախկին ստրուկներ էին, ինչպէս Պիլալ իպն Ռապահ ալ-Հապաշին, որ սեւամորթ էր։ Մեքքայի վերնախաւը կը զգար, որ Մուհամմատը կը խարխլէ իրենց հասարակական կարգի հիմքերը, քարոզելով երկրպագել միայն մէկ Աստուծոյ, ռասսայական հաւասարութեան կոչ ընելով եւ այդ գաղափարները կ'ընկալուին աղքատներու ու ստրուկներու կողմէ<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=DyuqdDIjaswC|page=1323}}|title=The Qurʼan with Annotated Interpretation in Modern English|last=Ünal|first=Ali|publisher=Tughra Books|year=2006|isbn=978-1-59784-000-2|pages=1323–}}</ref><ref>[[Encyclopedia of the Qur'an]], Slaves and Slavery</ref><ref>Bilal b. Rabah, [[Encyclopedia of Islam]]</ref><ref>''The Cambridge History of Islam'' (1977), p. 36</ref>։ Մեքքացիներու կողմէ 12 տարի հետապնդուելէն յետոյ Մուհամմատը, իր հարազատներն ու հետեւորդները 622 թուականին ''[[:hy:Հիջրա|Հիճրա]]'' («գաղթ») կը կատարեն դէպի Մետինա քաղաք (նախկինին յայտնի որպէս ''Յաթրիպ'')։ Այնտեղ Մետինացի կրօնափոխները (''անսարներ'') եւ մեքքացի գաղթականները կը հիմնեն կրօնաքաղաքական իշխանութիւն։ Կը ձեւաւորուի Մետինայի Սահմանադրութիւնը՝ սահմանելով շարք մը իրաւունքներ Մետինայի իսլամ, հրեայ եւ քրիստոնեայ համայնքներուն համար՝ ընդգրկելով զանոնք մէկ համայնքի ներքեւ՝ Ումմա<ref>Serjeant (1978), p. 4.</ref><ref>Watt. ''Muhammad at Medina''. pp. 227–228 Watt argues that the initial agreement came about shortly after the hijra and that the document was amended at a later date—specifically after the battle of Badr (AH [anno hijra] 2, = AD 624). Serjeant argues that the constitution is in fact 8 different treaties which can be dated according to events as they transpired in Medina, with the first treaty written shortly after Muhammad's arrival. R.B. Serjeant. "The Sunnah Jâmi'ah, Pacts with the Yathrib Jews, and the Tahrîm of Yathrib: Analysis and Translation of the Documents Comprised in the so-called 'Constitution of Medina'." in ''The Life of Muhammad: The Formation of the Classical Islamic World'': Volume iv. Ed. Uri Rubin. Brookfield: Ashgate, 1998, p. 151 and see same article in BSOAS 41 (1978): 18 ff. See also Caetani. ''Annali dell'Islam, Volume I''. Milano: Hoepli, 1905, p. 393. Julius Wellhausen. ''Skizzen und Vorabeiten'', IV, Berlin: Reimer, 1889, p 82f who argue that the document is a single treaty agreed upon shortly after the hijra. Wellhausen argues that it belongs to the first year of Muhammad's residence in Medina, before the battle of Badr in 2/624. Even Moshe Gil a skeptic of Islamic history argues that it was written within five months of Muhammad's arrival in Medina. Moshe Gil. "The Constitution of Medina: A Reconsideration." ''Israel Oriental Studies'' 4 (1974): p. 45.</ref>։ Սահմանադրութիւնը կը սահմանէր. * համայնքի անվտանգութիւնը * կրօնական ազատութիւնները * Մետինայի դերը որպէս սուրբ վայր (արգելելով բռնութիւնն ու զենքի կիրառումը) * կանանց անվտանգութիւնը * Մետինայի մէջ կայուն ցեղային յարաբերութիւնները * ընդհարումներու ժամանակ համայնքին աջակցելու համար ճշդուած հարկային համակարգը * բացառիկ քաղաքական դաշինքներու պայմանները * անհատներու պաշտպանութիւնը երաշխաւորող համակարգը * վէճերը լուծող արդարադատութեան համակարգը, ուր ոչ իսլամները նոյնպէս կրնային կիրառել իրենց սեփական օրէնքները<ref name="B. Serjeant 1978">R.B. Serjeant, "Sunnah Jami'ah, pacts with the Yathrib Jews, and the Tahrim of Yathrib: analysis and translation of the documents comprised in the so-called 'Constitution of Medina'", Bulletin of the School of Oriental and African Studies (1978), 41: 1–42, Cambridge University Press.</ref><ref name="Watt 1964 p.4">Watt. Muhammad at Medina and R.B. Serjeant "The Constitution of Medina." Islamic Quarterly 8 (1964) p. 4.</ref><ref name="Constitution of Medina">{{Cite web|url=https://www.scribd.com/doc/15118390/Madinah-Peace-Treaty|title=Constitution of Medina|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref>։ Բոլոր ցեղերը ստորագրեցին համաձայնագիրը՝ համաձայնելով պաշտպանել Մետինան արտաքին վտանգէն եւ ապրիլ ներդաշնակութեամբ։ Քանի մը տարուայ ընթացքին երկու ճակատամարտ տեղի ունեցաւ Մեքքայի ուժերուն դէմ. առաջինը Պատրի ճակատամարտն էր 624 թուականին, ուր իսլամները յաղթանակ տարին, իսկ մէկ տարի անց, երբ մեքքացիները վերադարձան Մետինա, տեղի ունեցաւ Ուհուտի ճակատամարտը, որ վերջնական աւարտ չունեցաւ։ Արաբիայի մնացած արաբական ցեղերը դաշնութիւն կազմեցին եւ Խրամատի ճակատամարտի ժամանակ (627 թուականի Մարտ-Ապրիլ) պաշարեցին Մետինան՝ նպատակ ունենալով վերջ դնել իսլամութեան։ 628 թուականին Մեքքայի եւ մուսուլմաններուն միջեւ կնքուեցաւ Հուտայպիյահի պայմանագիրը, որ երկու տարի անց խախտուեցաւ Մեքքայի կողմէ։ Հուտայպիյահի պայմանագիրը ստորագրելէն յետոյ շատ մարդիկ դարձան իսլամ։ Միեւնոյն ժամանակ Մեքքայի առեւտրային ուղիները կրճատուեցան, քանի որ Մուհամմատը շրջապատող անապատներու ցեղերը իր ղեկավարութեան տակ առաւ<ref>* {{Harvtxt|Peters|2003|pp=78–79, 194}} * {{Harvtxt|Lapidus|2002|pp=23–28}}</ref>։ Մինչեւ 629 թուականը Մուհամմատը յաղթող դուրս եկաւ Մեքքայի նուաճման արիւնալի պատերազմին, իսկ մինչեւ 632 թուական՝ իր մահը (62 տարեկանին) ան արդէն միաւորած էր արաբական ցեղերը մէկ կրօնական պետութեան ներքեւ<ref name="EoI-Muhammad">{{Cite encyclopedia|title=Muhammad|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Welch|first2=A.T|first1=F|last1=Buhl}}</ref>։ Իսլամներու ամէնավաղ երեք սերունդները յայտնի են Սալաֆ անունով, իսկ Մուհամմատի համախոհները՝ Սապահ անունով։ Անոնցմէ շատերը, ինչպէս հատիսի ամէնամեծ պատմիչ Ապու Հուրեյրան, կազմած են սուննաները։ === Խալիֆայութիւն եւ քաղաքացիական հակամարտութիւն (632–750) === [[Պատկեր:Mohammad_adil-Rashidun_empire-slide.gif|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Mohammad_adil-Rashidun_empire-slide.gif|աջից|մինի|[[:hy:Ռաշիդուն_խալիֆայություն|Ռաշիտուն]] եւ [[:hy:Օմայյան_խալիֆայություն|Օմայեան]] խալիֆայութիւններու տարածումը:]] [[Պատկեր:Dome_of_the_Rock1.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Dome_of_the_Rock1.jpg|աջից|մինի|Ժայռի գմբէթը՝ կառուցուած [[:hy:Աբդ_ալ-Մալիք|Ապտուլ Մալիքի]] կողմէ. աւարտին հասած է Երկրորդ ֆիտնայի վերջը:]] 632 թուականին Մուհամմատի մահով անհամաձայնութիւն ծագեցաւ այն հարցի շուրջ, թէ ով պիտի փոխարինէ զինք որպէս իսլամ հասարակութեան ղեկավար։ Ապու Պաքրը՝ Մուհամմատի գործընկերն ու մտերիմ ընկերը, դարձաւ առաջին խալիֆան։ Անոր ղեկավարութեամբ իսլամները դիմակայեցին արաբական ցեղերու բարձրացուցած ապստամբութիւնը՝ յայտնի որպէս Ռիտտայի պատերազմներ կամ «Ուխտադրժութեան պատերազմներ»<ref>* {{Harvtxt|Holt|1977a|p=57}} * {{Harvtxt|Hourani|2003|p=22}} * {{Harvtxt|Lapidus|2002|p=32}} * {{Harvtxt|Madelung|1996|p=43}} * {{Harvtxt|Tabatabaei|1979|pp=30–50}}</ref>։ 634 թուականին Ապու Քապրի մահէն յետոյ խալիֆայ դարձաւ Ումար իպն ալ-Խաթթապը, որուն յաջորդեցին Ուսման իպն ալ-Աֆֆանը, Ալի իպն Ապի Թալէպը եւ Հասան իպն Ալին։ Առաջին 4 խալիֆաները սուննի իսլամութեան մէջ յայտնի են որպէս ''al-khulafā' ar-rāshidūn'' («Իրաւունքով առաջնորդուող խալիֆաներ»)<ref>{{Cite encyclopedia|year=2014|title=Rightly Guided Caliphs|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|editor=John L. Esposito|doi=10.1093/acref/9780195125580.001.0001/acref-9780195125580-e-2018|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8|url-access=yes}}</ref>։ Անոնց ղեկավարութեան շրջանին իսլամներու տարածքները ընդլայնուեցան Պարսկական եւ Բիւզանդական տարածքներու ուղղութեամբ<ref>See * {{Harvtxt|Holt|1977a|p=74}} * {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Jomier|first2=J.|first1=L.|last1=Gardet}}</ref>։ Երբ 644 թուականին պարսիկները սպաննեցին Ումարը, Ուսմանի ընտրութիւնը՝ որպէս իր իրաւայաջորդի, դիմադրութեան արժանացաւ։ 656 թուականին Ուսմանը նոյնպէս սպաննուեցաւ, եւ Ալին ստանձնեց խալիֆայի պաշտօնը։ Ասիկա յանգեցուց առաջին քաղաքացիական պատերազմի («Առաջին ֆիթնա»)։ Ալին սպաննուեցաւ Խարիջիտներու կողմէ 661 թուականին։ Յետագայ կռիւէն խուսափելու համար նոր խալիֆայ Հասան իպն Ալին խաղաղութեան դաշնագիր կնքեց՝ իր տեղը զիջելով [[:hy:Մուավիա|Մուավիային]]՝ Օմայեաններու գերդաստանէն՝ պայմանով, որ ան չանուանէ իր յաջորդը<ref>{{harvtxt|Holt|1977a|pp=67–72}}</ref>։ Կրօնական ու քաղաքական այս վէճերը իսլամ համայնքին մէջ բաժանման հիմք դրին։ Մեծամասնութիւնը ընդունեց առաջին չորս առաջնորդներու օրինականութիւնը եւ կոչուեցաւ սուննի։ Փոքրամասնութիւնը չհամաձայնեցաւ, քանզի կը կարծէր, որ միայն Ալին եւ իր յետնորդները պիտի ղեկավարեն. անոնք ալ յայտնի դարձան շիա անունով<ref>Waines (2003) p. 46</ref>։ Մուավիան առաջադրեց իր որդին՝ Եազիտ I-ին, որպէս իր յաջորդ եւ 680 թուականին իր մահէն յետոյ բռնկեցաւ «Երկրորդ ֆիթնան», ուր Հուսէյն իպն Ալին սպաննուեցաւ Գարպալայի ճակատամարտին. այս նշանակալից իրադարձութիւն է շիա իսլամութեան մէջ։ Այսպիսով՝ սուննի եւ շիա ուղղութիւնները կը տարբերին շարք մը կողմերով<ref name="NYT-20160103">{{Cite news|last=Harney|first=John|date=2016 թ․ հունվարի 3|title=How Do Sunni and Shia Islam Differ?|url=https://www.nytimes.com/2016/01/04/world/middleeast/q-and-a-how-do-sunni-and-shia-islam-differ.html|accessdate=2016 թ․ հունվարի 4|work=The New York Times}}</ref>։ Օմայեաններու գերդաստանը նուաճեց [[Մարոք|Մարոքը]], [[:hy:Պիրենեյան_թերակղզի|Բիրենէեան թերակղզին]], Նարպոնեան Կալիան եւ Սինտը<ref>Donald Puchala, ''Theory and History in International Relations'', p. 137. Routledge, 2003.</ref>։ Տեղաբնիկ հրեաներն ու քրիստոնեաները կը հետապնդուէին որպէս կրօնական փոքրամասնութիւններ եւ աւելի բարձր հարկեր կը վճարէին՝ [[:hy:Բյուզանդա-սասանյան_պատերազմներ|Բիւզանդա-սասանեան պատերազմները]] ֆինանսաւորելու համար<ref>Esposito (2010), p. 38</ref><ref>Hofmann (2007), p. 86</ref>։ Մուհամմատին յաջորդած, բայց անոր համախոհներու ժամանակակից սերունդը յայտնի է Թապիուն անունով, որուն յաջորդեց Թապի ալ-Թապինը։ Խալիֆ Ումար իպն Ապտ ալ-Ազիզը հիմնեց ազդեցիկ կոմիտէ մը՝ «Մետինայի եօթ ֆուքաները»<ref>The Caliphate of Banu Umayyah the first Phase, Ibn Katheer, Taken from Al-Bidayah wan-Nihayah by Ibn Katheer, Ismail Ibn Omar 775 {{ISBN|978-603-500-080-2}} Translated by Yoosuf Al-Hajj Ahmad p. 505</ref><ref>''Umar Ibn Adbul Aziz'' By Imam Abu Muhammad Adbullah ibn Abdul Hakam died 214 AH 829 C.E. Publisher Zam Zam Publishers Karachi, pp. 54–59</ref>՝ Քասիմ իպն Մուհամմատ իպն Ապու Պաքրի գլխաւորութեամբ<ref>The Caliphate of Banu Umayyah the first Phase, Ibn Katheer, Taken from Al-Bidayah wan-Nihayah by Ibn Katheer, Ismail Ibn Omar 775 {{ISBN|978-603-500-080-2}} Translated by Yoosuf Al-Hajj Ahmad p. 522</ref>։ Մալիք իպն Անասը գրած է իսլամական օրէնսդրութեան վերաբերեալ ամէնավաղ գիրքերէն մէկը՝ Մուվաթթան<ref name="bewley.virtualave.net">{{Cite web|url=http://bewley.virtualave.net/muwcont.html|title=Al-Muwatta'|archive-url=https://web.archive.org/web/20101013110055/http://bewley.virtualave.net/muwcont.html|archive-date=2010 թ․ հոկտեմբերի 13|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7|url-status=dead}}</ref>՝ որպէս իրաւաբաններու կարծիքներու համաձայնեցման արդիւնք<ref name="Coulson">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=d5Ks31qHlSYC}}|title=History of Islamic Law|author=Noel James Coulson|year=1964|isbn=9780748605149|page=103|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=Va6oSxzojzoC|page=207}}|title=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936|last=Houtsma|first=M. Th.|publisher=Brill|year=1993|isbn=978-90-04-09791-9|pages=207–}}</ref><ref>[[Moshe Sharon]], ''Studies in Islamic History and Civilization: In Honour of Professor David Ayalon''. p. 264 [https://books.google.am/books?id=0_wUAAAAIAAJ&pg=PA264&dq=Muwatta+consensus+of+the+opinions+scholars&hl=en&sa=X&ei=vqQLUaSqMKy20QXX1YHwDA&ved=0CDQQ6AEwAQ#v=onepage&q=Muwatta%20consensus%20of%20the%20opinions%20scholars&f=false]</ref>։ Մուհամմատի քեռի Ապպաս իպն Ապդ ալ-Մութալիպի յետնորդները Օմայեաններու դէմ միաւորբւեցան դժգոհ ոչ արաբ կրօնադարձներուն (''մուալի''), աղքատ արաբներուն եւ որոշ շիաներու՝ գահընկէց ընելով զիրենք եւ 750 թուականին հիմք դնելով [[:hy:Աբբասյան_խալիֆայություն|Ապպասեաններու]] գերդաստանյին<ref>{{Harvtxt|Lapidus|2002|p=56}}; {{Harvtxt|Lewis|1993|pp=71–83}}</ref>։ Միացեալ իսլամական պետութենէն անկախ առաջին իսլամ երկիրները առաջ եկան Պերպերի ապստամբութենէն (739/740-743 թուականներ)։ === Դասական շրջան (750–1258) === [[Պատկեր:Cheshm_manuscript.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Cheshm_manuscript.jpg|մինի|Ըստ Հունայ իպն Իսհաքի՝ 1200 թուականի ձեռագրի մը մէջ պատկերուած աչք:]] Ալ-Շաֆին հնարեց հատիսի յուսալիութիւնը սահմանելու մեթոտ մը<ref>Lapidus (2002){{cnf|date=November 2018}}, p. 86</ref>։ Ապպասեաններու ղեկավարման վաղ շրջանին սուննիներու հատիսի հաւաքածուները կը կազմուին գիտնականներու կողմէ, ինչպէս Պուխարին կամ Մուսլիմը, մինչդեռ շիաներու հաւաքածուները Ալ-Կուլայնիի ու իպն Պապաուայի պէս գիտնականներուն կողմէ։ [[:hy:Ջաֆարիական_մազհաբ|Ճաաֆարիական]] օրէնսդրութիւնը կազմուեցաւ Ճաաֆար ալ-Սատիքի ուսմունքներէն, իսկ սուննիներու իրաւական չորս դպրոցներու օրէնսդրութիւնը՝ Ապու Հանիֆայի, Ահմատ իպն Հանպալի, Մալիկ իպն Անասի եւ ալ-Շաֆիի գործերէն։ 9-րդ դարուն ալ-Շաֆին իր ''ar-Risālah'' գիրքին մէջ իսլամական օրէնքին համար տեսական հիմք եւ [[:hy:Հիջազ|Հիճազի]] աւանդոյթներու գործնական մօտեցման նախադրեալ դրաւ<ref>{{Harvtxt|Weiss|2002|pp=xvii, 162}}</ref>։ Այնուամենայնիւ, իսլամական օրէնքը մինչեւ 1869 թուականը չէր կազմուած<ref>Ashk Dahlen Islamic Law, ''Epistemology and Modernity: Legal Philosophy in Contemporary Iran'' Routledge 2004 {{ISBN|9781135943554}}</ref>։ 9-րդ դարուն Ալ-Թապարին աւարտին հասցուց Ղուրանի առաջին մեկնաբանութիւնը, որ դարձաւ սուննի իսլամութեան մէջ ամէնաշատ մէջբերուող մեկնաբանական գիրքերէն մէկը՝ Թաֆսիր ալ-Թապարի։ Որոշ իսլամներ սկսան կասկածի տակ դնել աշխարհիկ կեանքին մէջ կրօնական բարեպաշտութիւն պահպանելը եւ մարմնական ցանկութիւններէն հրաժարման միջոցով աղքատութեան, հնազանդութեան ու մեղքերէն խուսափելու երեւոյթները։ Հասան ալ-Պասրիի պէս ճգնաւորները զարգացուցին շարժում մը, որ վերածուեցաւ Թասավուֆի ([[:hy:Սուֆիզմ|սուֆիզմ]])<ref>* {{Harvtxt|Lapidus|2002|pp=90, 91}}{{cnf|date=November 2018}} * {{Cite encyclopedia|title=Sufism|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ 930 թուականին Իսմայիլի խումբը՝ յայտնի որպէս կարմատներ, անյաջող կերպով ապստամբեցաւ Ապպասեաններուն դէմ, թալանեց Մեքքան եւ գողցաւ Սեւ քարը, որ յետագային վերադարձուեցաւ<ref>{{Cite encyclopedia|title=Mecca (Saudi Arabia)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/371782/Mecca/37835/History#ref887188|accessdate=2011 թ․ նոյեմբերի 12}}</ref>։ Մա՛մուն ալ Ռաշիտ եւ Ալ-Մութասիմ խալիֆաները [[:hy:Մութազիլիականություն|մութազիլականութեան]] փիլիսոփայութիւնը դարձուցին պաշտօնական հաւատալիք եւ պարտադրեցին իսլամներուն հետեւիլ անոր։ Մութալիզականութիւնը յոյներէն ազդուած մտահայեցողական աստուածաբանութեան դպրոց էր, որ կը կոչուէր [[:hy:Քալամ|քալամ]] եւ կը վերաբերէր [[:hy:Դիալեկտիկա|տիալեքթիկային]]<ref>{{Harvtxt|Esposito|2010|p=88}}{{cnf|date=November 2018}}</ref>։ Շատ ուղղափառ իսլամներ չընդունեցին մութալիզականութեան տոքդրինան եւ դատապարտեցին Ղուրան ստեղծելու անոր գաղափարը։ [[:hy:Ինկվիզիցիա|հաւատաքննութեան]] ժամանակ Իմամ Հանպալը հրաժարեցաւ ընդունիլ զայն, որու պատճառով խոշտանգուեցաւ եւ ուղարկուեցաւ [[:hy:Բաղդադ|Պաղտատի]] մութ բանտախուց մը՝ մօտ տասներեք ամիսով<ref>{{Cite book|title=Shariah: The Islamic Law|last1=Doi|first1=Abdur Rahman|publisher=Ta-Ha Publishers|year=1984|isbn=978-0-907461-38-8|location=London|page=110}}</ref>։ Քալամի միւս ճիւղը Աշարի դպրոցն էր՝ հիմնուած Ալ-Աշարիի կողմէ։ Ապպասեան խալիֆայութեան տարածումով Սասանեան կայսրութեան մէջ իսլամութիւնը ձեռք բերաւ [[:hy:Հելլենիստական_մշակույթ|հելլենիստական]] եւ պարսկական շատ գաղափարներ, որոնք ներկրառուեցան իրանցի եւ թուրք մտածողներու միջոցով<ref>Morgen Witzel ''A History of Management Thought'' Taylor & Francis 2016 {{ISBN|9781317433354}} p. 44</ref><ref>Shireen Hunter, Shireen T. Hunter ''The Future of Islam and the West: Clash of Civilizations Or Peaceful Coexistence?'' Greenwood Publishing Group 1998 {{ISBN|9780275962876}} p. 44</ref>։ [[:hy:Ալ-Ֆարաբի|Ալ-Ֆարապիի]] եւ [[:hy:Ավիցեննա|Ավիցեննայի]] նման փիլիսոփաները ուղիներ կը փնտռէին յունական սկզբունքները իսլամութեան գաղափարաբանութեան մէջ ընդգրկելու համար, մինչդեռ միւսները, ինչպէս [[:hy:Աբու_Համիդ_ալ-Ղազալի|Ալ-Ղազալին]], դէմ էին նման [[:hy:Սինկրետիզմ|համահաշտութեան ''(''հակոտնեայ կրօնական դրութեանց'')'']]<ref>* Lapidus (2002){{cnf|date=November 2018}}, p. 160 * Waines (2003) pp. 126–127</ref>։ Ավիցեննան փորձառարական բժշկութեան ռահվիրան էր<ref name="Jacquart, Danielle 2008">Jacquart, Danielle (2008). "Islamic Pharmacology in the Middle Ages: Theories and Substances". European Review (Cambridge University Press) 16: 219–227.</ref> եւ առաջին ֆիզիքոսն էր, որ քլինիքական փորձարկումներ կատարեց<ref>David W. Tschanz, MSPH, PhD (August 2003). "Arab Roots of European Medicine", Heart Views 4 (2).</ref>։ Անոր երկու ամէնայայտնի գործերն են «Բժշկութեան գիրքը» եւ «Բժշկութեան կանոնը», որոնք իսլամական աշխարհին մէչ, աւելի ուշ՝ նաեւ Եւրոպայի մէջ, կը կիրառուին որպէս ստանտարտ բժշկական թեքսթեր։ Անոր ներդրումներու կարգին են վարակիչ հիւանդութիւններու վարակիչ բնոյթի բացայայտումը<ref name="Jacquart, Danielle 2008" /> եւ քլինիքական [[:hy:Դեղագիտություն|դեղագիտութեան]] ներմուծումը<ref>{{Cite journal|last1=Brater|first1=D. Craig|last2=Daly|first2=Walter J.|year=2000|title=Clinical pharmacology in the Middle Ages: Principles that presage the 21st century|journal=Clinical Pharmacology & Therapeutics|volume=67|issue=5|pages=447–450 [448]|doi=10.1067/mcp.2000.106465|pmid=10824622}}</ref>։ [[:hy:Մաթեմատիկա|Մաթեմաթիքայի]] ոլորտին մէջ մաթեմաթիքոս Մուհամմատ իպն Մուսա ալ-Խարիզմին իր անունը տուաւ [[:hy:Ալգորիթմ|ալկորիթմի]] գաղափարին, իսկ [[:hy:Հանրահաշիվ|հանրահաշիւ]] բառը (algebra) ծագած է ''al-jabr-''էն<ref>[[Gerald J. Toomer|Toomer, Gerald]] (1990). "Al-Khwārizmī, Abu Jaʿfar Muḥammad ibn Mūsā". In Gillispie, Charles Coulston. Dictionary of Scientific Biography. 7. New York: Charles Scribner's Sons. {{ISBN|0-684-16962-2}}.</ref>։ Պարսիկ պոէտ [[:hy:Ֆիրդուսի|Ֆիրտուսին]] գրեց իր էպիքական պոէմ [[:hy:Շահնամե|Շահնամէն]]։ [[:hy:Ռումի|Ռումին]] գրեց պարսկական պոէզիայի հրաշալի էջեր, որով մինչեւ օրս ալ [[:hy:Ամերիկայի_Միացյալ_Նահանգներ|Ամերիկայի մէջ]] ամէնաշատ վաճառուող պոէտներու կարգին է<ref>{{Cite news|last=Haviland|first=Charles|date=2007 թ․ սեպտեմբերի 30|title=The roar of Rumi – 800 years on|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7016090.stm|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 10|work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/art/rumi_1.shtml|title=Islam: Jalaluddin Rumi|date=2009 թ․ սեպտեմբերի 1|publisher=BBC|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 10}}</ref>։ Ներդրուած իրաւական հաստատութիւնները ընդգրկեցին վստահուած գոյքի եւ բարեգործական գոյքի (վաքֆ) գաղափարները<ref>{{Cite book|url={{Google books|bGPwtwAACAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=The Influence of the Islamic Law of Waqf on the Development of the Trust in England: The Case of Merton College|author=Monica M. Gaudiosi|publisher=University of Pennsylvania|year=1988}}{{page needed|date=November 2018}}</ref><ref>{{Harv|Hudson|2003|p=32}} {{citation not found}}</ref>։ Այս շրջանը երբեմն կը կոչուի «Իսլամական ոսկեդար»<ref>* {{Harvtxt|Holt|1977a|pp=80, 92, 105}}{{cnf|date=November 2018}} * {{Harvtxt|Holt|1977b|pp=661–663}}{{cnf|date=November 2018}} * {{Harvtxt|Lapidus|2002|p=56}}{{cnf|date=November 2018}} * {{Harvtxt|Lewis|1993|p=84}}{{cnf|date=November 2018}} * {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Jomier|first2=J.|first1=L.|last1=Gardet}}</ref>։ Այս ընթացքին հասարակական հիւանդանոցներ հիմնուեցան (կը կոչուին Բիմարիստանի հիւանդանոցներ), որոնք կը համարուին ժամանակակից իմաստով «առաջին հիւանդանոցները»<ref>{{Cite journal|last=Micheau|first=Françoise|title=Encyclopedia of the History of Islamic Science: Technology, alchemy and life|pages=991–992}}, in {{Cite book|url={{Google books|mnAXV09Z5bIC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Encyclopedia of the History of Arabic Science: Technology, alchemy and life sciences|last1=Rāshid|first1=Rushdī|last2=Morelon|first2=Régis|publisher=CRC Press|year=1996|isbn=978-0-415-12412-6}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.planetseed.com/node/17129|title=The beginnings of modern medicine: the Caliphate|publisher=Planetseed.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715091828/https://www.planetseed.com/node/17129|archivedate=2011 թ․ հուլիսի 15|accessdate=2011 թ․ հունվարի 29|url-status=dead}}</ref>. անոնք առաջին բժշկական վկայականները տուին<ref name="Alatas">{{Cite journal|last=Alatas|first=Syed Farid|year=2006|title=From Jami'ah to University: Multiculturalism and Christian–Muslim Dialogue|journal=Current Sociology|volume=54|issue=1|pages=112–132|doi=10.1177/0011392106058837}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/muslimspainadsoc00imam|title=Muslim Spain 711–1492 AD|last=Imamuddin|first=S.M.|publisher=Brill|year=1981|isbn=978-90-04-06131-6|page=[https://archive.org/details/muslimspainadsoc00imam/page/169 169]}}</ref>։ [[:hy:Գինեսի_ռեկորդների_գիրք|Կինեսի մրցանիշերու գիրքը]] [[:hy:Ալ-Կարաուին|Ալ-Գարաուինի]] համալսարանը՝ հիմնուած 859 թուականին, կը համարէ գիտական աստիճան տուող ամէնահին համալսարանը<ref>{{Cite book|title=The Guinness Book of Records|last1=Young|first1=Mark|year=1998|isbn=978-0-553-57895-9|page=242}}</ref>։ Ներմուծուեցան փորձառութեան չափանիշեր եւ որակաւորման տեխնիկաներ, ինչպէս նաեւ մէջբերման աւանդոյթը<ref name="Ahmed">Ahmed, Imad-ad-Dean. Signs in the heavens. 2. Amana Publications, 2006. Print. {{ISBN|1-59008-040-8}} pp. 23, 42, 84.{{quote|"Despite the fact that they did not have a quantified theory of error they were well aware that an increased number of observations qualitatively reduces the uncertainty."}}</ref>։ Այդ խնդրին մէջ կարեւոր դերակատարութիւն ունեցաւ իպն ալ-Հայսամը, որ կը համարուի ժամանակակից գիտական մեթոտի հայրը եւ կը կոչուի «աշխարհի առաջին իսկական գիտնականը»<ref name="Haq">[[Nomanul Haq|Haq, Syed]] (2009). "Science in Islam". Oxford Dictionary of the Middle Ages. {{ISSN|1703-7603}}. Retrieved 2014-10-22.</ref><ref>[[G.J. Toomer]]. [https://www.jstor.org/stable/228328?pg=464 Review on JSTOR, Toomer's 1964 review of Matthias Schramm (1963) ''Ibn Al-Haythams Weg Zur Physik''] Toomer p. 464: "Schramm sums up [Ibn Al-Haytham's] achievement in the development of scientific method."</ref><ref>{{Cite news|author=Al-Khalili, Jim|date=2009 թ․ հունվարի 4|title=The 'first true scientist'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7810846.stm|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Gorini|first=Rosanna|date=2003 թ․ հոկտեմբեր|title=Al-Haytham the man of experience. First steps in the science of vision|url=http://www.ishim.net/ishimj/4/10.pdf|format=PDF|journal=Journal of the International Society for the History of Islamic Medicine|volume=2|issue=4|pages=53–55|accessdate=2008 թ․ սեպտեմբերի 25|archive-date=2022-10-09|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ishim.net/ishimj/4/10.pdf|dead-url=yes}}</ref>։ Կառավարութիւնը գիտնականներուն կը վճարէր այնքան, որքան փրոֆեսիոնալ մարզիկներուն այսօր<ref name="Ahmed" />։ Կը փաստարկեն, որ [[:hy:Արևակենտրոն_համակարգ|արեւակեդրոն համակարգի]] եզրակացութիւններուն համար [[:hy:Կոպեռնիկոս|Գոբեռնիքոսի]] կիրառած տուեալները հաւաքուած են, իսկ Ալ-Ճահիզը առաջարկած է [[:hy:Բնական_ընտրություն|բնական ընտրութեան]] տեսութիւնը<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2008/jan/30/religion.world|title=It's time to herald the Arabic science that prefigure Darwin and Newton|last=Al-Khalili|first=Jim|date=2008 թ․ հունվարի 30|website=The Guardian|location=London|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24}}</ref><ref>{{Cite news|last=Al-Khalili|first=Jim|date=2008 թ․ հունվարի 29|title=Science: Islam's forgotten geniuses|url=https://www.telegraph.co.uk/science/science-news/3323462/Science-Islams-forgotten-geniuses.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117113546/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/3323462/Science-Islams-forgotten-geniuses.html|archive-date=2012 թ․ հունվարի 17|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 13|publisher=The Telegraph|location=London}}</ref>։ Ապպասեաններու խալիֆայութիւնը անկում ապրեցաւ Ալ-Վաթիքի (842–847) եւ Ալ-Մութատիտի(892–902) կառավարման շրջանին<ref>Anthony Parel, Ronald C. Keith ''Comparative Political Philosophy: Studies Under the Upas Tree'' Lexington Books, 2003 {{ISBN|9780739106105}} p. 186</ref>, եւ 1258 թուականին [[:hy:Մոնղոլական_կայսրություն|Մոնկոլական կայսրութիւնը]] դրաւ Ապպասեան գերդաստանյի վերջը<ref>* {{Cite encyclopedia|title=Abbasid Dynasty|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Անկման շրջանին Ապպասեան խալիֆայութիւնը բաժնուեցաւ փոքր պետութիւններու ու գերդաստաններու, ինչպէս Թուլունիտներու եւ [[:hy:Ղազնևիների_պետություն|Ղազնեվիտներու պետութիւնը]]։ Ղազնեվիտներու գերդաստանը իսլամական գերդաստան էր, որ հիմնեց թրքական ստրուկ զինուորները մէկ այլ իսլամական կայսրութենէն՝ [[:hy:Սամանիների_պետություն|Սամանիներու կայսրութենէն]]<ref>Hamad Subani ''The Secret History of Iran'' Lulu.com 2013 {{ISBN|9781304082893}} 74</ref>։ Թրքական երկու ցեղեր՝ կարախանիդները եւ [[:hy:Սելջուկներ|սելճուկները]], 10-րդ դարու ընթացքին իսլամ ընդունեցին, իսկ յետագային ենթարկուեցան [[:hy:Օսմանյան_կայսրություն|Օսմանեան կայսրութեան]], որու հետ կը կիսեն նոյն ծագումն ու լեզուն։ Կարեւոր է նշել, որ Օսմանեան տէրութեան կողմէ իսլամական իշխանութիւնը մեծապէս ազդուեցաւ օսմանեան ղեկավարներու ու [[:hy:Սուֆիզմ|սուֆիզմի]] միջեւ սիմբիոզէն։ Ըստ օսմանեան պատմագրութեան՝ ղեկավարի օրինականութիւնը կը վերագրուի Շեյխ Էտեպալին։ Ան [[:hy:Օսման_I|Օսման Գազիի]] երազը կը մեկնաբանէ որպէս Ալլահի կողմէ իր իշխանութեան հաւանութիւն<ref>Jens Peter Laut ''Vielfalt türkischer Religionen'' Albert-Ludwigs-Universität Freiburg (German) p. 31</ref>։ Մեվլեվի կանոնը եւ Պեքթաշի կանոնը կապուած են սուլթաններու հետ<ref>Ga ́bor A ́goston, Bruce Alan Masters ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing 2010 {{ISBN|9781438110257}} p. 540</ref>։ Սելճուկները մեծ դեր խաղացին սուննիականութեան վերածնունդի մէջ, իսկ յետոյ շիա ուղղութիւնը մեծցուց իր ազդեցութիւնը։ Սելճուկ զինուորական առաջնորդ [[:hy:Ալփ-Արսլան|Ալփ-Արսլանը]] ֆինանսապէս աջակցեցաւ գիտութեան եւ գրականութեան եւ Պաղտատի մէջ հիմնեց Նեզամիյէի համալսարանը<ref>Andreas Graeser ''Zenon von Kition: Positionen u. Probleme'' Walter de Gruyter 1975 {{ISBN|9783110046731}} p. 260</ref>։ Այս ընթացքին [[:hy:Դելիի_սուլթանություն|Տելհիի սուլթանութիւնը]] գրաւեց հնդկական մայրցամաքի հիւսիսային հատուածները։ Կրօնական առաքելութիւններու հետեւանքով [[:hy:Կամա-վոլգյան_Բուլղարիա|Կամա-վոլկեան Պուլղարիան]] եւս ընդունեց իսլամութիւնը։ Շատ իսլամներ առեւտուրի նպատակով [[:hy:Չինաստան|Չինաստան]] գացին՝ աստիճանաբար իշխելով [[:hy:Սոնգ_դինաստիա|Սոնգ գերդաստանի]] ներկրման եւ արտահանման ոլորտները<ref name="china">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/china_1.shtml|title=Islam in China|publisher=BBC|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 10}}</ref>։ === Նախարդիական դարաշրջան (1258–18-րդ դար) === [[Պատկեր:Portrait_Caliph_Abdulmecid_II.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Portrait_Caliph_Abdulmecid_II.jpg|աջից|մինի|Ապտուլ Մէճիտ II-ը Օսմանեան գերդաստանյի վերջին խալիֆան էր:]] Իսլամութիւնը ընդլայնեց իսլամական առեւտուրի ցանցերը՝ հասնելով մինչեւ [[:hy:Ենթասահարա|Ենթասահարա]], [[:hy:Կենտրոնական_Ասիա|Կեդրոնական Ասիա]] եւ [[:hy:Մալայան_կղզեխումբ|Մալայեան կղզեխումբ]]<ref name="EoI-Islam">{{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Jomier|first2=J.|first1=L.|last1=Gardet}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.yale.edu/yup/pdf/cim6.pdf|title=The Spread of Islam|accessdate=2013 թ․ նոյեմբերի 2}}</ref>։ Օսմանեան կայսրութեան ներքոյ իսլամութիւնը տարածուեցաւ [[:hy:Հարավարևելյան_Եվրոպա|Հարաւարեւելեան Եւրոպայի]] մէջ<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&_pos=3|title=Ottoman Empire|date=2008 թ․ մայիսի 6|publisher=Oxford Islamic Studies Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20120525072847/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&_pos=3|archive-date=2012 թ․ մայիսի 25|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 26|url-status=dead}}</ref>։ Այս տարածումներու ընթացքին անիկա կը միախառնուի տեղական մշակոյթներուն, որու վկայութիւններէն է այն, թէ Մուհամմատ մարգարէն կը յայտնուի հնդկական էպոսին եւ ֆոլկլորին մէջ<ref>{{Cite book|title=Islam in South Asia in Practice|last=Metcalf|first=Barbara|publisher=Princeton University Press|year=2009|page=104}}</ref>։ Իսլամութիւն ընդունելը, սակայն, հին կրօնական սովորութիւններու դադրեցումը չէր. անիկա աւելի «իսլամական ծէսերը, տիեզերաբանութիւնը, գրականութիւնը տեղական կրօնական համակարգին հետ ձուլելու գործընթաց էր»<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamiceuropeane00adas|title=Islamic and European Expansion|publisher=Temple University Press|year=1993|editor-last=Adas|editor-first=Michael|location=Philadelphia|page=[https://archive.org/details/islamiceuropeane00adas/page/25 25]}}</ref>։ Չինաստանի իսլամները, որոնք վաղ շրջանի ներգաղթեալներու սերունդն էին, սկսան ձուլուիլ՝ ընդունելով չինական անուններն ու մշակոյթը, իսկ [[:hy:Նանկին|Նանկինը]] դարձաւ իսլամութեան ուսումնասիրութեան կարեւոր կեդրոն<ref>Israeli, Raphael (2002). ''Islam in China''. p. 292. Lexington Books. {{ISBN|0-7391-0375-X}}.</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/chinasmuslimhuic00dill|title=China's Muslim Hui Community|last1=Dillon|first1=Michael|publisher=Curzon|year=1999|isbn=978-0-7007-1026-3|page=[https://archive.org/details/chinasmuslimhuic00dill/page/37 37]}}</ref>։ Թուրքերը թրքական շամանիզմի տարրեր աւելցուցին իրենց նոր կրօնին եւ նորովի մեկնաբանեցին իսլամութիւնը<ref name="ReferenceWorldWide">Cenap Çakmak ''Islam: A Worldwide Encyclopedia [4 volumes]'' ABC-CLIO 2017 {{ISBN|9781610692175}} pp. 1425–1429</ref>։ Կարեւոր էր կանանց կարգավիճակի փոփոխութիւնը։ Ի տարբերութիւն արաբական աւանդոյթին՝ թրքականը կառուցուած էր մայրական հասարակութեան վրա՛<ref name="ReferenceWorldWide" />։ Թուրքերը պահպանեցին կնոջ կարգավիճակը իսլամութիւնը ընդունելէն յետոյ։ Աւելին՝ անոնք ապշեցուցիչ նմանութիւններ գտան սուֆիզմի ծէսերուն եւ շամանական սովորութիւններուն միջեւ<ref name="ReferenceWorldWide" />։ Այնուամենայնիւ, թրքական հաւատի ազդեցութիւնը չէր սահմանափակուեր սուֆիզմով. [[:hy:Անատոլիա|Անատոլիայի]], Կեդրոնական Ասիայի եւ [[:hy:Բալկաններ|Պալգաններուն]] մէջ իսլամները ընդունեցին իսլամութեան ուղղափառ տարբերակը<ref name="ReferenceWorldWide" />։ Այդ պատճառով՝ շատ (նախկին) շամանական աւանդոյթներ սովորական իսլամներու կողմէ համարուեցան իրապէս իսլամական<ref name="ReferenceWorldWide" />։ Շամանական շատ հաւատալիքներ, ինչպէս սուրբ էութեան, հոգիներու, ծառերու ու կենդանիներու հանդէպ հաւատը, պահպանուած են մինչեւ օրս<ref>A.C.S. Peacock ''Early Seljuq History: A New Interpretation'' Routledge 2013 {{ISBN|9781135153694}} p. 123</ref>։ Այն ժամանակ շիաներու մէջ մեծամասնութիւն կազմող եւ ամէնատարեց խումբը, որ Ալիի թոռան՝ գիտնական Զեյտ իպն Ալիի անունով կը կոչուէր, կը կիրառէր Հանաֆիի օրէնսդրութիւնը, ինչպէս որ շատ սուննիներ<ref name="books.google.co.uk-mae">''Islamic Finance: Law, Economics, and Practice'' By Mahmoud A. El-Gamal p. 122 [https://books.google.am/books?id=2ElRUvoVRxYC&pg=PA118&dq=Zaydis+use+hanafi#v=onepage&q=Zaydis%20use%20hanafi]</ref><ref name="Arab-Israeli Conflict Page 917">''The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social and Military History'' edited by Spencer C. Tucker, Priscilla Mary Roberts p. 917 [https://books.google.am/books?id=YAd8efHdVzIC&pg=PA917&dq=Zaydis+use+hanafi#v=onepage&q=Zaydis%20use%20hanafi]</ref><ref name="The Iraq Effect Page 91">''The Iraq Effect: The Middle East After the Iraq War'' By Frederic M. Wehrey p. 91 [https://books.google.am/books?id=i-3LAlfW7DIC&pg=PA91&dq=Zaydis+use+hanafi#v=onepage&q=Zaydis%20use%20hanafi]</ref>։ Շիաներու [[:hy:Սեֆյաններ|Սեֆեաններու]] գերդաստանը 1501 թուականին իշխանութեան եկավւ եւ աւելի ուշ նուաճեց [[:hy:Իրան|Իրանը]]<ref>Peter B. Golden: An Introduction to the History of the Turkic Peoples; In: Osman Karatay, Ankara 2002, p. 321</ref>։ Սուննի բնակչութեան համար 12-ի շիա իսլամի պարտադիր ընդունումը ամրապնդեց Զեյտի եւ Իսմայիլի սեկտաներու վրայ 12-ի սեկտայի գերիշխանութիւնը<ref>"Ismail Safavi" Encyclopædia Iranica</ref>։ [[:hy:Նադիր_շահ|Նատիր շահը]], որ տապալեց Սեֆեանները, փորձեց բարելաւել յարաբերութիւնները սուննիներուն հետ՝ խթանելով սուֆիզմի ամբողջացումը եւ այդ կոչելով Ճաաֆարի Մազհապ<ref>Nadir Shah and the Ja 'fari Madhhab Reconsidered, Ernest Tucker, Iranian Studies, Vol. 27, No. 1/4, ''Religion and Society in Islamic Iran during the Pre-Modern Era'' (1994), pp. 163–179, Published by: International Society for Iranian Studies [https://www.jstor.org/discover/10.2307/4310891?uid=3738032&uid=2129&uid=2&uid=70&uid=4&sid=21103813818403]</ref>։ Իպն Թայմիան (1263-1328 թուականներ) անհանգստացած էր իսլամի ամբողջացումով եւ փորձեց աստուածաբանական ուսմունք հիմնել, որ իսլամութիւնը կը մաքրէր հաւանական փոփոխութիւններէն<ref name="ReferenceA">Mary Hawkesworth, Maurice Kogan ''Encyclopedia of Government and Politics: 2-volume set'' Routledge 2013 {{ISBN|9781136913327}} pp. 270–271</ref>։ Ի տարբերութիւն իր ժամանակակից գործընկերներու, որոնք կը հիմնուին աւանդոյթներու ու վաղ պատումներու վրայ, իպն Թայմիյայի մեթոտաբանութիւնը ընտրուած հատիսները կիրառելու եւ Ղուրանը բառացի հասկնալու միախառնուրդ էր<ref name="ReferenceA" /><ref name="ReferenceC">Cenap Çakmak ''Islam: A Worldwide Encyclopedia [4 volumes]'' ABC-CLIO 2017 {{ISBN|9781610692175}} p. 665</ref>։ Ան մերժեց իսլամութեան շատ մը փիլիսոփայական մօտեցումներ եւ փոխարէնը առաջարկեց պարզ, յստակ ու տոգմաթիք աստուածաբանութիւն<ref name="ReferenceA" />։ Անոր աստուածաբանութեան կարեւոր յատկանիշներէն է [[:hy:Կրոնապետություն|կրօնապետութեան]] կարեւորութեան ընդգծումը. մինչ իշխող տեսակէտը կրօնական իմաստութիւնը անհրաժեշտ կը համարէր պետութեան համար, իպն Թայմիյան քաղաքական իշխանութիւնը անհրաժեշտ կը համարէր կրօնական գերազանցութեան հասնելու համար<ref name="ReferenceA" />։ Յետագային ան մերժեց որոշ հատիսներ, որոնք տարածուած էին իր շրջանի իսլամներուն մօտ եւ հիմնուեցաւ միայն Շահիհ Պուխարիի ու Շահիհ իսլամութեան վրայ՝ ցանկալով կանխել [[:hy:Աշարիականություն|Աշարիականութիւնը]]<ref name="ReferenceC" /><ref>Jonathan Brown ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'' Brill 2007 {{ISBN|9789047420347}} p. 313</ref>։ Վախնալով [[:hy:Խաչակրաց_առաջին_արշավանք|խաչակիրներէն]], ինչպէս նաեւ՝ [[:hy:Մոնղոլներ|մոնկոլներ]]<nowiki/>էն, իպն Թայմիյան կը պնդէր, որ իսլամներու համար պարտադիր պիտի ըլլայ ''անհաւատներու'' դէմ ֆիզիքական [[:hy:Ջիհադ|ճիհատին]] միանալը։ Անհաւատներու շարքին ո՛չ միայն նուաճողները, այլ նաեւ իսլամներու մէջ ''[[:hy:Հերետիկոսություն|հերետիկոսները]]''՝ ներառեալ շիաները, աշարականները եւ «փիլիսոփաները», որոնց իպն Թայմիյան կը մեղադրէր իսլամութիւնը վատթարացնելու մէջ<ref name="ReferenceD">Richard Gauvain ''Salafi Ritual Purity: In the Presence of God'' Routledge 2013 {{ISBN|9780710313560}} p. 6</ref>։ Այնուամենայնիւ, անոր գրածները կենսական նշանակութիւն ունեցան միայն իր կեանքի ընթացքին։ Զինք շարունակ կը մեղադրէին սրբապղծութեան մէջ՝ Ալլահին մարդու կերպար տալու համար. անոր աշակերտ իպն Խաթիրը հեռացաւ իր ուսուցիչէն եւ ժխտեց անթրոպոմորֆիզմը (մարդակերպութիւն)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=htx8BAAAQBAJ|title=The Archetypal Sunni Scholar: Law, Theology, and Mysticism in the Synthesis of al-Bajuri|last=Spevack|first=Aaron|date=2014|publisher=SUNY Press|isbn=9781438453712|pages=129–130|language=en}}</ref>, սակայն միաժամանակ ընդունեց իր նախկին ուսուցիչին հակառացիոնալիստական եւ հատիսական ուղղուածութեան մեթոտաբանութիւնը<ref>Barbara Freyer Stowasser ''Women in the Qur'an, Traditions, and Interpretation'' Oxford University Press 1994 {{ISBN|978-0-199-87969-4}}</ref>։ Այդ ազդեցութիւնը կ'երեւայ Թաֆսիրի մասին իր ակնարկին մէջ, որ կ'արժեզրկէ մինչեւ այդ գոյութիւն ունեցած բացառիկ աւանդոյթներու մեծամասնութիւնը<ref>Karen Bauer ''Gender Hierarchy in the Qur'an: Medieval Interpretations, Modern Responses'' Cambridge University Press 2015 {{ISBN|978-1-316-24005-2}} p. 115</ref><ref>Aysha A. Hidayatullah ''Feminist Edges of the Qur'an'' Oxford University Press 2014 {{ISBN|978-0-199-35957-8}} p. 25</ref>։ Սակայն, իպն Թայմիյայի գործերը կարեւոր աղբիւր դարձան [[:hy:Վահաբականներ|Ուահապիզմի]] եւ 21-րդ դարու Սալաֆեաններու աստուածաբանութեան համար<ref name="ReferenceA" /><ref name="ReferenceC" /><ref name="ReferenceD" />, իսկ անոր ''Թաֆսիր իպն Խաթիր'' երկը մեծապէս արժեւորուեցաւ ժամանակակից սալաֆիզմին մէջ<ref>Oliver Leaman ''The Qur'an: An Encyclopedia Taylor & Francis'' 2006 {{ISBN|978-0-415-32639-1}} p. 632</ref>։ === Արդի դարաշրջան (18 – 20-րդ դարեր) === Իսլամական աշխարհը 1800-ական թուականներէն սկսեալ քաղաքական անկման մէջ էր, յատկապէս համեմատած ոչ իսլամ Եւրոպական հատուածի հետ։ Անկումը ակնյայտ էր մշակութային առումով. եթէ 18-րդ դարուն Թաքի ատ-Տինը [[:hy:Ստամբուլ|Իսթանպուլի]] մէջ աստղադիտարան հիմնեց ու կառուցուեցաւ նաեւ Ճայ Սինկի աստղադիտարանը, ապա մինչեւ 20-րդ դարը իսլամական մեծամասնութիւն ունեցող ոչ մէկ երկրի մէջ կար որեւէ մեծ աստղադիտարան<ref>Ahmed, Imad-ad-Dean. Signs in the heavens. 2. Amana Publications, 2006. p. 170. Print. {{ISBN|1-59008-040-8}}</ref>։ [[:hy:Պիրենեյան_թերակղզու_արաբական_նվաճումներ|Պիրենէյեան թերակղզիի]] իսլամներուն դէմ ծաւալած [[:hy:Ռեկոնկիստա|Ռեկոնկիստան]] 1492 թուականին յաջողութեան հասաւ։ Մինչեւ 19-րդ դարը [[:hy:Բրիտանական_կայսրություն|Բրիտանական կայսրութիւնը]] [[:hy:Հնդկաստան|Հնդկաստան]]<nowiki/>ի մէջ պաշտօնապէս վերջ դրած էր Մուղալի գերդաստանին<ref name="Lapidus 2002, pp.358,378–380,624">Lapidus (2002), pp. 358, 378–380, 624</ref>։ 19-րդ դարուն սկիզբ առին Դէոպանտիի եւ Պարլեուիի շարժումները։ 18-րդ դարու ընթացաքին Մուհամմատ իպն Ապտ ալ-Պահապը հիմնեց Օսմանեան սուլթանութեան հակադրուող ռազմական շարժում մը՝ խորհուրդ տալով իր երիտասարդ ընկերներուն վերադառնալ Ահմատ իպն Հանպալի աստուածաբանութեան վրայ հիմնուած իսլամական սկզբունքներուն<ref>Donald Quataert ''The Ottoman Empire, 1700-1922'' Cambridge University Press 2005 {{ISBN|9780521839105}} p. 50</ref><ref name="ReferenceE">Ga ́bor A ́goston, Bruce Alan Masters ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing 2010 {{ISBN|9781438110257}} p. 260</ref>։ Ան խորապէս ազդուած էր իպն Թայմիյայի եւ իպն ալ-Քայիմի աշխատութիւններէն եւ կը դատապարտէր իսլամական շարք մը աւանդոյթներ, ինչպէս, օրինակ, Մուհամմատի կամ սուրբերու գերեզմաններ այցելելը<ref name="ReferenceE" />։ 18-րդ դարու ընթացքին ան դաշինք հիմնեց Սաուտներու ընտանիքին հետ, որ հիմնած էր Ուահապիի սեկտան։ Վերածնութեան այս շարժման նպատակն էր պահպանել միաստուածութիւնը եւ մաքրել իսլամութիւնը նորարարութիւններէն։ Անոնց գաղափարաբանութիւնը յանգեցուց ամբողջ աշխարհի սրբավայրեու ապասրբացման՝ ներառեալ Մուհամմատին եւ իր գործընկերներուն սրբավայրերը՝ Մեքքայի եւ Մետինայի մէջ<ref>{{Harvtxt|Esposito|2010|p=146}}</ref><ref>{{Cite news|date=2013 թ․ սեպտեմբերի 4|title=Graves desecrated in Mizdah|url=http://www.libyaherald.com/2013/09/04/graves-desecrated-in-mizdah/#axzz2jWG0vDDO|accessdate=2013 թ․ նոյեմբերի 2|newspaper=Libyan Herald}}</ref>։ Շատ արաբ ազգայնականներ, ինչպէս Ռաշիտ Ռիտան, խալիֆայութիւնը համարեցին թուրքերու կողմէ արաբներէն խլուած իրաւունք։ Հետեւաբար, Անոնք ապստամբեցան Օսմանեան կայսրութեան դէմ, մինչեւ որ անիկա կազմալուծուեցաւ [[:hy:Առաջին_համաշխարհային_պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմէն]] վերջ եւ վերացա 1924 թուականին<ref>{{Cite news|date=29 June – 5 July 2000|title=New Turkey|url=http://weekly.ahram.org.eg/2000/488/chrncls.htm|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101004145229/http://weekly.ahram.org.eg/2000/488/chrncls.htm|archivedate=2010 թ․ հոկտեմբերի 4|accessdate=2010 թ․ մայիսի 16|newspaper=Al-Ahram Weekly|issue=488}}</ref>։ Զուգահեռաբար, իպն Սաուտը նուաճեց Մեքքան՝ իսլամութեան սիրտը եւ [[:hy:Վահաբականներ|ուահապականութիւնը]] իսլամական մշակոյթի մաս դարձուց<ref>Nicolas Laos ''The Metaphysics of World Order: A Synthesis of Philosophy, Theology, and Politics'' Wipf and Stock Publishers 2015 {{ISBN|9781498201025}} p. 177</ref>։ 19-րդ դարի վերջը իսլամ լուսաւորիչները, ինչպիսիք էին Մուհամմատ Ատհունը, Ռաշիտ Ռիտան եւ Ճամալ ատ-Տին ալ-Աֆղանը, իսլամութիւնը [[:hy:Լուսավորության_դարաշրջան|Լուսաւորութեան դարաշրջանի]] ընկերային եւ մտաւորական գաղափարներու հետ համադրելու ուղիներու մէջ կը փնտռէին՝ մաքրելով զայն ենթադրեալ փոփոխութիւններէն եւ հաւատարիմ մնալով Ռաշիտունի շրջանի գաղափարներուն<ref name="ReferenceF">Henri Lauzière ''The Making of Salafism: Islamic Reform in the Twentieth Century'' Columbia University Press 2015 {{ISBN|9780231540179}}</ref>։ Սալաֆեաններուն հաւատարիմ մնալու համար, իրենք զիրենք կոչեցին ''Սալաֆիյա''<ref name="ReferenceF" /><ref name="ReferenceG">Robert Rabil ''Salafism in Lebanon: From Apoliticism to Transnational Jihadism'' Georgetown University Press 2014 {{ISBN|9781626161184}} chapter: "Doctrine"</ref>։ Այնուամենայնիւ, անոնք կը տարբերին սալաֆեաններու շարժումէն, որ ծաղկում ապրեցաւ 20-րդ դարու երկրորդ կիսուն՝ հիմնուած ըլլալով վահապականներու շարժման վրայ, որոնք կը համարուին իսլամութեանի մոտեռնիստները։ Անոնք մերժեցին իրաւունքի սուննիական դպրոցները եւ թոյլատրեցին [[:hy:Իջիհադը|ճիհատը]]<ref name="ReferenceG" />։ Ահլէ Սուննաթ շարժումը կամ աւելի յայտնի՝ Պարլեվիի շարժումը ընդգծեց իսլամական օրէնքի գերակայութիւնը սուննիներու սովորութեան եւ Մուհամմատ մարգարէին անձնական նուուվածութեան հանդէպ<ref>{{Cite web|url=http://journals.cambridge.org/action/displayFulltext?type=1&fid=69415&jid=ASS&volumeId=32&issueId=03&aid=69414|title=Generational Changes in the Leadership of the Ahl-e Sunnat Movement in North India during the Twentieth Century|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317013822/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-asian-studies/article/generational-changes-in-the-leadership-of-the-ahle-sunnat-movement-in-north-india-during-the-twentieth-century/8AAAC4CFEFC4F4084731C3964A5CAE84|archive-date=2020-03-17|access-date=2019-02-20|url-status=dead}}</ref>։ Անիկա առաջ եկաւ իրաւաբան Իմամ Ահմետ Ռազա Խան Քատրիի, Ալամա Ֆալիզէ Հաք Խայրապատի, Շահ Ահմատ Նուրանի եւ Մուհամմատ Ապտուլ Ղաֆուր Հազարվիի աշխատութիւններէն՝ Բրիտանական Հնդկաստանի մէջ իսլամներու մտաւոր եւ բարոյական անկման պայմաններուն մէջ<ref name="Reference2011">{{Cite book|url={{Google books|8Zp_5IydPGgC|page=PA113|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Illustrated Dictionary of the Muslim World|author=Marshall Cavendish Reference|publisher=Marshall Cavendish|year=2011|isbn=978-0-7614-7929-1|pages=113–}}</ref>։ Շարժումը զանգուածային էր, կը պաշտպանէր սուֆիզմը եւ կը բարեփոխէր անոր սովորութիւնները. անիկա առաջ եկաւ ի պատասխան [[:hy:Հարավային_Ասիա|Հարաւային Ասիայի]] մէջ Տէոպանտի արմատական շարժման եւ միւս վայրերուն մէջ Ուահապականներու շարժման<ref name="Canfield2002">{{Cite book|url={{Google books|g3JhKNSk8tQC|page=PA131|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Turko-Persia in Historical Perspective|author=Robert L. Canfield|date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-52291-5|pages=131–}}</ref>։ Շարժումը հակադրուեցաւ Ահմատիյայի շարժման եւ յայտնի է Մավլիտի տօնակատարութեամբ։ Այսօր շարժումը սփռուած է աշխարհով մէկ՝ հետեւորդներ ունենալով [[:hy:Պակիստան|Փաքիստանի]], [[:hy:Հնդկաստան|Հնդկաստանի]], [[:hy:Բանգլադեշ|Պանկլատէշի]], [[:hy:Թուրքիա|Թուրքիայի]], [[:hy:Աֆղանստան|Աֆղանստանի]], [[:hy:Իրաք|Իրաքի]], [[:hy:Հարավային_Աֆրիկա|Հարաւային Ափրիկէի]], [[:hy:Ամերիկայի_Միացյալ_Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]], [[:hy:Միացյալ_Թագավորություն|Միացեալ Թագաւորութեան]] եւ այլ երկիրներու մէջ։ Հետեւորդներու թիւը ներկայիս կը գերազանցէ 200 միլիոնը<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordreference.com/search?siteToSearch=aup&q=barelvi&searchBtn=Search&isQuickSearch=true|title=Search Results|work=oxfordreference.com}}</ref>։ === Պոստմոտեռն ժամանակներ (20-րդ դարից մինչեւ օրս) === Արդիւնաբերական երկիրներու հետ կապերը հանգեցուցին իսլամ բնակչութեան տնտեսական ներգաղթի դէպի նոր շրջաններ։ Շատ իսլամներ որպէս ծառայ գլխաւորաբար Հնդկաստանէն եւ [[:hy:Ինդոնեզիա|Ինտոնեսիայէն]] գաղթեցին դեպի [[:hy:Կարիբյան_ծով|Քարիպեան ծով]]՝ [[:hy:Ամերիկա|Ամերիկայի մայրցամաքին]] մէջ կազմելով իսլամ բնակչութեան ամէնամեծ տոկոսը<ref>Muslim Minorities in the West: Visible and Invisible By Yvonne Yazbeck Haddad, Jane I. Smith, p. 271</ref>։ Ենթասահարայի քաղաքաշինութեան եւ առեւտուրի զարգացումով, իսլամները հաստատուեցան նոր շրջաններու մէջ եւ տարածեցին իրենց կրօնը՝ իսլամ բնակչութեան թիւը կրկնապատկելով 1869-1914 թուականներու ընթացքին<ref>Bulliet, Richard, Pamela Crossley, Daniel Headrick, Steven Hirsch, Lyman Johnson, and David Northrup. The Earth and Its Peoples. 3. Boston: Houghton Mifflin, 2005. {{ISBN|0-618-42770-8}}</ref>։ Իսլամ գաղթականները 1960-ական թուականներէն սկսան ժամանել [[:hy:Արևմտյան_Եվրոպա|Արեւմտեան Եւրոպայի]] երկիրներ, որպէս ժամանակաւոր աշխատողներ՝ գլխաւորաբար նախկին գաղութներէն։ Շատ ու շատ իսլամ գիտնականներ իսլամական վաղեմի հաւատալիքները կը տարանջատեն վաղնջական մշակութային աւանդոյթներէն<ref>{{Harvtxt|Nigosian|2004|pp=41}}</ref>։ Լիպերալ իսլամութիւնը շարժում մըն է, որ կը փորձէ կրօնական աւանդոյթը համաձայնեցնել աշխարհիկ կառավարման եւ մարդու իրաւունքներու ժամանակակից օրինակներուն։ Անոր կողմնակիցները կ'ըսեն թէ իսլամութեան սուրբ գրութիւնները կարդալու բազմաթիւ ձեւեր կան, անոնք կը շեշտեն «կրօնական հարցերու շուրջ ազատ միտք» ունենալու անհրաժեշտութիւնը<ref>{{Harvtxt|Esposito|2004|pp=118,119,179}} and {{Harvtxt|Lapidus|2002|pp=823–830}}</ref>։ Կանանց վերաբերող հարցերը կարեւոր տեղ կը զբաղեցնեն իսլամութեան արդի տրամաբանութեան մէջ<ref name="Rippin 2001, p.288">{{Harvtxt|Rippin|2001|p=288}}</ref>։ Աշխարհիկ իշխանութիւնները, ինչպիսիք են չինական [[:hy:Հունվեյբիններ|Կարմիր պահապանները]], փակեցին շատ մզկիթներ եւ ոչնչացուցին Ղուրանի օրինակները<ref>* {{Cite journal|last=Goldman|first=Merle|year=1986|title=Religion in Post-Mao China|journal=Annals of the American Academy of Political and Social Science|volume=483|issue=1|pages=146–156|doi=10.1177/0002716286483001013}}</ref>, իսկ կոմունիստական [[:hy:Ալբանիա|Ալպանիան]] առաջին երկիրն էր, որ արգիլեց բոլոր կրօններու սովորութիւնը<ref>p. 18*{{Wikicite|ref="Elsie2000"|reference=Elsie, Robert. 2000. ''[https://books.google.am/books?id=N_IXHrXIsYkC A Dictionary of Albanian Religion, Mythology, and Folk Culture]''. C. Hurst & Co. {{ISBN|978-1-85065-570-1}}.}}</ref>։ Մօտ կէս միլիոն իսլամներ [[:hy:Կամբոջա|Գամպոտիայի]] մէջ սպաննուեցաւ [[:hy:Կումունիստների_միություն|կոմունիստներու]] կողմէ, որոնք գլխաւոր թշնամի կը համարէին եւ կը ցանկային ոչնչացնել զանոնք <ref>{{Cite web|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,428133,00.html|title=Weakness in numbers|last=Perrin|first=Andrew|date=2003 թ․ հոկտեմբերի 10|website=Time|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|archive-date=2013-09-24|archive-url=https://archive.today/20130924035829/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,428133,00.html|dead-url=yes}} {{Subscription needed}}</ref>։ [[:hy:Թուրքիայի_զինված_ուժեր|Թուրքիոյ զինուորականութիւնը]] յեղաշրջում կատարեց իսլամիստ կառավարութիւններուցէն ազատուելու համար, իսկ գլխարկները արգիլուեցան պետական շէնքերու մէջ, նոյնը նաեւ [[:hy:Թունիս|Թունուզի]] մէջ<ref>{{Cite news|date=2011 թ․ ապրիլի 29|title=Huge rally for Turkish secularsim|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6604643.stm|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 6|work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite news|last=Saleh|first=Heba|date=2011 թ․ հոկտեմբերի 15|title=Tunisia moves against headscarves|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6053380.stm|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 6|work=BBC News}}</ref>։ Ճամալ-ատ-Տին ալ-Աֆղանին իր գաղափարակից Մուհամմատ Ապտուի հետ կը համարուի իսլամական վերածնունդի նախակարապետը<ref>''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'', Thomson Gale, 2004</ref>։ Ապուլ Ալա Մաուտուտին օգնեց բարեփոխել արդի քաղաքական իսլամութիւնը<ref>{{Cite news|date=2014 թ․ հունվարի 3|title=Political Islam: A movement in motion|url=https://www.economist.com/blogs/erasmus/2014/01/political-islam|accessdate=2014 թ․ հունվարի 1|work=Economist Magazine}}</ref>։ Իսլամիստ խումբերը, որոնցմէ են [[:hy:Մուսուլման_եղբայրներ|իսլամ եղբայրները]], կը ներկայացնեն իսլամութիւնը որպէս համապարփակ քաղաքական լուծում՝ ի հեճուկս յաճախ արգիլուած ըլլալուն<ref>{{Cite news|date=2011 թ․ օգոստոսի 9|title=Are secular forces being squeezed out of Arab Spring?|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14447820|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 10|work=BBC News}}</ref>։ [[:hy:Իրանի_իսլամական_հեղափոխություն|Իրանի յեղափոխութեան]] արդիւնքով աշխարհիկ կառավարութեան փոխարինեց [[:hy:Իսլամական_պետություն|իսլամական պետութիւնը]]։ Թուրքիայի իսլամիստ [[:hy:Արդարություն_և_զարգացում_կուսակցություն_(Թուրքիա)|ԱԶԿ կուսակցութիւնը]] (Արդարութիւն եւ զարգացում կուսակցութիւն) ժողովրդավարական ճանապարհով իշխանութիւնը ձեռք ձգեց եւ պահեց զայն գրեթէ մէկ տասնամեակ, իսկ [[:hy:Արաբական_գարուն|Արաբական գարնան]] յաջորդած ընտրութիւններուն իսլամիստ կուսակցութիւնները լաւ արդիւնքներ գրանցեցին<ref>{{Cite news|last=Kirkpatrick|first=David D.|date=2011 թ․ դեկտեմբերի 3|title=Egypt's vote puts emphasis on split over religious rule|url=https://www.nytimes.com/2011/12/04/world/middleeast/egypts-vote-propels-islamic-law-into-spotlight.html|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 8|newspaper=The New York Times}}</ref>։ [[:hy:Իսլամական_վեհաժողով_կազմակերպություն|Իսլամական վեհաժողով կազմակերպութիւնը]] (ԻՎԿ)՝ բաղկացած իսլամ մեծամասնութեամբ երկիրներէ, հիմնուեցաւ 1969 թուականին՝ [[:hy:Երուսաղեմ|Երուսաղէմի]] [[:hy:Ալ-Ակսա_մզկիթ|Ալ-Ագսա մզկիթի]] այրելէն յետոյ<ref>{{Cite news|date=2010 թ․ դեկտեմբերի 26|title=Organization of the Islamic Conference|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/country_profiles/1555062.stm|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|work=BBC News}}</ref>։ Բարեպաշտութիւնը երթալով կը խորանայ աշխարհի մէջ<ref>{{Cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/27256187/page/2/|title=Ultraconservative Islam on rise in Mideast|date=2008 թ․ հոկտեմբերի 18|publisher=MSNBC|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24}}</ref><ref name="economist">{{Cite book|url=http://www.economist.com/node/9409354?story_id=9409354|title=Laying down the law: Islam's authority deficit|date=2007 թ․ հունիսի 28|work=The Economist|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 15}}</ref><ref>{{Cite news|last=Slackman|first=Michael|date=2008 թ․ դեկտեմբերի 23|title=Jordanian students rebel, embracing conservative Islam|url=https://www.nytimes.com/2008/12/24/world/middleeast/24jordan.html|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 15|newspaper=New York Times}}</ref> Շատ տեղեր [[:hy:Հիջաբ|հիճապի]] կիրառութիւնը կը դառնայ սովորական<ref>{{Cite news|last=Slackman|first=Michael|date=2007 թ․ հունվարի 28|title=In Egypt, a new battle begins over the veil|url=https://www.nytimes.com/2007/01/28/weekinreview/28slackman.html|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 15|newspaper=The New York Times}}</ref>, իսկ [[:hy:Շարիաթ|Շարիաթին]] հետեւող իսլամներու քանակը կ'աճի<ref>{{Cite web|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592576-2,00.html|title=Why Indonesia matters|last=Beech|first=Hannah|date=2007 թ․ փետրվարի 22|website=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20150901051231/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592576-2,00.html|archive-date=2015-09-01|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|url-status=dead}}{{Subscription needed}}</ref>։ Ըստ հաշուարկներու՝ մինչեւ 2050 թուականը աշխարհի իսլամներուն թիւը կը հաւասարի քրիստոնեաներու թիւին՝ «հաշուի առնելով ծնելիութեան քայլերը եւ աշխարհի գլխաւոր կրօններուն մէջ երիտասարդ բնակչութեան ներգրաւուածութիւնը, ինչպէս նաեւ մարդոց դաւանաափոխութիւնը»<ref name="pew2015" />։ Թերեւս այս փոփոխութիւնները հաշուի առնելով շատ մասնագէտներ համաձայն կը գտնուին, որ իսլամութիւնը շատ աւելի արագ կ'աճի, քան որեւէ այլ կրօն արեւելեան եւ արեւմտեան Ափրիկէի մէջ<ref>{{Cite news|last=Onishi|first=Norimitsu|date=2001 թ․ նոյեմբերի 1|title=Rising Muslim power causes unrest in Nigeria and elsewhere|url=https://www.nytimes.com/2001/11/01/world/rising-muslim-power-in-africa-causes-unrest-in-nigeria-and-elsewhere.html|accessdate=2011 թ․ նոյեմբերի 17|newspaper=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://wwrn.org/articles/14286/?&place=eastern-africa|title=Muslims say their faith growing fast in Africa|publisher=wwrn.org|accessdate=2011 թ․ նոյեմբերի 17}}</ref>։ == Դաւանանքներ == [[Պատկեր:Islam branches and schools-hy.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Islam branches and schools-hy.svg|կենտրոն|մինի|Իսլամութեան գլխաւոր դպրոցներու ու ճիւղերու պատկերը:|759x759փքս]] === Սուննի === [[Պատկեր:Sahih_Al-Bukhari_in_English.png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Sahih_Al-Bukhari_in_English.png|աջից|մինի|Սահիհ ալ-Պուխարին՝ Սուննի հատիսներու 6 գիրքերէն մէկը:]]Իսլամութեան մէջ ամէնամեծ դաւանանքը Սուննի իսլամութիւնն է, որ կը կազմէ բոլոր իսլամներու 75–90%<ref name="Sunni-eb" /> եւ անվիճելիօրէն աշխարհի ամէնամեծ կրօնական դաւանանքն է<ref>{{Cite news|author1=Carl Bialik|date=2008 թ․ ապրիլի 9|title=Muslims May Have Overtaken Catholics a While Ago|url=https://blogs.wsj.com/numbers/muslims-may-have-overtaken-catholics-a-while-ago-315/|accessdate=2015 թ․ սեպտեմբերի 5|work=The Wall Street Journal}}</ref>։ Սուննի իսլամները կը կոչուին նաեւ ''Ահլ աս-Սուննա'', որ կը նշանակէ «[Մուհհամատի] աւանդոյթի մարդիկ»<ref name="USNewsLippman" /><ref name="Britannica">{{Cite encyclopedia|title=Islām|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/295507/Islam|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/empires/islam/faithtoday.html|title=Islam Today|website=[[Islam: Empire of Faith]] (2000)|publisher=PBS|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25|quote=''Islam, followed by more than a billion people today, is the world's third fastest growing religion.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/news/religion/articles/2008/04/07/understanding-islam|title=Understanding Islam|date=2008 թ․ ապրիլի 7|website=Susan Headden|publisher=U.S. News & World Report|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|title=Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents|publisher=[[Adherents.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110422093857/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|archive-date=2011 թ․ ապրիլի 22|accessdate=2007 թ․ հուլիսի 3|url-status=dead}}</ref>։ Սուննիները կը հաւատան, որ առաջին չորս խալիֆաները Մուհամմատի օրինական յետնորդներն էին. քանի որ Ալլահը զինք փոխարինող որեւէ որոշ առաջնորդի չէր առանձնացուցած, այդ առաջնորդները ընտրուեցան։ Սուննիները կը կարծեն, թէ ան որ ճշմարտացի է, կրնայ խալիֆայ դառնալ, սակայն ան պէտք է գործէ ըստ Ղուրանի եւ հատիսներու՝ Մուհամմատի օրինակով։ Սուննիները կը հետեւին Ղուրանին եւ հատիսներուն, որոնք սուննիական աւանդոյթի մէջ յայտնի են որպէս Ալ-Քութոպ Ալ-Սիթթահ (վեց գլխաւոր գրքեր)։ Ղուրանէն եւ հատիսներէն բխող իրաւական հարցերու մէջ շատերը կը հետեւին սուննիներու չորս մազհապներուն (մտքի դպրոցներ). Հանաֆի, Հանպալի, Մալիքի եւ Շաֆի։ Չորսն ալ կ'ընդունին միւսներու հիմնաւորումը, իսկ իսլամութիւնը կրնայ անկէ ընտրել այն, որ կը համապատասխանէ իրեն<ref>* {{Harvtxt|Esposito|2003|pp=275,306}} * {{Cite encyclopedia|title=Shariah|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}} * {{Cite encyclopedia|title=Sunnite|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Աստուածաբանութեան սուննի դպրոցը կ'ընդգրկէ [[:hy:Աշարիականություն|Աշարիականութիւնը]], որու հիմնադիրն է Ալ-Աշարին (մ.թ. 874–936), Մաթուրիտիզմը՝ հիմնուած Ապու Մանսուր ալ-Մաթուրիտիի կողմէ (853–944 թուականներ) եւ աւանդական աստուածաբանութիւնը՝ Ահմատ իպն Հանբալի (780–855 թուականներ) առաջնորդութեամբ։ Աւանդական աստուածաբանութիւնը կը բնութագրուի Ղուրանի եւ Սուննահի բառացի մեկնաբանութեամբ, Ղուրանը յաւերժական եւ անստեղծ համարելով եւ կրօնական հարցերուն մէջ գիտակցութեան ([[:hy:Քալամ|քալամ]]) հակադրուելով<ref>Hadi Enayat ''Islam and Secularism in Post-Colonial Thought: A Cartography of Asadian Genealogies'' Springer, 30.06.2017 {{ISBN|9783319526119}} p.48</ref>։ Միւս կողմէ՝ մաթուրիտիզմը կը պնդէ, որ ''լաւ'' եւ ''վատ'' հասկացութիւնները կրնայ տարբերակել միայն գիտակցութիւնը<ref>Rico Isaacs, Alessandro Frigerio ''Theorizing Central Asian Politics: The State, Ideology and Power'' Springer, 2018 {{ISBN|9783319973555}} p. 108</ref>։ Մատուիտիի ուսմունքը՝ հիմնուած Հանաֆիի օրէնքին վրայ, կը պաշտպանէ մարդու կարողութիւնն ու կամքը Աստուծոյ գերակայութեան հետ միասին՝ հիմք ապահովելով առաւել մեծ ճկունութեան եւ յարմարուողականութեան համար։ Մաթուրիտիզմը ծաղկում ապրեցաւ յատկապէս [[:hy:Կենտրոնական_Ասիա|Կեդրոնական Ասիոյ]] մէջ<ref>Marlène Laruelle ''Being Muslim in Central Asia: Practices, Politics, and Identities'' BRILL, 11.01.2018 {{ISBN|9789004357242}} p. 21</ref>։ Այնուամենայնիւ, մարդիկ կը հիմնուին յայտնութեան վրայ, քանի որ բանականութիւնը չի կրնար ընկալել ամբողջ ճշմարտութիւնը։ Աշարիականութիւնը կ'ըսէ, որ էթիկան կրնայ ծագիլ միայն աստուածային յայտնութենէն, բայց ոչ մարդկային բանականութենէն։ Անիկա կ'ընդունի բանականութիւնը միայն բացառիկ հարցերու մէջ եւ աւանդական գաղափարներու հետ համադրուած Մութալիզայի մօտեցումները<ref>Ed. Esposito ''The Oxford History of Islam'' Oxford University Press 1999 {{ISBN|9780195107999}} p. 280</ref>։ Սուննիներու Բարլեվի շարժումը սուֆիզմէն ազդուած ուղղութիւն է, յայտնի՝ որպէս Ահլ Սուննաթ Ոալ Ճամաաթ, որն ունի աւելի քան 200 միլիոն հետեւորդ<ref>{{Cite journal|title=Barelvi – Oxford Reference|journal=Oxfordreference.com|doi=10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-908|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8}}</ref> ՝ գլխաւորաբար Հարաւային Ասիոյ մէջ<ref name="journals.cambridge.org">Usha Sanyal. [http://journals.cambridge.org/action/displayFulltext?type=1&fid=69415&jid=ASS&volumeId=32&issueId=03&aid=69414 Generational Changes in the Leadership of the Ahl-e Sunnat Movement in North India during the Twentieth Century] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200317013822/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-asian-studies/article/generational-changes-in-the-leadership-of-the-ahle-sunnat-movement-in-north-india-during-the-twentieth-century/8AAAC4CFEFC4F4084731C3964A5CAE84|date=2020-03-17}}. Modern Asiantudies (1998), Cambridge University Press.</ref><ref>{{Cite journal|title=Ahl al-Sunnah wa'l-Jamaah|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095357101|journal=Oxfordreference.com}}</ref>։ Դեոբանդիի շարժումը ռեֆորմիստական բնոյթի է, ծագած է Հարաւային Ասիոյ մէջ եւ կրած՝ Ուահապականներու շարժման ազդեցութիւնը<ref>{{Cite journal|title=Deobandis – Oxford Reference|journal=Oxfordreference.com|doi=10.1093/acref/9780195125580.001.0001/acref-9780195125580-e-522|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8}}</ref>։ 18-րդ դարուն Մուհամմատ իպն Ապտ ալ-Ուահապը առաջնորդեց Սալաֆի շարժումը, որ ժամանակակից [[:hy:Սաուդյան_Արաբիա|Սէուտական Արաբիայի]] մէջ կը կոչեն [[:hy:Վահաբականներ|ուահապականութիւն]]։ Անոնք կը մերժէին իսլամական սուննի դպրոցներու իշխանութիւնը, ինչպիսիք են Շաֆին, Հանաֆին, Մալիքին եւ Հանբալին։ Նմանապէս, Ահլ ալ-հատիսը Ղուրանի եւ հատիսներու դերը նուազեցնող շարժում էր։ === Շիա === [[Պատկեր:Kerbela_Hussein_Moschee.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Kerbela_Hussein_Moschee.jpg|աջից|մինի|Իմամ Հուսէյնի սրբատեղին [[:hy:Քերբելա|Քերպելայում]]՝ [[:hy:Իրաք|Իրաքի]] մէջ, սուրբ վայր է շիա իսլամներուն համար:]]Շիաները կը կազմեն իսլամի 10–20%-ը եւ երկրորդ մեծ ճիւղը<ref name="Shia" />։ Եթէ սուննիները կը հաւատան, որ խալիֆը պիտի ընտրուի համայնքի կողմէ, շիաները կը գտնեն, որ Մուհամմատը իր խորթ որդին՝ Ալի իպն Ապի Թալիպը նշանակած է որպէս իր յաջորդը եւ միայն Ալիի յետնորդները կրնան իմամ դառնալ։ Անոնք կը հաւատան, որ Ալի իպն Ապի Թալիպը եղած է առաջին ''[[:hy:Իմամաթ_(շիա_իսլամ)|իմամը]]'' (առաջնորդ)՝ մերժելով նախորդ իսլամ խալիֆաներ Ապու Պաքրը, Ուսման իպն ալ-Աֆֆանը եւ Ումար իպն ալ-Խաթթապը։ Անհամաձայնութեան միւս կէտերը որոշակի սովորութիւններն են, որոնք նորարարութիւն կը մտցնեն կրօնին մէջ, ինչպէս, օրինակ, թաթպիրի սգոյ սովորութիւնն ու սուննիներու կողմէ յարգուած կերպարները անիծելը։ Այնուամենայնիւ, Ճաաֆար ալ-Սատտիքն ինքը չէր ընդուներ այն մարդիկը, որոնք չէին ընդուներ իր մեծ նախապապ Ապու Պաքրը եւ Զեյտ իպն Ալին՝ պատուած որպէս Ապու Պաքր եւ [[:hy:Ումար_իբն_ալ-Խաթաբ|Ումար]]<ref name="Tabarī, Carole Hillenbrand 1989, p37">''The waning of the Umayyad caliphate'' by Tabarī, Carole Hillenbrand, 1989, pp. 37–38</ref><ref name="Religion Vol 1987, p243">''The Encyclopedia of Religion'' Vol.16, Mircea Eliade, Charles J. Adams, Macmillan, 1987, p. 243.</ref>։ Վերջերս Մեծ Այաթոլլահ [[:hy:Ալի_Խամենեի|Ալի Խամէնէին]]<ref>{{Cite web|url=http://english.khamenei.ir/news/3905/Ayatollah-Khamenei-s-fatwa-Insulting-the-Mother-of-the-Faithful|title=Ayatollah Khamenei's fatwa: Insulting the Mother of the Faithful Aisha is prohibited|date=2016 թ․ հունիսի 11|website=Khamenei.ir|language=en|accessdate=2019 թ․ հունվարի 21|archive-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121232452/http://english.khamenei.ir/news/3905/Ayatollah-Khamenei-s-fatwa-Insulting-the-Mother-of-the-Faithful|dead-url=yes}}</ref> եւ Ալի ալ-Սիստանին<ref>{{Cite news|date=2014 թ․ հուլիսի 11|title=Shiite leaders forbid insults against Sunnis|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/01/iran-iraq-fatwa-sunni-shiite-insults.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105231456/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/01/iran-iraq-fatwa-sunni-shiite-insults.html|archive-date=2016 թ․ հունվարի 5|accessdate=2016 թ․ հունվարի 6|publisher=Al-monitor}}</ref> դատապարտեցին այդ սովորութիւնը։ Շիա իսլամն ունի քանի մը ճիւղեր, որոնցմէ ամէնայայտնիներն են Տասներկուականները (ամէնամեծ ճիւղը), Զեյտականները եւ [[:hy:Իսմայիլականություն|Իսմայիլականները]]։ Տարբեր ճիւղեր որպէս իմամ կ'ընդունին Ալիիի տարբեր յետնորդները։ Իմամ Ճաաֆար ալ-Սատտիքի մահուընէն յետոյ, որ Տասներկուականներու եւ Իսմայիլականներու մօտ կը համարուի վեցերորդ իմամը, Իսմայիլականները զայն իրաւայաջորդ եօթներորդ իմամ ճանչցան իր որդի Իսմայիլ իպն Ճաաֆարը, մինչդեռ Տասներկուականները՝ միւս որդին՝ Մուսա ալ-Քատիմը։ Զեյտականները կը գտնեն, որ իմամ Ճաաֆար ալ-Սատտիքի հօրեղբայր Զեյտ իպն Ալին է իրենց հինգերորդ իմամը եւ կը հետեւին անկէ ծագող այլ յաջորդականութեան։ Միւս փոքր խումբերը կ'ընդգրկեն Պոհրան, ինչպէս նաեւ՝ [[:hy:Ալավիներ|ալաուիներն]] ու ալեուիները<ref>* Kramer (1987), [https://web.archive.org/web/20091018221406/http://geocities.com/martinkramerorg/Alawis.htm Syria's Alawis and Shi''ism pp. 237–254''] * [http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/index.html Shia branches] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041025093409/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/index.html|date=2004-10-25}}</ref>։ Շիայի որոշ ճիւղեր իրենց ուսմունքին չհետեւող միւս ճիւղերը կը կոչեն Գուլաթ։ === Սուֆիզմ === [[Պատկեր:Mevlana_Konya.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Mevlana_Konya.jpg|աջից|մինի|Սուֆիստ միսթիք [[:hy:Ռումի|Ռումիի]] գերեզմանը [[:hy:Կոնիա|Գոնիայի]] մէջ, Թուրքիա:]] [[:hy:Սուֆիզմ|Սուֆիզմը]] կամ թասավուֆը ({{lang-ar|تصوف}}) առեղծուածային մօտեցում է իսլամութեան, որ կը փնտռէ Ալլահի հետ ուղղակի անձնական կապ հաստատելու միջոց։ Սուֆիզմը իսլամութեան աղանդ չէ, իսկ անոր հետեւորդները կը պատկանին իսլամական տարբեր դաւանանքներու. անոնք կրնան սուննի կամ շիա ըլլալ։ Դասական սուֆիստ գիտնականները կեդրոնացած են սրտի վերականգնման եւ Ալլահէն բացի մնացածէն երես թեքելու վրայ՝ օգտագործելով «պայծառատես եւ յուզական ընդունակութիւններ», որոնց մարդը պիտի վարժուի օգտագործել<ref>Trimingham (1998), p. 1</ref><ref>* {{Harvtxt|Esposito|2003|p=302}} * {{Harvtxt|Malik|Hinnells|2006|p=3}} * {{Harvtxt|Turner|1998|p=145}} * {{Cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0061)|title=Afghanistan: A Country Study – Sufism|year=1997|publisher=[[Library of Congress Country Studies]]|accessdate=2007 թ․ ապրիլի 18}}</ref><ref name="Ahmed Zarruq 2008">Ahmed Zarruq, Zaineb Istrabadi, Hamza Yusuf Hanson. ''The Principles of Sufism''. Amal Press. 2008.</ref>։ Հասան ալ-Պասրին ոգեշնչուած էր Մուհամմատի քարոզած գթասրտութեան եւ աշխարհիկ կեանքի դատապարտման գաղափարներէն, որոնք յետագային զարգացան ազդեցիկ աստուածաբան Ալի-Ղազալիի կողմէ։ Աւանդական սուֆիստները, ինչպէս Պայազիդ Պաստամին, Ճալալուտտին Ռումին, Հաճի Պեքթաշ Վելին, Ճունաիդ Պաղտատին եւ Ալի-Ղազալին կը պնդէին, որ սուֆիզմը հիմնուած է իսլամի հաւատալիքներու եւ մարգարէի ուսմունքի վրայ<ref>{{Citation|title=Corrections of Popular Versions of Poems From Rumi's Divan|url=http://www.dar-al-masnavi.org/corrections_popular.html}}</ref><ref>{{Citation|author=Ibrahim Gamard|title=Rumi and Self-Discovery|url=http://www.dar-al-masnavi.org/self-discovery.html}}</ref><ref name="chittick">{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=LI0kjBlXS5UC}}|title=Sufism: A Beginner's Guide|author1=Chittick|first1=William C|year=2008|isbn=9781780740522|accessdate=2015 թ․ հունվարի 17}}</ref><ref name="nasr">{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=IgVtq3kNCrYC|page=192}}|title=An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines|author1=Nasr|first1=Seyyed Hossein Nasr|date=1993|isbn=9780791415153|accessdate=2015 թ․ հունվարի 17}}</ref>։ Սուֆիստներն իրենք կը պնդեն, որ ''թասավուֆը'' շարիաթի նման իսլամի տեսանկիւն է՝ անբաժանելի անկէ եւ իսլամական հաւատի ու սովորութեան լիակատար մաս<ref>Chittick (2008), pp. 3–4, 11</ref>։ Դասական սուֆիստ գիտնականները ''թասավուֆը'' սահմանած են որպէս «գիտութիւն, որու նպատակն է սրտի վերականգնումը եւ Ալլահէն բացի միւս արարածներէն երես թեքելը»<ref name="Ahmed Zarruq 2008" />։ Սուֆիզմի սովորութիւնները, ինչպէս, օրինակ, սուրբերը յարգելն ու պատկառելը, ուահապականներու կողմէ դիմադրութեան արժանացած են. վերջիններս երբեմն ֆիզիքական յարձակում գործած են սուֆիստներու վրայ՝ վատթարացնելով սուֆի-սալաֆի յարաբերութիւնները։ Սուֆիզմը մեծ թշնամանքի արժանացած է կեդրոնական եւ հարաւային Ասիոյ մէջ։ [[:hy:Կենտրոնական_Ասիա|Կեդրոնական Ասիան]] կը համարուի սուֆիզմի կեդրոնը։ Սուֆիզմը կարեւոր դեր խաղցած է [[:hy:Ցար|Ռուսաստանի ցարերու]] եւ սովետական գաղութացման դէմ պայքարի գործին մէջ{{Citation needed||date=June 2018}}: Ասոր աղբիւրը սուֆիզմն ու անոր կրօնական թեքսթերն են<ref>{{Cite web|url=http://pu.edu.pk/images/journal/uoc/PDF-FILES/(2)%20The%20Significant%20Role%20of%20Sufism%20in%20Central%20Asia%20(Dr.%20Farh.pdf|title=The Significant Role of Sufism in Central Asia|last=Alvi|first=Farhat}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Johns|first1=Anthony H|year=1995|title=Sufism in Southeast Asia: Reflections and Reconsiderations|journal=Journal of Southeast Asian Studies|volume=26|issue=1|pages=169–183|jstor=20071709}}</ref>։ Սուֆիզմը ուժեղ է նաեւ ափրիկեան երկիրներուն մէջ՝ [[Թունուզ]], [[Ալճերիա]], [[Մարոք]], [[Սենեկալ]], [[Չատ]] եւ [[Նիճերիա]]<ref name="Pew">{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|title=Chapter 1: Religious Affiliation|date=2012 թ․ օգոստոսի 9|website=The World's Muslims: Unity and Diversity|publisher=[[Pew Research Center]]'s Religion & Public Life Project|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 4}}</ref><ref>"Sufism and Religious Brotherhoods in Senegal", Babou, Cheikh Anta, ''The International Journal of African Historical Studies'', v. 40 no. 1 (2007) pp. 184–186</ref>։ === Այլ աղանդներ === * Ահմատականութիւնը իսլամական բարեփոխման շարժում է (սուննի արմատներով)՝ հիմնադրուած Միրզա Ղուլամ Ահմատի կողմէ<ref>{{Cite news|title=Who Are the Ahmadi?|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8711026.stm|accessdate=2013 թ․ հոկտեմբերի 6|publisher=bbc.co.uk}}</ref>. սկսած է 1889 թուականին Հնդկաստանի մէջ եւ ունի 10-20 միլիոն հետեւորդ<ref name="ahmadi">* {{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=yi8ONIe1fv4C|page=8}}|title=Breach of Faith|date=2005 թ․ հունիս|publisher=Human Rights Watch|page=8|quote=Estimates of around 20 million would be appropriate|accessdate=2014 թ․ մարտի 29}} * {{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=dgtgGhMUgIUC|page=72}}|title=Asian Religions in British Columbia|author1=Larry DeVries|author2=Don Baker|author3=Dan Overmyer|date=2011 թ․ հունվարի 1|publisher=University of Columbia Press|isbn=978-0-7748-1662-5|quote=The community currently numbers around 15 million spread around the world|accessdate=2014 թ․ մարտի 29}} * {{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=OZbyz_Hr-eIC|page=23}}|title=Encyclopedia of Islam|author=Juan Eduardo Campo|year=2009|isbn=978-0-8160-5454-1|page=24|quote=The total size of the Ahmadiyya community in 2001 was estimated to be more than 10 million|accessdate=2014 թ․ մարտի 29}} * {{Cite web|url=https://www.pbs.org/wnet/religionandethics/2012/01/20/january-20-2012-ahmadiyya-muslims/10124/|title=Ahmadiyya Muslims|publisher=pbs.org|accessdate=2013 թ․ հոկտեմբերի 6}} * A figure of 10-20&nbsp;million represents approximately 1% of the Muslim population. See also [[Ahmadiyya by country]].</ref> ամբողջ աշխարհի մէջ։ Ահմատը կը պնդէր, որ ինքը գուշակած է «Իմամ Մահտիի» եւ «Խոստացուած [[:hy:Մեսիա|Մեսիայի»]] գալուստը։ * Պեքթաշիական ալեուիզմը սինցետիկ եւ ոչ ուղղափառ իսլամական աւանդոյթ է, որու կողմնակիցները կը հետեւին Ալի եւ Հաճի Պեքթաշի Վելիներու առեղծուածային ([[:hy:Batin_(Islam)|bāṭenī]]) ուսմունքին<ref>http://www.iranicaonline.org/articles/bektasiya</ref>։ Ալեուիզմը կ'ընդգրկէ 14-րդ դարու թուրքական հաւատալիքներ<ref>Jorgen S Nielsen Muslim ''Political Participation in Europe Edinburgh'' University Press 2013 {{ISBN|978-0-748-67753-5}} page 255</ref>, ինչպիսիք են [[:hy:Շամանություն|շամանութիւնը]] եւ [[:hy:Անիմիզմ|անիմիզմը]]՝ միախառնուած շիա եւ սուննի հաւատալիքներուն հետ եւ ընդունուած թուրքական որոշ ցեղերու կողմէ։ * Իպատիականութիւնը իսլամութեան վաղ շրջանին վերագրուող աղանդ է, խարիճիտականութեան ճիւղ մը, որ ամբողջ աշխարհին մէջ ունի 1.45 միլիոն իսլամ հետեւորդ<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=vFq_KUqqWJMC|page=15}}|title=The Sunni-Shi'a Divide: Islam's Internal Divisions and Their Global Consequences|author=Robert Brenton Betts|date=2013 թ․ հուլիսի 31|isbn=9781612345222|pages=14–15|accessdate=2015 թ․ հունվարի 7}}</ref>։ Ի տաբերութիւն խարիճիտական շատ խումբերու՝ իպատականութիւնը մեղք գործած իսլամներուն անհաւատներ չի համարեր։ * Մահտաուիան իսլամական աղանդ է, որ կը հաւատայ 15-րդ դարու Մահտիին՝ Մուհամմատ Ճաունպուրին։ * Ղուրանականները իսլամներ են, որոնք սովորաբար կը մերժեն հատիսները։ === Ոչ աղանդաւոր իսլամներ === Ոչ աղանդաւոր իսլամներ եզրը կիրառուած է մատնանշելու այն իսլամները, որոնք չեն պատկանիր կամ իրենք զիրենք չեն համարեր իսլամական որեւէ աղանդի հետեւորդ<ref>{{Cite news|last=Benakis|first=Theodoros|date=2014 թ․ հունվարի 13|title=Islamophoobia in Europe!|url=http://neurope.eu/article/islamophobia-europe/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131145036/http://neurope.eu/article/islamophobia-europe/|archive-date=2016 թ․ հունվարի 31|access-date=2015 թ․ հոկտեմբերի 20|newspaper=[[New Europe (newspaper)|New Europe]]|location=Brussels|quote=Anyone who has travelled to Central Asia knows of the non-denominational Muslims—those who are neither Shiites nor Sounites, but who accept Islam as a religion generally.}}</ref><ref name="Longton">{{Cite news|last1=Longton|first1=Gary Gurr|date=2014|title=Isis Jihadist group made me wonder about non-denominational Muslims|url=http://www.stokesentinel.co.uk/Isis-Jihadist-group-wonder-non-denominational/story-21340790-detail/story.html|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170326065118/http://www.stokesentinel.co.uk/isis-jihadist-group-wonder-non-denominational/story-21340790-detail/story.html|archivedate=2017 թ․ մարտի 26|accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 21|publisher=The Sentinel|quote=THE appalling and catastrophic pictures of the so-called new extremist Isis Jihadist group made me think about someone who can say I am a Muslim of a non-denominational standpoint, and to my surprise/ignorance, such people exist. Online, I found something called the people's mosque, which makes itself clear that it's 100 per cent non-denominational and most importantly, 100 per cent non-judgmental.}}</ref><ref name="Kirkham">{{Cite news|last1=Kirkham|first1=Bri|date=2015|title=Indiana Blood Center cancels 'Muslims for Life' blood drive|url=http://www.ballstatedaily.com/article/2015/04/nli-muslim-blood-drive|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151125113410/http://www.ballstatedaily.com/article/2015/04/nli-muslim-blood-drive|archivedate=2015 թ․ նոյեմբերի 25|accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 21|quote=Ball State Student Sadie Sial identifies as a '''non-denominational Muslim''', and her parents belong to the Ahmadiyya Muslim Community. She has participated in multiple blood drives through the Indiana Blood Center.}}</ref><ref name="Pollack">{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=jQGZBAAAQBAJ|page=29}}|title=Unthinkable: Iran, the Bomb, and American Strategy|last1=Pollack|first1=Kenneth|date=2014|isbn=9781476733937|page=29|quote=Although many Iranian hardliners are Shi'a chauvinists, Khomeini's ideology saw the revolution as pan-Islamist, and therefore embracing Sunni, Shi'a, Sufi, and other, more '''nondenominational Muslims'''}}</ref>։ Իսլամութեան աղանդները մերժած յայտնի կերպարներէն են [[:hy:Ջամալ_ադ-Դին_ալ-Աֆղանի|Ճամալ ատ-Տին ալ-Աֆղանին]]<ref>{{Cite book|title=Jamāl Al-Dīn Al-Afghāni: An Apostle of Islamic Resurgence|last1=Cughtai|first1=Muhammad Ikram|date=2005|page=454|quote=Condemning the historically prevailing trend of blindly imitating religious leaders, al- Afghani revised to identity himself with a specific sect or imam by insisting that he was just a Muslim and a scholar with his own interpretation of Islam.}}</ref>, Մուհամմատ Իքպալը<ref name="Jones2011">{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=rrioNz8_EwwC|page=25}}|title=Shi'a Islam in Colonial India: Religion, Community and Sectarianism|last1=Jones|first1=Justin|date=201|isbn=9781139501231|pages=25–26}}</ref> եւ [[:hy:Մուհամմեդ_Ալի_Ջիննա|Մուհամմատ Ալի Ճիննան]]<ref>{{Cite news|last1=Ahmed|first1=Khaled|title=Was Jinnah a Shia or a Sunni?|url=http://www.thefridaytimes.com/24122010/page27.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117111449/http://www.thefridaytimes.com/24122010/page27.shtml|archive-date=2011 թ․ նոյեմբերի 17|accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 23|agency=The Friday Times}}</ref>։ Վերջին հետազօտութիւնները ցոյց կու տան, որ իսլամներու մեծ մասը ինքզինք կը բնորոշէ որպէս «պարզապէս իսլամ», թէեւ յայտնի չեն նման պատասխան տալու դրդապատճառները<ref name="Pew" /><ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=akWUGyN7fwEC|page=55}}|title=Christianity, Islam, and the West|last1=Burns|first1=Robert|date=2011|isbn=9780761855606|page=55|quote=40 per cent called themselves "just a Muslim" according to the Council of American-Islamic relations}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=x_4QBQAAQBAJ|page=111}}|title=Muslims in British Local Government: Representing Minority Interests in Hackney, Newham and Tower Hamlets|last1=Tatari|first1=Eren|date=2014|isbn=9789004272262|page=111|quote=Nineteen said that they are Sunni Muslims, six said they are just Muslim without specifying a sect, two said they are Ahmadi, and two said their families are Alevi}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=vuNfXxnYWPIC|page=65}}|title=Truth in the Age of Bushism|last1=Lopez|first1=Ralph|date=2008|isbn=9781434896155|page=65|quote=Many Iraqis take offense at reporters' efforts to identify them as Sunni or Shiite. A 2004 Iraq Centre for Research and Strategic Studies poll found the largest category of Iraqis classified themselves as "just Muslim."}}</ref>։ Փիւ հետազօտական կեդրոնի տուեալներով՝ իրենք զիրենք «պարզապէս իսլամ» համարող իսլամներու մեծամասնութիւնը կ'ապրի եօթ երկրի մէջ, ամէնամեծ մասը՝ [[:hy:Ղազախստան|Ղազախստանի]]՝ 74%: Քսաներկու երկրի մէջ ապրող հինգ իսլամներէն առնուազն մէկը ինքզինքայս ձեւով կը բնորոշէ<ref name="Pew" />։ === Իսլամութենէն ծագող կրօններ === Իսլամութենէն ծագեցան կամ անոր հետ որոշ ընդհանրութիւններ կիսեցին այնպիսի շարժումներ, ինչպիսիք են [[:hy:Դրուզներ|տրուզները]], պերեկուաթները եւ հա-մինը. հակասական է այն հարցը, թէ արդեօք ասոնք իսլամութեան աղանդնե՞ր են, թէ՞ առանձին կրօններ։ [[:hy:Յազդանիզմը|Եազտանիզմը]] տեղական քրտական հաւատալիքներու եւ իսլամական սուֆիզմի տոգդրինայի խառնուրդ է, որ [[:hy:Քուրդիստան|Քիւրտիստան]] ներմուծուած է [[:hy:Շեյխ_Ադի|Շեյխ Ատի իպն Մուսաֆիրի]] կողմէ 12-րդ դարուն։ [[:hy:Սիկհականություն|Սիկհականութիւնը]]՝ հիմնադրուած Գուրու Նանակի կողմէ ուշ 15-րդ դարու [[:hy:Փանջաբ|Փանջաբի]] մէջ, կ'ընդգրկէ իսլամական եւ [[:hy:Հինդուիզմ|հինտուիստական]] տարրեր։ Աֆրոամերիկեան իսլամներու շարժումներէն են Իսլամի ազգը, Հինգ տոկոսի ազգը եւ Մավրիտանական գիտնականները։ == Ժողովրդագրութիւն == [[Պատկեր:Islam_percent_population_in_each_nation_World_Map_Muslim_data_by_Pew_Research.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Islam_percent_population_in_each_nation_World_Map_Muslim_data_by_Pew_Research.svg|մինի|275x275փքս|Աշխարհի իսլամ բնակչութիւնն ըստ տոկոսներու (Փիւ հետազօտական կեդրոն, 2014 թուական):]] 2015 թուականի 232 երկրներու ու տարածքներու ժողովրդագրական լայնածավալ հետազոտութեան տուեալներով աշխարհի բնակչութեան 24%-ը կամ 1.8&nbsp;միլիարդ մարդ իսլամ է։ Նրանց 75–90%-ը սուննիներ են, 10–20%-ը՝ շիաներ<ref name="Britannica" /><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html CIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20|date=2018-12-24}} retrieved 21 December 2011</ref><ref name="mgmpPRC">{{Harvtxt|Miller|2009}}</ref>, իսկ մի ստվար հատուած էլ պատկանում է այլ ուղղութիւններու։ Գրեթէ 57 երկրներում իսլամները մեծամասնութիւն են կազմում<ref>{{Harvtxt|Miller|2009|p=11}}</ref>, իսկ արաբները կազմում են աշխարհի իսլամ բնակչութեան 20%-ը<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/muslimsunitedsta00bayu|title=Muslims in the United States|last1=Ba-Yunus|first1=Ilyas|author2=Kone, Kassim|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2006|isbn=978-0-313-32825-1|page=[https://archive.org/details/muslimsunitedsta00bayu/page/n186 172]}}</ref>։ իսլամներու թիվը, որ 1900 թուականին կազմում էր 200 միլիոն, 1970-ին հասավ 551 միլիոնի<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/religionintodays0000unse|title=Religion in today's world: the religious situation of the world from 1945 to the present day|last=Whaling|first=Frank|publisher=T & T Clark|year=1987|isbn=978-0-567-09452-0|page=[https://archive.org/details/religionintodays0000unse/page/38 38]}}</ref>, իսկ մինչեւ 2015 թուականը եռապատկվեց՝ հասնելով 1.8&nbsp;միլիարդի<ref name="pew2015" />։ Իսլամներու մեծ մասը կ'ապրի [[:hy:Ասիա|Ասիոյ]] եւ [[:hy:Աֆրիկա|Ափրիկէի մէջ]]<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1087|title=Islam: An Overview in Oxford Islamic Studies Online|date=2008 թ․ մայիսի 6|publisher=Oxfordislamicstudies.com|accessdate=2010 թ․ մայիսի 16|archive-date=2018-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019080456/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1087|dead-url=yes}}{{Subscription needed}}</ref>։ Աշխարհի իսլամներու մօտ 62%-ը կ'ապրի Ասիոյ մէջ՝ ունենալվ 683 միլիոն հետեւորդ [[:hy:Ինդոնեզիա|Ինտոնեսիայի]], [[:hy:Պակիստան|Փաքիստանի]], [[:hy:Հնդկաստան|Հնդկաստանի]] եւ [[:hy:Բանգլադեշ|Պանկլատէշի]] մէջ<ref name="USN&WR">{{Cite web|url=https://www.usnews.com/usnews/graphics/religion/islams_global_reach.htm|title=Secrets of Islam|website=[[U.S. News & World Report]]|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24}} Information provided by the International Population Center, Department of Geography, [[San Diego State University]] (2005).</ref><ref>{{Harvtxt|Miller|2009|pp=15,17}}</ref>։ [[:hy:Միջին_Արևելք|Միջին Արեւելքի]] ոչ արաբական երկիրներէն ամէնամեծ իսլամ համայնքները ունին [[:hy:Թուրքիա|Թուրքիան]] եւ [[:hy:Իրան|Իրանը]], իսկ Ափրիկէի մէջ՝ [[:hy:Եգիպտոս|Եգիպտոսն]] ու [[:hy:Նիգերիա|Նիճերիան]]<ref name="Islam_by_country">{{Cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/rel_isl_num_of_mus-religion-islam-number-of-muslim|title=Number of Muslim by country|publisher=nationmaster.com|accessdate=2007 թ․ մայիսի 30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.amar.org.ir/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C|title=داده‌ها و اطلاعات آماری|website=www.amar.org.ir|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422215355/https://www.amar.org.ir/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C|archive-date=2020 թ․ ապրիլի 22|accessdate=2019 թ․ փետրվարի 20|url-status=dead}}</ref>։ Շատ հաշուարկներ ցոյց կու տան, որ [[:hy:Չինաստան|Չինաստանի]] մէջ կ'ապրին 20-30 միլիոն իսլամներ (բնակչութեան 1.5%-2%-ը)<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html|title=The World Factbook – China|publisher=CIA World Factbook|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013030611/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html|archive-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 13|accessdate=2009 թ․ հունիսի 15|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2006/71338.htm|title=China (includes Hong Kong, Macau, and Tibet)|publisher=State.gov|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/bizchina/2008-07/09/content_6831389.htm|title=NW China region eyes global Muslim market|date=2008 թ․ հուլիսի 9|accessdate=2009 թ․ հուլիսի 14|newspaper=China Daily}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://muslimmedianetwork.com/mmn/?p=1922|title=Muslim Media Network|date=2008 թ․ մարտի 24|publisher=Muslim Media Network|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080327140607/http://muslimmedianetwork.com/mmn/?p=1922|archivedate=2008 թ․ մարտի 27|accessdate=2009 թ․ հուլիսի 14|url-status=dead}}</ref>։ Այնուամենայնիւ, Սան Տիեկոյի պետական համալսարանի Միջազգային բնակչութեան կեդրոնի՝ ''U.S. News & World Report'' ամսագրին տրամադրած տուեալներով՝ Չինաստանն ունի 65.3 միլիոն իսլամ բնակչութիւն<ref>[https://www.usnews.com/usnews/graphics/religion/islams_global_reach.htm Secrets of Islam], [[U.S. News & World Report]]. Information provided by the International Population Center, Department of Geography, [[San Diego State University]].</ref>։ Իսլամութիւնը քրիստոնէութենէն յետոյ երկրորդ ամէնամեծ կրօնն է եւրոպական շատ երկիրներու մէջ<ref>* {{Harvtxt|Esposito|2004|pp=2, 43}} * {{Cite encyclopedia|title=Islamic World|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}} * {{Cite web|url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|title=Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents|publisher=Adherents.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110422093857/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|archive-date=2011 թ․ ապրիլի 22|accessdate=2007 թ․ հունվարի 9|url-status=dead}} * {{Cite news|date=2005 թ․ դեկտեմբերի 23|title=Muslims in Europe: Country guide|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4385768.stm|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|work=BBC News}} * {{Cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ethnicity/focus-on-ethnicity-and-religion/2006-edition/focus-on-ethnicity-and-religion---focus-on-ethnicity-and-religion-2006---full-report.pdf|title=Religion in Britain|date=2003 թ․ փետրվարի 13|website=National Statistics|publisher=Office for National Statistics|accessdate=2006 թ․ օգոստոսի 27}}</ref> եւ աստիճանաբար նոյն կարգավիճակին կը ձգտի նաեւ Ամերիկայի մէջ՝ 2,454,000 միլիոն՝ ըստ Փիւ համաժողովի եւ 7 միլիոն՝ ըստ Ամերիկա-իսլամական յարաբերութիւններու խորհուրդի տուեալներուն<ref name="mgmpPRC" /><ref>[http://www.cair.com/Portals/0/pdf/The_Mosque_in_America_A_National_Portrait.pdf The Mosque in America: A National Portrait] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617160628/http://www.cair.com/Portals/0/pdf/The_Mosque_in_America_A_National_Portrait.pdf|date=2010-06-17}} Council on American-Islamic Relations (CAIR). April 26, 2001. Retrieved on 2010-08-01.</ref>։ [[Պատկեր:Jakarta_Skyline_Part_2.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Jakarta_Skyline_Part_2.jpg|աջից|մինի|275x275փքս|Աշխարհի ամէնամեծ իսլամական բնակչութիւն ունեցող երկրի՝ [[:hy:Ինդոնեզիա|Ինտոնեսիայի]] մայրաքաղաք [[:hy:Ջակարտա|Ճաքարդայի]] համայնապատկերը:]] Համաձայն Փիւ հետազօտական կեդրոնի՝ իսլամութիւնը հետեւորդներու թիւով մինչեւ 2050 թուականը կը հաւասարի քրիստոնէութեան։ Իսլամութիւնը շատ աւելի արագ տարածուի, քան աշխարհի որեւէ այլ կրօն՝ հասնելով 2.76&nbsp;միլիարդ հետեւորդի (73% աճով)։ Այս միտման պատճառներն են ծնելիութեան բարձր մակարդակը՝ իսլամներու մօտ 3.1, իսկ աշխարհի մէջ՝ 2.5, եւ բնակչութեան փոխարինման նուազագոյն մակարդակը՝ 2.1: Այլ գործօն է այն փաստը, որ իսլամութիւնը ամէնաշատ հետեւորդներն ունի մինչեւ 15 տարեկան բնակչութեան մէջ (ամբողջ հետեւորդներու 34%-ը)՝ համեմատած քրիստոնէութեան 27%-ի հետ։ Իսլամներու 60%-ը 16-59 տարիքային խումբին կը պատկանի, մինչդեռ ընդամէնը 7%-ն է 60-էն բարձր (ամէնացած տոկոսը որեւէ կրօնի պարագային)։ Նիճերիոյ եւ [[:hy:Հյուսիսային_Մակեդոնիա|Մակեդոնիայի]] պէս երկիրներու մէջ մինչեւ 2050 թուական կ'ակնկալուի, որ իսլամները մեծամասնութիւն կազմեն։ Հնդկաստանի մէջ իսլամ բնակչութիւնը շատ աւելի մեծ կ'ըլլայ, քան որեւէ այլ երկրի մէջ։ Եւրոպայի ոչ իսլամ բնակչութեան թիւը կը նուազի՝ ի տարբերութիւն իսլամներու, որոնք, ըստ հաշուարկներու, Եւրոպայի մէջ 10%-ով կ'աւելնան<ref name="pew2015" />։ Եւրոպայի մէջ իսլամութեան աճը գլխաւորաբար կապուած է ներգաղթի եւ 2005 թուականին իսլամներու ծնելիութեան բարձր մակարդակին հետ<ref>{{Cite news|date=2005 թ․ դեկտեմբերի 23|title=site|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4385768.stm|accessdate=2010 թ․ ապրիլի 1|publisher=BBC News}}</ref>։ == Մշակոյթ == «Իսլամական մշակոյթ» եզրը կ'օգտագործուի՝ մատնանշելով այս կրօնին պատկանող մշակոյթը, ինչպէս, օրինակ, [[:hy:Փառատոն|փառատոնները]] եւ հագուստի կոդը։ Անիկա հակասական կերպով կը կիրառուի նաեւ աւանդաբար իսլամ հանդիսացող մարդոց մշակութային կողմերը ցոյց տալու պարագային<ref>{{Cite news|date=2011 թ․ նոյեմբերի 4|title='Islamic' Culture: A Groundless Myth|url=https://www.nytimes.com/2011/11/05/arts/05iht-rartmelikian05.html|accessdate=2013 թ․ նոյեմբերի 25|publisher=nytimes.com}}</ref>։ Վերջապէս, «իսլամական քաղաքակրթութիւն» բառակապակցութիւնը կրնայ վերաբերիլ նաեւ վաղ խալիֆաներու ժամանակուայ փոխ-կապակցուած մշակոյթին՝ ներառեալ ոչ իսլամներու<ref>{{Harvtxt|Esposito|2010|p=56}}</ref>։ === Ճարտարապետութիւն === Իսլամական ճարտարապետութեան ամէնակարեւոր արտայայտութիւնը թերեւս [[:hy:Մզկիթ|մզկիթն]] է<ref>"Islam", ''The New Encyclopædia Britannica'' (2005)</ref>։ Տարբեր մշակույթներ իրենց ազդեցութիւնը ունեցած են մզկիթի ճարտարապետութեան վրայ։ Օրինակ, հարաւափրիկեան կամ սպանական իսլամական ճարտարապետութիւնը, ինչպէս Ուքուպի մեծ մզկիթը, կը պարունակէ հռոմէական եւ բիւզանդական շէնքերուն բնորոշ մարմարէ եւ բորֆիրէ սիւներ<ref>{{Cite book|url={{Google books|LgnhYDozENgC|page=PA175|keywords=mosque%20kairouan%20roman columns|text=mosque+kairouan+roman+columns|plainurl=yes}}|title=Elizabeth Allo Isichei, ''A history of African societies to 1870'', p. 175. Cambridge University Press, 1997|author1=Isichei|first1=Elizabeth Allo|year=1997|isbn=978-0-521-45599-2|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 6}}</ref>, իսկ Ինտոնեսիայի մզկիթները յաճախ ունին տեղական ճափոնական ոճի բազմաշերտ տանիքներ։<center><gallery widths="200" heights="150"> Պատկեր:Djenne_great_mud_mosque.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Djenne_great_mud_mosque.jpg|[[:hy:Մեծ_մզկիթ_Ջեննե|Մեծ մզկիթ Ճեննեն]] արեւմտա-աֆրիկեան [[:hy:Մալի|Մալի]] երկրին մէջ Պատկեր:1_great_mosque_xian_2011.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:1_great_mosque_xian_2011.JPG|Սիանական{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} մեծ մզկիթը [[:hy:Չինաստան|Չինաստանի]] [[:hy:Սիան|Սիան]] քաղաքին մէջ Պատկեր:Closeup_of_Mir-i-Arab_Madrasa.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Closeup_of_Mir-i-Arab_Madrasa.jpg|Գմբէթ{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[:hy:Ուզբեկստան|Ուզպեքիստանի]] [[:hy:Բուխարա|Պուխարա]] քաղաքի Պո-ի-Կալեան ճարտարապետական համալիրին մէջ Պատկեր:Kuppel_Muhammad-Ali-Moschee.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Kuppel_Muhammad-Ali-Moschee.jpg|[[:hy:Եգիպտոս|Եգիպտոսի]] [[:hy:Կահիրե|Գահիրէ]] քաղաքին մէջ գտնուող Ալպասթեր մզկիթի գմբէթները ներսէն </gallery></center> === Արուեստ === Իսլամական արուեստը կ'ընդգրկէ տեսողական արուեստի տեսակներ՝ ստեղծուած 7-րդ դարէն այն մարդոց կողմէ (ոչ պարտադիր կերպով իսլամ), որոնք ապրած են իսլամներով բնակեցուած տարածքներու մէջ<ref>Marilyn Jenkins-Madina, Richard Ettinghauset and Architecture 650–1250'', Yale University Press, {{ISBN|0-300-08869-8}}, p. 3''</ref>։ Այդ տեսակներէն են [[:hy:Ճարտարապետություն|ճարտարապետութիւնը]], [[:hy:Գեղագրություն|գեղագրութիւնը]], [[:hy:Գեղանկարչություն|նկարչութիւնը]] եւ [[:hy:Խեցեգործություն|խեցեգործութիւնը]]՝ ի թիւս միւս տեսակներուն։ Թէեւ Ղուրանին մէջ նշուած չէ, սակայն մարդոց եւ կենդանիներու նկարներ ընելը ընդունուած չէ իսլամութեան մէջ եւ կապուած է կռապաշտութեան դէմ օրէնքի հետ, որ տարածուած էր աբրահամեան կրօններուն մէջ, ինչպէս Ապտուլլահ իպն Մասուտն կը փոխանցէ Մուհամմատի խօսքերը.«Յարութեան օրը Ալլահը ամէնախիստ կերպով կը պատժէ յատկապէս նկար ստեղծողները»։ Այնուամենայնիւ, այս կանոնը տարբեր ձեւով մեկնաբանուած է տարբեր գիտնականներու կողմէ եւ մոնկոլական, պարսկական ու թրքական արուեստին մէջ կան կենդանիներու եւ մարդոց պատկերներու օրինակներ։ Կենդանի արարածներու նկարները ընելէն խուսափելու այս երեւոյթի գոյութեամբ բացատրուած է գեղագրութեան, տեստելաւորման եւ մոտելաւորման մեծ դերը իսլամական մշակոյթին մէջ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=or-6BwAAQBAJ&pg=PA263&lpg=PA263&dq=islamic+art+idolatry+geometry#v=onepage&q=islamic%20art%20idolatry%20geometry|title=The Oxford Encyclopedia of Philosophy, Science, and Technology in Islam|author1=Salim Ayduz|author2=Ibrahim Kalin|author3=Caner Dagli|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199812578|quote=Figural representation is virtually unused in Islamic art because of Islam's strong antagonism of idolatry. It was important for Muslim scholars and artists to find a style of art that represented the Islamic ideals of unity (''tawhid'') and order without figural representation. Geometric patterns perfectly suited this goal.}}</ref>։<center><gallery widths="240" heights="240"> Պատկեր:Planets_by_ibrahimabutouq.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Planets_by_ibrahimabutouq.jpg|Տարբեր{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} մոլորակներ պատկերող իսլամական գեղագրութիւն Պատկեր:Roof_hafez_tomb.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Roof_hafez_tomb.jpg|[[:hy:Իրան|Իրանի]] [[:hy:Շիրազ|Շիրազ]] քաղաքին մէջ գտնուող [[:hy:Հաֆիզ_Շիրազ|Հաֆիզ Շիրազի]] գերեզմանի գմբէթի ստորին մասին մէջ գտնուող երկրաչափական արաբական սալիկապատում Պատկեր:Islamic_arts_museum,_KL,_Malaysia.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Islamic_arts_museum,_KL,_Malaysia.jpg|[[:hy:Մալայզիա|Մալիզիայի]] իսլամական արուեստի թանգարանը՝ [[:hy:Հարավարևելյան_Ասիա|Հարաւարեւելեան Ասիայի]] իսլամական արուեստի ամէնամեծ թանգարանը </gallery></center> === Օրացոյց === [[Պատկեր:Lunar_libration_with_phase_Oct_2007.gif|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Lunar_libration_with_phase_Oct_2007.gif|ձախից|մինի|[[:hy:Լուսնի_փուլեր|Լուսնի փուլերը]] [[:hy:Իսլամական_օրացույց|իսլամական օրացոյցի]] հիմքն են հանդիսանում:]] Իսլամական դարաշրջանի պաշտօնական սկիզբ ընտրուեցաւ մ.թ. 622 թուականի հիճրին, որ Մուհամմատի համար ճակատագրական պահ էր։ Իսլամական օրացոյցը լուսնային է<ref>[[Patheos Library]] – Islam Sacred Time – [http://www.patheos.com/Library/Islam/Ritual-Worship-Devotion-Symbolism/Sacred-Time.html Patheos.com]</ref>։ Իսլամական սուրբ օրերը կը համապատասխանեն լուսնային օրացոյցի լրիւ օրերու, որ կը նշանակէ, թէ անոնք տեղի կ'ունենան [[:hy:Գրիգորյան_օրացույց|Գրիգորեան օրացոյցի]] տարբեր եղանակներուն։ Իսլամական ամէնակարեւոր տօներն են ''Իյտ-ալ-Ֆիթրը'' ({{lang-ar|عيد الفطر}})՝ Շաու՛ալի առաջին օրը, որ կը խորհրդանշէ [[:hy:Ռամադան|Ռամատան]] ամսուան պահքի վերջը, եւ ''Իյտ-ալ-Ատհան'' ({{lang|ar|عيد الأضحى}})՝ Զու ալ-Հիճճայի 10-րդ օրը՝ համընկնելով Հաճ ուխտագնացութեան աւարտի հետ<ref>Ghamidi (2001): [http://www.renaissance.com.pk/janisla2y2.html Customs and Behavioral Laws] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130923142412/http://www.renaissance.com.pk/janisla2y2.html|date=2013-09-23}}</ref>։ == Քննադատութիւն == [[Պատկեր:Dante_and_Virgil_Meet_Muhammad_and_His_Son-in-law,_Ali_in_Hell.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Dante_and_Virgil_Meet_Muhammad_and_His_Son-in-law,_Ali_in_Hell.jpg|աջից|մինի|[[:hy:Դժոխք|Դժոխքի]] պատկերումն ըստ [[:hy:Ուիլյամ_Բլեյք|Ուիլյամ Բլեյքի]] (19-րդ դար) ցոյց կու տայ [[:hy:Մուհամմադ|Մուհամմատը]], որ կը բանայ իր կրծքաւանդակը, որ մասնատած էր [[:hy:Սատանա|սատանան]]՝ ի նշան անոր կեղծ մարգարէ ըլլալուն<ref>https://web.archive.org/web/20181004185944/https://en.m.wikisource.org/wiki/Divine_Comedy_(Longfellow_1867)/Volume_1/Canto_28</ref>:]] Իսլամի քննադատութիւնը գոյութիւն ունեցա է դեռեւս ձեւաւորման փուլերուն։ Վաղ շրջանի քննադատութիւնը կու գայ քրիստոնեայ հեղինակներէն, որոնցմէ շատերը իսլամութիւնը կը համարէին քրիստոնէական հերետիկոսութիւն կամ կռապաշտութեան ձեւ մը<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=yaecVMhMWaEC|page=759}}|title=The Encyclopedia of Christianity, Volume 2|author=Erwin Fahlbusch|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=1999|isbn=9789004116955|page=759}}</ref>։ Աւելի ուշ եղան քննադատութիւններ իսլամական աշխարհէն, ինչպէս նաեւ հրեայ հեղինակներէ եւ եկեղեցական քրիստոնեաներէ<ref name="WarraqPoetry">{{Cite book|url=https://archive.org/details/leavingislamapos00warr|title=Leaving Islam: Apostates Speak Out|last=Warraq|first=Ibn|publisher=Prometheus Books|year=2003|isbn=978-1-59102-068-4|page=[https://archive.org/details/leavingislamapos00warr/page/n11 67]}}</ref><ref name="Ibn Kammuna">{{Cite book|title=Examination of the Three Faiths|last=Kammuna|first=Ibn|date=1971|publisher=Moshe Perlmann|location=Berkeley and Los Angeles|pages=148–149}}</ref><ref name="Oussani">{{Cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/10424a.htm|title=Mohammed and Mohammedanism|last=Oussani|first=Gabriel|website=Newadvent.org|publisher=Catholic Encyclopedia|accessdate=2006 թ․ ապրիլի 16}}</ref>։ Քննադատութեան առարկաներուն կարգին են Մուհամմատի կեանքի բարոյախօսութիւնը, վերջին օրէնքը՝ իսլամութեան մարգարէին յայտնի ըլլալու փաստը, իր հասարակական եւ անձնական կեանքը<ref name="Oussani" /><ref name="WarraqQuest">{{Cite book|url=https://archive.org/details/questforhistoric00ibnw|title=The Quest for Historical Muhammad|last=Warraq|first=Ibn|date=2000|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-57392-787-1|edition=1st|location=Amherst, MA|page=[https://archive.org/details/questforhistoric00ibnw/page/103 103]}}</ref>։ Իսլամական սուրբ գիրքի՝ Ղուրանի իսկութեան եւ բարոյականութեան վերաբերող հարցերը նոյնպէս քննարկման առարկայ են<ref name="BibleInQuran">[http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=1032&letter=B#3068 Bible in Mohammedian Literature.], by Kaufmann Kohler Duncan B. McDonald, ''Jewish Encyclopedia''. Retrieved April 22, 2006.</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamunveileddis00robe|title=Islam Unveiled: Disturbing Questions About the World's Fastest Growing Faith|last=Spencer|first=Robert|date=2002|publisher=Encounter Books|isbn=978-1-893554-58-0|pages=[https://archive.org/details/islamunveileddis00robe/page/22 22]–63}}</ref>։ Այլ քննադատութիւններ շեշտը կը դնեն մարդու իրաւունքներու խնդրին վրայ ժամանակակից երկիրներու մէջ, ուր իսլամները մեծամասնութիւն կը կազմեն, ինչպէս նաեւ իսլամական օրէնքին ու սովորութիւններուն մէջ կանանց հանդէպ վերաբերմունքի վրայ<ref name="women">{{Cite web|url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2005&country=6825|title=Saudi Arabia – Country report – Freedom in the World – 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20111109034847/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2005&country=6825|archive-date=2011 թ․ նոյեմբերի 9|accessdate=2019 թ․ փետրվարի 20|url-status=dead}}</ref><ref name="IslamInEurope">{{Cite news|author=Timothy Garton Ash|date=2006 թ․ հոկտեմբերի 5|title=Islam in Europe|url=http://www.nybooks.com/articles/19371|publisher=[[The New York Review of Books]]}}</ref>։ Բազմամշակութային վերջին միտումներու պարագային իսլամութեան ազդեցութիւնը արեւմուտքի իսլամ գաղթականներուն վրայ քննադատութեան արժանացած է<ref name="Modood">{{Cite book|title=Multiculturalism, Muslims and Citizenship: A European Approach|last=Modood|first=Tariq|date=2006 թ․ ապրիլի 6|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-35515-5|edition=1st|page=29}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == owgbdx1dnym54v1cji9n0uclcdus9kd 0 5038 253369 253001 2026-08-15T15:50:58Z Կարէն 9021 253369 wikitext text/x-wiki {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|ՆԱՍԱ<br/> [[Պատկեր:NASA logo.svg|կենտրոն|150px]] |- |Կարգախօսը||'''«Ի շահ բոլորին»'''(''For the Benefit of All'') |- |Գործունէութիւնը||տիեզերական հետազօտութիւններ |- |Ստեղծման ամսաթիւը||29 Յուլիս, 1958 |- |կ'ենթարկուի||ԱՄՆ փոխ-նախագահին, ԱՄՆ կառավարութեան |- |Գլխաւոր գրասենեակ||[[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ,]] [[Ուաշինկթըն Տի ՍԻ]] (Քոլումպիա շրջան) |- |Ղեկավարը||Չարլզ Պոլտեն<br/>(''Charles F. Bolden, Jr.'') |- |Ծրագիրները||Մերքիւրի<br/>[[Ճեմինի ծրագիր|Ճեմինի]] <br/>[[Ափոլլօ ծրագիր|Ափոլլօ]] <br/> |- |} '''Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն,''' ({{lang-en|National Aeronautics and Space Administration}}, կրճատուած՝ ՆԱՍԱ), որ կը պատկանի [[ԱՄՆ]]-ի պետութեան եւ կ'ենթարկուի անմիջականօրէն ԱՄՆ-ի փոխնախագահին եւ նիւթապէս կը հովանաւորուի ԱՄՆ-ի պետական պիւտճէէն։ Պատասխանատու է երկիրին քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներուն։ ՆԱՍԱ-ն ունի ընդարձակ ցամաքային եւ հաղորդակցական ենթակառուցուածքներ, որոնց շարքին են՝ Խոր Տիեզերքի Ցանցը (Deep Space Network) եւ Երկրամերձ Ցանցը (Near Earth Network)։ Անոր գիտական ծրագիրները կը կեդրոնանան Երկիրին դիտարկման վրայ՝ Երկիրին Դիտարկման Համակարգին (Earth Observing System) միջոցով, արեւային ուսումնասիրութիւններուն, ինչպէս նաեւ [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային Համակարգի]] հետախուզութեան վրայ՝ «Նիւ Հորիզընզ» (New Horizons) եւ «Փերսեւերենս» (Perseverance) տիեզերագնացի նման ինքնագործ սարքերու առաքելութիւններով։ ՆԱՍԱ նաեւ աստղագիտական հետազօտութիւններ կը կատարէ տիեզերական դիտարաններու միջոցով, որոնցմէ են [[«Ճէյմզ Ուէպ» աստղադիտակ|Ճէյմս Ուէպ տիեզերական աստղադիտակը]] (James Webb Space Telescope) եւ [[Հապըլ աստղադիտակը|Հապըլ տիեզերական աստղադիտակը]] (Hubble Space Telescope)։ Անօդաչու թռիչքներու արձակման գործողութիւնները կը վերահսկէ ՆԱՍԱ-ի Արձակման Ծառայութիւններու Ծրագիրը (Launch Services Program)։ Գործակալութիւնը կը շարունակէ աջակցիլ Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS)՝ համագործակցելով գործընկերներու եւ առեւտրային ծրագիրներու հետ, ինչպիսիք են Առեւտրային Անձնակազմի Ծրագիրը (Commercial Crew Program) եւ Առեւտրային Վերամատակարարման Ծառայութիւնները (Commercial Resupply Services)։ Միաժամանակ, ՆԱՍԱ կը ղեկավարէ [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» Տիեզերանաւուն]] (Orion spacecraft) եւ [[«Տիեզերական Արձակման Համակարգ»]] հրթիռին (Space Launch System) զարգացումը՝ [[«Արտեմիս» ծրագիր|«Արտեմիս» (Artemis) ծրագիրին]] համար։ ՆԱՍԱ միջազգային համագործակցութիւններ ունի տարբեր կազմակերպութիւններու հետ, որոնց շարքին են՝ [[Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւն|Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (ESA), [[Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւն|Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւնը]] (JAXA), [[Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւն|Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (CSA) եւ [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] [[«Ռոսքոսմոս» կազմակերպութիւն|«Ռոսքոսմոս» (Roscosmos) կազմակերպութիւնը]]՝ Միջազգային Տիեզերակայանի գործողութիւններուն առնչութեամբ։ Ան նաեւ կը գործակցի ամերիկեան այլ հաստատութիւններու հետ, ինչպիսիք են Ազգային Ովկիանոսային եւ Մթնոլորտային Վարչութիւնը (NOAA), Միացեալ Նահանգներու Երկրաբանական Հետազօտութեան Ծառայութիւնը (USGS) եւ [[Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժեր|Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժերը]] (U.S. Space Force)։ ՆԱՍԱ-ի առաքելութիւնները եւ հանրային իրազեկման նախաձեռնութիւնները, որոնց շարքին է ՆԱՍԱ առաւել հոսքային ծառայութիւնը, կը նպաստեն անոր հանրային ճանաչման եւ գիտութեան տարածման աշխատանքներուն։ Գործակալութիւնը նաեւ երկարատեւ ազդեցութիւն ունեցած է ժողովրդական մշակոյթին վրայ՝ յատկապէս 1969-ին «Ափոլլօ 11» առաքելութեամբ մարդուն [[Լուսին]] հասնելէն ի վեր։ 2026 տարեշրջանին համար, ՆԱՍԱ-ին հաստատուած է 24.4 միլիառ տոլարի պիւտճէ մը, որուն մէջ կը ծառայեն մօտաւորապէս 18,400 քաղաքացիական աշխատակիցներ։ Դեկտեմբեր 2025-էն ի վեր գործակալութեան տնօրէնն է [[Ճէրըտ Այզաքմըն]] (Jared Isaacman)<ref>[https://www.centennialofflight.net/essay/Evolution_of_Technology/NACA/Tech1.htm Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն]</ref>։ == Պատմութիւն == ՆԱՍԱ-ի արմատները կը հասնին մինչեւ Օդագնացութեան Ազգային Խորհրդատու Յանձնաժողովը (National Advisory Committee for Aeronautics - NACA)։ Թէեւ [[Օհայo|Օհայօ նահանգի]] [[Տէյթըն (քաղաք)|Տէյթըն քաղաքը]] կը նկատուի օդագնացութեան ծննդավայրը, սակայն 1914-ին Միացեալ Նահանգները կը գիտակցի, որ օդագնացութեան կարողութիւններու մէջ զգալիօրէն ետ մնացած էր [[Եւրոպա|Եւրոպայէն]]։ Ամերիկեան օդագնացութեան մէջ առաջատար դիրքը վերականգնելու վճռակամութեամբ՝ [[Միացեալ Նահանգներու Քոնկրես|Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսը]] 1914-ին կը ստեղծէ Բանակի Ազդանշանային Զօրաբաժինի Օդագնացութեան Բաժինը (Aviation Section of the US Army Signal Corps), իսկ 1915-ին կը հիմնէ ՆԱՍԱ-ն՝ օդագնացութեան գիտական հետազօտութիւններն ու զարգացումը խթանելու նպատակով։ Հետագայ քառասուն տարիներուն ընթացքին, ՆԱՍԱ-ն կ'իրականացնէ օդագնացական հետազօտութիւններ՝ ի նպաստ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին, Բանակին, Ծովուժին եւ քաղաքացիական օդագնացութեան ոլորտին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի]] աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ-ն հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ ղեկավարման համակարգ ունեցող հրթիռներու եւ գերձայնային օդանաւերու հնարաւորութիւններուն նկատմամբ։ Ան կը մշակէ եւ կը փորձարկէ«Պելլ X-1» (Bell X-1) օդանաւը՝ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին հետ համատեղ իրականացուած ծրագիրի մը շրջանակին մէջ։ ՆԱՍԱ-ի հետաքրքրութիւնը տիեզերքի նկատմամբ ծնունդ կ'առնէ իր հրթիռային ծրագիրէն, որ կը զարգանար Անօդաչու Օդանաւերու Հետազօտութեան Բաժինին (Pilotless Aircraft Research Division) կողմէ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf ՆԱՍԱ]</ref>։ [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] կողմէ [[Սփութնիք 1|«Սփութնիք 1» արբանեակի]] արձակումը սկիզբ կը դնէ Տիեզերական Դարաշրջանին եւ կը մեկնարկէ Տիեզերական Մրցավազքին։ Թէեւ ՆԱՍԱ-ն արդէն ունէր հրթիռային հետազօտութեան ծրագիր մը, սակայն ամերիկեան առաջին արբանեակի արձակման պատասխանատուութիւնը վստահուած էր Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» (Project Vanguard) ծրագիրին։ Սակայն անոր գործնական դժուարութիւններուն պատճառով, այդ առաքելութիւնը յաջողութեամբ չի պսակուիր, եւ ի վերջոյ Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը (Army Ballistic Missile Agency) 1 Փետրուար 1958-ին կ'արձակէ «Էքսփլորըր 1» (Explorer 1)՝ Միացեալ Նահանգներու առաջին արհեստական արբանեակը։ Այզընհաուըրի վարչակազմը կ'որոշէ բաժնել Միացեալ Նահանգներու ռազմական եւ քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրները, որոնք մինչ այդ միասնաբար կը կազմակերպուէին Պաշտպանութեան Նախարարութեան Ընդլայնուած Հետազօտական Ծրագիրներու Գործակալութեան (Advanced Research Projects Agency) ներքոյ։ ՆԱՍԱ-ն կը հիմնուի 29 Յուլիս 1958-ին՝ «Ազգային Օդագնացութեան եւ Տիեզերագիտութեան Օրէնք»ի (National Aeronautics and Space Act) ստորագրութեամբ, եւ իր գործունէութիւնը կը սկսի նոյն տարուան 1 Հոկտեմբերին։ Իբրեւ Միացեալ Նահանգներու յառաջատար օդագնացական հաստատութիւն՝ ՆԱՍԱ-ն ՆԱՍԱ-ի նոր կառոյցին հիմքը՝ փոխանցելով շուրջ 8,000 աշխատակիցներ եւ երեք մեծ հետազօտական կեդրոններ։ ՆԱՍԱ նաեւ իր կազմին մէջ կը ներառէ Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» ծրագիրը, Բանակի «Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորի»ն (Jet Propulsion Laboratory - JPL) եւ Վերներ ֆոն Պրաունի ղեկավարած Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը։ Այս փոփոխութիւններէն ետք, ՆԱՍԱ կը հաստատուի իբրեւ Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներու գլխաւոր պատասխանատու մարմինը, մինչդեռ Օդուժը կը ստանձնէ ռազմական տիեզերական գործունէութիւններու յառաջատար դերը։ === Միջմոլորակային հետազօտութիւն եւ տիեզերական գիտութիւն === 1960-ական թուականներուն, ՆԱՍԱ կ'ընդարձակէ իր տիեզերական գիտութեան եւ միջմոլորակային զննիչներու ծրագիրը։ «Մարիներ» ծրագիրը կը դառնայ իր գլխաւոր ծրագիրը՝ այդ տասնամեակին ընթացքին զննիչ տիեզերանաւեր արձակելով դէպի [[Արուսեակ]], [[Հրատ]] եւ [[Փայլածու]]։ ՆԱՍԱ-ի Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորին (Jet Propulsion Laboratory) կը դառնայ ռոպոթային (ինքնավար մեքենայ) միջմոլորակային հետազօտութեան գլխաւոր կեդրոնը՝ կարեւոր բացայայտումներ կատարելով արեւային համակարգի ներքին մոլորակներուն մասին։ Սակայն այս առաջին յաջողութիւններէն ետք, Միացեալ Նահանգներու Քոնկրէսը կը սկսի տատամսիլ նոր միջմոլորակային առաքելութիւններուն նիւթապէս աջակցելու հարցին մէջ, եւ ՆԱՍԱ-ի տնօրէն Ճէյմս Ուէպ կը դադրեցնէ ապագայ բոլոր միջմոլորակային զննիչներու ծրագիրները՝ կազմակերպութեան միջոցները կեդրոնացնելու համար «Ափոլլօ» ծրագիրին վրայ։ «Ափոլլօ» ծրագիրին աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ կը վերսկսի միջմոլորակային զննիչներու արձակումը եւ կ'ընդարձակէ իր տիեզերական գիտութեան ծրագիրները։ Առաջին մոլորակը, որ կը նպատակադրուի խորունկ հետազօտութեան համար, Արուսեակն էր, որ որոշ նմանութիւններ ունի Երկիր մոլորակին հետ։ Առաջին անգամ ամերիկեան «Մարիներ 2» տիեզերանաւով այցելուած Արուսեակը կը յայտնաբերուի իբրեւ չափազանց տաք եւ աննպաստ պայմաններ ունեցող մոլորակ։ Հետագայ առաքելութիւնները կը ներառեն 1970-ականներու «Փիոներ Արուսեակ» ծրագիրը եւ «Մակելան» առաքելութիւնը, որ 1980-ականներուն եւ 1990-ականներուն Արուսեակի մակերեւոյթը մանրամասն կը քարտէսագրէ հեռազննման դիտումներով։ Աւելի ուշ, առաքելութիւնները հիմնականօրէն կ'օգտագործեն Արուսեակին մօտի անցումները՝ արեւային համակարգի այլ ուղղութիւններու հասնելու համար անհրաժեշտ ձգողական օժանդակութիւն ստանալու նպատակով։ Հրատը երկար ժամանակ ՆԱՍԱ-ի համար եղած է մեծ հետաքրքրութեան մոլորակ մը, որովհետեւ գիտնականները կը կասկածէին, թէ անիկա անցեալին կրնար կեանք պարունակած ըլլալ՝ «Մարիներ 5» եղաւ ՆԱՍԱ-ի առաջին տիեզերանաւը, որ կ'անցնի Հրատի մօտէն, որուն կը յաջորդեն «Մարիներ 6» եւ «Մարիներ 7»՝ «Մարիներ 9» կը դառնայ առաջին ուղեծրային առաքելութիւնը դէպի Հրատ, 1975-ին արձակուած «Վայքինկ» ծրագիրը 1976-ին կը պսակուի Հրատի մակերեւոյթին վրայ երկու յաջող վայրէջքներով։ Մակերեւութային հետազօտութիւնները կը վերսկսին միայն 1996-ին՝ Հրատի Համաշխարհային Հետազօտիչ ուղեծրային սարքով եւ Հրատի Ուղեցոյցը առաքելութեամբ, որ իրեն հետ կը տանի առաջին Հրատագնացը՝ «Սուժուրնըր»ը։ 2000-ականներու սկիզբը 2001 Հրատ Օտիսէյ ուղեծրային սարքը կը հասնի Հրատ, իսկ 2004-ին կարմիր մոլորակին վրայ վայրէջք կը կատարեն երկու զոյգ Հրատագնացներ՝ «Սփիրիթ» եւ «Օփորչիւնիթի»։ Անոնց կը յաջորդէ 2005-ին «Մարս Ռըքոնեսանս Օրպիթր»ը (Mars Reconnaissance Orbiter) եւ 2007-ին՝ «Ֆենիքս Մարս Լենտըր» (Phoenix Mars Lander)ը։ 2012-ին «Քյուրիոսիթի» Հրատագնացին վայրէջքը ցոյց կու տայ, որ Հրատի ճառագայթման մակարդակները համեմատելի են Միջազգային Տիեզերակայանի պայմաններուն հետ, ինչ որ աւելի իրատեսական կը դարձնէ ապագայ մարդատար հետազօտութիւններու կարելիութիւնը։ Ան նաեւ կը յայտնաբերէ կեանքի համար անհրաժեշտ հիմնական քիմիական բաղադրիչներ։ 2013-ին Հրատի Մթնոլորտի եւ Ցնդող Նիւթերու Զարգացման Առաքելութիւնը (Mars Atmosphere and Volatile Evolution (MAVEN)) կ'ուսումնասիրէ Հրատի վերին մթնոլորտը եւ տիեզերական միջավայրը, իսկ 2018-ին «ԻնՍայթ» (InSight) վայրէջքի սարքը կը հետազօտէ Հրատի ներքին կառուցուածքը։ 2021-ին «Հաստատակամութիւն» Հրատագնացը (Perseverance) վայրէջք կը կատարէ Հրատի վրայ եւ իրեն հետ կը բերէ առաջին արտամոլորակային օդանաւը՝ հեռազննման «Հնարամտութիւն» ուղղաթիռը (Ingenuity)։ ՆԱՍԱ 2004-ին դարձեալ կը վերադառնայ Փայլածուի հետազօտութեան՝ «Մեսենճըր» MESSENGER զննիչով, որ կը ցուցադրէ արեւային առագաստի սկզբունքներու առաջին կիրառութիւնը ուղեծրային ուղղութեան վերահսկման համար։ ՆԱՍԱ 1970-ականներէն սկսեալ նաեւ զննիչներ արձակած է դէպի արեւային համակարգի արտաքին շրջանները։ «Փայոնիր 10» (Pioneer 10) կը դառնայ առաջին զննիչը, որ կ'այցելէ արտաքին մոլորակներ՝ անցնելով Լուսնթագի մօտէն, իսկ «Փայոնիր 11» (Pioneer 11) տուաւ այդ համակարգի առաջին մօտիկ պատկերները։ Երկուքն ալ հետագային կը դառնան առաջին մարդկային ստեղծած առարկաները, որոնք դուրս կու գան արեւային համակարգէն։ «Վոյաճըր» ծրագիրը 1977-ին կ'արձակէ երկու տիեզերանաւեր, որոնք կը կատարեն պատմական անցումներ Լուսնթագի, Երեւակի, Ուրանի եւ Նեփթունի մօտէն՝ շարունակելով իրենց ընթացքը դէպի միջաստղային տարածութիւն՝ [[«Կալիլէօ» տիեզերանաւ|«Կալիլէօ» տիեզերանաւը]], որ կ'արձակուի «STS-34» մաքոքային առաքելութենէն, կը դառնայ առաջին տիեզերանաւը, որ Լուսնթագի շուրջ ուղեծիր կը մտնէ եւ Եւրոպա արբանեակին վրայ կը յայտնաբերէ ստորգետնեայ ովկիանոսի մը գոյութեան ուժեղ ապացոյցներ։ ՆԱՍԱ-ի, Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութեան եւ Իտալական Տիեզերական Գործակալութեան համատեղ «Քասինի-Հույկենս» (Cassini-Huygens) առաքելութիւնը կ'ուսումնասիրէ Երեւակ արբանեակի Տիտանը, որ Հրատի եւ Եւրոպայի հետ միասին կը համարուի արեւային համակարգի այն քիչ երկնային մարմիններէն մէկը, որոնք կրնան կեանք պահելու կարելիութիւն ունենալ։ Քասինի կը յայտնաբերէ Երեւակի շուրջ երեք նոր արբանեակներ, իսկ Հույկենս զննիչը յաջողութեամբ կը մտնէ Տիտանի մթնոլորտը։ Առաքելութիւնը ապացոյցներ կը գտնէ Տիտանի վրայ հեղուկ ածխաջրածիններու լիճերու արբանեակին տակ ջրային ովկիանոսի մը գոյութեան մասին՝ աւելի մեծցնելով աստղակենսաբանական հետաքրքրութիւնը։ Վերջապէս, 2006-ին արձակուած «Նիւ Հորայզընս» (New Horizons) առաքելութիւնը կը դառնայ առաջին տիեզերանաւը, որ կ'այցելէ [[Գաճաճ մոլորակը]] եւ Քոյփերի գօտիի խոր շրջանները<ref>[https://arstechnica.com/space/2025/12/nasa-finally-and-we-really-do-mean-it-this-time-has-a-full-time-leader/ Միջմոլորակային հետազօտութիւն]</ref>։ == Իրագործած Ծրագիրները == === Մերքուրի (տիեզերանաւ) (1959-1963) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Մերքիւրի» |- |Անձնակազմ||1 մարդ |- |Զանգուած||1355 Քմ |- |Երկարութիւն||4,04 մ |- |Մեծագոյն տրամագիծ||1,89 մ |- |Բնակելի ծաւալ||1,7 մ³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||1 օր |- |} ԱՄՆ-ի տիեզերագնացութեան առաջին թռիչքին ծրագիրն է։ === Ճեմինի (տիեզերանաւ) (1961-1966) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Ճեմինի» |- |Անձնակազմ||2 մարդ |- |Զանգուած||3851 Քմ |- |Երկարութիւն||5.67 մ |- |Առաւելագոյն տրամագիծ||3.05 մ |- |Բնակելի ծաւալ||2.55 м³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||14 օր |- |} «Ճեմինի»ի շարքին տիեզերանաւերը «Մերքիւրի»ի շարունակութիւնն էին, սակայն զգալիօրէն ունէին աւելի մեծ հնարաւորութիւններ։ Այս ծրագիրին ընթացքին, առաջին անգամ պատմութեան մէջ կը կատարուի սարքերու կցումը։ === Ափոլլօ (տիեզերանաւ) (1961-1972) === [[Պատկեր:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|մինի|Պազ Օլտրինի լուսնային ոտնահետքը 20 Յուլիս, 1969-ին իր առած լուսանկարին վրայ։]] Ափոլլոյի ծրագիրը կը սկսի 1961-ին՝ նպատակ ունենալով իրականացնել մարդու առաջին վայրէջքը [[Լուսին|Լուսինին]] վրայ, եւ կը շարունակուի մինչեւ 1975։ Միացեալ Նահանգներու նախագահ [[Ճոն Քենետի]] այս մեծ նպատակը կը յայտարարէ 12 Սեպտեմբեր 1961-ին ունեցած իր ելոյթին ընթացքին։ Նպատակը կ'իրագործուի 20 Յուլիս 1969-ին, երբ Ափոլլօ-11 առաքելութեան ընթացքին [[Նիլ Արմսթրոնկ]] եւ [[Պազ Օլդրին]] յաջողութեամբ վայրէջք կը կատարեն Լուսինին վրայ։ Բացի ասկէ, Ափոլլօ ծրագիրին գծով կը կատարուին եւս հինգ յաջող տիեզերանաւերու վայրէջքներ Լուսինին վրայ, վերջինը 1972 թուականին։ Այս վեց թռիչքները Ափոլլօ ծրագիրով այս պահուն միակն են մարդկութեան պատմութեան ընթացքին, երբ մարդիկ վայրէջք կը կատարեն այլ երկնային մարմինի վրայ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf Ափոլլօ ծրագիր]</ref>։ === Սոյուզ - Ափոլլօ (1972-1975) === '''«Սոյուզ» - «Ափոլլօ» փորձնական նախագիծ''' (անգլ.՝ Apollo-Soyuz Test Project (ASTP) ռուսերէն` Экспериментальный полёт Союз - Аполлон (ЭПАС)), սովետական «Սոյուզ-19» Տիեզերանաւու եւ ամերիկեան «Ափոլլօ» Տիեզերանաւու համատեղ փորձնական թռիչքի ծրագիր։ Ծրագիրը հաստատուած է 24 Մայիս 1972-ին, ՍՍՀՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ համագործակցութեան համաձայնագիրով, տիեզերքի խաղաղ նպատակներով օգտագործման մասին։ Ծրագիրի հիմնական նպատակներն էին` * համատեղ մօտեցման համակարգերու փորձարկումը ուղեծիրի մէջ, * գործուն-բացասական կցման միաւորներու փորձարկում, * մէկ տիեզերանաւէն միւս տիեզերագնացներու անցման ապահովման համար սարքաւորումներու փորձարկում, * ՍՍՀՄ եւ ԱՄՆ համատեղ թռիչքներու կատարման փորձի կուտակում։ Բացի ատկէ, ծրագիրը կը նախատեսէր կցուած տիեզերանաւերու կողմնորոշման ղեկավարման հնարաւորութիւններու ուսումնասիրութիւն, միջ-տիեզերանաւային կապի եւ սովետական եւ ամերիկեան թռիչքներու կառավարման կեդրոններու գործողութիւններու համակարգման փորձարկում։ '''Սքայլապ''' (անգլ.՝ Skylab, անգլ.՝ sky laboratory (թարգմանաբար՝ երկնային տարրալուծարան)), ամերիկեան ուղեծիրային կայան, նախատեսուած արհեստագիտական, աստղաֆիզիքական, կենսաբժշկական հետազօտութիւններու, ինչպէս նաեւ Երկիրի դիտարկումներու համար։ Արձակուած է 14 Մայիս 1973-ին, ընդունած է երեք արշաւախումբ՝ Մայիս 1973-էն մինչեւ Փետրուար 1974, իջած է ուղեծիրէն եւ ոչնչացած 11 Յուլիս 1979-ին։ Երկարութիւնը 24,6 մ, մեծագոյն տրամագիծը 6,6 մ, զանգուածը - 77 տ, ներքին ծաւալը 352,4 մ³: Ուղեծիրի բարձրութիւնը 434 - 437 քմ, թեքումը 50°: Ընդհանուր առմամբ, կայան այցելած է երեք արշաւախումբ։ Արշաւախումբերու հիմնական նպատակն էր անկշռութեանը մարդու յարմարողականութեան ուսումնասիրութիւնները եւ գիտական փորձերու իրականացումը։ Առաջին արշաւախումբը (Չարլզ Կոնրադ, Փոլ Ուայթց, Ժոզէֆ Կերվին) շարունակուեցաւ 28 օր (24.05.1973 - 22.06.1973) եւ ունէր ոչ այնքան գիտական, այլ վերանորոգողական բնոյթ։ Դէպի բաց տիեզերք կատարուած քանի մը ելքերու ընթացքին, կը բանան չբացուած արեւային մարտկոցը եւ կը վերականգնեն կայանին ջերմակարգաւորումը։ Երկրորդ արշաւախումբը՝ Ալան Պինի, Ճեք Լասումայի եւ Օուէն Գերրիոտի մասնակցութեամբ կայան կը ժամանէ 28.07.1973-ին եւ ուղեծիրին մէջ կ'անցընէ արդէն 59 օր։ Երրորդ եւ վերջին արշաւախումբը (Ճերալտ Քարր, Էտուարտ Կիպսըն, Ուիլիըմ Պոուգ) կը մեկնարկէ 16 Նոյեմբեր 1973-ին եւ կը սահմանէ մարդու տիեզերքին մէջ անցընելու բացառիկ մրցանիշ մը՝ 84 օր։ === Սփէյս Շաթլ (1972-2011) === '''Տիեզերական փոխադրամիջոց''' (անգլ.՝ Space Transportation System), աւելի ծանօթ է իբրեւ՝ Սփէյս Շաթլ (անգլ.՝ Space shuttle - ''տիեզերական մաքոք''), ամերիկեան բազմակի օգտագործման տիեզերանաւ։ Փոխադրամիջոցները տիեզերք կ'արձակուէին հրթիռներու միջոցով, տիեզերքին մէջ կը կատարէին տեղաշարժներ՝ Տիեզերանաւու նման եւ կը վերադառնային Երկիր՝ ինքնաթիռի նման։ Կ'ենթադրուէր, որ «շաթլ»ները յաճախակի կը թռչէին Երկիրի ուղեծիրին եւ մակերեւոյթին միջեւ՝ երկու ուղղութիւններով օգտակար բեռներ տեղ հասցնելով։ Նախագծման ընթացքին նախատեսուած է, որ ամէն մէկ շաթլ դէպի տիեզերք պէտք է կատարէր մինչեւ 100 թռիչք։ Սակայն, գործնականին մէջ, անոնք կ'օգտագործին զգալիօրէն աւելի քիչ։ Մարտ 2011-ի տուեալներով, ամէնէն շատ թռիչքներ իրականացուցած է «Տիսքավըրի» շաթլը՝ 39 թռիչք։ Ծրագիրը աւարտած է 2011-ին, բոլոր գործող տիեզերանաւերը ուղարկուած են թանգարաններ։ Վերջին թռիչքը կատարած է «Աթլանթիս» շաթլը, որուն վայրէջքը տեղի կ'ունենայ 21 Յուլիս 2011-ին։ === Միջազգային տիեզերակայան (1993-էն Մինչեւ օրս) === '''Միջազգային տիեզերակայան'''ը (կրճատ՝ ՄՏԿ, անգլերէն` International Space Station, կրճատ` ISS, ռուսերէն` Междунаро́дная косми́ческая ста́нция, կրճատ` МКС) իբրեւ բազմանպատակ հետազօտական համալիր օգտագործուող ուղեծիրակայան է։ Կառավարումը կ'իրականացուի համատեղ՝ Հիւսթընի թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն եւ Կորոլեովի տիեզերական թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն։ Ստեղծուած է սովետական, ապա՝ ռուսական Միր-2 կայանի, Եւրոպական Քոլումպոս կայանի եւ ճափոնական Կիպօ տարրալուծարանային միաւորին հետ համատեղ։ == Պատկերասրահ == <gallery> File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|«Կապոյտ Մարմար» կոչուող Երկիրին հանրայայտ լուսանկարը, (25 Մարտ, 2007; 13 Յուլիս, 2010;6 Փետրուար, 2022 File:Opportunity's shadow sol 180 (PIA06739).jpg|Հրատի վրայ ինքնաշարժ սարքին ստուերը (3 Օգոստոս, 2004; 4 Փետրուար, 2007;29 Յունիս, 2008; 8 Մայիս, 2011; 29 Մարտ, 2015; 17 Փետրուար, 2019 File:Mammatus clouds regina sk june 2012.JPG|Պարկաձեւ ամպեր (Սասքաչեւանի երկնակամարին վրայ տարածուած մամաթուս ամպեր) (23 Հոկտեմբեր, 2012; 18 Հոկտեմբեր, 2015) File:Eagle nebula pillars.jpg|Մ16․ Աստղածնութեան սիւները (16 Նոյեմբեր, 1995;19 Յունուար, 1997;12 Ապրիլ, 1998; 2 Մայիս, 1999; 24 Սեպտեմբեր, 2000; 26 Հոկտեմբեր, 2003;24 Ապրիլ, 2005;18 Փետրուար, 2007;28 Մարտ, 2010;22 Յուլիս, 2012;24 Ապրիլ, 2016 File:Mars Valles Marineris.jpeg|Մարիներիսի հովիտները: Հրատի Մեծ Կիրճը (16 Յուլիս, 1995; 20 Յուլիս, 1995; 27 Յունիս, 1997; 27 Օգոստոս, 2002; 24 Օգոստոս, 2003; 30 Յուլիս, 2006; 27 Մարտ, 2011; 11 Մայիս, 2014; 24 Մայիս, 2020; 10 Նոյեմբեր File:Roll-cloud.JPG|Գլանաձեւ ամպ մը, Ուրուկուէյ (5 Յունուար, 2010;2 Յունիս, 2013;12 Յունիս, 2016 File:Cat's Eye Nebula.jpg|«Կատուի Աչք» միգամածութիւնը (28 Յունիս, 1995;4 Յուլիս, 1996;2 Օգոստոս, 1997; File:Trifid Nebula.jpg|Եռաբեկ միգամածութիւն (13 Յունուար, 2005; 25 Յուլիս, 2015; 31 Դեկտեմբեր, 2016; 13 Փետրուար, 2020 File:Zeta Oph Runaway Star.jpg|Զեթա Օֆ․ Փախստական աստղ (29 Դեկտեմբեր, 2012;8 Ապրիլ, 2017; 2 Փետրուար, 2020; File:3C75 in Radio+Xray.jpg|3C 75-ի մէջ պարող երկու սեւ խոռոչներ (12 Ապրիլ, 2006;9 Նոյեմբեր, 2008; 14 Մարտ, 2010; 28 Սեպտեմբեր, 2014; 22 Հոկտեմբեր, 2017; File:Fairy of Eagle Nebula.jpg|Արծիւի Միգամածութեան Հեքիաթը (25 Ապրիլ, 2005;21 Օգոստոս, 2011;29 Սեպտեմբեր, 2013;2 Դեկտեմբեր, 2018; 25 Սեպտեմբեր, 2022 Barnard 68.jpg|Մութ նիւթամասնիկային ամպ (23 Յունիս, 2009; 29 Յունուար, 2012; 14 Դեկտեմբեր, 2014; 8 Հոկտեմբեր, 2017; 22 Նոյեմբեր, 2020; 29 Յունուար, 2023 </gallery> == Աղբիւրներ == * Aeronautics, Cave of The Winds, The Remarkable History of the Langley Full Scale Wind Tunnel, Joseph R. Chambers [[Ստորոգութիւն:Աստղագիտութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} exv6vk60ymah8znzba986ruouee9phh 0 31059 253370 252920 2026-08-15T16:15:54Z CommonsDelinker 146 Removing [[:c:File:Claudia_Cardinale_in_Lost_Command.jpg|Claudia_Cardinale_in_Lost_Command.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Lost Command (tra 253370 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ|անուն ազգանուն=Գլաուտիա Գարտինալէ|բնագիր ԱԱՀ=|պատկեր=Claudia Cardinale (1960 hq).jpg|չափ=|նկարագրութիւն=Գլաուտիա Գարտինալէ, 1960-ին|ծնած է=15 Ապրիլ, 1938|ծննդավայր=[[Լա Կուլլեթ]],Ֆրանսական [[Թունուզ]]|վախճանած է=[[23 Սեպտեմբեր]] [[2025]]|մահուան վայրը=[[Նիու Եորք]], [[Ա․Մ․Ն․]]|քաղաքացիութիւն=իտալական|հպատակութիւն=յունական|ազգութիւն=իտալացի|ազդած է=|մասնագիտութիւն=դերասան|անդամակցութիւն=|պարգեւներ եւ մրցանակներ=|գրքեր/Գլխաւոր գործ=|բնագիր անուանում=Claudia Cardinale}} '''Քլոտիա «Գլաուտիա» Գարտինալէ''' ([[Իտալերէն|իտալ]]․՝ [ˈklaudja kardiˈnaːle]; [[15 Ապրիլ|Ապրիլ 15]], [[1938 թուական|1938]] – [[23 Սեպտեմբեր|Սեպտեմբեր 23]], [[2025]]) իտալացի դերասանուհի մըն էր։ Ան միջազգային ճանաչումի արժանացաւ աւելի քան վեց տասնամեակներու ընթացքին, որպէս իտալական շարժապատկերի առաջատար դէմքերէն մէկը, [[Սոֆիա Լորեն|Սոֆիա Լորենի]] եւ [[Ճինա Լոլոպրիճիթա|Ճինա Լոլոպրիճիտայի]] կողքին։ 1960-ական թուականներուն փառաբանուած է որպէս «աշխարհի ամէնէն գեղեցիկ կինը», ինչպէս նաեւ նկատուած է ժամանակաշրջանի ցանկայարոյց (սէքսի) խորհրդանիշը: Գարտինալէ նկարահանուած է աւելի քան 175 ժապաւէններու մէջ՝ մեծամասնութիւնը Իտալիոյ եւ Ֆրանսայի մէջ, տարբեր ժանրերով, ներառեալ կատակերգութիւն, տրամա, սփակեթի ուէսթըրն եւ պատմական ֆիլմեր։ Ան համագործակցած է ճանչցուած բեմադրիչներու հետ, ինչպէս օրինակ՝ [[Ֆետերիքօ Ֆելլինի|Ֆետերիքօ Ֆելինին]], [[Սերճիօ Լէոնէ|Սերճիօ Լէոնէն]] եւ [[Վերներ Հերցոկ|Վերներ Հերցոկը]], եւ իր ժապաւէններէն քանի մը հատը կը համարուին շարժապատկերի պատմութեան մէջ կարեւոր գործեր։ Իր մահուան պահուն, ան եւրոպական շարժապատկերի Ոսկէ Դարաշրջանի վերջին կենդանի աստղերէն մէկն էր։ == Կենսագրական գիծեր եւ գործունէութիւն == [[Պատկեր:Il gattopardo.jpg|մինի|Գարտինալէն՝ Պերթ Լանքասթըրի եւ Ալեն Տելոնի հետ «Ընձառիւծը» ժապաւէնին մէջ (1963)]] Գլաուտիա Գարտինալէ, ծնած եւ մեծցած է [[Լա Կուլէթ]]՝ [[Թունիս|Թունիսի]] մօտ գտնուող համայնքի մը մէջ։ 1957-ին «Թունիսի մէջ Ամէնէն Գեղեցիկ Իտալացի Աղջիկը» մրցոյթին կը յաղթէ։ Մրցանակը, դէպի Իտալիա ճամբորդութիւն մըն էր, ու ատոր շնորհիւ շարժապատկերի աշխարհի դռները լայնօրէն իր առջեւ կը բացուին։ Արտադրիչ [[Ֆրանքօ Քրիսթալտի|Ֆրանքօ Քրիսթալտիի]] քանի մը տարի իր խնամակալի դերը կատարած է եւ աւելի ուշ ամուսնացած էր իրեն հետ։ Եգիպտացի աստղ [[Օմար Շարիֆ|Օմար Շարիֆի]] հետ [[Կոհա (ժապաւէն)|Կոհայի]] (1958) մէջ երկրորդական դերով հանդէս գալէ ետք, Գարտինալէ կը դառնայ Իտալիոյ ամէնէն ծանօթ դերասանուհիներէն մէկը դերեր ստանցնելով «<nowiki/>[[Ռոքոն եւ իր եղբայրները (ժապաւէն)|Ռոքոն]] [[Ռոքոն եւ իր եղբայրները (ժապաւէն)|եւ իր եղբայրները]]<nowiki/>» (''Rocco e i suoi fratelli'', 1960), «<nowiki/>[[Ճամպռուկով Աղջիկը (ժապաւէն)|Ճամպռուկով Աղջիկը]]<nowiki/>» ''(Girl with a Suitcase'', 1961), «<nowiki/>[[Քարթուշ (ժապաւէն)|Քարթուշ]]<nowiki/>» (Cartouche, 1962), «<nowiki/>[[Ընձառիւծը (ժապաւէն)|Ընձառիւծը]]<nowiki/>» (''The Leopard,'' 1963) եւ Ֆետերիքօ Ֆելինիի «8½» (1963) ժապաւէններուն մէջ։ [[Պատկեր:Claudia Cardinale 1984.jpg|մինի|Գլաուտիա Գարտինալէ 1984-ին|ձախից]] 1963-էն սկսեալ, Գարտինալէ հանդէս կու գայ «Վարդագոյն Հովազը» ժապաւէնին մէջ՝ [[Տէյվիտ Նիվեն|Տէյվիտ Նիվենի]] դիմաց: Ու անկէ ետք, ան կը շարունակէ մասնակցելով Հոլիվուտեան ժապաւէններու մէջ, ինչպէս օրինակ՝ «<nowiki/>[[Կուրութիւն (ժապաւէն)|Կուրութիւն]]<nowiki/>» (1966), «<nowiki/>[[Կորսուած հրամանատարութիւն (ժապաւէն)|Կորսուած]] [[Կորսուած հրամանատարութիւն (ժապաւէն)|հրամանատարութիւն]]<nowiki/>» (1966), «Մասնագէտները» (1966), «<nowiki/>[[Ալիքներ մի՛ շինէք (ժապաւէն)|Ալիքներ մի՛ շինէք]]<nowiki/>» (1967) [[Թոնի Քերթիս|Թոնի Քերթիսի]] հետ, «<nowiki/>[[Դժոխքը հերոսներու հետ (ժապաւէն)|Դժոխքը Հերոսներու Հետ]]<nowiki/>» (1968), «<nowiki/>[[Կարմիր վրանը (ժապաւէն)|Կարմիր]] [[Կարմիր վրանը (ժապաւէն)|վրանը]]<nowiki/>» (1969), «<nowiki/>[[Նուրբ զոյգ մը (ժապաւէն)|Նուրբ]] [[Նուրբ զոյգ մը (ժապաւէն)|զոյգ մը]]<nowiki/>» (1968), «<nowiki/>[[Սալամանտրա (ժապաւէն)|Սալամանտրա]]<nowiki/>» (1981), եւ [[Սերճիօ Լէոնէ|Սերճիօ Լէոնէի]] «<nowiki/>[[Մի ժամանակ արեւմուտքի մէջ (ժապաւէն)|Մի ժամանակ Արեւմուտքի Մէջ]]<nowiki/>» (1968) ուէսթըրն ժապաւէնը՝ [[ԱՄՆ]]-ու եւ Իտալիոյ համատեղ արտադրութիւնը, որով ան գովասանքի կ՛արժանանայ նախկին պոռնիկի դերին համար՝ [[Ճէյսըն Ռոպարտս|Ճէյսըն Ռոպարտսի]], [[Չարլս Պրոնսըն|Չարլս Պրոնսընի]] եւ [[Հենրի Ֆոնտա|Հենրի Ֆոնտայի]] դիմաց։ Հոլիվուտէն ձանձրացած եւ տիպար մը դառնալ չուզելով, Գարտինալէ կը վերադառնայ իտալական ու Ֆրանսական շարժապատկերներուն, եւ կ՛արժանանայ Լաւագոյն Դերասանուհիի «Տէյվիտ տի Տոնաթելլօ» մրցանակին՝ «<nowiki/>[[Բուի Օրը (ժապաւէն)|Բուի Օրը]]<nowiki/>» (1968) ժապաւէնին մէջ իր դերով եւ որպէս պոռնիկ՝ Ալպերթօ Սորտիի հետ «<nowiki/>[[Աւստրալիոյ մէջ աղջիկ մը (ժապաւէն)|Աւստրալիոյ]] [[Աւստրալիոյ մէջ աղջիկ մը (ժապաւէն)|մէջ աղջիկ մը]]<nowiki/>» (1971) ժապաւէնին մէջ: 1974-ին, Գարտինալէ կը հանդիպի բեմադրիչ Փասքուալէ Սքուիթերիին, որ կը դառնայ իր զոյգակիցը: Ան յաճախ կը ներկայանայ իր ժապաւէններուն մէջ, ներառեալ «<nowiki/>[[Արեան եղբայրները (ժապաւէն)|Արեան]] [[Արեան եղբայրները (ժապաւէն)|եղբայրները]]<nowiki/>» (1974), «<nowiki/>[[Կնքահայրերու հայրը (ժապաւէն)|Կնքահայրերու]] [[Կնքահայրերու հայրը (ժապաւէն)|հայրը]]<nowiki/>» (1978) եւ «<nowiki/>[[Գլարեթան (ժապաւէն)|Գլարեթան]]<nowiki/>» (1984)։ Վերջինին մէջ իր խաղարկութեան համար Գարտինալէ կ՛արժանանայ «Լաւագոյն Դերասանուհիի»՝ «Նասթրօ տ'Արճենթօ» մրցանակին: 1982-ին, ան գլխաւոր դերակատարութիւն կ՛ունենայ Վերներ Հերցոկի «<nowiki/>[[Ֆիզքարալտօ (ժապաւէն)|Ֆիզքարալտօ]]<nowiki/>» ժապաւէնին մէջ՝ իբրեւ [[Գլաուս Քինսկի|Գլաուս Քինսկիի]] սիրային հետաքրքրութիւնը, որ միջոցներ կը հայթայթէ [[Փերու|Փերուի]] մէջ շոգենաւ մը գնելու համար:[[Պատկեր:Claudia Cardinale 1995.jpg|մինի|Գլաուտիա Գարտինալէ, 1995-ին]]1991-ին, ան կը շարունակէ պատմական շարժապատկերին մէջ, Ռիչարտ Պըրիի եւ Օմար Շերիֆի կողքին խաղալով [[Հանրի Վերնէօյ|Հանրի Վերնէօյի]] «<nowiki/>[[Մայրիկ (ֆիլմ)|Մայրիկ]]<nowiki/>»ին ժապաւէնին մէջ։ 2010-ին, Գարտինալէ կ՛արժանանայ Լաւագոյն Դերասանուհիի մրցանակին, Անթալիայի 47-րդ «Ոսկէ Նարինջ» Շարժապատկերի Միջազգային Փառատօնին՝ «<nowiki/>[[Սինիորա Էնրիքա (ժապաւէն)|Սինիորա Էնրիքա]]<nowiki/>» ժապաւէնին մէջ ծեր իտալացի կնոջ մը դերակատարութեան համար: == Մայրիկ ժապաւէն == 1991-ին, ան Ռիչարտ Պըրիի եւ Օմար Շերիֆի կողքին, [[Հանրի Վերնէօյ|Հանրի Վերնէօյի]] «<nowiki/>[[Մայրիկ (ֆիլմ)|Մայրիկ]]<nowiki/>»ին գլխաւոր դերակատարներէն է։ Ժապաւէնին նիւթը կը խօսի հայ ընտանիքի մը դժուարութիւններուն մասին, որոնք Թուրքիայէն [[Մարսէյլ|Մարսէյ]] կը գաղթէ, փրկուած 1915-ի Հայոց Ցեղասպանութենէն։ Ժապաւէնին յաջողութիւնը այնքան մեծ է, որ [[Հանրի Վերնէօյ|Վերնէօյ]], նոյն դերասաններով յաջորդ տարին շարունակութիւն մը կը կատարէ՝ «<nowiki/>[[Փարատիս փողոց, 588 (ժապաւէն)|Փարատիս փողոց, 588]]<nowiki/>»։ Շարժապատկերի քննադատները դրուատեցին Գարտինալէն մօր դերին համար։ == Կանանց իրաւոնքներու պաշտպան == Տարիներ շարունակ, Գարտինալէ բարձրաձայն յայտնած է աջակցութիւնը կանանց իրաւունքներուն մասին եւ դարձած է [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի բարի կամքի դեսպան՝ սկսած 2000-ի Մարտ ամսէն՝ ի պաշտպանութիւն Կանանց Իրաւունքներուն: 2011-ի Փետրուարին, «Լոս Անճելըս Թայմզ Մեկըզին»-ը Գարտինալէն անուանած է շարժապատկերի պատմութեան մէջ 50 ամէնէն գեղեցիկ կիներէն մէկը։ <ref>[https://www.virtual-history.com/movie/person/3718/claudia-cardinale Գլաուտիա Գարտինալէ, virtual պատմական]</ref> <ref>[https://www.france24.com/en/live-news/20250923-film-star-claudia-cardinale-dies-aged-87 Իտալական շարժապատկերի թագուհի՝ Գլաուտիա Գարտինալէ{{ref-en}},]</ref> <ref>[https://www.lefigaro.fr/cinema/la-mythique-actrice-italienne-claudia-cardinale-est-morte-20250923 Իտալիոյ առասպել Գլաուտիա Գարտիալէ մահացաւ, Ֆիգարօ թերթ, 23-9-2025{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://www.france24.com/en/live-news/20250923-film-star-claudia-cardinale-dies-aged-87 Իտալիոյ թագուհի Գլաուտիա Գարտիալէ մահացաւ, Ֆրանս 24 կայան, 23-9-2025{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.rfi.fr/fr/culture/20250923-l-actrice-claudia-cardinale-monstre-sacr%C3%A9-du-cin%C3%A9ma-est-d%C3%A9c%C3%A9d%C3%A9e-%C3%A0-l-%C3%A2ge-de-87-ans fi culture - Գլաուտիա Գարտինալէ, սինեմայի յուշարձանը մահացաւ, 23-9-2025]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20141103112844/http://www.claudiacardinale.co.uk/biography/biography.htm Գլաուտիա Գարտինալէին կենսագրականը{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20131015120444/http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2002/03_preistr_ger_2002/03_Preistraeger_2002.html Մրցանակներ եւ Պարգեւներ 2002,HONORARY AWARDS OF THE FESTIVAL Գլաուտիա Գարտինալէ {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.reddit.com/r/HistoryPorn/comments/zffisa/actress_claudia_cardinale_los_angeles_times/ Լոս Անճըլես Թայմս -Գլաուտիա Գարտինալէ շարժապատկերի պատմութեան մէջ, 50 ամենէն գեղեցիկ կիներէն{{ref-en}}․ ]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Իտալացի դերասանուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի արուեստագէտներ]] [[Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ այբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Դերասաններ ըստ ազգութեան]] [[Ստորոգութիւն:Դերասաններ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:1938 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:2025 մահեր]] lf7rgkx747ovflmg0mdkabqur7gtjke 0 32419 253371 2026-08-15T16:41:01Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ճուլիա Կիլարտ''' ({{Lang-en|Julia Gillard}}, {{ԱԾ}}), աւստրալիացի քաղաքական գործիչ։ Ան 2010-2013 թուականներուն<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Julia-Gillard|title=Julia Gillard {{!}} Biography & Facts {{!}} Britannica|date=2026-07-23|website=www.britannica.com|language=անգլերէն|accessdate=2026-08-15}}</ref> եղած է Աւստրալիոյ 27-րդ վա...»: 253371 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ճուլիա Կիլարտ''' ({{Lang-en|Julia Gillard}}, {{ԱԾ}}), աւստրալիացի քաղաքական գործիչ։ Ան 2010-2013 թուականներուն<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Julia-Gillard|title=Julia Gillard {{!}} Biography & Facts {{!}} Britannica|date=2026-07-23|website=www.britannica.com|language=անգլերէն|accessdate=2026-08-15}}</ref> եղած է Աւստրալիոյ 27-րդ վարչապետը<ref>{{Cite web|url=https://www.juliagillard.com.au/|title=Julia Gillard|website=www.juliagillard.com.au|language=անգլերէն|accessdate=2026-08-15}}</ref>։ [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] պատմութեան մէջ առաջին եւ միակ կին է, որ զբաղեցուցած է վարչապետի ​​պաշտօնը։ Ան նաեւ առաջին չամուսնացած անձն է, որ զբաղեցուցած է այս պաշտօնը։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Կին քաղաքական գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Վարչապետներ ըստ երկրի]] hi0uhwjjywpvb5oiqppfaud11xfxtxi