Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 82 253506 194539 2026-08-19T06:56:22Z Azniv Stepanian 8 253506 wikitext text/x-wiki '''1 Յուլիս''', տարուան 182-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 183-րդ) օրն է։<center>[[30 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''1 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[2 Յուլիս]]</center>[[Պատկեր:Aram I.JPG|մինի|157x157փքս|[[Արամ Ա. Կաթողիկոս]]]] [[Պատկեր:Karen Janibekyan.JPG|մինի|185x185փքս|[[Կարէն Ջանիբեկեան]]]] == Դէպքեր == * [[Արամ Ա. Կաթողիկոս]]ի Օծումը տեղի ունեցած է 1 Յուլիս 1995-ին, մասնակցութեամբ, պատմութեան մէջ առաջին անգամ ըլլալով, Հայ եկեղեցւոյ Նուիրապետական բոլոր Աթոռներու Գահակալներուն։ [[Պատկեր:Kevorkov-vagram-borisovich.jpg|մինի|141x141փքս|[[Վահրամ Կէորկով]]]] [[Պատկեր:Johann Heinrich Hübschmann.jpg|մինի|168x168փքս|[[Հէնրիկ Հիւպշման]]]] [[Պատկեր:Karen Jeppe with Misak and Hajim Pahsa near Aleppo.jpg|մինի|160x160փքս|[[Քարէն Եփփէ]]]] == Ծնունդներ == * [[1937]], [[Կարէն Ջանիբեկեան]], հայ դերասան (մահ.՝ 2015)։ * [[1938]], [[Վահրամ Կէորկով]], գրող, բեմադրիչ, դերասան եւ լրագրող։ * [[1848]], [[Հէնրիկ Հիւպշման]] (Եոհան Հէնրիկ), գերմանացի Լեզուաբան, հայագէտ, իրանագէտ։ Բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր (1872) (մահ.՝ [[1908]])։ * [[1876]], [[Քարէն Եփփէ]], դանիացի Միսիոնար եւ ընկերային աշխատող (մահ.՝ [[1935]])։ == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] 85vm9je3gmtcuh45yiyfcckc4l7gkfe 0 83 253474 240032 2026-08-18T18:27:30Z Azniv Stepanian 8 253474 wikitext text/x-wiki '''1 Յունիս''', տարուան 152-րդ (իսկ [[նահանջ տարի]]ներուն՝ 153-րդ) օրն է:<center>[[31 Մայիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] 1 '''Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[2 Յունիս]]</center> * Տարուան աւարտին կը մնայ 213 օր։ [[Պատկեր:Лазарев Христофор Екимович.jpg|մինի|150x150փքս|[[Խաչատուր Լազարեան]]]] [[Պատկեր:Petros_Duryan.jpg|մինի|140x140փքս|'''[[Պետրոս Դուրեան]]''']] == Դէպքեր == * 1533՝ Անն Պոլէյնը կը դառնայ Անգլիոյ թագուհի * 1980՝ [[CNN]] (Cable News Network) կը սկսի իր հեռարձակումները [[Պատկեր:Lusine Zakaryan 2.JPG|մինի|157x157փքս|[[Լուսինէ Զաքարեան]]]] == Ծնունդներ == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:1 Յունիսի ծնածներ]]}} * 1789՝ [[Խաչատուր Լազարեան]] {{resize|90%|(մ․1871), ազգային-ազատագրական եւ մշակոյթի գործիչ}} * 1851՝ [[Պետրոս Դուրեան]] {{resize|90%|(Զըմպայեան, մ․1872), հայ բանաստեղծ, թատերագիր}} * 1937՝ [[Լուսինէ Զաքարեան]] {{resize|90%|(մ.1992), երգչուհի}} [[Պատկեր:Helen Keller.jpg|մինի|159x159փքս|[[Հելէն Քելլըր]]]] == Մահեր == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:1 Յունիսի մահացածներ]]}} [[Պատկեր:HAMLET HAYRAPETYAN.jpg|աջից|100px]] * 1968՝ [[Հելէն Քելլըր]] {{resize|90%|({{lang-en|Hellen Adams Keller}}, ծն.1880), ամերիկացի կոյր եւ խուլ կին գրող}} * Արցախի պատերազմի մասնակիցներ՝ ** 1998՝ [[Համլեթ Հայրապետեան]] {{resize|90%|(ծն․1962)}} == Տօներ == * [[Մանուկներու Համաշխարհային Օր|Մանուկներու համաշխարհային օր]] (1949 թուականէն), *Անկախութեան օր (Սամոա) {{Տարուայ օրեր}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] 6aypxob3p2fa8t4nt8qqjc5v8sur4yb 0 94 253516 194553 2026-08-19T07:10:17Z Azniv Stepanian 8 253516 wikitext text/x-wiki '''10 Յուլիս''', տարուան 191-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 192-րդ) օրն է։<center>[[9 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''10 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[11 Յուլիս]]</center>[[Պատկեր:Omar Sharif 66ème Festival de Venise (Mostra) 6.jpg|մինի|[[Օմար Շարիֆ]]]] == Դէպքեր == * Տարօնի հերոսամարտերու ընթացքին, Կիրակի, 10 Յուլիսին թրքական զինուած հրոսակներ հայոց տուները մտնելով անխնայ սկսան սուրէ անցընել անոնց բնակիչները, կողոպտել ու հրդեհել տուները։ == Ծնունդներ == * [[1870]], [[Վարդան Հացունի]], կամ Հ. Վարդան Վ. Հացունի, ի ծնէ՝ Վարդան Սոմունճեան, հայ բանասէր, ազգագրագէտ (մահ․՝ [[1944]])։ * [[1937]], [[Կալիա Նովենց]], թատրոնի եւ շարժանկարի հայ դերասանուհի, Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդական արտիստուհի (2007), հայ բեմադրիչ Երուանդ Ղազանչեանի կինը, Յակոբ Ղազանչեանի մայրը (մահ.՝ [[2012]])։ == Մահեր == * [[2015]], [[Օմար Շարիֆ]], եգիպտացի դերասան (ծն.՝ [[1932]])։ == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] nsuyw1tw2ozy1m4c1vrqs6klh6o5oe5 0 95 253484 220310 2026-08-18T18:42:46Z Azniv Stepanian 8 253484 wikitext text/x-wiki '''10 Յունիս''', տարուան 161-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 162-րդ) օրն է։ *Տարուան աւարտին կը մնայ 204 օր [[Պատկեր:Vahan Artsruni.jpg|մինի|159x159փքս|[[Վահան Արծրունի]]]] [[Պատկեր:Osman Hamdi Bey bust closeup March 2008.jpg|մինի|156x156փքս|[[Երուանդ Ոսկան]]<nowiki/>ի աշխատանքներէն]] <center>[[9 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''10''' '''Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[11 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:10 Յունիսի ծնածներ]]}} * [[1857 թուական|1857]]՝ [[Վահան Արծրունի]]<ref>Երաժիշտ [[Վահան Արծրունի (երաժիշտ)|Վահան Արծրունիի]] պապը</ref> {{resize|90%|(մ․1947), կազմախօս, առողջաբան}} * [[1881 թուական|1881]]՝ [[Նշան Թաշճեան]] {{resize|90%|(մ․1945), հայ ատամնաբոյժ}} [[Պատկեր:Hafez al-Assad official portrait.jpg|մինի|226x226փքս|[[Հաֆէզ Ասատ|Հաֆէզ Ալ-Ասատ]]]] == Մահեր == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:10 Յունիսի մահացածներ]]}} * [[1914 թուական|1914]]՝ [[Երուանդ Ոսկան]] {{resize|90%|(ծն.1855), հայ քանդակագործ}}1926՝ [[Անթոնի Կաուտի]] {{resize|90%|Antoni Gaudi, ճարտարապետ}} * [[1855 թուական|1855]]՝ [[Պօղոս Մելիքշահեան]] {{resize|90%|(մ․1788), հայ փիլիսոփա, բնագէտ}} *[[1993 թուական|1993]]՝ [[Շաւարշ Քահանայ Պալըմեան]], (ծ․ [[1915 թուական|1915]])․ հոգեւորական, հասարակական գործիչ, ուսումնասիրող եւ յօդուածագիր * [[2000]]՝ [[Հաֆէզ Ասատ|Հաֆէզ Ալ-Ասատ]] {{resize|90%|(ծն․1930), [[Սուրիա]]ցի՝ ռազմական, պետական<ref>[[Սուրիա|Սուրիոյ]] վարչապետ (1970—1971), [[Սուրիա|Սուրիոյ]] 15-րդ նախագահը (1971—2000)</ref> եւ քաղաքական գործիչ}} == Տօներ == {{resize|90%| *Արաբական Բանակի օր ([[Յորդանան]]) *Ժամացոյցի օր ([[Ճափոն]])}} {{Տարուայ օրեր}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] 9zrldnckc9k8nfk6ucwuhpin8dbvz35 0 114 253517 194557 2026-08-19T07:11:07Z Azniv Stepanian 8 253517 wikitext text/x-wiki '''11 Յուլիս''', տարուան 192-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 193-րդ) օրն է * Տարուան աւարտին կը մնայ 173 օր [[Պատկեր:Gabriel Sundukyan.jpg|մինի|[[Գաբրիէլ Սունդուկեան|Գաբրիէլ Սունտուկեան]]|157x157փքս]] [[Պատկեր:Justin Cambers 2014 (cropped).jpg|մինի|155x155փքս|[[Ճասթին Չէյմպըրզ]]]] <center>[[10 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''11 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[12 Յուլիս]]</center> == Դէպքեր == * 1936՝ [[Նիւ Եորք]]ին մէջ կառուցուած [[:en:Triborough Bridge|Թրայպորոյ կամուրջով]] ref-en}} կը սկսէ երթեւեկը * 1971՝ Փիթսպուրկի մէջ կը կայանայ «Յիսուս Քրիստոս գերաստղ» ռոք-օփերայի առաջին ներկայացումը [[Պատկեր:Rachael Taylor 2011 (cropped).jpg|մինի|159x159փքս|[[Ռէյչըլ Թէյլըր|Ռէյչըլ Մէյ Թէյլըր]]]] == Ծնունդներ == resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:11 Յուլիսի ծնածներ]]}} * 1825՝ [[Գաբրիէլ Սունդուկեան|Գաբրիէլ Սունտուկեան]]<ref>resize|90%|Ապրած է [[Թիֆլիս]]ին մէջ, Ռուսիոյ Կայսրութիւն}}</ref> resize|90%|(մ.1912), գրող, թատերագիր}} * 1970՝ [[Ճասթին Չէյմպըրզ]] resize|90%|(lang-en|Justin Willman Chambers}}), ամերիկացի դերասան}} * 1984՝ [[Ռէյչըլ Թէյլըր|Ռէյչըլ Մէյ Թէյլըր]] resize|90%|(lang-en|Rachal May Taylor}}), աւստրալացի դերասանուհի}} [[Պատկեր:ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ3.JPG|մինի|156x156փքս|[[Նայիրի Զարեան]]]] == Մահեր == resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:11 Յուլիսի մահացածներ]]}} * 1969՝ [[Նայիրի Զարեան]] resize|90%|(ծն.1900), բանաստեղծ, արձակագիր եւ թարգմանիչ}} * 1989՝ [[Հենրիկ Ալավերդեան]] resize|90%|(ծն.1935), խորհրդային հայ դերասան, օփերային երգիչ, պաս}} == Տօներ == [[Պատկեր:Vlaamse Gemeenschap in Belgium.svg|մինի|աջից|80px|^{Կարմիրով նշուած է Բելգիոյ ֆլամանտախօս-<br />ներու տարածքը։}]] * Աշխարհի բնակչութեան [[:en:World Population Day|համաշխարհային օր]] ref-en}} * [[Տուրմ]]ի համաշխարհային օր * Ֆլամանտախօսներու օր (կը նշեն Բելգիոյ ֆլամանտախօսները) անաւարտ}} Տարուայ օրեր}} == Ծանօթագրութիւններ == Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] giv55z9i8zukewtj9a2sfdjkf5q1o6c 0 115 253485 247807 2026-08-18T18:44:24Z Azniv Stepanian 8 253485 wikitext text/x-wiki '''11 Յունիս''', տարուան 162-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 163-րդ) օրն է։ *Տարուայ աւարտին կը մնայ 203 օր [[Պատկեր:Hugh Laurie at Montreux Jazz Festival.jpg|մինի|136x136փքս|[[Հիու Լորի]]]] <center>[[9 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''11 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[12 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == * [[2024]]․ [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւնը]] ([[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․)]] A/RES/78/268 որոշումով կազմակերպութեան [[24 Մարտ|Մարտ 24]], [[2024]]-ի ընդհանուր ժողովին ընթացքին, [[11 Յունիս]]-ը հռչակեց [[Խաղի Միջազգային Օր]], որովհետեւ «Խաղի ընդմէջէն է, որ երեխաները կը հետախուզեն եւ կը հասկնան աշխարհը»։ [[Պատկեր:Peter Dinklage by Gage Skidmore.jpg|մինի|156x156փքս|[[Փիթր Տինքլէճ]]]] == Ծնունդներ == resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:11 Յունիսի ծնածներ]]}} * 1937՝ [[Սարիբեկ Փոշոտեան]] resize|90%|(մ.1990), խորհրդային հայ բեմադրիչ}} * 1959՝ [[Հիու Լորի]] resize|90%|Hugh Laurie, անգլիացի դերասան, դաշնակահար, երգիչ}} * 1969՝ [[Փիթր Տինքլէճ]] resize|90%|Peter Hayden Dinklage, ամերիկացի դերասան}} * 1991՝ Տան Հաուըլ (resize|90%|[http://Dan%20Howell Daniel James "Dan" Howell])<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Dan_Howell#cite_ref-1]</ref> resize|90%|, անգլիացի արուեստի «[http://Vlogger Vlogger]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}» եւ ռատիոյի խօսնակ։ [[Պատկեր:Gevorg Emin.JPG|մինի|191x191փքս|[[Գէորգ Էմին]]]] == Մահեր == resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:11 Յունիսի մահացածներ]]}} *1998՝ [[Գէորգ Էմին]] resize|90%|(ծն.1919), գրող, բանաստեղծ}} == Տօներ == resize|90%| *Արքայազն Հենրիքի ծննդեան օր ([[Դանիա]])}} === Կրօնական === resize|90%| *Սբ.Վառնաւա առաքեալի օր ([[Կաթոլիկութիւն]])}} անաւարտ}} Տարուայ օրեր}} == Ծանօթագրութիւններ == Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] ahm8fxe5g05w6gf55rvp2lrdhv92bfb 0 131 253518 207827 2026-08-19T07:11:42Z Azniv Stepanian 8 253518 wikitext text/x-wiki '''12 Յուլիս''', տարուան 193-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 194-րդ) օրն է * Տարուան աւարտին կը մնայ 172 օր [[Պատկեր:Malala Yousafzai par Claude Truong-Ngoc novembre 2013 02.jpg|մինի|177x177փքս|[[Մալալա Եուսուֆզայ]]]] <center>[[11 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] 1'''2 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[13 Յուլիս]]</center> == Դէպքեր == * 1988` Լեռնային Ղարապաղի մարզային խորհուրդը կը յայտարարէ [[Ազրպէյճան]]ի կազմէն դուրս ելլելու մասին * 1998՝ [[Ֆրանսա]]յի ֆուտպոլի հաւաքականն առաջին անգամ կը դառնայ աշխարհի ախոյան == Ծնունդներ == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:12 Յուլիսի ծնածներ]]}} [[Պատկեր:Malala Yousafzai 2015.jpg|աջից|120px]] * 1946՝ [[Ռոպըրդ Ֆիսք]] {{resize|90%|({{lang-en|Robert Fisk}}), պրիթանացի լրագրող}} * 1997՝<ref>Մինկորա, [[Փաքիստան]]</ref>[[Մալալա Եուսուֆզայ]] {{resize|90%|(ուրտու՝ '''ملالہ یوسفزئی''', փաշթօ՝ '''ملاله یوسفزۍ''' {{lang-en|Malala Yousafzai}}) փաքիստանցի ծնունդով իրաւապաշտպան}}<ref>{{resize|90%|2014-ին արժանացած է Խաղաղութեան Նոպելի մրցանակի}}</ref> [[Պատկեր:ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ3.JPG|մինի|157x157փքս|[[Նայիրի Զարեան]]]] == Մահեր == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:12 Յուլիսի մահացածներ]]}} * 1969՝ [[Նայիրի Զարեան]] {{resize|90%|(Հայաստան Եղիազարեան, ծն.1900<ref>{{resize|90%|Խառակոնիս, Վանի վիլայեթ, [[Օսմանեան Կայսրութիւն]]}}</ref>) խորհրդային հայ բանաստեղծ, արձակագիր}} == Տօներ == {{resize|90%| * Ապորիկեններու օր (Աւստրալիա)}} * Անկախութեան Օր՝ ** [[Պատկեր:Flag of Kiribati.svg|40px]] Քիրիպաթի ** [[Պատկեր:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|40px]] Սան Թոմէ Եւ Փրինսիփի {{անաւարտ}} {{Տարուայ Օրեր}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] 1rya86l3u211snludb46x2of9f6dp2s 0 132 253486 194503 2026-08-18T18:47:19Z Azniv Stepanian 8 253486 wikitext text/x-wiki '''12 Յունիս''', տարուան 163-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 164-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 202 օր [[Պատկեր:Max Maxudian.png|մինի|[[Մաքս Մաքսուտեան]]|199x199փքս]] [[Պատկեր:Chick Corea (ZMF 2019) IMGP8025 (cropped).jpg|մինի|187x187փքս|[[Չիկ Կորէա]]]] <center>[[11 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''12 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[13 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == * 1867՝ կազմաւորուեցաւ Աւստրիա-Հունկարական կայսրութիւնը * 1990՝ Ռուսիոյ անկախութեան հռչակումը * 1991՝ Պորիս Ելցինը կ'ընտրուէ Ռուսիոյ Դաշնութեան նախագահ [[Պատկեր:Dave Franco LG-Funny or Die (cropped).jpg|մինի|[[Տէյվ Ֆրանքօ|Տէյվ Ֆրանքոյ]] |185x185փքս]] [[Պատկեր:Vahan cardashian.jpg|մինի|190x190փքս|[[Վահան Գարտաշեան]]]] == Ծնունդներ == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:12 Յունիսի ծնածներ]]}} * 1881` [[Մաքս Մաքսուտեան]] {{resize|90%|({{lang-fr|Max Maxudian}}, մ.1976), ֆրանսահայ դերասան}} * 1930՝ [[Սեպուհ Աբգարեան]] {{resize|90%|(մ.2014), երգահան, երգիչ, խմբավար}} *[[1941 թուական|1941]]՝ [[Չիկ Կորէա]] (մ․2021), Ճազի աշխարհահռչակ դաշնակահար եւ երգահան * 1985` [[Տէյվ Ֆրանքօ|Տէյվ Ֆրանքոյ]] {{resize|90%|({{lang-en|David John "Dave" Franco}}), ամերիկացի դերասան}} [[Պատկեր:Yervant Aghaton.png|մինի|157x157փքս|[[Երուանդ Աղաթոն]]]] [[Պատկեր:Monte Melkonian postal card.jpg|մինի|[[Մոնթէ Մելքոնեան]]]] == Մահեր == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:12 Յունիսի մահացածներ]]}} * 1915՝ [[Ոսկան Թոփալեան]] {{resize|90%|(ծն.1878, Մարաշ)}} * 1934՝ [[Վահան Գարտաշեան]] {{resize|90%|({{lang-en|Vahan Cardashian}}, ծն.1883), փաստաբան}} * 1935՝ [[Երուանդ Աղաթոն]] {{resize|90%|(ծն.1860, [[Կոստանդնուպոլիս|Կ.Պոլիս]]), երկրագործ}} * 1993՝ [[Մոնթէ Մելքոնեան]] {{resize|90%|(ծն.1957), արցախեան պատերազմի հրամանատար}} == Տօներ == * Անկախութեան օր (Փիլիփիններ, [[Սպանիա]]յէն, 1898) * Հելսինքիի օր [[Ֆինլանտա]] * Ռուսիոյ օր (Ռուսիոյ Դաշնութիւն) {{Տարուայ օրեր}} [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] 2i736o7s52s34vuki360rjs8atl0nqr 0 154 253519 194561 2026-08-19T07:12:32Z Azniv Stepanian 8 253519 wikitext text/x-wiki '''13 Յուլիս''', տարուան 194-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 195-րդ) օրն է։<center>[[12 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''13 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[14 Յուլիս]]</center>[[Պատկեր:Nar-Dos.jpeg|մինի|148x148փքս|[[Նար-Դոս]]]] == Դէպքեր == [[Պատկեր:Yousuf Karsh.jpg|մինի|152x152փքս|[[Եուսուֆ Քարշ]]]] == Ծնունդներ == == Մահեր == * [[1933]], [[Նար-Դոս]] (Միքայէլ Յովհաննէսեան), հայ արձակագիր (ծն.՝ 1867)։ * [[2002]], [[Եուսուֆ Քարշ]], յայտնի լուսանկարիչ։ Լուսանկարուած անձերու կը թուին Էլիզաբեթ Բ-ն, Կաստրոն, Խրուշչովը, Բեռնարդ Շոուն եւ Հեմինգուեյը։ Հատկապէս յայտնի է անոր Չերչիլի լուսանկարները (ծն.՝ [[1908]])։ == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] thhpujehd56lt3v57sz9fhmrj6rh9nc 0 155 253487 242899 2026-08-18T18:48:37Z Azniv Stepanian 8 253487 wikitext text/x-wiki '''13 Յունիս''', տարուան 164-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 165-րդ) օրն է։ *Տարուայ աւարտին կը մնայ 201 օր <center>[[12 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''13 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[14 Յունիս]]</center>[[Պատկեր:Bruno Frank, 004.jpg|մինի|160x160փքս|[[Պրու­­նօ Ֆրանք]]]] [[Պատկեր:Bankimoon07052007.jpg|մինի|168x168փքս|[[Պան Քի Մուն]]]] [[Պատկեր:Peter Balakian.jpg|մինի|156x156փքս|[[Փիթըր Պալաքեան]]]] == Դէպքեր == * 1934՝ Ատոլֆ Հիթլերի եւ Պենիթոյ Մուսոլինիի հանդիպումը [[Վենետիկ]]ին մէջ * 1941՝ դէպի Սիպերիա ընտանիքներու զանգուածային տեղահանումներ [[Էսթոնիա]]յէն, [[Լաթվիա]]յէն եւ [[Լիթուանիա]]յէն [[Պատկեր:Yurik Vardanian.jpg|մինի|213x213փքս|[[Եուրի Վարդանեան]]]] [[Պատկեր:Kat Dennings Thor 2 cropped.png|մինի|174x174փքս|[[Քաթ Տէնինկզ]]]] == Ծնունդներ == {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:13 Յունիսի ծնածներ]]}} [[Պատկեր:James Clerk Maxwell big.jpg|աջից|120px]] *[[1887 թուական|1887]]՝ [[Պրու­­նօ Ֆրանք]] {{resize|90%|(Bruno Frank, մ.1945), հրեայ ծագումով գերմանացի գրող եւ մարդաբան}} *1944՝ [[Պան Քի Մուն]] {{resize|90%|(반기문 Ban Ki-moon)}}<ref>{{Cite web |url=http://www.un.am/?laid=2& |title={{resize|90%|ՄԱԿ-ի Հայաստանեան գրասենեակի պաշտօնական կայք}} |accessdate=2016-11-12 |archive-date=2011-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111123012125/http://www.un.am/?laid=2& |dead-url=yes }}</ref> {{resize|90%|2006-էն մինչեւ 2017-ը [[Միաւորուած Ազգերու Կազմակերպութիւն|ՄԱԿ-ի]] ութերորդ գլխաւոր քարտուղար}} * 1951՝ [[Փիթըր Պալաքեան]] {{resize|90%|(Peter Balakian), ամերիկահայ գրող, բանաստեղծ}} * 1956՝ [[Եուրի Վարդանեան]] {{resize|90%|ծանրաբարձ<ref>{{resize|85%|1980 Ամառնային Ողիմպիական խաղերու առաջին ախոյեան}}</ref>}} * 1986՝ [[Քաթ Տէնինկզ]] {{resize|90%|(Kat Denings), ամերիկացի դերասանուհի}} [[Պատկեր:Marie Atmadjian.png|մինի|157x157փքս|[[Մարի Աթմաճեան]]]] == Մահեր == {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:13 Յունիսի մահացածներ]]}} * [[1904 թուական|1904]]՝ [[Նիքիֆորոս Լիթրաս]] (ծն․ [[1832 թուական|1832]]), յոյն գեղանկարիչ եւ գեղանկարչութեան ուսուցիչ * [[1975 թուական|1975]]՝ [[Մարի Աթմաճեան]] {{resize|90%|(ծն.1901), բանաստեղծուհի<ref>{{resize|90%|Բանաստեղծ [[Սեմա]]յի քոյրը}}</ref>}} == Տօներ == *Յիշատակի օր (Ղրղզստան) *Բոլոր սրբերու օր (Թիպէթ) {{Տարուայ օրեր}} == Ծանաւթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] nrfygqiuqujig55fnccupqzsxxcay7d 0 176 253520 220640 2026-08-19T07:13:22Z Azniv Stepanian 8 253520 wikitext text/x-wiki '''14 Յուլիս''', տարուան 195-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 196-րդ) օրն է։<center>[[13 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''14 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] 15 [[15 Յուլիս|Յուլիս]]</center>[[Պատկեր:AlfredNobel2.jpg|մինի|185x185փքս|[[Ալֆրէտ Նոպէլ]]]] == Դէպքեր == * [[1789 թուական|1789]]՝ [[Փարիզ]]ցիները [[Պասթիլի գրաւում|գրաւեցին]] Պասթիլի ամրոցը * [[1867 թուական|1867]]՝ [[Ալֆրէտ Նոպէլ]]ը առաջին անգամ ներկայացուց<ref>[[Ալֆրէտ Նոպէլ]] BRITANNICA [https://www.britannica.com/biography/Alfred-Nobel] {{Յղում en}}</ref> ուժանակը * 14 Յուլիս 2014-ին կանոնաւորապէս սկսաւ գործել Հայ կաթողիկէ պատրիարքութեան Լոյս Զուարթ պատկերասփիւռի յայտագիրը։ Յայտագրի պատասխանատւն է հայր Վարդան վրդ. Գազանճեան, վարիչ խմբագիրը՝ Վարդան Թաշճեան։ * [[2016 թուական|2016]]՝ Նիսին մէջ [[թունիս]]ցի մը բեռնատար [[Նիսի Ահաբեկչութիւն (2016)|մեքենան քշելով ամբոխին վրայ]]<ref name="auto">{{Cite news |url= http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2016/07/14/01016-20160714LIVWWW00269-attentat-nice-promenade-des-anglais.php |title=EN DIRECT – Attentat sur la promenade des Anglais à Nice |work=Le Figaro|access-date= |language= |location=}} {{Յղում fr}}</ref><ref name="ABC">{{cite news |url=http://abcnews.go.com/International/nice-lockdown-amid-fears-terror-attack/story?id=40590537&cid=abcn_tco |title=Terror Attack on Nice: At Least 80 Dead After Grenade-Filled Truck Plows Into Crowd, Officials Say|publisher=ABC|accessdate=}} {{Յղում en}}</ref> սպաննեցաւ 84 հոգի == Ծնունդներ == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:14 Յուլիսի ծնածներ]]}} * [[Արցախեան Ազատամարտ|Արցախի պատերազմի]] մասնակիցներ՝ ** [[1974 թուական|1974]]՝ [[Աշոտ Ալեքսանեան (ազատամարտիկ)|Աշոտ Ալեքսանեան]]<ref>[http://anmahner.com/?A3VRPAQ9U2QEOAZlBCtdeFVoVT5dawIjWShQI1YkBWEKY1M1X2MHMVF2CFEGElRGV2oGMFg2XzU.2 Աշոտ Ալեքսանեանը Արցախեան պատերազմի թանգարանի կայքին]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{resize|90%|(զ.[[1992 թուական|1992]])}} == Մահեր == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:14 Յուլիսի մահացածներ]]}} == Տօներ == {{Լուսանկարի հատված|պատկեր=Photo of the Day- 7-17-17 (35595103900).jpg|դիրք=right|ստորագրութիւն =[[Պատկեր:Flag of France.svg|32px]]<br>{{resize|85%|Պասթիլի [[Պասթիլի գրաւում|գրաւման]] օրը [[Փարիզ|Փարիզին մէջ]] կը նշուի որպէս ազգային տօն}} |լայնք=100|ընդհանուր=100|վերև=2|աջ=|ներքև=2|ձախ=|շրջանակ=ոչ|մեծացնել = }} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Տարուայ օրեր}} [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] pwscj44djy5tkh2rjo1y8mrhn94t000 253521 253520 2026-08-19T07:13:46Z Azniv Stepanian 8 253521 wikitext text/x-wiki '''14 Յուլիս''', տարուան 195-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 196-րդ) օրն է։<center>[[13 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''14 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[15 Յուլիս]]</center>[[Պատկեր:AlfredNobel2.jpg|մինի|185x185փքս|[[Ալֆրէտ Նոպէլ]]]] == Դէպքեր == * [[1789 թուական|1789]]՝ [[Փարիզ]]ցիները [[Պասթիլի գրաւում|գրաւեցին]] Պասթիլի ամրոցը * [[1867 թուական|1867]]՝ [[Ալֆրէտ Նոպէլ]]ը առաջին անգամ ներկայացուց<ref>[[Ալֆրէտ Նոպէլ]] BRITANNICA [https://www.britannica.com/biography/Alfred-Nobel] {{Յղում en}}</ref> ուժանակը * 14 Յուլիս 2014-ին կանոնաւորապէս սկսաւ գործել Հայ կաթողիկէ պատրիարքութեան Լոյս Զուարթ պատկերասփիւռի յայտագիրը։ Յայտագրի պատասխանատւն է հայր Վարդան վրդ. Գազանճեան, վարիչ խմբագիրը՝ Վարդան Թաշճեան։ * [[2016 թուական|2016]]՝ Նիսին մէջ [[թունիս]]ցի մը բեռնատար [[Նիսի Ահաբեկչութիւն (2016)|մեքենան քշելով ամբոխին վրայ]]<ref name="auto">{{Cite news |url= http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2016/07/14/01016-20160714LIVWWW00269-attentat-nice-promenade-des-anglais.php |title=EN DIRECT – Attentat sur la promenade des Anglais à Nice |work=Le Figaro|access-date= |language= |location=}} {{Յղում fr}}</ref><ref name="ABC">{{cite news |url=http://abcnews.go.com/International/nice-lockdown-amid-fears-terror-attack/story?id=40590537&cid=abcn_tco |title=Terror Attack on Nice: At Least 80 Dead After Grenade-Filled Truck Plows Into Crowd, Officials Say|publisher=ABC|accessdate=}} {{Յղում en}}</ref> սպաննեցաւ 84 հոգի == Ծնունդներ == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:14 Յուլիսի ծնածներ]]}} * [[Արցախեան Ազատամարտ|Արցախի պատերազմի]] մասնակիցներ՝ ** [[1974 թուական|1974]]՝ [[Աշոտ Ալեքսանեան (ազատամարտիկ)|Աշոտ Ալեքսանեան]]<ref>[http://anmahner.com/?A3VRPAQ9U2QEOAZlBCtdeFVoVT5dawIjWShQI1YkBWEKY1M1X2MHMVF2CFEGElRGV2oGMFg2XzU.2 Աշոտ Ալեքսանեանը Արցախեան պատերազմի թանգարանի կայքին]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{resize|90%|(զ.[[1992 թուական|1992]])}} == Մահեր == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:14 Յուլիսի մահացածներ]]}} == Տօներ == {{Լուսանկարի հատված|պատկեր=Photo of the Day- 7-17-17 (35595103900).jpg|դիրք=right|ստորագրութիւն =[[Պատկեր:Flag of France.svg|32px]]<br>{{resize|85%|Պասթիլի [[Պասթիլի գրաւում|գրաւման]] օրը [[Փարիզ|Փարիզին մէջ]] կը նշուի որպէս ազգային տօն}} |լայնք=100|ընդհանուր=100|վերև=2|աջ=|ներքև=2|ձախ=|շրջանակ=ոչ|մեծացնել = }} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Տարուայ օրեր}} [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] 69mpoaa27e09gcpo960bttqu9zydq7x 0 177 253488 194512 2026-08-18T18:49:37Z Azniv Stepanian 8 253488 wikitext text/x-wiki '''14 Յունիս''', տարուան 165-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 166-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 200 օր [[Պատկեր:Rus Stamp Sayat Nova.jpg|մինի|167x167փքս|[[Սայեաթ-Նովա]]]] [[Պատկեր:Donald Trump official portrait (cropped 2).jpg|մինի|184x184փքս|[[Տանըլտ Թրամփ]]]] <center>[[13 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''14 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[15 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == * [[1777 թուական|1777]]<big>.</big> սենատը երիզներով եւ աստղերով դրօշը կ'ընդունէ որպէս [[ԱՄՆ|Միացեալ Նահանգներու դրօշ]] * Խորհրդային Միութեան մէջ ժողովուրդներու տարհանումներ ** [[1941 թուական|1941]]<big>.</big> [[Էսթոնիա]]յէն, [[Լիթուանիա]]յէն, [[Լաթվիա]]յէն՝ 55 300 մարդ ** [[1949 թուական|1949]]<big>.</big> [[Հայաստան]]էն՝ 13 000 մարդ * [[1967 թուական|1967]]<big>.</big> [[Չինաստան|Չինաստանի Ժող.Հանրապետութիւն]]ը փորձարկեց իր առաջին ջրածնային ռումբը * [[1985 թուական|1985]]<big>.</big> ստորագրուեց Շենկենի համաձայնագիրը [[Պատկեր:Lucy Hale-004 (25235261589).jpg|մինի|195x195փքս|[[Լիւսի Հէյլ]]]] == Ծնունդներ == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|[[:Ստորոգութիւն:14 Յունիսի ծնածներ|14 Յունիսի ծնածներ]]}} * [[1989 թուական|1989]]<big>.</big> [[Սայեաթ-Նովա]] {{resize|90%|(մ.[[1795 թուական|1795]], Թիփղիս) հայ բանաստեղծ, գուսան}} * [[1946 թուական|1946]]<big>.</big> [[Տանըլտ Թրամփ]] {{resize|90%|({{lang-en|Donald John Trump, Sr.}}) [[ԱՄՆ]]-ու 45-րդ նախագահ}} * [[1989 թուական|1989]]<big>.</big> [[Լիւսի Հէյլ]] {{resize|90%|({{lang-en|Lucy Hale}}) ամերիկացի դերասանուհ, երգչուհի}} == Մահեր == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|[[:Ստորոգութիւն:14 Յունիսի մահացածներ|14 Յունիսի մահացածներ]]}} <br> [[Պատկեր:Snabian1.jpg|120px]] * [[2014 թուական|2014]]<big>.</big><ref>[[Պէյրութ]], [[Լիբանան]]</ref>[[Պօղոս Սնապեան]] {{resize|90%|(ծն.[[11 Օգոստոս]], 1927, Պիթիաս, [[Մուսա Լեռ|Մուսա լեռ]]), սփիւռքահայ գրագէտ, արձակագիր}} == Տօներ == * Արիւն պարգեւողներու աշխարհային օր * [[Պատկեր:Flag of USA.svg|32px]] Դրօշի օր {{resize|85%|([[ԱՄՆ|Միացեալ Նահանգներ]])}} ===== Յիշատակումներ ===== * Բռնադատուածներու օր {{resize|85%|([[Հայաստան]])}} * Քոմունիստական ռեժիմի զոհերու օր {{resize|85%|([[Էսթոնիա]], [[Լաթվիա]])}} * Սգոյ եւ յուսոյ օր {{resize|85%|([[Լիթուանիա]])}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Տարուայ Օրեր}} [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] g6frfbevxszrvalof7x7ei4h8itlwtn 0 198 253522 194567 2026-08-19T07:14:34Z Azniv Stepanian 8 253522 wikitext text/x-wiki '''15 Յուլիս''', տարուան 196-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 197-րդ) օրն է * Տարուայ աւարտին կը մնայ 169 օր [[Պատկեր:Rosetta Stone.JPG|մինի|166x166փքս|[[Ռոզեթայի Քար]]]] <center>[[14 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''15 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[16 Յուլիս]]</center> == Դէպքեր == [[Պատկեր:XIX century print, Piazza della Scala, Milano.jpg|մինի|աջից|145x145px|<small>Լա Սքալա</small>]] * 1776՝ Միլանին մէջ կը բացուի Լա Սքալա թատրոնը resize|90%|(lang-it|Teatro alla Scala}})}} * 1795՝ «Մարսէյլիեզը» resize|90%|(lang-fr|La Marseillaise}})}} պաշտօնապես դարձաւ [[Ֆրանսա]]յի օհներգը * 1799՝ Փիեր Ֆրանսուա Պուշարը resize|90%|(lang-fr|Pierre-François Bouchard}})}} [[Եգիպտոս|Եգիպտոսին մէջ]] կը գտնէ նշանաւոր [[Ռոզեթայի Քար]]ը * 1890՝ [[Համբարձում Պոյաճեան]] Պոլսոյ մէջ կը կազմակերպէ Գում Գափուի ցոյցը * 1910՝ Էմիլ Քրեփելինը [[Ալզայմըրի Հիւանդութիւն|իր նկարագրած հիւանդութեանը]] կու տայ իր գործընկեր [[:en:Alois Alzheimer|Ալոիս Ալզայմըրի]] ref-en}} անունը * 1916՝ [[:en:William Boeing|Ուիլիըմ Պոյինկը]] ref-en}} կը հիմնադրէ յետագային Boeing անունով յայտնի ընկերութիւնը * 1983՝ [[Փարիզ]]ի Օրլի օդակայանին մէջ [[Հայաստանի Ազատագրութեան Հայ Գաղտնի Բանակ|ԱՍԱԼԱ]]-ի թուրքական օդանաւի դեմ կազմակերպած [[:en:Orly Airport attack|զինուած գործողութեան]] ref-en}} ատեն կը սպաննուէ 8 մարդ<ref>resize|90%|Գլխաւոր կազմակերպիչ [[:en:Varoujan Garabedian|Վարուժան Կարապետեանը]] ref-en}} 17 տարի բանտին մէջ անցկացնելէն յետոյ 2001-ին կ'ազատագրուէ եւ կ'արտաքուէ [[Հայաստան]]։}}</ref> * 2006՝ կը հիմնադրուի «Թուիթեր» ծառայութիւնը * 2009՝ Caspian Airlines ընկերութեան Տու-154 օդանաւը [[Երեւան]] թռչելիս կ'ենթարկուի վթարի, կը զոհուեն օդանաւի բոլոր 168 ուղեւորներն ու անձնակազմի անդամները [[Պատկեր:Arshag Chobanian.png|մինի|170x170փքս|[[Արշակ Չօպանեան]]]] [[Պատկեր:Scott Foley 1.jpg|մինի|175x175փքս|[[Սքոթ Ֆոլի|Սքոթ Քելլըրման Ֆոլի]]]] [[Պատկեր:John dolmayan (cropped).jpg|մինի|137x137փքս|[[Ճոն Տոլմայեան]]]] == Ծնունդներ == resize|85%|[[:Ստորոգութիւն:15 Յուլիսի ծնածներ]]}} * 1872՝ [[Արշակ Չօպանեան]] resize|90%|(մ.1954), հայ գրող, քննադատ, բանասէր}} * 1972՝ [[Սքոթ Ֆոլի|Սքոթ Քելլըրման Ֆոլի]] resize|90%|(lang-en|Scott Kellerman Foley}}), ամերիկացի դերասան, թատերագիր եւ բեմադրիչ}} * 1973`<ref>resize|90%|Ծնած է [[Պէյրութ]], [[Լիբանան]]}}</ref>[[Ճոն Տոլմայեան]] resize|90%|(lang-en|John Dolmayan}}), ամերիկահայ երաժիշտ<ref>resize|90%|[[System of a down|System of a Down]]<nowiki> խումբին անդամներէն մին}}</nowiki></ref>}} [[Պատկեր:Anton Chekhov with bow-tie sepia image.jpg|մինի|171x171փքս|[[Անթոն Չեխով|Անթոն Փաւլովիչ Չեխով]]]] == Մահեր == resize|85%|[[:Ստորոգութիւն:15 Յուլիսի մահացածներ]]}} * 1904՝ [[Անթոն Չեխով|Անթոն Փաւլովիչ Չեխով]] resize|90%|(lang-ru|Антон Павлович Чехов}}, ծն.1860), ռուս գրող եւ թատերագիր, մասնագիտութեամբ՝ բժիշկ}} == Տօներ == resize|85%| * դրօշ|Բոտսվանա}} Պոթսուանա՝ Նախագահի օր * Պրունէյ՝ Սուլթանի օր}} անաւարտ}} Տարուայ օրեր}} == Ծանաւթագրութիւններ == Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] 6qnsns4ksl6ierr60u5op54avdxz6il 0 199 253489 194514 2026-08-18T18:50:23Z Azniv Stepanian 8 253489 wikitext text/x-wiki '''15 Յունիս''', տարուան 166-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 167-րդ) օրն է։<center>[[14 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''15 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[16 Յունիս]]</center>[[Պատկեր:Demis Roussos 72.jpg|մինի|186x186փքս|[[Տեմիս Ռուսոս]]]] == Դէպքեր == [[Պատկեր:Kirk Kerkorian 2017 stamp of Armenia.jpg|մինի|183x183փքս|[[Քըրք Քըրքորեան]]]] == Ծնունդներ == * [[1946]], [[Տեմիս Ռուսոս]], յոյն երգիչ։ Իր երաժշտական գործունէութեան ընթացքին, ամբողջ աշխարհին վաճառած է իր ալպոմներու մօտ 60 միլիոն օրինակ (մահ.՝ [[2015]])։ == Մահեր == * [[1985]], [[Էրազմ Քարամեան]] (Մելիք-Քարամեան), խորհրդային հայ ֆիլմի բեմադրիչ, սենարիստ, ԽՍՀՄ ժողովրդական արուեստագէտ (1971) (ծն.՝ [[1912]])։ *[[1994 թուական|1994]], [[Մանոս Խածիտաքիս]], յոյն երգահան, յօրինող, դաշնակահար։ * [[2013]], [[Աբրահամ Ալիքեան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդան (1947-էն) (ծն.՝ [[1928]])։ * [[2015]], [[Քըրք Քըրքորեան]], ամերիկահայ գործարար, «Թրասինտա Քորփորեյշնի» գործադիր տնօրէն (ծն.՝ [[1917]])։ == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] a005ysbzyxqm43e2hzc4ky78xa1k2ew 0 253 253523 194569 2026-08-19T07:15:23Z Azniv Stepanian 8 253523 wikitext text/x-wiki '''16 Յուլիս''', տարուան 197-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 198-րդ) օրն է * Տարուան աւարտին կը մնայ 168 օր [[Պատկեր:Camille Corot-Nadar corrected.jpg|մինի|161x161փքս|[[Ժան-Պաթիսթ Քամիլ Քորոյ]]]] <center>[[15 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''16 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[17 Յուլիս]]</center> == Դէպքեր == * 622՝ իսլամական օրացոյցի սկիզբը * 1661՝ Շուէտի մէջ կը թողարկուի [[Եւրոպա]]յի առաջին թղթադրամները * [[1979 թուական|1979]]՝ Իրաքի պաշտօնանկ արուած նախագահ Ահմետ Հասան ալ Պաքրին կը փոխարինէ Սատտամ Հուսէյնը [[Պատկեր:Amundsen in fur skins.jpg|մինի|167x167փքս|[[Ռոալտ Ամունտսըն]]]] == Ծնունդներ == {{resize|85%|[[:Ստորոգութիւն:16 Յուլիսի ծնածներ]]}} * [[1796 թուական|1796]]՝ [[Ժան-Պաթիսթ Քամիլ Քորոյ]] {{resize|90%|(Jean-Baptiste-Camille Corot, մ.[[1875 թուական|1875]]) ֆրանսացի նկարիչ}} * [[1872 թուական|1872]]՝ [[Ռոալտ Ամունտսըն]] {{resize|90%|(Roald Amundsen, մ.[[1928 թուական|1928]]) նորվեկիացի ճանապարհորդ, բնախոյզ}} == Մահեր == {{resize|85%|[[:Ստորոգութիւն:16 Յուլիսի մահացածներ]]}} == Տօներ == * Ֆութպոլի աշխարհի ախոյեան դառնալու օր {{resize|90%|(Ուրուկուէյ)}} * Կոյս Մարիամի օր {{resize|90%|([[Իտալիա]], Իրլանտա)}} == Արտաքին յղումներ == * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/16 BBC՝ Այս Օրը] {{Յղում en}} {{ՎՊԵ|16 Յուլիս|July 16}} {{Տարուայ Օրեր}} [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] cx8n5hi08gjd7ovc693rnlpqkdjd8ll 0 254 253490 194524 2026-08-18T18:51:14Z Azniv Stepanian 8 253490 wikitext text/x-wiki '''16 Յունիս''', տարուան 167-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 168-րդ) օրն է * Տարուան աւարտին կը մնայ 189 օր [[Պատկեր:Ekaterine Gabashvili, a Georgian feminist.jpg|մինի|233x233փքս|[[Եկատերինա Կապաշվիլի]]]] <center>[[15 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''16 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[17 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == * 0}}632<big>.</big> Հազկերտ Գ.-ը գահակալեցաւ որպէս շահ * [[1930 թուական|1930]]<big>.</big> Խորհրդային միութեան մէջ մտցուեցաւ տեքրետային ժամանակը * գրական՝ ** [[1904 թուական|1904]]<big>.</big> այս օրը Տապլինի մէջ տեղի ունեցած են Ճէյմզ Ճոյսի «Ուլիսեսի» իրադարձութիւնները [[Պատկեր:Gustaf V färgfoto.jpg|մինի|227x227փքս|[[Կուսթաւ Ե.]] ]] == Ծնունդներ == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] resize|85%|[[:Ստորոգութիւն:16 Յունիսի ծնածներ|16 Յունիսի ծնածներ]]}} * [[1851 թուական|1851]]<big>.</big> [[Եկատերինա Կապաշվիլի]] resize|90%|(ეკატერინე გაბაშვილი մ.[[1938 թուական|1938]]) վրացի գրող եւ հասարակական գործիչ}} * [[1858 թուական|1858]]<big>.</big> [[Կուսթաւ Ե.]] resize|90%|(Gustaf V, մ.[[1950 թուական|1950]]) Շուէտի թագաւոր}} * [[1931 թուական|1931]]<big>.</big><ref>Պէյթ Մերի [[Լիբանան]]</ref>[[Արտաշէս Տէր Խաչատուրեան]] resize|90%|(Ardashes Der-Khachadourian մ.1993, [[Պէյրութ]]), մատենագէտ, լեզուաբան}} * [[1956 թուական|1956]]<big>.</big> [[Մեսրոպ Բ Մութաֆեան]], resize|90%|[[Կոստանդնուպոլիս|Պոլսոյ]] հայոց պատրիարք}} * [[1971 թուական|1971]]<big>.</big> [[Թուփաք Շաքուր|2pac]] resize|90%|(Tupac Amaru Shakur սպ.[[1996 թուական|1996]]) ամերիկացի րեփըր եւ դերասան}} == Մահեր == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] resize|85%|[[:Ստորոգութիւն:16 Յունիսի մահացածներ|16 Յունիսի մահացածներ]]}} * [[1947 թուական|1947]]<big>.</big> [[Բագրատ Արազեան]]՝ ճարտարապետ resize|90%|(ծն.[[1887 թուական|1887]])}} == Տօներ == * [[Ափրիկէ|Ափրիկացի]] երախաներու միջազգային օր * [[Պատկեր:Flag of South Africa.svg|32px]] Երիտասարդներու Օր resize|90%|([[Հարաւափրիկեան Հանրապետութիւն]])}} * [[Պատկեր:Flag of Ireland.svg|32px]] Պլումստէյ resize|90%|([[Իրլանտա]])}} անաւարտ}} Տարուայ Օրեր}} == Ծանօթագրութիւններ == Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] fh606d0hbi4xd7yvcdxayse0t1xiuws 0 378 253524 252930 2026-08-19T07:16:11Z Azniv Stepanian 8 253524 wikitext text/x-wiki '''17 Յուլիս''', տարուան 198-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 199-րդ) օրն է *Տարուան աւարտին կը մնայ 167 օր <center>[[16 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''17 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[18 Յուլիս]]</center> == Դէպքեր == * [[1944]]՝ ** Սան Ֆրանսիսքոյի ծոցին մէջ նաւերէն բեռնաթափուող զինամթերքի պայթյունէն կը զոհուի 320 մարդ ** [[Մոսքուա]]յի փողոցներով կը տարուէ հիսունեոթ հազար գերմանացի գերիներու խումբը * 1955՝ [[Տիզնիլընտ]]ին բացումը Քելիֆորնիոյ մէջ * 2007՝ Սան Փաուլոյի օդակայանին մէջ՝ ինքնաթիռի արկածի հետեւանքով, կը զոհուի 199 մարդ։ [[Պատկեր:Hamo Sahyan.JPG|մինի|199x199փքս|[[Համօ Սահեան]]]] == Ծնունդներ == {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:17 Յուլիսի ծնածներ]]}} * 1954՝ [[Ելենա Թոնունց]] {{resize|85%|(օրիորդական՝ Քոքալեւսքայեայ, {{lang-ru|Елена Константиновна Кокалевская}}), ռուս բեմավար, դերասանուհի}} * [[1963 թուական|1963]]․ [[Քաթրին Քլարք]]․ ամերիկացի իրաւաբան եւ քաղաքական գործիչ։ * 1975՝ [[Արարատ Ամադեան]] {{resize|85%|հայ երգիչ}} * 1987՝ [[Տիգրան Համասեան]] {{resize|85%|դաշնակահար}} == Մահեր == {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:17 Յուլիսի մահացածներ]]}} * 1993՝ [[Համօ Սահեան]] {{resize|85%|(ծն․1914), արեւելահայ բանաստեղծ}} == Տօներ == *Արդարադատութեան համաշխարհային օր *{{դրօշ|Ֆինլանդիա}} [[Ֆինլանտա]]՝ Սահմանադրութեան օր {{Տարուայ օրեր}} [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] sjn3mk5d05jgn895ylaf4eji5mp74a1 0 379 253491 194527 2026-08-18T18:52:06Z Azniv Stepanian 8 253491 wikitext text/x-wiki '''17 Յունիս''', տարուան 168-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 169-րդ) օրն է * Տարուան աւարտին կը մնայ 197 օր [[Պատկեր:Ալպոյաճեան.png|մինի|164x164փքս|[[Արշակ Ալպօյաճեան]]]] [[Պատկեր:Anefo 910-9356 Hoogovenschaaktoernooi.jpg|մինի|[[Տիգրան Պետրոսեան]]|219x219փքս]] <center>[[16 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''17 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[18 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == * [[1885 թուական|1885]]<big>.</big> [[ֆրանսա]]կան «Իզեր» նաւով [[Նիւ Եորք]] հասցուեցաւ Ազատութեան Արձանը [[Պատկեր:Գուրգեն Մահարի.jpg|մինի|180x180փքս|[[Գուրգէն Մահարի]]]] == Ծնունդներ == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:17 Յունիսի ծնածներ]]}} * [[1879 թուական|1879]]<big>.</big> [[Արշակ Ալպօյաճեան]] {{resize|90%|(մ.[[1962 թուական|1962]], [[Գահիրէ]]), բանասէր, գրագէտ հրապարակագիր եւ պատմաբան}} [[Պատկեր:Petrosian,Tigran 1979 Rio b.jpg|120px]] * [[1929 թուական|1929]]<big>.</big><ref>Թիփղիս</ref> [[Տիգրան Պետրոսեան]] {{resize|90%|(մ.[[1984 թուական|1984]], Մոսքուա) աշխարհիս ճատրակի կրկնակի ախոյեան}} == Մահեր == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:17 Յունիսի մահացածներ]]}} * [[1957 թուական|1957]]<big>.</big> [[Գասպար Կարոյեան]] {{resize|90%|(ծն.[[1884 թուական|1884]] կամ [[1888 թուական|1888]], Խարբերդի նահանգ) բժիշկ}} * [[1969 թուական|1969]]<big>.</big><ref>Փալանկա, [[Լիթուանիա]]</ref>[[Գուրգէն Մահարի]] {{resize|90%|(Աճէմեան, ծն.1924, [[Վան]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]]) բանաստեղծ, գրականագէտ}} * [[1971 թուական|1971]]<big>.</big> [[Պարոյր Սեւակ]] {{resize|90%|(Ղազարեան, ծն.[[1924 թուական|1924]], Զանգակատուն գ.) բանաստեղծ, գրականագէտ}} == Տօներ == * [[Պատկեր:Flag of Iceland.svg|24px]] [[Իսլանտա]]՝ Անկախութեան Օր * Աւետեաններու օր {{Տարուայ օրեր}} [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] g8bih1p9969qt5qut6rvnuhlva3akgv 0 502 253525 252916 2026-08-19T07:16:58Z Azniv Stepanian 8 253525 wikitext text/x-wiki '''18 Յուլիս''', տարուան 199-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 200-րդ) օրն է * տարուան աւարտին կը մնայ 166 օր [[Պատկեր:VinDieselMarch09.jpg|մինի|155x155փքս|[[Վին Տիզլ]]]] [[Պատկեր:Michael Dante DiMartino by Gage Skidmore 2.jpg|մինի|186x186փքս|[[Մայքըլ Տանթէ Տիմարթինօ]]]] <center>[[17 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''18 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[19 Յուլիս]]</center> == Դէպքեր == * Պէյպուր խան Ճիւանշիրի ահաբեկումը տեղի ունեցաւ 18 Յուլիս 1921-ի երեկոյեան, Ճիւանշիր երբ Փըթի Շանի թատրոնէն ելլելով Բերա Փալաս պանդոկը կ'ուղղուէր, վրայ կը հասնին հայ բազուկի արդարութիւնը որոնող ատրճանակի գնդակները, որոնց հարուածներուն տակ կ'իյնայ Անիկա թուրք հրէշը, որ մօտիկ անցեալին խլած էր հազարաւոր հայ կեանքեր։ * 1925՝ լոյս կը տեսնի [[Ատոլֆ Հիթլեր]]ի «Իմ պայքարը» {{resize|90%|({{Լեզու de|Mein Kampf}})}} աշխատությունը * 1957՝ [[ԱՄՆ|ԱՄՆ-ին մէջ]]-ում կը սկսուի նշուիլ [[Հոթ Տօկ]]ին օրը * 1994՝ Պուենոս Այրէսին մէջ [[:en:1994 AMIA bombing|կը պայթեցուի]] հրեաների համԱնիկաքի կեդրոնը, կ'սպաննուէ 85 մարդ * 2012՝ Պուլկարիոյ Պուրկասի օդակայեանին մէջ [[:en:2012 Burgas bus bombing|կը պայթեցուի]] [[իսրայէլ]]ցի զբօսաշրջիկներու հանրակառքը, կը զոհուի եոթ մարդ * 1918՝ կ'սպաննուէ ռուսական վերջին ցար Նիքոլայ Երկրորդը ընտանիքի հետ == Ծնունդներ == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:18 Յուլիսի ծնածներ]]}} * 1967՝ [[Վին Տիզլ]] {{resize|90%|({{lang-en|Vin Diesel}}), ամերիկացի դերասան}} * 1974՝ [[Մայքըլ Տանթէ Տիմարթինօ]] {{resize|90%|({{lang-en|Micheal Dante DiMartino}}, ծն.1974), ամերիկացի ոգեվորիչ}} * 1975՝ [[Տարօն Մալաքեան]] {{resize|90%|({{lang-en|Daron Malakian}}), ամերիկահայ երաժիշտ<ref>{{resize|90%|[[System of a down|System of a Down]] խումբին անդամներէն մին}}</ref>}} == Մահեր == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:18 Յուլիսի մահացածներ]]}} * [[1817 թուական|1817]]՝ [[Ճէյն Օսթըն]]․ անգլիացի գրագիտուհի * 1938՝ [[Վահան Թոթովենց]] {{resize|90%|(ծն.1889), գրող, արձակագիր}} * 2008՝ [[Զօրայր Խալափեան]] {{resize|90%|(ծն.1933), գրող, արձակագիր}} == Տօներ == {{Լուսանկարի հատված|պատկեր=Nelson Mandela-2008 cropped.jpg|դիրք=left|ստորագրութիւն =[[Պատկեր:Flag of South Africa.svg|32px]]<br>{{resize|85%|Յուլիս 18-ը կընշուի որպէս [[Նելսըն Մանտելա]]յի աշխարհային օր<ref name="UN18">{{cite web |url= https://www.un.org/en/events/mandeladay/ |title=Nelson Mandela International Day, July 18, For Freedom, Justice and Democracy |first= |last= |work=un.org |year=|accessdate=11 July 2011}}</ref>}} |լայնք=100|ընդհանուր=100|վերև=2|աջ=|ներքև=2|ձախ=|շրջանակ=ոչ|մեծացնել = }} * Նելսըն Մանտելայի համաշխարհային օր {{Տարուայ օրեր}} == Ծանաւթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] acxw2vn5e0wq9ybuvapiznqrjrxgqc4 0 503 253492 194530 2026-08-18T19:00:43Z Azniv Stepanian 8 253492 wikitext text/x-wiki '''18 Յունիս''', տարուան 169-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 170-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 196 օր [[Պատկեր:De Gaulle 1961 (cropped).jpg|մինի|182x182փքս|[[Շարլ տը Կոլ]]ի]] [[Պատկեր:Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg|մինի|179x179փքս|[[Ուինսթըն Չըրչիլ]]]] <center>[[17 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''18 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[19 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == * [[1830 թուական|1830]]<big>.</big> [[Ֆրանսա]]ն գրաւեցաւ [[Ալճերիա]]ն * [[1908 թուական|1908]]<big>.</big> 781 ճափոնցիներով<ref>BBC News {{citation |title=A little corner of Brazil that is forever Okinawa | newspaper= |date=February 4, 2018 |url=http://www.bbc.com/news/world-latin-america-42859249}} {{Յղում en}}</ref> առաջին նաւը ժամանեցաւ [[Պրազիլ]] * [[1940 թուական|1940]] ** [[Շարլ տը Կոլ]]ի Յունիս 18-ի կոչը ** [[Ուինսթըն Չըրչիլ]]ի «Անոնց աստեղային ժամը» ճառը [[Պատկեր:Amundsen in fur skins.jpg|մինի|188x188փքս|[[Ռոալտ Ամունտսըն]]]] == Ծնունդներ == {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:18 Յունիսի ծնածներ]]}} * [[1931 թուական|1931]] [[Տմիթրի Կեսայեանց]]<big>.</big> {{resize|90%|(Մահ.2001), հայ շարժապատկերներու բեմադրիչ}} {{Լուսանկարի հատված|պատկեր=Paul McCartney black and white 2010.jpg|դիրք=right|ստորագրութիւն = |լայնք=200|ընդհանուր=300|վերև=30|աջ=34|ներքև=260|ձախ=64|շրջանակ=ոչ|մեծացնել =}} * [[1942 թուական|1942]]<big>.</big> [[Փոլ ՄքՔարթնի]] {{resize|90%|(Sir James Paul McCartney) անգլիացի րոք երգիչ<ref>[[Ճոն Լենըն]]ի հետ միասին հիմնած է The Beatles խումբը</ref>}} * [[1996 թուական|1996]]<big>.</big> [[Ալեն Հալիլովիչ]] {{resize|90%|(Alen Halilović) խրուաթ ֆութպոլիստ}} == Մահեր == {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:18 Յունիսի մահացածներ]]}} * [[1928 թուական|1928]]<big>.</big> [[Ռոալտ Ամունտսըն]] {{resize|90%|(Roald Amundsen ծն.[[1872 թուական|1872]]) նորվեկիացի ճանապարհորդ, բնախոյզ}} * [[1983 թուական|1983]]<big>.</big><ref>Ֆրեզնոյ</ref>[[Վահէ Հայկ]] {{resize|90%|(ծն.[[1896 թուական|1896]], Խարբերդ), ամերիկահայ արձակագիր}} * [[2002 թուական|2002]]<big>.</big>[[Գէորգ Սարաֆեան]] {{resize|90%|(ծն.[[1911 թուական|1911]]), արժանթինահայ թարգմանիչ}} == Տօներ == * Աութիզմովներու միջազգային օր {{Տարուայ Օրեր}} [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] pfad55cxo4kg2ryc922jcvln0ll98d3 0 808 253509 213292 2026-08-19T07:04:21Z Azniv Stepanian 8 253509 wikitext text/x-wiki '''3 Յուլիս''', տարուան 184-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 185-րդ) օրն է։<center>[[2 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''3 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[4 Յուլիս]]</center>[[Պատկեր:Razmik Davoyan.JPG|մինի|233x233փքս|[[Ռազմիկ Դաւոյեան]]]] == Դէպքեր == * [[1908 թուական|1908]]․ կը յայտնաբերուի [[Ֆեսթոս սկաւառակ|Ֆեսթոս սկաւառակը]] == Ծնունդներ == * [[1940]], [[Ռազմիկ Դաւոյեան]], հայ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ։ == Մահեր == * [[1992]], [[Տուշման]] (իսկական անունը՝ Վարդան Ստեփանեան), Արցախեան պատերազմի հերոս, ֆետայի (ծն․՝ [[1966]])։ == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] jsidasdq5ukdtm1z019yiggjq2pafrv 0 810 253477 246978 2026-08-18T18:34:50Z Azniv Stepanian 8 253477 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Petrosadamian.jpg|մինի|177x177փքս|[[Պետրոս Ադամեան]]]] '''3 Յունիս''', տարուան 154-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 155-րդ) օրն է։<center>[[2 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] 3 '''Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[4 Յունիս]]</center> * Տարուան աւարտին կը մնայ 211 օր [[Պատկեր:Perch-Proshyan.jpg|մինի|176x176փքս|[[Պերճ Պռոշեան]]]] == Դէպքեր == * [[1980 թուական|1980]]<big>.</big> [[համակարգիչ]]ներու խափանման պատճառաւ [[ԱՄՆ]]-ուն մէջ սխալմամբ կ'ազդարարուէ Խորհրդային Միութեան միջուկային հարձակման մասին == Ծնունդներ == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն: 3 Յունիսի ծնածներ]]}} * [[1837 թուական|1837]]<big>.</big> [[Պերճ Պռոշեան]] {{resize|90%|(մ.[[1907 թուական|1907]], [[Պաքու]]) գրող}} * [[1913 թուական|1913]]<big>.</big> [[Մելանքթոն Արսլանեան]] {{resize|90%|(մ.[[1986 թուական|1986]]) բարերար}} * [[1925 թուական|1925]]<big>.</big> [[Լեւոն Մանասէրեան]] {{resize|90%|(մ.1907) նկարիչ}} [[Պատկեր:Kafka1906 cropped.jpg|մինի|160x160փքս|[[Ֆրանց Քաֆքա]]]] [[Պատկեր:Portrait of Ruhollah Khomeini By Ali Kaveh.jpg|մինի|165x165փքս|[[Ռուհոլլա Խոմէյնի]]]] [[Պատկեր:KevorkianUCLARoyce.jpg|մինի|148x148փքս|[[Ճեք Գէորգեան]]]] [[Պատկեր:Muhammad Ali NYWTS.jpg|մինի|146x146փքս|[[Մուհամմէտ Ալի]]]] == Մահեր == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն: 3 Յունիսի մահացածներ]]}} * [[1891 թուական|1891]]<big>.</big> [[Պետրոս Ադամեան]] {{resize|90%|(ծն. [[1849 թուական|1849]]), դերասան, բանաստեղծ, գրող, նկարիչ}} * [[1919 թուական|1919]]<big>.</big> [[Սմբատ Գաբրիէլեան]] {{resize|90%|(ծն․[[1856 թուական|1856]]), բանասէր, բժիշկ, հասարակական գործիչ}} * [[1924 թուական|1924]]<big>.</big> [[Ֆրանց Քաֆքա]] {{resize|90%|(Franz (František) Kafka, ծն․[[1883 թուական|1883]]), հրէական ծագումով գերմանախօս հեղինակ}} * [[1989 թուական|1989]]<big>.</big> [[Ռուհոլլա Խոմէյնի]] {{resize|90%|(ծն․[[1898 թուական|1898]] կամ [[1902 թուական|1902]]), [[Իրան]]ի հոգեւոր առաջնորդ}} * [[2011 թուական|2011]]<big>.</big> [[Ճեք Գէորգեան]] {{resize|90%|(Jacob "Jack" Kevorkian, ծն.[[1928 թուական|1928]]), ամերիկահայ բժիշկ}} * [[2016 թուական|2016]]<big>.</big> [[Մուհամմէտ Ալի]] {{resize|90%|(Muhammad Ali, ծն. Քասիուս Քլէյ, [[1942 թուական|1942]]), ամերիկացի բռնցքամարտիկ}} == Տօներ == * Անկախութեան օր ([[Մոնթէնեկրոյ]]) {{Տարուայ օրեր}} [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] 7zqwkuilakl18mca7sxdp63gwsc2to5 0 855 253471 215550 2026-08-18T12:14:47Z Azniv Stepanian 8 253471 wikitext text/x-wiki '''30 Մայիս''', տարուան 150-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 151-րդ) օրն է։<center>[[29 Մայիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''30 Մայիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[31 Մայիս]]</center> == Դէպքեր == * [[1631]]՝ լոյս կը տեսնէ ֆրանսական La Gazette առաջին թերթը * [[1814]]՝ [[Նափոլէոն Պոնափարթ]]ը կ'աքսորուի Էլպա կղզի * [[1953]]՝ [[ԽՍՀՄ]] կը հրաժարի [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]], մասնաւորապէս՝ [[Կարս]] քաղաքի նկատմամբ ունեցած տարածքային պահանջներէն * [[1999]]՝ Մինսքի մեթրոյի Նեամիհա կայարանի մօտ [[:en:Niamiha disaster|տեղի ունեցած հրմշտոցէն]] {{ref-en}} կը զոհուի 53 մարդ == Ծնունդներ == [[Պատկեր:Alexander Newski.jpg|մինի|աջից|100px|Ալեքսանդր Նեւսկի<br />* [[1220]] թ.]] * [[1220]]՝ [[Ալեքսանդր Նեւսկի|Ալեքսանտր Նեւսքի]] Александр Ярославич Невский [[Ռուս ուղղափառ եկեղեցի|ռուս ուղղափառ եկեղեցւոյ]] սուրբ * [[1896]]՝ [[Հովարդ Հոուքս|Հաուըրտ Հոուքս]] ամերիկացի ռեժիսոր եւ թատերագիր * [[1908]]՝ ([[Թիֆլիս]]ի մէջ) [[Աբգար Հովհաննիսյան (պատմաբան)|Աբգար Հովհաննիսեան]], խորհրդային պատմաբան * [[1912]]՝ [[Հյու Գրիֆիտ|Հիւ Կրիֆիթ]], բրիտանացի դերասան, Օսքարի դափնեկիր։ ( մահ․ 1980) * [[1913]]՝ ([[Աֆիոն-Կարահիսար (քաղաք)|Աֆիոնկարահիսարի]] մէջ, [[Թուրքիա]]) [[Արա Բեքարյան|Արա Պեքարեան]], նկարիչ * [[1934]]՝ [[Ալեքսեյ Լեոնով|Ալեքսէյ Լէոնով]] Алексей Архипович Леонов ռուս կեներալ եւ տիեզերագնաց * [[1937]]՝ [[Ալեքսանդր Դեմյանենկո|Ալեքսանտր Տեմեանենքօ]] Александр Сергеевич Демьяненко խորհրդային դերասան * [[1948]]՝ [[Խոսրով Հարությունյան|Խոսրով Հարութիւնեան]] պետական գործիչ, 1992-93 թթ. եղած է [[Հայաստան|Հայաստանի Հանրապետութեան]] վարչապետ * [[1956]]՝ [[Սլավիկ Ալթունյան|Սլաւիկ Ալթունեան]], [[Արցախյան պատերազմ|ԱՊ]] մասնակից * [[1964]]՝ [[Մարկ Շեպարդ|Մարք Շեփըրտ]], անգլիացի դերասան եւ երաժիշտ իռլանտական եւ գերմանական ծագումով * [[1974]]՝ [[Սի Լօ Կրին]] CeeLo Green ամերիկացի երգիչ, րեփեր եւ դերասան * [[1980]]՝ [[Սթիվեն Ջերարդ|Սթիւըն Ճերարտ]] Steven Gerrard անգլիացի ֆութպոլիստ == Մահեր == * [[2002]], [[Կենատի Մելքոնեան|Կենատի Իշխան Մելքոնեան]], հայ բեմադրիչ, սենարիստ, ֆիլմի նկարիչ, դերասան (ծն.՝ [[1944]])։ == Տօներ == * [[Խորուաթիա]]՝ Անկախութեան օր * [[Սպանիա]]՝ [[Քանարեան կղզիներ]]ու օր * [[Պատկեր:Flag of the Vatican City - 2001 version.svg|40px]] Կաթողիկէ եկեղեցւոյ սուրբ Ժանն տ'Արքի օր [[Ստորոգութիւն:Մայիս]] 87x6spymf633riujrerkephcusfy9vb 0 858 253505 230654 2026-08-18T19:42:05Z Azniv Stepanian 8 253505 wikitext text/x-wiki '''30 Յունիս''', տարուան 181-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 182-րդ) օրն է *Տարուայ աւարտին կը մնայ 184 օր [[Պատկեր:Albert Einstein Head.jpg|մինի|160x160փքս|[[Ալպերթ Այնշթայն]]]] [[Պատկեր:S Sarkisyan.jpg|մինի|157x157փքս|[[Սերժ Սարգիսեան]]]] <center>[[29 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''30 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[1 Յուլիս]]</center> == Դէպքեր == [[Պատկեր:Tower Bridge from London City Hall.jpg|160px]] *1894՝ բացուեցաւ [[Լոնտոն]]ի «Թաուէր» {{resize|90%|({{lang-en|Tower Bridge}})}} բացովի կամուրջը *1905` [[Ալպերթ Այնշթայն]]ը հրապարակեցաւ իր «Հարաբերականութեան Յատուկ Տեսութիւնը» *[[2008]]՝ «<nowiki/>[[Մամմա Մի՛ա! (ժապաւէն)|Մամմա Մի՛ա!]]<nowiki/>» առաջին անգամ մեծ յաջողութեամբ կը ցուցադրուի [[Լոնտոն]] [[Պատկեր:Lisa Kudrow at TIFF 2009.jpg|մինի|181x181փքս|[[Լիսա Քուտրոու]]]] [[Պատկեր:Angela Sarafyan (29873109646).jpg|մինի|165x165փքս|[[Անժելա Սարաֆեան]]]] == Ծնունդներ == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|[[:Ստորոգութիւն: 30 Յունիսի ծնածներ|30 Յունիսի ծնածներ]]}} * [[1922 թուական|1922]]<big>.</big><ref>Ծնած է [[Կոստանդնուպոլիս|Կ.Պոլիս]], մահացած է Մոսքուա</ref>[[Ժագ Իհմալեան]] {{resize|90%|(Jak Ihmalyan, Жак Ихмальян, մ.[[1978 թուական|1978]]), նկարիչ}} * [[1954 թուական|1954]]<big>.</big> [[Սերժ Սարգիսեան]], {{resize|90%|Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ (2008-2013, 2013-ներկայ)}} * [[1963 թուական|1963]]<big>.</big> [[Լիսա Քուտրոու]] {{resize|90%|(Lisa Valerie Kudrow), ամերիկացի դերասանուհի, հեղինակ}} * [[1983 թուական|1983]]<big>.</big> [[Անժելա Սարաֆեան]] {{resize|90%|(Angela Sarafyan), ամերիկահայ դերասանուհի}} == Մահեր == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|[[:Ստորոգութիւն: 30 Յունիսի մահացածներ|30 Յունիսի մահացածներ]]}} * [[1966 թուական|1966]], [[Ճիւզեբէ Ֆարինա]] ինքնաշարժի մրցաշարքներու իտալացի վարորդ եւ [[Ֆորմիւլա 1]]-ի՝ պաշտօնական արձանագրութեամբ, համաշխարհային առաջին ախոյեան (1950) == Տօներ == * {{դրօշ|Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն}} Քոնկոյի դեմոկրատական հանրապետութիւն ([[Պելճիքա]]յէն, [[1960 թուական|1960]]) * {{դրօշ|Դանիա}} [[Դանիա]]՝ Ալեքսանտրա արքայեադստեր օր * {{դրօշ|Իսրայել}} [[Իսրայէլ]]՝ Նաւատորմի օր {{անաւարտ}} {{Տարուայ օրեր}} [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] 75eq6niexyb87cp5so5ien4sei42dwf 0 876 253472 220551 2026-08-18T12:15:59Z Azniv Stepanian 8 253472 wikitext text/x-wiki '''31 Մայիս''', տարուան 151-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 152-րդ) օրն է։։ * արուան աւարտին կը մնայ 214 օր<center>[[30 Մայիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] 31 '''Մայիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[1 Յունիս]]</center> [[Պատկեր:Walt Whitman edit 2.jpg|մինի|198x198փքս|[[Ուոլթ Ուիթմըն]]]] == Դէպքեր == * [[1859 թուական|1859]]<big>.</big> [[Լոնտոն]]ի մէջ գործարկուեցաւ Պիկ Պեն ժամացոյցը [[Պատկեր:235ac - British Airways Concorde; G-BOAD@LHR;15.05.2003 (8056002570).jpg|150px]] * [[2003 թուական|2003]]<big>.</big> [[Փարիզ]] ժամանեցաւ [[:en:Concorde|«Քոնքորտ»]] {{ref-en}} տեսակի վերջին օդանաւը * [[2013 թուական|2013]]<big>.</big> [[:en:(285263) 1998 QE2|(285263) 1998 QE2]] {{ref-en}} աստղակերպը առաւելագոյնս մոտեցաւ [[Երկիր|Երկրին]] ===== Երկրաշարժներ ===== * {{0}}526<big>.</big> [[Անտիոք]]ի երկրաշարժէն զոհուեց 250 000 մարդ * [[1935 թուական|1935]]<big>.</big> երկրաշարժն աւերեցաւ [[Փաքիստան]]ի [[:en:Balochistan earthquake|Քվեթա քաղաքը]], {{ref-en}} զոհուեց 40 000 մարդ * [[1970 թուական|1970]]<big>.</big> Փերուի Անքաշի [[:en:1970 Ancash earthquake|տարածաշրջանի երկրաշարժի]] {{ref-en}} զոհ դարձաւ 47 000 մարդ [[Պատկեր:Viktor Orbán 2018.jpg|մինի|218x218փքս|[[Վիքթոր Օրպան]]]] == Ծնունդներ == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|[[:Ստորոգութիւն: 31 Մայիսի ծնածներ|31 Մայիսի ծնածներ]]}} <br> [[Պատկեր:Walt Whitman signature.svg|120px]] * [[1819 թուական|1819]]<big>.</big> [[Ուոլթ Ուիթմըն]] {{resize|90%|({{lang-en|Walt Whitman}}, մ.[[1892 թուական|1892]]), ամերիկացի գրող}} * [[1963 թուական|1963]]<big>.</big> [[Վիքթոր Օրպան]] {{resize|90%|({{Լեզու hu|Orbán Viktor}}<ref>[http://www.origo.hu/itthon/20121220-a-story-osszeallitasa-33-dolog-amit-nem-tudunk-orban-viktorrol.html Orbánnak kiütötték az első két fogát], ''Origo'' {{ref-hu}}</ref> ) հունկար իրաւաբան, [[Հունկարիա|Հունկարիոյ]] ներկայիս վարչապետ}} * [[1992 թուական|1992]]<big>.</big> [[Վէնաս Կէյմինկ]] {{resize|90%|({{lang-en|VanossGaming}}), համացանցի գործունեայ}} == Մահեր == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|[[:Ստորոգութիւն: 31 Մայիսի մահացածներ|31 Մայիսի մահացածներ]]}} == Տօներ == * Ծխախոտի դէմ պայքարի համաշխարհային օր * Հանրապետութեան օր՝ ** [[Պատկեր:Flag of South Africa.svg|32px]] [[Հարաւափրիկեան Հանրապետութիւն]] * [[Պատկեր:Flag of United Kingdom.svg|40px]] Գարնան օր {{resize|85%|(Միացեալ Թագաւորութիւն)}} * [[Պատկեր:Flag of the Republic of Abkhazia.svg|40px]] 1814-1864 թուականներու Կովկասեան պատերազմի զոհերու յիշատակի օր {{resize|85%|(Աբխազիա)}} {{անաւարտ}} {{Տարուայ Օրեր}} [[Ստորոգութիւն:Մայիս]] c5rq394s27wvi1x9caf37raxe16od0g 0 986 253510 249268 2026-08-19T07:05:17Z Azniv Stepanian 8 253510 wikitext text/x-wiki '''4 Յուլիս''', տարուան 185-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 186-րդ) օրն է։<center>[[3 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''4 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[5 Յուլիս]]</center>[[Պատկեր:Mher Mkrtchyan 2006 post card cropped.jpg|մինի|[[Մհեր Մկրտչեան]]|187x187փքս]] == Դէպքեր == * Գալիֆորնիոյ բանտարկեալներու ներման դիմումները քննող յանձնաժողովը 4 Յուլիս 2013-ին մերժեց [[Համբիկ Սասունեան]]ի ներման դիմումը։ * [[2019]]․ [[Մաքրոնիսոս]] կը յայտարարուի հնաբանական վայր == Ծնունդներ == * [[1825]], [[Գրիգոր Աղաթօն]], հանրային գործիչ, ազգային երեսփոխան, «Հայոց Բարեգործական Ընկերութեան» հիմնադիրներէն մին (մահ.՝ 1867)։ * [[1927 թուական|1927]], [[Ճինա Լոլոպրիճիթա]]․ իտալացի դերասանուհի (մահ՝ [[2023]]) * [[1930]], [[Մհեր Մկրտչեան|Մհեր Մուշեղ Մկրտչեան]], նշանաւոր հայ դերասան, ԽՍՀՄ ժողովրդական արուեստագէտ, շարժանկարի եւ թատրոնի մեծ կատակերգու (մահ.՝ 1993)։ * [[1868]], [[Բեկլար Ամիրջան]](եան), հայ երգիչ (պարիթոն) (մահ.՝ 1937)։ == Մահեր == == Տօներ == {{անաւարտ}} [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] 0cfdcmmsybvvs37hotq9ocsggl24609 0 987 253478 194480 2026-08-18T18:36:02Z Azniv Stepanian 8 253478 wikitext text/x-wiki '''4 Յունիս''', տարուան 155-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 156-րդ) օրն է։<center>[[3 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] 4 '''Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[5 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == * [[1679]], [[Գառնի]]ի մէջ տեղի ունեցաւ ուժեղ [[երկրաշարժ]]։ * [[1878]], [[Օսմանեան կայսրութիւն]]ը [[Կիպրոս]]ի կառավարումը [[Մեծ Պրիթանիա|Մեծ Բրիտանիոյ]] կը յանձնէ։ == Ծնունդներ == * [[1977]], [[Արթուր Մինասեան]], հայ ֆութպոլիստ, որ հանդէս կու գայ լեհական «Ռեսովիա» ֆութպոլային ակումբին մէջ որպէս կիսապաշտպան։ Արթուրը Հայաստանի հաւաքականին մէջ անցուցած է 11 հանդիպում։ [[Պատկեր:Գալուստ Խանենց.jpg|մինի|227x227փքս|[[Գալուստ Խանենց]]]] == Մահեր == * [[1998]], [[Գալուստ Խանենց]] (Խանեան), իրանահայ գրող է (ծն․՝ [[1910]])։ == Տօներ == * Ֆինլանտայի պաշտպանական ուժերու օր։ [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] 26cbpb7vpzehxerhvauy3gkjoqjcu1b 0 1036 253511 194545 2026-08-19T07:06:48Z Azniv Stepanian 8 253511 wikitext text/x-wiki '''5 Յուլիս''', տարուան 186-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 187-րդ) օրն է։ *Տարուան աւարտին կը մնայ 179 օր <center>[[4 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''5 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[6 Յուլիս]]</center>[[Պատկեր:Georges Pompidou (cropped 2).jpg|մինի|184x184փքս|[[Ժորժ Փոմփիտու]]]] [[Պատկեր:Hayrikyan cropped.jpg|մինի|150x150փքս|[[Պարոյր Հայրիկեան]]]] == Դէպքեր == * 1954՝ [[Էլվիս Փրեսլի]]ն ձայնագրեց That's All Right (Ամէնը լաւ է) անունով իր առաջին երգը * 1962՝ [[Ալճերիա]]ն անկախութիւն ձեռք բերաւ [[Ֆրանսա]]յէն * 1995՝ կ'ընդունուի Հայաստանի Հանրապետութեան Սահմանադրութիւնը * 1996՝ Տոլլի անունով ոչխարը դարձաւ առաջին քլոնաւորած կաթնասունը * 2012՝ [[Լոնտոն]]ին մէջ կը բացուէ [[Shard London Bridge|The Shard (բեկոր)]] անունով 310 մեթր բարձրութիւնով [[Եւրոպա]]յի ամենաբարձր երկնաբերձը [[Պատկեր:Metsarents.jpg|մինի|184x184փքս|[[Միսաք Մեծարենց]]]] == Ծնունդներ == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն: 5 Յուլիսի ծնածներ]]}} * 1911՝ [[Ժորժ Փոմփիտու]] {{resize|90%|({{lang-fr|Georges Pompidou}}, մ.1974), ֆրանսացի քաղաքական եւ պետական գործիչ}} * 1949՝ [[Պարոյր Հայրիկեան]] {{resize|90%|, հայ քաղաքական գործիչ}} == Մահեր == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն: 5 Յուլիսի մահացածներ]]}} * 1908՝ [[Միսաք Մեծարենց]] {{resize|90%|(Մեծատուրեան, ծն.1886), արեւմտահայ բանաստեղծ}} * 1989 {{resize|90%|([[Փարիզ]])}}՝ [[Սիրարփի Տէր Ներսէսեան]] {{resize|90%|(ծն.1896, [[Կոստանդնուպոլիս|Կ.Պոլիս]]), բիւզանդագէտ, հայագէտ, միջնադարագէտ}} == Տօներ == {{resize|90%| * Անկախութեան օր՝ ** {{դրօշ|Ալժիր}} [[Ալճերիա]] ([[Ֆրանսա]]յէն՝ 1962-ին) ** {{դրօշ|Կանաչ Հրվանդան}} Կանաչ Հրուանդան ([[Փորթուկալ]]էն՝ 1975-ին) ** {{դրօշ|Վենեսուելա}} Վէնեսուէլայ ([[Սպանիա]]յէն՝ 1811-ին)}} [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] 874l6ea2m7xn0g15eejl3ya1o4x8xvl 0 1037 253479 194482 2026-08-18T18:36:44Z Azniv Stepanian 8 253479 wikitext text/x-wiki '''5 Յունիս''', տարուան 156-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 157-րդ) օրն է։<center>[[4 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] 5 '''Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[6 Յունիս]]</center>[[Պատկեր:Hrand Yegavian.jpg|մինի|167x167փքս|[[Հրանդ Եկաւեան]]]] == Դէպքեր == [[Պատկեր:SDO's Ultra-high Definition View of 2012 Venus Transit (304 Angstrom Full Disc 02).jpg|մինի|աջից|140px|[[Վեներա կամ Արուսեակ (մոլորակ)|Վեներան]] (վերին աջի սեւ կետը) կ'անցնէ Արեգակին դէմով<br />[[2012 թուական|2012]]]] [[Պատկեր:Hrant Asadour.png|մինի|182x182փքս|[[Հրանդ Ասատուր]]]] == Ծնունդներ == * [[1937]], [[Մարք Յովսէփեան]], խորհրդային հայ բեմադրիչ, ֆիլմի նկարիչ, ՌԴ արուեստի վաստակաւոր գործիչ (1996)։ * [[1941]], [[Մարթա Արկերիչ]], Արժանթինցի դաշնակահարուհի։ == Մահեր == * [[1915]] (մօտաւորապէս), [[Հրանդ Եկաւեան]], հայ բժիշկ, Հնչակեան կուսակցութեան անդամ (ծն․՝ [[1895]])։ * [[1928]], [[Հրանդ Ասատուր]], հայ բանասէր։ Տաճկահայ գրագէտ-հրապարակախօս (ծն.՝ [[1862]])։ == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] g9bf0c0dp1mji5hqznuoi96pjnlspiv 0 1061 253512 194546 2026-08-19T07:07:31Z Azniv Stepanian 8 253512 wikitext text/x-wiki '''6 Յուլիս''', տարուան 187-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 188-րդ) օրն է * Տարուայ աւարտին կը մնայ 178 օր [[Պատկեր:Anne Frank lacht naar de schoolfotograaf.jpg|մինի|232x232փքս|[[Անն Ֆրանք]]]] <center>[[5 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''6 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[7 Յուլիս]]</center> == Դէպքեր == [[Պատկեր:AK 47.JPG|աջից|240px]] * [[1942 թուական|1942]]<big>.</big> [[Անն Ֆրանք]]ը իր ընտանիքի հետ փակուեցին [[Ամսթերտամ]]ի իրենց տանը * [[1947 թուական|1947]]<big>.</big> Խորհրդային միութեան մէջ սկսաւ [[Հրացան ԱՔ-47|ԱՔ-47]] հրացանի արտադրութիւնը * [[1957 թուական|1957]]<big>.</big> Պիթըլզի ստեղծումէն մեկ տարի առաջ կայացաւ [[Ճոն Լենըն]]ի եւ [[Փոլ ՄքՔարթնի|Փոկ ՄըքՔարթնիի]] առաջին հանդիպումը == Ծնունդներ == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|[[:Ստորոգութիւն: 6 Յուլիսի ծնածներ|6 Յուլիսի ծնածներ]]}} * [[1926 թուական|1926]]<big>.</big> [[Լեւոն Զօրեան]]<ref>Արձակագիր [[Ստեփան Զօրեան]]ի որդին է</ref> {{resize|90%|(մ.[[1996 թուական|1996]]), ճարտարապետ}} * [[1973 թուական|1973]]<big>.</big> [[Կէորկի Քինքլաձէ]]<ref>{{cite news|title=Kinkladze £5m Ajax move|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/94543.stm|work=BBC News|publisher=British Broadcasting Corporation|date=մայիսի 15, 1998|accessdate=օգոստոսի 4, 2008}}</ref><ref>{{cite news|title='Gio is the best of the lot' – says Lee|url=http://www.lancashiretelegraph.co.uk/archive/1996/03/01/Lancashire+Archive/6210666._Gio_is_the_best_of_the_lot____says_Lee|newspaper=[[Lancashire Telegraph|Lancashire Evening Telegraph]]|date=մարտի 1, 1996|accessdate=հունվարի 4, 2011}}</ref> {{resize|90%|({{lang-ka|გიორგი ქინქლაძე}}), վրացի ֆութպոլիստ}} == Մահեր == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|[[:Ստորոգութիւն: 6 Յուլիսի մահացածներ|6 Յուլիսի մահացածներ]]}} * [[2005 թուական|2005]]<big>.</big> [[Գէորգ Ջահուկեան]] {{resize|90%|(ծն․[[1920 թուական|1920]]) բանասէր, լեզուաբան, հայագէտ}} == Տօներ == * Անկախութեան օր՝ ** Մալաուի (Միացեալ թագաւորութենէն, [[1964 թուական|1964]]) ** Քոմորեան կղզիներ ([[Ֆրանսա]]յէն, [[1975 թուական|1975]]) * {{դրօշ|Լիտվա}} [[Լիթուանիա]]՝ Պետականութեան օր == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Տարուայ օրեր}} [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] 4vieln7xrml1bwadlkmltw3xv3l3xk4 0 1062 253480 194485 2026-08-18T18:37:46Z Azniv Stepanian 8 253480 wikitext text/x-wiki '''6 Յունիս''', տարուան 157-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 158-րդ) օրն է։<center>[[5 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''6''' '''Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[7 Յունիս]]</center>[[Պատկեր:Kirk Kerkorian 2017 stamp of Armenia.jpg|մինի|171x171փքս|[[Քըրք Քըրքորեան]]]] == Դէպքեր == [[Պատկեր:Aram Khachaturian, Pic, 17.jpg|մինի|150x150փքս|[[Արամ Խաչատրեան]]]] == Ծնունդներ == * [[1903]], [[Արամ Խաչատրեան]], հայ երգահան, դիրիժոր, մանկավարժ, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1954), ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1963), ռուսական կոմպոզիտորական դպրոցի եւ հայ դասական երաժշտութեան ներկայացուցիչ, որ ճանչցուած է որպէս՝ համաշխարհային դասական (մահ․՝ [[1978]])։ * [[1917]], [[Քըրք Քըրքորեան]], ամերիկահայ գործարար, «Թրասինտա Քորփորեյշնի» գործադիր տնօրէն (մահ.՝ [[2015]])։ [[Պատկեր:Hafez al-Assad official portrait.jpg|մինի|156x156փքս|[[Հաֆէզ Ասատ|Հաֆէզ Ալ-Ասատ]]]] == Մահեր == * [[2000]], [[Հաֆէզ Ասատ|Հաֆէզ Ալ-Ասատ]] (ծն․՝ 1930), Սուրիացի՝ ռազմական, պետական եւ քաղաքական գործիչ, Սուրիոյ Զինուած ուժերու հրամանատար, պաշտպանութեան նախարար (1966—1972), Սուրիոյ վարչապետ (1970—1971), Սուրիոյի 15-րդ նախագահը (1971—2000)։ == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] m94ufx0obkcw4jffm39f2jgqbq8uyin 0 1085 253513 210928 2026-08-19T07:08:14Z Azniv Stepanian 8 253513 wikitext text/x-wiki '''7 Յուլիս''', տարուան 188-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 189-րդ) օրն է։<center>[[6 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''7 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[8 Յուլիս]]</center> == Դէպքեր == * [[1978 թուական|1978]], [[Սողոմոնեան Կղզիներ|Սողոմոնեան Կղզիներու]] անկախութիւն * [[2005]], [[Լոնտոն]]ի երթեւեկութեան համակարգին մէջ տեղի կ՛ունենայ [[:en:7 July 2005 London bombings|չորս պայթում]], կը սպանուին 56 մարդ։ * [[2012]], [[Քրասնոտարի]] երկրամասին պատուհասած [[:en:2012 Russian floods|ջրհեղեղի]] զոհ կը դառնայ առնուազն 172 մարդ։ [[Պատկեր:Marc Chagall 1941 cut.jpg|մինի|160x160փքս|[[Մարք Շակալ]]]] == Ծնունդներ == * Ք․Ա․ 86․ Անտիոքոս Ա․ Կոմմագէնի [[Երուանդունիներ|Երուանդուն]]<nowiki/>ի թագաւորը, ծանօթ իբրեւ «Անտիոքոս Աստուածը, Արդար, Վսեմ, Հռոմէացիներուն բարեկամ եւ յունասէր» *[[1887]]. [[Մարք Շակալ]], ֆրանսացի նկարիչ (մահ.՝ [[1985]]) *[[1936 թուական|1936]]. [[Նիքոս Քսիլուրիս]], (մ․՝ [[1980 թուական|1980]]) յոյն երաժիշտ եւ ժողովրդական, արուեստական ու հասարակական երգերու մեկնաբանող * [[Պատկեր:Karen Jeppe with Misak and Hajim Pahsa near Aleppo.jpg|մինի|169x169փքս|[[Քարէն Եփփէ]]]] == Մահեր == * [[1935]], [[Քարէն Եփփէ]], դանիացի Միսիոնար եւ ընկերային աշխատող (ծն.՝ [[1876]])։ == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] cesijsgsman1r46analc6bk5s9mzsgn 0 1086 253481 194487 2026-08-18T18:38:54Z Azniv Stepanian 8 253481 wikitext text/x-wiki '''7 Յունիս''', տարուան 158-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 159-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 207 օր<center>[[6 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] 7 '''Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[8 Յունիս]]</center> [[Պատկեր:Paul Gauguin 111.jpg|մինի|173x173փքս|[[Փոլ Կօկէն]]]] == Դէպքեր == * 1724՝ օսմանեան ստուար բանակը կը գրաւէ [[Երեւան]]ը * 1981՝ [[Իսրայէլ]]ի [[:en:Operation Opera|օդուժն կ'աւիրէ]] {{ref-en}} Իրաքի Օսիրաք ֆրանսական արտադրութեան միջուկային վերարկիչը * 2000՝ [[Միաւորուած Ազգերու Կազմակերպութիւն|ՄԱԿ]]-ը [[Իսրայէլ]]ի եւ [[Լիբանան]]ի միջեւ կ'անցկացնէ բաժանարար [[:en:Blue Line (Lebanon)|«Կապոյտ գիծը»]] {{ref-en}} [[Պատկեր:Ալպոյաճեան.png|մինի|[[Արշակ Ալպօյաճեան|Արշակ ԱլպօյաճեանԱրշակ Ալպօյաճեան]]]] == Ծնունդներ == {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն: 7 Յունիսի ծնածներ]]}} * 1848՝ [[Փոլ Կօկէն]] {{resize|85%|({{lang-fr|Paul Gauguin}}, մ.1903), ֆրանսացի նկարիչ}} * 1879՝ [[Արշակ Ալպօյաճեան]] {{resize|85%|(մ.1962), բանասէր, գրագէտ}} * 1683՝ [[Պաղտասար Դպիր]] {{resize|85%|(Գրիգորեան, Կեսարեան, մ.1768), բանաստեղծ, երաժիշտ, գիտնական}} * 1938՝ [[Սամուէլ Գասպարով]] {{resize|85%|խորհրդային բեմադրիչ, սենարիստ եւ դերասան}} == Մահեր == {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն: 7 Յունիսի մահացածներ]]}} == Տօներ == * {{դրօշ|Իսպանիա}} [[Սպանիա]]՝ Հանրապետութեան օր * {{դրօշ|Մալթա}} Մալթա՝ Նահատակներու օր * {{դրօշ|Նորվեկիա}} Նորվեկիա՝ Անկախութեան հռչակման օր * {{դրօշ|Պերու}} Փերու՝ Դրաւշի օր * {{դրօշ|Դանիա}} Դանիա՝ Արքայազն Եոաքիմի ծննդեան օրը {{անաւարտ}} {{Տարուայ օրեր}} [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] jeqfw12qf6r5q4tppx34ilb7uy0q8bf 0 1108 253514 252904 2026-08-19T07:08:59Z Azniv Stepanian 8 253514 wikitext text/x-wiki '''8 Յուլիս''', տարուան 189-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 190-րդ) օրն է * Տարուան աւարտին կը մնայ 176 օր [[Պատկեր:Karen Shakhnazarov.jpg|մինի|171x171փքս|[[Կարէն Շահնազարով]]]] <center>[[7 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''8 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[9 Յուլիս]]</center> == Դէպքեր == [[Պատկեր:View to Saint Isaac's Cathedral by Ivan Smelov.jpg|աջից|180px]] * [[1819]], Ս․ Փեթերսպուրկի մէջ կը դրուի {{ref-ru}} [[:ru:Исакиевский собор|Սուրբ Իսահակի տաճարի]] հիմնաքարը։ [[Պատկեր:Jaden smith 2009.jpg|մինի|220x220փքս|[[Ճէյտըն Սմիթ]]]] == Ծնունդներ == {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն: 8 Յուլիսի ծնածներ]]}} * 1952՝ [[Կարէն Շահնազարով]] {{resize|90%|({{lang-ru|Карен Георгиевич Шахназаров}}), խորհրդային, ռուս, հայ շարժապատկերի բեմավար<ref>{{resize|85%|[[Մոսֆիլմ]] շարժապատկերի հիմնարկութեան գլխաւոր տնօրէն}}</ref>}} * [[1963]], [[Արա Քըրճըլեան]], Լիզպոնի գործողութիւնը իրականացող հինգ երիտասարդներէն մէկը (մահ․՝ [[1983]])։ * 1998՝ [[Ճէյտըն Սմիթ]] {{resize|90%|({{lang-en|Jaden Smith}}), ամերիկացի դերասան, պարող եւ երգիչ մըն է, զաւակն է [[Ուիլլ Սմիթ]]ի}} [[Պատկեր:Diana Aghabegyan.jpg|մինի|173x173փքս|[[Տիանա Աբգար]]]] == Մահեր == {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն: 8 Յուլիսի մահացածներ]]}} * [[1937 թուական|1937]], [[Տիանա Աբգար]]․ գրող, հրապարակախօս, մարդասէր, հասարակական գործիչ եւ դեսպան․ ([[1920 թուական|1920]]-ին [[Ճափոն|Ճափոնի]] եւ Հեռաւոր Արեւելքի մէջ նշանակուած է Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան դեսպան) *[[1944]], [[Վարդան Հացունի]], կամ Հ. Վարդան Վ. Հացունի, ի ծնէ՝ Վարդան Սոմունճեան, հայ բանասէր, ազգագրագէտ (ծն․՝ [[1870]])։ *[[1968 թուական|1968]]․ [[Ալիս Կրիֆիթ Քար]]․ ամերիկացի բուժքոյր եւ օգնութեան աշխատող։ == Տօներ == {{resize|90%| * Միասնութեան օր (Զամպիա)}} {{Տարուայ օրեր}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] egk411h9b6soiv7aqjzonrwcgkt4ig6 0 1109 253482 208761 2026-08-18T18:39:53Z Azniv Stepanian 8 253482 wikitext text/x-wiki '''8 Յունիս''', տարուան 159-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 160-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 206 օր <center>[[7 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] 8 '''Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[9 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == * 1191<big>.</big> Անգլիոյ թագաւոր Ռիչըրտ I Առիւծասիրտը հասաւ [[Պաղեստին]] * [[1815 թուական|1815]]<big>.</big> [[Լեհաստան]]ը միացուեցաւ Ռուսիոյ Կայսրութեան [[Պատկեր:1984 and photo of George Orwell.png|աջից|180px]] * [[1949 թուական|1949]]<big>.</big> [[Լոնտոն]]ի մէջ 25 հազար օրինակով լոյս տեսաւ [[Ճորճ Օրուէլ]]ի «1984» վէպը * [[1964 թուական|1964]]<big>.</big> Իսլանտան դարձաւ [[Միաւորուած Ազգերու Կազմակերպութիւն|ՄԱԿ]] անդամ * [[2008 թուական|2008]]<big>.</big> 37 ածխահատներ ուքրաինական ածխահանքի մէջ [[:en:2008 Ukraine coal mine collapse|տեղի ունեցած պայթիւնի]] {{ref-en}} զոհ դարձած են [[Պատկեր:Ara Shiraz - Vruyr.jpg|մինի|[[Արա Շիրազ]]]] == Ծնունդներ == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|[[:Ստորոգութիւն: 8 Յունիսի ծնածներ|8 Յունիսի ծնածներ]]}} {{Լուսանկարի հատված|պատկեր=Bonnie tyler honlap.jpg|դիրք=right|ստորագրութիւն ={{resize|85%|[[Պոնի Թայլըր]]<br />ծն.[[1951 թուական|1951]]}} |լայնք=120|ընդհանուր=220|վերեւ=40|աջ=50|ներքեւ=120|ձախ=50|շրջանակ=ոչ|մեծացնել = }} * [[1862 թուական|1862]]<big>.</big> [[Բագրատ Այվազեան]] {{resize|90%|(մ.[[1934 թուական|1934]], Թիփղիս) գրող, վիպասան}} * [[1941 թուական|1941]]<big>.</big> [[Արա Շիրազ]]<ref>{{resize|90%|Խորհրդային բանաստեղծներ [[Յովհաննէս Շիրազ]]ի եւ [[Սիլվա Կապուտիկեան]]ի որդին}}</ref> {{resize|90%|(մ.[[2014 թուական|2014]]) քանդակագործ}} * [[1951 թուական|1951]]<big>.</big> [[Պոնի Թայլըր]] {{resize|90%|({{lang-en|Bonnie Tyler}}) բրիտանացի փոփ երգչուհի}} * [[1977 թուական|1977]]<big>.</big> [[Քանյէ Ուեսթ]] {{resize|90%|({{lang-en|Kanye Omari West}}) ամերիկացի րափըր, դերասան}} [[Պատկեր:Arshag Chobanian.png|մինի|191x191փքս|[[Արշակ Չօպանեան]]]] == Մահեր == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|[[:Ստորոգութիւն: 8 Յունիսի մահացածներ|8 Յունիսի մահացածներ]]}} * [[1915 թուական|1915]]<big>.</big> [[Յովհաննէս Ալթունտիշեան]] {{resize|90%|(ծն.[[1880 թուական|1880]], [[Կոստանդնուպոլիս|Կ.Պոլիս]]) բժիշկ}} * [[1954 թուական|1954]]<big>.</big> [[Արշակ Չօպանեան]] {{resize|90%|(ծն.[[1872 թուական|1872]], [[Կոստանդնուպոլիս|Կ.Պոլիս]]) բանաստեղծ, գրաքննադատ}} * [[1959 թուական|1959]]<big>.</big><ref>{{resize|85%|Մահացած է [[Պէյրութ]]}}</ref>[[Վարդան Շահպազ]] {{resize|90%|(Բուն անունով՝ Մինաս Տօնիկեան, ծն.[[1864 թուական|1864]], [[Արեւմտեան Հայաստան|ԱՀ]]) ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ}} * [[2017 թուական|2017]]<big>.</big> [[Սոնա Սէֆէրեան]] {{resize|90%|(ծն.[[1940 թուական|1940]], [[Հալէպ]]) հայրենի լեզուաբան, թարգմանիչ}} == Տօներ == {{resize|90%| * [[Ովկիանոս]]ներու Համաշխարհային Օր}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Տարուայ օրեր}} [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] f0m8vsits3fqdhf0vjkx9uojvdn635r 0 1128 253515 150292 2026-08-19T07:09:38Z Azniv Stepanian 8 253515 wikitext text/x-wiki '''9 Յուլիս''', տարուան 190-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 191-րդ) օրն է։<center>[[8 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''9 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[10 Յուլիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == * [[1902]], [[Գրիգորի Սարգիսով]] (Սարգսեան), խորհրդային հայ բեմադրիչ, դերասան, սենարիստ (մահ.՝ 1964)։ == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] ihek0gbtkapnkl6d8vyegcpndq9oegc 0 1129 253483 194491 2026-08-18T18:41:15Z Azniv Stepanian 8 253483 wikitext text/x-wiki '''9 Յունիս''', տարուան 160-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 161-րդ) օրն է։ *Տարուան աւարտին կը մնայ 205 օր <center>[[8 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''9''' '''Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[10 Յունիս]]</center>[[Պատկեր:Norra kapellet, Norra begravningsplatsen 02.jpg|մինի|[[Նորրա պեկրավնինկսփլաթսէն]] (Norra begravningsplatsen) գերեզմանատունը]] == Դէպքեր == * 1827՝ [[Սթոքհոլմ]]ին մէջ բացուեցաւ<ref>{{cite web |url=http://www.stockholm.se/-/Serviceenhetsdetaljer/?enhet=add2704343b44aceb876a2cb274addad&pdf= |publisher=City of Stockholm |website=www.stockholm.se |title=Norra begravningsplatsen |trans-title=Northern Cemetery |access-date=22 May 2017 |language=}} {{lang-sv}}</ref> [[Նորրա պեկրավնինկսփլաթսէն]] (Norra begravningsplatsen) գերեզմանատունը * 1873՝ բացումէն 16&nbsp;օր անց [[Լոնտոն]]ին մէջ հրդեհէն ամբողջովին այրուեցաւ Ալեքսանտրա պալատը * 1967՝ Վեցօրեայ պատերազմին [[Իսրայէլ]]ը [[Սուրիա]]յէն կը գրաւէ Կոլանի բարձունքները * 1997՝ Նուրսուլթան Նազարպաեւը կը յայտարարէ [[Ղազախստան]]ի մայրաքաղաքը [[Ալմաթի]]էն Աքմոլայ (նախկին՝ Ցելինոկրատ, 1988-էն՝ [[Ասթանայ]]) տեղափոխելու մասին [[Պատկեր:Seryoja Haroutounian.jpg|մինի|[[Սերիոժա Սուքիաս Յարութիւնեան|Սերիոժա Յարութիւնեան]]]] == Ծնունդներ == {{resize|80%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն: 9 Յունիսի ծնածներ]]}} [[Պատկեր:Peter I 140-190 for collage.jpg|աջից|120px]] * 1672՝ [[Մեծն Պետրոս]] {{resize|80%|({{lang-ru|Петр Великий}}, Պետրոս 1<sup>ին</sup> Ալեքսեեւիչ (Петр 1<sup>ый</sup> Алексеевич), մ.1725), Ռուսիոյ ցար եւ յետագային՝ կայսր<ref>1682-էն</ref>}} * 1940՝ [[Սերիոժա Սուքիաս Յարութիւնեան|Սերիոժա Յարութիւնեան]] {{resize|80%|(զ.1994), Արցախի պատերազմին հերոս}} * 1988՝ [[Տիգրան Մարտիրոսեան|Տիգրան Գէորգ Մարտիրոսեան]] {{resize|80%|ծանրաբարձ}}<ref>Հայաստանի սպորտի (այսինքն՝ մարզանք - անգլ.՝ sport) վաստակաւոր վարպետ (2009)։ Հայաստանի բազմակի, Եւրոպայի եռակի[1], աշխարհի երիտասարդական եւ տարեցներու առաջնութիւններու ախոյեան (անգլ՝ champion), ողիմպիական խաղերու պրոնզէ մետալակիր։</ref> == Մահեր == {{resize|80%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն: 9 Յունիսի մահացածներ]]}} == Տօներ == {{Տարուայ օրեր}} {{անաւարտ}} == Ծանաւթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] 5oitg9vpnaoar8tbu2uw1zb09savik3 0 1540 253545 228769 2026-08-19T10:03:29Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253545 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հիւանդութիւն | անուանում = Ականջահոսք | պատկեր = Otitis media entdifferenziert2.jpg | ՀՄԴ9 = {{ICD9|017.40}}, {{ICD9|055.2}}, {{ICD9|381.0}}, {{ICD9|381.1}}, {{ICD9|381.2}}, {{ICD9|381.3}}, {{ICD9|381.4}}, {{ICD9|382}} | ՀՄԴ10 = {{ICD10|H|65||h|65}}-{{ICD10|H|67||h|65}} | MedlinePlus = 000638 | eMedicine = 351 | MeSHID = D010033 | Disease Ontology = 29620 |}} '''Ականջահոսք''', ականջէն դուրս հոսող հեղուկը կը կոչուի ականջահոսք: Ականջահոսքը հիւանդութիւն մը չէ, այլ՝ ախտանշան մը, որ կը յայտնուի ականջի զանազան [[հիւանդութիւն]]ներով<ref name=Qu2014>{{cite journal|last1=Qureishi|first1=A|last2=Lee|first2=Y|last3=Belfield|first3=K|last4=Birchall|first4=JP|last5=Daniel|first5=M|title=Update on otitis media - prevention and treatment.|journal=Infection and drug resistance|date=10 January 2014|volume=7|pages=15–24|pmid=24453496|doi=10.2147/IDR.S39637}}</ref><ref name=Min2014>{{cite journal|last1=Minovi|first1=A|last2=Dazert|first2=S|title=Diseases of the middle ear in childhood.|journal=GMS current topics in otorhinolaryngology, head and neck surgery|date=2014|volume=13|pages=Doc11|pmid=25587371|doi=10.3205/cto000114}}</ref>: Ներքին ականջի հիւանդութիւնները կը հարուածեն լսողական օրկանը՝ խխունջը եւ հաւասարակշռութեան օրկանը՝ կիսաբոլոր խողովակներն ու անդաստակի երկու պզտիկ տոպրակները։ Երկու օրկանները կրնան վնասուիլ միասնաբար կամ անջատաբար. անոնց վնասումով կը յառաջանան լսողական ընկալական կորուստ, գլխապտոյտ եւ ականջաբզզիւն։ [[Պատկեր:Ear.jpg|մինի|Մարդու ականջը.]] == Ականջի Ընդհանուր Կազմախօսութիւն == Ականջը կազմուած է երեք բաժիններէ՝ արտաքին ականջ, միջին ականջ եւ ներքին ականջ: === Արտաքին ականջ === Արտաքին ականջը կազմուած է ականջակոնքէ-ականջախեցէ (pinna) եւ արտաքին անցուղի-ցնցուղէ (external canal), որ կը վերջանայ բարակ եւ մասամբ թափանցիկ թմբկաթաղանթով (ear drum).<ref name=GRAYS2005>{{cite book|last=Drake|first=Richard L.|title=Gray's anatomy for students|year=2005|publisher=Elsevier/Churchill Livingstone|location=Philadelphia|isbn=978-0-8089-2306-0|pages=855–856|author2=Vogl, Wayne |author3=Tibbitts, Adam W.M. Mitchell |author4=illustrations by Richard |author5= Richardson, Paul }}</ref>: === Միջին ականջ === Միջին ականջը կազմուած է օդով լեցուն ականջախոռոչէ (middle ear cavity) եւ լսափողէ-Եւստաքեան խողովակէ (Eustachian tube), որ առաձգական խողովակ մըն է եւ կը բացուի քթաըմբանին (nasopharynx) մէջ։ Անիկա կ՛օդաւորէ միջին ականջը եւ կը նպաստէ միջին ականջի հեղուկի արտաքսումին դէպի քթաըմբան: Ականջախոռոչի արտաքին պատն է թմբկաթաղանթը, իսկ անոր ներքին պատին վրայ կան երկու պզտիկ բացիկներ-պատուհաններ, որոնք կը կազմեն ներքին ականջին սկզբնաւորութիւնը: Այս պատուհանները կը կոչուին ձուաձեւ պատուհան (oval window) եւ կլոր պատուհան (round window): [[Ականջ]]ախոռոչին մէջ կը գտնուին երեք [[Ոսկի|ոսկրիկներ]], որոնք կը կոչուին մուրճ (maleus), սալ (incus) եւ ասպանդակ (stapes): Երեք ոսկրիկները իրարու միացած են շարժական յօդերով: Մուրճը առաջին ոսկրիկն է եւ նստած է թմբկաթաղանթին վրայ, իսկ ասպանդակը երրորդ ոսկրիկն է եւ նստած է ձուաձեւ պատուհանին վրայ<ref name=GRAYS2005 /><ref>{{cite book|last1=Mitchell|first1=Richard L. Drake, Wayne Vogl, Adam W. M.|title=Gray's anatomy for students|date=2005|publisher=Elsevier|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-8089-2306-0|page=858}}</ref>: === Ներքին ականջ === Ներքին ականջը բարդ կառուցուածք մըն է եւ անոր համար կը կոչուի բաւիղ (labyrinth): Ներքին ականջը կազմուած է անդաստակէ (vestibule), խխունջէ (cochlea) եւ երեք կիսաբոլոր խողովակներէ (semicircular canals): Խխունջը ինքն իր վրայ պարուրուած է 2.5 անգամ: Անոր մէջ կը գտնուի լսողութեան Քորթեան օրկանը (organ of Corti), որ ծածկուած է տարբեր երկարութեամբ եւ հաստութեամբ շուրջ 30,000 լարերով, որոնց վրայ կը գտնուին ձայնազգաց թելանման մազային եւ յենարան [[բջիջ]]ները: Այս բջիջներուն միացումով կը կազմուին [[Լսողութիւն|լսողութեան]] ջղային թելիկները, որոնց միացումով կը կազմուի լսողութեան ջիղը: Բարձր ձայները կ՛ընկալուին խխունջի յատակի լայն բաժինին կողմէ, իսկ մեղմ ձայները կ՛ընկալուին խխունջին գագաթի բաժինին կողմէ: Կիսաբոլոր խողովակներուն մէջ զետեղուած են թելանման բջիջներ, որոնք մարմինի շարժումի ուղղութիւնը եւ արագութիւնը փոխուելու միջոցին կը գրգռուին: Ասոնք [[Հաւասարակշռութիւն|հաւասարակշռութեան]] ջիղի սկզբնական բջիջներ են<ref name=GRAYS2005 /><ref>{{cite book|last1=Mitchell|first1=Richard L. Drake, Wayne Vogl, Adam W. M.|title=Gray's anatomy for students|date=2005|publisher=Elsevier|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-8089-2306-0|pages=864–867}}</ref>: == Ներքին ականջի տեսնուած հիւանդագին երեւոյթները == Ա.- '''Լսողական ընկալական կորոստ եւ ականջաբզզիւն''', որոնք կը յառաջանան լսողական ջիղի՝ քորթեան օրկանի մազմզուկներուն ախտահարումով։ Այս հիւանդագին երեւոյթը կը յայտնուի հետեւեալ պատճառներով. * Խխունջի ժահրային կամ մանրէական բորբոքումներ, որոնք կրնան ըլլալ շիճուկային եւ կամ թարախային։ Այս բորբոքումները կը յառաջացնեն միակողմանի կամ երկկողմանի լսողական ընկալական կորուստ եւ ականջաբզզիւն. * Խխունջի զարկերակային խցումներ, որոնք կը յառաջացնեն միակողմանի կամ երկկողմանի լսողական ընկալական կորուստ։ * Խխունջի ժառանգական-ծինային լսողական մազմզուկներու անբնական եւ թերի կառուցուածքային զարգացում, որ կը դրօշմուի յղութեան առաջին ամիսներէն իսկ եւ կը յայտնուի որպէս երկկողմանի ընդոծին եւ կամ յետծննդեան լսողական ընկալական կորուստ։ Այս երեւոյթը ընդհանրապէս կը տեսնուի մարմնի զանազան օրկաններու եւ հիւսուածքներու տարբեր արատներով եւ կամ ախտանշաններով։ Լսողական կորուստին հետ միատեղ կրնայ պատահիլ նաեւ գլխապտոյտ եւ ականջաբզզիւն։ * Յղութեան առաջին երեք ամիսներու շրջանին որոշ դեղերու գործածութիւն, ուր կը տեսնուի երկկողմանի լսողական կորուստ ։ Այս դեղերէն կարելի է յիշել՝ kanamycin, garamycin, quinine: * Յղութեան շրջանին որոշ ժահրային հիւանդութիւններ, որոնք կը յառաջացնեն երկկողմանի լսողական կորուստ։ Այս հիւանդութիւններուն կարեւորագոյնն է՝ գերմանական [[Հարսանիթ|հարսանիթը]]։ * Խխունջի մեքենական հարուած-վնաս, որ կը յառաջացնէ միակողմանի կամ երկկողմանի լսողական ընկալական կորուստ: Որոշ դեղերու գործածութիւն, ուր կը տեսնուի լսողական ընկալական ժամանակաւոր կամ մնայուն կորուստ։ Լսողական կորուստը կը վերադառնայ բնական վիճակի կարգ մը դեղերու դադրեցումով, իսկ ուրիշներու պարագային լսողական կորուստը կը դառնայ մնայուն։ * Աղմուկի ներգործութիւն. Աղմուկը անմիջականօրէն կամ աստիճանաբար կը վնասէ լսողութեան մազմզուկներուն եւ կը յառաջացնէ զանազան աստիճանի լսողական կորուստ։ Զօրաւոր պայթումներ, աղմկարար գործարաններ եւ արդի անախորժ երաժշտական հաւաքավայրերու բարձր ձայները ուղղակիօրէն կը վնասեն լսողական մազմզուկներուն եւ կը յառաջացնեն անոնց մէջ կենսաբանական խանգարումներ ու փոփոխութիւններ, որոնք կը յառաջացնեն մնայուն եւ միակողմանի կամ երկկողմանի լսողական կորուստ ու ականջաբզզիւն:    Բ. '''Լսողական ընկալական կորուստ''' որ կը յառաջանայ լսողական ջիղի ախտահարումով։ Այս հիւանդագին կացութիւնը կը յայտնուի հետեւեալ պատճառներով՝ * Լսողական ջիղի ժահրային եւ մանրէական բորբոքումներ. լսողական կորուստը կրնայ ըլլալ միակողմանի եւ կամ երկկողմանի. * Տարեցութիւն. լսողական կորուստը ընդհանրապէս երկկողմանի է. * Շաքարախտ, պնդերակութիւն եւ արեան քոլեսթերոլի բարձրացում. լսողական կորուստը միշտ երկկողմանի է. Մեքենական հարուած-վնասներ. լսողական կորուստը կրնայ ըլլալ երկկողմանի կամ միակողմանի. Գ.- '''Գլխապտոյտ,''' որ կը յառաջանայ կիսաբոլոր խողովակներու եւ անդաստակի հիւանդագին երեւոյթներով՝ * ա. Ժահրային եւ մանրէական բորբոքումներ. * Զարկերակային ամբողջական կամ մասնակի խցումներ. * Մեքենական հարուած-վնաս. * Գլխու դիրքաւորման գլխապտոյտ. Այս պարագային գլխու որոշ մէկ շարժումով կամ դիրքաւորումով ներքին ականջի անդաստակին երկու պզտիկ տոպրակներուն կրակիրային մասնիկները անակնկալօրէն կը տեղափոխուին եւ կը հաստատուին կիսաբոլոր խողավակներուն մէջ. այս տեղափոխութիւնը կը յառաջացնէ անակնկալ գլխապտոյտ, որ դարմանելի է որոշ դեղերու գործածութեամբ եւ գլխու մարզանքներով։ Դ.- '''Մէնիէրեան հիւանդութիւն''' որ կը յայտնուի գլխապտոյտով, լսողական ընկալական կորուստով եւ ականջաբզզիւնով։ Այս հիւանդութեան պարագային ականջաջուրը չի ներմուծուիր արեան շրջագայութեան մէջ եւ կը կուտակուի ներքին ականջին մէջ. այս կացութիւնը կը յառաջացնէ ներքին ականջի ընդլայնում եւ ուռեցք, որ կը ճնշէ լսողական եւ հաւասարակշռութեան օրկաններուն վրայ եւ կը յառաջացնէ անակնկալ եւ կրկնուող գլխապտոյտ, ինչպէս նաեւ միակողմանի լսողական կորուստ եւ ականջաբզզիւն։ Այս երեք ախտանշանները կրնան պատահիլ միասնաբար կամ առանցնաբար, ընդհատումներով կամ շարունակական ձեւով։ Լսողական կորուստը եւ ականջաբզզիւնը ժամանակի ընթացքին կը դառնան մնայուն երեւոյթներ, իսկ գլխապտոյտը կը պատահի միայն ու միայն հիւանդութեան իւրաքանչիւր անակնկալ յայտնաբերումով։ Լսողական կորուստը եւ ականջաբզզիւնը հիմնական դարման չունին. իսկ գլխապտոյտը կը հակակշռուի որոշ դեղերով։ Յաճախակի եւ ուժգին գլխապտոյտը կ՛անհետանայ վիրաբուժական գործողութեամբ մը, ուր հաւասարակշռութեան օրկանը ամբողջութեամբ կը բնաջնջուի։ Ներքին ականջի բորբոքումներով յառաջացած լսողական կորուստը, գլխապտոյտը եւ ականջաբզզիւնը ընդհանրապէս կ՛անհետանան ամբողջական դարմանումէ ետք. իսկ մնացեալ պարագաներուն լսողական կորուստը, գլխապտոյտը եւ ականջաբզզիւնը անդարմանելի են եւ չեն անհետանար, այլ կը դառնան մնայուն երեւոյթներ։ == Յայտնում<ref name=Coker2010>{{cite journal|last1=Coker|first1=TR|last2=Chan|first2=LS|last3=Newberry|first3=SJ|last4=Limbos|first4=MA|last5=Suttorp|first5=MJ|last6=Shekelle|first6=PG|last7=Takata|first7=GS|title=Diagnosis, microbial epidemiology, and antibiotic treatment of acute otitis media in children: a systematic review.|url=https://archive.org/details/sim_jama_2010-11-17_304_19/page/2161|journal=JAMA|date=17 November 2010|volume=304|issue=19|pages=2161–9|pmid=21081729|doi=10.1001/jama.2010.1651}}</ref> == Ականջահոսքը կը յայտնուի ախտաբանական տարբեր ձեւերով. * Շիճուկային (serous) * Շիճուկա-արիւնային (serosanguineous) * Թարախային (purelent) * Ջրանման մաքուր [[հեղուկ]]-ուղեղաջուր (cerebral fluid): == Ախտանշաններ == Ականջահոսքին կրնան ուղեկցիլ հետեւեալ ախտանշաններէն մէկը կամ մէկէն աւելին. * Ականջացաւ * Ջերմ եւ դող * [[Ականջ]]ի [[քերուըտուք]] * [[Գլխապտոյտ]] * [[Ականջաբզզիւն]] * Լսողութեան մասնակի կորուստ * Դէմքի անդամալուծութիւն * Քթահոսք եւ քիթի խցում<ref name=Peads2013>{{cite journal|last1=Lieberthal|first1=AS|last2=Carroll|first2=AE|last3=Chonmaitree|first3=T|last4=Ganiats|first4=TG|last5=Hoberman|first5=A|last6=Jackson|first6=MA|last7=Joffe|first7=MD|last8=Miller|first8=DT|last9=Rosenfeld|first9=RM|last10=Sevilla|first10=XD|last11=Schwartz|first11=RH|last12=Thomas|first12=PA|last13=Tunkel|first13=DE|title=The diagnosis and management of acute otitis media.|journal=Pediatrics|date=March 2013|volume=131|issue=3|pages=e964-99|pmid=23439909|doi=10.1542/peds.2012-3488}}</ref>: == Յաւելեալ == Ականջահոսքը կը յառաջանայ ականջի զանազան հիւանդութիւններով եւ գանկի հարուածային կոտրուածքով: Ականջի զանազան հիւանդութիւններ. === Արտաքին ականջ՝ ականջակոնքի եւ ականջացնցուղի հիւանդութիւններ === * Ականջակոնքի վերի բաժինին մէջ ընդոծին (congenital) խլուակի (fistula) բորբոքում. ականջահոսքը թարախային է. * Մորթի ժահրային բշտիկաւոր բորբոքումներ. ականջահոսքը շիճուկային կամ թարախային է. այս բորբոքումներէն են՝ սողնախտը (herpes simplex) եւ սողնախտագօտին (herpes zoster), երկուքն ալ կը յատկանշուին ջրաբշտիկներով. * Մորթի մանրէական բորբոքում. ականջահոսքը թարախային է. * Ականջակոնքի մանրէական աճառապատատապ (perichondritis). ականջահոսքը թարախային է: * Արիւնային ուռեցքի (hematoma) վիրաւորում եւ բորբոքում. ականջահոսքը արիւնաթարախային է. * Ականջացնցուղի սնկային, մանրէական եւ սնկային բորբոքումներ. ակաջահոսքը թարախային կամ շիճուկային է. * Ականջացնցուղի վիրաւորում եւ բորբոքում. ականջահոսքը թարախային է. ականջացնցուղի վիրաւորումը տեղի կ՛ունենայ. # Օտար մարմինի մը գոյութեամբ. # Ականջացնցուղը շարունակ ուժգին մաքրելով. # Արտաքին ֆիզիքական հարուածով. # Լողալով եւ սուզուելով<ref name=CDC2013A>{{cite web|title=Otitis Media: Physician Information Sheet (Pediatrics)|url=http://www.cdc.gov/getsmart/community/materials-references/print-materials/hcp/child-otitismedia.html|website=cdc.gov|accessdate=14 February 2015|date=November 4, 2013}}</ref><ref>{{cite journal|last1=van Zon|first1=A|last2=van der Heijden|first2=GJ|last3=van Dongen|first3=TM|last4=Burton|first4=MJ|last5=Schilder|first5=AG|title=Antibiotics for otitis media with effusion in children.|journal=The Cochrane database of systematic reviews|date=12 September 2012|volume=9|pages=CD009163|pmid=22972136|doi=10.1002/14651858.CD009163.pub2}}</ref>: === Թմբկաթաղանթի հիւանդութիւններ === * Թմբկաթաղանթի մանրէական բորբոքում, որ կը յառաջանայ ականջացնցուղի կամ միջին ականջի բորբոքումներու հետեւանքով. ականջահոսքը թարախային է: * Թմբկաթաղանթի այտուցային բորբոքում (myringitis bullosa), որ ժահրային բորբոքում մըն է. ականջահոսքը շիճուկային է: === Միջին ականջ === * Ականջախոռոչի ժահրային կամ մանրէական բորբոքումներ, որոնք կ՛ըլլան սուր կամ յարատեւ. անոնք ընդհանրապէս կը յառաջանան հետեւեալ ախտապատճառներով. # Լսափողի մասնակի կամ ամբողջական խցում. # Քթաըմբանի բորբոքումներ. # Քթաըմբանի գեղձուռուցք (adenoids). # Քթաըմբանի խլիրդ եւ անօթային ուռեր (vascular tumors). # Քիթի խցում եւ վատառողջ վիճակ, որ կը յառաջանայ հետեւեալ պատճառներով՝ քթաբորբ (rhinitis), քիթի խորշապատի-միջնեպատի ծուռութիւն (septal deviation), ցցօններ (polyps) եւ խլիրդ. # Ժահրային մանկական ընդհանուր հիւանդութիւններ, օրինակ՝ [[հարսանիթ]] (measles), ունկնագեղձի բորբոքում-գայլացաւ (mumps, parotitis). # Մթնոլորտային օդի ճնշումի անակնկալ փոփոխութիւն. # Նշիկներու (tonsils) բորբոքում. Վերոնշեալ ախտապատճառներով միջին ականջի բորբոքումային ականջահոսքը կ՛ըլլայ թարախային կամ շիճուկային, սուր կամ յարատեւ: Միջին ականջի սուր բորբոքումի զարգացումով միջին ականջը կը կուտակուի շիճուկային կամ թարախային հեղուկով, թմբկաթաղանթը կը բորբոքի եւ կը ցցուի դէպի դուրս ներխոռոչային ճնշումի բարձրացումով: Այս հանգրուանին թմբկաթաղանթը կը ծակի եւ տեղի կ՛ունենայ ականջահոսք: Միջին ականջի բորբոքումի եւ անոր ախտապատճառներու հիմնական դարմանումի ձախողութեամբ կը յառաջանայ միջին ականջի յարատեւ բորբոքում, որուն ախտանշաններն են՝ թմբկաթաղանթի մնայուն բացուածք-ծակ (perforation) եւ յարատեւ թարախահոսք: === Քունքոսկր === Քունքոսկրի սուր եւ յարատեւ բորբոքումները կը զարգանան միջին ականջի սուր եւ յարատեւ բորբոքումներու հետեւանքով: Քունքոսկրի բորբոքումով տեղի կ՛ունենայ սուր կամ յարատեւ ականջահոսք նախապէս ծակած թմբկաթաղանթէն: === Ներքին ականջ === Ներքին ականջի բորբոքումը կը զարգանայ, երբ միջին ականջի բորբոքումը տարածուի ներքին ականջ: Ականջահոսք տեղի կ՛ունենայ նախապէս ծակած թմբկաթաղանթէն: === Գանկային պատճառներ === Գանկի հարուած-վնասով կը յառաջանայ գանկային եւ ներքին ականջի ոսկրային կոտրուածք, որուն հետեւանքով տեղի կ՛ունենայ ուղեղաջուրի կուտակումը ներքին եւ միջին ականջներուն մէջ։ Ուղեղաջուրի կուտակումով կը բարձրանայ ականջախոռոչային ճնշումը, որ պատճառ կը դառնայ թմբկաթաղանթի ծակելուն եւ ուղեղաջուրի ականջահոսքին: == Ականջահոսքի Տարբեր Հետեւանքներ == <gallery> Otitis media schollig.jpg Otitis media bullös.jpg Otitis media grippe.jpg Otitis chron mesotymp 7.jpg Otitis chron mesotymp 4.jpg Otitis chron mesotymp 3.jpg Otitis chron mesotymp 1.jpg </gallery> == Ախտաճանաչում == Ականջահոսքին ախտաճանաչումը բացայայտ է: Սակայն պէտք է կատարուի անոր ախտապատճառին ախտաճանաչումը: Հետեւաբար պէտք է կատարուի ախտաճանաչումի հետեւեալ գործընթացքը. * [[Լսողութիւն|Լսել]] հիւանդին պատմականը, որ խիստ կարեւոր է, օրինակ՝ # Ականջացաւ՝ որ կ'անյետանայ ականջահոսքէ ետք, կը մատնանշէ միջին ականջի բորբոքում. # Ականջահոսք՝ որ կը պատահի լողալէ ետք, կը մատնանշէ ականջացնցուղի բորբոքում. # Ականջահոսք՝ որ կը պատահի օդանաւային ճամբորդութեան ընթացքին եւ լեռ մագլցելու եւ լեռէն իջնելու ընթացքին, կը մատնանշէ միջին ականջի անակնկալ եւ սուր բորբոքում. # Ջրանման մաքուր ականջահոսք՝ որ կը պատահի գլխու ուժգին հարուածէ ետք, կը մատնանշէ գանկային կոտրուածքի հետ ուղեղաջուրի կամ արիւնանախառն ուղեղաջուրի հոսք. # Երկարատեւ, անցաւ եւ թարախային ականջահոսք՝ կը մատնանշէ միջին ականջի եւ կամ քունքոսկրի յարատեւ բորբոքում (mastoiditis), # Յարատեւ ականջահոսք, ուռեցք ականջին ետեւը, ականջացաւ եւ դէմքի անդամալուծութիւն՝ կը մատնանշեն միջին ականջի եւ քունքոսկրի միատեղ յարատեւ բորբոքում: * Քննել՝ # Հիւանդին ականջը ականջադիտակով (otoscope)՝ տեսնելու համար ականջացնցուղի եւ թմբկաթաղանթի անբնական երեւոյթները. # Հիւանդին քիթը, կոկորդը եւ բերանը: * Կատարել՝ # Ականջահոսքի ախտաբանական քննութիւն. # Գլխու եւ ականջի տեսակաւոր նկարահանումներ, օրինակ՝ պարզ Ք-ճառագայթային (x-ray), մագնիսարձագանգային (MRI) եւ համակարգչային շերտագրական (CT scan) նկարահանումներ: Ականջահոսքի դարմանումը կը հիմնաւորուի անոր հիմնական ախտապատճառին դարմանումովը: Այսինքն՝ հիմնական ախտապատճառին ախտաճանաչումը նախ կը կատարուի եւ ապա անոր դարմանումը կը կիրարկուի, որպէսզի վերջ դրուի ականջահոսքին: '''Ականջահոսք''', Ականջէն դուրս հոսող հեղուկը կը կոչուի ականջահոսք: Ականջահոսքը հիւանդութիւն մը չէ, այլ` ախտանշան մը, որ կը յայտնուի [[ականջ]]ի զանազան հիւանդութիւններու պատճառով: == Արտաքին, միջին եւ ներքին ականջ == Ականջը կազմուած է երեք բաժիններէ` արտաքին ականջ, միջին ականջ եւ ներքին ականջ: === Արտաքին ականջը === Կազմուած է ականջակոնքէ (pinna) եւ անցուղիէ (canal): Ականջակոնքի ստորին բաժինը կը կոչուի ականջի բլթակ (ear lobe), որ կակուղ եւ փափուկ է: Անցուղին ունի 25-28 մմ. երկարութիւն. անոր արտաքին երկու երրորդ մասը կռճիկային (car-tilagenous) հիւսուածքէ կազմուած է, իսկ ներքին մէկ երրորդ մասը ոսկրային է: Անցուղին ծածկուած է մորթով, որ հարուստ է ճարպ արտադրող գեղձերով: Արտադրուած ճարպը կը կոչուի գէջ (wax): Արտաքին ականջը կը վերջանայ բարակ եւ մասամբ մը թափանցիկ թմբկաթաղանթով (ear drum). ==== Միջին ականջը ==== Կազմուած է թմբկախոռոչէ (ear cavity) եւ լսափողէ`- եւստաքեան խողովակէ (Eustachian tube): Անիկա կը բացուի քթաըմբանին մէջ։ Ականջախոռոչը լեցուն է օդով: Անիկա հաղորդակցութեան մէջ է քունքոսկրի (mastoid bone) օդակիր պզտիկ խոռոչներուն (air cells) հետ բարակ անցքով մը եւ քթաըմբանին հետ` լսափողով: Թմբկ-ախոռոչին մէջ կը գտնուին երեք ոսկրիկներ` մուրճ (malleus), սալ (incus) եւ ասպանդակ (stapes), որոնք ձայնի ալիքները կը փոխանցեն թմբկաթաղանթէն դէպի ներքին ականջ: Ականջախոռոչը ծածկուած է խլնաթաղանթով մը, որ կը շարունակուի լսափողին մէջ։ Լսափողը կ՛օդաւորէ միջին ականջը եւ կը նպաստէ միջին ականջի հեղուկին արտաքսումին դէպի քթաըմբան: Թմբկախոռոչի պատերուն մէջէն կ'անցնի դէմքի ջիղը (facial nerve): Անիկա դէմքի մկաններուն շարժիչ ջիղն է, որ դուրս ելլելէ ետք միջին ականջէն, կ՛ուղղուի դէպի դէմքի մկանները: === Ականջախոռոչի ժահրային կամ մանրէական === Այդ բորբոքումները կ՛ըլլան սուր կամ յարատեւ. անոնք ընդհանրապէս կը յառաջանան հետեւեալ ախտապատճառներով. 1. Լսափողի մասնակի կամ ամբողջական խցում. 2. Քթաըմբանի բորբոքումներ. 3. Քթաըմբանի գեղձուռուցք (adenoids). 4. Քթաըմբանի խլիրդ եւ անօթային ուռեր (vascular tumors). 5. Քիթի խցում եւ վատառողջ վիճակ, որ կը յառաջանայ հետեւեալ պատճառներով` քթաբորբ (rhinitis), քիթի խորշապատի-միջնեպատի ծուռութիւն (septal deviation), ցցօններ (polyps) եւ խլիրդ. 6. Ժահրային մանկական ընդհանուր հիւանդութիւններ, օրինակ` [[հարսանիթ]] (measles), ունկնագեղձի բորբոքում-գայլացաւ (mumps, parotitis). 7. Մթնոլորտային օդի ճնշումի անակնկալ փոփոխութիւն. 8. Նշիկներու (tonsils) բորբոքում. Վերոնշեալ ախտապատճառներով միջին ականջի բորբոքումային ականջահոսքը կ՛ըլլայ թարախային կամ շիճուկային, սուր կամ յարատեւ: Միջին ականջի սուր բորբոքումի զարգացումով միջին ականջը կը կուտակուի շիճուկային կամ թարախային հեղուկով, թմբկաթաղանթը կը բորբոքի եւ կը ցցուի դէպի դուրս ներխոռոչային ճնշումի բարձրացումով: Այս հանգրուանին թմբկաթաղանթը կը ծակի եւ տեղի կ՛ունենայ ականջահոսք: Միջին ականջի բորբոքումի եւ անոր ախտապատճառներու հիմնական դարմանումի ձախողութեամբ կը յառաջանայ միջին ականջի յարատեւ բորբոքում, որուն ախտանշաններն են` թմբկաթաղանթի մնայուն բացուածք-ծակ (perforation) եւ յարատեւ թարախահ ==== Միջին ականջի ոսկրիկներ ==== Ներքին ականջը կազմուած է անդաստանէ (vestibule), խխունջէ (cochlea) եւ երեք կիսաբոլոր խողովակներէ (semicircular canals): Խխունջը ինքն իր վրայ պարուրուած է 2.5 անգամ: Բարձր ձայները կ՛ընկալուին խխունջին յատակի լայն բաժինէն, իսկ մեղմ ձայները կ՛ընկալուին խխունջին գագաթի բաժինէն: Կիսաբոլոր խողովակները ուղեղին կը հայթայթեն որոշ տեղեկութիւններ` մարմինի դիրքին, կացութեան եւ շարժումներուն մասին. հետեւաբար ուղեղը կ՛որոշէ համադրել մարմինի յարմարագոյն ձեւը եւ հաւասարակշռութիւնը: == Ինչպէ՞ս կը յայտնուի ականջահոսքը== Ականջահոսքը կը յայտնուի ախտաբանական տարբեր ձեւերով Ա. Շիճուկային (serous) Բ. Շիճուկա-արիւնային (serosanguineous) Գ. Թարախային (purelent) Դ. Ջրանման մաքուր հեղուկ-ուղեղաջուր (cerebral fluid) ==== Ականջահոսքին կրնան ուղեկցիլ հետեւեալ ախտանշաններէն մէկը կամ մէկէն աւելին. ==== Ա. Ականջացաւ Բ. Ջերմ եւ դող Գ. Ականջի քերուըտուք Դ. Գլխապտոյտ Ե. Ականջաբզզիւն Զ. Լսողութեան մասնակի կորուստ Է. Դէմքի անդամալուծութիւն Ը. Քթահոսք եւ քիթի խցում: Ականջահոսքը կը յառաջանայ ականջի զանազան հիւանդութիւններով եւ գանկի հարուածային կոտրուածքով: == Ականջի զանազան հիւանդութիւններ == === Ա. Արտաքին ականջ` ականջակոնքի Եւ ականջացնցուղի հիւանդութիւններ === ա. Ականջակոնքի վերի բաժինին մէջ ընդոծին (congenital) խլուակի (fistula) բորբոքում. ականջահոսքը թարախային է. բ. [[Մորթի ժահր]]ային բշտիկաւոր բորբոքումներ. ականջահոսքը շիճուկային կամ թարախային է. այս բորբոքումներէն են` [[սողնախտ]]ը (herpes simplex) եւ [[սողնախտագօտի]]ն (herpes zoster), երկուքն ալ կը յատկանշուին ջրաբշտիկներով. գ. Մորթի մանրէական բորբոքում. ականջահոսքը թարախային է: դ. Ականջակոնքի մանրէական աճառապատատապ (perichondritis). ականջահոսքը թարախային է: ե. Արիւնային ուռեցքի (hematoma) վիրաւորում եւ բորբոքում. ականջահոսքը արիւնաթարախային է: զ. Ականջացնցուղի սնկային, մանրէական եւ սնկային բորբոքումներ. ակաջահոսքը թարախային կամ շիճուկային է: է. Ականջացնցուղի վիրաւորում եւ բորբոքում. ականջահոսքը թարախային է: === Ե՞րբ տեղի կ'ունենայ ականջացնցուղի վիրաւորումը === 1. Օտար մարմինի մը գոյութեամբ. 2. Ականջացնցուղը շարունակ ուժգին մաքրելով. 3. Արտաքին ֆիզիքական հարուածով. 4. Լողալով եւ սուզուելով. == Թմբկաթաղանթի Հիւանդութիւններ == ա. Թմբկաթաղանթի մանրէական բորբոքում, որ կը յառաջանայ ականջացնցուղի կամ միջին ականջի բորբոքումներու պատճառով. ականջահոսքը թարախային է: բ. Թմբկաթաղանթի այտուցային բորբոքում (myringitis bullosa), որ ժահրային բորբոքում մըն է. ականջահոսքը շիճուկային է: === Քունքոսկր === Քունքոսկրի սուր եւ յարատեւ բորբոքումները կը զարգանան միջին ականջի սուր եւ յարատեւ բորբոքումներու պատճառով: Քունքոսկրի բորբոքումով տեղի կ՛ունենայ սուր կամ յարատեւ ականջահոսք նախապէս ծակած թմբկաթաղանթէն: == Ներքին Ականջ == Ներքին ականջի բորբոքումը կը զարգանայ, երբ միջին ականջի բորբոքումը տարածուի ներքին ականջ: Ականջահոսք տեղի կ՛ունենայ նախապէս ծակած թմբկաթաղանթէն: === Գանկային Պատճառներ === Գանկի հարուած-վնասով կը յառաջանայ գանկային եւ ներքին ականջի ոսկրային կոտրուածք, որուն պատճառով տեղի կ՛ունենայ ուղեղաջուրի կուտակումը ներքին եւ միջին ականջներուն մէջ։ Ուղեղաջուրի կուտակումով կը բարձրանայ ականջախոռոչային ճնշումը, որ պատճառ կը դառնայ թմբկաթաղանթի ծակելուն եւ ուղեղաջուրի ականջահոսքին: Ականջահոսքին ախտաճանաչումը բացայայտ է: Սակայն պէտք է կատարուի անոր ախտապատճառին ախտաճանաչումը: Հետեւաբար պէտք է կատարուի ախտաճանաչումի հետեւեալ գործընթացը. ա. Լսել հիւանդին պատմականը, որ խիստ կարեւոր է, օրինակ` 1. Ականջացաւ, որ կ'անհետանայ ականջահոսքէ ետք, կը մատնանշէ միջին ականջի բորբոքում. 2. Ականջահոսք, որ կը պատահի լողալէ ետք, կը մատնանշէ ականջացնցուղի բորբոքում. 3. Ականջահոսք, որ կը պատահի օդանաւային ճամբորդութեան ընթացքին եւ լեռ մագլցելու եւ լեռնէն իջնելու ընթացքին, կը մատնանշէ միջին ականջի անակնկալ եւ սուր բորբոքում. 4. Ջրանման մաքուր ականջահոսք, որ կը պատահի գլխու ուժգին հարուածէ ետք, կը մատնանշէ գանկային կոտրուածքի հետ ուղեղաջուրի կամ արիւնախառն ուղեղաջուրի հոսք. 5. Երկարատեւ, անցաւ եւ թարախային ականջահոսք` կը մատնանշէ միջին ականջի եւ կամ քունքոսկրի յարատեւ բորբոքում (mastoiditis). 6. Յարատեւ ականջահոսք, ուռեցք ականջին ետեւը, ականջացաւ եւ դէմքի անդամալուծութիւն` կը մատնանշեն միջին ականջի եւ քունքոսկրի միատեղ յարատեւ բորբոքում: բ. Քննել` 1. Հիւանդին ականջը [[ականջադիտակ]]ով (otoscope)` տեսնելու համար ականջացնցուղի եւ թմբկաթաղանթի անբնական երեւոյթները. 2. Հիւանդին քիթը, կոկորդը եւ բերանը: ===== գ. Կատարել` ===== 1. Ականջահոսքի ախտաբանական քննութիւն. 2. Գլխու եւ ականջի տեսակաւոր նկարահանումներ, օրինակ` պարզ Ք-ճառագայթային (x-ray), մագնիսարձագանգային (MRI) եւ համակարգչային շերտագրական (CT scan) նկարահանումներ: Ականջահոսքի դարմանումը կը հիմնաւորուի անոր հիմնական ախտապատճառին դարմանումովը: Այսինքն հիմնական ախտապատճառին ախտաճանաչումը նախ կը կատարուի եւ ապա անոր դարմանումը կը կիրարկուի, որպէսզի վերջ դրուի ականջահոսքին: == Միջին ականջը եւ կամ թմբկախոռոչը կը տեսնուի հետեւեալ հիւանդագին երեւոյթներով == ===== Ա. Միջին ականջի բորբոքումներ. ===== ===== Միջին ականջի եւ կամ թմբկախոռոչի բորբոքումը կը պատահի որեւէ մէկ տարիքի, բայց եւ այնպէս ան շատ աւելի տեսնուած է երեխաներու մօտ։ Անոր ախտապատճառը լսափողի, քիթի եւ քթաըմբանի վատառողջ վիճակն է, ինչպէս նաեւ մանկական ժահրային զանազան հիւանդութիւնները։ Քիթի, քթաըմբանի եւ լսափողի մանրէական բորբոքումները տարածուելով միջին ականջ՝ կը յառաջացնեն թմփկախոռոչի բորբոքում։ Մանկական ժահրային հիւանդութիւններուն մեծամասնութիւնը կը հարուածեն մանուկներուն միջին ականջը եւ կը յառաջացնեն միջին ականջի ժահրային բորբոքում։ ===== Որեւէ մէկ հիւանդագին կացութիւն եւ կամ երեւոյթ, որ կը տեսնուի քիթի եւ քթաըմբանի մէջ, կ՛ունենայ իր վատ անդրադարձը լսափողին վրայ. ան կը խցուի եւ եւ միջին ականջի օդաճնշաչափը կը բարձրանայ ու կարճ ժամանակաշրջանէ մը ետք, կը յառաջանայ միջին ականջի բորբոքում։ Քիթի եւ քթաըմբանի խցումը տեղի կ՛ունենայ գերզգայնութեամբ, զանազան տեսակի բորբոքումներով, խլիրդով, պարզ ուռերով, գեղձուռոյցքով (adenoids) եւ խորշապատի (nasal septum) ծուռութեամբ։ Յաճախ նշիկներու եւ գեղձուռոյցներու բորբոքումը կը հարուածէ լսափողն ու միջին ականջը, եւ տեղի կ՛ունենայ լսափողաբորբ եւ միջին ականջի բորբոքում։ Լսափողի երկարատեւ բորբոքումը պատճառ կը դառնայ անոր խցումին։ Մանուկներու մօտ լսափողին բորբոքումը յաճախակի է, որովհետեւ անոնց լսափողը փոխանակ շեղակի ըլլալու, կը գտնուի հորիզոնական դիրքի վրայ, եւ այս իսկ պատճառով, մանուկին քթաըմբանէն սննդանիւթերու կտորիկներ դիւրաւ կը մտնեն լսափող եւ կը յառաջացնեն լսափողաբորբ, ինչպէս նաեւ միջին ականջի բորբոքում։ Սրուակով սնանուող մանուկներ աւելի հակամէտ են միջին ականջի բորբոքումներու։ === Միջին ականջի բորբոքումները կրնան ըլլալ՝ === ա. Թարախային եւ կամ ոչ թարախային. բ. Սուր եւ կամ մնայուն-երկարատեւ. գ. Մանրէական, սնկային եւ ժահրային. Միջին ականջի պարզ բորբոքումը կրնայ զարգանալ եւ վերածուիլ հեղուկային բորբոքումի, որ կրնայ ըլլալ թարախային եւ կամ ոչ թարախային։ Հեղուկային բորբոքումի զարգացումով թմբկախոռոչը կը կուտակուի շիճուկային եւ կամ թարախային հեղուկով եւ օդի պղպջակներով. ականջաթաղանթը կը կորսնցնէ իր բնական երեւոյթը. ան կը կարմրի եւ կը ցցուի դէպի դուրս. հիւանդը կը տառապի ցաւէ, լսողական կորուստէ, ականաջաբզզիւնէ, գլխապտոյտէ, ջերմութենէ, դողէ, փսխուքէ եւ ծամելու դժուարութենէ։ Յաճախ միջին ականջին մէջ կուտակուած հեղուկին ճնշումով թմփկաթաղանթը կը ծակի եւ տեղի կ՛ունենայ շիճուկային, արիւնաշիճուկային եւ կամ թարախային ականջածորանք-հոսք։ Սուր բորբոքումի պարագային, դարմանումը կ՛ըլլայ դեղերով՝ թմբկաթաղանթի ծակումով (myringotomy), միջին ականջի շիճուկային եւ կամ թարախային հեղուկի վերացումով եւ ստեղծուած թմփկաթաղանթի ծակին մէջ արուեստական պզտիկ խողովակի մը զետեղումով։ Ստեղծուած թմբկաթաղանթի ծակը ընդհանրապէս կը սպիանայ եւ որոշ ժամանակ մը ետք ինքնաբերաբար կը գոցուի։ Միջին ականջի բորբոքումի եւ անոր ախտապատճառներու հիմնական դարմանումի ձախողութեամբ կը յառաջանայ մնայուն-երկարատեւ ականջաբորբ, որուն ախտանշաններն են՝ թմբկաթաղանթի մնայուն բացուածք-ծակ, յարատեւ թարախահոսք, միջին ականջի ոսկրիկներու անշարժացում եւ կամ փտտում ու լսողական մնայուն կորուստ, նաեւ ականջաբզզիւն եւ գլխապտոյտ։ Մնայուն ականջաբորբի դարմանումը կը կարօտի երկարաշունչ եւ հետեւողական միջոցառումի՝ հակամանրէական դեղերու եւ վիրաբուժական գործողութեան։ Թմբկաթաղանթի մնայուն ծակը կը վերակազմուի վիրաբուժական գործողութեամբ՝ կատարելով մաշկային պատուաստում (myringoplasty)։ Մնայուն ականջաբորբը կրնայ տարածուիլ ներքին ականջ եւ հարուածել լսողական եւ հաւասարակշռութեան օրկանները, որոնք կը յառաջացնեն խլութիւն, գլխապտոյտ եւ ականջաբզզիւն։ Քիչ պարագաներու, բորբոքումը կը տարածուի պտկաձեւ ելուստ (mastoid) եւ կը յառաջանայ պտկաձեւ ելուստի բորբոքում ու փտտում, որ կը դարմանուի միայն վիրաբուժական գործողութեամբ։ Շատ քիչ պարագաներու նաեւ բորբոքումը կը տարածուի ականջի սահմաններէն դուրս եւ կը հասնի ուղեղ, ուր կրնայ տեղի ունենալ խելապատատապ (meningitis) եւ ուղեղատապ։ Երկարատեւ ականջաբորբի հետեւանքով, միջին ականջի երեք ոսկրիկները կը փտտին, կ՛անջատուին իրարմէ եւ կամ կ՛անշարժանան. այս բոլորին իբրեւ հետեւանք, հիւանդը կ՛ունենայ զանազան աստիճանի եւ զօրութեամբ լսողական փոխանցման կորուստ։ Միջին ականջի բորբոքումը կրնայ յառաջանալ նաեւ մեր շրջապատի օդաճնշումի անակնկալ փոփոխութեամբ, որ կը պատահի սուզուելու, ընկղմելու, լեռ մագլցելու եւ օդանաւով ճամբորդելու ընթացքին։ Բոլոր պարագաներուն ալ, լսափողը կը խցուի եւ կը յառաջանայ միջին ականջի անակնկալ սուր բորբոքում։ Միջին ականջի սուր բորբոքումը եւ երկարատեւ ականջաբորբը վերջնականապէս կը վերանան միայն ու միայն հիմնականօրէն դարմանելով լսափողի, քիթի եւ քթաըմբանի հիւանդագին երեւոյթները ու գերզգայնութիւնը։ ===== Բ. Միջին ականջի երեք ոսկրիկներու հարուածային վնասով տեղի ունեցած ձայնային ալիքներու հաղորդակցութեան խանգարում եւ լսողական կորուստ։ ===== Այս կացութիւնը կարելի է դարմանել վիրաբուժական գործողութեամբ մը։ ===== Գ. Միջին ականջի ոսկրիկներու ոսկրապնդացում (otosclerosis). ===== Միջին ականջի երեք ոսկրիկները կրնան վնասուիլ ոսկրապնդացումով, սակայն առաւելաբար երրորդ ոսկրիկն է, որ կ՛անշարժանայ ձուաձեւ պատուհանին վրայ, ապա տեղի չունենար ձայնային ալիքներու փոխանցումը դէպի ներքին ականջ ու կը յառաջանայ լսողական փոխանցման կորուստ։ Ոսկրապնդացումը կը հարուածէ ժողովուրդին 1%ին մէկ կամ երկու ականջները։ Ան առաւելաբար կը տեսնուի միջին տարիքի մարդոց քով եւ հաւասարապէս երկու սեռերուն մէջ։ Լսողական կորուստը կը վերականգնի վիրաբուժական գործողութեամբ մը, ուր անշարժացած ոսկրիկը կը փոխարինուի կերպնկալ արուեստական ոսկրիկով մը։ ===== Դ. Ոսկրիկներու ընդոծին անբնական արատներ, որոնցմէ կարելի է յիշել ոսկրիկներէն մէկ կամ մէկէ աւելի ոսկրիկի չգոյութիւնը, ինչպէս նաեւ ոսկրիկներու անբնական եւ այլանդակ զարգացումը։ Այս բոլորին իբրեւ հետեւանք, կը յառաջանայ լսողական փոխանցման կորուստ։ Վիրաբուժական գործողութեամբ մը կարելի կ՛ըլլայ վերակազմել ոսկրիկներու բնական շարուածքը։ ===== ===== Ե. Լաւորակ ուռեր, պոլոպներ, որոնք կը զարգանան միջին ականջի բորբոքումներով եւ գերզգայնութեամբ։ Այս ուռերը արգելք կը հանդիսանան ոսկրիկներու ազատ շարժումներուն եւ ձայնային ալիքներու դէպի ներքին ականջ փոխանցման, որոնք պատճառ կը դառնան լսողական փոխանցման կորուստի։ ===== ===== Զ. Չարաղէտ ուռեր-քաղցկեղ, որոնք կը գործեն լաւորակ ուռերու նման։ ===== Վերոնշեալ բոլոր ուռերու վիրահատումով կարելի կ՛ըլլայ վերահաստատել լսողութիւնը եւ չէզոքացնել ականջաբզզիւնը։ ===== Է. Զարկերակային պզտիկ ուռեր, որոնք կը տեսնուին թմբկաթաղանթին ետին՝ իբրեւ փափախուն ուռեր. անոնք կը յառաջացնեն ականջաբզզիւն եւ քիչ պարագաներու՝ լսողական կորուստ։ Այս զարկերակային ուռերուն վիրահատումով կ՛անհետանայ ականջաբզզիւնը եւ լսողութիւնը կը վերադառնայ բնականին։ ===== ===== Ը. Մթնոլորտի ճնշումի փոփոխութիւններուն հետեւանքով ստեղծուած խխունջի վնաս-հարուած, որ կը պատահի սուզուելու եւ կամ լեռ մագլցելու, ինչպէս նաեւ օդանաւային ճամբորդութեան ընթացքին։ Ծովեզերեայ օդի ճնշումը կը կրկնապատկուի, երբ ծովու մակերեսէն 10 մեթր վար իջնենք, իսկ երբ ծովու մակերեսէն 600 մեթր վեր բարձրանանք, օդի ճնշումը կը նուազի կէսով։ Այս փոփոխութիւններուն հետեւանքով կը յառաջանայ միջին ականջի սուր բորբոքում, ականջացաւ, լսողական փոխանցման եւ ընկալական կորուստ, գլխապտոյտ եւ ականջաբզզիւն։ ===== == Օդանաւային ճամբորդութեան ընթացքին տեղի կ՛ունենան երկու տարբեր կացութիւններ՝ == ա. '''Ելքի ընթացքին'''՝ միջին ականջի ճնշումը կամաց-կամաց կը բարձրանայ, թմբկաթաղանթը կը ցցուի դէպի դուրս եւ միջին ականջի օդը եւստաքեան խողովակէն կ՛ուղղուի դէպի քթաըմբան։ բ. '''Էջքի ընթացքին'''՝ միջին ականջի ճնշումը կամաց-կամաց կը նուազի, թմբկաթաղանթը կը քաշուի դէպի ներս եւ օդը դժուարութեամբ կ՛անցնի եւստաքեան խողովակէն։ Երկու պարագաներուն ալ ենթական կրնայ ունենալ ականջացաւ, միջին ականջի սուր բորբոքում, թմբկաթաղանթի պատռուածք եւ շիճուկային եւ կամ արիւնաշիճուկային ականջահոսք։ Այս բոլորը աւելի զգալիօրէն կը տեսնուին էջքի ընթացքին։ Օդանաւային ճամբորդութեան առնչութեամբ յանձնարարելի է ճամբորդութեան ընթացքին շարունակ կլլելու փորձ ընել եւ կամ ձիւթ ծամել. իսկ հարբուխ եւ զանազան պատճառներով քիթի խցում ունեցողներ՝ օդանաւով պէտք չէ ճամբորդեն։ == Աղբիւր == Հայրենիք շաբաթաթերթ, Տօքթ. Կարպիս Հարպոյեան, 6 Ապրիլ 2018 == Տե'ս նաեւ == * [[Ականջ]] * [[Ականջապնդագարութիւն]] * [[Փայծաղ]] * [[Ականջային Արիւնահոսութիւն]] * [[Գլխապտոյտ]] * [[Մանկական Անդամալուծութիւն]] * [[Ողնայարի Կողմնածռութիւն]] * [[Ջղային Անախորժակութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * «Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, [[20 Փետրուար]] [[2015]]: == Արտաքին յղումներ == * Մ.Վ.Խանբաբեան, Ա.Մ.Խանբաբեան «Լսողութեան, խօսքի, տեսողութեան օրգանների անատոմիայ, ֆիզիոլոգիայ եւ պաթոլոգիայ» Երեւան [[2008]] թ, «Հիւանդի ականջների խնամքը»: {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով]] me1weanqv3nomp2u2ety1dyzfoi9v8j 0 1689 253552 233048 2026-08-19T10:15:24Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253552 wikitext text/x-wiki '''Անագ'''<ref>http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=7&dt=HY_HY&query=%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%A3</ref>` քիմիական տարր է, քիմիական նշանը՝ <big>'''Sn'''</big> ({{lang-la|Stannum-էն}}), կարգահամարը՝ 50, աթոմական զանգուածը՝ 118.69։ == Պատմութիւն == Ստոյգ յայտնի չէ, թէ [[մարդ]]ն առաջին անգամ երբ ծանօթացած է անագին։ Անագը եւ ատոր համաձուլուածքները յայտնի են մարդկութեան հնագոյն ժամանակներէն։ Անագի մասին կը յիշատակուի Հին Կտակարանին մէջ։ Անագը [[պղինձ]]ի հետ միասին եղած է [[պրոնզ]]ի բաղադրիչ, որ կ'ենթադրուի, որ օգտագործուած է մեր թուարկութենէն աւելի քան 4000 տարի առաջ։ Իսկ անագ մետաղի հետ մարդը ծանօթացած է շատ աւելի ուշ՝ մեր թուարկութեան 800-ականներուն։ Մաքուր անագէն կը պատրաստէին սպասք եւ զարդեր, լայն կիրառություն ունէին պրոնզէ իրերը։ [[Պրոնզ]]ը [[դեղին (գոյն)|դեղին]] էր, շատ ամուր եւ գեղեցիկ։ Ատկէ կը ձուլէին արձանիկներ, կը կռէին սուրեր, կը պատրաստէին աշխատանքային գործիքներ ու ամանեղէն, կը հատէին դրամ։ Մարդկութեան պատմութեան ամբողջ դարաշրջան մը ստացած է «[[Պրոնզի դար]]» անունը: == Բնութեան Մէջ == [[Պատկեր:Beryl-Cassiterite-tt51a.jpg|մինի|Քասիտերիթ բիւրեղը անագի ստացման հիմնական հանքանիւթն է]] Բնութեան մէջ կ'երեւի միացութիւններու ձեւով, որոնցմէ կարեւորը անագաքարն է (քասիտերիտ)՝ ՏոO₂։ Անագի հիմնական հանքանիւթը քասիտերիտն է՝ SnO₂, որ կը պարունակէ մինչեւ 78.8% անագ։ Աւելի հազուադէպ բնութեան մէջ կ'երեւի ստանինը (անագէ հրաքար)՝ [[պղինձ|Cu₂]][[երկաթ|Fe]]<span style="color:blue">Sn</span>[[ծծումբ|S]]₄ (27.5% Sn)։ Անագը քիչ տարածուած մետաղ է։ Երկրակեղեւին տարածուածութեամբ ան կը զբաղեցնէ 47^րդ տեղը: Պարունակութիւնը երկրակեղեւին մէջ կը կազմէ 4.10-3% (ըստ զանգուածի)։ Բնութեան մէջ անագը կը հանդիպի միացութիւններու ձեւով, որոնցմէ կարեւորներն են անագաքարը (քասիտերիթ) եւ անագակրակաքարը (սթանին)։ Անագը գոյութիւն ունի 3 բիւրեղական ձեւերով։ Ամէնակայունը սպիտակ կամ b-անագն է. 13, 2^օC-էն ցած ջերմաստիճանին անիկա կը փոխակերպուի մոխրագոյն փոշիի կամ I-անագի։ Որքան ցած է ջերմաստիճանը, այնքան մեծ է այդ փոխարկման (յայտնի է «անագի ժանտախտ» անունով) արագութիւնը։ 161^օC-էն բարձր ջերմաստիճաններուն անագը կը փոխարկուի փխրուն կամ g-անագի։ == Բնագիտական Յատկութիւններ == {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; float:right" |+Անագի համաշխարհային պաշարները<br /> (թօն, 2011)<ref>{{cite journal|date=մայիսի 26, 2007|journal = New Scientist|volume = 194|issue = 2605|pages = 38–39|issn = 0262 4079|title = How Long Will it Last?|url=https://archive.org/details/sim_new-scientist_2007-05-26_194_2605/page/38|bibcode = 2007NewSc.194...38R |doi = 10.1016/S0262-4079(07)61508-5|last1=Reilly|first1=Michael }}</ref> |- !Երկիր||Պաշարներ |- |{{դրօշ|Չինաստան}} [[Չինաստան]] | style="text-align:right" | 1 500 000 |- |{{դրօշ|Մալազիա}} Մալայզիա | style="text-align:right" | 250 000 |- |{{դրօշ|Պերու}} [[Փերու]] | style="text-align:right" | 310 000 |- |{{դրօշ|Ինդոնեզիա}} [[Ինտոնեզիա]] | style="text-align:right" | 800 000 |- |{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Պրազիլ]] | style="text-align:right" | 590, 000 |- |{{դրօշ|Բոլիվիա}} [[Պոլիվիա]] | style="text-align:right" | 400 000 |- |{{դրօշ|Ռուսաստան}} Ռուսիոյ դաշնութիւն | style="text-align:right" | 350 000 |- |{{դրօշ|Ավստրալիա}} [[Աւստրալիա]] | style="text-align:right" | 180 000 |- |{{դրօշ|Թաիլանդ}} [[Թայլանտ]] | style="text-align:right" | 170 000 |- |&nbsp;&nbsp;Այլ | style="text-align:right" | 180 000 |- |&nbsp;&nbsp;Ընդհանուր | style="text-align:right" | 4 800 000 |} Անագը սպիտակ, արծաթափայլ, կռելի, փափուկ արծաթափայլ մետաղ մըն է։ Հալման ջերմաստիճանը՝ 231, 9&nbsp;°C, եռմանը՝ 2362&nbsp;°C։ Յայտնի են անագի α ([[խտութիւն]]ը՝ 5846.6 քկ/մ³) եւ β (խտութիւնը՝ 7298.4 քկ/մ³) ալոտրոպային ձեւափոխութիւնները։ 13.2&nbsp;°C-էն ցած ջերմաստիճանին β անագը կը փոխակերպուի մոխրագոյն փոշիի, որ կիսահաղորդչային յատկութիւններ ունեցող α անագն է։ Անագը սովորական պայմաններուն քիմիապէս կայուն Է, օդին մէջ դանդաղ կը խամրի, օքսիտի բարակ թաղանթով պատուելու պատճառաւ։ Քիմիական միացութիւններուն մէջ անագը կ'ըլլայ քառարժէք եւ երկարժէք։ Երկարժէք անագը դիւրութեամբ կ'օքսիտանայ՝ վերածուելով քառարժէք անագի։ Անագին յատկանիշներն են՝ * Խտութիւնը 20 °С պինդ վիճակին՝ 7.3 կ/սմ³, հեղուկ վիճակին՝ 6.98 կ/սմ³, * Հալման ջերմաստիճանը՝ 231.9 °С, եռմանը՝ 2600 °С, * Ջերմունակությունը՝ հեղուկ վիճակին՝ 20°С - 226 Ճ/(քկ•К) * Ջերմահաղորդականութիւնը 20 °С-ին՝ 65, 8 Վտ/(մ•К); == Քիմիական յատկութիւններ == Տարրերու պարբերական համակարգի 4^րդ խումբի քիմիական տարր է: Արտաքին ելեկտրոնային մակերեւոյթի համաձեւութիւնն է 5s²5p²։ Միացութիւններուն մէջ անագը կը դրսեւորէ +2 եւ +4 օքսիտացման աստիճաններ (արժէքականութիւները համապատասխանաբար՝ II եւ IV)։ Փոլինկի սանդղակով անագի էլեկտրաբացասականութիւնը կը կազմէ 1.96, այսինքն ան կը գտնուի մետաղներու եւ ոչ մետաղներու միջեւ պայմանական սահմանին վրայ։ Վերջինս β-ճառագայթող է, կիսատրոհման պարբերութիւնը շատ մեծ է՝ T_1/2 = 10¹⁶•10¹⁷ տարի։ Անագը սպիտակ, արծաթափայլ, կռելի, փափուկ մետաղ մըն է։ == Կիրառութիւն == [[Պատկեր:60-40 Solder.jpg|մինի|120px|60 % անագէն եւ 40 % [[կապար]]էն բաղկացած զօդանիւթի լար:]] * Անագը կ'օգտագործուի պահածոյի [[երկաթ]]եայ տուփերու անագապատման, զօդանիւթեր, համաձուլուածքներ ստանալու համար։ Սա մետաղին հակաքորոզիական յատկութեամբ է պայմանաւորուած առարկաներու, ամանեղէնի, ժապաւէններու, մետաղալարերու պատումն անագի բարակ շերտով։ Իւրաքանչիւր ռատիոգծապատկերին մէջ կարելի է տեսնել հարիւրաւոր հպակներ, որոնք անագէ զօդանիւթի փոքրիկ սառած կաթիլներ են եւ իրար կը միացնեն մանրամասերը եւ հոսանքի լաւ հաղորդիչներ են։ * Կ'օգտագործուին որպէս պոլիվինիլքլորիտի կայունացուցիչներ, քաուչուքներու հակաօքսիտներ եւ խթանիչներ՝ պոլիուրէթաններու ստացման համար, ինչպէս նաեւ թուղթի արդիւնաբերութեան եւ անասնաբուժութեան մէջ։ == Ծանoթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} 1v2n181looojyu7vo3urenv6fwonuob 0 1731 253569 219178 2026-08-19T10:38:38Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253569 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Անթոնին Լեոփոլտ Տվորժաք''' ({{ԱԾ}}), նշանաւոր չեխ (պոհեմիացի) երգահան, չեխական դասական երաժշտութեան եւ ազգային համանուագի հիմնադիրներէն մէկը{{Sfn | Clapham | 1980 | p = 765}}: == Կենսագրութիւն == Անթոնին Տվորժաք ծնած է [[Փրակ]]<nowiki/>ի Նելահոզեւես գիւղը։ Մկրտուած է իբրեւ կաթոլիկ, իր գիւղի Ս. Անտրիու եկեղեցւոյ մէջ։{{Sfn | Clapham | 1979b|p=12}} Մայրը՝ Աննա (1820- 1882)<ref name="Clap66p295">Clapham 1966, p. 295; also gives further partial ascending and descending family trees</ref> պանդոկապետուհի մըն էր, որ մասնագիտացած էր նաեւ երաժշտութեան մէջ՝ յատկապէս կը սիրէր Զիտէր եւ Պուչըր նուագել (քանոնի հին տեսակներէն): Վերջինս Լոպքոուիզի իշխանին մատակարարին՝ Եոզետենեքի, դուստրն էր: {{Sfn|Hughes|1967|p=24}} Աննա եւ Ֆրանցիսեք Տվորժաք կ'ամուսնանան 17 Նոյեմբեր 1840 -ին{{Sfn | Clapham | 1979a | p = 3}}: Անթոնին Տվորժաք ընտանիքին 14 զաւակներուն անդրանիկն էր, որոնցմէ ութն մահացած են մանուկ տարիքին<ref>[[#{{harvid|Burghauser|1960}}|Burghauser 1966]], pp. 49–50.</ref>:[[Պատկեր:Dvorak 1868.jpg|մինի|Տվորժաք 1868 -ին]] 1854-1857 Տվորժաք կ'աշակերտէ Ա. Լիհմանի (''Anton Liehmann''), որ իր գերմաներէնի ուսուցիչը ըլլալուն կողքին, իրեն կը սորվեցնէ (երաժշտութեան տեսութիւն, ալթ, դաշնակ եւ երգեհոն), ինչպէս նաեւ կը ծանօթացնէ ժամանակակից երաժիշտներուն եւ հեղինակներուն: Լիհման Զլոնիս ''(Zlonice)'' եկեղեցւոյ երգեհոն նուագողն էր. ան յաճախ կը քաջալերէր Անթոնինը, որ ինք նուագէր եկեղեցական արարողութեանց ընթացքին: [[Պատկեր:Kostel sv. Vojtěcha v Praze na Novém Městě.jpg|մինի|ձախից|Անթոնին Ս. Ատալպերթ եկեղեցւոյ մէջ երգեհոն կը նուագէր՝ 1874-1877 թուականներուն]] [[Պատկեր:Nelahozeves, Dvořákův dům - celek.jpg|մինի|Անթոնին Տվորժաքի ծննդավայրը, Նելահոզեւես:]] Գերմաներէնը բարելաւելու համար, ան 1856-ին մէկ տարուան համար կը մեկնի Քասքա Քամենիսէ (Česká Kamenice) եւ հոն կը շարունակէ երաժշտական դասերը Ֆրանց Հանքի (Franz Hanke) քով{{Sfn | Burghauser | 1960 | p = 468}}: 16 տարեկանին Լիհմանի եւ Զտենեքի յորդորներով Ֆրանթիզէք իր որդւոյն կ'արտօնէ երաժիշտ դառնալ մէկ պայմանով, որ Տվորժաք դառնար երգեհոնահար {{Sfn|Honolka|2004|pp=14–16}}: Փրակ վերադառնալէն ետք, Սեպտեմբեր 1857-ին Տվորժաք կ'ընդունուի քաղաքին երգեհոնի դպրոցը. երգել կը սորվի Ժոզեֆ Զվոնարի հետ, տեսութիւն՝ Ֆրանտիզէք Պլազեքի հետ եւ երգեհոն՝ Ժոզեֆ Ֆոսթերի հետ: Վերջինս ոչ միայն Փրակի երաժշտանոցին դասախօսն էր, այլեւ՝ հեղինակ երգեհոնային ստեղծագործութիւններու<ref>{{Britannica|214019|Josef Bohuslav Förster}}.</ref><ref>{{Citation | contribution-url = http://czechmusic.net/klasika/foerster_e.htm | contribution = Foerster | title = Kasika | publisher = Czech music}}.</ref><ref>Smaczny, Jan, "Foerster, Josef Bohuslav", in ''Oxford Companion to Music'', Alison Latham, Ed., Oxford University Press, 2002, pp. 468–69.</ref>: Տվորժաք գերմաներէնը աւելի բարելաւելու համար, լրացուցիչ դասերու կը հետեւի, ինչպէս նաեւ իբրեւ «արտակարգ» ջութակահար, կը սկսի աշխատիլ բազմաթիւ խումբերու եւ նուագախումբերու մէջ{{Sfn|Schönzeler|1984|pp=36–38}}: 1857-էն կը սկսի մեծ հիացմունք ցուցաբերել Վակների ստեղծագործութիւններուն հանդէպ{{Sfn | Clapham | 1979b|p=17}}: 1858-ին կ'անդամակցի Քարել Քոմզաքի անուան նուագախումբին եւ ելոյթներ կ'ունենայ՝ Փրակի ճաշարաններէն ներս, պարային խնճոյքներու ընթացքին{{Sfn | Clapham | 1979a | p = 5}}: 1859-ին կ'աւարտէ երգեհոնային դպրոցը իր դասարանին երկրորդը հանդիսանալով <ref>Smaczny 2002, p. 391</ref>: Կը դիմէ Սեն Հենրի եկեղեցի՝ իբրեւ երգեհոնահար, սակայն կայուն գործ մը չի կրնար ապահովել{{Sfn|Schönzeler|1984|p=39}}: 1860-1862 կը սկսի նուագել Փրակի քամերային նուագախումբերէն մէկուն մէջ, 1862-ին՝ «Առժամեայ թատրոն»էն ներս։ 1862-ին նուագախումբէն ներս կը սկսի իբրեւ ալթահար ներկայանալ: Նուագախումբին մէջ նուագելը իրեն կ'օգնէ օփերա {{Sfn | Clapham | 1979b|pp=21–22}} եւ երաժշտութիւն ունկնդրելու: Նոյն տարին կը սկսի ստեղծագործել լարային քառեակի համար{{Sfn| Clapham | 1979b|p=21}}: Յուլիս 1863-ին կը ներկայանայ գերմանացի հեղինակ՝ Ռիչարտ Վակների ստեղծագործութիւններով եւ կը ղեկավարէ նուագախումբը: 1864-ին կը համաձայնի կիսել Փրակի Զիզաքով թաղամասէն ներս գտնուող բնակարանի մը վարձքը՝ հինգ այլ մարդոց հետ, որոնցմէ էին նաեւ՝ ջութակահար Մորիք Անկեր եւ Քարել Քեչ, որ հետագային երգիչ կը դառնայ{{Sfn|Hughes|1967|p=35}}{{Sfn | Clapham | 1979b|p=23}}: Տվորժաք ամսական շուրջ 7,50 տոլար կը շահէր: Եկամուտը բարելաւելու համար, Ժան Նեբոմուք Մայըր ( Jan Nepomuk Maýr) (որ 1866-ին կը փոխարինէ Սմըթանանը իբրեւ նուագախումբին գլխաւոր ղեկավարը) զինք կը հրաւիրէ դաշնակի դասեր տալու, որոնց ընթացքին կը հանդիպի իր ապագայ կնոջ: Ան նախ կը սիրահարի «Առժամեայ թատրոն»ի իր աշակերտուհիներէն եւ գործընկերուհիներէն մէկուն՝ Ժոզեֆինա Գերմաքովային, որուն համար ալ կը գրէ «Նոճիի Ծառերը» երգը {{Sfn|Clapham|1979b|p=23}}: Սակայն վերջինս երբեք չի փոխադարձեր իր սէրը եւ կ'ամուսնանայ ուրիշի մը հետ: 1873-ին Տվորժաք կ'ամուսնանայ Ժոզեֆինայի փոքր քրոջ՝ Աննա Քերմաքովային հետ (1854-1931): Կ'ունենայ ինը երեխայ, որոնցմէ երեքը կը մահանան մանկութեան տարիներուն: Իր անդրանիկ զաւակն է Ֆրանթիսէք Տվորժաք (1814-1894)՝ աշխարհահռչակ գծանկարիչը: === Հեղինակ եւ երգեհոնահար === Տվորժաք իր լարային հնգեակը կ'անուանէ «Լա մինոր (a moll) օփիւս 1» (1861), իսկ իր լարային քառեակը (1862) «օփիւս 2»-ը, Պուրկհաուզըրի (Burghauser Catalogue) թուագրումով եւ Պ.6 (B.6 ) եւ Պ.7 (B.7) ներկայացնելով առաջին հինգ ստեղծագործութիւնները, որոնք օփիւս թիւեր չունին (1862){{Sfn|Burghauser|1960|p=77}}: 1860-ականներուն Տվորժաք կը կատարէ նաեւ իր առաջին համանուագային փորձերը, որոնցմէ քանի մը հատը կը գրէ ինքնաքննադատաբար: Ձեռագիր «Տօ մինոր» (c moll) համանուագը, որ կը գրէ 1865-ին, առանց օփիւս թիւի, Պ.9 մինչեւ օրս պահպանուած է {{Sfn|Burghauser|1960|p=77}}: Ասիկա եղած է Տվորժաքի առաջին համանուագը: Տվորժաքի առաջին ստեղծագործական քայլերը կ'ընթանան առանց քննադատութիւններու կամ հանրային ելոյթներու: Երրորդ լարային քառեակը Պ.18, կը գրէ 1869-ին, բայց կը հրապարակէ եւ կը հրատարակէ 1964-ին, իսկ առաջին անգամ կը կատարէ 1969-ին:<ref name="ReferenceA">[[#{{harvid|Burghauser|1960}}|Burghauser 1996]]</ref> 1870-ին ան առաջին անգամ օփերա կը գրէ Մայիս-Հոկտեմբեր ամիսներուն ընթացքին<ref>{{harvnb|Burghauser|1960}}, B.1–B.19</ref>: Առաջին հանրային ունկնդրութիւնը տեղի կ'ունենայ 1905-ի վերջին, իսկ լիակատար օփերան բեմ կը բարձրանայ՝ 1938-ին<ref>{{harvnb|Burghauser|1960|pp=101–04}}, B.16a, B.16</ref>: 1871-ին Տվորժաք կը լքէ «Առժամեայ Թատրոն»ի նուագախումբը, որպէսզի կարենայ աւելի զբաղիլ ստեղծագործութեամբ{{Sfn|Clapham|1979b|p=25}}: Մինչեւ 1871 26-էն առաջին 5-ը «օփիւս» չի կոչեր<ref>{{harvnb|Burghauser|1960}}, B.1 through B.26, with Op. 1 assigned both to a string quintet B.7 and to the opera ''Alfred'', B.16; see "Works" about irregular opus numbering</ref>: Իր առաջին մամլոյ հաղորդագորութիւնը կը տպուի Յունիս 1871-ին «udební lsty» ամսագիրին մէջ, իսկ հեղինակային ստեղծագործութիւններու առաջին կատարումը՝ Օմինանի (omínání) երգն էր («Յիշատակ», Հոկտեմբեր 1871-ին, Լ. Փրոչազայի երեկոյեան երաժշտութիւն)<ref>From a set, "Songs to words by Eliška Krásnohorská", B.23 in {{harvnb|Burghauser|1960}}.</ref>: «Թագաւորը եւ փայտածուխ այրողը» (The King and the Charcoal Burner) «Առժամեայ թատրոն»էն (Provisional Theatre) կը վերադարձուի Տվորժակի՝ ըսելով, թէ օփերան կարելի չէ ներկայացնել: Անոր նախերգանքին բացումը կը կայանայ 1872-ին` Պադրիխ Սմիթանայի (Bedřich Smetana) ղեկավարած ֆիլհարմոնիք համերգին ընթացքին, բայց սկզբնական բեմադրութեամբ լի օփերան կը կատարուի մէկ անգամ՝ 1929-ին: Քլափհալմ (Clapham) կ'ըսէ{{Sfn|Clapham|1979b|p=29}}, թէ Տվորժաք կ'անդրադառնայ, թէ «ծայրայեղութիւն ըրած է, երբ փորձած է հետեւիլ Վակների օրինակին»: 1873-1874 Տվորժաք օփերան ամբողջութեամբ կը վերափոխէ, «առանց օգտուելու նախկին տարբերակէն»: 1874-ին Փրակի մէջ օփերայի վերափոխուած տարբերակը կը ներկայացնէ «Թագաւորը եւ փայտածուխ այրողը Բ, Պ.42» (King and Charcoal Burner II, Պ.42) անունով {{Sfn|Burghauser|1960|pp=131–33}}: Ամուսնութենէն ետք, երբ կը հրաժարի Պետական Թատրոնէն, Տվորժաք նոր գործ մը կ'ապահովէ իբրեւ երգեհոնահար Ս. Վոյթեխ եկեղեցւոյ մէջ<ref>Smaczny 2002, p. 391</ref> (St. Vojtěch), որ կը կոչուէր Ս. Ատալպերթի, Փրակի եկեղեցւոյ Ժոզեֆ Ֆոսթրի հովանաւորութեամբ, իր նախկին ուսուցիչին երգեհոնային դպրոցէն ներս: Աշխատավարձը «խեղճուկ գումար մըն էր», բայց իրականութեան մէջ «երիտասարդ նորապսակ զոյգին համար ողջունելի էր»{{Sfn|Clapham|1979b|p=30}}: Հակառակ այդ հանգամանքներուն Տվորժաք կը յաջողի երաժշտութեան պատմութեան մէջ ակնառու դէմք մը դառնալ: Նոյեմբեր 1872-ին, Տվորժաքի գրած Դաշնակի քառեակը «Լա մաժոր (A dur)» կը կատարուի Փրակի մէջ «Հիանալի նուագողներու խումբ»ին կողմէ, որուն կազմակերպիչը Փրոչազան էր{{Sfn|Clapham|1979b|p=26}}: Անիկա առաջին ստեղծագործութիւնն էր, որ կը կատարուէր համերգի ընթացքին: Մարտ 1873-ին անոր Չեխ հայրենասիրական քանթաթը «Սպիտակ լերան վարսերը»<ref>This piece, sometimes called ''Hymnus'', is B.27 in the Burghauser (1960) Catalogue. Dvořâk did not give it an opus number.</ref> կը կատարուի Փրակի Հլահոլ Հասարակական Երգչախումբին կողմէ, որ բաղկացած էր 300 երգիչներէ (ղեկավարութեամբ եւ հովանաւորութեամբ իր ընկերոջ ՝ Քարել Պենտլի ( Karel Bendl)), եւ կ'արժանանայ ջերմ գնահատանքի թէ՛ քննադատներուն եւ թէ հանդիսատեսներուն կողմէ{{Sfn|Clapham|1979b|p=27}}: Տվորժաքի ստեղծագործութիւնները առաջին անգամ հանրածանօթ կը դառնան Փրակի մէջ: 1874 -ին Տվորժաք արդէն 33 տարեկան էր, սակայն հանրածանօթ չէր Փրակէն դուրս: Նոյն տարին կը մասնակցի եւ կը շահի Աւստրիոյ Պետական Մրցանակը ("Stipendium"), իբրեւ երաժշտահան: Մրցանակը կը ստանայ Փետրուար 1875-ին: Մրցումին դատակազմի անդամներն էին՝ երաժշտագէտ Էտուարտ Հանսլիք, Եոհան Հերպերք՝ Պետական Օփերային թատրոնի գլխաւոր տնօրէն եւ Եոհաննէս Պրամս{{Sfn|Clapham|1979b|p=35}}: Կը կարծուի, թէ Պրամս վերջերս ներառուած էր դատակազմին մէջ, քանի որ ըստ Հանսլիքի, 1874-ի մրցութային ցանկին մէջ իր անունը չկար <ref>{{harvnb|Clapham|1979a|p=36}}, footnote</ref>: Հանսլիք լաւ գիտելիքներ ունէր, որովհետեւ յաջորդաբար անդամակցած էր այդ դատակազմին (1874 -ի վերջէն մինչեւ 1877): Այնուամենայնիւ, Պրամս (Johannes Brahms) ժամանակ եւ հնարաւորութիւն կ'ունենայ գնահատելու Տվորժաքի գործունէութիւնը: Պոթսթեյն<ref>{{cite web|first=Leon|last=Botstein|title=Admiration and emulation: the friendship of Brahms and Dvorák|url=http://americansymphony.org/admiration-and-emulation-the-friendship-of-brahms-and-dvorak/|access-date=16 January 2014|archive-date=19 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219132303/http://americansymphony.org/admiration-and-emulation-the-friendship-of-brahms-and-dvorak/|dead-url=yes}}</ref> կ'ըսէ, թէ յանձնաժողովին միտումը հետեւեալն էր. «պարգեւատրել նիւթական կարիք ունեցող տաղանդաւոր հեղինակները» Աւստրօ-Հունկարական պետութենէն ներս: Դատակազմը Տվորժաքէն կը ստանայ 15 ստեղծագործութիւն: Պրամս բարձր կը գնահատէ Տվորժաքի «վարպետութիւնն ու տաղանդը»: Այդ երկուքը Տվորժաքի երրորդ ու չորրորդ համանուագներն էին <ref>{{harvnb|Clapham|1979b|p=36}} is "certain" that these two were included.</ref>. երկուքն ալ առաջին անգամ կը կատարուին 1874-ի աշնան, Փրակի մէջ: Քլափհալմ{{Sfn|Clapham|1979b|pp=35–36}} (Clapham) իր պաշտօնական զեկոյցը կը հաղորդէ 1874-ի մրցանակին վերաբերեալ, ըսելով թէ՝ «Տվորժաք համեմատաբար երաժշութեան աղքատ դասատու մըն է, որ ներկայացուցած է 15 ստեղծագործութիւններ եւ համանուագներ, որոնք ցոյց կու տան իր անբասիր տաղանդը...Դիմորդը արժանի է նուիրատուութեան, որպէսզի կարենայ մեղմել իր նիւթական ծանր պայմանները եւ ստեղծագործական գործունէութեան նուիրուիլ»: Ան կ'ըսէ, թէ Տվորժաք նոյնիսկ դաշնակ մը չունի: նախքան ամուսնութիւնը, երբ ան բնակած է 5 ուրիշ տղոց հետ, անոնցմէ մէկը ունէր փոքրիկ «սփինեթ» դաշնակ մը{{Sfn|Clapham|1979b|p=23}}: 1875-ին երբ կը ծնի Տվորժաքի առաջին որդին, ան կը ստեղծագործէ իր երկրորդ լարային քառեակը, իր 5-րդ համանուագը, դաշնամուրային եռեակը՝ «համար 1» եւ Սերենատ լարայիններու՝ համար «Մի մաժոր օփիւս 22 (E dur)»: Ան անգամ մը եւս կը մասնակցի «Աւստրիան Պետական մրցում»ին, սակայն մրցանակի չ'արժանանար: 1876-ին դարձեալ մրցանակի կ'արժանանայ, որմէ ետք կը հրաժարի երգեհոնահարութենէն{{Sfn|Clapham|1979b|p=39}}: === Միջազգային հեղինակութիւն === [[Պատկեր:Stuyvesant Square Dvorak statue.jpg|մինի|Անթոնին Տվորժաքի արձանը Մանհաթընի մէջ, Նիւ Եորք, քանդակագործ՝ խրուաթիացի Իւան Մեստրովիք]] 1877-ին Տվորժաք դարձեալ Աւստրիական մրցոյթին կը մասնակցի, ներկայացնելով իր Մորավիական Զուգանուագները (Moravian Duets) եւ շարք մը այլ երաժշտութիւններ, նաեւ իր Դաշնակի քոնչերթօն (Piano Concerto){{Sfn|Clapham|1979b|p=42}}: Մինչեւ Դեկտեմբեր, ան տեղեկութիւն չ'ունենար արդիւնքներէն. աւելի ուշ, անձնական նամակ մը կը ստանայ երաժշտագէտ Էտուարտ Հանսլիքէն, որ նոյնպէս դատակազմին անդամներէն էր։ Նամակը ոչ միայն կը յայտնէր, թէ Տվորժաք մէկ անգամ եւս կը շահի այդ մրցանակը, նաեւ առաջին անգամ ըլլալով ի յայտ կու գայ, որ դատակազմին մէջ էին Պրամսն ու Համսլիքը: Նամակը կը փոխանցէ երկուքին բարեկամական առաջարկը, որ Տվորժաքի երաժշտութիւնը հանրածանօթ դառնայ Չեխիոյ սահմաններէն դուրս {{Sfn|Clapham|1979b|p=42}}: Դեկտեմբեր 1877-ին Տվորժաք կը գրէ իր լարային քառեակը՝ «համար 9 ռէ մինոր (d moll)» նուիրուած Պրամսին: Պրամս եւ Հասլիք ոգեւորուած էին Մորավիական Զուգանուագներով (Moravian Duets). Պրամս անիկա կը յանձնէ իր հրատարակիչին՝ Սիմրոքին, որ յաջողութեամբ կը հրատարակէ: Ուշադրութիւն դարձնելով Պրամսի բաւականին լաւ ընդունուած Հունգարական Պարերուն, Սիմրոք՝ Տվորժաքի կը յանձնարարէ, որ գրէ նոյն բնոյթով բան մը: Տվորժաք 1878-ին կը ներկայացնէ իր «Սլավոնական պարերը» «օփիւս 46»: Սկիզբը դաշնակի 4 ձեռքի համար կը գրէ, բայց Սիմրոք կը պահանջէ նաեւ նուագախմբային տարբերակը: Այս պարեղանակները մեծ յաջողութիւններու կ'արժանանան: 15 Դեկտեմբեր 1878-ին երաժշտագէտ Լուի Էհլերտ կը հրապարակէ Պերլինի «Nationalzeitung»ին մէջ Մորավիական Զուգանուագներուն եւ Սլավոնական պարերուն վերանայումը, ըսելով որ, «պարերը» իրենց ճամբան կը շինեն «ամբողջ աշխարհով մէկ» եւ «այս երաժշտութեան միջոցով հնարաւոր է հասնիլ երկնային բնութեան»{{Sfn|Clapham|1979b|p=44}}: Այս պարեղանակները 1879-ին կը նուագուին Ֆրանսայի, Անգլիոյ եւ ԱՄՆ-ի համերգներուն ընթացքին: Հետագային, 1886-ին, Սիմրոք կը խնդրէ հետագայ Սլավոնական պարերը, եւ Տվորժաք խնդրանքը կը կատարէ իր «օփիւս 72»-ով: [[Պատկեր:Praga1.jpg|250px|մինի|Անտթոնին Տվորժաքի արձանը Ռուտոլֆինումի դիմաց Փրահայի մէջ, Չեխիոյ հանրապետութիւն]] 1879-ին Տվորժաք կը գրէ իր լարային վեցեակը: Սիմրոք ստեղծագործութիւնը ցոյց կու տայ մեծ ջութակահար Ժոզեֆ Եոաքիմի եւ ան ուրիշ երաժիշտներու հետ միատեղ առաջին անգամ կը ներկայացնէ զայն՝ նոյն տարուան Նոյեմբերին: Եոաքիմ կը դառնայ «գլխաւոր բաժակակիրը» Տվորժաքի եկեղեցական երաժշտութեան {{Sfn|Clapham|1979b|p=46}}: Նոյն տարուան ընթացքին, Տվորժաք կը գրէ իր Ջութակի համերգը: Դեկտեմբերին ան ստեղծագործութիւնը կը նուիրէ Եոաքիմին {{Sfn|Clapham|1979b|pp=63, 68}} իրեն ուղարկելով ստեղծագործութենէն նմոյշ մը: Յաջորդ գարնան միասին կը սկսին քննարկել եւ Տվորժաք վերատեսութեան կ'ենթարկէ ստեղծագործութիւնը, սակայն Եոաքիմ չի համակերպիր փոփոխութեան: Ջութակի համերգը առաջին անգամ կը կատարուի Հոկտեմբերի 1883-ին Փրահայի մէջ, որուն մենակատարն էր ջութակահար Ֆրանթիսեք Օնտրիչեք: Ան նոյն տարուան Դեկտեմբերին ստղծագործութիւնը կը նուագէ [[Վիեննա]]<nowiki/>յի մէջ, խմբավար ունենալով Հանս Ռիխթրը: Հետագային Եոաքիմ երկու անգամ կ'ուզէ ներկայացնել այդ համերգը, բայց այդ երկու անգամն ալ համակարգումները կը ձախողին եւ ան կը հրաժարի իր որոշումէն: Հանս Ռիխթր Տվորժաքէն կը խնդրէ, որ ստեղծէ «Համանուագ No. 6» Վիեննայի Ֆիլհարմոնիքին համար, մտադրութիւն ունենալով, որ առաջին անգամ այդ համանուագը բեմ պիտի բարձրանար Դեկտեմբեր 1880-ին: Սակայն Տվորժաք հետագային կը բացայայտէ, որ նուագախումբի անդամները կ'առարկեն նուագել հեղինակին գործերը իրենց ցուցաբերած «հակա-չեխական կեցուածքին» պատճառով{{Sfn|Clapham|1979b|p=53; 71 in UK}}: Հետեւաբար համանուագին առաջին կատարումը կը ղեկավարէ Ալթոլֆ Չեխ, հանրային Ֆիլհարմոնիայի սրահէն ներս, 25 Մարտ 1881-ին Փրակի մէջ <ref>{{cite AV media notes |title=Dvořák: Symphonies 4-5-6 (sleevenote) |titlelink= |others=[[Václav Neumann]], [[Czech Philharmonic Orchestra]] |year=2003 |chapter= |url= |first=Jarmil |last=Burghauser |authorlink= |first2=Zoja (translation) |last2=Joachimová |authorlink2= |page=5 |pages= |type=CD |publisher=[[Supraphon]] |id=SU 3704-2 032 |location=Prague |ref=|language=Czech}}</ref>{{Sfn|Layton|1978|pp=30–31}}: Ի վերջոյ Ռիխթր կը կատարէ իր համանուագը [[Լոնտոն|Լոնտոնի]] մէջ 1882-ին. վերջինս միշտ կը գնահատէր Տվորժաքի ստեղծագրծութիւնները{{Sfn|Brown|2003a|p=373}}: === Ընդունումը Մեծն Բրիտանիոյ մէջ === [[Պատկեր:Antonin Dvorak 1904 by Jan Langhans.jpg|250px|մինի|Անթոնին Տվորժաք 1904-ին]] Տվորժաքի «Սթապաթ Մաթեր»ը (Stabat Mater) (1880) կը կատարուի եւ հանդիսատեսին կողմէ կ'արժանանայ մեծ յարգանքի եւ սիրոյ, 10 Մարտ 1883-ին Լոնտոնի Րոյալ Ալպերթ համերգասրահէն ներս, խմբավարութեամբ Ժոզեֆ Պարնպիի{{Sfn|Clapham|1979b|p=60}}: Տվորժաք կը հրաւիրուի այցեցելու Մեծն Բրիտանիա, ուր ան մեծ հռչակ կը շահի 1884 -ին{{Sfn|Clapham|1979b|p=60}}: Լոնտոնի հանրային Ֆիլհարմոնիքը Տվորժաքի կը յանձնէ Լոնտոնի համերգներուն ղեկավարութիւնը, որոնք մեծ ընդունելութիւն կը գտնեն: Ի պատասխան յանձնաժողովին, Տվորժաք կը գրէ իր 7-րդ համանուագը եւ կը ղեկավարէ Ս. Ճեյմսի համերգասրահէն ներս 22 Ապրիլ 1885-ին {{Sfn|Steinberg|1995|pp= 140–41}}: 1885-ի այցելութեան ընթացքին ան կը ներկայացնէ իր Քանթաթը «Ուրուականի հարսանիքը» (cantata The Spectre's Bride) 27 Օգոստոսի համերգին: Ան համերգէն մէկ շաբաթ առաջ կը ժամանէ, որպէսզի 500 հոգինոց երգչախումբին եւ 150 հոգինոց նուագախումբին հետ փորձերը ինք ընէ: Մինչ այդ, այս համերգը Տվորժաքի կեանքին «ամէնէն մեծ յաղթանակը» կը դառնայ... հետեւելով այս նոր յաջողութեան, անգլիախօս երկիրներու երգչախումբերը կը շտապեն կատարելու այս նոր ստեղծագործութիւնը: Տվորժաք ընդհանուր առմամբ Բրիտանիա կ'այցելէ ութ անգամ, հոն ղեկավարելով իր իսկ աշխատանքները: 1887-ին Ռիխթր կը ղեկավարէ համանուագային Վարիացիաները Լոնտոնի եւ Վիեննայի մէջ՝ մեծ յարգանքով: Ռիխթրի Լոնտոնի համերգին մասին Տվորժաք կը գրէ. «հարիւրաւոր համերգներէն, որ ես ղեկավարած եմ իմ կեանքիս ընթացքին, ոչ մէկ երաժշտութիւն այսքան յաջող չէ եղած ինչքան քուկդ»{{Sfn|Clapham|1979b|p=85}}: === 1888-1891 === Հակառակ Տվորժաքի նոր յաջողութիւններուն, Փետրուար 1888-ին Վիեննայի մէջ «Stabat Mater» (կանգնած մայրը) ստեղծագործութեան կատարումը զոհ կը դառնայ հակա-չեխականութեան, եւ հեղինակը այս ամէնը կ'անուանէ «կործանիչ քննադատութիւն»{{Sfn | Clapham | 1979b|p=89}}: Ան ջերմօրէն շնորհակալութիւն կը յայտնէ Ռիխթրին «իր քաջութեան եւ նուիրումին» համար: 1890-ին Փիոթր Իլիչ Չայքովսքիի շնորհիւ, Տվորժաք կ'այցելէ [[Ռուսիա|Ռուսատան]] եւ կը ղեկավարէ իր ստեղծագործութիւնները [[Մոսկուա|Մոսկուայի]] եւ [[Սեն Փեթերսպուրկ|Սեն Փեթերսպուրկի]] մէջ<ref name="Russia" />: 1891-ին Տվորժաք կը ստանայ պատուոյ աստիճան [[Քեմպրիճ|Քեմպրիճ համալսարան]]<nowiki/>էն, եւ Փրահայի մէջ կը նշանակուի գործիքաւորման եւ ստեղծագործութեան հմտութեան ուսուցչապետ (փրոֆէսոր): Ան նախ կը մերժէ առաջարկը, բայց յետոյ կ'ընդունի: Այս երկմտանքը իր եւ հրատարակիչ Սիմրոքի միջեւ եղած վէճին հետեւանքն էր՝ Տվորժաքի Ութերորդ համանուագին վճարման գծով: Տվորժաքի Ռեքուիեմը առաջին անգամ կը կատարուի այդ տարուան աւարտին [[Պիրմինկհեմի Եռամեայ Երաժշտական Փառատօն]]<nowiki/>ին: 1891-ին Պոհեմական Լարային Քառեակը, որ աւելի ուշ կը կոչուի Չեխական Քառեակ, Քարել Հոֆման՝ առաջին ջութակ, Ժոզեֆ Սուք՝ երկրորդ ջութակ, Օսքար Նեթպալ՝ ալթ եւ Օթաքար Պերքեր՝ թաւջութակ: Կ'ըսեն, թէ Նեթպալ եւ Սուք Տվորժաքի «ամէնէն յուսատու» աշակերտներէն էին երաժշտանոցին մէջ եւ Քառեակին հիմնադրման նախաձեռնողները <ref>Hughes, 1967, p. 147</ref>: 1891-ին Տվորժաք գրած է 11 լարային քառեակներ, որոնցմէ վեցը կը կատարուին Քառեակի շրջաքայութիւններուն ընթացքին<ref>Burghauser 1960 B.8, B.45, B.57, B.75, B.92, B.121</ref>, ինչպէս նաեւ Սմեթանայի երկու քառեակները: == Ոճը == Տվորժաքի բազմաթիւ ստեղծագործութիւններուն մէջ, ինչպիսիք են «Սլավոնական Պարերը» եւ իր մեծ երգերու հաւաքածոն, ներշնչուած են Չեխական, Մորավիական եւ այլ Սլավոնական ազգագրական երաժշտութիւններէն: իր ստեղծագործութիւններուն իբրեւ Խարիսխ Տվորժաք յաճախ կ'օգտագործէր Սլավոնական ժողովրդական պարի ձեւը ներառելով Սքոչան, Պոհեմական ոտզեմեքը, ֆուրիանթը, սոուսետքան եւ սպասիրքան, Լեհական Մազուրքան եւ փոլոնեզը, Եուկոսլավ Քոլոն եւ Սլավոնական մարդոց ժողովրդական երգերու ձեւերը, ինչպէս նաեւ՝ Ուքրանիոյ տումքան: Իր 16 Սլավոնական Պարերէն «օփիւս 46-ն» էր, որ առաջին հերթին լայն համբաւ կ'ունենայ: Ան նոյնպէս կը գրէ նուագախմբային փոլոնէզ (1879): Իր 6-րդ համանուագին երրորդ մասը կ'անուանէ «Սկերցօ (ֆուրիանթ)»"Scherzo (Furiant)": Իր դաշնամուրային եռեակը, որ նոյնպէս կ'անուանէ Տումքի Եռեակ ամէնէն լաւ ճանչցուած քամերային ստեղծագործութիւններէն մէկն էր. Տումքա կ'անուանէ Սլավոնական եւ Լեհական ժանրերու անուններով: իր մաժորային ստեղծագործութիւնները կ'արտացոլեն իր ժառանգութիւնները, սէրը՝ իր հայրենիքին հանդէպ: Տվորժաք Սմեթանայի ոտնահետքերու հետեւորդն էր. Չեխական նորաձեւ երաժշտական ոճի ստեղծողը: Տվորժաք [[Վակներ]]<nowiki/>ի ստեղծագործութիւններուն մեծ երկրպագուն էր 1857-էն:{{Sfn|Clapham|1979b|p=17}} Կեանքի վաղ ժամանակահատուածին ընթացքին ան կ'ըսէ. «Վակներ այնքան մեծ հանճար էր, որ կրնար ընել այն ինչ մնացած ստեղծագործողներուն հասանելիութենէն դուրս էին»:{{Sfn|Clapham|1979b|pp=172–73}} Վակներ յատկապէս ազդեցութիւն կ'ունենայ Տվորժաքի օփերաներուն եւ քանի մը նուագախմբային ստեղծագործութիւններուն վրայ:{{Sfn|Clapham|1979b|p=31}} 1873-էն Տվորժաքի ոճը կ'ըլլայ «հաստատուն քայլերով շարժիլ դասական երաժշտութեան ձեւերու ուղղութեամբ»,{{Sfn|Clapham|1979b|p=27}} որպէսզի աւելի յատուկ ըլլայ «դասականի ձեւերը»: 1894-ին Տվորժաք կը գրէ յօդուած մը, որուն մէջ կ'ըսէ, թէ նախկին ստեղծագործողներէն ան հիացած է Պախով, Մոցարթով, Պեթհովենով եւ Շուպերթով: Յօդուածը յատկապէս Շուպերթի մասին էր. Շուպերթի ծննդեան հարիւրամեակէն երեք տարի առաջ: Տվորժաք յատուկ սէր կը տածէր Շուպերթի<ref>[http://digital.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=cent;cc=cent;rgn=full%20text;idno=cent0048-3;didno=cent0048-3;view=image;seq=0351;node=cent0048-3%3A5] (from ''The Century Illustrated Monthly Magazine'', Vol. XLVIII, No. 3 (July 1894), pp. 341–46.</ref>: == Ստեղծագործութիւն == Արտասովոր է Տվորժաքի ներդրումը չեխական գործիքային եւ յատկապէս համանուագի երաժշտութեան բնագաւառէն ներս՝ հանրահռչակ 16 «Սլավոնական պարերը» (1-ին շարք, 1878, 2-րդ շարք, 1886-87), 9 համանուագ (1865, 1865, 1873, 1874, 1875, 1880, 1884-85, 1889, 1893), 4 նախերգանք («Իմ հայրենիքը», 1883 եւ այլն), 5 համանուագային բանաստեղծութիւն («Ոսկեայ ճախարակը», 1896, «Աղաւնեակ», 1896 եւ այլն), 3 համերգ (դաշնակի, 1876, ջութակի, 1879, թաւջութակի, 1895) եւ այլն։ Այս երկերուն մէջ ան ստեղծած է գունագեղ ժողովրդական ոճային տեսարաններ, բանաստեղծական շունչով յագեցած բնութեան պատկերներ, հերոսական, քնարական երեւակայական կերպարներ։ Գլուխ գործոցը թատերական բնոյթի վերջին՝ «Նոր աշխարհէն» (9-րդ) համանուագը, ուր վարպետօրէն կ'օգտագործէ ափրիկեան եւ հնդկական մեղեդիական եւ չափական դարձուածքներ։ Օփերայի ասպարէզէն ներս կը շարունակէ [[Բեդրժիխ Սմետանա|Պեդրժիխ Սմետանա]]<nowiki/>յի աւանդոյթները։ Կը գրէ տարբեր ոճերու 10 օփերա՝ ժողովրդական-կենցաղային («Կամակորները», 1874, «Խորամանկ գիւղացին», 1877), պատմա-վիպասանական («Ալֆրետ», 1870, «Տմիթրի», 1882), ժողովրդական հեքիաթային («Ջրահարսը», 1900)։ ձայնաւոր-համանուագային երկերէն նշանաւոր են՝ «Ս. Լիւթմիլա» մաղթանուագը (1866, առաջինը՝ չեխական երաժշտութենէն ներս), «Ռեքուիեմը» (1890) եւ այլն։ Տվորժաքի բնորոշ քնարականութիւնը լիակատար արտայայտութիւն կը ստանայ 70-էն աւելի երգերուն եւ վիպերգներուն մէջ, 21 «Մորաւիական զուգերգներուն մէջ» (1875), «Բնութեան գիրկին մէջ» եւ խմբերգներուն մէջ (1882)։ «Փրակի գարուն» ամենամեայ միջազգային փառատօնի շրջանակներէ ներս կը կազմակերպուի Տվորժաքի անուան թաւջութակահարներու մրցոյթը։ === Համանուագները=== [[Պատկեր:The title page of the autograph score of Dvořák's ninth symphony.jpg|մինի|Տվորժաքի իններորդ համանուագին ստորագրուած էջը]] Տվորժաքի կեանքին ընթացքին իր համանուագներէն միայն հինգը ընդարձակօրէն ճանչցուած էին: Առաջին հրատարակուածը վեցերորդն է, նուիրուած Հանս Ռիխթրին: Տվորժաքի մահէն ետք, հետազօտութիւններ կ'ունենայ չորս չհրատարակուած համանուագներու համար, որոնցմէ առաջինին ձեռագիր նմոյշը կորսնցուցած է հեղինակը՝ Տվորժաք: Այս ամէնը կը յանգի անորոշ իրավիճակի մը, եւ այսպիսով «Նոր Աշխարհ» համանուագը փոխնիփոխ կը կոչուի հինգերորդ, ութերորդ եւ իններորդ: Այս նոր թուագրման եղանակը կը գործածէ, համանուագներու պատուէրներու եւ գրարման ժամկէտերու հիման վրայ։ Տվորժաքի համանուագները կը բխին Շուպերթեան աւանդութիւններէն, որովհետեւ երգային եւ քնարական ոճով շատ նման են եւ այդ պատճառով մատչելի են հանդիսատեսին: Բայց, Թարուսքինի թելադրանքով, կարեւոր փոփոխութիւնը, որ Տվորժաք կը մուծէ «շրջստեղծային» ձեւն է, յատկապէս իր հետագայ համանուագներուն մէջ (ինչպէս նաեւ մենակատարի ստեղծագործութիւններուն մէջ):{{Sfn|Taruskin|2010|p=754}} [[Պատկեր:Dvorak_S9M2_100501.ogg]] * Համանուագ թիւ 1, c moll օփիւս 3, գրուած է 1865 -ին, երբ Տվորժաք 24 տարեկան էր:{{refn|First performed 1936; first published 1961|group=n}} Հետագային ենթախորագրուած է Զլոնիքի Զանգերը անունով, անդրադառնալով Տվորժակի 13-16 տարեկան ժամանակներուն, որ ան անցուցած էր Զլոնիք գիւղին եւ անոր եկեղեցւոյ մէջ։ * Համանուագ թիւ 2, B dur, օփիւս 4,{{refn|First performed 1888; also first published 1959|group=n}} նոյնպէս գրուած է 1865 -ին, այնուամենայնիւ, հակառակ իր իւրայատկութեան, դիւրին է պահել իր տեղը դասական համանուագայինի ցանկին մէջ:{{Sfn|Clapham|1980|p=778}} * Համանուագ թիւ 3, E dur, օփիւս 10{{refn|First performed 1874; first published 1912|group=n}}, գրուած է 1873 -ին, կը ներկայացնէ Տվորժաքի վերջին ծանօթութիւններուն ազդեցութիւնը Ռիչարտ Վակների գրած երաժշտութեան հետ: * Համանուագ թիւ 4, d moll օփիւս 13,{{refn|First performed 1892; first published 1912|group=n}} հոս աւելի քիչ ակնյայտ է այդ ազդեցութիւնը, բացառմամբ երկրորդ մասի սկիզբին:{{Sfn|Clapham|1980|p=778}} * Համանուագ թիւ 5, F dur օփիւս 76,{{refn|First performed 1879; first published 1888 as 'Symphony no. 3'|group=n}} ինքը աւելի շատ բնութեան մէջ հովուական տպաւորութիւն կը ստեղծէ: * Համանուագ թիւ 6, D dur օփիւս 60,{{refn|First performed and published in 1881 as 'Symphony no. 1'|group=n}} նոյնպէս կը ստեղծէ նման տպաւորութիւն, այս համանուագը հրատարակուած է 1880 -ին, Պրամսի թիւ 2 համանուագին նման է, յատկապէս արտաքին շարժումները: Բայց երրորդ մասին մէջ այդքան ալ նման չէ, մանաւանդ վառ Չեխական պարը: Այս համանուագին շնորհիւ Տվորժաք կը ճանչցուի իբրեւ համանուագային ստեղծագործ: * Համանուագ թիւ 7, d moll օփիւս 70,{{refn|First performed and published in 1885 as 'Symphony no. 2'|group=n}} գրուած է 1885-ին: * Համանուագ թիւ 8, g moll օփիւս 88,{{refn|First performed and published in 1888 as 'Symphony no. 4'|group=n}} բնորոշ է աւելի տաք, եռանդուն եւ աւելի լաւատես հնչիւններու: Քարլ Շումանն (ձայնանիշերու գրքոյկին մէջ, Ռաֆայէլ Քուպելիքի կատարումով՝ ձայնագրած բոլոր համանուագները) համեմատած է Կուսթաւ Մահլերի աշխատանքներուն հետ: * Համանուագ թիւ 9, e moll օփիւս 95,{{refn|First performed in 1893 and published in 1894 as 'Symphony no. 5'|group=n}} նոյնպէս ծանօթ է իր ենթախորագիրով՝ «Նոր Աշխարհէն», կամ «Նոր Աշխարհի համանուագ»: Տվորժաք զայն գրած է Յունուարէն Մայիս 1893 ժամանակահատուածին ընթացքին, երբ Տվորժաք Նիւ Եորք կը գտնուէր։ Իր առաջին ելոյթին ընթացքին, ինք կը հաստատէր, թէ այս ստեղծագործութեան մէջ գործածած է Ամերիկեան երաժշտութեան տարրերէն, ինչպիսիք են եկեղեցական եւ բնիկ Ամերիկեան երաժշտութիւնները, բայց հետագային կը ժխտէ այդ մէկը: 15 Դեկտեմբեր 1893-ին «Նիւ Եորք Հեր ալթի» հրատարակած յօդուածին մէջ ան կը գրէ. «Իններորդ համանուագին մէջ ես գրած եմ հնդկական երաժշտութիւնը բնութագրող մեղեդիներ»: Նիլ Արմսթրոնկ «Նոր Աշխարհ» համանուագը կը ձայնագրէ Լուսնի Ափոլլօ 11 անջրպետանաւուն՝ 1969-ին առաջին վայրէջքը լուսնին վրայ կատարելուն առիթով:<ref name="Apollo11">{{cite web|title=Dvorak Symphony no 9: From the New World|url=http://crowndozen.com/main/archives/000871.shtml|website=Crowndozen.com|date=22 March 2006|last=Smithee|first=Alan|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071204053504/http://www.crowndozen.com/main/archives/000871.shtml|archivedate=4 December 2007|df=dmy-all}}</ref> Իսկ 2009-ին Աւստրալիոյ մէջ «Էյ Պի Սի Քլասիք Էֆ Էմ»ի կողմէ կազմակերպուած մրցումին իբրեւ արդիւնք կ'ընտրուի իբրեւ սիրուած համանուագ:<ref name="Classic100List">[http://www.abc.net.au/classic/classic100/symphony/list.htm ABC.net.au]</ref> Կարգ մը ղեկավարներ ձայնագրած են համանուագային շրջանները, ներառեալ Քարել Անցերլ, Իսթեֆան Քերթեսզ, Ռաֆայէլ Քուպելիք, Օթամար Սուիթներ, Լիպոր Փեսեք, Զտենէք Մաքալ, Վաքլաւ Նեումանն, Ուիթոլտ Րոուիքի եւ Նիմէ Ժարվի: Ատոլք Չեխ ամէնէն աւելի կատարած է Տվորժաքի ստեղծագործութիւնները: Ան ղեկավարած է առաջին կատարումերը թիւ 2-ի, 5-ի, 6-ի, 7-ի եւ 8-ի: Պետրիխ Սմեթանա կատարած է երրորդն ու չորրորդը, Անթոն Սեյտիլ ղեկավարած է թիւ 9, եւ Միլան Սաչսը կատարած է թիւ 1-ը: === Համանուագային Բանաստեղծութիւններ === Ֆրանց Լիստ յօրինած է համանուագային Բանաստեղծութիւններուն ձեւը: Տվորժաք գրած է հինգ համանուագային Բանաստեղծութիւններ, 1896-1897 թուականներու ընթացքին, բոլորն ալ ունին յաջորդական օփիւսային թիւեր՝ «Ջուր Կորպլինը» օփիւս 107, «Միջօրէական Վհուկը» օփիւս 108, «Դարձող ոսկեայ անիւը» օփիւս 109, «Վայրի Աղաւնին» օփիւս 110 եւ «Հերոսին Երգը» օփիւս 111: Առաջին չորսը գրուած են Չեխ, աւանդավէպ ուսումնասիրող Քարել Եարոմիր Էրբենի պալլատներու հաւաքածոյին հիման վրայ։ Իսկ Հերոսին Երգը համանուագային բանաստեղծութիւնը հիմնուած է Տվորժաքի երեւակայական նախագիծին վրայ, եւ կ'ենթադրուի որ անիկա ինքնակենսագրական մըն է:<ref>{{cite news|author=Edward Rothstein |title=Review/Music; The American Symphony Takes On a New Role |date=24 March 1992 |work=New York Times |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE7DE153BF937A15750C0A964958260 |accessdate=6 August 2008 }}</ref> === Երգչախմբային ստղծագործութիւններ === [[Պատկեր:Remembrance of the performance of Stabat Mater in Worcester on 12 September, 1884..jpg|thumb|200px|Սթապաթ Մաթերի գլխաւոր էջը]] Տվորժաքի երգչախմբային ստեղծագործութիւններուն հիմնական եւ զգալի մասը զբաղեցուցած է «Սթապաթ Մաթըր»ը (թարգմանաբար կը նշանակէ՝ կանգնած մայրը):<ref>{{cite web|url=http://www.stabatmater.info|title=Stabat mater dolorosa|first=Hans|last=van der Velden|date= February 2011}}</ref> Իր «Ռեքուիեմ»ը զետեղումն է «Թը Տէօմ»ին եւ «Մեսսա Ռէ Մաժոր»ին: «Սթապաթ Մաթըր», օփիւս 58, ընդարձակ է, մեծածաւալ (90 վայրկեան) վոքալ-նուագախմբային հոգեւոր ստեղծագործութիւն մըն է մենակատարներով (սոփրանօ, ալթ, թենոր, պաս), երգչախումբն ու նուագախումբը հիմնուած են հին եկեղեցական աղօթքի վրայ, որ նոյն անունն ունէր: Տվորժաքի դստեր Ժոսեֆայի մահուան գոյժը զինք ներշնչած է, որպէսզի ան առաջին անգամ գրէ «Սթապաթ Մաթըր»ը: Անթոնին Տվորժաք գրած է իր «Ռեքուիեմ»ը 1890-ին, իր գործունէութեան ծաղկման շրջանին սկիզբը: Տվորժաք շատ հաւատացեալ մարդ էր, եւ այս ստեղծագործութեան մէջ ակնյայտ է անոր հաւատքին խորութիւնը<ref>{{Cite AV media notes |title= Requiem|title-link= |others= Karel Ančerl and the Czech Philharmonic|url= http://www.discogs.com/viewimages?release=2647543|access-date= 7 September 2015|first= Jarmil|last= Burghauser|type= Sleeve note}}</ref>: Այս ստեղծագործութիւնը առաջին անգամ կը կատարուի 9 Հոկտեմբեր 1891 Պիրմինկհեմի մէջ, Տվորժաքի ղեկավարութեամբ, որ մեծ յաջողութիւն կը գտնէ{{Sfn|Šourek et al.|1976|p=xi}}: Արտասահման՝ Պոսթոնի մէջ հռչակ կը շահի 30 Նոյեբեր 1892-ին: Վիեննայի մէջ կ'ողջունուի 1901-ի վերջին{{Sfn|Clapham|1979b|p=117}}: « Թը Տէօմ օփիւս 103»ը Քանթաթ է սոփրանոյի եւ պարիթոնի մեներգութեամբ, երգչախումբի եւ նուագախումբի կատարումով. գրուած է լատիներէն նշանաւոր աղօթքին՝ « Թը Տէօմ»ի բառերուն հիման վրայ (Տէր, կը փառաբանենք քեզ): Գրուած է 1892-ին եւ նուիրուած է Ամերիկայի յայտնաբերման 400-րդ ամեակին: Ստեղծագործումը կ'աւարտի մինչեւ Ամերիկա տեղափոխուիլը, եւ 1891-ին զայն կը յանձնէ Ժանէթ Թուրբերին, երբ կը ստանձնէ տնօրէնի պաշտօնը վերջինիս դպրոցէն նէրս: Ստեղծագործութիւնը, որ աւելի մատչելի եւ սերտ էր քան «Սթապաթ Մաթըր»ն ու «Ռեքուիեմ»ը, առաջին անգամ կը կատարուի Տվորժաքի առաջին մենահամերգին ընթացքին, 21 Հոկտեմբեր 1892-ին Նիւ Եորքի մէջ: «Մեսսա Ռէ Մաժոր» (բնագիրին մէջ թուագրուած է իբրեւ օփիւս 76, իսկ հետագային օփիւս 86), ի սկզբանէ գրուած է երգեհոնի, մենակատար երգիչնեու եւ փոքր երգչախումբի համար: Ստեղծագործութիւնները իր վերջնական կերպարանքը ստացած են 1892-ին, երբ, [[Լոնտոն|Լոնտոնի]] Նովելլօ խմբագիրներուն խնդրանքին ի պատասխան, Տվորժաք վերափոխած է իր «Մեսսա»ն սիմֆոիք նուագախումբի համար<ref>{{cite web|title=Mše D dur|url=http://www.nibiru-publishers.com/index.php?action=Detail&St=1&Dept=Hudba&ID=39&lang=English|publisher=Nibiru-publishers.com|language=Czech|accessdate=2018-04-28|archive-date=2019-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203042844/https://www.nibiru-publishers.com/index.php?action=Detail&St=1&Dept=Hudba&ID=39&lang=English|dead-url=yes}}</ref>: «Ս. Լուտմիլա» օրաթորիան հսկայ յաջողութիւն էր Պոհեմիայի եւ Մորավիայի մէջ. 1901 եւ 1904 թուականներուն կ'երգուի միջոցառումներու ընթացքին, ի պատիւ Տվորժաքի: Այս ստեղծագործութիւնը մեծ յաջողութիւն կը գտնէ Հոկտեմբեր 1886-ին, Անգլիոյ մէջ{{Sfn|Clapham|1979b|pp=81–82}}: «Ուրուականի Հարսը» Քանթաթը օփ. 69, Պ. 135, կը կատարուի 1885-ին, Անգլիոյ Պիրմինկհամ քաղաքին մէջ, երաժշտական փառատօնի մը ընթացքին, անիկա կը դառնայ Տվորժաքի մեծագոյն յաջողութիւնը իր ստեղծագործական գործունէութեան ընթացքին:{{Sfn|Clapham|1979b|p=77}} === Քոնչերթօներ === Երաժշտագէտ Հարոլտ Ս. Շոնպերկ Տվորժաքի գրածներուն մասին գրած է. «Հրապուրիչ Դաշնակի քոնչերթօ է g moll-ը, բաւական արդիւնաւէտ դաշնամուրային մասերով, գեղեցիկ ջութակի քոնչերթօ է a moll-ը, եւ վսեմ թաւջութակի քոնչերթօ է b moll-ը»{{Sfn|Schonberg|1980}}: Բոլոր քոնչերթօները գրուած են դասական երեք-մասի ձեւով: Քոնչերթօ դաշնակի եւ նուագախումբի համար g moll օփ. 33 երեք քոնչերթօներէն առաջինն էր (մենակատարի եւ նուագախումբի համար) Տվորժաքի ստեղծագործութիւններէն, եւ այդ երեքէն նուազ նշանաւորը: Քոնչերթօ ջութակի եւ նուագախումբի համար a moll օփ, 53 գրուած է 1878 -ին, լաւագոյն ջութակահարներէն Ժոզեֆ Եոաքիմին համար: Անիկա աւարտած է 1879-ին, բայց Եոաքիմ կասկածով մօտեցած էր այդ ստեղծագործութեան: Անիկա առաջին անգամ կը նուագուի Փրակի մէջ 1883-ին Ֆրանթիսեք Օնտրիչեքի կատարումով, որ նոյնպէս իր առաջին կատարումերը ներկայացուցած է Վիեննայի եւ Լոնտոնի մէջ: Քոնչերթօ թաւջութակի եւ նուագախումբի համար b moll օփ. 104-ը իր երրորդ եւ վերջին քոնչերթօն էր։ Ան գրած է 1894-1895 թուականներուն իր թաւջութակահար ընկերոջ՝ Հանուս Ուիհանին համար: Ուիհան եւ ուրիշներ Տվորժակի պարբերաբար կը հարցնէին թաւջութակի քոնչերթոյին մասին, բայց Տվորժաք միշտ կ'ըսէր, թէ թաւջութակը շատ լաւ նուագախբային գործիք է, բայց մենակատարի մը համար լիովին անկատար է:<ref>Smaczny, 1999, p. 1</ref> Տվորժաք գրած է քոնչերթօն Նիւ Եորքի մէջ, Ազգային երաժշտանոցին տնօրինութիւնը ղեկավարելու ընթացքին: 1894-ին Վիքթոր Հերպերթ, որ նոյնպէս կը դասաւանդէր այդ երաժշտանոցին մէջ, գրած է թաւջութակի քոնչերթօ եւ ներկայացուցած է զայն շարք մը համերգներու ընթացքին: Տվորժաք Հերպերթի թաւջութակի քոնչերթոյին վերջին երկու համերգներուն ներկայ կը գտնուի, եւ ներշնչուելով պատրաստակամութիւն կը յայտնէ Ուիհանի թելադրած քոնչերթօն իրականացնելու: Տվորժաքի քոնչերթօն իր առաջին կատարումը կ'ունենայ 16 Մարտ 1896-ին Լոնտոնի մէջ, Անգլիացի թաւջութակահար Լէօ Սլերնի կատարումով,{{Sfn|Burghauser|1960|p=322}} որ մեծ ընդունելութիւն կը գտնէ:{{Sfn|Clapham|1979b|p=149}} Պրամս այս ստեղծագործութեան վերաբերեալ կ'ըսէ. «Ես գիտէի որ մէկը կրնայ թաւջութակի այսպիսի քոնչերթօ մը գրել»: 1865-ին, իր գործունէութեան սկիզբը, Տվորժաք գրած է բամբ ջութակի (Violoncello) քոնչերթօ A dur դաշնամուրային նուագով, Պ. 10: Կիւնթեր Ռաֆայէլ 1925-1929 զայն վերափոխած եւ նուագախմբայինի վերածած է: Տվորժաքի ցուցակագիր Ժամիլ Պուրկհաուզեր զայն վերափոխած եւ կը հրատարակած է 1975 -ին:<ref name="Battey" /> A compiler of discographies of Dvořák's music wrote that his is the "king" of cello concertos.<ref>Yoell, John H., "Dvořák in America: A Discography", Appendix C of {{Harvnb|Tibbets|1993|p=413}}</ref> === Քամերային երաժշտութիւն === Վերջին 30 տարիներու ընթացքին, Տվորժաքի գրած քամերային ստեղծագործութիւնները շատ բազմազան էին, նոյնիսկ 40 ստեղծագործութիւն գրած է լարային համոյթի համար: 1860 -ին երբ ան իր ուսումը կ'աւարտէ երգեհոնային դպրոցէն ներս, կը գրէ իր լարային քառեակը թիւ 1, a moll, օփ,1: 1860-ին կը գրէ իր երկրորդ լարային քառեակը, թիւ 2, G dur, օփ. 77: Անիկա ուշագրաւ է իր կրկնաբամբի (double bass) օգտագործութեան շնորհիւ: Գրուած էր քամերային երաժշտութեան մրցումի համար, որուն ղեկավարը Ումեոլեցքա Պեսետան էր, որուն պարգեւատրումը 5 տուկաս էր: Մրցանակը կը կոչուէր՝ «Մեղեդի արտաբերման, փոլիֆոնիք ստեղծագործութեան մէջ գիտարուեստական եւ արհեստագիտական հմտութիւններու, ձեւի տիրապետման եւ գործիքներուն իմացութեան» համար<ref>[[#{{harvid|Clapham|1979a}}|Clapham (1966, reprinted 1969)]], p. 167.</ref>: Լարային երրորդ քառեակը, որմով ան կ'ամփոփէ իր քամերային համոյթային ստեղծագործութիւնները: Մէկ տարի ետք, կ'աւարտէ առաջին լարային քառեակը՝ թիւ 1, A dur, օփ.2 տասնչորս լարային քառեակներէն{{Sfn|Clapham|1979b|p=21}}: 1880-ականներուն Տվորժաք կը կազմէ ցուցակ մը, ուր կը գրէ այն ստեղծագործութիւններուն անունները, որոնք աւրուած էին, այդ ցուցակին մէջ կային նաեւ քառեակներ: Ան պէտք է գրի առնէր նօթագրութիւնները: Մասերուն մէջի սխալներուն քանակը անհաւանական կը դարձնէր զանոնք նուագելը: 2-4-րդ քառեակները մօտաւորապէս գրուած են 1860-1870 թուականներուն եւ ակնյայտ է Ռիչարտ Վակների ազդեցութիւնը այդ ստեղծագործութիւններուն մէջ<ref>[http://www.antonin-dvorak.cz/en/string-quartet3 English language version of a Czech site including details of all Dvorak's works]</ref>. Տվորժաք կը պահպանէ այդ բնօրինակները, բայց անոնց օփիւսային թիւեր չի տար: Անոնք կ'ունենան միայն Պուրկհաուզերեան թուագրումեր Պ.17, Պ.18 եւ Պ.19<ref name="ReferenceA"/>: Չորրորդ քառեակին Andante religioso մասը հինգ տարի ետք, ան կ'օգտագործէ իր երկրորդ լարային քառեակին մէջ օփ.77, իբրեւ ստեղծագործութեան երկրորդ մաս, որուն անուանումը ինթերմեցցօ է (Intermezzo): Նոքթիւրնը հինգ մաս էր ի սկզբանէ, բայց հետագային անոր երկրորդ մասը կը հեռացուի, եւ հետագային կը վերափոխուի եւ կ'անուանուի Նոքթիւրն լարայիններու համար B dur, օփ. 40 (Պ.47): Հետագային կը գրէ երկու լարային քառեակներ եւս 1873-ին (թիւ 5, Պ.37 եւ թիւ 6, Պ.40)<ref>[[#{{harvid|Clapham|1979a}}|Clapham 1969]], p. 163.</ref>: Իր ամէնէն նշանաւոր քառեակը 12-րդն է, Ամերիկեանը, օփ.96: Ան նոյնպէս գրած է դաշնակի հնգեակ, երկուքն ալ A dur, որոնցմէ երկրորդը օփ.81 աւելի ճանչցուած է: Գրած է նաեւ Թերցեթթօ երկու ջութակի եւ մէկ ալթի համար օփ.74: Նաեւ, երկու դաշնամուրային քառեակ, լարային վեցեակ եւ երեք դաշնամուրային եռեակ: Գրած է Պակաթելներու շարք մը՝ օփ. 47, չօգտագործուող գործիքներու համար երկու ջութակի, թաւջութակի եւ երգիոնիկի (harmonium) համար, երկու Վալս լարային քառեակի համար եւ տասներկու սիրային երգեր փոխադրուած քառեակի համար, որոնք վերցուած են իր 18 երգերու ժողովածուէն, որոնք պաշտօնապէս հրատարակուած էին 1865-ին «Կիպրացիները» վերնագիրով: === Օփերաները === 1904-ի հարցազրոյցին Տվորժաք ըսած է, թէ օփերան ժողովուրդին համար ամէնէն յարմար ձեւն է{{Sfn|Smaczny|2003|p=370}}: Եթէ այս հայրենասիրութիւնը իր օփերաներուն սիրտերուն մէջն է, ան նաեւ կը պայքարէր Չեխական ազգային մեղեդիներու ոճին համար եւ Ճաքոմօ Մաերբերի ոճի Մեծ Օփերայի ոճին համար, որ 1862-1871 թուականներուն եղած է Փրակի ժամանակաւոր թատրոնի փորձառու գլխաւոր ալթահարը{{Sfn|Smaczny|2003|pp=370–71}}, եւ անոր ազդեցութիւնը շատ մեծ էր իր ստեղծագործութիւններուն վրայ ինչպիսիք են Վանտան եւ Տիմիթրիժը{{Sfn|Smaczny|2003|pp=378–80}}: Իր հետագայ հետաքրքրութիւնը Ռիչարտ Վակներով նոյնպէս ազդած է իր օփերաներուն վրայ, ակնյայտ է Տիմիթրիժի շատ ընդարձակ վերագրառումէն 1894-ի, իր Վիեննայի ձախողութենէն ետք{{Sfn|Smaczny|2003|p=380}}: Իր բոլոր օփերաներէն միայն Ռուսալքան է, օփ.114, որ լաւ ճանչցուած արիա՝ եղանակ կը պարունակէ "Měsíčku na nebi hlubokém" («երգ դէպի լուսին»), ան մինչեւ այսօր կը հնչէ օփերայի տարբեր բեմերու վրայ՝ նոյնպէս Չեխիոյ սահմաններէն դուրս{{Sfn|Beckerman|2003}}: === Երգեր === Պիպլիական 10 երգերու շարանը, օփ.99, Պ.185, գրուած է Մարտ 1894-ին, իր մօտիկ ընկերոջ եւ հանրայատ խմբավար Հանս Վոն Պիւլոուի մահուան գոյժը ստանալուն առիթով: Միայն մէկ ամիս առաջ իր հօր մահամերձ ըլլալուն մասին կը տեղեկանայ Պոհեմիայի մէջ։ Տվորժաք ինքզինք կը սփոփէր [[Սաղմոս]]<nowiki/>ներ ընթերցելով: Տվորժաքի այս երգերու ժողովածուն իր լաւագոյններն էին, որոնք հիմնուած էին Չեխերէն Քրալիցէի [[Աստուածաշունչ]]<nowiki/>ին վրայ։ Տվորժաքի հայրը իր մահկանացուն կնքած է 28 Մարտ 1894-ին<ref>Burghauser 1960 or later ed., B. 185</ref>: Տվորժաք գրած է բազմաթիւ ուրիշ երգեր, ներշնչուած Չեխական ազգային երաժշտութենէն, ինչպիսիք են «Սիրոյ երգեր»,«Երեկոյեան երգեր» եւ այլն: === Այլ ստեղծագործութիւններ=== [[Պատկեր:Dvořák_-_Humoresque_Op._101_No._7.ogg]] Այլ կարեւոր աշխատանքներէն, որոնք ցոյց կու տան Չեխական ազգային երաժշտութիւնը եւ ռիթմիք, մեղեդային առումները, երկու հատորով հրատարակուած Սլավոնիք Պարերն են: Առաջին գիրքը, օփ. 46 (1878), ստեղծագործութեան կաղապարին մէջ արտայայտուած է չեխերէնը<ref>Clapham 1966, p. 137</ref>: Անոնք գրուած են Դաշնամուրային զուգանուագի համար (մէկ դաշնակ, չորս ձեռք), բայց Տվորժաք այս ժողովածուն վերափոխած է նուագախումբի համար, աւրելով զայն նոյն տարուան ընթացքին: Երկրորդ գիրքը, օփ. (նոյնպէս բնօրինակը գրուած է դաշնամուրային զուգանուագի համար չորս ձեռքով): == Գրականութիւն հիմնուած իր գործերուն վրայ == * Իրան Քրիքորքան գրած է մանկական գիրք Տվորժաքի քանի մը օփերաներուն հիման վրայ: * Ժոզեֆ Սքվորեցքին գրած է «Տվորժաք սիրոյ մէջ» իր Ամերիկայի կեանքի մասին իբրեւ Պետական երաժշտանոցի տնօրէն: == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} == Աղբիւրներ == {{refbegin}} * {{cite book | last= Beckerman|first=Michael Պ.|title= Dvořák and His World | year= 1993|publisher= Princeton University Press| location = Princeton | ISBN= 0-691-03386-2|ref=harv}} * {{cite book | last= Beckerman|first=Michael Պ.|title= New Worlds of Dvořák: Searching in America for the Composer’s Inner Life| year = 2003 | publisher = W.W. Norton & Co |location = New York| ISBN = 0-393-04706-7 | author-mask = 3|ref=harv}} * {{cite journal |last= Beckerman |first= Michael |date= 1 December 1992 |title = Henry Krehbiel, Antonín Dvořák, and the Symphony 'From the New World' |url= https://archive.org/details/sim_music-library-association-notes_1992-12_49_2/page/447 |jstor=897884 |journal= Notes |publisher= Music Library Association |volume=49 |issue=2 |pages=447–73 |doi=10.2307/897884 |ref={{harvid|Beckerman|1992}}}} * {{cite book|first=A. Peter|last=Brown|title=The Second Golden Age of the Viennese Symphony: Brahms, Bruckner, Dvořák, Mahler, and Selected Contemporaries|location=Bloomington|publisher=Indiana University Press|date=2003a|ref=harv}} * {{cite book | last= Brown|first= A. Peter| year= 2003b| title= The Symphonic Repertoire | volume = 3 | chapter = Part 1| publisher = Indiana University Press|location=Bloomington|isbn= 0-253-33488-8 | pages = 410–36 | url= https://books.google.am/books?id=vRI_PGC_IBEC&lpg=PP1&pg=PA411|ref=harv}} * {{Citation | last= Burghauser|first=Jarmil| year=2006| title= Antonín Dvořák | publisher =Bärenreiter Supraphon; Koniasch Latin Press| location = Prague | isbn=80-86791-26-2|language= Czech}} * {{Citation | last = Burghauser | first = Jarmil | year = 1960 | origyear = Export Artia 1960, Bārenreiter Supraphon 1966, 1996 | title = Antonin Dvořák Thematický Katalog |trans-title=Thematic Catalogue | publisher = Bārenreiter Supraphon | place = Prague | language = Czech | author-mask = 3}}, notes in German and English. Bibliography co-edited by Dr. John Clapham and Dr. W. Pfannkuch, and a Survey of Life and Work. If there is a reference to one edition and the reader has access only to another edition, the catalogue numbers such as Պ.178 for the New World Symphony will be more useful than page numbers. In the chronology of Dvořák’s life, one may search by year (and date) rather than page number. * {{cite book | last= Butterworth|first=Neil| year= 1980| title = Dvořák, his life and times | publisher=Midas Books|ISBN = 0-859-36142-X|ref=harv}} * {{Citation | last = Clapham | first = John | year = 1979a | origyear = St. Martin’s Press or Faber & Faber 1966, MacMillan reprint {{ISBN|0-333-23111-2}} or St. Martin’s, {{ISBN|0-31204515-8}}, 1969 | title = Antonín Dvořák, Musician and Craftsman | place = London | publisher = Newton Abbot (England), David & Charles | ISBN = 0-7153-7790-6}}. * {{Citation | last = Clapham|first=John| year = 1979b | title=Dvořák| publisher = W. W. Norton|location = New York|isbn=0-393-01204-2 | author-mask = 3}} * {{Citation | last = Clapham | first = John | year = 1980 | author-mask = 3 | contribution = Dvořák, Antonín (Leopold) | title = The [[New Grove Dictionary of Music and Musicians]] | editor-first = Stanley | editor-last = Sadie | place = London | publisher = MacMillan | ISBN = 0-333-23111-2 | volume = 5 | pages = 765–92}}. * {{cite book | editor1-last = Černušák | editor1-first=Gracián | editor2-last = Štědroň | editor2-first = Bohumír | editor3-last = Nováček | editor3-first = Zdenko |year=1963 | title= Československý hudební slovník I. A-L | publisher=Státní hudební vydavatelství | location = Prague |language= Czech|ref={{Harvid|Černušák|1963}}}} * {{cite book | last = Dvořák|first=Antonín| year=2009| others= Šourek, Otakar (preface) | title = Biblické písně| publisher = Editio Bärenreiter | location = Prague | isbn=978-807058008-0|language = Czech, German, English, French}} * {{Citation | last = Gál | first = Hans | year = 1971 | title = Johannes Brahms: His Work and Personality | others = Joseph Stein transl. | publisher = Knopf | place = New York}}. * {{cite book | last = Goepp|first=Philip Henry| year=1913| title = Symphonies and Their Meaning | series = Third Series: Modern Symphonies | publisher = J. Պ. Lippincott Co |location=Philadelphia|url= https://books.google.am/books?id=dOMvAAAAMAAJ&pg=PA195|ref=harv}} * {{Citation | last = Hughes|first = Gervase|title = Dvorak: His Life and Music| year = 1967 | publisher = Cassell |location = London}} * {{Citation|last=Honolka |first=Kurt |title=Dvořák |year=2004 |publisher=Haus Publishing |location=London |isbn=1-904341-52-7 |url=http://www.books.google.am/books?id=kAVSQlZr-i4C }}{{dead link|date=July 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book | last = Horowitz|first= Joseph | authorlink=Joseph Horowitz | year= 2003| title = Dvořák in America: In Search of the New World | publisher = Cricket Books | ISBN = 0-812-62681-8|ref=harv}} * {{cite book | last = Hurwitz|first=David|year=2005| title= Dvořák: Romantic Music’s Most Versatile Genius | series = Unlocking the Masters | publisher =Amadeus Press|location=Milwaukee|ISBN= 1-574-67107-3|ref=harv}} * {{cite book|first=Robert|last=Layton|title=Dvořák Symphonies and Concertos|location=Seattle|publisher=University of Washington Press|date=1978|ref=harv}} * {{cite book | last = Peress|first=Maurice|title=Dvorák to Duke Ellington: A Conductor Explores America’s Music and Its African American Roots |year=2004|publisher=Oxford University Press|location=New York | ISBN =0-19-509822-6|ref=harv}} * {{cite book | title = Heritage of Music | volume = III: The Nineteenth Century Legacy | editor1-first = Michael | editor1-last = Raeburn | editor2-first = Alan | editor2-last = Kendall | publisher = Oxford University Press | origyear = 1989 | year = 1990 | url = https://books.google.am/books/about/Heritage_of_Music.html?id=QMsiAQAAIAAJ&redir_esc=y|ref={{harvid|Raeburn|1990|p=257}}}} * {{Cite book|title=The Lives of the Great Composers|publisher=W. W. Norton & Company|location=New York|edition=revised&zwnb;|date=1980|first=Harold C.|last=Schonberg|authorlink=Harold C. Schonberg|ref=harv}} * {{cite book| last = Schönzeler|first= Hans-Hubert| title= Dvořák | year = 1984 |publisher=Marion Boyars Publishers|location=London, New York | ISBN = 0-7145-2575-8|ref=harv}} *Smaczny, Jan (1999), ''Dvořák: Cello Concerto'', Cambridge University Press. *Smaczny, Jan (2002), ''Antonín Dvořák'', in ''Oxford Companion to Music'', ed. Alison Latham, Oxford University Press, 2002, pp.&nbsp;391–92 * {{cite book|last=Smaczny|first=Jan|date=2003|title=The Cambridge Companion to Grand Opera|chapter=Grand Opera Amongst the Czechs|series=[[Cambridge Companions to Music]]|editor-first=David|editor-last=Charlton|pp=366–82|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|ISBN=978-052-164683-3|ref=harv}} * {{cite book|editor1-last=Šourek|editor1-first=Otakar|editor2-last=Bartos|editor2-first=František|editor3-last=Hanuš|editor3-first=Jan|editor4-last=Berkovec|editor4-first=Jiři|editor5-last=Čubr|editor5-first=Anton|editor6-last=Pokorný|editor6-first=Antonín|editor7-last=Šolc|editor7-first=Karel|others=Antonín Dvořák (composer)|title=Requiem [Score]|edition=Supraphon|publisher=Artia|location=Prague|date=1976|ref={{harvid|Šourek et al.|1976}}}} * {{cite book| last = Steinberg|first=Michael|title=The Symphony: A Listener's Guide|year=1995|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|ISBN=0-19-506177-2|ref=harv}} * {{Citation | last = Taruskin|first=Richard|title=Music in the Nineteenth Century|year=2010|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|ISBN=978-019-538483-3|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Tibbets|editor-first=John C.|date=1993|title=Dvořák in America|location=Portland, OR|publisher=Amadeus Press|ISBN=0-931340-56-X|ref={{harvid|Tibbets|1993}}}} * {{cite book|last=Yoell|first=Jćohn H.|date=1991|title=Antonín Dvořák on Records|location=New York|publisher=Greenwood Press|ISBN=0-313-27367-7|ref=harv}} * {{Citation | title = Janáček: A Composer’s Life | first = Mirka | last = Zemanová | place = Boston | publisher = Northeastern University Press | year = 2002 | page = 112}} {{refend}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.antonin-dvorak.cz/ Comprehensive Dvořák site] * [https://web.archive.org/web/20091018201111/http://geocities.com/WestHollywood/Park/4586/aldfr.html List of Dvořák's works] * [http://digital.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=cent;cc=cent;rgn=full%20text;idno=cent0048-3;didno=cent0048-3;view=image;seq=0351;node=cent0048-3%3A5 Dvořák on Schubert] "The Century", Volume 0048 Issue 3 (July 1894) * [https://web.archive.org/web/20060208031217/http://homepage.mac.com/rswinter/DirectTestimony/home.html Collection of news articles and correspondence about Dvořák's stay in America] * [https://archive.org/search.php?query=Dvorak%20AND%20mediatype:audio Antonín Dvořák] Recordings at the [[Internet Archive]] * [http://www.theeuropeanlibrary.org/tel4/newspapers/search?query=%22Anton%2BDvorak%22 References to Dvořák in European historic newspapers] via [http://www.theeuropeanlibrary.org/ The European Library] {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Տվորժաք, Անթոնին}} ai73xcvdvgiqzf4b7hn8ygufjnqh5i0 0 1870 253548 248486 2026-08-19T10:10:13Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253548 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գետ |Անուանում = Առնօ |Բնագիր անուանում = |Պատկեր = View_From_the_Ponte_Vecchio_of_the_River_Arno.jpg |Պատկերի չափ = |Նկարագրում = |Քարտես = |Քարտեսի լայնութիւն = |Քարտեսի նկարագրում = |Երկայնք = 241 քմ. |Աւազանի տարածք = |Աւազան = |Ջուրի ծախս = |Չափման վայր = |Ակունք = |Ակունքի տեղակայում = |Ակունքի բարձրութիւն = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Գետաբերան = |Գետաբերանի տեղակայում = |Գետաբերանի բարձրութիւն = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Գետի թեքութիւն = |Երկիր = |Երկրամաս = |Վիքիպահեստ = }} [[Պատկեր:LocationArno.PNG|մինի|աջից]] Առնօ [[գետը]] [[Իտալիոյ]] մէջ կը գտնուի։ Ամէնէն կարեւոր կեդրոնական գետերէն է Դիպեր գետէն ետք։ == Աղբիւրը եւ Ճամբան == [[Պատկեր:Ponte Vecchio.jpg|մինի|ձախից| Փոնթէ վէկիօ (հին կամուրջ)]] Գետը կը սկսի Ֆալդերօնա Լեռէն Քասենթինօ մասէն Աբեննինես եւ կ'առնէ հարաւային ձեւով։ Գետը կը դառնայ արեւմտեան Արեզօյի մօտ կ'անցնի Ֆլորենսէն, Էմբօլի եւ Փիսա, կը ծփայ Դիրհենիա [[Ծով]]էն Մարինա Տի Փիսայէն։ Երկայնութիւնը 241 քմ. (150 միլզ), ամէնէն մեծ գետերէն է այդ մասին։ Վտանգներ ունի Սիեւ 60 քմ. երկայնութեան, Պիսենզիօ 49 քմ., եւ Էրա, Բեսա եւ Բեսսիա։ Հոսելու քանակը աւելի քան 8200 քառակուսի քմ. եւ շարքը ջուրին է.- * Քասենթինօ, Արեզօ նահանգին մէջ, գետին վերի մասն է * Վալ տի Շիանա, դաշտային շարք 18-րդ դարուն, որ մինչեւ ետք եղած է ճախնային մասին ենթակայ Դիպերին։ * Վերի Վալտարնօ, երկար ձոր սահմանուած արեւելեան Բրադօմակնօ մասսիֆ եւ արեւմտեան մասը բլուրներ Սիենայի շուրջ։ * Սիեւ, որ կը հոսի Առնոյի առագմէն առաջ Ֆլորենսէն։ * Վալտարնօյի կէսը, դաշտը կը պարունակէ Ֆլորենս, Սեսդօ Ֆիորենդինօ, Բրադօ եւ Բիսդօիա։ * Վալտարնօյի վարի մասը, կարեւոր ձորը վտանգները Բեսա, Էլսա, Էրա եւ Բօնրետէրայէն ետք, Առնօ կը հոսի Լիկուրիան Ծովը։ Գետին բերանը եղած է ժամանակին Փիսա մօտ։ Կ'անցնի [[Ֆլօրենս]], որ կ'անցնի [[Բօնդէ Վիխիոյի]] տակէն եւ Սանդա Դրինիդա կամուրջէն (շինուած է Պարդոլոմէօ Ամմանադի կողմէ բայց ներշնչուած է Միշելանկելոյէն): Գետը հեղեղած է այս քաղաքը ժամանակի ընթացքին, մօտ [[1966]]-ին, 4500 խորանարդային մեթր ամէն երկվարկեան։ Ծփալու չափը Առնոյին անկանոն է։ Երբեմն կը նկարագրուի կարծէս ունի տարափ յղում զգացում, որովհետեւ կրնայ դիւրութեամբ ձգել չորէն հեղեղելու մի քանի օրուայ մէջ։ Այն կետէն որ Առնոն կը ձգէ Աբենինսը, չափը կը խաղայ 0.56 եւ 3450 խորանարդային մեթր ամէն երկվարկեանի միջեւ։ Հեղեղը Նոյեմբեր 4, [[1966]]-ին փլած է Ֆլորենս, մեցուցած է ամենաքիչ 40 անձ եւ քանդելով միլիոնով գործեր եւ արուեստներ եւ գիրքեր։ Նոր դեքնիքներ ներշնչուած են այս հեղեղատէն, բայց նոյնիսկ 40 տարի ետք հարիւրաւոր գործեր դեր չէ եղած։<ref>{{cite journal | author = Alison McLean |date=November 2006 | title = This Month in History | url = https://archive.org/details/sim_smithsonian_2006-11_37_8/page/n35 | journal = Smithsonian | volume = 37 | issue = 8 | pages = 34 }}</ref> == Ստուգաբանութիւն == Լատիներէն «Առնոս»էն յառաջ եկած է։ Բանասէր Հենզ Գրահը կապած է տեղանունը Բալէօ-Եւրոպական Առնօ եւ ատկէ յառաջ եկած է<ref>Edelmiro Bascuas, ''Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia'' (page 41)</ref> == Նկարներ == <gallery> Arno_river.jpg|Առնօ գետը Ֆլորենսի մէջ Arno River in Pisa.honeydew.jpg|Առնօ գետը Փիսայի մէջ, Բօնդէ Տելլա Ֆօրդեզայի մօտ Firenze.Arno.jpg|Առնօ գետը, Բօնդէյի Վեխիո տեսնուած (Հին Կամուրջ) Ֆլորենս Arno_Mouth_Italy_aerial_view.jpg|Առնօյի բերանը Մարինա Տի Փիսայի մէջ Ponte amerigo vespucci.JPG| </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.adbarno.it/cont/testo.php?id=1 Basin Authority of the Arno]: {{Արտաքին յղումներ}} 5zpzo3wox250d8yq3y2p2svye37xe07 0 1911 253566 248324 2026-08-19T10:35:24Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253566 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:DNA animation.gif|thumb|Տիեզերքին մէջ նուկլեինաթթուներէն բացի կրնան ըլլալ կեանքի տեղեկութիւնը կրող այլ միացութիւններ եւս<ref name="AstroDNA">{{cite web|url=http://www.astrobio.net/news/article2168.html|title=Launching the Alien Debates (part 1 of 7)|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|date=դեկտեմբերի 8, 2006|work=Astrobiology Magazine|publisher=NASA|dead-url=404|archiveurl=http://web.archive.org/20070929093356/www.astrobio.net/news/article2168.html|archivedate=2007-09-29}}</ref>:]] '''Աստղակենսաբանութիւն''' ('''էքզոկենսաբանութիւն'''), գիտութիւն, որուն ուսումնասիրման առարկան [[կեանք]]ի ծագումը, բնաշրջումն ու տարածումը [[տիեզերք]]ի մէջ: Աստղակենսաբանութիւնը կը հիմնուի [[բնագիտութիւն|բնագիտութեան]], [[քիմիագիտութիւն|քիմիագիտութեան]], [[Աստղագիտութիւն|աստղագիտութեան]], [[Կենսաբանութիւն|կենսաբանութեան]], [[կազմուած մարմիններու եւ անոնց շրջապատի փոխյարաբերութեանց ուսումնասիրութիւն|կազմուած մարմիններու եւ անոնց շրջապատի փոխյարաբերութեանց ուսումնասիրութեան]], [[Հնէաբանութիւն|հնէաբանութեան]], [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութեան]] եւ [[Երկրաբանութիւն|երկրաբանութեան]] նուաճումներու վրայ՝ նպատակ ունենալով ուսումնասիրել այլ [[մոլորակ]]ներուն վրայ կեանքի ծագումի հաւանականութիւնը<ref>[http://www.itwire.com.au/content/view/11647/1066/ iTWire - Scientists will look for alien life, but Where and How?]</ref><ref>{{cite book |title=The life and death of planet Earth |last=Ward |first=P. D. |authorlink= |coauthors=Brownlee, D. |year=2004 |publisher=Owl Books |location=New York |isbn=0805075127 |pages= }}</ref>: Շատ խնդիրներու լուծման ժամանակ մարդու տիեզերական տարածութիւն աշխուժ մուտք ունենալու հետեւանքով աստղակենսաբանութիւնը սերտօրէն կ'առնչուի [[Տիեզերական կենսաբանութիւն|Տիեզերական կենսաբանութեան]] եւ [[Տիեզերական բժշկութիւն|Տիեզերական բժշկութեան]] հետ: Աստղակենսաբանութիւնը կ'որոնէ կեանքի համար բարենպաստ պայմաններ ինչպէս [[Արեգակնային համակարգ]]ին մէջ, այնպէս ալ անոր սահմաններէն դուրս եւ կեանքի զարգացման հաւանականութիւնը երկրի եւ տիեզերքի բարդ պայմաններուն մէչ<ref name="about">{{cite web|url=http://astrobiology.nasa.gov/about-astrobiology/|title=About Astrobiology|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|date=հունվարի 21, 2008|work=NASA Astrobiology Institute|publisher=NASA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150719045107/https://astrobiology.nasa.gov/about-astrobiology/|archivedate=2015-07-19|dead-url=yes}}</ref> (ինչպէս նաեւ [[նախակենսաբանական քիմիագիտութիւն|նախակենսաբանական քիմիագիտութեան]] ապացոյցներու որոնումին եւ լապորատոր ու գործնական հետազօտութիւններ [[երկիր|երկրի]] վրայ կեանքի զարգացման վաղ շրջաններու ուսումնասիրման համար): == Ծագումնաբանութիւն == ''Աստղակենսաբանութիւն'' հասկացողութիւնը յառաջացած է [[հին յունարէն]]` ἄστρον, աստրոն` աստղ, βίος պիոս` կեանք եւ λογία, լոկիա` գիտութիւն բառերէն: «Աստղակենսաբանութիւն» հասկացողութեան տարբեր հոմանիշներ կան, բայց անոնք բոլորն ալ իրենց մէջ կը ներառեն [[կենսաբանութիւն]]ը եւ [[աստղագիտութիւն]]ը բառերը: «Էքզոկենսաբանութիւնը» հոմանիշ հասկացողութիւնը յառաջացած է [[հին յունարէն]]` Έξω, էքզօ` արտաքին, βίος, պիոս` կեանք եւ λογία, լոկիա` գիտութիւն բառերէն: Անցեալին օգտագործուած է նաեւ մէկ այլ հասկացողութիւն՝ քսենոկենսաբանութիւնը (այսինքն այլմոլորակայիններու կենսաբանութիւն): Այդ բառը յօրինած է ֆանտաստ գրող [[Ռոպերթ Հայնլայն]]ը իր «Աստղային գազան» վէպին մէջ<ref>{{cite journal |author=Heinlein R and Harold W |url=http://www.jstor.org/stable/1708323 |title=Xenobiology |journal=Science |date=հուլիսի 21, 1961 |page=223 and 225 |accessdate=2011 թ․ հունվարի 16}}</ref>: == Նկարագրութիւն == [[Պատկեր:ALH84001 structures.jpg|մինի|Մարսի երկնաքար ALH84001-ը ունի միքրոսքոպիկ գոյացումներ, որոնք կրնային ստեղծուիլ միքրոօրկանիզմներու կողմէ:]] Կա՞յ արդեօք [[կեանք]] [[տիեզերք]]ի մէկ այլ մասին մէջ: Այդ ենթադրութիւնը կը հանդիսանայ ապացուցուող եւ հետեւաբար գիտական հետազօտութիւններու ազդեցիկ ուղղութիւն է: Ներկայիս աստղակենսաբանութիւնը կը հանդիսանայ ձեւականացած հետազօտութիւններու ուղղութիւն: [[NASA|NASA-ի]] հետաքրքրութիւնը այս գիտական ճիւղի նկատմամբ սկսաւ տիեզերական ծրագիրի զարգացման հետ մէկտեղ: [[1959]] թուականին [[NASA|NASA-ն]] ֆինանսաւորեց էքզոկենսաբանութեան իր առաջին ծրագիրը, իսկ [[1960]] թուականին ստեղծեց էկզոկենսաբանութեան<ref name="about" /><ref>{{cite book |title=The Living Universe: NASA and the Development of Astrobiology |author=Steven J. Dick and James E. Strick |publisher=Rutgers University Press |location=New Brunswick, NJ |year=2004}}</ref> ուսումնասիրման համար ծրագիր: [[1971]] թուականին [[NASA|NASA-ն]] ֆինանսաւորեց [[SETI]] առաջարկը, որուն նպատակն էր ուսումնասիրել այլմոլորակային [[ռատիօազդանշան]]ները: [[1976]] թուականին սկսած Վիքինկ ծրագիրը իր մէջ կը ներառէր 3 կենսաբանական փորձեր եւ որոնք ուղղուած էին [[Մարս]]ի վրա կեանքի գոյութեան ապացոյցներու փնտռելուն: [[1997]] թուականին [[Mars Pathfinder]] գիտական սարքը վայրէջք կատարելով [[Մարս]]ի վրայ հաւաքեց ապարաշերտի նմուշներ, որուն նպատակն էր յայտնաբերել [[մանրէներ]]ու քարացած<ref>{{cite paper | url=http://exobiology.nasa.gov/ssx/Selected_Research/exopaleo_for_pathfinder.html | title=Exopaleontology at the Pathfinder Landing Site| authors=Jack D. Famer, David J. Des Marais, and Ronald Greeley | publisher=[[NASA Ames Research Center]] | date=սեպտեմբերի 5, 1996 | accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 21–ին}}</ref> մնացորդներ ապարներու մէջ: [[21-րդ դար]]ու աստղակենսաբանութիւնը դարձաւ [[NASA|NASA-ի]] եւ [[Եւրոպական տիեզերական գործակալութիւն|Եւրոպական տիեզերական գործակալութեան]] մէջ աճող հետազօտական առաքելութիւններու կեդրոն([[Արեգակնային համակարգ]]ի ուսումնասիրութիւն): [[2001]] թուականին [[Իտալիա|Իտալիոյ]] մէջ<ref>{{cite web|url=http://www.esa.int/esaCP/Pr_27_2001_p_EN.html|title=First European Workshop on Exo/Astrobiology|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|year=2001|work=ESA Press Release|publisher=European Space Agency|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121018182010/http://www.esa.int/esaCP/Pr_27_2001_p_EN.html|archivedate=2012-10-18|dead-url=yes}}</ref> տեղի ունեցաւ առաջին եւրոպական սեմինարը աստղակենսաբանութեան թեմայով, որուն արդիւնքը եղաւ [[Աւրորա (ծրագիր)|Աւրորա]]<ref>{{cite journal |title=ESA Embraces Astrobiology |journal=Science |date=հունիսի 1, 2001 |volume=292 |number=5522 |page=1626-1627 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/292/5522/1626?maxtosho= |doi=10.1126/science.292.5522.1626}}</ref> ծրագիրը: Ներկայիս [[NASA|NASA-ն]] կը վերահսկէ NASA-ի աստղակենսաբանութեան ինստիտուտը: Ամբողջ աշխարհին վրայ երթալով աւելի շատ համալսարաններ կը սկսին իրենց կրթական ծրագիրներուն մէջ մտցնել աստղակենսաբանութիւնը։ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ-ու]] [[Արիզոնայի համալսարան]]ն է<ref name="astrobiology.asu.edu">{{Cite web |url=http://astrobiology.asu.edu/Astrobiology/Home/Home.html |title=Astrobiology at Arizona State University |accessdate=2016-06-20 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719141026/http://astrobiology.asu.edu/Astrobiology/Home/Home.html |dead-url=yes }}</ref>, [[Փենսիլուանիայի համալսարան]]ը, [[Ուոշինկթընի համալսարան|Ուոշինկթընի]] եւ [[Մոնթանա]] նահանգի համալսարանները, [[Մեծ Բրիտանիա|Մեծ Բրիտանիոյ]] [[Քարտիֆֆի համալսարան]]ը (ստեղծուած է աստղակենսաբանութեան կեդրոն)<ref name="case.glam.ac.uk">{{Cite web |url=http://case.glam.ac.uk/CASE/Degrees/AstroBio.html |title=CASE Undergraduate Degrees |accessdate=2016-06-20 |archive-date=2007-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071028062808/http://case.glam.ac.uk/CASE/Degrees/AstroBio.html |dead-url=yes }}</ref>, [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] մէջ Նոր Հարաւային Ուելսի համալսարանը<ref name="aca.unsw.edu.au">{{Cite web |url=http://aca.unsw.edu.au/ |title=The Australian Centre for Astrobiology, University of New South Wales |accessdate=2016-06-20 |archive-date=2013-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622010002/http://aca.unsw.edu.au/ |dead-url=yes }}</ref><ref name=" www.ras.ru">[http://www.ras.ru/presidium/documents/directions.aspx?ID=3fbd5602-aa2f-4957-af09-6ca2e10d8b6e ]</ref>: [[Ռուսաստան]]ի մէջ [[2010]] թուականէն [[Ռուսաստանի գիտութիւններու ակադեմիա|ՌԳԱ]]-յի նախաձեռնութեամբ կազմաւորուեցաւ աստղակենսաբանութեան գիտական խորհուրդ<ref>Об организации Научного совета РАН по [http://www.ras.ru/presidium/documents/directions.aspx?ID=3fbd5602-aa2f-4957-af09-6ca2e10d8b6e астробиологии]</ref>: Աստղակենսաբանութեան եւ հետեւող աստղագիտութեան նուաճումներու ինչպէս նաեւ մեծ քանակութեամբ [[էքստրեմոֆիլներ]]ու յայտնաբերումը, որոնք օժտուած էին մեծ դիմացկունութեամբ բերին այն եզրակացութեան, որ [[կեանք]]ը կրնայ ծաղկիլ եւ զարգանալ շատ [[մոլորակ]]ներու վրայ եւ իրենց [[արբանեակ]]ներուն մէջ: Ներկայիս մեծ ուշադրութեան արժանացած է [[Մարս (մոլորակ, արեւմտահայերէն))|Մարս]] մոլորակը, իր [[երկիր|երկրին]] մօտ ըլլալու եւ երկրաբանական պատմութեան պատճառով: Կան բազմաթիւ ապացոյցներ, որ նախկինին [[Մարս (մոլորակ, արեւմտահայերէն)|Մարսի]] վրայ գոյութիւն ունեցած է զգալի քանակութեամբ [[ջուր]], որ կը դիտարկուի որպէս կեանքի գոյութեան որոշիչ նախապայման [[ածխածին]]ի հիման վրայ<ref name="autogenerated1">[http://www.pbs.org/wgbh/nova/mars/essential.html NOVA | Mars | Life’s Little Essential | PBS]</ref>: Կեանքի յայտնաբերման ուղղուած առաքելութիւններէն էին՝ [[Վիքինկ (մոտուլ)|Վիքինկ]] եւ [[Պիկլ 2]] մոտուլները, որոնք ուղարկուած էին դէպի [[Մարս (մոլորակ, արեւմտահայերէն)|Մարս]]: Վիքինկներու աշխատանքներէն կարելի է ենթադրել, որ անոնց վայրէջքի տեղամասին վրայ [[միքրօօրկանիզմներ]]ու քանակը շատ փոքր է կամ ընդհանրապէս չկայ: Պիկլ 2 մոտուլը ըստ երեւոյթի յաջողութեամբ վայրէջք կատարա է, բայց կապ չէ հաստատած [[Երկիր|Երկրի]] հետ: Աստղակենսաբանութեան մէջ մեծ դեր պէտք է խաղար Jupiter Icy Moons Orbiter առաքելութիւնը, որ նախատեսուած էր [[Երեւակ (մոլորակ)|Երեւակ]] [[Երեւակի արբանեակներ|սառոյցէ արբանեակներու]] ուսումնասիրման համար, բայց այս օրագիրը չիրականացուեցաւ: [[2008]] թուականին [[Ֆենիքս վայրէջքային մոտուլ]]ը կ'ուսումնասիրէր [[Մարս (մոլորակ, արեւմտահայերէն)|Մարսի]] ապարաշերտը մանրէային հետքերու յայտնաբերումին, ինչպէս նաեւ [[ջուր]]ի յայտնաբերման նպատակով: Այս առաքելութեան գլխաւոր ձեռքբերում կարելի է համարել սառոյցի յայտնաբերումը ապարներու հաստ շերտի տակ եւ անոր քիմիական վերլուծումը: [[2011]] թուականի Նոյեմբերին [[NASA|NASA-ն]] արձակեց [[Curiosity]] մարսագնացը, որ կը շարունակէ կեանք փնտռել [[Մարս (մոլորակ, արեւմտահայերէն)|Մարսի]] վրայ: [[Եւրոպական տիեզերական գործակալութիւն]]ը կը կառուցէ [[ExoMars]] մարսագնացը, որ կը ծրագրուի մեկնարկել [[2018]] թուականին: [[Միջազգային տիեզերական միութիւն (MAC)|Միջազգային տիեզերական միութիւնը (MAC)]] պարբերաբար կ'իրականացնէ մեծ միջազգային խորհրդաժողովներ: 51-րդ յանձնաժողովի միջոցով «Կենսատիեզերագնացութիւն, ոչ երկրային կեանքի փնտռտուք» թեմայով, որ ստեղծուած է [[1982]] թուականին MAC-ի կողմէ այլմոլորակային կեանքի եւ [[բանականութիւն|բանականութեան]] յայտնաբերման աշխատանքներու դասաւորութեան համար եւ ներկայիս կ'աշխատի [[Հաուայեան աստղագիտութեան ինստիտուտ]]ի պազայի հիման վրայ: == Մեթոտաբանութիւն == === Խնդիրի Նեղացում === Այլ [[մոլորակ]]ներու վրայ կեանք յայտնաբերելու համար անհրաժեշտ է փոքրացնել խնդիրի ծաւալը, որուն համար տարատեսակ ենթադրութիւններ կ'ըլլան: Առաջինը կը կայանայ, թէ մեր [[կալաքթիկա]]յի մէջ կենդանի օրկանիզմներու ճնշող մեծամասնութիւնը հիմնուած է [[ածխածին]]ի վրայ<ref>{{cite web|url=http://library.thinkquest.org/C003763/index.php?page=interview07 |title= Polycyclic Aromatic Hydrocarbons: An Interview With Dr. Farid Salama |accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին |year=2000 |work=Astrobiology magazine }}</ref>, բայց նաեւ չի բացառուիր ոչ ածխածնային կեանքի ձեւերու գոյութիւնը: Այս եզրակացութիւնը կը հիմնուի այն փաստին վրայ, որ ածխածինը տարածուածութեամբ չորրորդ տարրն է [[տիեզերք]]ի մէջ եւ ան թոյլ կու տայ իր շուրջը յառաջացնել ամենաբազմազան [[մոլեքուլ]]ներ: Ածխածինի [[աթոմ]]ներու իրար հեշտութեամբ միանալու ունակութիւնը թոյլ կու տայ ստեղծել ցանկացած երկարութեան եւ բարդութեան մոլեքուլներ: Յաջորդ ենթադրութիւնը ջուրի առկայութիւնն է հեղուկ վիճակի մէջ: Ջուրը տարածուած նիւթ է, որ պարտադիր պայման է բարդ ածխածնային միացութիւններու յառաջացման համար, որոնք վերջնական ելքով կը բերեն կեանքի յառաջացումը: Խումբ մը հետազօտողներ կ'առաջարկեն նաեւ դիտարկել [[ամոնիակ]]ային [[միջավայր]]ը կամ ջրա-ամոնիակային խառնուրդները, քանի որ ատիկա կ'ապահովէ կեանքի համար ջերմաստիճանային մեծ միջակայք եւ այդ ձեւով կը մեծցնէ թաքուն աշխարհներու քանակը: Այդ միջավայրը կը համարեն նպաստակոր ինչպէս ածխածնային, այնպէս ալ ոչ ածխածնային կեանքի համար: Երրորդ ենթադրութիւնը [[Արեգակ|արեւին]] նման [[աստղ]]երու փնտռտուքն է: Շատ մեծ աստղերը ունին յարաբերակաօրէն կարճ կեանքի տեւողութիւն, եւ ատիկա կեանքին չի տար բաւարար ժամանակահատուած զարգանալու համար: Շատ փոքր աստղերը կ'անջատեն այնքան քիչ ջերմություն, որ մոլորակները շատ մօտ պէտք է գտնուին բաւարար քանակութեամբ ջերմութիւն ստանալու համար, որ իր հերթին կը նշանակէ, որ մոլորակը կրնայ բռնուիլ աստղի մակընթացային ուժերու կողմէ<ref>{{cite web|url=http://www.redorbit.com/news/display/?id=223364&source=r|title=M Dwarfs: The Search for Life is On|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|date=օգոստոսի 29, 2005|publisher=Red Orbit & Astrobiology Magazine|dead-url=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522053939/http://www.redorbit.com/news/display/?id=223364&source=r|archivedate=2011-05-22}}</ref>: Առանց [[մթնոլորտ]]ի հաստ շերտի մոլորակի մէկ մասը միշտ կ'ըլլայ տաք, իսկ հակառակ կողմը` պաղ: Բայց [[2005]] թուականին կեանքի առկայութեան հարցը [[կարմիր թզուկներ]]ու շուրջը դարձեալ բարձրացաւ, քանի որ անոնք ունին կեանքի շատ երկար տեւողութիւն (մօտ 10 թրիլիոն տարի), եւ խիտ մթնոլորտի առկայութիւնը կը թոյլատրէ կեանքի գոյութիւնը: Ատիկա ունի մեծ նշանակութիւն, քանի որ կարմիր թզուկները շատ տարածուած են [[տիեզերք]]ի մէջ: Գիտնականներու գնահատականներով [[ծիր կաթին|մեր կալաքթիկայի]] աստղերու 10%-ը իրենց յատկանիշներով նման են Արեւին, իսկ մեզմէ 100 լոյսի տարի շառաւիղով կան այդպիսի մօտ հազար աստղեր: Այդ աստղերը կ'ըլլան կեանքի որոնման ճանապարհին հիմնական թիրախները: Քանի որ [[երկիր]]ը կը հանդիսանայ միակ յայտնի մոլորակը, որուն վրայ կայ կեանք, ապա անյայտ է, թէ արդեօք ճիշդ են եղած եզրահանգումները: === Աստղակենսաբանութեան Կառուցուածային Մասերը === ==== Աստղագիտութիւն ==== [[Պատկեր:Artist's Concept of Exoplanet OGLE-2005-BLG-390L b.jpg|thumb|284x284px|OGLE-2005-BLG-390Lb էքզօմոլորակը, որ 20,000 լոյսի տարի հեռաւորութեան վրայ կը գտնուի(նկարիչի պատկերացումով):]][[Պատկեր:Kepler Space Telescope.jpg|thumb|Քեփլեր առաքելութիւնը նախատեսուած է էքզօմոլորակներու յայտնաբերման համար:]] Աստղագիտութեան հետ կապուած բոլոր աստղակենսաբանութեան հետազօտութիւնները կապուած են [[Արեգակնային համակարգ]]ի սահմաններէն դուրս մոլորակներու յայտնաբերմանը ([[Էքզօմոլորակներ|էքզօմոլորակ]]): Փնտռտուքներու հիմնական պատճառը այն է, որ եթէ կյանքը յառաջացած է [[Երկիր|Երկրի]] վրայ, ապա անիկա կարող էր յառաջանալ նաեւ այլ, բայց նման պայմաններ ապահովուող մոլորակներու վրայ: Ատոր հետ կապուած կազմակերպման շրջանին մէջ կը գտնուին բազմաթիւ նախագիծեր, որոնք ուղղուած են Երկրին նման [[էքզօմոլորակներ]]ու յայտնաբերման համար: Առաջին հերթին ատոնք [[NASA|NASA-ի]] օրագիրներն են [[Terrestrial Planet Finder (արեւմմտահայերէն)|Terrestrial Planet Finder-ը]] (TPF) եւ [[ATLAST|ATLAST-ը]], ինչպէս նաեւ [[Եւրոպական տիեզերական գործակալութիւն|Եւրոպական տիեզերական գործակալութեան]] Darwin ծրագիրը: Գոյութիւն ունին աւելի դրամի կարօտօղ օրագիրներ, որոնք կը սահմանափակուին [[Երկիր|Երկրի]] վրայ տեղակայուած [[աստղադիտակ]]ներու օգտագործմամբ: Բացի ատկէ [[NASA|NASA-ն]] արդէն մեկնարկած է [[Քեփլեր]] առաքելութիւնը թուականի Մարտին, իսկ [[Ֆրանսական տիեզերական գործակալութիւն]]ը COROT արբանեակը [[2006]] թուականին: Ծրագրուած առաքելութիւններու նպատակը ոչ միայն Երկրի չափերով մոլորակներու յայտնաբերումն է, այլ նաեւ անկէ եկող լոյսի դիտարկումը լուսապատկերացոյց հետազօտման համար: Մոլորակի լուսապատկերը հետազօտելով կարելի է որոշել անոր մթնոլորտի հիմնական [[բաղադրութիւն]]ը եւ հետեւաբար գնահատած է անոր վրայ կեանքի գոյութեան հաւանականութիւնը: Իսկական մոլորակներու [[NASA|NASA-ի]] հետազօտական խումբը կ'օգտագործէ [[համակարգչային մոտելաւորում]]ը տարատեսակ մոլորակներու մոտելաւորման համար, որպէսզի պարզաբանուի թէ ատոնք ինչ տեսք կ'ունենան եթէ դիտուին [[Darwin|Տարուինի]] կամ [[Terrestrial Planet Finder|TPF]]-ի միջոցով<ref>{{cite web|url=http://vpl.astro.washington.edu/main/about_vpl.html|title=The Virtual Planet Laboratory|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|year=2008|publisher=NASA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160528230223/http://vpl.astro.washington.edu/main/about_vpl.html|archivedate=2016-05-28|dead-url=yes}}</ref>: Երբ այդ առաքելութիւնները սկսին տեղեկութիւններու հաւաքումը, մոլորակներէն ստացուած լուսապատկերները կը համեմատուին ստացուած իսկական մոլորակներու լուսապատկերներու հետ եւ կ'առանձնացուին այն յատկութիւնները, որոնք նպաստաւոր կ'ըլլան կեանքի զարգացման համար: Էքզօմոլորակի [[ֆոթօմեթրիա]]յի փոփոխութիւնը նոյնպէս կարող է տալ լրացուցիչ տեղեկութիւններ մոլորակի մակերեսի եւ մթնոլորտի բաղադրութեան մասին: Տրեյքի հաւասարման միջոցով կարելի է գնահատել բանական կեանքով մոլորակներու քանակի մասին: [[Հաւասարում]]ը որոշում է բանական կեանքի առկայութեան հաւանականութիւնը որպէս այնպիսի յարաչափերու արտադրեալ, ինչպիսիք են մոլորակներու թիւը, որոնք կրնան ըլլալ բնակեցուած եւ այն մոլորակներու քանակը, որոնց վրայ կարող է յառաջանալ կեանք<ref>{{cite web|url=http://www.setileague.org/general/drake.htm|title=What is the Drake Equation?|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|last=Ford|first=Steve|month=August|year=1995|publisher=SETI League|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624004704/http://www.setileague.org/general/drake.htm|archivedate=2016-06-24|dead-url=yes}}</ref>:<math>N = R^{*} ~ \times ~ f_{p} ~ \times ~ n_{e} ~ \times ~ f_{l} ~ \times ~ f_{i} ~ \times ~ f_{c} ~ \times ~ L</math> Ուր N-ը -- բանական [[հասարակութիւն]]ներու քանակն է, որոնք պատրաստ են կապ հաստատել, R*-ը -- ամէն տարի յառաջացող աստղերու քանակն է(Արեւին նման աստղերու), f_p-ն - աստղերու քանակը, որոնք ունին իրենց շուրջը պտտող մոլորակներ, n_e-ն - մոլորակներու միջին քանակը (նաեւ արբանեակներու), որոնք ունին նպաստաւոր պայմաններ կեանքի յառաջացման համար, f_{l-ը -}նպաստաւոր պայմաններով մոլորակի վրա կեանքի յառաջացման հաւանականութիւնը_, f_i-ն - մոլորակի վրայ բանական կեանքի ձեւերու յառաջացման հաւանականութիւնը, ուր կայ կեանք, f_c-ն - մոլորակներու քանակի յարաբերութիւնը (որուն բանական էակները ունակ են կապ հաստատել եւ կը փնտռեն զայն) այն մոլորակներու քանակին որոնց վրայ կայ բանական կեանք: L-ը - այդպիսի հասարակութեան կեանքի տեւողութիւնը` այսինքն այն ժամանակահատուածը, որուն ժամանակ հասարակութիւնը գոյութիւն ունի, ի վիճակի է կապ հաստատել եւ կը ցանկանայ կապ հաստատել: Ներկայիս այս հավասարումը հիմնաւորուած է միայն տեսականօրէն եւ քիչ հաւանական է, որ անիկա մօտակայ ժամանակներս ունենայ գիտական յստակ հիմնաւորումներ: Առաջին R արտադրեալը կ'որոշուի աստղագիտական չափումներէ եւ կը հանդիսանայ պակաս քննարկուող մեծութիւն: Երկրորդ եւ երրորդ արտադրեալներու մասին ներկայիս կը կատարուի տեղեկութիւններու աշխուժ հաւաք (աստղեր մոլորակներով եւ մոլորակներ բարենպաստ պայմաններով): Մնացած արտադրեալները հիմնուած են բացառապէս ենթադրութիւններու վրայ: Այս բանաձեւի հիմնական թերութիւնն է, որ անիկա չի կրնար օգտագործուիլ տեսութիւն ստեղծելու համար. քանի որ կը պարունակէ ապացուցման չտրուող բաղադրիչներ: Միւս կապուած թեման է [[Ֆերմի փարատոքս]]ը, որ կ'ենթադէ, որ եթէ բանական կեանքը տարածուած է տիեզերքի մէջ, ապա պէտք է ատոր վառ ապացոյցները երեւէին: Այս փարատոքսի հիման վրայ ստեղծուած է SETI օրագիրը, որ կը փորձէ գտնել ռատիօազդանշաններ բանական այլմոլորակային հասարակութիւններէն: Աստղակենսաբանութեան հետազօտութիւններու այլ աշխուժ ճիւղ մըն է մոլորակային համակարգի ձեւաւորման ուսումնասիրումը: Կ'ենթադրուի, որ մեր [[Արեգակնային համակարգ]]ի առանձնաատկութիւնները կարող էին զգալիօրէն մեծցնել բանական կեանքի զարգացման հաւանականութիւնը մեր մոլորակին վրայ<ref>{{cite web|url=http://www.europlanet-eu.org/demo/index.php?option=com_content&task=view&id=58&Itemid=999|title=Jupiter: Friend or foe?|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|last=Horner|first=Jonathan|coauthors=Barrie Jones|date=օգոստոսի 24, 2007|publisher=Europlanet|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924003836/http://www.europlanet-eu.org/demo/index.php?option=com_content&task=view&id=58&Itemid=999|archivedate=2015-09-24|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.spaceref.com/news/viewsr.html?pid=3910|title=The Role Of Astrobiology in Solar System Exploration|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|last=Jakosky|first=Bruce|coauthors=David Des Marais, et al.|date=սեպտեմբերի 14, 2001|work=NASA|publisher=SpaceRef.com|archiveurl=http://www.webcitation.org/65SpNiuEo|archivedate=2012-02-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1222|title=Coming Soon: "Good" Jupiters|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|last=Bortman|first=Henry|date=սեպտեմբերի 29, 2004|work=Astrobiology Magazine|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150423131319/http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1222|archivedate=2015-04-23|dead-url=yes}}</ref>: Բայց վերջնական եզրակացութիւններ մինչեւ օրս գոյութիւն չունին: === Կենսաբանութիւն === [[Պատկեր:Blacksmoker in Atlantic Ocean.jpg|մինի|Սեւ ծխողները կը պահպանեն որոշ միքրօօրկանիզմներու կեանքը Երկրի վրայ: Նմանատիպ գոյացումներ կրնան ըլլալ նաեւ այլ մոլորակներու վրայ:]] Կենսաբանութիւնը եւ [[քիմիագիտութիւն]]ը, ի տարբերութիւն [[բնագիտութիւն|բնագիտութեան]] չեն թոյլատրեր հաւանականութիւններ եւ եզրակացութիւններ: Այսինքն կամ կենսաբանական երեւոյթները հնարաւոր են կամ ոչ: Կենսաբանները չեն կրնար ըսել, որ գործողութիւնը կամ երեւոյթը թուաբանականօրէն ապացուցուած ըլլալով պէտք է անպայման գոյութիւն ունենան իրական կեանքին մէջ: Կենսաբաններու համար եզրակացութիւններու հիմքը ակնյայտ է եւ անոնք ճշգրտօրէն կ'որոշեն, թէ ինչն է տեսական եւ ինչն է իրական: Մինչեւ [[1970]]-ական թուականները գիտնականները կը կարծէին, որ կեանքը ամբողջութեամբ կախուած է [[Արեգակ|Արեւի]] ուժէն: [[Բոյսեր]]ը Երկրի վրայ կ'օգտագործեն Արեւի ուժը [[ֆոթռսինթեզ]] իրականացնելու համար, որուն արդիւնքով [[ածխաթթու կազ]]էն եւ ջուրէն կ'առաջանան [[օրկանական նիւթեր]] ու [[թթուածին]]: Հետագային [[կենդանիներ]]ը կ'ուտեն բոյսերը՝ իրականացնելով [[ուժիի շրջապտոյտ]] [[սնունդի շղթայ]]ով: Նախկինին կ'ենթադրուէր, որ կեանքը [[ովկիանոս]]ի խորքերուն, ուր չի հասնիր արեւի լոյսը կը գոյատեւէ միայն այն սննդանիւթերուն շնորհիւ, որոնք կը յառաջանան օրկանական մնացորդներու օգտագործման հաշիւին(ովկիանոսի վերի շերտերէն իջած սննդանիւթերէն կամ մեռած կենդանիներէ): Այսինքն ամէն պարագայի անիկա կախեալ է [[Արեւային ուժ]]էն: [[1977]] թուականին [[Կալապակոսեան կղզիներ]]ի մօտ խորջրեայ հետազօտութեան ժամանակ [[Ալուին ապարատ|Ալուին]] ապարատի միջոցով գիտնականները յայտնաբերեցին հսկայական [[օզակաձեւ որդեր]]ու, [[փափկամարմիններ]]ու, [[խեցգետնակերպեր]]ու, [[միտիաներ]]ու եւ այլ օրկանիզմներու գաղութներ, որոնք խմբաւորուած էին ստորջրեայ հրաբխային գոյացոնմներու մօտ, որոնք անուանուեցան սեւ ծխողներ: Այդ օրկանիզմները կը ծաղկէին ու կ'ապրէին, հակառակ արեգակնային ուժի բացակայութիւնը: Աւելի ուշ հաստատուեցաւ, որ անոնք կը կազմեն լրիւ անկախ սննդային շղթայ: Բոյսերու փոխարէն այստեղ կայ պակտերիայի ձեւ մը, որ կը ստանայ ուժ [[ջրածին]]ի կամ [[ծծմբաջրածին]]ի [[օքսիտացում]]էն (ատոնք դուրս կու գան Երկրի ընդերքէն): Այս [[քիմոսինթեզ]]ը յեղաշրջում կատարեց կենսաբանութեան հետազօտման բնագաւառին մէջ՝ ապացուցելով, որ կեանքի գոյութիւնը Արեւային ուժի բացակայութեամբ չի սահմանափակուիր: '''Էքստրեմոֆիլներ''' Էքստրոմեֆիլները (օրկանիզմներ, որոնք ունակ են ապրիլ սաստիկ պայմաններու մէջ) կը հանդիսանան աստղակենսաբաններու ուսումնասիրութիւններու որոշիչ տարր: Այդպիսի օրկանիզմներու օրինակ կը հանդիսանան [[պիոտա]]ն, որոնք ունակ են գոյատեւել մի քանի քիլոմեթր հաստութեամբ ջրային շերտի տակ՝ [[կէոթերմալ աղբիւրներ]]ու մօտ եւ ի հարկին [[պակտերիաներ]]ու, որոնք կ'ապրին ուժեղ թթուային [[միջավայր]]երու մէջ<ref>{{cite web|url=http://www.livescience.com/animalworld/050207_extremophiles.html|title=Wild Things: The Most Extreme Creatures|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|last=Carey|first=Bjorn|date=փետրվարի 7, 2005|work=Live Science|dead-url=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060319111832/http://www.livescience.com/animalworld/050207_extremophiles.html|archivedate=2006-03-19}}</ref>: Ներկայիս յայտնի է, որ էքստրեմոֆիլները կ'ապրին սառոյցի, եռացող ջուրի, թթուի, [[միջուկային ռէակտոր]]ներու ջուրի, [[աղեր]]ի [[բիւրեղ]]ներու, թունաւոր արտանետումներու եւ այլ դժնդակ միջավայրերու մէջ, որոնք նախքան կը համարուէին կեանքը բացառող միջավայրեր<ref name=Cavicchioli >{{cite journal|title=Extremophiles and the search for extraterrestrial life.|journal=Astrobiology|date=Fall 2002|first=R.|last=Cavicchioli|coauthors=|volume=2|issue=3|pages=:281–92.|pmid=12530238 |format=|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|doi=10.1089/153110702762027862 }}</ref>: Անոնք բացին հետազօտութիւններու համար նոր ուղղութիւն ասղտակենսաբանութեան մէջ՝ մեծցնելով կեանքի գոյութեան համար նպաստաւոր միջավայրերու քանակը Երկիր մոլորակի սահմաններէն դուրս: Այս օրկանիզմներու յատկանիշներու, բնակութեան միջավայրերու, ինչպէս նաեւ պարզումի զարգացման ուղղութեան ուսումնասիրութիւնները թոյլ կու տան հասկնալ, թէ կեանքը ինչպիսին կրնայ ըլլալ եւ զարգանալ [[տիեզերք]]ի մէջ: Ահա նմանատիպ օրկանիզմներու օրինակներ, որոնք ունակ են դիմանալ [[տիեզերական ճառագայթում|տիեզերական ճառագայթման]] եւ [[վաքուում]]ի ներգործութենէն: Քարաքոսեր՝ Ռիզոկարպոն աշխարհագրական - [[լատիներէն]], Rhizocarpon geographicum եւ Քսանտորիա էլեկանտը - [[լատիներէն]], Xanthoria elegans<ref>{{Cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-979261711.html |title=Article: Lichens survive in harsh environment of outer space |accessdate=2016-06-20 |archive-date=2012-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102095057/http://www.highbeam.com/doc/1P3-979261711.html |dead-url=yes }}</ref>, բակտերիաներ՝ Bacillus safensis<ref name=ThePlanetaryReport >The Planetary Report, Volume XXIX, number 2, March/April 2009, "We make it happen! Who will survive? Ten hardy organisms selected for the LIFE project, by Amir Alexander</ref>, Deinococcus radiodurans<ref name=ThePlanetaryReport />, Bacillus subtilis<ref name=ThePlanetaryReport />, դրոժ՝ Saccharomyces cerevisiae<ref name=ThePlanetaryReport />, սերմ՝ Arabidopsis thaliana<ref name=ThePlanetaryReport />, ինչպես նաեւ անողնաշար Tardigrada<ref name=ThePlanetaryReport />: 2 Դեկտեմբեր [[2010]]-ին գիտնականներու կողմէ յայտարարուեցաւ, որ էքստրեմոֆիլ պակտերիաները (GFAJ-1) [[ֆոսֆոր]]ի պակասի պարագային կրնան [[ԴՆԹ|ԴՆԹ-ի]] մոլեկուլին մէջ մտցնել [[մկնդեղ]]<ref name='arsenic extremophile'>{{cite news | first = Jason |last= Palmer | title = Arsenic-loving bacteria may help in hunt for alien life | date = դեկտեմբերի 2, 2010 | url = http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-11886943 | work = BBC News | accessdate = 2010-12-02}}</ref>: Այս յայտնագործութիւնը հին գաղափարին տուաւ կարեւորութիւն, ըստ որուն կեանքը այլ մոլորակներուն վրայ կրնայ ունենալ այլ քիմիական կազմութիւն եւ ատիկա կրնայ օգնել այլմոլորակային կեանքի փնտռտուքներու ճանապարհին<ref name='arsenic extremophile'/><ref>{{cite news | first = Henry | last = Bortman | title = Arsenic-Eating Bacteria Opens New Possibilities for Alien Life | date = դեկտեմբերի 2, 2010 | publisher = Space.com | url = http://www.space.com/scienceastronomy/arsenic-bacteria-alien-life-101202.html | work = Space.com | accessdate = 2010-12-02}}</ref>: Ավելի ուշ հայտնի դարձավ, որ դա այդպես չէ<ref>[http://elementy.ru/lib/431607 Две дамы, ДНК и мышьяк] [[Элементы.ру]] (статья ''Елены Клещенко'' из журнала «[[Химия и жизнь]]», № 3, 2012 г.)</ref>: Հետազօտութիւններու միւս բաժինը, որ կ'իրականացուի ներկայիս կեանքի ծագման ուսումնասիրումն է, որ կը տարբերի պարզումի ուղղութենէն: [[Ալեքսանդր Օփարին]]ը եւ [[Ճոն Հոլտեյն]]ը կ'եզրակացնէին, որ նոր Երկրին մէջ պայմանները նպաստաւոր էին անօրկանական միացութումներէ օրկանական միացումներու սինթեզի համար եւ այս ձեւով այնպիսի նիւթերու սինթեզի համար, որոնք բնորոշ են կեանքի տարբեր ձեւերուն (որոնք ներկայիս կան Երկրի վրայ): Այս գործողութեան ուսումնասիրման ժամանակ, որ ներկայիս կը կոչուի [[նախակենսաբանական քիմիագիտութիւն|փրեպիոտիկ քիմիագիտութիւն]], գիտնականները հասած են որոշակի յառաջընթացի: Բայց ներկայիս յայտնի չէ, թէ կրնայ արդեօք կեանքը յառաջանալ Երկրի վրայ այդ ճանապարհով: Կայ նաեւ փոխընտրական [[փանսփերմիայի տեսութիւն]]ը: Այս տեսութեան հիմքին վրայ ինկած է այն ենթադրութիւնը, որ կեանքի առաջին տարրերը յառաջացած են մէկ այլ՝ աւելի բարենպաստ պայմաններ ունեցող մոլորակի վրայ կամ նոյնիսկ [[միջաստղային տարածութիւն|միջաստղային տարածութեան]] մէջ [[երկնաքարեր]]ու եւ այլ մարմիններու վրայ, իսկ ետքը ինչ որ ձեւով տեղափոխուած են Երկրի վրայ: [[Եւրոպա (արբանեակ)|Եւրոպան]]՝ [[Երեւակ (մոլորակ)|Երեւակի]] արբանեակը ներկայիս [[Արեգակնային համակարգ]]ին մէջ ամենահաւանական երկնային մարմինը կը համարուի, ուր կեանք կրնայ ըլլալ<ref name=Cavicchioli/><ref>{{cite web|title=Jupiter's Moon Europa Suspected Of Fostering Life|url=http://www.unisci.com/stories/20021/0211026.htm|author=|work=Daily University Science News|year=2002|accessdate=2009 թ․ օգոստոսի 8–ին|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161207101802/http://www.unisci.com/stories/20021/0211026.htm|archivedate=2016-12-07|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite journal|title=Extremophiles and the search for extraterrestrial life.|journal=Astrobiology|date=Fall 2002|first=R.|last=Cavicchioli|coauthors=|volume=2|issue=3|pages=:281–92.|pmid=12530238 |format=|accessdate=2009 թ․ օգոստոսի 8–ին|doi=10.1089/153110702762027862 }}</ref><ref>{{cite news | first=Leonard | last=David | coauthors= | title=Europa Mission: Lost In NASA Budget | date=փետրվարի 7, 2006 | publisher=Space.com | url =http://www.space.com/news/060207_europa_budget.html | work = | pages = | accessdate = 2009-08-08 | language = }}</ref><ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=Clues to possible life on Europa may lie buried in Antarctic ice | date=մարտի 5, 1998 | publisher=NASA | url=http://science.nasa.gov/newhome/headlines/ast05mar98_1.htm | work=Marshal Space Flight Center | pages= | accessdate=2009-08-08 | language= | archive-date=2009-07-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090731015842/http://science.nasa.gov/newhome/headlines/ast05mar98_1.htm | dead-url=yes }}</ref>: === Աստղաերկրաբանութիւն === Աստղաերկրաբանութիւն - գիտական ձաղկանգ, որուն ուսումնասիրման առարկան [[մոլորակ]]ներու եւ անոնց արբանեակներու, [[երկնաքարեր]]ու, [[գիսաստղ]]երու եւ այլ տիեզերական մարմիններու երկրաբանութիւնն է: Գիտական այս ոլորտի կողմէ հաւաքուող [[տեղեկութիւն]]ը թոյլ կու տայ մօտաւոր որոշել տուեալ տիեզերական առարկայի վրայ կեանքի գոյութեան հաւանականութիւնը: '''Երկրաքիմիագիտութիւն''' - աստղաերկրաբանութեան յաւելեալ գիտակարգ, որ իր մէջ կը ներառէ Երկրի եւեւ այլ մոլորակներու քիմիական բաղադրութեան ուսումնասիրումը, որոնց մէջ ընթացող քիմիական գործողութիւնները, որոնք կը կարգաւորեն ապարներու եւ [[հող]]ի բաղադրութիւնը, [[ուժ]]ի եւ [[նիւթ]]ի շրջանակները եւ անոնց փոխազդեցութիւնը [[ջրոլորտ]]ի եւ [[մթնոլորտ]]ի հետ: Մասնագիտացումները իրենց մէջ կը ներառեն [[աստղաքիմիագիտութիւն]]ը, [[կենսաքիմիագիտութիւն]]ը եւ [[օրկանական երկրաքիմիագիտութիւն]]ը: '''Բրածոյ մնացորդները''' կը հանդիսանան Երկրի վրայ կեանքի առկայութեան ամենահին ապացոյցները<ref>{{cite web|url=http://pubs.usgs.gov/gip/fossils/succession.html|title=Fossil SUccession|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|date=օգոստոսի 14, 1997|publisher=U.S. Geological Survey|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160611135531/http://pubs.usgs.gov/gip/fossils/succession.html|archivedate=2016-06-11|dead-url=yes}}</ref>: Զանոնք ուսումնասիրելով` [[հնէաբանութիւն|հնէաբանները]] կրնան աւելի լաւ հասկնալ այն օրկանիզմներու կառուցուածքը, որոնք ապրած են շատ հին ժամանակներուն: Երկրի որոշ հատուածներ, օրինակ` [[Փալիպարան]]ը, որ կը գտնուի արեւմտեան [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] եւ [[Անթարքթիքա]]յի չոր արահետները, կը հանդիսանան Մարսի որոշ տեղամասերու երկրաբանական նմանութիւններ (ատոնք կ'օգնեն աւելի արդիւնաւէտ ձեւով կեանք փնտռել Մարսի վրայ): == Կեանքը Արեգակնային Համակարգին Մէջ == [[Պատկեր:PIA01130 Interior of Europa.jpg|մինի|[[Եւրոպա (արբանեակ)|Եւրոպան]] իր սառոյցէ ովկիանոսի ստորին շերտերուն վրայ կրնայ պարունակել [[պակտերիաներ]] եւ այլ [[միքրօօրկանիզմներ]]:]] Երկրի սահմաններէն դուրս շատ յաճախ քիչ ուշադրութիւն կը դարձուի [[կենսաքիմիագիտութիւն|կենսաքիմիագիտկան]] սահմանափակումներուն<ref name='Pace'>{{cite journal|title=The universal nature of biochemistry|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA|date=հունվարի 30, 2001|first=Norman R.|last=Pace|coauthors=|volume=98|issue=3|pages=805–808 |id= |url=http://www.pnas.org/content/98/3/805.full|format=|accessdate=2010 թ․ մարտի 20|pmid=11158550|doi=10.1073/pnas.98.3.805|pmc=33372 }}</ref>: Այն բանի հաւանականութիւնը, որ կեանքը [[տիեզերք]]ի մէջ հիմնուած է [[ածխածին]]ի վրայ, կը մեծնայ ածխածինի մեծ տարածուածութեան հաշիւին: Միայն երկու տարրեր` [[ածխածին]]ը եւ [[սիլիցիում]]ը, կրնան կազմել բաւականաչափ մեծ [[մոլեկուլ]]ներ, որոնք կը կրեն [[բնածին կոդ|կենսաբանական տեղեկութիւնը]]: Որպէս կեանքի կառուցուածքային հիմք` ածխածինի կարեւոր յատկութիւն կը հանդիսանայ հեշտութեամբ [[քիմիական կապ]]երու յառաջացումը (ի տարբերութիւն սիլիցիումի), որ կը նպաստէ քիմիական բազմակողմանիութեան եւ [[մեթապոլիզմ]]ի հեշտ ընթացքի: Տարբեր օրկանական աշխատող խումբեր, որոնք կազմուած են [[ջրածին]]էն, [[թթուածին]]էն, [[ազոտ]]է, [[ֆոսֆոր]]է, [[ծծումբ]]է եւ բազմաթիւ մետաղներէ ([[երկաթ]], [[մակնեզիում]] եւ [[զինք]]), որոնք կ'ապահովեն քիմիական շարժումներու հսկայական բազմազանութիւն: Սիլիցիումը չունի նման յատկութիւններ եւ անոնցմէ կազմուած մաքրօմոլեքուլները ունին միանման յատկանիշներ եւ բազմազանութըւն չեն ապահովեր<ref name='Pace'/>: Ամէն պարագայի հնարաւոր է, որ կեանքի հիմնական կառուցուածքային աղիւսները անկախ գտնուելու վայրէն նման կ'ըլլան մեր աղիւսներուն: Հակառակ անոր, որ երկրային եւ ոչ երկրային կեանքերը, իրարմէ անկախ զարգանալով, կ'ունենան նմանութիւններ (եթէ ոչ լրիւ), այնուամենայնիւ կ'ըլլան նաեւ իւրայատուկ կենսաքիմիական յատկանիշներ: Եթէ կեանքը ունի համադրուող ազդեցութիւն միջավայրի վրայ [[Արեգակնային համակարգ]]ի այլ մասերուն մէջ, ապա քիմիական տարրերու յարաբերական պարունակութիւնը կարող է ցոյց տալ անոր առկայութիւնը<ref>{{cite news | first = Michael | last = Marshall | title = Telltale chemistry could betray ET | date = հունվարի 21, 2011 | url = http://www.newscientist.com/article/mg20927962.700-telltale-chemistry-could-betray-et.html | work = New Scientists | accessdate = 2011-01-22}}</ref>: [[Պատկեր:Centauri Montes Region of Mars, 1999 and 2005.jpg|մինի|30 Օգոստոս 1999-ին եւ 10 Սեպտեմբեր 2000-ին Mars Global Surveyor հետազօտական կայանի կողմէ առնուած լուսանկարներ: Վերջին նկարին մէջ լաւ կ'երեւի ջուրի հետք:]] Միտքը այն մասին, թէ Արեգակնային համակարգին մէջ, ուր կեանք կրնայ ըլլալ, պատմականօրէն միշտ սահմանափակուած է այն համոզումով, թէ կեանքը, կախեալ ըլլալով Արեւի ջերմութենէն եւ լոյսէն, պէտք է անպայման յառաջանայ մոլորակի մակերեսին: Երեք ամենահաւանական կեանք պարունակող թեկնածուներն են [[Մարս (մոլորակ, արեւմտահայերէն)|Մարսը]], [[Երեւակ (մոլորակ)|Երեւակի]] արբանեակ [[Եւրոպա (արբանեակ)|Եւրոպան]] եւ [[Լուսընթակ (մոլորակ)|Լուսընթակի]] արբանեակ [[Թիթան (արբանեակ)|Թիթանը]]<ref name=Europa>{{cite web|url=http://people.msoe.edu/~tritt/sf/europa.life.html|title=Possibility of Life on Europa|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|last=Tritt|first=Charles S.|year=2002|publisher=MilwaukeeSchool of Engineering|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120614101033/http://people.msoe.edu/~tritt/sf/europa.life.html|archivedate=2012-06-14|dead-url=yes}}</ref><ref name=EuroUpdate>{{cite web|url=http://www.planetary.org/programs/projects/explore_europa/update_12142005.html|title=Projects: Europa Mission Campaign|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|last=Friedman|first=Louis|date=դեկտեմբերի 14, 2005|publisher=The Planetary Society|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120212094019/http://www.planetary.org/programs/projects/explore_europa/update_12142005.html|archivedate=2012-02-12|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.space.com/news/europa_story_991109.html|title=Move Over Mars -- Europa Needs Equal Billing|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|last=David|first=Leonard|date=նոյեմբերի 10, 1999|publisher=Space.com|dead-url=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723145209/http://www.space.com/news/europa_story_991109.html|archivedate=2008-07-23}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.space.com/businesstechnology/070228_tw_mars_massspec.html|title=New Instrument Designed to Sift for Life on Mars|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|last=Than|first=Ker|date=փետրվարի 28, 2007|publisher=Space.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101224210111/http://www.space.com/businesstechnology/070228_tw_mars_massspec.html|archivedate=2010-12-24|dead-url=yes}}</ref><ref name="Titan1">{{cite news | first=Ker | last=Than | coauthors= | title=Scientists Reconsider Habitability of Saturn's Moon | date=սեպտեմբերի 13, 2005 | publisher= | url =http://www.space.com/scienceastronomy/050913_titan_life.html%20SPACE.com | work =Science.com | pages = | accessdate = 2008-10-20 | language = }}</ref>: Այդ եզրակացութիւնը առաջին հերթին կը հիմնուի այն բանին վրայ, որ տիեզերական մարմինները կրնան պարունակել հեղուկ ջուր եւ որ իր հերթին որոշիչ եւ կարեւոր պայման է կեանքի գոյութեան համար: Ջուրը Մարսի վրայ կը գտնուի բեւեռային հատուածներուն մէջ եպ վերջերս գոյացող ձորերուն մէջ, որոնց առկայութիւնը թոյլ կու տայ եզրակացնել, որ ջուրը Մարսի վրայ կրնայ ըլլալ ժամանակաւոր եւ կուտակուիլ կէոթերմալ ազբիւրներու մէջ<ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars | year=2006 | publisher=NASA | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html | work= | pages= | accessdate=2008-10-20 | language= | archive-date=2011-08-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110807005557/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html | dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=Water ice in crater at Martian north pole | date=հուլիսի 28, 2005 | publisher=European Space Agency | url =http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMGKA808BE_0.html | work = | pages = | accessdate = 2008-10-20 | language = }}</ref>: Մարսի ցած ջերմաստիճանային եւ ճնշման պայմաններուն մէջ հնարաւոր է, որ ջուրը շատ աղի ըլլայ<ref>{{cite journal|title=Martian Water: Are There Extant Halobacteria on Mars?|journal=Astrobiology|date=հունիսի 1, 2001|first=Geoffrey A.|last=Landis|coauthors=|volume=1|issue=2|pages=161–164|doi=10.1089/153110701753198927|url=http://www.liebertonline.com/doi/abs/10.1089/153110701753198927?prevSearch=allfield%3A%28Halobacteria+on+Mars%29|format=|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|pmid=12467119}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: Ինչ կը վերաբերի Եւրոպային, ապա այստեղ հեղուկ ջուր ենթարաբար կայ սառցաշերտի տակ<ref name=galileo >{{cite news | first=Maia | last=Weinstock | coauthors= | title=Galileo Uncovers Compelling Evidence of Ocean On Jupiter's Moon Europa | date=օգոստոսի 24, 2000 | publisher= | url=http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/europa_ocean_000824.html | work=Space.com | pages= | accessdate=2008-10-20 | language= | archiveurl=https://web.archive.org/web/20001018074845/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/europa_ocean_000824.html | archivedate=2000-10-18 | dead-url=yes }}</ref>: Այդ ջուրը կարող է տաքնալ ովկիանոսի յատակին հրաբխային աշխուժութեան շնորհիւ, բայց աւելի հաւանական է, որ տաքնալու աղբիւր հանդիսանան մակնթացային ուժերը<ref>{{cite news | first=Karl | last=Kruszelnicki | coauthors= | title=Life on Europa, Part 1 | date=նոյեմբերի 5, 2001 | publisher=ABC Science | url =http://www.abc.net.au/science/articles/2001/11/05/94459.htm?site=science/greatmomentsinscience | work = | pages = | accessdate = 2008-10-20 | language = }}</ref>: Միւս տիեզերական առարկան, որ կարող է կեանք կրել, Լուսընթակի ամենամեծ արբանեակ Թիթանն է<ref name="Titan1"/>: Կ'ենթադրուի, որ Թիթանի պայմանները նման են վաղ Երկրային պայմաններուն<ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=Titan: Life in the Solar System? | date= | publisher= | url =http://www.bbc.co.uk/science/space/life/looking/titan.shtml | work =BBC - Science & Nature | pages = | accessdate = 2008-10-20 | language = }}</ref>: Անոր մակերեսին գիտնականները առաջին անգամ յայտնաբերեցին լիճեր, բայց հաւանական է, որ ատոնք կազմուած են [[էթան]]է կամ [[մեթան]]է<ref>{{cite news | first=Robert Roy | last=Britt | coauthors= | title=Lakes Found on Saturn's Moon Titan | date=հուլիսի 28, 2006 | publisher= | url =http://www.space.com/scienceastronomy/060728_titan_lake.html | work =Space.com | pages = | accessdate = 2008-10-20 | language = }}</ref>: [[Կասինի (զոնդ, արեւմտահայերէն))|Կասինի]] զոնդի տեղեկութիւններու ուսումնասիրումէն ետք [[2008]] թուականին յայտարարուեցաւ, որ [[Թիթան (արբանեակ)|Թիթանը]] նոյնպէս կարող է ունենալ ստորգետնեայ ովկիանոս՝ կազմուած հեղուկ ջուրէ եւ [[ամոնիակ]]է<ref>{{cite news | first=Richard A. | last=Lovett | coauthors= | title=Saturn Moon Titan May Have Underground Ocean | date=մարտի 20, 2008 | publisher= | url =http://news.nationalgeographic.com/news/2008/03/080320-titan-ocean.html | work =National Geographic News | pages = | accessdate = 2008-10-20 | language = }}</ref>: Հնարաւոր է նաեւ, որ [[Լուսընթակ (մոլորակ)|Լուսընթակի]] միւս արբանեակ՝ [[Էնցելատ (արբանեակ)|Էնցելատը]] կարող է իր սառցաշերտի տակ ունենալ ովկիանոս<ref>{{cite news | author = | title = Saturn moon 'may have an ocean' | date = 2006-03-10 | work = [[BBC News]] | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4790126.stm | accessdate = 2008-08-05 }}</ref>: == Իւրայատուկ Երկրի Տեսութիւնը == [[Պատկեր:Celestia earth.jpg|thumb|256x256px]] Այս տեսութիւնը հիմնուած է այն եզրակացութիւններուն վրայ, որ կեանքի բազմաբջիջ ձեւերը կրնան հանդիպիլ շատ հազուադէպ: Ան կու տայ հաւանական պատասխան [[Ֆերմիի փարատոքս]]ին. «Եթէ ոչ երկրային հասարակութիւնները լաւ տարածուած են, ապա ինչո՞ւ մենք չենք գտներ բանական կեանքի հետքեր»: Այս տեսութիւնը կը հադիսանայ միջակութիւն սկզբունքին հակառակ տեսութիւն, որ առաջարկուած է աստղագետներ [[Ֆրենք Տրեյք]]ի, [[Քարլ Սական]]ի եւ ուրիշներու կողմէ: Միջակայութեան սկզբունքը կ'ենթադրէ, որ կեանքը Երկրի վրայ բացառիկ երեւոյթ չէ եւ մեծ հաւանականութեամբ կարող է անվերջ քանակով յայտնաբերուիլ այլ աշխարհներուն մէջ: [[Անթրոպային սկզբունք]]ը կը պնդէ, որ Տիեզերքի հիմնարար օրէնքները յատուկ կերպով կազմակերպուած են կեանքի գոյատեւման համար: Անթրոպային սկզբունքը կ'աջակցի ունիկալ Երկրի տեսութիւնը` պնդելով, թէ տարրերը, որոնք անհրաժեշտ են Երկրի վրայ կյանքի պահպանման համար, շատ նուրբ կարգաւորուած են, եւ նմանատիպ պայմաններու առկայութիւնը շատ քիչ հաւանական է<ref>{{cite conference| last=Gould| first=Stephen Jay| year =1998| title=Clear Thinking in the Sciences |booktitle=Lectures at Harvard University}}</ref><ref>{{cite book| last=Gould| first=Stephen Jay | year= 2002 | title=Why People Believe Weird Things: Pseudoscience, Superstition, and Other Confusions of Our Time}}</ref>: == Հետազօտութիւններ == հակառակ ոչ երկրային կեանքի նկարագրումը չորոշուած խնդիր է եւ անոր վերաբերեալ տեսութիւններն ու կանխսատեսումները լայն տարածում ունին, այնուամենայնիւ ներկայիս տեսութեան զարգացումը աստղակենսաբանութեան ամենամիաձոյլ գործնական կիրառումն է: Կենսաբան [[Ճեք Քոեն]]ը եւ թուաբանագէտ [[Եան Ստիւարտ]]ը կը դիտարկեն [[քսենոկենսաբանութիւն]]ը աստղակենսաբանութենէն անկախ: Քոենը եւ Ստիւարտը կը կարծեն, որ աստղակենսաբանութիւնը Երկրային կեանքին նմանատիպ կեանքի փնտռտուքն է, իսկ քսենոկենսաբանութիւնը կը դիտարկէ նաեւ կեանքի այնպիսի հաւանական ձեւեր, որոնք հիմնուած չեն [[ածխածին]]ի կամ [[թթուածին]]ային շնչառութեան վրայ, բայց ունին կեանքի որոշիչ յատկութիւններ: === Հեազօտութիւններու Արդիւնքները === [[Պատկեր:951 Gaspra.jpg|մինի|Երկնաքարերը կրնային Երկիր տեղափոխել «կեանքի սաղմերը»:]] [[2011]] թուականի դրութեամբ ոչ երկրային կեանքի ապացոյցներ յայտնաբերուած չեն: Բայց [[1996]] թուականի Օգոստոս ամսուն [[NASA|NASA-ի]] գիտնականները [[ALH8400|ALH84001]] [[երկնաքար]]ի ուսումնասիրումէն ետք յայտարարեցին, որ այդ երկնաքարը կարող է իր մէջ պարուկանել Մարսի վրայ կեանքի գոյութեան ապացոյցներ: Երկնաքարի կառուցուածքի ուսումնասիրումը ելեկտրոնային մանրադիտակի օգնութեամբ յայտնաբերեց քարացած մնացորդներ, որոնք կը յիշեցնէին Երկրի վրայ յայտնաբերուած բրածոյ մնացորդները (մագնիսատակտիկ պակտերիաները): Գիտնականները կը պնդէին, որ այդպիսի յատուկ հետքեր պակտերիաները կը ձգեն Երկրի վրայ, եւ նմանատիպ հետքերու յայտնաբերումը երկնաքարի վրայ թոյլ կու տայ եզրակացնել, որ պակտերիաներ կան նաեւ այլ մոլորակներու վրայ: Ատոր հետ միասին կառուցուածքները, որոնք յայտնաբերուած են ALH84001-ի վրայ, ունեն մօտ 20-էն 100 նմ չափեր, որը մօտ է [[նանօպակտերիաներ]]ու չափերուն, եւ փոքր են գիտութեան յայտնի բոլոր բջիջային ձեւերէն: Կը մնայ անյայտ, թէ կ'ապացուցէ ատիկա այն տեսակետը, որ Մարսի վրայ կայ կեանք կամ եղած է ընդհանրապէս: Հնարաւոր է նաեւ, որ այդ պակտերիաները յայտնուէին երկնաքարի վրայ անոր իյնալէն ետք<ref name=disbelief>{{cite web|title=After 10 years, few believe life on Mars|url=http://www.space.com/scienceastronomy/ap_060806_mars_rock.html|last=Crenson|first=Matt|publisher=[[Associated Press]] (on [http://www.space.com space.com]|date=2006-08-06|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|dead-url=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060809161936/http://www.space.com/scienceastronomy/ap_060806_mars_rock.html|archivedate=2006-08-09}}</ref><ref name="life">McKay, David S., et al. (1996) [http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/273/5277/924 «Search for Past Life on Mars: Possible Relic Biogenic Activity in Martian Meteorite ALH84001»]. [[Science (журнал)|Science]], Vol. 273. no. 5277, pp. 924-930. URL accessed March 18, 2006.</ref><ref>{{cite journal|title= Search for past life on Mars: Possible relic biogenic activity in Martian meteorite ALH84001|url= https://archive.org/details/sim_science_1996-08-16_273_5277/page/n87|author= McKay D. S., Gibson E. K., ThomasKeprta K. L., Vali H., Romanek C. S., Clemett S. J., Chillier X. D. F., Maechling C. R., Zare R. N.|journal=Science|volume= 273|pages=924–930|year=1996|doi= 10.1126/science.273.5277.924|pmid= 8688069|issue= 5277}}</ref><ref name="jsc2009">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/403089main_7441-1.pdf |title=USA.gov: The U.S. Government's Official Web Portal<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2016-06-20 |archive-date=2010-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316050612/http://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/403089main_7441-1.pdf |dead-url=yes }}</ref>: [[Վեներա (մոլորակ, արեւմտահայերէն)|Վեներայի]] վրայ կենդանի օրկանիզմներու հաւանական գոյութեան մասին [[2012]] թուականի Յունուար ամսուն յայտարարեց Ռուսաստանի գիտութիւններու ակադեմիայի Տիեզերական ուսումնասիրութիւններու ինստիտուսի գլխաւոր գիտաշխատող [[Լեօնիտ Քսանֆոմալիտի]]ն: 1970-1980-ական թուականներուն խորհրդային կայաններու կողմէ ուղարկուած լուսանկարներու ուսումնասիրումէն ետք ան յայտնաբերեց առարկաներ, որոնք կը յայտնուէին եւ կ'անհետանային նկարներու յաջորդական սերիաներ դիտելէն: Օրինակ` «կարիճ» կոչուող առարկան կը յայտնուի տեսախցիկը միացնելէն 90 վայրկեան ետք եւ կ'անհետանան 26 վայրկեան ետք` իրմէ ետք ձգելով հետք գետնի վրայ: Քսանֆոմալիտին կը կարծէ, որ վայրէջքի ժամանակ մոտուլը ուժեղ աղմուկ յառաջացուցած եւ վախցուցած է «բնակիչները», որոնք տուեալ պահին գտնուած են մօտակայքը եւ որոշ ժամանակ ետք, երբ ամէն ինչ հանդարտած է վերադարձել են<ref name=iki>{{cite web|date=20 января 2012|url=http://ria.ru/science/20120120/544264872.html|title=Советские зонды, возможно, засняли живых существ на Венере|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2012 թ․ հունվարի 20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160613065624/http://ria.ru/science/20120120/544264872.html|archivedate=2016-06-13|dead-url=yes}}</ref>: === Մեթան === [[2004]] թուականին երկրային [[աստղադիտակ]]ներու եւ Mars Express զոնդի միջոցով յայտնաբերուեցաւ [[մեթան]]ի լուսապատկերային մարկեր [[Մարս (մոլորակ, արեւմտահայերէն)|Մարսի]] մթնոլոլորտին մէջ: Արեգակնային [[ռատիացիա]]յի եւ [[տիեզերական ճառագայթում|տիեզերական ճառագայթման]] պատճառով գիտնականներու կանխատեսմամբ մեթանը պէտք է անհետանար մոլորակի մթնոլորտէն մի քանի տարուան ընթացքին: Այս պարագային կազը պէտք է անընդհատ լրացուի, որպէսզի պահպանուի ընթացիկ կեդրոնացումը<ref name="results"> {{cite journal | title = Some problems related to the origin of methane on Mars | author = Vladimir A. Krasnopolsky | journal = Icarus | volume = 180 | issue = 2 | pages = 359–367 | month = February | year = 2005 | url = http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-4HTCW36-2&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=a614a9e35a422b94cc2611ccdc4bf180 | doi = 10.1016/j.icarus.2005.10.015}}</ref><ref name="fourier-spec">[http://www.pfs-results.it/ Planetary Fourier Spectrometer website] (ESA, Mars Express)</ref>: 25 Նոյեմբեր [[2011]]-ին Mars Science Laboratory մարսագնացի փորձերէն մէկն էր Մարսի մթնոլորտի [[ածխաթթու կազ]]ի եւ [[մեթան]]ի մէջ գտնուող [[թթուածին]]ի եւ [[ածխածին]]ի [[իզոթոփներ]]ու յարաբերակցութեան ուսումնասիրումը, որ թոյլ կու տայ որոշել [[մեթան]]ի ծագման աղբիւրը (կենսաբանական կամ երկրաքիմիական)<ref name="SAM">{{cite web|url=http://ael.gsfc.nasa.gov/marsSAM.shtml|title=Sample Analysis at Mars (SAM) Instrument Suite|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 9–ին|month=October|year=2008|publisher=NASA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100729180613/http://ael.gsfc.nasa.gov/marsSAM.shtml|archivedate=2010-07-29|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=2765&mode=thread&order=0&thold=0|title=Making Sense of Mars Methane|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 8–ին|last=Tenenbaum|first=David|date=June 09, 2008):|work=Astrobiology Magazine|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080923195833/http://astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=2765&mode=thread&order=0&thold=0|archivedate=2008-09-23|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite journal | title=Multilaser Herriott cell for planetary tunable laser spectrometers | author=Tarsitano, C.G. and Webster, C.R. | journal=Applied Optics, | volume=46 | pages=6923–6935 | year=2007 | doi=10.1364/AO.46.006923| issue=28}}</ref>: === Մոլորակային Համակարգեր === Հնարաւոր է, որ Արեգակնային համակարգին մէջ որոշակի մոլորակներու, օրինակ՝ [[Երեւակ (մոլորակ)|Երեւակի]] արբանեակները ունենան պինդ մակերես կամ հեղուկ ովկիանոսներ, որոնք կեանքի համար բարենպաստ են: Մոլորակներէն շատերը, որոնք յայտնաբերուած են [[2011]] թուականին Արեգակնային համակարգի սահմաններէն դուրս իրենցմէ կը ներկայացնեն տաք կազային հսկաներ եւ կյանքի համար բարենպաստ չեն: Այդ պատճառով յստակ յայտնի չէ, թէ Արեգակնային համակարգը Երկրի հետ եզակի են թէ ոչ: Աւելի կատարելագործուած մեթոտներու շնորհիւ հնարաւոր կ'ըլլայ յայտնաբերել նոր մոլորակներու համակարգեր, որոնց մէջ կարող են Երկրին նման մոլորակներ ըլլալ: [[Քեփլեր]] առաքելութիւնը նախատեսուած է Երկրի չափերուն մօտ մոլարակներու աստղերու շուրջ յայտնաբերման համար (աստղի փայլատակման չնչին փոփոխութիւններու վրայ հիմնուելով, երբ մոլորակը կ'անցնի աստղի եւ [[աստղադիտակ]]ի միջեւ): Սուպմիլիմեթրային եւ ինֆրակարմիր աստղագիտութեան զարգացման շնորհիւ բացուեցան աստղային համակարգերու նոր բաղադրամասեր: Ինֆրակարմիր հետազօտութիւնները թոյլ տուին յայտնաբերել [[երկնաքարեր]]ու եւ փոշիի օղակներ [[աստղեր]]ու շուրջ, որոնք մոլորակներու յառաջացման համար հիմք կը հանդիսանան: === Մոլորակի Բարենպաստութիւնը Կեանքի Համար === Ջանքերը, որոնք ուղղուած են «Ինչպիսի՞ն է կեանքի համար երկբայական բարենպաստ մոլորակներու տարածուածութիւնը» հարցի պազաբանմանը, ունեցան որոշակի յաջողութիւն: 2 Փետրուար [[2011]]-ին [[Քեփլեր]] աստղադիտակէն ստացուած տեղեկութիւնները ուսումնասիրող գիտնականները յայտարարեցին, որ կան 54 թեկնածու մոլորակներ, որոնք կը գտնուին իրենց աստղէն կեանքի համար բարենպաստ հեռաւորութեան տարածքին մէջ եւ իրենցմէ 5-ը ունին Երկրին համապատասխան չափեր<ref name="Kepler news">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler_data_release.html |title=NASA Finds Earth-size Planet Candidates in the Habitable Zone |accessdate=2016-06-20 |archive-date=2011-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110212045426/http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler_data_release.html |dead-url=yes }}</ref>: Նաեւ կը տարուի հետազօտութիւն շրջակայ միջավայրի յարաբերական սահմանափակումներու վերաբերեալ, որոնք բնորոշ են էքստրեմալ էքօհամակարգերուն` գիտնականներուն թոյլ տալով կանխատեսել, թէ որ մոլորակային համակարգը աւելի բարենպաստ կրնայ ըլլալ կեանքի համար: Այնպիսի առաքելութիւններ, ինչպիսիք են իջնող ապարատ [[Ֆենիքս (ապարատ, արեւմտահայերէն)|Ֆենիքսը]], [[Mars Science Laboratory|Mars Science Laboratory-ն]] եւ [[ExoMars|ExoMars-ը]] դէպի Մարս, [[Կասսինի|«Կասսինի»]] զոնդը դէպի [[Լուսընթակ (մոլորակ)|Լուսընթակի]] արբանյակ [[Թիթան (արբանեակ)|Թիթան]], «Ice Clipper»-ը դէպի [[Երեւակ (մոլորակ)|Երեւակի]] արբանեակ [[Եւրոպա (արբանեակ)|Եւրոպա]], նոր յոյսեր կու տան մեր համակարգի կեանքի գոյութեան ապացուցման համար նոր հետազօտութիւններ իրականացնելու համար: == Գիտահանրամատչելի Ֆիլմեր == «Տիեզերք.Աստղակենսաբանութիւն» ([[անգլերէն]] - The Universe. Astrobiology) - գիտահանրամատչելի ֆիլմ, որ նկարահանուած է History Channel-ի կողմէ 2008 թուականին: == Տես Նաեւ == * [[METI]] * [[SETI]] * [[Կեանք]] * [[Ոչ Երկրային Կեանք]] * [[Փոխընտրական Կենսաքիմիագիտութիւն]] * [[Ունիկալ Երկրի Տեսութիւն]] * [[Կարմիր Թզուկի Բարենպաստութիւնը Կեանքի Համար]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} == Գրականութիւն == * The Search For Life In The Universe, Դ. Գոլդսմիթ, Թ Օվեն: Երկրորդ հրատարակություն. ISBN 0-201-56949-3 Addison, Վեսլին Հրատարակչական Ընկերութիւն: * Астробиология. Большой энциклопедический словарь. - М.: Большая Российская энциклопедия, 1999. == Արտաքին յղումներ == * [http://www.astrochemistry.ru Астрохимия и астробиология в России и мире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023215014/http://astrochemistry.ru/ |date=2020-10-23 }} * [http://www.astrobio.eu Astrobio.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306111507/http://www.astrobio.eu/ |date=2019-03-06 }} * [http://astrobiology.nasa.gov Astrobiology.nasa.gov] * [http://streamiss.spaceflight.esa.int/?pg=production&PID=alcn Astrobiology Lecture Course Network (a.y. 2005-2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518094728/http://streamiss.spaceflight.esa.int/?pg=production&PID=alcn |date=2011-05-18 }} * [http://www.astrobiology.com/ The Astrobiology Web] * [http://www.astrobio.net/ Astrobiology Magazine] * [http://space.newscientist.com/channel/astronomy/astrobiology?DCMP=Matt_Sparkes&nsref=astrobiology-instant-expert Astrobiology Instant Expert on New Scientist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225234257/http://space.newscientist.com/channel/astronomy/astrobiology?DCMP=Matt_Sparkes&nsref=astrobiology-instant-expert |date=2007-12-25 }} * [http://aca.unsw.edu.au/ Australian Centre for Astrobiology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622010002/http://aca.unsw.edu.au/ |date=2013-06-22 }} * [http://biocab.org/Exobiology.html Conditions for Life Everywhere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060718180056/http://www.biocab.org/Exobiology.html |date=2006-07-18 }} * [http://standard3d.com Standard3D Stereoscopic Space Simulator including 30 exoplanets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200822042354/http://standard3d.com/ |date=2020-08-22 }} * [http://www.astrobiologia.pl/eana/ European Astrobiology Network Association (EANA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015060232/http://www.astrobiologia.pl/eana/ |date=2018-10-15 }} * [http://www.ifa.hawaii.edu/~meech/iau/ International Astronomical Union Commission 51: Bioastronomy, official website] * [http://nai.nasa.gov/ NASA Astrobiology Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060815002519/http://nai.nasa.gov/ |date=2006-08-15 }} * [http://pilbara.mq.edu.au/ NASA-Macquarie University Pilbara Education Project] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121127110236/http://pilbara.mq.edu.au/ |date=2012-11-27 }} * [http://planetquest.jpl.nasa.gov/ NASA’s PlanetQuest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225110149/http://planetquest.jpl.nasa.gov/ |date=2011-02-25 }} * [http://www.exoplanetology.com/ Official Exoplanetology Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904052622/http://www.exoplanetology.com/ |date=2011-09-04 }} * [http://omegataupodcast.net/2009/09/18-astrobiology-at-the-nasa-astrobiology-institute/ Podcast Interview with NAI’s Director Dr. Carl Pilcher] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617142204/http://omegataupodcast.net/2009/09/18-astrobiology-at-the-nasa-astrobiology-institute/ |date=2013-06-17 }} * [http://pokey.arc.nasa.gov/~astrochm/LifeImplications.html Possible Connections Between Interstellar Chemistry and the Origin of Life on the Earth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090731102920/http://pokey.arc.nasa.gov/~astrochm/LifeImplications.html |date=2009-07-31 }} * [http://www.nemoramjet.com/snduterus.html Snaiad, a world-building project with creatures designed with evolutionary biology in mind.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130613135659/http://www.nemoramjet.com/snduterus.html |date=2013-06-13 }} * [http://www.solstation.com/habitable.htm Stars and Habitable Planets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001194624/http://www.solstation.com/habitable.htm |date=2008-10-01 }} [[Ստորոգութիւն:Կենսաբանութեան բաժիններ]] ejavzih79xk22nw1zq7mi5beg07ykit 0 2220 253586 247105 2026-08-19T11:10:11Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253586 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր |բնագիր_անուանում = Աւստրալիա<br/>Australia |հայերէն_անուանում = Աւստրալիա |common_name = |դրօշի_պատկեր = Flag_of_Australia.svg |դրօշի_նկարագրութիւն = {{PAGENAME}}ի դրօշ |զինանշանի_պատկեր = Coat of arms of the Commonweatlh of Australia.svg |զինանշանի_նկարագրութիւն = {{PAGENAME}}ի զինանշան |քարտէսի_պատկեր = Australia (orthographic projection).svg |քարտէսի_նկարագրութիւն = |քարտէսի_պատկեր_2 = |քարտէս_2-ի_նկարագրութիւն = |ազգային_նշանաբան = |ազգային_քայլերգ = ''Advance Australia Fair''<br/>(''Հառաջ, նազելի Աւստրալիա'')<br/>[[Պատկեր:U.S. Navy Band, Advance Australia Fair (abridged).oga|30px|կենտրոն|noicon]] |թագաւորական_քայլերգ = |քայլերգ = |պաշտօնական_լեզուներ = [[անգլերէն]] (''[[Տէ ֆաքթօ]]'') |շրջանային_լեզուներ = |էթնիք_խումբեր = |մայրաքաղաք = |latd=35 |latm=18 |latNS=S |longd=149 |longm=08 |longEW=E |ամենամեծ_քաղաք = [[Սիտնի]] |կառավարութեան_տեսակ = Խորհրդարանական ժողովրդավարութիւն<br/>(Դաշնային սահմանադրական թագաւորութիւն) |ղեկավար_տիտղոս_1 = [[Միապետ]] |ղեկավարի_անուն_1 = [[Ելիզաբէթ II]] թագուհի |ղեկավար_տիտղոս_2 = [[Նահանգապետ]] |ղեկավարի_անուն_2 = [[Կուենթին Պայս]] |ղեկավար_տիտղոս_3 = [[Աւրստրալիոյ Վարչապետ|Վարչապետ]] |ղեկավարի_անուն_3 = [[Ճուլիա Կիլարտ]] |ղեկավար_տիտղոս_4 = |ղեկավարի_անուն_4 = |ղեկավար_տիտղոս_5 = |ղեկավարի_անուն_5 = |ինքնիշխանութեան_տեսակ = |ինքնիշխանութեան_նշում = |established_event1 = |established_date1 = |established_event2 = |established_date2 = |established_event3 = |established_date3 = |established_event4 = |established_date4 = |established_event5 = |established_date5 = |established_event6 = |established_date6 = |established_event7 = |established_date7 = |established_event8 = |established_date8 = |established_event9 = |established_date9 = |area_rank = 6-րդ |area = 7741220 |areami² = |percent_water = 1 |population_estimate = 21,110,000<ref>[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument Official Population Clock] {{ref-en}}</ref> |population_estimate_rank = 53-րդ |population_estimate_year = 2007 |population_census = 19,855,288 |population_census_year = 2006 |population_density = 2,6 |population_densitymi² = |population_density_rank = 244-րդ |GDP_PPP_year = |GDP_PPP = |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_year = |GDP_nominal_per_capita = |GDP_nominal_per_capita_rank = |Gini = |Gini_year = |Gini_category = |HDI_year = |HDI = |HDI_rank = |HDI_category = |currency = |currency_code = AUD |country_code = |time_zone = |utc_offset = |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |cctld = |calling_code = }} '''Աւստրալիա''' (անգլ.` Australia, պաշտօնապէս Աւստրալիոյ Միութիւն ([[Անգլերէն|անգլ]].` Commonwealth of Australia), երկիր, որ կը ներառէ [[Աւստրալիական ցամաքամաս]]ի գլխաւոր կղզին, [[Թասմանիա]]ն եւ բազմաթիւ փոքր կղզիներ: Անիկա աշխարհի վեցերորդ երկիրն է իր գրաւած տարածքով։ Դրացի երկրներն են հիւսիսէն՝ [[Ինտոնեզիա]]ն, [[Արեւելեան Թիմոր]]ը եւ [[Փափուա Նոր Կուինէա]]ն, հիւսիս-արեւելքիէն՝ [[Սոլոմոնեան կղզիներ]]ը, [[Վանուադու]]ն եւ [[Նոր Գալետոնիա]]ն եւ հարաւ-արեւելքէն՝ [[Նոր Զելանտա]]ն: 18-րդ դարուն եւրոպացիներու բնակուելէն առնուազն 40,000 տարի առաջ Աւստրալիայի մէջ կը բնակէին տեղացի [[ապորիկեն]]ները, որոնք կը խօսէին 250 հազուադէպ լեզուական խումբերու լեզուներէն մէկով կամ մէկ քանիով։ 1606 թ. հոլանտացի հետախոյզներու կողմէ Աւստրալիան յայտնաբերուելէն յետոյ՝ 1770 թուականին, [[Մեծ Բրիտանիա]]ն, Աւստրալիայի արեւելեան հատուածը հարկադրաբար բնակեցնելով բանտարկեալներով, 1788 թ. յունուարի 26-ին զայն անուանեց [[Նոր Հարաւային Ուելս]]: Յաջորդ տասնամեակներուն բնակչութիւնը մշտապէս կ'աճէր, ցամաքամասը հետազօտուեցաւ եւ յետագային հիմնուեցան եւս հինգ ինքնակառավարուող թագաւորական գաղութներ։ 1901 թ. Յունուար 1-ին այդ վեց գաղութները միաւորուելով ձեւաւորեցին Աւստրալիոյ Միութիւնը։ Այդ ժամանակէն ի վեր Աւստրալիան կը պահպանէ իր կայուն ազատ ժողովրդավարական քաղաքական համակարգը, որ կը գործէ որպէս խորհրդարանական ժողովրդավարութեան միութիւն եւ [[սահմանադրական միապետութիւն]]: Միութիւնը կը ներառէ վեց նահանգներ եւ քանի մը տարածքներ։ 22.7 միլիոն բնակչութիւնը մեծապէս կենդրոնացած է Արեւելեան նահանգներուն եւ բարձրակարգ քաղաքային պայմաններուն մէջ։ Բարձրակարգ զարգացած երկիր Աւստրալիան իր տնտեսութեան ծաւալով աշխարհի մէջ 12–րդն է, իսկ մէկ շունչին ինկող եկամուտի ծաւալով՝ վեցերորդը։ Աւստրալիան իր ռազմական ծախսերով աշխարհի մէջ 13–րդն է։ Ըլլալով աշխարհի մէջ երկրորդը [[մարդկային զարգացման ցուցանիշ]]ով, Աւստրալիան ազգային արդիւնաւէտութեան համադրման սանդղակին մէջ առաջատար դիրք կը գրաւէ կեանքի որակի, [[Առողջապահութիւն|առողջապահութեան]], [[Կրթութիւն|կրթութեան]], տնտեսական ազատութեան եւ պաշտպանութեան, քաղաքացիական ազատութիւններու եւ քաղաքական իրաւունքներու բնագաւառներուն մէջ։ Աւստրալիան Մեծ 20, Տնտեսական համագործակցութեան եւ զարգացման կազմակերպութիւն, [[Առեւտուրի Համաշխարհային Կազմակերպութիւն]], [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն]], Բրիտանական ազգերու միութիւն, Ասիա-խաղաղ ովկիանոս տնտեսական համագործակցութիւն, [[Խաղաղ ովկիանոս]]եան կղզիներու ատեանի միջազգային կառոյցներու անդամ է։ == Ծագումնաբանութիւն == [[Պատկեր:View of Port Jackson, taken from the South Head from A Voyage to Terra Australis (1814) by Matthew Flinders.jpg|250px|մինի|ձախից|[[Փորթ Ճեքսըն]]ի տեսքը, ''Ճանապարհորդութիւն Terra Australis'' գիրքին մէջ։ Այս վայրին մէջ հիմնադրուած է [[Սիտնի]]ն]] «Աւստրալիա» (անգլ.՝ Australia, [əˈstɹæɪljə, -liə] Աւստրալիական անգլերէնով<ref>Ավստրալիական արտասանություն. ''Մաքինթայր բառարան, չորրորդ հրատարակություն'' (2005): Մելպուրն, Մաքինթայր գրադարան։ ISBN 1-876429-14-3</ref>) եզրը առաջացած է լատ.՝ austrālis («հարաւային») բառէն։ Աւստրալիացիներու խօսակցական լեզուով Աւստրալիոյ մասին խօսելու ատեն կ՝ օգտագործուի Oz բառը։ «Աւստրալական» ածականի համար Աւստրալիացիները Կ՝ օգտագործեն Aussie ([ˈɒzi]) բառը։ [[Առասպել]]ները՝ Անյայտ Հարաւային Երկիր (լատ.՝ Terra Australis Incognita), «Անյայտ Հարաւ Երկիր » սկիզբ առած են [[Հռոմէական կայսրութիւն|Հռոմէական կայսրութեան]] ժամանակներուն եւ սովորական երեւոյթ էին [[միջնադար]]եան աշխարհագրութեան համար, չնայած որ ոչ մէկ տեղեկութիւն չէր պարունակեր մայր ցամաքի մասին։ ամէնավաղ փաստագրական յիշատակումը «Australia» բառին օգտագործման մասին [[անգլերէն]]ով եղած է 1625 թուականին «Աուստրալիա-տել-Էսբիրիդու-Սանտօ-ի մասին տեղեկութիւններ, գրառուած Մասթըր Հալքլայթի կողմէն» (անգլ.՝ A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt) գիրքին մէջ, որ հրատարակած է Սամուէլ Փուրչաս-ը (Samuel Purchas), որպէս Hakluytus Posthumus, ուր [[Սպանիա|սպանական]] Աուստրալիա-տել-Էսփիրիթու-Սանթօ (սպաներէն՝ Australia del Espíritu Santo) անուանումը տրուած էր Նոր Հիպրետներ Արքիփելըկը (archipelago) փոքր կղզիախումբի համար, եւ աղճատուած էր մինչեւ «Australia»<ref>Պուրչաս, հատոր iv, էջեր՝ 1422-32, 1625. Սա կարծես թե սպաներէն «Աուստրալիայի» տարբերակն է։ [https://web.archive.org/web/20060822033701/http://www.hispanicfiesta.com.au/pics/pdf_mag_2004/42.PDF] քոնկրէսի գրադարանի օրինակը կարելի է կարդալ առցանց՝ [http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg]</ref>։ «Australische» ածականը նոյնպէս օգտագործուած է [[Հոլանտա]]ցի պաշտօնեաներուն կողմէն [[Պաթաւիա]] (Batavia) շրջան (այժմ՝ [[Ճաքարթա]]), նշելու համար բոլոր նոր յայտնաբերուած ցամաքները 1638-էն սկսած<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=DDNEle_1NzkC&pg=PA299&dq=Australische+1638+batavia#v=onepage&q=Australische%201638%20batavia&f=false|page=299|last=Սքոթ|first=Էրնեստ|origyear=1914|title=Նավապետ Մեթյու Ֆլինդերսի կյանքը|isbn=978-1-4191-6948-9|year=2004|publisher=Կիսինգեր Փաբլիշինգ}}</ref>։ «Australia» բառը օգտագործած է [[ֆրանսա]]ցի գրող- ութոփիստ Գաբրիէլ տը Ֆուանիի (Gabriel de Foigny) անգլերէնի թարգմանուած Ժաք Սատերի արկածները, անոր ճանապարհորդութիւնը եւ Աստրալի Ցամաքի յայտնագործութիւնը»(ֆր.՝ Les Aventures de Jacques Sadeur dans la Découverte et le Voyage de la Terre Australe; 1676)<ref>Սիդնեյ Ջ. Բեյկեր, ''Ավստրալիական լեզուն'', երկրորդ հրատարակություն, 1966</ref>: Այս եզրը օգտագործած է նաեւ սկովտացի աշխարհագրագէտ Ալեքսանդր Տալրայմփըլի (Alexander Dalrymple) նշելով ամբողջ հարաւային [[Խաղաղ Ովկիանոս|Խաղաղ ովկիանոսը]], իր «Խաղաղ ովկիանոսի հարաւային շրջանի ճանապարհորդութիւններուն եւ յայտնագործութիւններուն պատմական հաւաքածոյ» (անգլ.՝ An Historical Collection of Voyages and Discoveries in the South Pacific Ocean; 1771) գիրքին մէջ։ XVIII դարու վերջաւորութեան, այս եզրը կ՝ օգտագործեն [[Բուսաբանութիւն|բուսաբաններ]]՝ Ճորճ Շոուի եւ Ճէյմս Էտուըրտ Սմիթը Աւստրալիական մայր ցամաքի նշման համար իրենց «Նոր Հոլանտայի Կենդանաբանութինը Եւ Բուսաբանութիւնը» (անգլ.՝ Zoology and Botany of New Holland; 1793) գիրքին մէջ, ինչպէս նաեւ 1799-ին քարտէսի վրայ, որ կը պատկանէր Ճէյմս Ուիլսընին<ref name="Estensen 2002 p354">{{Cite book|first=Միրիամ|last=Էստենսեն|year=2002|title=Մեթյու Ֆլինդերսի կյանքը|publisher=Ալլեն ընդ Անվին|isbn=1-74114-152-4|page=354}}</ref>։ Նաւապետ Ֆլինտերսի «Ճանապարհորդութիւն Terra Australis» (անգլ.՝ A Voyage to Terra Australis) գիրքը փաստօրէն այս անուանումը յայտնի դարձուց հասարակութեան։ Գիրքի հրատարակութեան նախապատրաստելու ժամանակ Ֆլինտերսը համոզած է օգտագործել Terra Australis եզրը, որպէս [[Հասարակութիւն|հասարակութեան]] առաւել յայտնի։ Ֆլինտերսը գրած է {{քաղվածք|Եթէ ես ինձ թոյլատրէի որպէս նորարարութիւն, ապա այդ պիտի ըլլար փոխել անուանումը՝ «Australia» , քանզի այն շատ աւելի հաճելի է լսողութեան համար, եւ համահունչ է միւս աշխարհամասերու անուանումներուն հետ<ref>{{Cite book|first=Մեթյու|last=Ֆլինդերս|year=1814|title=Ճանապարհորդություն Terra Australis|publisher=Գ. ընդ Վ. Նիկոլ}}</ref>։|}} Այս ամբողջ գիրքի բնագիրին մէջ «Australia» բառին միակ օգտագործումն է, սակայն Ռոպըրթ Պրունիի «Թերա Աուստրալիսի բուսաբանութեան մասին [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրական]] եւ համակարգուած ընդհանուր տեղեկութիւններ» (անգլ.՝ General remarks, geographical and systematical, on the botany of Terra Australis; 1814) գիրքի յաւելուած III-ին համընդհանուր կ՜օգտագործուի «Australian» ածականը<ref name="Bennett 1868">{{Cite book|editor=Բերնետ, Ջ. Ջ.|year=1866–68|title=Ռոբերտ Բրաունի տարաբնույթ բուսաբանության մասին աշխատությունները|volume=2|chapter=Տերա Աուստրալիսի բուսաբանության մասին աշխարհագրական եւ համակարգված ընդհանուր տեղեկություններ|pages=1–89}}</ref>, եւ այս գիրքը հանդիսացած է այս բառին առաջին փաստագրական օգտագործումը<ref name="Mabberley 1985">{{Cite book|first=Դեւիդ|last=Մեբերլի|year=1985|title=Յուպիտեր բոտանիկուս. Ռոբերտ Բրաունը Բրիտանական թանգարանից|publisher=Բրիտանական թանգարան (Բնության պատմություն)|isbn=3-7682-1408-7}}</ref>։ Չնայած տարածուած կարծիքին, այս գիրքը յատուկ դեր չէ ունեցած «Australia» բառի ընդունման եւ օգտագործման մէջ, այս անուանումը տարածում գտած է այս գիրքին հրատարակումէն ետք մօտ տասը տարուան ընթացքին։ [[Նոր Հարաւային Ուելս]]ի նահանգապետ, Լաքլան Մաքուորին կ'օգտագործէր այդ անուանումը իր պաշտօնական նամակագրութեան մէջ [[Անգլիա|Անգլիոյ]] հետ։ 1817-ի [[Դեկտեմբեր 12]]-ին ան առաջարկեց Բրիտանական կայսրութեան գաղութներու գործերով զբաղուող նախարարութեանը օգտագործել «Australia» անուանումը, որպէս պաշտօնական անուանում<ref name=autogenerated1>Ուիկենդ ավսրալիան, 30-31 դեկտեմբեր 2000, էջ՝ 16</ref>։ 1824-ին, Բրիտանական ծովակալութիւնը վերջնականապէս ընդունեց այս մայր ցամաքի անուանումը<ref>{{Cite book|last=Ներգաղթի եւ քաղաքացիության բաժին|title=Կյանքը Ավստրալիայում|publisher=Ավստրալական Միություն|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 մարտ 2010}}</ref>։ == Պատմութիւն == === Աւստրալիան Մինչեւ Եւրոպացիները (մինչեւ 1606 թուական) === [[Պատկեր:Aboriginal Art Australia.jpg|մինի|ձախից|200px|Տեղացիներուն նկարները Քաքատու ազգային այգիին մէջ, որոնք մօտ 30 000 տարեկան են]] Աւստրալիական նախնիներուն (անգլ.՝ aboriginal) նախնիները Աւստրալիա յայտնուած են շուրջ 40-60 հազար տարի առաջ (ըստ ուրիշ տուեալներու՝ մօտ 70 հազար տարի առաջ)<ref>Peter Hiscock (2008). ''Archaeology of Ancient Australia''. Routledge: London. ISBN 0-415-33811-5</ref><ref>John Mulvaney and Johan Kamminga (1999). ''Prehistory of Australia''. Allen and Unwin, Sydney. ISBN 1 864489502</ref>. [[մարդիկ]] ծովու ճամբով Աւստրալիա տեղափոխուած են այն ժամանակ, երբ դեռ Նոր Կուինեան եւ Թասմանիան (անգլ.՝ New Guinea and the island of Tasmania) մայր ցամաքին մաս կը կազմէին։ Այս հանգամանքն ալ իրենց կը դարձնէ աշխարհի ամէնավաղ ծովային ճամբորդները։<ref>Ron Laidlaw «Aboriginal Society before European settlement» in Tim Gurry (ed)(1984) ''The European Occupation.'' Heinemann Educational Australia, Richmond. p.40. ISBN 0 85859 2509</ref>։ Աշխարհամասը մարդոցմով սկսած է բնակուիլ 42-48 հազար տարի առաջ<ref>{{cite web |author=Ռիչարդ Գիլիփս |year=2002 |url=http://www-personal.une.edu.au/~pbrown3/Gillespie02.pdf |title=Dating the First Australians (full text) |journal=Radiocarbon |volume=44 |issue=2 |format=PDF |pages=455–472 |accessdate=2010 թ․ դեկտեմբերի 07–ին |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030718074926/http://www-personal.une.edu.au/~pbrown3/Gillespie02.pdf |archivedate=2003-07-18 |dead-url=yes }}</ref>։ ամէնահին մարդկային մնացորդները գտած են Մունկօ լիճին մէջ (անգլ.՝ Lake Mungo, որ չոր գետ մըն է Նոր Հարաւային Ուելսի (անգլ.՝south-eastern Australia) նահանգին հարաւ-արեւելքը։<ref>{{cite journal| author = Bowler JM, Johnston H, Olley JM, Prescott JR, Roberts RG, Shawcross W, Spooner NA. |title = New ages for human occupation and climatic change at Lake Mungo, Australia. | journal = Nature |volume = 421 |issue = 6925 | year = 2003 | pages = 837–40 | pmid = 1259451 | doi = 10.1038/nature01383 | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-02-20_421_6925/page/837}}</ref>։ Այդ մնացորդները կը ներկայացնեն երկրի վրայ գտնուած ամէնահին դիակիզուած (դիակիզել - անգլ.՝ cremate) օրինակը, որ կը վկայէ այն մասին, որ Աւստրալիական տեղացիք կամ բնիկներուն կամ նախնիներուն մօտ անցեալին եղած են [[Ծէս|ծիսակարգեր]]<ref>Bowler, J.M. 1971. Pleistocene salinities and climatic change: Evidence from lakes and lunettes in southeastern Australia. In: Mulvaney, D.J. and Golson, J. (eds), Aboriginal Man and Environment in Australia. Canberra: Australian National University Press, pp. 47-65.</ref>։ Բնաշխարհիկ (անգլ.՝ aboriginal) արուեստը կը համարուի աշխարհի հնագոյն աւանդոյթներէն պահպանուող արուեստը<ref name="NGVindig">{{cite web|url=http://www.ngv.vic.gov.au/whats-on/exhibitions/exhibitions/the-indigenous-collection|title=The Indigenous Collection|work=The Ian Potter Centre: NGV Australia|publisher=National Gallery of Victoria|accessdate=2010 թ․ դեկտեմբերի 6|dead-url=404}}</ref>։ Արուեստի տարիքը կը գնահատեն շուրջ 30 000 տարեկան եւ կարելի է տեսնել Աւստրալիոյ տարածքին՝ յատկապէս՝ Ուլուրույի (անգլ.՝ Uluru կամ Ayers Rock) եւ ՔաՔատու (անգլ.՝ Kakadu National Park) ազգային այգիին մէջ։<ref>{{cite web|url=http://www.environment.gov.au/parks/kakadu/|title=Environment.gov.au|publisher=Environment.gov.au|date=2011-07-08|accessdate=2011 թ․ հուլիսի 14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015093538/http://www.environment.gov.au/parks/kakadu/|archivedate=2013-10-15|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.environment.gov.au/parks/uluru/index.html|title=Environment.gov.au|publisher=Environment.gov.au|date=2011-07-08|accessdate=2011 թ․ հուլիսի 14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015174756/http://www.environment.gov.au/parks/uluru/index.html|archivedate=2013-10-15|dead-url=yes}}</ref>։ Տարիքի եւ ժայռապատկերներու քանակով Աւստրալիոյ քարանձաւները կը համապատասխանեն [[Եւրոպա]]յի Լասքօ - Ֆրանսայի մէջ (անգլ.՝ Lascaux cave in France) Ֆրանսա եւ Ալթամիրա - [[Սպանիա|Սպանիոյ]] մէջ (անգլ.՝ The Cave of Altamira in Spain) [[քարանձաւ]]ներուն<ref>{{cite web | url = http://www.cultureandrecreation.gov.au/articles/indigenous/art/index.htm | title = Indigenous art | work = Australian Culture and Recreation Portal | publisher = Australia Government | accessdate = 26 September 2010 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100416144209/http://www.cultureandrecreation.gov.au/articles/indigenous/art/index.htm | archivedate = 2010-04-16 | dead-url = yes }}</ref><ref>{{cite web|author=Australia|url=http://australianmuseum.net.au/The-spread-of-people-to-Australia/|title=Australianmuseum.net.au|publisher=Australianmuseum.net.au|date=2011-07-01|accessdate=2011 թ․ հուլիսի 14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926083036/http://australianmuseum.net.au/the-spread-of-people-to-australia|archivedate=2015-09-26|dead-url=yes}}</ref>։ Ք․Ա․ 10-12 հազարամեակներուն Թասմանիան անջատուած է կամ բաժնուած է մայր ցամաքէն եւ որոշ քարէ գործիքներ չեն հասած թասմանցիներուն (օրինակ «Պումերանկի» Ոլրանետի օգտագործումը) (այսինքն՝ Ոլրանետ անգլ.՝ boomerang)<ref>Julia Clark (c.1992) «Aboriginal People of Tasmania», p.3 in ''Aboriginal Australia'', produced by Aboriginal and Torres Strait Islander Commission (ATSIC)ISBN 0-644-24277-9</ref>։ Վաղ ժամանակներուն Աւստրալիոյ հարաւ-արեւելքը հրաբուխներ ժայթքած են<ref>Richard Broome (1984) ''Arriving'', p.6</ref>։ Աւստրալիոյ հարաւ-արեւելքը գտնուող Վիքթորիա նահանգի՝ Քոնտահ լիճին մէջ գտած են սննդամթերքի պաշարներով բնակավայր<ref>Richard Broome(1984)'' Arriving'', p.8.</ref>։ Դարերով (Makassar) մաքասսարները առեւտուր ըրած են Աւստրալիոյ բնիկներուն հետ՝ յատկապէս Արնեմ Լենտ-ի (Arnhem Land) հիւսիս-արեւելքը գտնուող Եոլնկոյի (Yolngu) բնակիչներուն հետ։ ==== Աւստրալիոյ Ծովափի Հետազօտութիւն (1606—1788) ==== [[Պատկեր:Australia discoveries by Europeans before 1813 hy.png|մինի|աջից|300px|Աւստրալիոյ հետազօտութիւնը եւրոպայի ծովագնացներու կողմէն (1812)]] Որոշ հեղինակներ կը փորձեն ապացուցել, որ եւրոպացիները Աւստրալիա այցելած են աւելի քան 16-րդ դարուն։ Քենեթ Մաքինթայրը (Kenneth Gordon McIntyre) եւ միւս պատմաբանները կը հաւաստիացնեն կամ կը վստահեցնեն, որ [[փորթուկալ]]ացիները գաղտնի կերպով յայտնաբերած են Աւստրալիան 16-րդ դարու 20-ական թուականներուն<ref>McIntyre, K. G. (1977) ''The Secret Discovery of Australia, Portuguese ventures 200 years before Cook'', Souvenir Press, Menindie ISBN 028562303 6</ref>։ Տիէփ (Dieppe maps) քարտեսի վրայ «Ժաւ-Լա-Կրանտ» «Jave la Grande» գրութիւնները յաճախ հիմք հանդիսացած են «փորթուկալեան յայտնագործման» տեսութեան։ Այսպէս թէ այնպէս, Տիէփ քարտեսը կը վկայէ, որ այդ ժամանակներու աշխարհագրական գիտելիքները այդքան ալ վերջնական տեսք չունէին՝ ինչպէս փաստացի, այնպէս ալ տեսական առումներով<ref name="Robert J. King 2009, pp.1-50">Robert J. King, «The Jagiellonian Globe, a Key to the Puzzle of Jave la Grande», ''The Globe: Journal of the [[Australian and New Zealand Map Society|Australian Map Circle]],'' no.62, 2009, pp.1-50.</ref><ref name="Robert J. King 2009, pp.1-50"/>։ Աւստրալիոյ յայտնագործումը եղած է [[1606]] թուականին, երբ Վիլեմ Եանսզոնը Duyfken նաւով իջած է Աւստրալիա՝ ՝<ref>J.P.Sigmond and L.H.Zuiderbaan(1979)''Dutch Discoveries of Australia''.Rigby Ltd, Australia. p.19-30 ISBN 0-7270-0800-5</ref> անուանելով զայն Նոր Հոլանտա եւ անուանելով զայն Նիտերլանտի տարածք։ Նոյն թուականին Փետրօ Ֆերնանտես Քիրոսի (Pedro Fernandes de Queirós) սպանական երկրախուզական ճամբոդութիւնը կամ արշաւանքը իջած են Հիպրիտեան կղզիներ (Hebrides Scottish archipelago was the colonial name for the island group island group in the South Pacific Ocean ), եւ ենթադրելով, որ այս հարաւային աշխարհամաս է, այն անուանած են Հարաւային Երկրի Սուրբ Ոգի (Սպան.՝ Austrialis del Espiritu Santo)<ref>{{cite web|url=http://www.adb.online.anu.edu.au/biogs/A020311b.htm|title=ADB.online.anu.edu.au|publisher=ADB.online.anu.edu.au|date=|accessdate=2011 թ․ հուլիսի 14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110612024457/http://www.adb.online.anu.edu.au/biogs/A020311b.htm|archivedate=2011-06-12|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nla.gov.au/exhibitions/southland/Backgrnd-Imagining_a_South_Land.html|title=NLA.gov.au|publisher=NLA.gov.au|date=|accessdate=2011 թ․ հուլիսի 14|dead-url=404}}</ref>։ Աւելի ուշ նոյն թուականին Քիրոսին փոխարինող Լուիս Վաէս տէ Թորեսը (Luis Váez de Torres) նաւով անցած է Թորեսի նեղուցով (Torres Strait) եւ հաւանական է, որ տեսած է Աւստրալիոյ հիւսիսային ափը։ [[Պատկեր:Thevenot - Hollandia Nova detecta 1644.png|մինի|ձախէն|''Նոր Հոլանտայի'' քարտես՝ 1644]] 1642 թուականին հոլանտացի Ապէլ Թասմանը (Abel Janszoon Tasman) իր կատարած ճանապարհորդութեան ժամանակ յայտնաբերած է Վան-Տիմէնի Երկիրը (Van Diemen’s Land) (յետագային անուանուած է Թասմանիա)(Tasmania), եւ [[Նոր Զելանտան]] (New Zelanda), քանի որ մեծ ներդրում կատարած է Աւստրալիոյ հետազօտման գործին մէջ։ Իր երկրորդ ճանապարհորդութեան ժամանակ ան նաւարկած է Աւստրալիոյ արեւելեան Աւստրալիոյ ծովեզրով դէպի Նոր Կուինիոյ (New Guinea) հարաւային ափ<ref>{{cite web|url=http://adbonline.anu.edu.au/biogs/A020488b.htm|title=ADBonline.anu.edu.au|publisher=ADBonline.anu.edu.au|date=|accessdate=2011 թ․ հուլիսի 14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110410122241/http://adbonline.anu.edu.au/biogs/A020488b.htm|archivedate=2011-04-10|dead-url=yes}}</ref>։ Ան զանց առած է Նոր Կուինիոյ եւ Աւստրալիոյ միջեւ գտնուող Թորեսի նեղուցը եւ որուն շնորհիւ իր քարտեսներուն վրայ պատկերուած է արեւմտեան մասը<ref>* {{cite encyclopedia|last=Serle|first=Percival|year=1949|title=Tasman, Abel|url=http://gutenberg.net.au/dictbiog/0-dict-biogT-V.html#tasman1|encyclopedia=Dictionary of Australian Biography|publisher=Angus and Robertson|location=Sydney|accessdate=|archive-date=2014-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140217233739/http://gutenberg.net.au/dictbiog/0-dict-biogT-V.html#tasman1|dead-url=yes}} * Edward Duyker (ed.) The Discovery of Tasmania: Journal Extracts from the Expeditions of Abel Janszoon Tasman and Marc-Joseph Marion Dufresne 1642 & 1772, St David’s Park Publishing/Tasmanian Government Printing Office, Hobart, 1992, pp. 106, ISBN 0-7246-2241-1.</ref>։ 17-րդ դարու 50-ականներուն հոլանտական ծովագնացներու շնորհիւ Աւստրալիոյ ուրուագիծերը բաւականին ճշգրտօրէն պատկերուած էին քարտէսներուն վրայ։ Բացառելով հոլանտական հետազօտութիւնները, Աւստրալիոյ արեւմտեան ծովեզրը կը մնար չհետազօտուած մինչեւ Ճէյմս Քուքի (James Cook) առաջին նաւարկութիւնը։ Առաջին անգամ հարաւային ովկիանոսը կամ Անտեսանելի հարաւային երկրին բանտարկեալներով եւ մեղապարտեալներով գաղութ ստեղծելու գաղափարը կը պատկանէր Ճոն Քալանտերին։ Ան ըսած է. {{քաղվածք|Այս աշխարհը մեզ պէտք է տայ բացառապէս նոր բաներ, քանի որ մինչեւ հիմա մենք այնքան քիչ գիտելիքներ ունինք իր մասին, եւ կը թուայ , թէ մենք կը գտնուինք ուրիշ մոլորակին մէջ<ref>''Terra Australia Cognita'', Edinburgh, 1766, Vol.I, pp.10, 20-23.</ref>։|}} [[1769]] թուականին փոխ-հրամանատար (lieutenant) Ճէյմս Քուքը, ղեկավարելով Ինտեւոր (անգլ.՝ HMS Endeavour) նաւը, ճանապարհորդած է դէպի Թաիթի, որպէսզի տեսնէ «Վեներայի» «Venus» Արուսեակ մոլորակի (transition) անցքը արեւի սկաւառակի վրայով։ Քուքը նաեւ կատարած է ծովակալութեան (admiral) գաղտնի կարգադրութիւններ հարաւային աշխարհամասը յայտնաբերելու գործին մէջ<ref>Andrew Cook, Introduction to ''An account of the discoveries made in the South Pacifick Ocean&nbsp;/ by Alexander Dalrymple'' ; first printed in 1767, reissued with a foreword by Kevin Fewster and an essay by Andrew Cook, Potts Point (NSW), Hordern House Rare Books for the Australian National Maritime Museum, 1996, pp.38-39.</ref>։ {{քաղվածք|Կայ պատճառ մը, որ կարելի է պատկերացնել աւելի զգալի չափերու աշխարհամաս կամ երկիր որ կարելի է յայտնաբերել նախկին ծովագնացներու ճանապարհորդութեան վայրերէն դէպի հարաւ ինկած վայրերուն մէջ<ref>Admiralty instructions cited in A.G.L.Shaw (1972)''The Story of Australia''. p.32 Faber and Faber, London. ISBN 0-571-04775-0</ref>։|}} Ճէյմս Քուքը հետազօտած է Աւստրալիոյ ծովեզրը Endeavour նաւով։ Այդ նաւի պատճէնը կառուցուած է [[1988]] թուականին՝ Աւստրալիոյ բացման երկուհարիւր ամեակի առիթով։ 1770 թուականի [[Ապրիլ 19]]-ին Endeavour նաւի անձնակազմը տեսած են Աւստրալիոյ արեւելեան մասը եւ տասը օր անց անոնք կանգ առին եւ տեղաւորուեցան Պոթանի արշիպեղագոսին մէջ (Archipelago)։ Քուքը հետազօտած է արեւելեան ծովեզրը, իսկ ետքը (naturalist) բնագէտ Ճոզէֆ Պենքսի հետ միասին յայտնած են, որ Պոթանիի պայմանները բարենպաստ են, որպէսզի անոր վրայ գաղութ ստեղծուի։ ==== Կախուածութիւնը Բրիտանիայէն (1788—1900) ==== [[Պատկեր:Port Arthur Seeseite.jpg|մինի|աջից|Արթուր նաւահանգիստ (Թասմանիա նահանգ): Աւստրալիոյ դատապարտեալներուն համար մեծ բանտ եղած է]] Առաջին բրիտանական գաղութը հիմնուած է 1788 թուականի [[Յունուար 26]]-ին, [[Նոր Հարաւային Ուելս]], երբ Արթուր Ֆիլիփի առաջին նաւատորմիղը հասաւ Ճեքսըն նաւահանգիստ<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 157, 254.</ref>։ Որպէս արդիւնք, այդ օրը դարձաւ ազգային տօն՝ Աւստրալիոյ օրը։ Վան Տիմենի Երկիրը (այժմ Թասմանիա) բնակեցուած է [[1803]] թուականին եւ առաձին գաղութի կարգավիճակ ստացած է 1825 թուականին<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 464-65, 628-29.</ref>։ 1828 թուականին Միացեալ Թագաւորութիւնը օրինաւոր կերպով արեւմտեան Աւստրալիան յայտարարած է իրը<ref>Davison, Hirst and Macintyre, p. 678.</ref>, այդպէսով տիրապետելով ողջ աշխարհամասին։ Ժամանակի ընթացքին Նոր Հարաւային Ուելսի մէջ ստեղծուած են առանձին գաղութներ, 1836 թուականին՝ Հարաւային Աւստրալիան, 1851 թուականին՝ Վիքթորիան, իսկ 1859 թուականին՝ [[Քուինզլենտ]]ը<ref>Davison, Hirst and Macintyre, p. 464.</ref>։ Հիւսիսային տարածքը հիմնուած է 1911 թուականին՝ Հարաւային Աւստրալիայէն մէկ մասի անջատման ճանապարհով<ref>Davison, Hirst and Macintyre, p. 470.</ref>։ Հիւսիսային Աւստրալիան, Վիքթորիան եւ Արեւմտեան Աւստրալիան հիմնուած են, որպէս «ազատ գաղութներ», այսինքն՝ անյտեղ երբեք բանտարկեալներ չեն տարուած<ref>Davison, Hirst and Macintyre, p. 598.</ref>։ Բայց յետագային բանտարկեալները տեղափոխուած են նաեւ վերջին երկու գաղութներ<ref>Davison, Hirst and Macintyre, p. 679.</ref><ref>[http://www.access.prov.vic.gov.au/public/PROVguides/PROVguide057/PROVguide057.jsp Convict Records] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051225154618/http://www.access.prov.vic.gov.au/public/PROVguides/PROVguide057/PROVguide057.jsp |date=2005-12-25 }} Public Record office of Victoria.</ref>։ Նոր Հարաւային Ուելսի բնակիչներու դժկամութեան պատճառով բանտարկեալները տեղափոխուած են այդ գաղութը։ Դատապարտեալներով վերջին նաւը եկած է 1848 թուականին<ref>{{cite web|year=1988|url=http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs%40.nsf/0/A890E87A9AB97424CA2569DE0025C18B?Open|title=1998 Special Article&nbsp;– The State of New South Wales&nbsp;– Timeline of History|publisher=[[Australian Bureau of Statistics]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151028075154/http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/A890E87A9AB97424CA2569DE0025C18B?Open|archivedate=2015-10-28|accessdate=2015-10-12|dead-url=yes}}</ref>։ Աւստրալիան՝ մինչ եւրոպացիներով բնակեցնելը, ունէր 750 000-ից մինչեւ 1 000 000 բնակչութիւն<ref name=APR>{{cite book|last=Briscoe|first=Gordon|title=The Aboriginal Population Revisited: 70,000 years to the present|year=2002|publisher=Aboriginal History Inc.|location=Canberra, Australia|isbn=9780958563765|others=Smith, Len|page=12}}</ref>, որուն թուաքանակը կտրուկ կերպով նուազեցաւ 150 տարիներու ընթացքին՝ հիմնականօրէն եւրոպացիներուն կողմէ բերած հիւանդութիւններիու պատճառով<ref>{{cite encyclopedia|title=Smallpox Through History|url=http://encarta.msn.com/media_701508643/Smallpox_Through_History.html|work=Encarta|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091029184350/http://encarta.msn.com/media_701508643/Smallpox_Through_History.html|archivedate=29 October 2009|deadurl=yes|access-date=12 October 2015}}</ref>։ «Գողցուած սերունդ» (երեխաներու առեւանգումը աւստրալիական տեղացի ապորիկեններու կողմէն) Աւստրալիոյ բնիկներու [[ցեղասպանութիւն]] կը համարուի<ref>{{cite web|url=http://www.aiatsis.gov.au/rsrch/rsrch_dp/genocide.htm|title=Genocide in Australia|accessdate=2007 թ․ սեպտեմբերի 13|last=Tatz|first=Colin|year=1999|work=AIATSIS Research Discussion Papers No 8|publisher=Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander Studies|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050808002313/http://www.aiatsis.gov.au/rsrch/rsrch_dp/genocide.htm|archivedate=8 August 2005|dead-url=yes}}</ref>։ Հաւանական է, որ այս հանգամանքն ալ նպաստած է Աաւստրալիոյ բնիկներու թուաքանակին կտրուկ նուազման։<ref>{{Cite book |author=Attwood, Bain |title=Telling the truth about Aboriginal history |year=2005 |url=http://www.questia.com/read/109251500?title=Telling%20the%20Truth%20about%20Aboriginal%20History |publisher=Allen & Unwin |isbn=1-74114-577-5 |location=Crows Nest, New South Wales |access-date=2015-10-12 |archive-date=2011-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623205318/http://www.questia.com/read/109251500?title=Telling%20the%20Truth%20about%20Aboriginal%20History |dead-url=yes |accessdate=2015-10-12 |archivedate=2011-06-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623205318/http://www.questia.com/read/109251500?title=Telling%20the%20Truth%20about%20Aboriginal%20History |deadurl=yes }}</ref>։ Բազմաթիւ պահպանողականներու կողմէ ապորիկեններու պատմութիւնը վիճելի է եւ չափազանցուած։ Այս կարծիքին է Աւստրալիոյ նախկին վարչապետ Ճոն Հոուարտը<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 72-73.</ref>։ «Գողցուած սերունդի» շուրջ բանավէճերը Աւստրալիոյ մէջ ստացած են «Պատմական պատերազմներ» անուանումը<ref>{{cite web|last=Mark|first=David|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2009/08/27/2669177.htm|title=Rudd calls for end to 'history wars'|publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]]|date=27 August 2009|accessdate=2010 թ․ ապրիլի 23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623215647/http://www.abc.net.au/news/stories/2009/08/27/2669177.htm|archivedate=2011-06-23|dead-url=yes}}</ref>։ Դաշնակից ղեկավարութիւնը իրաւունք ստացած է ապորիկեններու նկատմամբ օրէնքներ կիրառել 1967 թուականին կայացած Աւստրալիական հանրաքուէարկութենէն ետք<ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/messageclub/duknow/stories/s888141.htm|publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]]|title=1967 Referendum|last=Dawkins|first=Kezia|date=1 February 2004|accessdate=2010 թ․ մարտի 30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140801191245/http://www.abc.net.au/messageclub/duknow/stories/s888141.htm|archivedate=2014-08-01|dead-url=yes}}</ref>։ Մինչ 1992 թուական, Աւստրալիոյ բնիկները հողատարածքի իրաւունք չունէին, քանի որ իրենցմէ առաջ Բարձրագոյն դատը, Աւստրալիան, մինչ եւրոպացիներու գալը ճանչցած էր որպէս «terra nullius» («ոչ մեկին չպատկանող երկիր»)<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 5-7, 402.</ref>։ 19-րդ դարու 50-ականներուն Աւստրալիոյ մէջ ոսկէ տենդ սկսաւ<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 283-85.</ref>։ 1854 թուականին տեղի ունեցաւ Եւրիքեան ապստամբութիւնը, որ ուղղուած էր հանքերու համար ոսկիով արտօնագիրեր ձեռք բերելու դէմ։ Այդ առաջին քաղաքացիական անհնազանդութինն էր<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp.227-29.</ref>։ 1855 եւ 1890 թուականներու ընթացքին, վեց գաղունթեր ստացան պատասխանատու ղեկավարութեան կարգավիճակ, բայց միեւնոյն ժամանակ իրենք կը մնային Բրիտանական կայսրութեան կազմին մէջ։ [[Լոնտոն]]ի մէջ տեղակայացուած Բրիտանական կայսրութեան գաղութներու գործով նախարարութիւնը որոշ հարցերու շուրջ կը պահէր իր հսկողութիւնը՝ հիմնականօրէն արտասահմանեան գործերու, պաշտպանութեան<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 138-39.</ref> պաշտպանության<ref>{{Cite news|title=Colonial Defence and Imperial Repudiation|url=http://paperspast.natlib.govt.nz/cgi-bin/paperspast?a=d&d=DSC18601113.2.12&l=mi&e=-------10--1----0-all|date=13 November 1860|issue=vol XVII, issue 1349|newspaper=Daily Southern Cross|accessdate=2010 թ․ ապրիլի 4}}</ref> եւ միջազգային ծովային փոխադրական ոլորտներուն մէջ։ === Դաշնութիւն (1901 — այժմ) === [[Պատկեր:Anzac2.jpg|մինի|ձախից|ԱՆԶԶԿ-ի օրուան նուիրուած վերջին հաղորդագրութիւնը [[Մելպուռն]]ի նաւահանգիստին մէջ ([[Վիքթորիա (նահանգ)|Վիքթորիա]] նահանգ): Նմանատիպ արարողութիւններ Աւստրալիոյ բազմաթիւ քաղաքներուն եւ արուարձաններուն մէջ։]] 1901 թուականի [[Յունուար 1]]-ին տասնամեակի ծրագիրը, խորհրդակցութիւներու եւ քուէարկութեան հետեւանքով ստեղծուեցաւ Դաշնային Աւստրալիա՝ Աւստրիալական Միութիւն<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 243-44.</ref>։ [[1907]] թուականին ստացաւ Բրիտանական կայսրութեան գիրիշխանութեան (Dominion) կարգավիճակ։ Դաշնային Աւստրալիոյ մայրաքաղաքային տարածաշրջանը (աւելի ուշ կոչուած որպէս Աւստրալիական մայրաքաղաքային տարածք) ձեւաւորուած է [[1911]] թուականին՝ որպէս դաշնային ապագայ մայրաքաղաք՝ Քանպերրա։ Աւստրալական Միութեան ձեւաւորումէն մինչեւ Քանպերրայի շինարարութեան աւարտը՝ 1927 թուական, մայրաքաղաքի գործառնութիւնները (functions) իրականացուց Մելպուռնը<ref>{{cite web|url=http://uninews.unimelb.edu.au/news/4332/|title=When Melbourne was Australia’s capital city|last=Otto|first=Kristin|date=25 June&nbsp;– 9 Հուլիս 2007|publisher=University of Melbourne|accessdate=29 Մարտ 2010|location=Melbourne, Victoria}}</ref>։ 1911 թուականին Հարաւային Աւստրալիոյ նահանգի հիւսիսային տարածքի հաշուին ձեւաւորուած է Հիւսիսային տարածքը<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=-embDa-x6MwC|title=Official year book of the Commonwealth of Australia|publisher=Australian Bureau of Statistics|year=1957|accessdate=2010 թ․ մարտի 29}}</ref>։ 1914 թուականին Աւստրալիան կամաւոր կերպով մասնակցած է [[Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմին]] յօգուտ Բրիտանական կայսրութեան<ref>{{книга|автор=Bean, C. Ed.|заглавие=Volume I — The Story of Anzac: the first phase|ссылка=http://www.awm.gov.au/histories/ww1/1/index.asp|издание=First World War Official Histories 11th Edition|год=1941}}</ref><ref>Stuart Macintyre, ''The Oxford History of Australia: vol 4'' (1986), p. 142</ref>։ Պատերազմի ժամանակ աւստրալիացիները մասնակցած են Արեւմտեան ճակատի բազմաթիւ խոշոր պայքարներուն<ref>{{cite web|url=http://www.awm.gov.au/atwar/ww1.htm|title=First World War 1914–1918|publisher=Australian War Memorial|accessdate=2006 թ․ դեկտեմբերի 5|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080516054242/http://www.awm.gov.au/atwar/ww1.htm|archivedate=2008-05-16|dead-url=yes}}</ref>։ Պատերազմին մասնակցած մօտ 416 000 աւստրալիացիներէն 60 000-ը մահացած են, 152 000-ը՝ վիրաւորուած<ref>{{Cite book|last=Tucker|first=Spencer|title=Encyclopedia of World War I|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, CA|year=2005|page=273|isbn=1-85109-420-2|url=https://books.google.am/?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PA273&dq&q|accessdate=2010 թ․ մայիսի 7}}</ref>։ Շատերը Կալիփոլիի (Gallipoli) տակ Աւստրալիա-[[Նոր Զելանտա]]կան զինուորական ջոկատի (Australian and New Zealand Army Corps - ANZACs) պարտութիւնը կը համարեն համազօր կամ համանման ազգի որոշման կամ սահմանագծման (analogous nation-defining event), անոր առաջին մարտական մեծ գործողութեան օր<ref>Macintyre, 151-53</ref><ref>{{Cite book|last=Reed|first=Liz|title=Bigger than Gallipoli: war, history, and memory in Australia|year=2004|page=5|location=Crawley, WA |publisher=University of Western Australia |isbn=1-920694-19-6}}</ref>։ Նման մասշտաբի գործողութիւն կը համարուի Քոքատայի մարտը (Kokoda Trail campaign was part of the Pacific War of World War II)<ref>{{Cite journal|last=Nelson|first=Hank|year=1997|title=Gallipoli, Kokoda and the Making of National Identity|journal=Journal of Australian Studies|volume=53|issue=1|pages=148–60|url=http://www.api-network.com/main/pdf/scholars/jas53_nelson.pdf}}</ref>: Ըստ Ուեսթմինիսթրեան կանոնագրութեան՝ (Statute of Westminster) Աւստրալիոյ եւ Մեծ Բրիտանիոյ պետութեան կազմին միակ կապը բրիտանական միապետն էր ընդհանուր ղեկավարը։ Աւստրալիան այն ընդունած էր 1942 թուականին, ըստ Ուեսթմինիսթրեան կանոնագրութեան (Statute of Westminster)<ref>Davison, Hirst and Macintyre, p. 609.</ref>, բայց պայմանագիրի կնքման տարեթիւը նշուած է 1939 թուականը, որպէսզի հաստատուած ըլլայ Աւստրալիոյ մասնակցութիւնը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին<ref>{{cite web|url=http://www.foundingdocs.gov.au/item.asp?sdID=96|title=Statute of Westminster Adoption Act 1942 (Cth)|publisher=[[National Archives of Australia]]|accessdate=2010 թ․ մարտի 30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110601190853/http://www.foundingdocs.gov.au/item.asp?sdID=96|archivedate=2011-06-01|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.comlaw.gov.au/comlaw/Legislation/ActCompilation1.nsf/0/AEA1CBA4FD61CFCFCA256F71005017A1/$file/StatuteWestminAdopt1942.pdf|title=Statute of Westminster Adoption Act 1942|publisher=ComLaw|accessdate=2010 թ․ մարտի 30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222101313/https://www.comlaw.gov.au/comlaw/Legislation/ActCompilation1.nsf/0/AEA1CBA4FD61CFCFCA256F71005017A1/$file/StatuteWestminAdopt1942.pdf|archivedate=2015-12-22|dead-url=yes}}</ref>։ [[Ասիա|Ասիոյ]] մէջ կրած Բրիտանիոյ պարտութիւնը եւ [[Ճափոն]]ի ներխուժման վտանգը պատճառ հանդիսացաւ, որ Աւստրալիան եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգները մտերմանան իրարու հետ<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 22-23.</ref>։ 1951 թուականին, ըստ ԱՆԶՈՒՍ-ի (ANZUS treaty - The Australia, New Zealand, United States Security Treaty) համաձայնագիրին, Աւստրալիան կը դառնայ ԱՄՆ-ի ռազմական դաշնակիցը<ref>Davison, Hirst and Macintyre, p. 30.</ref>։ [[Համաշխարհային Երկրորդ Պատերազմ|Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմէն]] ետք խրախուսուեցաւ եւրոպացիներու գաղթը։ 20-րդ դարու 70-ականներուն «Սպիտակ Աւստրալիա» քաղաքականութիւնը (White Australia Policy) չեղեալ համարուելէն ետք, գաղթի մակարդակը զգալիօրէն աճեցաւ ի շնորհիւ Ասիոյ։<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 338-39, 681-82.</ref>։ Հետեւաբար փոխուեցաւ Աւստրալիայի ժողովուրդագրութեան (demographic) տուեալները, [[մշակոյթ]]ը եւ ինքնագնահատականը<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 442-43.</ref>։ 1986 թուականին Աւստրալիոյայի օրէնքն (Australia Act 1986) ընդունուելէն ետք, Աւստրալիոյ եւ Մեծ Բրիտանիոյ միջեւ եղած բոլոր կապերը վերջնականօրէն խզուեցան<ref>{{cite web|url=http://www.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/aa1986114/index.html|title=Australia Act 1986|accessdate=2010 թ․ հունիսի 17|publisher=[[Australasian Legal Information Institute]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151028075258/http://www.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/aa1986114/index.html|archivedate=2015-10-28|dead-url=yes}}</ref>։ 1999 թուականի Աւստրալական հանրաքուէի արդիւնքներով աւստրալիացիներու 55 տոկոսը կողմ էին, որ Աւստրալիան դառնայ [[հանրապետութիւն]]<ref name="AEC_results">{{Cite web|url=http://www.aec.gov.au/Elections/referendums/1999_Referendum_Reports_Statistics/Key_Results.htm|title=1999 Referendum Report and Statistics – Key results|publisher=[[Australian Electoral Commission]]|date=8 June 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151109011207/http://www.aec.gov.au/elections/referendums/1999_Referendum_Reports_Statistics/Key_Results.htm|archivedate=2015-11-09|accessdate=2015-10-28|dead-url=yes}}</ref>։ 1972 թուականէն սկսեալ, երբ ընտրուեցաւ Ուիթլեմ Հոֆը<ref>{{Cite news|url=http://www.theage.com.au/news/opinion/whitlam-turned-focus-on-to-asia/2005/11/10/1131578173705.html|title=Whitlam turned focus on to Asia|last=Woodard|first=Garry|date=11 November 2005|publisher=[[The Age]]|accessdate=2010 թ․ մարտի 30 | location=Melbourne}}</ref> եւ մինչեւ հիմա, Աւստրալիան կը զարգացնէ իր յարաբերութիւնները խաղաղ ովկիանոսեան միւս երկիրներուն հետ՝ միեւնոյն ժամանակ պահպանելով ջերմ յարաբերութիւններ Աւստրալիոյ դաշնակիցներուն եւ առեւտրական գործընկերներուն հետ<ref>{{Cite book|title=The Pacific Basin since 1945: A history of the foreign relations of the Asian, Australasian, and American rim states and the Pacific islands|last=Thompson|first=Roger C.|isbn=0-582-02127-8|publisher=Longman|year=1994}}</ref>։ == Պետական Կառուցուածք == === Պետական Իրաւական Համակարգի Հիմնադրութիւններ === [[Պատկեր:Queen Victoria by Bassano.jpg|մինի|աջէն|200px|Վիքթորիա թագուհի]] Աւստրալիան հանրապետական ձեւով կառավարելու կողմնակիցները աւելի ուժեղ դիրքորոշում ունին։ Պետութեան գլխաւոր օրէնքը [[Սահմանադրութիւն]]ն է, որ հաստատուած է [[Վիքթորիա Թագուհի|Վիքթորիա թագուհիին]] կողմէն 1900 թուականին։ Սահմանադրական ուժով օժտուած են նաեւ այլ [[Օրենսդրութիւն|օրէնսդրական]] օրէնքները, օրինակ՝ «Ուէսթմինսթըրեան կանոնադրութիւնը ընդունելու օրէնքը» եւ «Աւստրալիոյ որոշուած օրէնքը»։ Աւստրալիոյ մէջ յաճախ կը բարձրացուի հանրապետական կառավարման հարցը։ 1998 թուականի Փետրուարին [[Քանպերա]]յի մէջ տեղի ունեցաւ Սահմանադրական համագումար, ուր պատուիրակներուն մեծամասնութիւնը կողմ քուէարկեց, որպէսզի Աւստրալիան դառնայ հանրապետութիւն։ 1999 թուականի համագումարի արդիւնքով հանրապետական կառավարութիւն մտցնելու համար հանրաքուէ տեղի ունեցաւ։ Հանրապետութեան օգտին քուէարկեց 45,13%։ Ըստ 2005 թուականի վերջաւորութեան տեղի ունեցած ընկերաբանական «sociological» հարցուփորձին՝ աւստրալիացիներու 46%-ը կը ցանկան, որ Աւստրալիան դառնայ հանրապետութիւն։ Միայն 34% կը կարծէ, որ երկիրը պէտք է ղեկավարէ բրիտանական միապետը, այդուհանդերձ 52%-ը չի ցանկար, որ յաջորդ թագաւորը ըլլայ [[Արքայազն Չարլզ]]ը, որուն որպէս պետութեան գլուխ կը փափաքին տեսնել քաղաքացիներու միայն 29%-ը<ref>[http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/article.php?id=13388110 Ավստրալիան ցանկանում է հանրապետություն դառնալ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.dengi-info.com/news/?nid=16881 |title=Ավստրալացիները ցանկանում են իրենց երկիրը հանրապետություն տեսնել |accessdate=2015-11-03 |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709012206/http://www.dengi-info.com/news/?nid=16881 |dead-url=yes |archivedate=2011-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110709012206/http://www.dengi-info.com/news/?nid=16881 |deadurl=yes }}</ref>։ Շատ դիտորդներ կը կարծեն, որ [[Էլիզապէթ Բ.]] թագուհին կը դառնայ վերջին բրիտանացի միապետը, որ կը գլխաւորէ Աւստրալիոյ միութիւնը։ 2007 թուականի Մարտին Աւստրալիոյ վարչապետ Ճոն Հաուըրտը կասկածի տակ առաւ Աւստրալիոյ՝ հանրապետութիւն դառնալու փաստը, քանի դեռ իշխանութիւնը կը գտնուի Էլիզապէթ II թագուհիին ձեռքը<ref>{{Cite web |url=http://www.mignews.com/news/politic/world/150306_73704_47957.html |title=Քանի դեռ թագուհին է ղեկավարում, Ավստրալիան հանրապետություն չի դառնա |accessdate=2015-11-03 |archive-date=2012-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130045314/http://www.mignews.com/news/politic/world/150306_73704_47957.html |dead-url=yes |archivedate=2012-11-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130045314/http://www.mignews.com/news/politic/world/150306_73704_47957.html |deadurl=yes }}</ref>։ === Գործադիր Իշխանութիւն === Աւստրալիայի գործադիր իշխանութիւնը կը ղեկավարէ վարչապետ Ճուլիա Կիլլարտ-ը։ Աւստրալիական միութեան թագուհին Էլիզապէթ Բ․-ը՝ կը համարուի պետութեան ձեւական ղեկավարը։ Թագուհին կը վաւերացնէ նահանգապետ-տեղակալին, որ իրաւունք ունի միջամտելու սահմանադրական ճգնաժամի ատեն, իսկ մնացած ժամանակը ան կը գործէ բացառապէս ներկայացուցչական դերով<ref>Australian Electoral Commission (2000). [http://www.aec.gov.au/_content/what/publications/electoral_events/referendum99/ 1999թ հանրաքվեի զեկույցները եւ վիճակագրությունը]</ref>։ Նահանգապետ-տեղակալը նաեւ կը ներկայանայ իբրեւ Աւստրալիայի Զինուած ուժերու գլխաւոր հրամանատարը՝ ներկայացնելով թագուհին իր այդ պաշտօնով։ Թէեւ Էլիզապէթ Բ․ թագուհին կը հանդիսանայ ե’ւ Աւստրալիոյ ե’ւ Մեծ Բրիտանիոյ թագուհին, ըստ Աւստրալիոյ Սահմանադրութեան, սակայն իր իշխանութիւնն ու ազդեցութիւնը այդ երկու երկիրներուն մէջ տարբեր կերպով կ՝ իրականացուի<ref name=HOZ>[http://www.austlii.edu.au/au/cases/cth/HCA/1999/30.html R v Foreign Secretary; Ex parte Indian Association, QB 892 at 928; as referenced in High Court of Australia: Sue v Hill 1999&#93; HCA 30; 23 June 1999; S179/1998 and B49/1998]</ref>։ Նահանգապետ-տեղակալին հրամանով կ՝ ընտրուի վարչապետը՝ որ կուսակցութեան կամ դաշնակից միութեան ղեկավար է, եւ որ վարչապետ կը դառնայ միայն Ներկայացուցիչներու պալատի մեծամասնութեան աջակցութեամբ։ Միակ դէպքը, որ դարձաւ վարչապետ՝ ծերակուտական Ճոն Կորտընի ընտրութիւնն էր, երբ ձգեց իր պաշտօնը ծերակոյտի կազմէն եւ դարձաւ Ներկայացուցիչներու պալատի անդամ (այդպէս էր նաեւ, երբ ծերակուտական Ճորճ Փիրսը, որ վարչապետի պաշտոօնակատարն էր 7 ամիսներու ընթացքին 1916 թուականին, այն ժամանակ, երբ Ուիլիըմ Հիւզը արտասահման կը գտնուէր)<ref>[http://www.adb.online.anu.edu.au/biogs/A110182b.htm|work=Australian Dictionary of Biography|publisher=Australian National University|accessdate=24 Ջորջ Ֆոստեր Փիրս (1870-1952)]{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ Աւստրալիայի նախարարներու գրասենեակը կը նշանակուի Նահանգապետ-տեղակալի կողմէն՝ վարչապետի առաջարկութեամբ<ref name="faq">{{Cite web |url=http://www.peo.gov.au/faq/faq_16.html |title=Գործադիր կառավարություն |accessdate=2015-11-07 |archive-date=2007-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071126153713/http://www.peo.gov.au/faq/faq_16.html |dead-url=yes |archivedate=2007-11-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071126153713/http://www.peo.gov.au/faq/faq_16.html |deadurl=yes }}</ref>։ Դահլիճի անդամ հանդիսացող նախարարները կը կոչուին աւագ նախարարներ։ Դահլիճի նիստերուն միայն աւագ նախարարները կը մասնակցին, թէեւ միւս նախարարներն ալ կրնան մասնակցիլ, եթէ օրակարգին դրուած է իրենց գործունէութեան հետ առնչուող թեման։ Նիստերը կ՝ ընթանան վարչապետի նախագահութեամբ<ref name="faq" />։ === Օրէնսդիր Իշխանութիւն === [[Պատկեր:Australian House of Reps November 2011 Rect.svg|մինի|300px|Ներկայացուցիչներու պալատի կազմը 2011 թուականի Նոյեմբերի դրութեամբ]] [[Պատկեր:Australian Senate July 2011 Rect.svg|մինի|300px|Սենաթի կազմը 2011 թուականի Յուլիսի դրութեամբ]] Աւստրալիան ունի երկպալատներու դաշնային խորհրդարան՝ վերին պալատ, որ կազմուած է 76 ծերակուտականներէ բաղկացած «Սենաթով» եւ ստորին պալատ, որ կազմուած է 150 պատգամաւորներէ բաղկացած «Ներկայացուցիչներու պալատով»: Խորհրդարանի կազմին մէջ կը մտնէ նաեւ Մեծ Բրիտանիոյ թագուհին, որ կը ներկայացնէ ընդհանուր-նահանգապետ։ Աւստրալիական խորհրդարանը կը համարուի աշխարհի վեցերորդ շարունակական ժողովուրդավարական խորհրդարանը՝ ըստ տարիքի<ref>{{Cite web |url=http://www1.curriculum.edu.au/ddunits/units/ms4fq4acts.htm |title=Բացահայտելով ժողովրդավարությունը․ Ավստրալիայի կառավարության եւ օրենքի ուղեցույց |accessdate=2015-11-16 |archive-date=2012-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316141738/http://www1.curriculum.edu.au/ddunits/units/ms4fq4acts.htm |dead-url=yes |archivedate=2012-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120316141738/http://www1.curriculum.edu.au/ddunits/units/ms4fq4acts.htm |deadurl=yes }}</ref>։ Ստորին պալատի պատգամաւորները կ՝ ընտրուին միայն հովանաւորեալ համայնքներէն, 3 տարի ժամանակով՝ պատգամաւորական տեղերու մեծամասնութիւնը սահմանուած է բնակչութեան մեծամասնութիւն համակարգով։ Ոչ մէկ նահանգ չի կրնար ներկայացնել 5-էն աւելի պատգամաւոր։ Սենաթի կազմին մէջ 6 նահանգները կը ներկայացնեն 12 ծերակուտականները, այսինքն՝ իւրաքանչիւր նահանգ 2 սենաթոր։ Սենաթի ընտրութիւնները տեղի կ՝ ունենայ կուսակցական ցանկերով։ Սենաթորները կ՝ ընտրուին 6 տարի ժամանակով, իսկ 3 տարին մէկ Սենատի կէսը կը վերընտրուի։ Կառավարութիւնը կը ձեւաւորուի ստորին պալատի պատգամաւորներէն, ասկէ զատ կուսակցութեան կամ դաշնակցային միութեան առաջատարը ինքնաբերաբար կը դառնայ վարչապետ։ === Դատական Իշխանութիւն === * «''Գերագոյն դատարան''»ը կը վերահսկէ օրէնսդրութեան սահմանադրական կանոնները եւ կը հանդիսանայ որպէս բարձրագոյն ատեանի վերաքննիչ դատարան։ Դաշնային իրաւասութեան դատարաններուն շարքին կը դասուին որպէս Ընտանեկան դատարան (ստեղծուած է 1975-ին՝ քննելու ընտանեկան բախումներն ու վէճերը, ամուսնալուծուածները եւ [[Խնամակալութիւն|խնամակալութեան]] եւ ունեցուածքի բաժնելու հետ առընչուող խնդիրները)։ * «''Դաշնային դատարան''»ը (ստեղծուած է 1976-ին՝ լուծելու համար այնպիսի խնդիրներ, ինչպէս՝ սնանկութիւնը եւ վարչական բողոքները)։ * «''Աշխատանքային յարաբերութիւններու դատարան''»ը (այժմէական ձեւով գոյութիւն ունի 1993 թ՝ քննելու գործատուներու եւ վարձու աշխատողներու միջեւ յառաջացած խնդիրները)։ Բացի այս յատուկ դատարաններէն՝ Աւստրալիոյ մէջ չկան դաշնային իրաւասութեան այլ դատարաններ։ Նահանգներու դատարանները օժտուած են դաշնային օրէնսդրութեան նկատմամբ իրաւական վերահսկողութիւն իրականացնելու գործառնութեամբ։ Որպէս իրաւական վերահսկողութեան բարձրագոյն ատեան եւ բոլոր դատական գործերով բարձրագոյն դատաւոր՝ «Գերագոյն դատարան»ը կարեւոր քաղաքական դեր կը խաղայ երկիրի կեանքին մէջ։ Գերագոյն դատարանի անդամները՝ գլխաւոր դատաւորը եւ 6 դատաւորները, կը նշանակուին գործող կառավարութեան կողմէն։ Դատաւորի նշանակումը կրնայ կապուիլ այս կամ այն կուսակցութեան կամ խորհրդարանական խմբակցութեան հետ (ինչպէս միակցութիւնը, այնպէս ալ աշխատանքային կառավարութիւնները տարբեր ժամանակաշրջաններուն դատաւորներ նշանակած են՝ նախկին գլխաւոր դատախազներուն), եւ դատաւորներու նշանակելու նման փորձը կ՝օգնէ կրճատել «Գերագոյն դատարան»ի այն թեկնածուներուն, ովքեր չեն բաժնուիր խորհրդարանական դահլիճի մտապատկերները եւ գաղափարները գերագոյն դատական ատեանի խնդիրներու վերաբերեալ։ Այնուամէնայնիւ այդ չի փոխեր դատարաններու անկախ ըլլալու փաստը, եւ դատարանի շատ նոր անդամներ, որպէս կանոն, ստորին ատեանի դատարաններուն կամ նահանգներու դատական համակարգերուն աշխատելու մեծ փորձ ունին։ Ըստ [[1977]] թուականի սահմանադրական փոփոխութեան՝ «Գերագոյն դատարան»ի անդամները, դառնալով 70 տարեկան, թոշակառու կ՝ըլլան կամ աշխատանքէն կը հեռացուին։ Հակառակ պարագային անոնք կրնան պաշտօնազուրկ ըլլան միայն խորհրդարանի 2 պալատներու որոշումով՝ ապացուցուած վատ վարքագիծ ունենալու կամ իրենց պարտականութիւնները չկատարելուն համար, որ դեռ երբեք չէր պատահած։ === Պետական Խորհրդանիշեր === [[Պատկեր:Australianflagatnewport.JPG|մինի|Աւստրալիոյ դրօշակը]] '''Աւստրալիոյ դրօշակը''', կը ներկայացուի որպէս կապոյտ գոյն ուղղանկիւն պաստառով մը, որուն վրայ նկարուած է 3 տարր՝ # Մեծն Բրիտանիոյ դրօշակը, որ յայտնի է նաեւ «Եունիըն Ճեք» (Union Jack) անունով # Միութեան աստղը # Հարաւային խաչ համաստեղութիւնը<ref name="af23">[Australian Government Publishing Service, Department of the Prime Minister and Cabinet. Awards and Culture Branch "Australian Flags symbols", 2006]</ref> Ըստ դրօշակի մասին օրէնքով ՝ (1953)<ref name="flagsact">[http://www.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/fa195361/ դրօշի մասին օրենքը]</ref> պէտք է տեղադրուի՝ Մեծն Բրիտանիոյ դրօշակին պատկերը, դրօշակին վերի ձախ մասը<ref name="af1">[Australian Government Publishing Service, Department of the Prime Minister and Cabinet. Awards and Culture Branch, "Australian Flags symbols", 2006]</ref>, մեծ ճերմակ աստղի պատկերը, որ կը խորհրդանշէ Աւստրալիոյ 6 նահանգները եւ մնացած տարածքները՝ կեդրոնի ստորի ձախ մասը՝ մատնանշելով կեդրոնի Սբ. Գէորգի խաչը(Անգլիոյ դրօշակը)<ref name="af1"/>, 5 ճերմակ աստղերը, որոնք կը խորհրդանշեն Հարաւային խաչի համաստեղութիւնը՝ պաստառի աջ մասը<ref name="af1"/>: Ներկայ Դրօշակին միտքի եւ ուրուագիծի ամբողջ նկարագրութիւնը հրատարակուած է «Միութեան կառավարական տեղակագիրով» 1934 թուականին<ref>''Commonwealth of Australia Gazette'' թերթ, N 18, մարտի 23, 1934 թ</ref>: '''Աւստրալիոյ զինանշան'''ը ինքնին կը ներկայացնէ վահան մը, ուր ձախէն աջ՝ ներկայացուած են նահանգներու զինանշանները՝ Նոր Հարաւային Ուելս, Վիքթորիա եւ Քուինսլենտ։ Վահանի ստորին մասով՝ ՝ ձախէն աջ՝ Հարաւային Աւստրալիա, Արեւմտեան Աւստրալիա եւ Թասմանիա։ Վահանի վերի մասին մէջ տեղադրուած է եօթ անկիւն Միութեան աստղը՝ կապոյտ եւ [[ոսկի]] պսակի վրայ։ Աստղի 6 ճառագայթները կը խորհրդանշէ 6 նահանգները, իսկ 7-դը՝ տարածքներու ամբողջականութիւնը եւ նոյնը՝ Աւստրալիան։ Զինանշանի նախնական տարբերակը շնորհուած է Էտուարտ 7-րդի (King Edward VII) կողմէն 1908 թուականին, ուր վահանը կը ներկայացնէ ագեվազը (քանգարու) եւ հնդկաջայլամը (Emu)<ref>''The Armorial Ensigns of the Commonwealth of Australia'' 1980. Commonwealth of Australia ISBN 0-642-04793-6</ref>։ '''Աւստրալիոյ ազգային օրհներգը'''․ «Զարգացի’ր , գեղեցիկ Աւստրալիա»-ն, գրած է Փիթըր Մաքքորմիքը ("Advance Australia Fair" - Peter Dodds McCormick) 1878 թուականին։ Ռոպերթ Հոուքի կառավարութեան առաջարկութեամբ եւ Նահանգապետ-տեղակալ՝ Սթեֆան Նինիանի արտօնութեամբ բրիտանական «God Save The Queen» օրհներգը փոխարինուեցաւ նոր օրհներգով<ref>{{Cite web |url=http://www.aph.gov.au/library/handbook/national_symbols/index.htm |title=Ավստրալիայի կառավարություն «Ավստրալիայի Միության կառավարական ձեռնարկ», սեպտեմբեր, 2005 թ |accessdate=2015-12-09 |archive-date=2007-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070830052800/http://www.aph.gov.au/library/handbook/national_symbols/index.htm |dead-url=yes |archivedate=2007-08-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070830052800/http://www.aph.gov.au/library/handbook/national_symbols/index.htm |deadurl=yes }}</ref>: === Քաղաքական Կուսակցութիւններ === Աւստրալիոյ հիմնական կուսակցութիւններն են Լէյպորիստական կուսակցութիւնը (հիմն. 1891), Լիպերալ կուսակցութիւնը (1944) եւ Աւստրալիոյ Ազգային Կուսակցութիւնը (1916): Ազատական եւ Ազգային կուսակցութիւններու միութիւնը իշխանութեան գլուխն էր 1996էն մինչեւ 2007 թուական, իսկ 2004էն կը ղեկաւարէ նաեւ Սենատը: 2007 թուականի խորհրդարանական ընտրութիւններուն ստորին պալատին մեծամասնութիւնը կազմեցին լէյպորիստները, որոնք նաեւ մեծմասնութիւնը կը կազմեն պետութեան բոլոր նահանգներուն եւ տարածքներուն մէջ: Որպէսզի կուսակցութիւն մը արձանագրուի որպէս քաղաքական կուսակցութիւն անհրաժեշտ է ունենալ կանոնադրութիւն, ուր նշուած կ'ըլլայ բոլոր համադրոյթները եւ պէտք է ունենայ նուազագոյնը 1 խորհրդարանի անդամ կամ ալ 500 անդամ ընտրողներուն ցուցակներուն մէջ<ref>[http://aec.gov.au/Parties_and_Representatives/Party_Registration/overview.htm Կուսակցության գրանցման նկարագիր]</ref>: == Բնակչութիւն == {{Wikidata/Population}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] l6qxidxurg7dbxs3595d4bbplpfxky5 0 2280 253584 245194 2026-08-19T11:07:45Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253584 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Marketvegetables.jpg|thumb|upright|Բանջարեղէններ [[Ֆիլիբին]]ի մէջ]] '''Բանջարեղէն'''ը, որեւէ մէկ տեսակ բոյս մըն է, որ կ'ուտուի ճաշի հետ եւ կամ ճաշին մէջ կը գործածուի։ Ծագումով, բանջարեջէնը կը հաւաքուէր անտառներէն որսորդներու կողմէ եւ սկսած է մշակումը տարբեր շրջաններուն մէջ աշխարհին վրայ, հաւանաբար 10,000-էն 7,000 (Ք.Ա) թուականներուն, երբ նոր երկրագործական կեանքը բաւական զարգացաւ։ Սկիզբը, բոյսերը որոնք կ'աճէին տեղականապէս՝ կը մշակուէին, բայց երբ օրերը անցան, առեւտրականութիւնը կ'օգնէր տարաշխարհիկ բոյսերու ներածութեան, տեղական հողերու վրայ մշակելու համար։ Այսօր, գրեթէ բոլոր բանջարեղէնները կ'աճին աշխարհի ամէն կողմերուն մէջ։ Բանջարեղէնը կրնայ ուտուիլ հում կամ եփած եւ ունի մեծ դեր մարդ արարածին սննդառարութեան, կազմուելով մասնաւորապէս ցած իւղայնութեամբ եւ բնածխաջրատով, բայց կը պարունակէ բարձր կենսանիւթեր եւ հանքանիւթեր։ Շատ մը կառավարութիւններ կը քաջալերեն ժողովուրդը, որ ուտեն բանջարեղէններ եւ պտուղներ ամէն օր։ == Պատմութիւն == Մշակումը աշխարհի վրայ սկսելէ առաջ, մարդ արարածը որսորդ եւ հաւաքող էր։ Կը փնտռէին պտուղներ, նուշի տեսակներ, կոթեր, տերեւներ, նաեւ կը փնտռէին մահացած անասուններ եւ կ'որսային ողջերը։<ref>{{cite journal |author=Portera, Claire C.; Marlowe, Frank W. |title=How marginal are forager habitats? |journal= Journal of Archaeological Science |volume=34 |issue=1 |pages=59–68 |date=January 2007|doi=10.1016/j.jas.2006.03.014 }}</ref> [[Անտառի մէջ մշակում]]ը կը համարուի իբրեւ առաջին մշակման օրինակը՝ օգտագործուող բոյսի տեսակներ կը պահուէին եւ կը շատցուէին եւ չուզուած բոյսերը կը նետուէին։ Բոյսերու արտադրութիւնը տարուէ տարի զօրացաւ՝ ցանուելով մեծ պտուղներ եւ զարգացաւ մշակումը։<ref>{{cite book|title=The forest-garden farms of Kandy, Sri Lanka|author=Douglas John McConnell|year=1992|page=1|url=https://books.google.am/books?id=G3QPo7lThXsC&lpg=PP1|isbn=978-92-5-102898-8}}</ref> Պատմութեան ընթացքին, միշտ հարուստները կրնային ուտել թէ՛ միս եւ թէ պտուղ ու բանջարեղէն, սակայն աղքատ ժողովուրդը ընդհանրապէս ունէին բրինձի, ցորենի եւ կորեկի սնունդը։ [[Ազթէք]]ները միջին Ամերիկայի մէջ կ'ուտէին [[կորեկ]], [[լոլիկ]], [[աւկատանձ]], [[լուբիա]], [[պղպէղ|պղպեղ]], [[դդում]], [[պիստակ]]՝ բոլորը իրենց յատուկ ճաշերուն համար։ Բերուի մէջ, Ինքաները կը ցանէին կորեկ տաբարակ արտերուն վրայ եւ գետնախնցոր բարձր հողերուն վրայ։ Կը գործածէին [[Քինօա|Քինօայ]]ի հատիկներ, աւելցնելով պղպեղը, լոլիկը եւ աւկատանձը։<ref name=Lambert>{{cite web |url=http://www.localhistories.org/food.html |title=A brief history of Food |author=Lambert, Tim |accessdate=2015-03-04}}</ref> * Հին Չինաստանի մէջ, բրինձը գլխաւոր բոյսն էր հարաւի եւ ցորենը հիւսիսի մէջ։ Բանջարեղէններու կ'ընկերակցէին Սօիա հատիկներ, սոխով, սխտորով, եւ այլն։ * Հին Եգիպտոսի մէջ գլխաւոր ուտելիքը հացն էր։ Իրենց համար միսը յարգի ուտելիք մըն է, բայց ձուկ բաւական ունէին։ Ասոնց կողքին կային ոսպ, սոխ, սխտոր, բողկ եւ հազար։<ref name=Lambert/> * Հին Յունաստանի մէջ գլխաւոր ուտելիքը հաց էր, այծի պանիրով, ձիթապտուղով, թուզ, ձուկ եւ երբեմն միս։ Հոն մշակուող բանջարեղէններն են սոխ, սխտոր, կաղամբ, սեխ եւ ոսպ։<ref>{{cite book|author=Apel, Melanie Ann |title=Land and Resources in Ancient Greece|url=https://books.google.am/books?id=He_ecHencAoC&pg=PA10|year=2004 |publisher=Rosen Publishing Group |isbn=978-0-8239-6769-8 |page=10}}</ref> * Հին Հռոմի մէջ կը պատրաստուէր հաստ ապուր մը հաճարով կամ բակլաներով, հետը ըլլալով կանաչեղէն եւ քիչ միս, ձուկը կը նկատուէր անկարեւոր։ Հռոմէացիները կը մշակէին ոլոռն, սոխ, շողգամ եւ կ'ուտէին ճակնդեղի տերեւներ եւ ոչ ինքնին ճակնդեղը։<ref>{{cite book|author=Forbes, Robert James |title=Studies in Ancient Technology|url=https://books.google.am/books?id=Y84UAAAAIAAJ&pg=PA99 |year=1965 |publisher=Brill Archive |page=99 }}</ref> [[Պատկեր:Ipomoea stir fry.jpg|thumb|Հարաւային Ասիական ձեւի տապկուած բանջարեղէն պղպեղով]] [[Պատկեր:Vegetable Cart in Guntur.jpg|thumb|Ծախու բանջարեղէններ եւ պտուղներ Հնդկաստանի մէջ]] == Սնունդ == Բանջարեղէնները ունին մեծ դեր մարդու սնունդին մէջ։ Մեծամասնութիւնը շատ քիչ իւղ ունի, բայց կը պահէ կուշտ։<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/nutrition/everyone/fruitsvegetables/index.html |title=Fruits and vegetables |work=Nutrition for everyone |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |accessdate=2015-03-30}}</ref> Կը պարունակեն շատ մը կենսանիւթեր, ինչպէս Կենսանիւթ A, C եւ E: Երբ մարդ ամէն օր որոշ քանակով բանջարեղէններով սնանի քաղցկեղը, սրտի երակներու փակուիլը եւ ուրիշ հիւանդութիններ աւելի քիչ կը պատահին։ Փնտռտուքներ ցոյց կու տան, թէ շատ բանջարեղէն ուտողը 20% աւելի քիչ սրտի կաթուած կ'ունենայ։ Բանջարեղէնները կ'ուտուին տարբեր ձեւերով, երբեմն առանձին եւ երբեմն ալ ճաշերու մէջ։ Սննդային պարունակութիւնը կը տարբերի, բայց ընդանհրապէս կը պարունակեն շատ քիչ քանակով իւղ եւ սպիտ<ref>{{cite book |author=Whitaker, Julian M. |title=Reversing Diabetes |publisher=Warner Books |location=New York |year= 2001 |isbn=0-446-67658-6 |oclc= 45058465}}</ref> եւ տարբեր չափերով Կենսանիւթեր, ինչպէս A, K, B2՝ որոնք գիտցուած են, որ ունին նիւթեր իրենց մէջ եւ տարբեր տեսակի հիւանդութիւններու դէմ կը պայքարին։<ref>{{cite journal|author=Gruda, N.|title=Impact of environmental factors on product quality of greenhouse vegetables for fresh consumption |url=https://archive.org/details/critical-reviews-in-plant-sciences_2005_24_3/page/227|doi=10.1080/07352680591008628 |year=2005 |pages=227–247 |journal=Critical Reviews in Plant Sciences|volume=24 |issue=3}}</ref><ref name="pmid8841165">{{cite journal |author=Steinmetz, K. A.|author2= Potter, J. D. |title=Vegetables, fruit, and cancer prevention: a review |journal=Journal of the American Dietary Association |volume=96 |issue=10 |pages=1027–1039 |year=1996 |pmid=8841165 |doi=10.1016/S0002-8223(96)00273-8}}</ref> == Հետաքրքրական է == * [[Սոխ]] մաքրելու ժամանակ [[մարդ]]ու [[աչք]]երը կ'արցունքոտին, որովհետեւ կտրուած [[սոխ]]էն կ'արտադրուի արցունքաբեր նիւթեր (որոնք նաեւ կ'ոչնչացնեն վնասակար [[մանրէ]]ներ՝ պաշտպանելով թէ՛ [[բոյս]]ը, եւ թէ [[մարդ]]ը: * [[Ամերիկա|Ամերիկայ]]էն բերուած [[լոլիկ]]ի դեղին [[պտուղ]]ները [[իտալիա|իտալացիները]] կ'անուանեն «փոմոտորօ»՝ ոսկէ [[խնձոր]], որմէ ալ ծագած է լոլիկի առօրեայ անուանումը՝ [[պոմիտոր]]: == Ծանօթագրութիւններ == [[Ստորոգութիւն:Սնունդ]] <references /> [[Ստորոգութիւն:Բանջարեղէն]] idmzcx19lwc222rfv5t35692ev0jqs1 0 2358 253568 242652 2026-08-19T10:37:23Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253568 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:White rice.jpg|250px|մինի|աջից|Բրինձ]] '''Բրինձ'''ը ընտանիքի մը երկարատեւ եւ տարեկան պաշարն է։ Ան ունի 23 տեսակ։ Անոր արմատները կը հասնին 60 ÷ 150 սմ. բարձրութեան։ Ծաղկաբոյլին հասկիկները՝ միածաղիկ են եւ [[պտուղ]]ին հատիկները՝ թեփոտ։ Տերեւները բաւական լայն են, մուգ [[Կանաչ (գոյն)|կանաչ]] եւ ծայրերը փշոտ։ Թեփոտներէ մաքրուած հատիկը կը պարունակէ 15% ջուր, մօտաւոր 74% բնածխաջրատներ, 8% սպիտակուցներ, 0,4% [[ճարպեր]], 2,1% թաղանթանիւթ եւ 0,5% մոխիր։ == Անուան Ծագումը == «Բրինձ»<ref>http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=7&query=%D5%A2%D6%80%D5%AB%D5%B6%D5%B1</ref> անունը եկած է պահլաւերենէ, նոյն ծագումն ունի նաեւ վրացերէն ბრინჯი <small>[պրինճի]</small>-ն: Բառը կը գործէ կարգ մը կապակցութիւններու մէջ, սղուած ի-ով՝ բրնձահատիկ, բրնձօղի, բրնձադաշտ: == Արտադրութիւնը == Բրինձի արտադրութիւնը եւ սպառումը կը կատարուի [[հարաւ]] արեւելեան [[Ասիա|Ասիոյ]] երկիրներուն մէջ։ Այս հիմնական [[Գիւղտնտեսութիւն|գիւղատնտեսական]] ուտեստը երաշխիք կը հանդիսանայ այդ երկիրներու գիւղական բնակչութեան համար։ Բրինձի աճման գործով հիմնականօրէն կը զբաղին հող ունեցող գիւղական փոքր տնտեսութիւնները։ Բրինձի աճման համար կը պահանջուին յատուկ պայմաններ։ Աշխատանքները կը կատարուին ձեռքով։ Բրինձի համաշխարհային արտադրութեան 95% բաժինը կը տրուի զարգացող երկիրներուն։ Անոր կէս արտադրութիւնը կ'ապահովեն [[Չինաստան]]ն ու [[Հնդկաստան]]ը<ref>[http://fao.org (FAOSTAT)։ «Countries by commodity (Rice, paddy)» Վերցուած է 2013 թ․ մարտի 12]</ref>։ == Սննդային Արժէք == Բրինձը հիմնական սնունդ է աշխարհի բնակչութեան կէսէն աւելիին համար: Ասիկա ուտելիքի գերակշռող ուժանիւթի աղբիւր մըն է Ասիոյ եւ Խաղաղական ովկիանոսեան տարածաշրջանին 17, հիւսիսային եւ հարաւային Ամերիկայի՝ 9 եւ Ափրիկէի՝ 8 երկիրներուն համար: Բրինձը կը տրամադրէ աշխարհի սննդային ուժանիւթին 20%-ը, իսկ ցորենը՝ 19%-ը եւ եգիպտացորենը՝ 5%-ը:<ref>{{cite web|title=Rice is Life|publisher=Food and Agricultural Organization of the United Nations|year=2004|url=http://www.fao.org/rice2004/en/f-sheet/factsheet3.pdf}}</ref> Բրինձին սննդային արժէքը կախում ունի քանի մը գործօններէ: Ճերմակ, կարմիր, սրճագոյն եւ սեւ բրինձներն ունին իրարմէ տարբեր սննդային արժէքներ: Սննդային արժէքը կախում ունի, թէ աշխարհագրական ո՞ր տարածքին մէջ, կամ ինչպիսի՞ որակի հողերու մէջ աճած է, ինչպէս նաեւ՝ եղանակային պայմաններէ, պարարտացման եղանակներէ եւ թէ ինչ եղանակներով պատրաստուած է:<ref>{{cite web|title=Rice in human nutrition|year=1993|publisher=Food and Agricultural Organization of the United Nations|author=Juliano, Bienvenido O. |url=http://www.fao.org/docrep/T0567E/T0567E00.htm}}</ref> Ճերմակ եւ սրճագոյն բրինձներու սպիտակուցներու որակին, հանքանիւթերու եւ կենսանիւթերու, ճարպերու եւ ածխաջրածիններու համեմատական վերլուծութենէն կը պարզուի, որ անոնցմէ ո՛չ մէկը կը հանդիսանայ սնունդի լիարժէք աղբիւր:<ref>{{cite web|title=Nutrition Info: white rice cooked versus brown rice cooked|url=http://skipthepie.org/cereal-grains-and-pasta/rice-white-long-grain-regular-cooked/compared-to/rice-brown-long-grain-cooked/|accessdate=2016-03-04|archive-date=2012-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404180636/http://skipthepie.org/cereal-grains-and-pasta/rice-white-long-grain-regular-cooked/compared-to/rice-brown-long-grain-cooked/|dead-url=yes|archivedate=2012-04-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120404180636/http://skipthepie.org/cereal-grains-and-pasta/rice-white-long-grain-regular-cooked/compared-to/rice-brown-long-grain-cooked/|deadurl=yes}}</ref> Կարմիր, սեւ եւ ճերմակ տեսակի բրինձներու համեմատական ուսումնասիրութիւնը ցոյց կուտայ, որ անոնց մէջ գունանիւթը կրնայ ունենալ սննդային առաւելութիւններ: Կարմիր եւ սեւ բրինձներու օգտագործումը բացայայտուեցաւ, որ կը նուազեցնէ կամ կը դանդաղեցնէ աթերոսքլերոզի զարգացումը, քոլեսթրինի արտադրութիւնը: Սպիտակ բրինձի օգտագործումը այս առաւելութիւնները չէ տուած: Այն եզրակացութեան կը յանգեցնէ, որ ատիկա կրնայ մասնակիաբար պայմանաւորուած ըլլալու է կարմիր ու սեւ բրինձներուն մէջ հակաօքսիտանթներու բացակայութեամբ:<ref>{{cite journal|title=Red and Black Rice Decrease Atherosclerotic Plaque Formation and Increase Antioxidant Status in Rabbits|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2001-05_131_5/page/1421|journal=Journal of Nutrition|volume=131|issue=5|year=2001|pages=1421–1426|pmid=11340093|last1=Ling|first1=WH|last2=Cheng|first2=QX|last3=Ma|first3=J|last4=Wang|first4=T}}</ref> == Արտադրութիւն == {| class="wikitable" style="float:right; clear:left;" ! colspan=2|<small>2012-ին բրինձ արտադրած <br /> երկիրներու վերի 20-ը<br>(միլիոն թօն)</small><ref>{{cite web| url=http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx| title=Countries by commodity (Rice, paddy)| last=fao.org (FAOSTAT)| accessdate=February 11, 2014| archive-date=October 16, 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20161016200146/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx| dead-url=yes}}</ref> |- | [[Պատկեր:Flag of China.svg|25px]] <small>Չինաստան</small> || style="text-align:right;"| 204.3 |- | [[Պատկեր:Flag of India.svg|25px]] <small>Հնդկաստան</small> || style="text-align:right;"| 152.6 |- | [[Պատկեր:Flag of Indonesia.svg|25px]] <small>Ինտոնեզիա</small>|| style="text-align:right;"| 69.0 |- | [[Պատկեր:Flag of Vietnam.svg|25px]] <small>Վիէթնամ</small>|| style="text-align:right;"| 43.7 |- | [[Պատկեր:Flag of Thailand.svg|25px]] <small>Թայլանտ</small>|| style="text-align:right;"| 37.8 |- | [[Պատկեր:Flag of Bangladesh.svg|25px]] <small>Պանկլատէշ</small>|| style="text-align:right;"| 33.9 |- | [[Պատկեր:Flag of Myanmar.svg|25px]] <small>Միանմար</small>|| style="text-align:right;"| 33.0 |- | [[Պատկեր:Flag of Philippines.svg|25px]] Ֆ<small>իլիփիններ</small>|| style="text-align:right;" | 18.0 |- | [[Պատկեր:Flag of Brazil.svg|25px]] <small>Պրազիլիա</small>|| style="text-align:right;"| 11.5 |- | [[Պատկեր:Flag of Japan.svg|25px]] <small>Ճաբոն</small>|| style="text-align:right;"| 10.7 |- | [[Պատկեր:Flag of Pakistan.svg|25px]] <small>Փաքիստան</small>|| style="text-align:right;"| 9.4 |- | [[Պատկեր:Flag of Cambodia.svg|25px]] <small>Քամպոճա</small>|| style="text-align:right;"| 9.3 |- | [[Պատկեր:Flag of USA.svg|25px]] <small>ԱՄՆ</small>|| style="text-align:right;"| 9.0 |- | [[Պատկեր:Flag of Korea.svg|25px]] <small>Քորէա</small>|| style="text-align:right;"| 6.4 |- | [[Պատկեր:Flag of Egypt.svg|25px]] <small>Եգիպտոս</small>|| style="text-align:right;"| 5.9 |- | [[Պատկեր:Flag of Nepal.svg|25px]] <small>Նէբալ</small>|| style="text-align:right;"| 5.1 |- | [[Պատկեր:Flag of Nigeria.svg|25px]] <small>Նիճերիա</small>|| style="text-align:right;"| 4.8 |- | [[Պատկեր:Flag of Madagascar.svg|25px]] <small>Մատակասքար</small>|| style="text-align:right;"| 4.0 |- | [[Պատկեր:Flag of Sri Lanka.svg|25px]] <small>Շրի Լանքա</small>|| style="text-align:right;"| 3.8 |- | [[Պատկեր:Flag of Laos.svg|25px]] <small>Լաոս</small>|| style="text-align:right;"| 3.5 |- |colspan=2|<small>Աղբիւր՝ Պարենի եւ <br />Գիւղատնտեսութեան <br />Կազմակերպութիւն</small> |} <gallery mode="packed" heights="120"> Պատկեր:Rice terraces, Guilin, China.jpg|<small>Բրինձի սարաւանդներ Չինաստանի մէջ</small> Պատկեր:Cambodian farmers planting rice.jpg|<small>Գամպոտիայի մէջ բրինձի մշակումով կը զբաղին գլխաւորաբար կիները</small> Պատկեր:Kerbau Jawa.jpg|<small>Ինտոնեզիայի մէջ բրինձի մշակումը կը կատարուի գլխաւորաբար ձեռքով</small> </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} <br /> [[Ստորոգութիւն:Ուտեստներ]] [[Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Հացազգիներ]] mg7if4vct9hf3bdd4m4i9odgvrycnqw 0 2563 253579 228770 2026-08-19T11:00:17Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253579 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հիւանդութիւն | անուանում = Գլխու Դիրքաւորման Նոպայական Գլխապտոյտ | լատիներէն անուանում = | պատկեր = Balance Disorder Illustration A.png | նկարագրում = Ներքին ականջ | տեսակ = | ենթադաս = | պատճառ = | բուն պատճառ = | փոխանցման ձեւ = | ախտանիշ = | կը վնասէ = | վարակ տարածող = | օժանդակող տարածող = | բուժաքննութիւն = | բուժում = | մսնագիտութիւն = | յայտնաբերող = | ՀՄԴ9 = {{ICD9|386.11}} | ՀՄԴ10 = {{ICD10|H|81|1|h|80}} | OMIM = 193007 | MedlinePlus = 001420 | eMedicine = 761 | MeSHID = D014717 | Patientplus = | Disease Ontology = | NCI Thesaurus = | GeneReviews = | անուանուած է = | Վիքիպասեստ = |}} '''Գլխու դիրքաւորման նոպայական գլխապտոյտը''' (ԳԴՆ Գլխապտոյտը) յաճախ պատահող [[գլխապտոյտ]]ի տեսակ մըն է: Գլխապտոյտ ըսելով կը հասկնանք [[մարմին]]ի [[Հաւասարակշռութիւն|հաւասարակշռութեան]] խանգարում եւ մարմնական անբնական թաւալումի զգացում, ինչպէս նաեւ շրջապատի թաւալում ու տեղաշարժ։ Գլխապտոյտը շարժումի եւ թաւալումի խաբկանք է<ref name="Bhattacharyya">{{cite journal |author= Bhattacharyya N |title= Clinical practice guideline: benign paroxysmal positional vertigo |journal= Otolaryngol Head Neck Surg |volume= 139 |issue= 5 Suppl 4 |pages= S47–81 |year= 2008 |pmid= 18973840 |doi= 10.1016/j.otohns.2008.08.022 |url= http://www.entnet.org/Practice/upload/BPPV-guideline-final-journal.pdf |format= PDF |laysummary= http://eurekalert.org/pub_releases/2008-11/aaoo-edr102808.php |laysource= AAO-HNS |laydate= 2008-11-01 |name-list-format= vanc |author2= Baugh RF |author3= Orvidas L |last4= Barrs |first4= D |last5= Bronston |first5= L |last6= Cass |first6= S |last7= Chalian |first7= A |last8= Desmond |first8= A |last9= Earll |first9= J |access-date= 2016-03-29 |archive-date= 2011-05-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110526081125/http://www.entnet.org/Practice/upload/BPPV-guideline-final-journal.pdf |dead-url= yes }}</ref><ref name="PubMed Health">{{cite web |title=Benign positional vertigo |work=A.D.A.M. Medical Encyclopedia |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0002393/ |accessdate=16 April 2014}}</ref>։ Մեր մարմինի ֆիզիքական հաւասարակշռութիւնը կը պահուի շնորհիւ մեր մարմինի երեք հիմնական կեդրոններու բնական գործունէութեան: Այս կեդրոնները հետեւեալներն են. Ա. Ներքի [[ականջ]]ները. Բ. [[Աչքեր]]ը-տեսողութիւնը. Գ. Մարմինի [[մկաններ]]ու եւ յօդերու զգացողականութիւնը<ref>{{cite journal |pmid=21054553 |year=2011 |last1=Sammartino |first1=G |last2=Mariniello |first2=M |last3=Scaravilli |first3=MS |title=Benign paroxysmal positional vertigo following closed sinus floor elevation procedure: Mallet osteotomes vs. Screwable osteotomes. A triple blind randomized controlled trial |volume=22 |issue=6 |pages=669–72 |doi=10.1111/j.1600-0501.2010.01998.x |journal=Clinical oral implants research}}</ref><ref>{{cite journal |pmid=20498765 |year=2010 |last1=Kim |first1=MS |last2=Lee |first2=JK |last3=Chang |first3=BS |last4=Um |first4=HS |title=Benign paroxysmal positional vertigo as a complication of sinus floor elevation |volume=40 |issue=2 |pages=86–9 |doi=10.5051/jpis.2010.40.2.86 |pmc=2872812 |journal=Journal of periodontal & implant science}}</ref>։ == Յաւելեալ == Լաւապէս հասկնալու համար գլխապտոյտը ընդհանրապէս եւ «ԳԴՆ Գլխապտոյտ»ը՝ մասնաւորապէս, պէտք է գիտնալ վերոնշեալ երեք կեդրոններու կազմախօսութեան (anatomy) եւ գործունէութեան մասին, որոնք են՝ === Ներքին ականջ === Անիկա կազմուած է՝ * Երեք կիսաբոլոր խողովակներէ (semicircular canals), որոնց մէջ զետեղուած են հաւասարակշռութեան ջիղի սկզբնական մազմզուքները: Ասոնք շրջապատուած են իւրայատուկ հեղուկով մը, որ կը կոչուի ներաւիշ (endolymph): Մազմզուքներուն միացումով կը կազմուի հաւասարակշռութեան ջիղը, որ լսողութեան ջիղին հետ կ'ուղղուի դէպի ուղեղ։ Կիսաբոլոր խողովակները ուղեղին կը հայթայթեն որոշ տեղեկութիւններ՝ մարմինի դիրքին, կացութեան եւ գլխու շարժումներուն մասին. հետեւաբար ուղեղը կ'որոշէ համադրել մարմինին յարմարագոյն ձեւը եւ դիրքաւորումը. * Խխունջէ (cochlea), որուն մէջ զետեղուած են լսողութեան ջիղին սկզբնական մազմզուքները: Լսողութեան ջիղը կը կազմուի այս սկզբնական մազմզուքներով. * Անդաստակէ (vestibule), ուր կը գտնուին երկու պզտիկ տոպրակներ՝ # Պարկիկ (saccule). # Արգանդիկ (utricle): Կիսաբոլոր խողովակները անմիջական հաղորդակցութեան մէջ են պարկիկի եւ արգանդիկի հետ: Պարկիկին եւ արգանդիկին մէջ կը գտնուին ականջակրաքարեր (otoliths), որոնք ուղեղին հաղորդումներ կը ղրկեն մարմինի ուղղաձիգ (vertical) դիրքին մասին: Ականջակրաքարերը բնական պայմաններու մէջ կը մնան անշարժ, սակայն գլխու որոշ շարժումներով, անոնք կրնան տեղափոխուիլ եւ ուղղուիլ դէպի կիսաբոլոր խողովակներ ու խանգարել անոնց գործունէութիւնը եւ յառաջացնել նոպայական գլխապտոյտ։ === Աչքեր եւ տեսողութիւն === Ուղեղին հասած տեղեկութիւնները կը համադրուին աչքերուն եւ տեսողութեան հայթաթած տեղեկութիւններով: === Մկաններու եւ յօդերու զգացողականութիւն === Սրունքներու, բազուկներու եւ վիզին մկաններէն ու յօդերէն որոշ զգացողական հաղորդումներ կ'ուղղուին դէպի ուղեղ: Այս հաղորդումները կը նպաստեն մարմինի հաւասարակշռութեան պահպանման։ Այս երեք կեդրոններու ներդաշնակ գործելակերպը կը նպաստէ մեր ամէնօրեայ շարժուձեւերուն եւ մեր շրջապատին հետ ունեցած կապակցութեան։ Վերոյիշեալ կեդրոնները կը գործեն անկախ, սակայն միասնաբար անհատը կը պահեն ոտքի եւ արթուն։ Որեւէ խանգարում այս երեքէն մէկուն մէջ՝ կը պատճառէ անհաւասարակշռութիւն եւ թաւալումի խաբկանք: == Ախտանշաններ == «ԳԴՆ Գլխապտոյտ»ը ամէնէն յաճախակի գլխապտոյտն է։ Անիկա կը սկսի գլխու անակնկալ շարժումով եւ մանաւանդ անկողինին մէջ ուժգնօրէն մէկ կողմէն միւսը դառնալու ընթացքին։ Անիկա նոպայական, ժամանակաւոր եւ անցողակի գլխապտոյտ է: Անիկա մտահոգիչ չէ, սակայն ահազանգի կը մատնէ ենթական: Գլխապտոյտը կը տեւէ քանի մը երկվայրկեանէն մինչեւ քանի մը վայրկեան։ Գլխապտոյտը կը վերադառնայ ամէն անգամ, երբ գլուխը շարժի եւ կամ որոշ դիրքի մը վրայ պահուի։ «ԳԴՆ Գլխապտոյտ»ը կը պատահի ընդհանրապէս տարեցներու մօտ, սակայն անիկա կրնայ պատահիլ որեւէ տարիքի<ref name=Schubert>Schubert, M. C. (2007). Vestibular Disorders. In S. O’Sullivan & T. Schmitz (Eds.), ''Physical Rehabilitation'' (5th ed.) (pp. 999-1029). Philadelphia: F.A. Davis Company.{{page needed|date=June 2012}}</ref><ref name=Korres>{{cite journal |pmid=15467614 |year=2004 |last1=Korres |first1=SG |last2=Balatsouras |first2=DG |title=Diagnostic, pathophysiologic, and therapeutic aspects of benign paroxysmal positional vertigo |url=https://archive.org/details/sim_otolaryngology-head-and-neck-surgery_2004-10_131_4/page/438 |volume=131 |issue=4 |pages=438–44 |doi=10.1016/j.otohns.2004.02.046 |journal=Otolaryngology — head and neck surgery : official journal of American Academy of Otolaryngology — Head and Neck Surgery}}</ref>։ == Զարգացումը գլխապտոյտին == «ԳԴՆ Գլխապտոյտ»ը բնախօսականօրէն (physiologically) կը զարգանայ հետեւեալ ձեւով՝ Ներքին ականջի կեդրոնի պարկիկին եւ արգանդիկին մէջ գտնուող շատ մանր ականջակրաքարերը գլխու արագ շարժումով մը կը ձգեն իրենց նստավայրը եւ կը տեղափոխուին կիսաբոլոր խողովակներուն մէջ, ուր ազատօրէն կը շարժին վեր-վար եւ կամ աջ-ձախ, կը կը գրգռեն կիսաբոլոր խողովակներու հաւասարակշռութեան սկզբնական մազմզուքները եւ կը յառաջացնեն անակնկալ, նոպայական, ուժգին, ժամանակաւոր եւ անցողակի գլխապտոյտ: == Օրինակներ == «ԳԴՆ Գլխապտոյտ» ունեցող անձերէն մէկը կը նկարագրէ իր գլխապտոյտը հետեւեալ ձեւով. «Անկողնին մէջ պառկած էի, մարմինով եւ գլուխով կողմնակի դարձայ ու պատահեցաւ անսպասելի, անակնկալ եւ անբնական վիճակ մը: Զգացի, որ առանցքիս վրայ կը թաւալէի եւ զօրաւոր ուժ մը զիս կը քաշէր եւ կամ կը հրէր դէպի անդունդ: Այս զգացումը տեւեց մօտաւորապէս 30 երկվայրկեան, ապա նողկանք ունեցայ եւ փսխեցի»: Իսկ ուրիշ մը կը նկարագրէ հետեւեալ ձեւով. «Ոտքի կեցած էի, անակնկալ գլուխս ծռեցի դէպի վար եւ փորձեցի գետինէն առարկայ մը վերցնել, անակնկալ գլուխս դարձաւ, հաւասարակշռութիւնս կորսնցուցի եւ անգիտակից ինկայ գետին»: == Հետեւանքներ == «ԳԴՆ Գլխապտոյտ»ին կ'ուղեկցին նողկանք, [[փսխունք]], ուժասպառութիւն եւ քրտինք, բայց ոչ լսողական տկարութիւն կամ [[ականջաբզզիւն]]: Անոր պատճառաւ ենթական կրնայ գետին իյնալ եւ ունենալ մարմնական զանազան տեսակի վնասներ, մասնաւորապէս՝ ոսկրային կոտրուածք: Յաճախ «ԳԴՆ Գլխապտոյտ»ը կը կրկնուի քանի մը անգամներ մէկ օրուան ընթացքին եւ կրնայ տեւել օրեր եւ շաբաթներ<ref>{{cite journal |pmid=15021771 |year=2004 |last1=Cohen |first1=HS |title=Side-lying as an alternative to the Dix-Hallpike test of the posterior canal |url=https://archive.org/details/sim_otology-neurotology_2004-03_25_2/page/130 |volume=25 |issue=2 |pages=130–4 |journal=Otology & Neurotology |doi=10.1097/00129492-200403000-00008}}</ref>: «ԳԴՆ Գլխապտոյտ»ի ախտաճանաչումը<ref name="Pmid">{{cite journal |pmid=18973840 |year=2008 |last1=Bhattacharyya |first1=N |last2=Baugh |first2=RF |last3=Orvidas |first3=L |last4=Barrs |first4=D |last5=Bronston |first5=LJ |last6=Cass |first6=S |last7=Chalian |first7=AA |last8=Desmond |first8=AL |last9=Earll |first9=JM |title=Clinical practice guideline: Benign paroxysmal positional vertigo |volume=139 |issue=5 Suppl 4 |pages=S47–81 |doi=10.1016/j.otohns.2008.08.022 |journal=Otolaryngology — head and neck surgery : official journal of American Academy of Otolaryngology — Head and Neck Surgery}}</ref> կը կատարուի լսելով հիւանդին եւ իմանալով գլխապտոյտին նկարագրականը: «ԳԴՆ Գլխապտոյտ»ին դարմանումը տեղի կ'ունենայ հետեւեալ միջոցառումներով՝ * Գլխու յատուկ մարզանքներ, որոնք կը կիրարկուին մասնագէտ բժիշկներու կողմէ: Այս մարզանքներէն յատկանշական է Epley գլխամարզանքը: Ենթական պառկած կ'ըլլայ կռնակին վրայ եւ բժիշկը կը կիրարկէ գլխու յատուկ շարժումներ, որպէսզի ականջակրաքարերը վերադառնան եւ հանգչին պարկիկին եւ արգանդիկին մէջ: * Յատուկ ջղահանգստացուցիչ դեղեր. * Գլուխը անշարժ պահել եւ նստած քնանալ. * Արագ շարժող առարկաներու չնայիլ. * Հեռատեսիլ չդիտել եւ գիրք չկարդալ։ == Տե'ս Նաեւ == * [[Ականջ]] * [[Փայծաղ]] * [[Ականջային Արիւնահոսութիւն]] * [[Գլխապտոյտ]] * [[Մանկական Անդամալուծութիւն]] * [[Ողնայարի Կողմնածռութիւն]] * [[Ջղային Անախորժակութիւն]] * [[Տանկի Տենդ]] * [[Սուր Անակնկալ Շնչառական Համախտանիշ]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * «Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, [[24 Յունուար]] [[2014]]: [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով]] czpxmu0bn7riowsivgam0bhr26c7fod 0 2719 253551 234827 2026-08-19T10:14:34Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253551 wikitext text/x-wiki '''Դեսդոսդերոն''', մարդու եւ բարձրակարգ [[ողնաշարաւորներ]]ու արական [[սեռական հորմոն]]։ Կ'արտադրուի գլխաւորաբար [[սերմնարան]]ներուն մէջ։ Քիմիական կառուցուածքով [[Սդերոիտներ|սդերոիտ]] է։ Անգոյն բիւրեղներ են, հալման ջերմաստիճանը՝ 155°С, ջուրին մէջ վատ կը լուծուի, անդամական լուծիչներու մէջ՝ լաւ (առաջին անգամ բիւրեղային վիճակին մէջ ստացուած է 1935 թուականին, ցուլի [[ամորձի|ամորձիք]]ներէն)։ Տղամարդու արեան մէջ դեսդոսդերոնի բնականոն քանակութիւնը 0,5—0,6 մկգ 100 մչ է, կանանցը՝ 0,12 մկգ/ 100 մլ։ Հասուն տղամարդու կազմութեան մէջ օրական կ'արտադրէ 15 մգ դեսդոսդերոն։ Դեսդոսդերոնը կը խթանէ արական սեռական անդամներու եւ երկրորդական սեռական յատկանիշներու զարգացումը։ Տղամարդու մօտ դեսդոսդերոնը ունի կարեւոր նշանակութիւն արական վերարտադրողական անդամներու հիւսուածքներու՝ [[սերմնարաններ]]ու եւ [[շագանակագեղձ]]ի, ինչպէս նաեւ երկրորդական սեռական յատկանիշներու՝ աւելցող մկանային եւ ոսկորային զանգուածի, մարմնի մազերու աճի, ձեւաւորման մէջ<ref name="Mooradian_ 1987">{{cite journal | author = Mooradian AD, Morley JE, Korenman SG | title = Biological actions of androgens | journal = Endocr. Rev. | volume = 8 | issue = 1 | pages = 1–28 | date = February 1987 | pmid = 3549275 | doi = 10.1210/edrv-8-1-1 | url = }}</ref>: Դեսդոսդերոնը նաեւ կարեւոր է առողջութեան եւ նորմալ կենսագործունէութեան,<ref name="pmid19707253">{{cite journal | author = Bassil N, Alkaade S, Morley JE | title = The benefits and risks of testosterone replacement therapy: a review | journal = Ther Clin Risk Manag | volume = 5 | issue = 3 | pages = 427–48 | date = June 2009 | pmid = 19707253 | pmc = 2701485 | doi = | url = }}</ref>, ինչպէս նաեւ օսդեոբորոզի կանխարգիլման համար<ref name="pmid19011293">{{cite journal | author = Tuck SP, Francis RM | title = Testosterone, bone and osteoporosis | journal = Front Horm Res | volume = 37 | issue = | pages = 123–32 | year = 2009 | pmid = 19011293 | doi = 10.1159/000176049 | isbn = 978-3-8055-8622-1 | series = Frontiers of Hormone Research }}</ref>: Հասուն տղամարդու մօտ դեսդոսդերոնի մակարդակը 7-8 անգամ աւելի մեծ է, քան հասուն կնոջ մօտ<ref name="pmid14981046">{{cite journal | author = Torjesen PA, Sandnes L | title = Serum testosterone in women as measured by an automated immunoassay and a RIA | journal = Clin. Chem. | volume = 50 | issue = 3 | pages = 678; author reply 678–9 | date = March 2004 | pmid = 14981046 | doi = 10.1373/clinchem.2003.027565 }}</ref>, բայց քանի որ տղամարդուն մօտ դեսդոսդերոնի օգտագործումը մեծ է, օրական տղամարդու մօտ աւելի քան 20 անգամ մեծ է<ref name="pmid6025472">{{cite journal | author = Southren AL, Gordon GG, Tochimoto S, Pinzon G, Lane DR, Stypulkowski W | title = Mean plasma concentration, metabolic clearance and basal plasma production rates of testosterone in normal young men and women using a constant infusion procedure: effect of time of day and plasma concentration on the metabolic clearance rate of testosterone | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-endocrinology-and-metabolism_1967-05_27_5/page/686 | journal = J. Clin. Endocrinol. Metab. | volume = 27 | issue = 5 | pages = 686–94 | date = May 1967 | pmid = 6025472 | doi = 10.1210/jcem-27-5-686 }}</ref><ref name="pmid5843701">{{cite journal | author = Southren AL, Tochimoto S, Carmody NC, Isurugi K | title = Plasma production rates of testosterone in normal adult men and women and in patients with the syndrome of feminizing testes | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-endocrinology-and-metabolism_1965-11_25_11/page/1441 | journal = J. Clin. Endocrinol. Metab. | volume = 25 | issue = 11 | pages = 1441–50 | date = November 1965 | pmid = 5843701 | doi = 10.1210/jcem-25-11-1441 }}</ref>: Կանայք աւելի զգայուն են հորմոնի նկատմամբ<ref name="isbn0-07-135739-4">{{cite book | author = Dabbs M, Dabbs JM | authorlink = | editor = | others = | title = Heroes, rogues, and lovers: testosterone and behavior | edition = | language = | publisher = McGraw-Hill | location = New York | year = 2000 | origyear = | pages = | quote = | isbn = 0-07-135739-4 | oclc = | doi = | url = | accessdate = }}</ref>: Դեսդոսդերոն կայ համարեայ բոլոր ողնաշարաւորներուն մօտ։ Ձուկերուն մօտ կը համադրէ փոքր տարբերող [[11-գեդոդեսդոսդերոն]] մը<ref name="isbn0-87893-617-3">{{cite book | author = Nelson, Randy F. | authorlink = | editor = | others = | title = An introduction to behavioral endocrinology | edition = | language = | publisher = Sinauer Associates | location = Sunderland, Mass | year = 2005 | origyear = | page = 143 | quote = | isbn = 0-87893-617-3 | oclc = | doi = | url = | accessdate = }}</ref>: Միջատներու մօտ նման միացութիւնը [[էգտիզոն]]ն է<ref name="De_Loof_2006">{{cite journal | author = De Loof A | title = Ecdysteroids: the overlooked sex steroids of insects? Males: the black box | journal = Insect Science |date=October 2006 | volume = 13 | issue = 5 | pages = 325–338 | doi = 10.1111/j.1744-7917.2006.00101.x }}</ref>: Ամէնուր հանդիպող սդերոիտներէն կարելի է ենթադրել որ սեռական հորմոնները ունին վաղ բարեշրջութեան պատմութիւն<ref name="Mechoulam_1984">{{cite journal | author = Mechoulam R, Brueggemeier RW, Denlinger DL | title = Estrogens in insects | journal = Journal Cellular and Molecular Life Sciences |date=September 1984 | volume = 40 | issue = 9 | pages = 942–944 | doi = 10.1007/BF01946450 }}</ref>: [[Բժշկութիւն|Բժշկութեան]] մէջ դեսդոսդերոնը կ'օգտագործուի տղամարդկանց սեռական [[գեղձ]]երու գործառնութեան անբաւարարութեան, կանանց դաշտանադադարի (բարձրակէտ) խանգարումներու պարագային եւ որոշ ուռուցքներու բուժման նպատակով։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{ՀՍՀ|հատոր=11|էջ=657}} [[Ստորոգութիւն:Անտրոկեններ]] [[Ստորոգութիւն:Սեռական հորմոններ]] 3vktpo5c6b7adspaql5fkfhe8zz5ezd 0 2808 253576 247651 2026-08-19T10:54:28Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253576 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Fingernails1.JPG|մինի|Ձեռքի եղունգներ]] '''Եղունգը''' կը ծածկէ [[Ոտքեր|ոտքի]] եւ [[ձեռք]]ի մատներուն ծայրամասի ոսկրիկները (phalanx): Անոր կազմաւորումը շարունակական է մինչեւ անհատին [[մահ]]ը: Եղունգը իր կազմաւորման եւ աճման հետեւանքով որոշ չափով կ'երկարի եւ կը ստանայ ձեւ ու տեսք<ref name="eMedicine">{{cite web | url = http://emedicine.medscape.com/article/1126725-overview | title = Nail Surgery | first1 = Neh | last1 = Onumah | first2 = Richard K | last2 = Scher | publisher = eMedicine | date = May 2009 | accessdate = March 2010 }}</ref>: Ձեռքի մատներու եղունգները աւելի արագ կ'աճին քան ոտքի մատներու եղունգները: Եղունգի աճը պայմանաւորուած է անհատի տարիքէն, սեռէն, տարուան եղանակէն, սնունդէն, մարզանքէն եւ ժառանգականութենէն: Եղունգներու աճը կ'աշխուժանայ ամրան եղանակին եւ առաւելաբար անչափահասներու մօտ: Ան կ'աճի մօտաւորապէս 3 մմ. ամէն ամիս: Մատի եղունգի ամբողջական աճը կը տեւէ 3-6 ամիս, իսկ ոտքի մատներունը՝ 12-18 ամիս: == Բաժիններ == Եղունգը կազմուած է հետեւեալ բաժիններէն. === Եղունգի արմատ՝ եղնգաբուն === Եղնգաբունը (nail root, matrix)<ref>{{cite web | url = http://www.biology-online.org/dictionary/Nail_matrix | title = Nail matrix | publisher = Biology Online | year = 2005 | accessdate = February 2010 }}</ref> կամ եղունգի արմատը եղջերային կազմուածքով (keratogenic)<ref name="Feneis-2000">{{cite book | last = Feneis | first = Heinz | title = Pocket Atlas of Human Anatomy | year = 2000 | publisher = Thieme | edition = 4th | isbn = 3-13-511204-7 | pages = 392–95 }}</ref> թաղանթ մըն է, որ կը գտնուի մատի մորթին վերջաւորութեան տակը: Անկէ կը ծնին եղջերանիւթէ (keratin) կազմուած եղնգամարմինի բջիջները: Այս բջիջները կը քալեն դէպի առջեւ՝ կազմելու համար եղնգամարմինը: Եղնգաբունին մեծ մասը անտեսանելի է: Անոր յառաջամասի պզտիկ մէկ բաժինը միայն տեսանելի է, որ կը յայտնուի ճերմակ կէս լուսնի ձեւով եւ կը կոչուի լուսնակ: Բոլոր մատներուն եղունգները կը յայտնուին լուսնակով, բացի ճկոյտ մատի եղունգէն: Բթամատի եղունգին լուսնակը ամէնէն խոշորն է: Եղնգաբունը կ'ապրի այնքա'ն ատեն որ անիկա սնունդ կը ստանայ եւ կը մնայ առողջ վիճակի մէջ: === Եղնգամարմին՝ բուն եղունգ === Եղնգամարմինը (nail body, plate)<ref name="NailSuperstore-Glossary">{{cite web | title = Glossary of Nail Technology Terminology | year = 2008 | accessdate = February 2010 | url = https://www.nailsuperstore.com/tips/view.aspx?TipId=81 | archive-date = 2011-01-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110101121638/https://www.nailsuperstore.com/tips/view.aspx?TipId=81 | dead-url = yes | archivedate = 2011-01-01 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110101121638/https://www.nailsuperstore.com/tips/view.aspx?TipId=81 | deadurl = yes }}</ref> կազմուած է եղջերանիւթէ եւ եղունգի տեսանելի բաժինն է: Անիկա կը հանգչի եղնգամահիճին վրայ, ուր կը գտնուի մատի մորթին ծայրամասը: Ուրեմն մահիճը կազմուած է մորթի երկու խաւերէն՝ ենթամորթ (dermis) եւ վերնամորթ (epidermis): Ենթամորթը բակած է մատի վերջին ոսկրիկին եւ հարուստ է ջղաթելերով (nerve endings)<ref name="NailDoc">{{cite web | url = http://www.naildoctors.com/nail_anatomy.html | title = Nail Anatomy | publisher = Nail Doctors | year = 2005 | accessdate = February 2010 }}</ref>, աւշաթելանօթներով (lymph vessels) ու արեան թելանօթներով (capillaries), որոնք եղնգամարմինին կու տան վարդագոյն տեսք: Եղնգամարմինը կարծր եւ ողորկ է: Անիկա կրնայ ըլլալ տափակ, կոր-կամարաձեւ (convex) կամ փոսաւոր (concave) զանազան հիւանդութիւններու պատճառով: Անոր հաստութիւնը եւ լայնքը կախեալ է եղնգաբունի չափէն, այսինքն՝ մեծութենէն եւ հաստութենէն: === Ենթաբաժիններ === *Եղնգամահիճ (nail bed)<ref name="FootDoc,Ca">{{cite web | title = Glossary of Nail Conditions | publisher = The Achilles Foot Health Centre | url = http://www.footdoc.ca/Website%20Nail%20Conditions%20(A%20Glossary).htm | accessdate = 2016-04-18 | archive-date = 2017-02-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170219052324/http://www.footdoc.ca/Website%20Nail%20Conditions%20(A%20Glossary).htm | dead-url = yes }}</ref> *Եղունգի լուսնակ (nail lunula)<ref>{{Cite book | last = Crouch | first = James Ensign | title = Functional human anatomy | publisher = Lea & Febiger | year = 1985 | page = 80 | url = https://books.google.am/books?id=p8VqAAAAMAAJ&q=hyponychium+quick }}</ref> == Դերակատարութիւններ == Եղունգը ունի կարգ մը դերակատարութիւններ. *Կը պաշտպանէ մատներու ծայրամասի ոսկրիկները. *Կը գործածուի որպէս գործիք՝ բռնելու համար մանր առարկաներ<ref name="HookedonNails">{{cite web | title = Understanding Your Natural Nails | url=http://www.hooked-on-nails.com/naturalnails.html | year = 2000 | accessdate = February 2010 }}</ref>. *Կը ծառայէ մարմինի մակերեսը-մորթը քերելու. [[Պատկեր:Toes.jpg|մինի|Ոտքերու եղունգներ]] *Կու տայ վայելչութիւն ոտքի եւ ձեռքի մատներուն<ref name="SalonGeek">{{cite web | title = Anatomy of the nail | last = Lellipop | publisher = Salon Geek | date = August 2006 | accessdate = February 2010 | url = http://www.salongeek.com/health-safety-unatural/40362-anatomy-nail.html | archive-date = 2010-11-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101124073946/http://www.salongeek.com/health-safety-unatural/40362-anatomy-nail.html | dead-url = yes | archivedate = 2010-11-24 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20101124073946/http://www.salongeek.com/health-safety-unatural/40362-anatomy-nail.html | deadurl = yes }}</ref><!-- ֆօրիւմ մըն է, բայց շատ լաւ տեղեկութիւններով -->. == Առողջութիւն == Եղունգի առողջութիւնը որոշ չափով կը ցոլացնէ անհատին առողջութիւնը: Բոլորս մեծ ուշադրութիւն պէտք է ցուցաբերենք մեր եղունգներու առողջութեան: Եղունգները առողջ կը մնան՝ *Առողջ սննդականոնի հետեւելով. բնասպիտները (protein), երկաթը եւ կիրը խիստ կարեւոր են. *Պէտք եղած հիմնական կենսանիւթերը գործածելով, մանաւանդ՝ A, D եւ B-12 կենսանիւթերը. *Հանգիստ կօշիկ եւ մաքուր գուլպայ հագնելով. *Շաքարախտէ եւ սրտանօթային հիւանդութիւններէ զերծ մնալով. *Եղունգը հարուածներէ եւ վնասներէ պաշտպանելով. *Ոտքի եւ ձեռքի մատներու առողջութեան հետեւելով. == Հիւանդութիւններ == === Ախտանշաններ === Եղունգը յաճախ կը կորսնցնէ իր առողջ վիճակը եւ կը յայտնուի զանազան [[հիւանդութիւն]]ներով ու անբնական երեւոյթներով, որոնք կը յայտնուին եղնգային զանազան ախտանշաններով. *Գոյնի ախտանշաններ՝ ճերմակ բիծեր, տժգնութիւն, կապտութիւն, կարմրութիւն, դեղնութիւն<ref name="Jordan-Mirzabeigi">{{cite book | title = Atlas of orthopaedic surgical exposures | first1 = Christopher | last1 = Jordan | first2 = Edwin | last2 = Mirzabeigi | publisher = Thieme | isbn = 0-86577-776-4 | page = 101 | url = https://books.google.am/?id=gMSW59keA4UC&pg=PA101 | date = 2000-04-01 }}</ref>. *Հիւսուածքի եւ տեսքի ախտանշաններ՝ հաստութիւն, բարակութիւն, կոշտութիւն, կարծրութիւն, կակուղութիւն, դիւրաբեկութիւն, ակօսութիւն, ճեղք. *Ձեւի ախտանշաններ՝ գնդակաձեւ (clubbing), կոր, փոսիկանման, դգալանման (spoon shaped). * Բորբոքում *Թարախակոյտ (abscess)<ref>{{cite web | url = http://www.aafp.org/afp/20010515/1961.html | title = Fingertip Injuries | first1 = Quincy C | last1 = Wang | first2 = Brett A | last2 = Johnson | publisher = American Family Physician | date = May 2001 | accessdate = March 2010 | archive-date = 2008-10-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081013052327/http://www.aafp.org/afp/20010515/1961.html | dead-url = yes | archivedate = 2008-10-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081013052327/http://www.aafp.org/afp/20010515/1961.html | deadurl = yes }}</ref> * Արիւնակոյտ (hematoma) [[Պատկեր:Flickr - bslmmrs - Holding on to .....jpg|մինի|Կապիկի ձեռքի եղունգներ]] === Տեսակներ === Եղունգի հիւանդութիւններն ու անբնական երեւոյթներն են՝ ==== Այլանդակ եւ տձեւ երեւոյթներ (deformities) ==== Այս այլանդակ երեւոյթները կը յառաջանան հետեւեալ պատճառներով. * Ծինային (genetic) անբնական կազմաւորում<ref name="Ravosa-Dagosto-389">{{cite book | title = Primate origins: adaptations and evolution | pages = 389–90 | first1 = Matthew J. | last1 = Ravosa | first2 = Marian | last2 = Dagosto | publisher = Springer | isbn = 0-387-30335-9 | url = https://books.google.am/?id=C8RAGvdzedoC&pg=PA416 | year = 2007 }}</ref>. Այս պարագային այլանդակ երեւոյթը կը յայտնուի ի ծնէ եւ կ'ըլլայ ընդոծին (congenital). * Հարուած-վնաս (trauma). Մատներու եղունգները կրնան վնասուիլ ուղղակի կամ անուղղակի հարուածով: Ծանր առարկայի մը իյնալը ոտքին վրայ, եղունգին ուղղակի վնաս կը հասցնէ: Նեղ կօշիկ հագնելով՝ անուղղակի հարուած կը հասցնենք եղունգին: Եղունգի հարուած-վնասը կը յառաջացնէ եղունգի զանազան անբնական երեւոյթներ, որոնցմէ կարեւորագոյններն են՝ ճերմակ կէտաւորում, կապտութիւն, եղունգի ճեղք եւ կոտրտուք, աւելորդ նոր եղունգի աճ, շրջա-եղնգային եւ ենթա-եղնգային արիւնահոսութիւն եւ բորբոքում: Ենթա-եղնգային արիւնահոսութեամբ, անհատը կ'ունենայ ուժգին ցաւ, որ կ'անհետանայ ծակելով եղունգը եւ կուտակուած արիւնը արտահանելով: Կուտակուած արիւնը չարտահանելու պարագային, եղունգը կը մահանայ ու կ'իյնայ<ref name="growth">[http://www.bmj.com/cgi/content/full/335/7633/1288 BMJ 2007;335(7633):1288 (22 December), ] {{doi|10.1136/bmj.39420.420370.25}}</ref>: *Սնկային (fungal) հիւանդութիւններ. *Մորթային հիւանդութիւններ. * Մարմնական հիւանդութիւններ, օրինակի համար՝ շաքարախտ եւ սրտանօթային (cardiovascular) հիւանդութիւններ, որոնց պատճառով մատներու եւ եղունգներու արեան շրջագայութիւնը կը նուազի եւ տեղի կ'ունենան զանազան անբնական երեւոյթներ. * Կարգ մը դեղերու գործածութիւնը, ինչպէս օրինակ Tetyracycline-ի գործածութեամբ, եղունգի մարմինը կրնայ բաժնուիլ իր մահիճէն. * Տարեցութիւն, որուն հետեւանքով, եղունգին վրայ կը յայտնուին հորիզոնական խորունկ ակօսներ<ref name=penetration>[http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/72442/1/j.1467-2494.1983.tb00348.x.pdf K. A. WALTERS and G. L. FLYNN, Permeability characteristics of the human nail plate, International Journal of Cosmetic Science 5, 231–246 (1983)]</ref>. * Յոռի սննդառութիւն, մասնաւորապէս՝ բնասպիտի, կիրի եւ [[երկաթ]]ի նուազ սպառում: Բնասպիտի անբաւարարութեամբ, եղունգը կ'ունենայ ճերմակ բիծեր, իսկ երկաթի պարագային՝ եղունգը կ'ունենայ մակերեսային դգալանման փոսիկ: * A, D եւ B-12 կենսանիւթերու անբաւարարութիւն<ref>{{Cite web |url=http://www.aad.org/public/Publications/pamphlets/NailHealth.htm |title=American Academy of Dermatology – Nail Health |accessdate=2016-04-18 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927033808/http://www.aad.org/public/Publications/pamphlets/NailHealth.htm |dead-url=yes |archivedate=2007-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927033808/http://www.aad.org/public/Publications/pamphlets/NailHealth.htm |deadurl=yes }}</ref>. A եւ D կենսանիւթերու անբաւարարութեամբ տեղի կ'ունենայ եղունգի չորութիւն եւ ճեղքռտուք. իսկ B-12 սննդանիւթի պարագային՝ եղունգը կը դառնայ թուխ եւ չոր<ref>{{cite journal |author=Schriger DL, Baraff LJ |title=Capillary refill—is it a useful predictor of hypovolemic states? |journal=Ann Emerg Med |volume=20 |issue=6 |pages=601–5 |date=Jun 1991 |pmid=2039096 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0196-0644(05)82375-3 |doi=10.1016/S0196-0644(05)82375-3}}</ref>: ==== Բորբոքումներ ==== Եղունգի բորբոքումներուն մեծամասնութիւնը սնկային են (fungal), սակայն կրնան տեսնուիլ նաեւ ցպկային (bacterial) եւ ժահրային (viral) բորբոքումներ: Եղունգի սնկաքարութիւնը (onychomycosis) սնկային բորբոքում մըն է, որ կը յառաջանայ մարմնական սնկային բորբոքումներու եւ տարեցութեան պատճառով: Ժողովուրդին 10 առ հարիւրը կ'ունենայ այս բորբոքումը: Ան առաւելաբար կը պատահի տղամարդոց մօտ, ոտքի մատներու եղունգներուն վրայ։ Եղունգի սնկաքարութեան կարեւոր ախտանիշ է եղունգի ճերմկութիւնը կամ դեղնութիւնը: Այս բորբոքումը կանխարգիլելի է, պարզապէս՝ ուշադրութիւն դարձնելով հետեւեալ ցուցմունքներուն<ref name="Denning">{{cite journal|last=Denning|first=DW|author2=Evans, EG |author3=Kibbler, CC |author4=Richardson, MD |author5=Roberts, MM |author6=Rogers, TR |author7=Warnock, DW |author8= Warren, RE |date=November 11, 1995|title=Fungal nail disease: a guide to good practice (report of a Working Group of the British Society for Medical Mycology).|url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_1995-11-11_311_7015/page/n44|journal=British Medical Journal|volume=311|issue=7015|pages=1277–1281|pmc=2551187 |pmid=7496239 |doi=10.1136/bmj.311.7015.1277}}</ref>. *Եղունգները կարճ բայց չափաւոր կտրել<ref>{{Cite web | title = What Is Skin Cancer? | last = Pratt | first = Michelle | publisher = Nails Magazine | date = December 1, 2009 | url = http://www.nailsmag.com/feature.aspx?fid=762&ft=1 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Ոտքի մատները լաւ չորցնել լոգանքէ ետք եւ հակասնկային փոշի գործածել մատներուն միջեւ. * Հին եւ նեղ կօշիկ չհագնիլ, որովհետեւ նեղ կօշիկներուն մէջ սունկերու բեղմնիկները (spores) բոյն դրած կրնան ըլլալ. ==== Եղունգի շրջաբորբ (paronychia) ==== Ասիկա եղունգի շուրջը պատահած սուր եւ ցպկային բորբոքում է: Եղունգի շրջաբորբը կը պատահի ընդհանրապէս՝ * Այն անձերուն մօտ, որոնք կը կրծեն իրենց ձեռքերու մատները եւ եղունգները. * Ոտքի մատներու եղունգի մխրճում (ingrowing toe-nail) ունեցողներու մօտ. * Շաքարախտէ տառապողներու մօտ. * Ծայրամասային զարկերակային խցում (peripheral vascular obstruction) ունեցողներու մօտ. * Նեղ կօշիկներով երկարատեւ մարզանք ընողներու մօտ. Շրջաբորբը շուտով կրնայ վերածուիլ թարախակոյտի. եղունգի շրջաբորբի դարմանումը տեղի կ'ունենայ հակացպկային դեղերով, թարախակոյտը բանալով եւ թարախը արտահանելով<ref>{{cite book | title = Handbook of vitamins | edition = 4th | last = Zempleni | first = J | author2 = R.B. Rucker | author3 = D.B. McCormick | author4 = J.W. Suttie | year = 2007 | url = http://linus.lmu.edu/ | access-date = 2016-04-18 | archive-date = 2016-04-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160420111852/http://linus.lmu.edu/ | dead-url = yes }}</ref>: ==== Մխրճուած եղունգ ==== Մխրճուած եղունգի ախտապատճառներն են՝ *Նեղ եւ անհանգիստ կօշիկի գործածութիւն. * Ընդոծին անբնական եղունգի գոյութիւն. *Տարեցութիւն, անշարժութիւն եւ նստակեաց կեանք. * Յղութեան շրջանին ոտքի մատներու ուռեցք. * Մարմնական ընդհանուր ջրուռեցք (edema). * Եղունգի մնայուն-երկարատեւ բորբոքում. Այս հիւանդութեան պարագային, եղունգը կը մխրճուի շրջապատի մորթին եւ մկաններուն մէջ, ու կը յառաջանայ բորբոքում եւ նոյնիսկ՝ թարախակոյտ: Անհատը կ'ունենայ հետեւեալ ախտանշանները՝ զօրաւոր ցաւ, կարմրութիւն, ուռեցք եւ ջերմութիւն: Մխրճուած եղունգը կը դարմանուի հակացպկային դեղերով եւ վիրաբուժական գործողութեամբ: ==== Եղունգներու անբնական գունաւորում ==== Այս մէկը կը յառաջանայ՝ *Կարգ մը դեղերու գործածութեամբ եւ դարմանական միջոցներով, օրինակ՝ հակամալարիայի դեղերով, Tetracycline-ով եւ քաղցկեղի քիմիական դարմանումով (chemotherapy). *Մարմնական զանազան հիւանդութիւններու հետեւանքով. #Արեան կարմիր գնդիկներու բազմացում (polycythemia), որուն հետեւանքով եղունգը կ'ունենայ կապտախտի (cyanosis) երեւոյթ: #Սրտանօթային հիւանդութիւններ, երբ տեղի կ'ունենայ արեան ծայրամասային շրջանառութիւն եւ արեան նուազում: Այս բոլորին հետեւանքով, եղունգները կը ստանան մանիշակագոյն կամ կապոյտ գոյն: *Սնկաքարութիւն, որ կը յառաջացնէ ճերմակ կամ դեղին գոյն. *Եղունգին ուղղակի կամ անուղղակի վնաս-հարուածը, որ կը յառաջացնէ կապտութիւն եւ ճերմակ կէտաւորում. * Սնունդին մէջ բնասպիտի անբաւարարութիւն, որ կը յառաջացնէ ճերմակ բիծեր. * B-12 կենսանիւթի անբաւարարութիւն, որ կը յառաջացնէ թուխ գոյն: == Տե'ս Նաեւ == *[[Ականջ]] *[[Փայծաղ]] *[[Ականջային Արիւնահոսութիւն]] *[[Գլխապտոյտ]] *[[Մանկական Անդամալուծութիւն]] *[[Ողնայարի Կողմնածռութիւն]] *[[Ջղային Անախորժակութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == *«Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, [[13 Յունուար]], [[2012]]: [[Ստորոգութիւն:Գիտութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ]] affmqjtyhijq7z6gydptyds5k14vif9 0 2888 253558 225583 2026-08-19T10:25:27Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253558 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Համաստեղութիւն | պատկեր =[[Պատկեր:Gemini constellation map visualization 1.PNG|240px]]<br> {{resize|90%|Երկուորեակ համաստեղութեան աստղերու դասաւորութիւնը ըստ [[:en:H. A. Rey|H.A.Rey]]-ի:}} | հապաւում = Gem | լատիներէն = Geminorum | լատիներէնի սեռականը = Gemini | նշանը = [[Երկուորեակ]] | Ուղղակի ծագում = | Հակում = | լրիւ մակերես = 514 | մակերեսադաս = 30<sup>րդ</sup> | հիմնաստղաթիվ = | ԲՖաստղաթիվ = | մոլորակովաստղաթիվ = բացի Արեգ ասղերի թիվ որոնք մոլորակներ ունեն | պայծառաստղաթիվ = պայծառ աստղերու թիւ | մոտակաաստղթիվ = մոտակայ աստղերու թիվ | ամենէպայծառաստղ =<small> * [[Փոլուքս]] (β Gem) 1.16<sup>m</sup> * [[Քաստոր]] (α Gem) 1.59<sup>m</sup> * [[Երկուորեակի ամմա|Ալմեյսան]] (γ Gem) 1.93<sup>m</sup></small> | աստղիմեծութիւն = | ամենէմօտաստղ = Ուոլֆ 359 <br /><small>7.78 լտ, 2.39 փք</small> | աստղիհեռավորութիւն = | մեսիեիվայրերութիւ = 5 | ասուպայինհոսք = Կեմինիտներ | հարեւան = <small> * [[Քաղցկեղ (համաստեղութիւն)|Քաղցկեղ]] * [[Փոքր Շուն (համաստեղութիւն)|Փոքր Շուն]] * [[Մէնեղջիւր (համաստեղութիւն)|Մէնեղջիւր]] * [[Օրիոն (համաստեղութիւն)|Օրիոն]] * [[Ցուլ (համաստեղութիւն)|Ցուլ]] * [[Կառավար (համաստեղութիւն)|Կառավար]] * [[Լուսան (համաստեղութիւն)|Լուսան]]</small> | լայնմաքս = [[Հիւսիսային բեւեռ|90]] | լայնմին = [[60-րդ հարաւային զուգահեռական|60]] | ամիս = <big>'''[[Փետրուար]]'''</big> | նշումներ = }} '''Երկուորեակ''' ({{lang-la|Gemini}}), [[Համաստեղություն|կենդանակերպ համաստեղութիւն]]ներէն։ Երրորդ աստղագուշակը։ Նշանն է՝ [[Պատկեր:Gemini.svg|20px]]։ Արեւը կ'անցնի Երկուորեակի աստղերուն կողմէն [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-էն [[21 Յունիս|Յունիս 21]]-ի միջեւ, հետեւաբար այս ամսաթիւերուն ծնած անհատներուն աստղը երկուորեակ կ'ըլլայ։ == Պատմութիւն == Համաստեղութիւնը յիշատակած է Արիսթոտելեսը, որ [[:en:Meteorologica (Aristotle)|Μετεωρολογικά]] (1 343b30) աշխատութեան մէջ նշած է, որ դիտարկած է Իւպիտերը Երկուորեակ համաստեղութեան աստղի մը քովը, որ այնուհետեւ զայն իրմով ծածկած է: Ասիկա Երկուորեակին մասին առաջին յիշատակութիւնը եղած է:<ref>Star Names: Their Lore and Meaning by Richard Hinckley Allen, Dover, 1963, page 229</ref> 1990-ին հրատարակուած աշխատութեան մը մէջ կը նշուի, որ նկարագրած աստղը Երկուորեակին 1-ը եղած է եւ դէպքը Ք.ա. 337-ին Դեկտեմբեր 5-ին տեղի ունեցած է:<ref>{{cite journal |title=New Evidence for the Dating of Aristotle ''Meteorologica'' 1-3 |url=https://archive.org/details/sim_classical-philology_1990-04_85_2/page/126 |first=Sheldon M. |last=Cohen |first2=Paul |last2=Burke |journal=Classical Philology |volume=85 |issue=2 |date=1990 |pages=126–129 |doi= 10.1086/367188|jstor=269702 }}</ref><br />Կլաւդիոս Պտղոմեոս «Երկուորեակ» ներառած է իր «Ալմակեսթ» աստղային երկինքին հաւաքածուին մէջ:<br />Յայտնի է, որ երբ [[Ուիլիըմ Հէրշել]]ը ([[:en:William Hershel|William Hershel]]) [[1781 թուական|1781-ին]] բացայայտեց Ուրան մոլորակը, անիկա Փրոբուս (Երկուորեակի η) աստղին մօտ կը գտնուէր<ref>Star Names: Their Lore and Meaning by Richard Hinckley Allen, Dover, 1963, page 236</ref>, իսկ 1930-ին Քլայտ Թոմպօ ([[:en:Clyde Tombaugh|Clyde Tombauh]]) բացայայտեց Պլուտոն գաճաճ մոլորակը Վասադ (Երկուորեակի δ) աստղին մօտ<ref>The Cambridge Guide to the Constellations by Michael E. Bakich, Cambridge University Press, 1995, page 210</ref>: Հին յոյները կը համարէին, թէ Երկուորեակ համաստեղութեան երկու ամենավառ աստղերը երկինքին վրայ յայտնուած Կաստոր եւ Պոլիդեւքես (Պոլլուքս) երկուորեակ եղբայրներն են: Յունական դիցաբանութեան մէջ Երկուորեակներ կը շաղկապէին առասպելի մը հետ, որ կը պատմէ Լետային որդիներ Քասդորի եւ Բոլիտեւքեսի մասին, ովքեր երկուքով արկոնաւորդներ եղած էին: Փօլիդեւքես (Փոլլուքս) Զեւսին որդին եղած էր, երբ ան Լետան գայթակղած էր, այն պարագային, երբ Կաստոր՝ Սպարտային արքայ եւ Լետայի ամուսին Թինտարեւսի զաւակը: Կաստոր եւ Փոլլուքս նաեւ դիցաբականական կապ մը ունեցած էին Ելմոյի կրակին հէտ, որպէս նաւաստիներուն պաշտպան: Կաստորին մահանալէն ետք Փոլլուքսը աղերսեց իր հայր Զեւսին, որ Կաստորը պարգեւէ անմահութիւն եւ ան ատիկա ըրաւ՝ միաւորելով զանոնք երկինքի վրայ: == Դիրքը == Երկուորեակը կը գտնուի Ցուլ համաստեղութեան արեւելքին եւ Խեցգետին համաստեղութեան արեւմուտքին։ Աւգոստոսին կէսերուն Երկուորեակը կը յայտնուի հորիզոնի արեւելքին երկայնքով, առաւօտեան՝ արշալոյսէն առաջ:<br />Երկուորեակը դիտելու համար ամենայարմար ժամանակները [[Յունուար]]էն մինչեւ [[Փէտրուար]] ամիսներուն է, երբ անիկա մեր գլխավերեւը կը գտնուի: Ապրիլ եւ Մայիս ամիսներուն համաստեղութիւնը կ'երեւայ հորիզոնի արեւմուտքին, անմիջապէս մայրամուտէն ետք: Երկնակամարին մէջ համաստեղութիւնը գտնելու ամենադիւրին եղանակը անոր երկու ամենավառ Կաստոր եւ Փոլլուքս աստղերը գտնելն է: Գլխաւոր աստղերն են՝ Փոլլուքսը (փայլը՝ 1.16) եւ Կաստորը (փայլը՝ 1.59): Համաստեղութեան մէջ Արեգակը կը գտնուի Յունիս 20-էն մինչեւ Յուլիս 20-ը:<ref name="AstronomyOnline">[http://astronomyonline.org/observation/zodiac.asp Constellations of the zodiac]</ref> === Աստղերը === Համաստեղութիւնն ունի անզէն աչքով տեսանելի 85 աստղ<ref>[[Elijah H. Burritt|E H Burritt]] - [https://books.google.am/books?id=3IQoAAAAcAAJ&pg=PA66 The geography of the heavens and class book of astronomy: Accompanied by a celestial atlas] Huntington, 1840 Retrieved 2012-06-25</ref><ref>[[Elias Colbert|E Colbert]][https://books.google.am/books?id=Z7gXAAAAIAAJ&pg=PA33 Astronomy without a telescope: being a guide-book to the visible heavens, with all necessary maps and illustrations] George & C.W. Sherwood, 1869 Retrieved 2012-06-27</ref><br />Ամէնավառ աստղ Փօլլուքսն է եւ երկրորդը՝ Կաստորը: Ճոհան Պայէրը [[:en:Johann Bayer|(Johann Bayer)]] սխալ ընելով, 1603-ին Քասդորին «Ալֆա» մականունը տուաւ{{sfn|Ridpath|Tirion|2001|pp=150-152}} *'''Երկուորեակի α (Կաստոր)'''՝ ունի երկրորդ պայծառութիւնը՝ Պոլլուքսէն ետք: Աստղերու համակարգ մըն է, կը գտնուի Երկիրէն 52 լոյս-տարի հեռաւորութեան վրայ, անզէն աչքով կ'երեւայ որպէս 1.6 մագնիթուտով կապոյտ-ճերմակ աստղ: Երկու սպեկտրալ-պինըրի կ'երեւան 1.9 եւ 3.0 մագնիթուտներով 470 տարի պարբերութիւնով: Համակարգի մաս կը կազմէ նաեւ լայն տեսականիով կարմիր թզուկ մը: *'''Երկուորեակի β (Պոլլուքս)'''՝ Երկուորեակին ամէնէն վառ աստղն է՝ [[նարնջագոյն]] հսկայ աստղ 1.2 մագնիտուտով, Երկիրէն 34 լոյս-տարի հեռաւորութեան վրայ: Պոլուքսն ունի իր շուրջը պտտուող մոլորակ մը, ինչպէս Երկուորեակի երկու այլ աստղեր՝ [[:en:HD 50554|HD 50554]]-ը եւ [[:en:HD 59686|HD 59686]]-ը: === Այլ Տեսիլներ === [[Պատկեր:ESO Very Large Telescope images the Medusa Nebula.jpg|thumb|[[:en:Medusa Nebula|Մէտուզա միգամածութեան]] սիրտին մէջ գտնուող աստղը կը ցուցանէ անոր վախճանը:<ref>{{cite web|title=The Dreadful Beauty of Medusa|url=http://www.eso.org/public/news/eso1520/|accessdate=12 June 2015}}</ref>]] Երկուորեակին նայիլը կը նշանակէ նայիլ Ծիր Կաթինի միջով, հետեւաբար, կան համեմատաբար հեռաւոր տիեզերքի երեւելիքներ: Եսքիմոյ եւ Մէտուզա միգամածութիւնները Մեսիէյին M35 երեւելիքը եւ [[:en:Geminga|Geminga]]-ն այն երեւելիքներն են, որ առաւել ուշադրութիւն կը պահանջեն: Էսքիմոս<ref> : {| | align="right" |[[Պատկեր:Ngc2392.jpg|150x150փքս]] |Ngc 2392<br /><small>Յայտնաբերած է՝</small> <br />1787 յունուար 7<br /><small>Կողմէ՝ </small><br />Ուիլիըմ Հէրշել<br /><small>Չափսերը՝ </small><br />48"×48"<br /><small>Հեռաւորութիւնը՝ </small><br />2 870 լ.տ.<br /><small>Մագնիթուտ՝ </small>0.4 |} </ref> եւ Մէտուզա միգամածութիւններ երկուքով մոլորակային միգամածութիւններ են, մէկը՝ Երկիրին մօտ 2 870, միւսը՝ 1 500 լոյս-տարի հեռաւորութեան վրայ: M35-ը բաց աստղաբոյլ մըն է, որ 1745-ին բացայայտուեցաւ զուիցերիացի աստղագէտ [[:en:Philippe Loys de Chéseaux|Ժան Ֆիլիբ տը Շիզոյ]]: Եւ Geminga-ն չեզոք աստղ մըն է՝ Երկիրէն մօտ 500 լոյս-տարիին վրայ:<br />Մեսիէ 35-ը մէծ, երկարաւուն, 5 մագնիթուտով աստղաբոյլ մըն է, ունէ մօտ 0, 2 քառ.աստ. մակերես՝ լիալուսինին չափով: Անոր բարձր մագնիթուտը ցոյց կը տայ, որ M35-ը մութ երկինքին մէջ տեսանելի է անզէն աչքով: M35-ին 200 աստղերը շղթայաձեւ խումբով են, որոնք կը ձգուին աստղաբոյլին միջով, ան Երկիրէն 2000 լոյս-տարիին վրայ կը գտնուի: Երկուորեակին մէկ այլ բաց աստղաբոյլ մըն է [[:en:NGC 2158|NGC 2158]], որ կ'երեւայ սիրողական աստղադիտակով, Երկիրէն մօտ 12 000 լոյս-տարիին վրայ է:{{sfn|Ridpath|Tirion|2001|pp=150-152}} [[:en:Eskimo Nebula|Էսքիմոս միգամածութիւնը]], կամ՝ Ծաղրածուին Դէմքով միգամածութիւնը (NGC 2392) 9, 2 մագնիթուտով է, Երկիրէն կը գտնուի 4 000 լոյս-տարիին վրայ: {{sfn|Levy|2005|p=126}} Պզտիկ սիրողական աստղադիտակով կ'երեւայ անոր կեդրոնական աստղը, իր շուրջի [[Կապոյտ (գոյն, արեւմտահայերէն)|կապտա]]-[[Կանաչ (գոյն, արեւմտահայերէն)|կանաչ]] ձուածիրային սկաւառակին հետ միասին: Ան իր միմոսին անունն ստացած է դիմակ հագած երեսին նմանութեան համար:{{sfn|Ridpath|Tirion|2001|pp=150-152}} ==== Ասուպներու Ցնցուղ ==== Կէմինիտները<ref>[[Պատկեր:Meteor falling courtesy NASA.gif|240px]]</ref> յայտնի վառ ասուպներու ցնցուղ մըն է, որուն բարձրակէտը Դեկտեմբեր 13-14-ին կ'ըլլայ: Առաւելագոյն հոսքը կը կազմէ ժամը հարիւր ասուպներ, ինչ որ զինք կը դարձնէ ամէնէն հարուստ ասուպներու ցնցուղէն մին:{{sfn|Ridpath|Tirion|2001|pp=150-152}} == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="240px"> Gemini etching.tif Constellation Gemeaux - al-Sufi.jpg|<small>10<sup>րդ</sup> դարուն պարսիկ նշանաւոր աստղագէտ Ապտ ար-Րահման աս-Սուֆիի պատկերած Երկուորեակ համաստեղութիւնը</small> </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * <small>Աստղերու Մասին Ian Ridpath-ին Հեքիաթները՝</small> [http://www.ianridpath.com/startales/gemini.htm Gemini] <small>([[Անգլերէն]])</small> *[[:en:Astronomy Picture of the Day|APOD <small>(Օրուայ Աստղագիտական Պատկեր)</small>]] # [<!-- http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap090506.html -->http://apod.nasa.gov/apod/ap090506.html A Spring Sky Over Hirsau Abbey] # [<!-- http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap090503.html -->http://apod.nasa.gov/apod/ap090503.html The Eskimo Nebula from Hubble] * <small>Համաստեղութիւններու Ուղեցոյց՝</small> [http://www.constellation-guide.com/constellation-list/gemini-constellation/ Gemini Constellation] <small>([[Անգլերէն]])</small> [[Ստորոգութիւն:Համաստեղութիւններ]] 5febt0t5cdyvxh7vc8brlnbung4ktad 0 3050 253582 252731 2026-08-19T11:04:53Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253582 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Էպոլա | image file = Ebola_Virus_TEM_PHIL_1832_lores.jpg | image descr = Էպոլայի մանրապատկերը | image2 file = | image2_caption = | regnum = Վիրիւսներ | phylum = | classis = | infraclassis = | ordo = | subordo = | familia = | latin = Ebolavirus | children name = Տեսակներ | children = * ''[[Zaire ebolavirus]]'' * ''[[Sudan ebolavirus]]'' * ''[[Reston ebolavirus]]'' * ''[[Tai Forest ebolavirus]]'' * ''[[Bundibugyo ebolavirus]]'' | author = | wikispecies = Ebolavirus | commons = Ebolavirus | itis = | ncbi = | range map = | range legend = | ictv = 01.025.0.02 | Baltimore group = }} '''Էպոլա''' հիւանդութիւնը ժահրային հազուագիւտ եւ մահացու հիւանդութիւն մըն է։ Յաճախ անիկա կը կոչուի Էպոլա արիւնահոսութեան հիւանդութիւն, որովհետեւ անոր յատուկ ախտանշաններէն կարեւորագոյնը անսպասելի արիւնահոսութիւնն է։ == Ի՞նչ է Էպոլան == Այս հիւանդութեան ժահրը Էպոլա ժահրն է, որ առաջին անգամ յայտնուեցաւ [[1976]]-ին [[Սուտան]]ի մէջ եւ [[Քոնկօ|Քոնկոյի]] Էպոլա գետին շրջակայքը։ Այս ժահրը կը պատկանի Filoriridae ժահրերու խմբաւորումին։ Էպոլա անուանումը կը վերագրուի Քոնկոյի Էպոլա գետին։ Այս երկու երկիրներուն մէջ էպոլա հիւանդութիւնը շուտով տարածուեցաւ եւ վերածուեցաւ համաճարակի։ Էպոլա հիւանդութիւնը երկրորդ անգամ յայտնուեցաւ [[2012]]-ին [[Ուկանտա]]յի եւ դարձեալ Քոնկոյի մէջ։ [[2014]]-ի համաճարակը երրորդն է, որ աւելի ահազանգային եւ բարդ է։ Ըստ միջազգային առողջապահական կազմակերպութիւններու, 2014-ի համաճարակը տարածուած է մասնաւորապէս [[Կինէ (երկիր)|Կինէի]], Սիէրա Լէոնէի եւ [[Լիպերիա|Լիպերիոյ]] մէջ։ Մինչեւ օրս էպոլան խլած է 11,315-է աւելի մարդոց կեանքը։ Յայտնաբերուած են 28,638 պարագաներ<ref name=CDC2014>{{cite web|title=CDC urges all US residents to avoid nonessential travel to Liberia, Guinea and Sierra Leone because of an unprecedented outbreak of Ebola. | url = http://wwwnc.cdc.gov/travel/notices/warning/ebola-liberia|website = CDC | accessdate = 2 August 2014 | date = 31 July 2014 }}</ref><ref name=CDCAug2014N>{{cite web|title=2014 Ebola Outbreak in West Africa|url=http://www.cdc.gov/vhf/ebola/outbreaks/2014-west-africa/|website=CDC|accessdate=5 August 2014|date=4 August 2014}}</ref>: Էպոլան շատ արագ կը տարածուի [[Ափրիկէ]]ի այլ շրջաններու մէջ։ Մահեր արձանագրուած են նաեւ Սենեկալի եւ Քոնկոյի մէջ։ == Փոխանցում == Էպոլա ժահրը առաւելաբար հիւրընկալուած է Ափրիկէի կարգ մը երկիրներու կապիկներու, շեմբանզէներու եւ չղջիկներու կողմէ։ Այսինքն ժահրը կ'ապրի այս կենդանիներու մարմնին մէջ։ Էպոլա ժահրը կը փոխանցուի մարդուն, երբ ան դպչի այս կենդանիներուն մորթին եւ կամ անոնց մարմինէն արտադրուող հեղուկներուն, այսինքն՝ արեան, սերմնահեղուկին (semen), կրծքակաթին, մէզին եւ լորձունքին։ Իսկ էպոլա ժահրի փոխանցումը վարակուող անձէ մը առողջ անձի մը, տեղի կ'ունենայ նոյն ձեւով։ էպոլա ժահրի փոխանցումը եւ տարածումը օդի, ջուրի եւ ուտեստեղէններու միջոցաւ չի կատարուիր։ Թխսումի շրջանը (incubation period) 10-21 օր է, այսինքն՝ հիւանդութեան ախտանշանները կը յայտնուին վարակումէն 10-21 օրեր ետք։ Անոր փոխանցումը եւ տարածումը տեղի կ'ունենայ հիւանդութեան ախտանշաններու յայտնուելէն ետք<ref>{{cite web|title=Ebola (Ebola Virus Disease) Transmission |website=CDC |date=5 November 2014 |accessdate=7 November 2014 |url=http://www.cdc.gov/vhf/ebola/transmission/index.html}}</ref><ref name="Drazen2014">{{cite journal|author=Drazen JM, Kanapathipillai R, Campion EW, Rubin EJ, Hammer SM, Morrissey S, Baden LR|title=Ebola and quarantine|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2014-11-20_371_21/page/2029|journal=N Engl J Med|volume=371| issue=21|pages=2029–30|date=November 2014|pmid=25347231|doi=10.1056/NEJMe1413139}}</ref><ref name=CDC2014QAT/><ref>{{cite web | url=http://well.blogs.nytimes.com/2014/10/03/ebola-ask-well-spread-public-transit/ | title=Ask Well: How Does Ebola Spread? How Long Can the Virus Survive? | work=The New York Times | date=3 October 2014 | accessdate=24 October 2014 | author=Donald G. McNeil Jr.}}</ref>: Ժահրի մուտքի անցքերէն են քիթը, բերանը, աչքերը, բաց վէրքերը, կտրուածքները եւ քերծուածքները<ref name=CDC2014QAT>{{cite web|title=Q&A on Transmission, Ebola |website=CDC |date=September 2014 |accessdate=3 October 2014 |url=http://www.cdc.gov/vhf/ebola/transmission/qas.html}}</ref><ref name=CDCNOV2014>{{cite web|title=How Ebola Is Spread|url=http://www.cdc.gov/vhf/ebola/pdf/infections-spread-by-air-or-droplets.pdf|format=PDF|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|date=November 1, 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Sexual transmission of the Ebola Virus : evidence and knowledge gaps|url=http://www.who.int/reproductivehealth/topics/rtis/ebola-virus-semen/en/|website=who.int|accessdate=16 April 2015|date=4 April 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.sciencetimes.com/articles/6000/20150502/ebola-transmitted-through-sex.htm |title=Ebola Can Be Transmitted Through Sex |first=Brian |last=Wu |date=May 2, 2015| accessdate=May 3, 2015| newspaper=Science Times}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Varkey|first1=JB|last2=Shantha|first2=JG|last3=Crozier|first3=I|last4=Kraft|first4=CS|last5=Lyon|first5=GM|last6=Mehta|first6=AK|last7=Kumar|first7=G|last8=Smith|first8=JR|last9=Kainulainen|first9=MH|last10=Whitmer|first10=S|last11=Ströher|first11=U|last12=Uyeki|first12=TM|last13=Ribner|first13=BS|last14=Yeh|first14=S|title=Persistence of Ebola Virus in Ocular Fluid during Convalescence.|journal=The New England Journal of Medicine|date=7 May 2015|pmid=25950269|doi=10.1056/NEJMoa1500306|volume=372|pages=2423–7}}</ref>: [[Պատկեր:EbolaSubmit2.png|250px|մինի|Տարածում Ափրիկէի մէջ.]] Էպոլա ժահրը վարակուող անձի մարմնին մէջ մտնելէ ետք կը տկարացնէ անոր ախտամերժութեան (immunity) համակարգը եւ կը հարուածէ մարմնի զանազան օրկանները։ Վարակուողներուն 50-90 տոկոսը կը մահանայ<ref name=Ruz2014>{{cite book|last1=Ruzek|first1=edited by Sunit K. Singh, Daniel|title=Viral hemorrhagic fevers|date=2014|publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group|location=Boca Raton|isbn=9781439884294|page=444|url=https://books.google.am/books?id=l5MtJdDhie0C&pg=PA444}}</ref>: Չմահացողները կը կրեն էպոլա ժահր եւ կրնան փոխանցել զայն ուրիշներու՝ սերմնահեղուկի միջոցաւ։ [[Պատկեր:Diseased Ebola 2014.png|300px|մինի|[[2013]]-էն [[2015]]]] == Ախտանշաններ == [[Պատկեր:Symptoms of ebola.png|250px|մինի|Ախտանշաններ]] Էպոլա հիւանդութեան ախտանշանները կը նմանին [[Դողտենդ (Մալարիա)|դողտենդի]] (malaria) եւ ընդերային տենդի (typhoid) ախտանշաններուն, հետեւաբար էպոլան պէտք է զատորոշել այս երկուքէն<ref name=WHO2014/>: Էպոլա հիւանդութեան ախտանշաններն են՝ բարձր ջերմ, մարմնական տկարութիւն եւ յոգնածութիւն, մկանային ցաւ, սաստիկ [[գլխացաւ]], փորի ցաւ, նողկանք, փսխունք, փորհարութիւն, հազ, կրծքացաւ, կոկորդի կարմրութիւն, մորթի [[Դեղնախտ|դեղնութիւն-դեղնախտ]] (jaundice), անսպասելի արիւնահոսութիւն, աւշագեղձերու ծաւալում (lymph node hypertrophy), զառանցանք (delirium), անզգայութիւն (stupor) եւ հաւանական մահաքուն (coma): Արիւնահոսութիւնը կը յայտնուի տարբեր ձեւերով։ Առաջին քանի մը օրերուն տեղի կ'ունենայ մորթային մակերեսային կէտաւոր արիւնազեղում (petechiae) եւ ենթամորթային արիւնազեղում (ecchymosis): Ասոնց կը յաջորդէ բացայայտ՝ բերանային, սրբանային եւ հեշտոցային արիւնահոսութիւն։ Կը տեսնուի նաեւ մորթային բշտիկաւոր ցան (rash)<ref name=WHO2014>{{cite web | title = Ebola virus disease Fact sheet No. 103|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs103/en/|work=World Health Organization | date = September 2014}}</ref>: Էպոլա հիւանդութենէն վարակուած անհատը կ'ունենայ հետեւեալ երկու ընթացքներէն մէկը. #Երկրորդ շաբթուան ընթացքին հիւանդին ախտանշանները կը մեղմանան ինքնաբերաբար եւ որոշ բարելաւում կ'արձանագրուի։ #Հիւանդութիւնը կը յառաջանայ եւ բարդութիւններ կը յայտնուին մարմնի զանազան օրկաններու գործունէութեան մէջ։ Այս պարագային ախտանշանները կը զօրանան, բարելաւում տեղի չ'ունենար եւ ընդհակառակն՝ կը սկսին լեարդի կրկնուող բորբոքումներ, աչքի անօթապատեանաբորբ (uvietis), ամորձաբորբ (orchitis), բացայայտ արիւնահոսութիւն եւ մահ։ == Դէմ Դնել == Համաճարակներու ընթացքին մահացութեան միջին տոկոսը (mortality rate) կը հասնի 50-ի։ Էպոլա հիւանդութենէ չմահացող անհատը կ'ունենայ 10 տարուան ախտամերժողականութիւն էպոլա ժահրին դէմ։ Էպոլա հիւանդութեան ախտաճանաչումը կը փաստուի գտնելով էպոլա ժահրը հիւանդին արեան եւ կամ անոր վարակուած հիւսկէններուն մէջ։ Կը կատարուին նաեւ արեան կարմիր եւ ճերմակ գնդիկներու, լեարդի գործունէութեան, արիւնահոսութեան եւ մէզի քննութիւններ։ Ինչպէս յիշուեցաւ նախապէս, մինչեւ օրս էպոլա հիւանդութեան դէմ յատուկ պատուաստ եւ հակաժահրային դարմանում գոյութիւն չունին։ Սակայն շատ մը երկիրներու առողջապահական հաստատութիւնները շատ մեծ աշխատանք կը տանին գտնելու համար պատուաստ մը։ Յամենայնդէպս, վարակուած անձը պէտք է խմէ առատ ջուր եւ կամ անոր պէտք է ներարկել ներերակային յատուկ հեղուկներ։ Ֆիզիքական հանգիստը շատ կարեւոր է։ Հակաջերմն ու ցաւազերծ դեղերը ունին մեծ դերակատարութիւն։ Զօրաւոր արիւնահոսութեան պարագային արեան փոխներարկումը կը դառնայ պարտաւորիչ։ Վարակուած անձը պէտք է մեկուսացուի։ Կանխամեկուսացումի (quarantine) միջոցառումները պարտաւորիչ են, որպէսզի համաճարակներ տեղի չունենան։ Նախազգուշական միջոցները պարտաւորիչ են համաճարակներու ընթացքին։ Հիւանդանոցներու անձնակազմերը պէտք է գործածեն յատուկ ձեռնոցներ, գոգնոց եւ դիմակ (mask), իսկ բժշկական բոլոր գործիքները պէտք է հականեխուին մեծ ուշադրութեամբ։ Ժողովրդային առողջապահական դաստիարակութիւնը խիստ կարեւոր է։ == Անոր Մասին == Այս օրերուս ամբողջ աշխարհը կը խօսի այս մասին։ Պետութիւններ ահազանգի մատնուած են էպոլայով։ Նոյնիսկ միջազգային համաժողովներու ընթացքին էպոլան նկատուած է մարդկութեան առաջնահերթ վտանգ։ Կը լսենք ու կը կարդանք ամէն օր էպոլա հիւանդութեան մահասփիւռ տարողութեան մասին, Ափրիկեան էպոլա համաճարակ երկիրներէ ամէնօրեայ կոչեր կ'ուղղուին համայն աշխարհին՝ անմիջական բժշկական անսահման պէտքերուն հասնելու, որպէսզի կարողանան դիմագրաւել էպոլա «հրէշը»: Այս ափրիկեան երկիրները բժշկական բաւարար կեդրոններ եւ հարկաւոր միջոցներ չունին պայքարելու դէմ ու ընդունելու եւ դարմանելու էպոլայէն վարակուող բոլոր անհատները։ Միջազգային առողջապահական կազմակերպութիւնները առաջին օրէն իրենց ամբողջական կազմերով հասած են օժանդակելու այս երկիրներու ժողովուրդներուն։ Միջազգային դրամատունը մինչեւ օրս տրամադրած է 400 միլիոն տոլար, պայքարելու համար էպոլա հիւանդութեան դէմ եւ օժանդակելու այս երկիրներուն։ Միացեալ Նահանգներու նախագահ Օպաման Միացեալ Ազգերու համաժողովին՝ անդրադառնալով էպոլային, ըսած է. «Բաւարար չէ այն, ինչ կը կատարուի էպոլան դիմագրաւելու համար»: Ուստի, նախագահ Օպամայի որոշումով 3000 բանակայիններ շուտով ուղարկուեցան ափրիկեան այս երկիրները, օգտակար դառնալու պայքարին։ Քանատայի կառավարութիւնը, իր կարգին, ղրկած է օգնական անձնակազմ մը, շարժական տարրալուծարաններ, հինգ միլիոն տոլար նիւթական օժանդակութիւն եւ էպոլայի դէմ հազար դեղաքանակ (dose) փորձառական պատուաստ։ Էպոլա հիւանդութիւնը կը տարածուի երկրէ երկիր՝ վարակուած մարդոց ճամբորդութեան պատճառով։ Այս իսկ պատճառով էպոլան հասած է Միացեալ Նահանգներ։ Թոմաս Տանքըն ամերիկացի ճամբորդ մըն է, որ դէմ յանդիման եկած է Լիպերիոյ մէջ էպոլա հիւանդութենէ վարակուած անձերու։ Վերադառնալէ ետք Ամերիկա, կը փաստուի անոր էպոլայով վարակուած ըլլալը եւ դարմանուած է մեկուսացուած կեդրոնի մը մէջ փորձառական «Brincidofovir» դեղով։ Երկու սպանացի քարոզիչներ Ափրիկէի մէջ էպոլայով վարակուելէ ետք կը վերադառնան Սպանիա եւ մեկուսացուած դարմանումի կ'ենթարկուին, սակայն երկուքն ալ կը մահանան։ Այն հիւանդապահուհին, որ խնամած է այս քարոզիչները վարակուած է էպոլայով: Էպոլա ժահրը կրնայ գործածուիլ պատերազմներու եւ ահաբեկչական գործողութիւններու ընթացքին։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == *«Ազդակ» օրաթերթ, Առողջապահական - Բժշկագիտական, դկտ. Կարպիս Հարպոյեան, [[16 Հոկտեմբեր]], [[2014]]: [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ]] 9a7jnfxv04rhfq6yqgiblm93rltfqa3 0 3084 253595 215520 2026-08-19T11:28:48Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253595 wikitext text/x-wiki '''Ընդհանուր զգայազրկումը''' (general anesthesia) ժամանակաւոր անգիտակցութեան վիճակ մըն է եւ մարմնական շատ մը պաշտպանողական հակադարձութիւններու ու անդրադարձումներու (reflex) կորուստն է<ref>{{cite journal|last1=Li|first1=X.|last2=Pearce|first2=R.A.|title=Effects of halothane on GABA(A) receptor kinetics: evidence for slowed agonist unbinding|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2000-02-01_20_3/page/n22|journal=J.Neurosci.|volume=20|issue=3|pages=899–907|year=2000|pmid=10648694}}</ref>: Այս բոլորը տեղի կ'ունենան զգայազրկիչ (anesthetic) դեղերու գործածութեամբ: Ընդհանուր զգայազրկումը կ'իրականանայ տեսակաւոր զգայազրկիչ դեղերու միացեալ գործածութեամբ: Ան կը կիրարկուի մասնագէտ բժիշկի մը կողմէ, որ կը կոչուի զգայազրկող բժիշկ (anesthetist)<ref>{{cite journal|last1=Harrison|first1=N.|last2=Simmonds|first2=M.|title=Quantitative studies on some antagonists of N-methyl D-aspartate in slices of rat cerebral cortex|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-pharmacology_1985-02_84_2/page/381|journal=Br J Pharmacol|volume=84|issue=2|pages=381–391|year=1985|pmid=2858237|pmc=1987274|doi=10.1111/j.1476-5381.1985.tb12922.x}}</ref>: == Ազդեցութիւններ == Այս զգայազրկիչ դեղերը կը յառաջացնեն զանազան աստիճանի հետեւեալ բնախօսական (physiologic) վիճակները՝ * Քնոտութիւն (hypnosis). * Յիշողութեան կորուստ (amnesia). *Ցաւի զգացումի անհետացում (analgesia). * Մկաններու թուլութիւն (relaxation). * Մարմնական հակադարձութիւններու կորուստ: == Յաւելեալ == === Կիրարկման Ձեւեր === Զգայազրկիչ դեղերը կը կիրարկուին զանազան ուղիներով-ձեւերով՝ ներերակային, ներմկանային, ներշնչումի (inhalation) եւ նախաղիի-ներդրումի (suppository) միջոցներով: Ներերակային եւ շնչարական ճամբով ներարկուած զգայազրկիչ դեղերը կը գործեն շատ արագ: Անոնք արեան շրջագայութեան մէջ մտնելով կը հասնին ուղեղ եւ ջղային դրութեան այլ կեդրոնները 10-20 երկվայրկեանի մէջ ու կը մատնեն հիւանդը անգիտակից վիճակի<ref>{{Cite journal|last1=Bergendahl|first1=H|last2=Lönnqvist|first2=PA|last3=Eksborg|first3=S|title=Clonidine in paediatric anaesthesia: review of the literature and comparison with benzodiazepines for anesthetic premedication|url=http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/118557949/HTMLSTART|journal=Acta Anaesthesiol Scand|volume=50|issue=2|pages=135–43|date=Feb 2006|doi=10.1111/j.1399-6576.2006.00940.x|pmid=16430532|accessdate=8 September 2010|archive-date=9 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200109205959/http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/118557949/HTMLSTART|dead-url=yes}}</ref>: === Յատկութիւն === Զգայազրկիչ դեղերը ունին մէկ հիմնական յատկութիւն. անոնց կասեցումով հիւանդը կը վերադառնայ իր բնական եւ ամբողջական բնախօսական վիճակին: Անոնք ոչ մէկ հետք պէտք չէ ձգեն եւ կամ ոչ մէկ կողմնակի բարդութիւններ պէտք չէ ստեղծեն հիւանդին մօտ<ref>{{Cite journal|last1=Dahmani|first1=S|last2=Brasher|first2=C|last3=Stany|first3=I|last4=Golmard|first4=J|last5=Skhiri|first5=A|last6=Bruneau|first6=B|last7=Nivoche|first7=Y|last8=Constant|first8=I|last9=Murat|first9=I|title=Premedication with clonidine is superior to benzodiazepines. A meta analysis of published studies|journal=Acta Anaesthesiol Scand|volume=54|date=Jan 2010|issue=4|pages=397–402|pmid=20085541|doi=10.1111/j.1399-6576.2009.02207.x}}</ref>: Յաճախ զգայազրկիչ դեղերուն հետ հիւանդին կը ներարկուին նաեւ, ըստ պահանջքի, հակամանրէական, հակագերզգայնութեան եւ հակազարկերակային ճնշումի դեղեր, ինչպէս նաեւ «քորթիզոն» (Cortison): == Կիրարկում == Ընդհանուր զգայազրկումը կը կիրարկուի շատ մը վիրաբուժական գործողութիւններու ընթացքին: Առանց անոր հաւանաբար վիրաբուժներ պիտի չկարենային կատարել բարդ եւ խրդին գործողութիւններ: Զգայազրկումէ առաջ հիւանդը իր ամբողջ ազատութեամբ եւ որոշումով պէտք է արտօնէ զգայազրկող բժիշկին եւ վիրաբուժին իր վրայ զգայազրկումի կիրարկումը: Զգայազրկումէ նուազագոյնը 12 ժամ առաջ հիւանդը պէտք է դադրի ուտելէ, այսինքն՝ ան պէտք է մնայ անօթի, որպէսզի իր ստամոքսը պարապ մնայ եւ փսխելու կարելիութիւնը նուազի: == Համաձայնութիւն/Ծրագրում == Որեւէ մէկ վիրաբուժական գործողութենէ առաջ եւ ընդհանուր զգայազրկումը սկսելէ առաջ, զգայազրկող բժիշկը կը կատարէ շարք մը աշխատանքներ.- *Կը սերտէ հիւանդին թղթածրարը եւ կը քննէ հիւանդը, գիտնալու համար անոր սիրտին, ակռաներուն, բերանի, քիթի եւ շնչարական համակարգի իրավիճակները ինչպէս նաեւ անոր ալքոլի գործածութեան տարողութիւնը: Այս բոլորէն ետք ան կ'որոշէ՝ # Զգայազրկումի գործընթացքը, # Գործածուելիք զգայազրկիչ դեղերու տեսակը եւ քանակաչափը, # Դեղերու միացեալ-խառն գործածութիւնը, # Զգայազրկումի տեւողութիւնը, # Ներփողարկումի (intubation) գործածուելիք կերպնկալ (plastic) խողովակին չափը: * Կը տեղեկանայ հիւանդին գործածած բոլոր դեղերուն, մանաւանդ՝ այն դեղերուն, որոնք կրնան փոխազդեցոթիւն (interact) ունենալ տրուելիք զգայազրկումի դեղերուն հետ: == Գործընթացք == Զգայազրկող բժիշկը ընդհանուր զգայազրկումը կը սկսի կիրարկելով հետեւեալ գործընթացքը՝ * Հիւանդին կը ներարկէ նախազգայազրկումի դեղեր (premedication), որոնք կ'ամբողջացնեն զգայազրկիչ դեղերու բնախօսական ազդեցութիւններն ու պարտականութիւնները. * Հիւանդին արմուկին եւ կամ ձեռքին կը տեղադրէ ներերակային բնախօսական հեղուկը (infusion), որուն ընդմէջէն կը ներարկէ զգայազրկումի դեղերը. * Կը կատարէ բերանային կամ քթային ներփողարկում՝ ներմուղելով (insert) կերպնկալ խողովակ մը դէպի շնչափող. * Կը միացնէ կերպնկալ խողովակը արհեստական շնչառական կազմածին, որուն միջոցաւ հիւանդին կը ներմուծէ թթուածին եւ ազոտի թթուուկի (nitrous oxide) խարնուրդը. * Լրջօրէն եւ շարունակաբար կը հետեւի հիւանդին շնչառութեան, անոր տրուած թթուածինի քանակին, զարկերակային ճնշումին եւ սրտի զարկի արագութեան ու կանոնաւորութեան: == Հանգրուաններ == Ընդհանուր զգայազրկումը կ'իրականանայ չորս հանգրուաններով՝ === Առաջին հանգրուան === Առաջին հանգրուան, որ կը կոչուի՝ ընդհանուր զգայազրկումի սկզբնաւորութիւն (induction stage): Այս հանգրուանը կը սկսի զգայազրկումի դեղերու ներարկումով: Անիկա անգիտակցութեան սկզբնաւորութիւնն է: Հիւանդը կամաց-կամաց կը կորսնցնէ իր գիտակցութիւնը եւ յիշողութիւնը ու կը դառնայ ցաւազուրկ. === Երկրորդ հանգրուան === Երկրորդ հանգրուան, որ կը կոչուի գրգռութեան հանգրուան (excitement stage): Հիւանդը կը զառանցէ եւ կը դառնայ ամբողջովին անգիտակից ու անհանդարտ-գրգռուած: Ան կ'ունենայ մկանային ակամայ շարժումներ, փսխունք, աչքի բիբերու առաւել բացուածք եւ անկանոն սրտի զարկ ու անկանոն շնչառութիւն: Այս հանգրուանի վերջաւորութեան աւելի մեծ քանակութեամբ զգայազրկումի դեղեր կը ներարկուին սանձելու համար հիւանդին մկանային ակամայ շարժումները եւ պռկումները: Հոս կը սկսի երրորդ հանգրուանը. === Երրորդ հանգրուան === Երրորդ հանգրուան, որ կը կոչուի վիրաբուժումի-վիրահատումի հանգրուան: Այս հանգրուանին մարմինի բոլոր մկանները կը թուլնան եւ անդամալոյծ վիճակ մը կ'ունենան: Հիւանդին շնչառութիւնը կը կանոնաւորուի եւ աչքի շարժումները կը դանդաղին: Հոս է, որ վիրաբուժը կը սկսի վիրահատումի: Այս հանգրուանը ունի իր 4 ենթահանգրուանները՝ * Առաջին ենթահանգրուան, ուր աչքերը նախ երերուն (rolling) վիճակ մը կ'ունենան եւ ապա կ'անշարժանան (fixed). * Երկրորդ ենթահանգրուան, ուր եղջերիկը (cornea) եւ խռչափողը կը կորսնցնեն իրենց զգայնոտութիւնը (sensitivity) եւ հակադարձութիւնը (reflex). * Երրորդ ենթահանգրուան, ուր աչքերու բիբերը ալ աւելի կը բացուին եւ աչքերու լոյսի զգայնոտութիւնն ու հակադարձութիւնը կը կորսուին. * Չորրորդ ենթահանգրուան, ուր հիւանդին կրծքավանդակի մկանները ամբողջովին կանդամալուծուին, շնչառութիւնը կը դանդաղի եւ տեղի կ'ունենայ միայն փորի շնչառութիւն: === Չորրորդ հանգրուան === Չորրորդ հանգրուան, որ կը կոչուի յաւելեալ դեղաքանակի հանգրուան (overdose stage): Հոս հիւանդին կը ներարկուի մեծ քանակութեամբ զգայազրկիչ դեղեր, որոնք կը յառաջացնեն ուղեղի, ուղեղաբունի (brain stem) եւ ողնուղեղի (medulla) ընկճուածութիւն (depression): Այս բոլորին հետեւանքով հիւանդը կ'ենթարկուի հետեւեալ բնախօսական փոփոխութիւններուն՝ շնչառութեան յաւելեալ դանդաղում եւ սրտանօթային համակարգի դանդաղում: Այս հանգրուանը կրնայ դառնալ վտանգաւոր եթէ զգայազրկող բժիշկը չկիրարկէ շնչառական եւ սրտանօթային օգնութիւն: == Հսկում == Զգայազրկող բժիշկը զգայազրկումի ամբողջ տեւողութեան կը հսկէ եւ կը հետեւի (monitoring) հիւանդին առողջական վիճակին, այլ խօսքով կը հետեւի եւ կը հսկէ հիւանդին՝ * Սիրտի գործելակերպին, սրտի զարկին եւ սրտագրութեան (EKG). * Սրտանօթային իրադառձութիւններուն. * Ներմուծուած թթուածինի քանակաչափին. * Զարկերակային ճնշումին. * Ներարկուած դեղերու քանակին եւ ներարկումի արագութեան. * Արտաշնչուած ածխածնի երկօքսիտի (CO2) քանակաչափին. * Ջերմութեան: == Վերակենդանացում == Վիրահատութեան վերջաւորութեան հիւանդը պէտք է զգայազրկումէ դուրս գայ, այսինքն՝ վերատիրանայ իր գիտակցութեան եւ քնացած վիճակէն վերադառնայ արթնութեան: Այս գործընթացը կը կոչուի վերակենդանացում (recovery): Վերակենդանացումը կ'ըլլայ հետեւեալ գործընթացով՝ * Զգայազրկող բժիշկը կամաց-կամաց կը նուազենցնէ ներարկուած զգայազրկիչ դեղերու քանակը. * Հիւանդին կը ներարկուի որոշ դեղեր, որպէսզի մարմինի մկանները վերագտնեն իրենց բնական վիճակը եւ գործեն բնականօրէն, այսինքն՝ պրկուին, կծկուին եւ շարժին ազատօրէն. * Հիւանդին կը ներարկուին ցաւաբեկ դեղեր, որպէսզի առանց ցաւի արթննայ. * Դուրս կը բերուի հիւանդին ներփողարկումի կերպնկալ խողովակը. * Զգայազրկող բժիշկը հիւանդին բերանի, կոկորդի եւ քիթի խլնահեղուկները (mucous secretions) կ'արտահանէ ծծիչ մեքենայով (suction machine): Այս բոլորէն ետք հիւանդը կը սկսի ինքնաբերաբար շնչել, կը վերագտնէ իր գիտակցութիւնը եւ կ'արթննայ: Սակայն հոս հիւանդը կրնայ ունենալ շնչառական դժուարութիւն, հետեւաբար զգայազրկող բժիշկը շուտով հիւանդին քիթէն եւ բերնէն թթուածին կը ներարակէ: Վերակենդանացման ընթացքին հիւանդը կրնայ ունենալ մարմնական որոշ իրադարձութիւններ, ինչպէս՝ ժամանակաւոր զառանցում, մտային շփոթութիւն, անհասկնալի եւ տկար խօսակցութիւն, թող, [[Փսխում|փսխունք]], նողկանք, կոկորդի ցաւ, սիրտի զարկի խանգարում եւ շնչահեղձութիւն: Վերակենդանացումի ժամկէտը կ'որոշուի վիրաբուժին եւ զգայազրկող բժիշկին փոխադարձ համաձայնութեամբ եւ խորհրդածութեամբ: == Բարդութիւններ == Ընդհանուր զգայազրկումի ընթացքին կրնան պատահիլ որոշ բարդութիւններ: Անոնց յաճախականութիւնը 1/10000-1/100000 է: Այս բարդութիւններուն կարեւորագոյններն են՝ * Սրտի կաթուած (myocardial infarction) եւ ուղեղային կաթուած (stroke). * Թոքերու բորբոքում եւ ջերմութեան բարձրացում. * Ենթաջերմութիւն (hypothermia). * Գլխապտոյտ եւ գլխացաւ. * Ձայնի խռպոտութիւն եւ շնչահեղձութիւն, որոնք հետեւանքն են դժուար ներփողարկումի: Այս դժուարութիւնը կը պատահի այն հիւանդներուն մօտ, որոնք ունին՝ # Պզտիկ բերան, # Կարճ վիզ, # Վատառողջ ակռաներ, # Բերնի վէրքեր, # Կզակի յետադարձութիւն (ret-rognethia) Զգայազրկումի բարդութիւնները աւելի շատ կը պատահին՝ * Ալքոլամոլներու. * Սիկարէթ ծխողներու. * Տարեցներու. * Սիրտի հիւանդութիւններ ունեցողնրու. * Երիկամի աշխատանքի վատթարացում ունեցողներու. * Զգայազրկիչ դեղերու գերզգայնութիւն ունեցողներու. * Գէրերու. * Քունի շնչադադար ունեցողներու: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} eezcn1gb99i9n1ij063rycqa3wy96wo 0 3153 253565 182864 2026-08-19T10:34:27Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253565 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Eastern Georgia (exact).png|300px|մինի|Արեւելեան Վրաստանի տարածքը ուրուագծող քարտէս]] '''Թարխանութիւն''' (հարկի դրութենէն զերծ մնալ կամ հարկային մասնակի շնորհ), ուշ միջնադարուն Արեւելեան [[Վրաստան]]<nowiki/>ին մէջ զարգացած կալուծապետական կամ աւատական (feudalism) կարգերու անքակտելի բաղադրիչներէն մէկը, որ կը շնորհուէր ոչ միայն աշխարհիկ կալուածատէրերուն, այլեւ վրաց եկեղեցւոյ կալուածներուն։ Ըստ Փլաթոն Իոսսելիանիի՝ թարխանները այն անձերն էին, որոնք ազատած էին հարկերէն, ունէին բնակութեան վայրը ազատ ընտրելու եւ թագաւորի մօտ ազատ ելումուտի իրաւունք, օժտուած էին դատական մասնակի շնորհ կամ կրնային դատապարտուիլ նախօրօք որոշուած դատարանով միայն<ref>{{cite book | title=The New Islamic Dynasties | publisher=Edinburgh Univ. Press | author=C. E. Bosworth | year=2004 | location=Edinburgh | page=329}}</ref>: Թարխանութիւնը Արեւելեան Վրաստանի մէջ ժամանակաւոր բնոյթ ունեցած է, ինչ որ կը հաստատէ թարխանական հրովարտակներու վերահաստատման գործադրութիւնը։ Աւելին, թարխանութիւն կարելի է տրուի նոյնիսկ մէկ տարիով<ref>{{cite book | title=Очерки аграрной истории феодальной Картли-Кахети конца XVIII века | author=А. Панцхава | year=1965 | location=Тбилиси | page=141}}</ref>, իսկ ժամկէտը լրանալէն ետք թարխանութիւն ստացողները պիտի շարունակէին կրել նախկին հարկային պարտաւորութիւնները։ Բացի ասկէ, վերահաստատման կարիք ունէին ո՛չ միայն վանքերուն, այլեւ՝ անհատներուն տրուած [[Հրովարտակ|հրովարտա]]կները, ինչպէս օրինակ, կը հաստատեն 1631<ref>Վրաստանի ձեռագրերի ազգային կենտրոն, ֆ. HD, փաստ. 14661 ա:</ref> եւ 1651<ref>Վրաստանի ձեռագրերի ազգային կենտրոն, ֆ. HD, փաստ. 14661 բ։</ref> թուականներուն Պերու Ճանճաշուիլիի Թէյմուրազ եւ Ռոստոմ թագաւորներուն տուած հարկէն զերծ մնալու գրութիւնները։ Ժամանակաւոր Թարխանութիւն տալու գործադրութիւնը կը կիրարկուէր նաեւ [[Հայաստան]]<nowiki/>ի մէջ, որուն վկայութիւնն է Գարա-Գոյունլու Իսքենտերի կողմէն [[Ագուլիս]]<nowiki/>ին մէկ տարիով թարխանութիւն տալը. {{քաղվածք|որ (Իսքենտերը) զի յոյժ ողորմած էր ազգիս Հայոց, եւս առաւել մեր գեղիս Ագուլեաց, իւր խաս արար, եւ մէկ տարի թարխան արար<ref>{{cite book | title=հայերէն ձեռագրերի հիշատակարաններ, ԺԵ դար, մասն առաջին | author=Լ. Խաչիկյան | year=1955 | location=Երևան | page=337}}</ref>:|}} Կալուածատիրոջ թարխանութեան շնորհը ձեռնտու չէր, քանի որ ան կը զրկուէր հարկերու տեսքով իր ստացած եկամուտներէն, աշխատող ուժէն՝ պարտադիր ձրի աշխատանքներէն՝ հարկէն զերծ պահելու պարագային, զինուժի մէկ մասէն՝ զինապարտութեան պարտականութենէն ազատելու պարագային եւ դատական իրաւասութիւններէն՝ դատական մասնակի շնորհ տալու պարագային։ Հակառակ այս հանգամանքին՝ երեւոյթը Վրաստանի մէջ լայն տարածում ստացած էր։ Թագաւորները եւ խոշոր աւատատէրերը, իրենց վասալներուն թարխանութեան արտօնութիւնները տալով, այդպիսով իսկ իրենց համար կը ստեղծէին ընկերային յենարան, եկեղեցւոյ կալուածները հարկերէ զերծ պահելով ալ՝ կը ստանային հոգեւոր իշխանութեան օժանդակութիւնը։ == Անուան Ստուգաբանութիւն == «Թարխան» բառը թրքական<ref>{{cite journal | title=Ţarxŭn-Türxūn and Central Asian History | url=https://archive.org/details/sim_harvard-journal-of-asiatic-studies_1951-06_14_1-2/page/n154 | author=R. N. Frye | journal=Harvard Journal of Asiatic Studies | year=1951 | month=June | volume=14 | issue=№ 1/2 | pages=105-129}}</ref> ծագում ունի եւ կիրառուած է թրքական բարձր տոհմիկ [[Ազնուականութիւն|ազնուականութեան]] տիտղոսաշարքին մէջ։ Հետագային՝ 11-րդ դարէն ետք, անցած է մոնկոլերէնին թարխան կամ թարքան ձեւով եւ կրած է իմաստային փոփոխութիւն՝ նշանակելով նաեւ մաքսազերծութիւն<ref>{{cite book | title=An Etymological Dictionary of Pre-thirteenth-century Turkish | author=G. Clauson | year=1972 | location=Oxford | page=539}}</ref>: Այս եզրին ծագումնաբանութիւնը եւ լեզուական պատկանելութիւնը վիճայարոյց է, մէկ այլ աղբիւրի համաձայն՝ բառը ունի ետուրեան լեզուի (Etrurian) (էթրուսքական) (Этрусский . اتروسكان) ծագում՝ առաջացած է «Թարքուին» (Tarkuin) յատուկ անունէն<ref>{{cite journal | title=The Mongol Title Tarkhan | author=H. Beveridge | journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland (New Series) | year=1917 | month=October | volume=49 | issue=4 | page=834}}</ref>: Վրացերէնի մէջ փոխառուած թարխան բառի տարբերակներու առկայութիւնը կը վկայէ, որ թարխանութիւնը [[Վրաստան]]<nowiki/>ի մէջ արմատացած եւ գործող երեւոյթ էր։ Այսպէս, tarkhani (Tarkhani) փոխառուած ձեւէն բացի լեզուին մէջ առկայ են tarkhneba (Tarkhneba)՝ թարխանութիւն, ազատութիւն տալ, tarkhnoba (Tarkhnoba)` թարխանութիւն, ազատութիւն<ref>{{cite book | title=Грузино-русский словарь | author=Д. Чубинашвили | year=1984 | location=Тбилиси | page=554}}</ref>, ապահարկութիւն մաքսազերծութիւն եզրերը։ === Խազարիոյ Թարխանութիւնը === [[Պատկեր:Chasaren.jpg|աջից|250px|մինի|Խազարիոյ քարտէս]] Թարխան եզրոյթի առաջին վկայութիւնները՝ անուանում իմաստով, յայտնի են խազարական միջավայրէն, թուագրուած են 5<ref>{{cite book | title=Histoire de la Géorgie depuis l’antiquité jusqu’ au XIXE siècle, 1re partie | author=M. Brosset | year=1849 | location=St.-Pétersbourg | page=156}}</ref>-[[6-րդ դար]]երը<ref>{{cite book | title=Histoire des Mongols | author=C. D’Ohsson | year=1834 | location=La Haye et Amsterdam | page=45}}</ref>-6-րդ դարերէն ի վեր եւ ներկայացուած որպէս զինուորական բարձր դասին տրուող տիտղոս։ Խազարական նուիրապետական խաքանի բուրգի, պէյի եւ ջաւշիգարի ստորին սանդղակը կը զբաղեցնէին թարխանները։ Խազարական խաքանութեան մէջ թարխան կրնային կոչուիլ ինչպէս զօրագունդերու հրամանատարները, այնպէս ալ խաքանութեան առանձին շրջաններու կառավարիչները<ref>{{cite book | title=The Jews of Khazaria | author=K. A. Brook | year=2009 | location=Lanham | page=53}}</ref>: Այս մասին յիշատակուած է 762-764 թուականներու Անդրկովկաս արշաւած Աստարխան (Āstarkhān) խազարական զօրքի հրամանատարին յիշատակման մէջ<ref>{{cite journal | title=The Khazar Kingdom’s Conversion to Judaism | author=O. Pritzak | journal=Harvard Ukrainian Studies, Cambridge | year=1978 | volume=2 | issue=3 | pages=261-281}}</ref>: Այս փաստը կը հաստատէ նաեւ Ղեւոնդ Ալիշանը, ով Աստարխանը կ'անուանէ Ռաժտարխան<ref>{{cite book | title=Gog and Magog in Early Eastern Christian and Islamic Sources | author=E. van Donzel, A. Schmidt | year=2009 | location=Leiden, Boston | page=190}}</ref>։ «Եւ գումարեալ զօր բազում տայր ի ձեռս զօրավարի միոջ որ անուանել կոչիւր Ռաժթարխան»<ref>{{cite book | title=Արշաւանք արաբաց ի Հայս | author=Ղևոնդ Ալիշան | year=1857 | location=Փարիզ | page=163}}</ref>: 737 թուականին յայտնի է մէկ այլ վկայութիւն խազարական իրականութենէն՝ հազար թարխան (Hazār Ţarkhān՝ հազարեակի զօրավար) տիտղոսի տեսքով։ Այն «tarkan» ձեւով գոյութիւն ունեցած է կէօք թուրքերու տիտղոսներու շարքին մէջ<ref>{{cite book | title=Turks and Iranians: A Historical Sketch, Turcologica: Turkic-Iranian Contact Areas. | author=P. B. Golden | year=2006 | location=Wiesbaden | pages=17-39}}</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * {{cite journal | title=Թարխանության ձևերը և ապահարկումը Արևելյան Վրաստանում (XVI–XVIII դարեր) | author=Գոռ Մարգարյան | journal=Պատմա-բանասիրական հանդէս | year=2014 | issue=1 | pages=114-122}} ''ISSN 0135-0536'' cojw88qbkamdw8sail6w9q66kn129wd 0 3236 253531 228696 2026-08-19T07:45:34Z Maral Dikbikian 4797 253531 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Թովմա Մեծոփեցի''' ({{ԱԾ}}), պատմիչ, մանկավարժ, եկեղեցական, [[Մշակոյթ|մշակութային]] եւ հասարակական գործիչ։ Ուսանած է Մեծոփավանքին մէջ՝ [[Յովհաննէս Մեծոփեցի|Յովհաննէս Մեծոփեցիի]] քով ([[1386]]-[[1393]] թթ.), այնուհետեւ՝ Խառաբաստավանքի վարդապետարանէն ներս՝ աշակերտելով Սարգիս Ապրակունեցիի, ապա՝ Վարդան Հոգոցվանեցի րաբունապետներուն։ 1406-էն ուսանած է [[Տաթեւի համալսարան]]էն ներս՝ [[Գրիգոր Տաթեւացի]]ի քով։ [[1410]]-ին Թովմա Մեծոփեցին ստանձնած է Մեծոփավանքի վանահայրութիւնն ու վարդապետարանի րաբունապետութիւնը՝ պաշտօնավարելով աւելի քան 30 տարի։ Թովմա Մեծոփեցիին գործունէութեան ընթացքին Մեծոփայ դպրոց հրաւիրուած են յայտնի մասնագէտներ, ստեղծուած են դասագիրքեր, կատարուած՝ տարբեր երկերու մեկնութիւններ։ Դպրոցի մատենադարանէն ներս ընդօրինակած, ծաղկած ու կազմած են հայկական բազմաթիւ ձեռագիր մատեաններ։ Մեծոփը դարձած է գրչութեան կարեւոր կեդրոն, ուր Թովմա Մեծոփեցին ուսուցանած է գրչութեան արուեստ, պատրաստած՝ գրագիրներ, գրիչներ, գրչութեան արուեստի ուսուցիչներ։ Թովմա Մեծոփեցին շարք մը պատմական աշխատութիւններու հեղինակ է։ Ամէնայայտնին «Պատմութիւն ԼանկԹամուրայ եւ յաջորդաց իւրոց» (1860, քննական բնագիրը աշխատասիրութեամբ Լ. Խաչիկեանի, 1999) երկն է<ref>[http://www.digilib.am/digilib/?menu=5&wrk=299&captn=7772&wrpg=0&aupg=0 Թովմա Արծրունի, Պատմագրութիւն, աշխատասիրութեամբ Լ. Խաչիկեանի, Երեւան, 1999]</ref>, որ կ'ընդգրկէ [[1386]]–[[1440]]-ի իրադարձութիւնները։ Այն XV դ. պատմական հազուագիւտ երկերէն է, կարեւոր աղբիւր՝ Լենկթեմուրի, ինչպէս նաեւ Գարագոյունլու եւ ագգոյունլու քոչուոր ցեղերու մղած պատերազմներու շրջանի Հայաստանի ու Միջին Արեւելքի պատմութեան ուսումնասիրման համար։ Մեծոփեցիի պատմական երկերէն է նաեւ «Յիշատակարանը» (1892), որ կը վերաբերի Հայոց կաթողիկոսական աթոռը Կիլիկիոյ մայրաքաղաք Սիսէն Վաղարշապատ տեղափոխելուն։ Մեծոփեցին նաեւ սրբագրած, խմբագրած ու մշակած է կրօնա-դաւանաբանական, ծիսական, երաժշտական, գեղարուեստական եւ մեկնողական բազմաթիւ երկեր։ == Աշխատութիւններ == *[http://www.digilib.am/digilib/?menu=5&wrk=299&captn=7772&wrpg=0&aupg=0 Թովմա Արծրունի, Պատմագրութիւն, աշխատասիրութեամբ Լ. Խաչիկեանի, Երեւան, 1999] *[http://rbedrosian.com/tm1.htm T'ovma Metsobets'i's History of Tamerlane and His Successors, Transl. Robert Bedrosian] * Товма Мецопеци. История Тимурленга и его преемников. Перевод с древнеармянского, предисловие и комментарии К. С. Тер-Давтян. Ереван, 2005, 155 с. == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://armenica.info/church/jitmuch/jit/tovma.htm История великого учителя Товмы, написанная вардапетом Киракосом Банасером словесником.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401055831/http://armenica.info/church/jitmuch/jit/tovma.htm |date=2013-04-01 }} [[Ստորոգութիւն:15 Մայիսի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Ակոռի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Հայ պատմիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ]] pglgjr87b4ovaanpdv0mfj1z35xpf59 253532 253531 2026-08-19T07:49:54Z Maral Dikbikian 4797 253532 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Թովմա Մեծոփեցի''' ({{ԱԾ}}), պատմիչ, մանկավարժ, եկեղեցական, [[Մշակոյթ|մշակութային]] եւ հասարակական գործիչ։ Ուսանած է Մեծոփավանքին մէջ՝ [[Յովհաննէս Մեծոփեցի|Յովհաննէս Մեծոփեցիի]] քով ([[1386]]-[[1393]] թթ.), այնուհետեւ՝ Խառաբաստավանքի վարդապետարանէն ներս՝ աշակերտելով Սարգիս Ապրակունեցիի, ապա՝ Վարդան Հոգոցվանեցի րաբունապետներուն։ 1406-էն ուսանած է [[Տաթեւի համալսարան]]էն ներս՝ [[Գրիգոր Տաթեւացի]]ի քով։ [[1410]]-ին Թովմա Մեծոփեցին ստանձնած է Մեծոփավանքի վանահայրութիւնն ու վարդապետարանի րաբունապետութիւնը՝ պաշտօնավարելով աւելի քան 30 տարի։ Թովմա Մեծոփեցիին գործունէութեան ընթացքին Մեծոփայ դպրոց հրաւիրուած են յայտնի մասնագէտներ, ստեղծուած են դասագիրքեր, կատարուած՝ տարբեր երկերու մեկնութիւններ։ Դպրոցի մատենադարանէն ներս ընդօրինակած, ծաղկած ու կազմած են հայկական բազմաթիւ ձեռագիր մատեաններ։ Մեծոփը դարձած է գրչութեան կարեւոր կեդրոն, ուր Թովմա Մեծոփեցին ուսուցանած է գրչութեան արուեստ, պատրաստած՝ գրագիրներ, գրիչներ, գրչութեան արուեստի ուսուցիչներ։ Թովմա Մեծոփեցին շարք մը պատմական աշխատութիւններու հեղինակ է։ Ամէնայայտնին «Պատմութիւն ԼանկԹամուրայ եւ յաջորդաց իւրոց» (1860, քննական բնագիրը աշխատասիրութեամբ Լ. Խաչիկեանի, 1999) երկն է<ref>[http://www.digilib.am/digilib/?menu=5&wrk=299&captn=7772&wrpg=0&aupg=0 Թովմա Արծրունի, Պատմագրութիւն, աշխատասիրութեամբ Լ. Խաչիկեանի, Երեւան, 1999]</ref>, որ կ'ընդգրկէ [[1386]]–[[1440]]-ի իրադարձութիւնները։ Այն XV դ. պատմական հազուագիւտ երկերէն է, կարեւոր աղբիւր՝ Լենկթեմուրի, ինչպէս նաեւ Գարագոյունլու եւ ագգոյունլու քոչուոր ցեղերու մղած պատերազմներու շրջանի Հայաստանի ու Միջին Արեւելքի պատմութեան ուսումնասիրման համար։ Մեծոփեցիի պատմական երկերէն է նաեւ «Յիշատակարանը» (1892), որ կը վերաբերի Հայոց կաթողիկոսական աթոռը Կիլիկիոյ մայրաքաղաք Սիսէն Վաղարշապատ տեղափոխելուն։ Մեծոփեցին նաեւ սրբագրած, խմբագրած ու մշակած է կրօնա-դաւանաբանական, ծիսական, երաժշտական, գեղարուեստական եւ մեկնողական բազմաթիւ երկեր։ == Գործունէութիւն<ref>{{Citation|title=Թովմա Մեծոփեցի|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B9%D5%B8%D5%BE%D5%B4%D5%A1_%D5%84%D5%A5%D5%AE%D5%B8%D6%83%D5%A5%D6%81%D5%AB&oldid=10652429|date=2026-01-14|accessdate=2026-08-19|language=hy}}</ref> == Մեծոփեցիի մանկավարժական գործունէութեան ընթացքին, Մեծոփայ դպրոցին մէջ հանգամանալից հետազօտութեան նիւթ դարձած են գիտութեան, գրականութեան եւ արուեստի գրեթէ բոլոր բնագաւառները։ Հրաւիրուած են ճանչցուած մասնագէտներ, ստեղծուած են դասագիրքեր, կատարուած են տարբեր երկերու մեկնութիւններ եւ այլն։ Դպրոցի մատենադարանին մէջ ընդօրինակած, ծաղկած ու կազմած են հայերէն բազմաթիւ ձեռագիր մատեաններ։ Մեծոփը դարձած է գրչութեան կարեւոր կեդրոն, ուր ան ուսուցանած է գրչութեան արուեստ, պատրաստած 22 ընտիր գրագիրներ, գրիչներ, գրչութեան արուեստի ուսուցիչներ, խմբագիրներ, սրբագրիչներ եւ բազմաթիւ աշակերտներ հասցուցած է վարդապետական աստիճանի։ Մեծոփեցիի գործունէութեան ընթացքին Մեծոփայ դպրոց հրաւիրուած են ճանչցուած մասնագէտներ, ստեղծուած են դասագիրքեր, կատարուած են տարբեր երկերու մեկնութիւններ։ Դպրոցի մատենադարանին մէջ ընդօրինակած, ծաղկած ու կազմած են հայկական բազմաթիւ ձեռագիր մատեաններ։ Մեծոփը դարձած է գրչութեան կարեւոր կեդրոն, ուր Թովմայ Մեծոփեցին ուսուցանած է գրչութեան արուեստ, պատրաստած գրագիրներ, գրիչներ, գրչութեան արուեստի ուսուցիչներ։ 1441 թուականին Հայրապետական աթոռը Սիսէն Էջմիածին փոխադրուած էր։ Այն ատեն էական իրադարձութիւն էր հայոց եկեղեցիի եւ արեւելահայ հոգեւորականութեան կեանքին մէջ։ Հայոց եկեղեցական պատմութեան մէջ կարեւոր նշանակութիւն ունեցող այդ իրադարձութեան միակ ամբողջական նկարագրութիւնը տրուած է Թովմայի «Յիշատակարան»-ին մէջ։ Ըլլալով ականատէս այդ դէպքերուն, եւ որ կարեւորն է՝ հիմնական գործող անձերէն մէկը, նկարագրածը ստուգապատում աղբիւր է Էջմիածնի մէջ կաթողիկոսութեան վերականգնման պատմութեան ուսումնասիրութեան համար։ Յիշատակարանը փաստօրէն Պատմութեան շարունակութիւնը կը հանդիսանայ։ Անոր մէջ մոլի հայադաւան Թովման սրտի խոր կսկիծով ու միաժամանակ զայրոյթով կը բացայայտէ 15-րդ դարու առաջին կէսին հայոց եկեղեցիի ապրած խոր ճգնաժամը, անոր նախադրեալներն ու կաթողիկոսական աթոռի փոխադրման դրդապատճառները։ Անարգանքի սիւնին կը գամէ Սիսի կաթողիկոսները, որոնք տեղի տալով պապերու պահանջներուն, ոտնահարած էին հայոց եկեղեցիի աւանդական կանոններն ու սովորոյթները․ նորաձեւութիւններ մտցուցած էին անոր կանոններուն ու ծէսերուն մէջ։ Թովման անզուսպ ատելութեամբ ի յայտ կը բերէ հոգեւորականութեան մէջ արմատացած արատաւոր բարքերը՝ աներկիւղ խստութեամբ գրելով, թէ հոգեւորականները․ «անառակութեամբ եւ արբեցութեամբ եւ պիղծ վարուք շրջէին եւ ինքեանք կապող եւ արձակող նստէին Հայոց»: 15-րդ դարու առաջին կէսին ջլատուած էր հայկական եկեղեցիի միասնութիւնը։ Հայկական առաքելական դաւանանքի ջատագովները բացայայտ պատերազմ հռչակած էին մէկ կողմէ պապականութեան միսիոնարներու եւ հայ ունիթորներու (միարարներու, որոնք Մեծոփեցիի մօտ անուանուած են «աղթարմաներ՝ կախարդներ»), միւս կողմէ Սիսի կաթողիկոսութեան եւ քաղկեդոնականութեան հետ միաբանելու կողմնակիցներու դէմ։ Ժամանակի հոգեւորականութեան առաջաւոր թեւը քաջ կը գիտակցէր այդ պայքարի անհրաժեշտութիւնը, քանի որ կենսական պահանջ կը զգացուէր միաւորելու հոգեւոր ուժերը, ապահովելու հայոց եկեղեցիի միասնութիւնը. այդ կը թելադրէր նաեւ ազգային մշակոյթի ինքնուրոյն զարգացման ու ինքնատիպութեան պահպանման շահերը։ Պատմագիրը ատիկա շատ լաւ հասկցած էր։ Այս պայքարի հիմքը դրած էր Գլաձորի համալսարանի հիմնադիր Եսայի Նչեցին։ Անոր սկսած գործը շարունակած էր իր աշակերտ Յովհան Որոտնեցին, ապա վերջինիս աշակերտ Գրիգոր Տաթեւացին եւ ի վերջոյ անոր աշակերտները՝ Հերմոնի վանքի վարդապետ Յովհաննէսը (մականուանեալ Կոլոտիկ) եւ մեր պատմագիր Թովմայ Մեծոփեցին։ Վերջիններս ալ գլխաւորեցին Էջմիածնի մէջ կաթողիկոսութեան վերահաստատման գործը։ Գարեգին Յովսէփեան ճիշդ նկատած է, որ Թովման առհասարակ ժլատ է իր անձին մասին տուած տեղեկութիւններով։ Անոր առանձին ակնարկներէն կերեւի, որ ան շատոնց տոգորուած եղած է Էջմիածնի մէջ կաթողիկոսութիւնը վերականգնելու գաղափարով։ Աղթամարի կաթողիկոսները անոր աչքին դեռեւս 1410 թուականէն ապստամբ են։ Պատմագիրը հասած էր իր նպատակին, անոր գործադրած ջանքերը իզուր չէին անցած։ Մտաւոր եւ ֆիզիքական աշխատանքով ան ամէն կերպ կը ձգտէր շուտով իրականացած տեսնել իր փափաքը։ Շինարարական իր աշխատանքներուն մասին կակնարկէ ինքը՝ Թովման, իր «Յիշատակարան»-ին մէջ։ Կաթողիկոսի ձեռնադրութեան օրը․ «առեալ բահ մի ի ձեռս զառաջին տան հիմնարկութիւնն շինութեանն ես արկի եղբարբք իմովք»։ Վաղարշապատի ժողովին աւելի քան երեք հարիւր հոգեւորականներ հաւաքուած էին, եւ Թովմայի ու Յովհաննէս Կոլոտիկի նախագահութեամբ կաթողիկոս ձեռնադրած են Կիրակոս Վիրապեցին։ Թովման մօտ մէկ տարի իր վարդապետներով ու աշակերտներով կը մնայ Էջմիածին եւ գործօն մասնակցութիւն կունենայ կաթողիկոսի գործերուն։ Թովմայ պատմագիրի ուրախութիւնը երկար չի տեւեր սակայն։ Կիրակոս Վիրապեցիին անոր թշնամիները, Յովհաննէս Կոլոտիկի գլխաւորութեամբ, երկու տարի ետք աթոռէն կը զրկեն եւ Գրիգոր Մակուեցին կը ձեռնադրեն կաթողիկոս։ Այս իրադարձութիւնը, ինչպէս կը վկայէ կենսագիրը, շատ վշտացուց պատմագիրը։ Ըստ Թովմայի, Վիրապեցին զրպարտութեան զոհ էր։ Մեծ հեղինակութիւն վայելած է ժամանակակից հոգեւոր ու աշխարհիկ վերնախաւերու շրջանակներուն մէջ։ Թովման ինքն ալ կը վկայէ, որ եղած է Մեծոփայ վանքի առաջնորդը․ քերականական նիւթերու ժողովածու մը 1446 թուականին խմբագրելէ ետք, յիշատակարանին մէջ կը գրէ․ «․․․վարդապետս Թովմայ՝ առաջնորդ սուրբ ուխտիս Մեծոփայ, վերստին սրբագրեց զստ»։ 1435 թուականին Թովման խմբագրած է Պօղոս առաքեալի 14 թուղթերու մեկնութիւնը։ Իր ուսուցիչներուն նման, Թովման ալ իբրեւ րաբունապետ հանգիստ ու ապահով կեանք չէ ունեցած. ան ալ ստիպուած հաճախ դիմած է փախուստի, տեղէ տեղ փոխադրուած է իր վարդապետներուն եւ սաներուն հետ։ Թովման համակրանքով կը խօսի հայկական իշխանական տուներու, մասնաւորապէս Օրբելեաններու շառաւիղներուն մասին։ Թովման առանձին հմայքով կարտայայտուի ուսումնական կեդրոններ դարձած վանքերու, յատկապէս Տաթեւի ու Մեծոփի, եւ վարդապետարաններու մասին։ Մեծոփայ վանքին մէջ Յովհաննէս վարդապետի ծաւալած գործունէութեան կապակցութեամբ կը նշէ․ «զարդարեաց զսուրբ ուխտն ժամօք, աղօթիւք եւ պատարագօք, ընթերցմամբ գրոց եւ ուսումնականօք եւ գեղեցիկ կարգաւորութեամբ, ծառօք եւ տնկօք իբրեւ զդրախտն եդեմական։ Եւ գային հաւատացեալքն եւ շարժէին ի բարին, եւ ասէին, ահա տեսաք զԵրուսաղէմ»։ Տաթեւի վանքը անոր համար «երկնահանգէտ մեծարգոյ ուխտ» է, «առաքելական աթոռ»։ Երախտապարտ աշակերտը մեծ ակնածութեամբ կը խօսի իր ժամանակաշրջանի հայ մշակոյթի անխոնջ մշակներուն եւ յատկապէս իր վարդապետներուն մասին։ Նկատելի է այն կարեւոր հանգամանքը, որ Թովմայի Պատմութեան մէջ կարմիր թելի պէս կանցնի անոր կարեկցական վերաբերմունքը աղքատներուն եւ ընչազուրկներուն հանդէպ․ ան հոգեւոր գործիչներու, իր վարդապետներու, անգամ օտար բռնակալներու (բացառիկ դէպքերու) բնութագրման մէջ իբրեւ դրական յատկանիշ կընդգծէ անոնց աղքատներու նկատմամբ ցուցաբերած բարեացակամութիւնն ու հոգատարութիւնը։ Իր ողբերուն մէջ մասնաւորապէս կընդգծէ աղքատներու անելանելի ծանր վիճակը։ == Աշխատութիւններ == *[http://www.digilib.am/digilib/?menu=5&wrk=299&captn=7772&wrpg=0&aupg=0 Թովմա Արծրունի, Պատմագրութիւն, աշխատասիրութեամբ Լ. Խաչիկեանի, Երեւան, 1999] *[http://rbedrosian.com/tm1.htm T'ovma Metsobets'i's History of Tamerlane and His Successors, Transl. Robert Bedrosian] * Товма Мецопеци. История Тимурленга и его преемников. Перевод с древнеармянского, предисловие и комментарии К. С. Тер-Давтян. Ереван, 2005, 155 с. == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://armenica.info/church/jitmuch/jit/tovma.htm История великого учителя Товмы, написанная вардапетом Киракосом Банасером словесником.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401055831/http://armenica.info/church/jitmuch/jit/tovma.htm |date=2013-04-01 }} [[Ստորոգութիւն:15 Մայիսի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Ակոռի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Հայ պատմիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ]] dzuvmd9bsvl2gxl8ffq40ilww4h5d2n 0 3282 253554 228783 2026-08-19T10:19:37Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253554 wikitext text/x-wiki '''Թոքատապը,''' [[թոք|թոքեր]]<nowiki/>ու բորբոքումն է, որ կրնայ ըլլալ ցպկային (bacterial), ժահրային (viral), սնկային (fungal) եւ մակաբուծային (parasitic), բայց ան առաւելաբար ցպկային բորբոքում է: Խառն ցպկային եւ սնկային թոքատապ հազուադէպ է<ref name=RespText09>{{cite book|editor-last=McLuckie|editor-first=A.|title=Respiratory disease and its management|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-1-84882-094-4|page=51}}</ref><ref name=AcuteCare09>{{cite book |author=Leach, Richard E. |title=Acute and Critical Care Medicine at a Glance |edition=2nd |publisher=Wiley-Blackwell |year=2009 |isbn=1-4051-6139-6 |url= https://books.google.am/books?id=7u_wu5VCsVQC&pg=PT168}}</ref>: Թոքատապը յաճախակի վարակ մըն է, որ կը պատահի առանց տարիքի եւ սեռի խտրութեան: Ժահրային թոքատապը առաւելաբար կը պատահի տարեցներու եւ մանուկներու մօտ: Սնկային թոքատապը յաճախակի չէ եւ անիկա կը տեսնուի ընդհանրապէս տկար դիմադրողականութիւն (immunity) ունեցողներու մօտ եւ ձեռքբերովի դիմադրողականութեան անբաւարարութեան ախտանիշ (AIDS) ունեցողներու մօտ: Մակաբուծայինը դարձեալ յաճախակի չէ: Մակաբոյծը, որ մարմինին մէջ կը ներխուժէ մորթի կամ բերանի ճամբով, արեան շրջագայութեան միջոցով կը հասնի թոքեր եւ կը յառաջացնէ թոքերու բորբոքում<ref name="Ash2007">{{cite book |author=Ashby, Bonnie; Turkington, Carol |title=The encyclopedia of infectious diseases |edition=3rd |publisher=Facts on File |location=New York |year=2007 |origyear= |page= 242|isbn=0-8160-6397-4 |url=https://books.google.am/books?id=4Xlyaipv3dIC&pg=PA242|accessdate=2011-04-21}}</ref>: Թոքատապը կը պատահի աջ կամ ձախ թոքերու որոշ մէկ բաժինին մէջ։ Սակայն ախտաւորումը կրնայ պատահիլ մէկ թոքի մէկէ աւելի բաժիններու մէջ եւ կամ երկու թոքերու տարբեր-տարբեր բաժիններու մէջ: Թոքատապը կը զարգանայ որեւէ մէկ վայրի մէջ։ Սակայն անիկա ընդհանրապէս կը յայտնուի որոշ պայմաններու եւ հաւաքականութիւններու մէջ, օրինակ՝ [[հիւանդանոց]]<nowiki/>ներու, հաւաքական եւ խճողուած վայրերու, ծերանոցներու եւ մանկամսուրներու մէջ, ու առաւելաբար տկար դիմադրողականութիւն ունեցող անհատներու մօտ.<ref name=NIH2011>{{cite web|title=What Is Pneumonia?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/pnu|website=NHLBI|accessdate=2 March 2016|date=March 1, 2011}}</ref> People who are old or very young may not have typical symptoms.<ref>{{cite web|author1=NHLBI|title=What Are the Signs and Symptoms of Pneumonia?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/pnu/signs|accessdate=3 March 2016|date=March 1, 2011}}</ref>: == Ախտապատճառներ == Թոքատապի ախտապատճառներները կարելի է ներկայացնել երկու խմբաւորումներով՝<ref name=Jeff2010>{{cite book |author=Jeffrey C. Pommerville |authorlink= |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |edition=9th |publisher=Jones & Bartlett |location=Sudbury MA |year=2010 |page=323 |quote= |isbn=0-7637-6258-X |oclc= |url=https://books.google.am/books?id=RJNQwQB8IxIC&pg=PA323|accessdate=}}</ref> === Հիմնական ախտապատճառներ === *Տեսակաւոր մանրէներու ներկայութիւնը օդին մէջ։ Այս մանրէները [[Շնչառութիւն|շնչառութեան]] միջոցաւ՝ բերանէն եւ կամ քիթէն արագօրէն կը հասնին թոքերուն<ref name=NIH2011Diag>{{cite web|title=How Is Pneumonia Diagnosed?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/pnu/diagnosis|website=NHLBI|accessdate=3 March 2016|date=March 1, 2011}}</ref>. *Թոքատապէ տառապող հիւանդներու ներկայութիւնը առողջ անձերու շուրջ<ref>{{cite web|title=Who Is at Risk for Pneumonia?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/pnu/atrisk|website=NHLBI|accessdate=3 March 2016|date=March 1, 2011}}</ref>: Թոքատապով ախտահարուած [[Հիւանդութիւն|հիւանդ]]ներ կ'ապականացնեն իրենց շրջապատը իրենց թոքերու մանրէներով՝ արտաշնչումի ճամբով եւ թոքերու խուխի արտահանումով: *Այլ հիւանդութեան մը մանրէներու տարածումը դէպի թոքեր<ref>{{cite web|title=Types of Pneumonia|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/pnu/types|website=NHLBI|accessdate=2 March 2016|date=March 1, 2011}}</ref>: === Երկրորդական ախտապատճառներ === Երկրորդական ախտապատճառները կը նպաստեն թոքերու արագ ախտահարման<ref name=NIH2011Pre>{{cite web|title=How Can Pneumonia Be Prevented?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/pnu/prevention|website=NHLBI|accessdate=3 March 2016|date=March 1, 2011}}</ref>: Այդ ախտապատճառներէն են՝ *Թունաւոր կազերով եւ քիմիական նիւթերով ապականած [[մթնոլորտ]]<ref name=NIH2011Tx>{{cite web|title=How Is Pneumonia Treated?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/pnu/treatment|website=NHLBI|accessdate=3 March 2016|date=March 1, 2011}}</ref> . *Շրջապատի ոչ-առողջապահական պայմաններ. * Անհատներու տկար դիմադրողականութիւն. * [[Ստամոքս]]ա-որկորային յետադարձութիւն (gastro-esophageal reflux), ուր ստամոքսի հեղուկային թթուն դիւրաւ կը հասնի [[շնչափող]]<nowiki/>ին եւ թոքերուն. *Օտար մարմիններու ներխուժումը (foreign body aspiration) թոքերէն ներս: == Ախտահարում == Տեսնուած է որ հիւանդանոցներու մէջ զանազան հիւանդութիւններէ տառապող անձեր աւելի հաւանականութիւն ունին թոքատապով ախտահարուելու, քան՝ հիւանդանոցներէ դուրս գտնուողները, որովհետեւ հիւանդանոցներու մէջ բոյն դրած կ'ըլլան այնպիսի մանրէներ, որոնք դիւրաւ դարմանելի չեն եւ անոնք պարզ հակամանրէական դեղերով չեն հակակշռուիր: Հիւանդանոցներու մէջ հետեւեալ հիւանդները աւելիով հակամէտ են զարգացնելու թոքատապ. *Արուեստական շնչառական սարքի (artificial respirator) օգտագործողներ. * Շնչափողային ներփող (tracheal intubation) ունեցողներ. * Ստամոքսա-որկորային յետադարձութիւն ունեցողներ. * Նախապէս հակամանրէական դարմանում ստացողներ. * [[Սիրտ]]<nowiki/>ի, թոքերու, [[լեարդ]]<nowiki/>ի եւ երիկամներու տկար գործելակերպ կամ անբաւարարարութիւն (failure) ունեցողներ. * Տարեցներ եւ վիրաբուժական գործողութեան ենթարկուածներ: == Ախտանշաններ == Թոքատապի ախտանշաններն են՝ յոգնածութիւն, խուխով կամ առանց խուխի հազ, կրծքավանդակի ցաւ, ջերմ, արագ [[շնչառութիւն]] եւ սրտի զարկ, ինչպէս նաեւ շնչահեղձութիւն (dyspnea), մանաւանդ՝ աշխատանքի եւ ֆիզիքական յոգնութեան ընթացքին: Կրծքավանդակի ցաւը աւելի շատ կը պատահի ներշնչումի ընթացքին: Իսկ յառաջացած թոքատապով ենթական կ'ունենայ կապտութիւն (cyanosis), ջրանուազում (dihydration), ջղացնցումներ, փսխունք, արթնութեան նուազում, առատ քրտինք եւ զարկերակային ճնշումի նուազում<ref name=Lancet11>{{cite journal|last=Ruuskanen|first=O|author2=Lahti, E |author3=Jennings, LC |author4= Murdoch, DR |title=Viral pneumonia|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-9-15-2011_377_9773/page/1264|journal=Lancet|date=2011-04-09|volume=377|issue=9773|pages=1264–75|pmid=21435708|doi=10.1016/S0140-6736(10)61459-6}}</ref><ref name=CochraneTx13>{{cite journal|last1=Lodha|first1=R|last2=Kabra|first2=SK|last3=Pandey|first3=RM|title=Antibiotics for community-acquired pneumonia in children.|journal=The Cochrane database of systematic reviews|date=4 June 2013|volume=6|pages=CD004874|pmid=23733365|doi=10.1002/14651858.CD004874.pub4}}</ref><ref>{{cite book|last=Osler|first=William|title=Principles and Practice of Medicine, 4th Edition|year=1901|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|pages=108|url=http://mcgovern.library.tmc.edu/data/www/html/people/osler/PPM4th/OP400067.htm}}</ref>: === Մանուկներու մօտ === Մանուկներու մօտ վերոյիշեալ ախտանշաններու կողքին կը տեսնուին նաեւ այլ ախտանշաններ՝ անհանդարտութիւն, ջղագրգռութիւն եւ կապտութեան նշաններ, ինչպէս՝ շրթունքներու եւ մատներու եղունգներուն կապտիլը, որ նշան է արեան թթուածինի նուազումին: Իսկ տարեցները կը ցուցաբերեն նաեւ շփոթութիւն եւ կորսուած վիճակ: == Ախտաճանաչում == Բժիշկը թոքատապի ախտաճանաչումը ընելու համար կը հետեւի հետեւեալ գործընթացին. *Կը լսէ հիւանդին պատմածը, *Կը կատարէ բժշկական մարմնական ընդհանուր քննութիւն եւ ընկալուչով (stethoscope) թոքերու մանրակրկիտ քննութիւն, որուն մէջ կը լսէ խռպոտ շնչառական [[ձայն]]եր եւ խզզոց (rales), մանաւանդ՝ ներշնչումի ընթացքին: *Կը կատարէ թոքերու պարզ K ճառագայթային նկարահանում, ի պահանջեալ հարկին թոքերու [[Համակարգիչ|համակարգչային]] նկարահանում (CT scan), արեան եւ խուխի պարզ քննութիւն եւ ցան (smear) ու մշակում (culture). *Բարդ եւ յառաջացած պարագաներուն կը կատարէ նաեւ ցնցղադիտակում (bronchoscopy), եւ թոքերու գերձայնային նկարահանում (ultrasound): Թոքատապի դարմանումը եւ հիւանդին ապաքինումը կը տեւէ 5-7 օր: Հիւանդը կը պահուի տնային հանգիստ վիճակի մէջ եւ անոր կը տրուի առատ հեղուկ, հակամանրէական եւ հակաջերմ դեղեր: Թոքատապի ծանր պարագաները հիւանդանոցային խնամքի պէտք է ենթարկուին. այնտեղ հիւանդին կը տրուի տեսակաւոր հակամանրէական դեղեր եւ արուեստական շնչառական սարքի միջոցաւ բաւականաչափ թթուածին: Բոլոր պարագաներուն, թոքերու K ճառագայթային նկարահանումը պէտք է կրկնուի դարմանումէն վեց շաբաթներ ետք, վստահ ըլլալու համար, որ բորբոքումը վերջնականապէս անհետացած է: Մանուկներու պարագային, թոքատապը կարելի է մասամբ մը կանխարգիլել, պարզապէս՝ պատուաստելով զանոնք influenza-ի պատուաստով: == Բարդութիւններ == Թոքատապէ ախտահարուած անհատը կրնայ ունենալ հետեւեալ բարդութիւնները, նոյնիսկ՝ դարմանումի ընթացքին. *Խուխի կուտակում թոքերուն մէջ, որ կը վատթարացնէ կացութիւնը եւ պատճառ կը դառնայ թոքի թարախակոյտի (abcsess) յայտնաբերումին: Այս մէկը կը կարօտի վիրաբուժական միջոցառումի: *Չափազանց [[շնչահեղձութիւն]], թթուածինի նուազում եւ յառաջացած կապտութիւն: Այս պարագային հիւանդին կ'օժանդակէ արուեստական շնչառական սարք-գործիքը, որպէսզի ներմուծուի բաւականաչափ թթուածին: Յաճախ շտապ օգնութեան ընթացքին կը կիրարկուի շնչափողային ներփողարկում: *Սիրտի յոգնածութիւն եւ աշխատանքի անբաւարարութիւն եւ նոյնիսկ՝ մահ: Վերոյիշեալ բարդութիւնները առաւելաբար կը պատահին մանուկներու, տարեցներու, շաքարախտաւորներու եւ սիրտի հիւանդութիւններ ունեցողներուն մօտ: == Տե'ս Նաեւ == *[[Ականջ]] *[[Փայծաղ]] *[[Ականջային Արիւնահոսութիւն]] *[[Գլխապտոյտ]] *[[Մանկական Անդամալուծութիւն]] *[[Ողնայարի Կողմնածռութիւն]] *[[Ջղային Անախորժակութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == *«Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, [[17 Օգոստոս]], [[2012]]: [[Ստորոգութիւն:Գիտութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով]] 8jxtblupe2ollee44q5lffak8fcs37u 0 3284 253544 228799 2026-08-19T10:02:47Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253544 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:H1N1 navbox.jpg|մինի|300x300փքս]] '''Թռչնակրիփ'''ը, մասնաւորապէս թռչնազգիներու ժահրային [[հիւանդութիւն]] մըն է: Անոր յարուցիչը ինֆլուենզա Ա ժահրի պատկանող որոշ խմբաւորումներ են, մասնաւորապէս` H եւ N խմբաւորումները: Այս ժահրը կը հարուածէ մասնաւորապէս` [[Հաւեր|հաւերը]], [[Բադեր|բադերը]], [[Սագեր|սագերը]] եւ [[Հնդկահաւեր|հնդկահաւերը]]<ref name="influenzareport">[http://www.influenzareport.com/ir/ai.htm Chapter Two : Avian Influenza by Timm C. Harder and Ortrud Werner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809185926/http://www.influenzareport.com/ir/ai.htm |date=2017-08-09 }} in ''Influenza Report 2006''</ref><ref>{{Cite journal|last1=Salzberg|last9=Dernovoy|bibcode=2005Natur.437.1162G|issn=1476-4687|pmid=16208317|doi=10.1038/nature04239|pages=1162–1166|issue=7062|volume=437|language=en|journal=Nature|title=Large-scale sequencing of human influenza reveals the dynamic nature of viral genome evolution|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-20_437_7062/page/1162|date=October 2005|first9=Dmitry|first8=Tatiana|first1=Steven L.|last8=Tatusova|first7=Yiming|last7=Bao|first6=Kirsten St|last6=George|first5=Jill|last5=Taylor|first4=David J.|last4=Lipman|first3=Claire M.|last3=Fraser|first2=Jeffery K.|last2=Taubenberger|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|title=Avian Influenza A (H5N1) Infection in Humans|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-09-29_353_13/page/1374|first1=The Writing Committee of the World Health Organization (WHO) Consultation on Human Influenza|last1=A/H5|date=29 September 2005|volume=353|issue=13|pages=1374–1385|doi=10.1056/NEJMra052211|pmid=16192482|journal=N. Engl. J. Med.|citeseerx=10.1.1.730.7890}}</ref><ref>{{cite book|url=https://www.nap.edu/catalog/11150/the-threat-of-pandemic-influenza-are-we-ready-workshop-summary|title=The Threat of Pandemic Influenza: Are We Ready? Workshop Summary (2005)|publisher=[[National Academies Press]]|year=2005|isbn=978-0-309-09504-4|language=Անգլերէն|doi=10.17226/11150|pmid=20669448|quote=full text of online book|access-date=2020-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20060914205929/http://darwin.nap.edu/books/0309095042/html|archive-date=2006-09-14|url-status=live}}</ref>: Յարուցիչ ժահրը կ'ապրի վարակուած թռչունին քիթի, բերանի եւ աչքի հեղուկներուն մէջ, ինչպէս նաեւ` անոնց կղկղանքին մէջ: Թռչունէ թռչուն ժահրի փոխանցումը տեղի կ'ունենայ անմիջական դպելով: Թռչնակրիփը տեսնուած է նաեւ խոզերու մօտ: Թռչնակրիփը 20-30 ժամուան ընթացքին կրնայ շուտով համաճարակի վերածուիլ ագարակներու մէջ եւ միլիոնաւոր թռչնազգիներ կը մահանան շատ կարճ ժամանակամիջոցի մը մէջ<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/334680|title=Թռչնակրիփ - Bird Flu|date=2017-02-02|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2021-07-30}}</ref>: Թռչնակրիփէ վարակուող հաւերը կ'ունենան հետեւեալ ախտանշանները` խորշոմած փետուրներ, սակաւակերութիւն, մարմնական տկարութիւն, յոգնածութիւն, փորքշուկ, հազ եւ անհաւասարակշռութիւն: Անոնց հաւկիթի արտադրութիւնը որոշապէս կը նուազի: Այս ժահրը կրնայ այլափոխուիլ եւ ի վերջոյ հասնիլ մարդուն: Այլափոխուած ժահրը թռչուններէն մարդուն կը փոխանցուի զանազան ձեւերով: Այն անձերը, որոնք կ'ապրին ագարակներու մէջ, ուր կը գտնուին վարակուած թռչուններ, շուտով կը վարակուին այս հիւանդութեամբ, երբ անոնք անմիջական հպում ունենան վարակուած թռչուններուն հետ: Նոյնիսկ ագարակ այցելողներ նոյն ձեւով կրնան շուտով վարակուիլ այս հիւանդութեամբ: Ամէնէն դիւրին փոխանցման ձեւը վարակուած հաւը մորթելն է: Ժահրը կրնայ փոխանցուիլ մարդուն նոյնիսկ մեռած հաւերու եւ ագարակի մէջ գործածուած իրերու դպելով: Վարակուող անձը ախտանշաններ կ'ունենայ, երբ բաւարար քանակութեամբ յարուցիչ ժահրեր կը տեղաւորուին անոր քիթին, բերնին եւ աչքին մէջ: Քիթին եւ բերնին վարակիչ ժահրերը շուտով կը հասնին թոքեր եւ կը պատճառեն թոքերու բորբոքում` թոքատապ: Թռչուններէ մարդոց եւ մարդէ մարդ փոխանցումը տեղի կ'ունենայ անմիջական հպումով-դպելով եւ օդի ճամբով<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/flu/about/viruses/transmission.htm|title=Transmission of Influenza Viruses from Animals to People|website=www.cdc.gov|language=Անգլերէն|access-date=2016-05-12}}</ref>, այսինքն ժահրը կրնայ տարածուիլ օդին մէջ եւ օդի ներշնչումով յարուցիչ ժահրը մուտք կը գործէ մարդուն քիթին, բերանին եւ աչքերուն մէջ: Թռչնակրիփը մարդուն մօտ կը յառաջացնէ ինֆլուենզայի նման ախտանշաններ, որոնք կրնան ըլլալ մեղմ-թեթեւ եւ կամ ուժգին-զօրաւոր: Անոր ախտանշաններն են` ջերմութիւն, հազ, կոկորդի ցաւ, մկանային ցաւ, ակնազօդաբորբ (conjunctivitis) եւ շնչառութեան դժուարութիւն: Առաջին վարակումով անհատը կ'ունենայ վարակամերժողականութիւն-դիմադրողականութիւն այս ժահրին դէմ եւ հետեւաբար, ապագային ան երկրորդ անգամ վարակում չ'ունենար: Թռչնակրիփով վարակուած անձը կրնայ ունենալ որոշ բարդութիւններ` թոքատապ եւ շնչահեղձութիւն, խռչափողատապ եւ ձայնի խռպոտութիւն, փորի ցաւ եւ փորհարութիւն, փսխունք, նեարդային-ջղային փոփոխութիւններ, մարմնական ցնցումներ, մտային խանգարումներ եւ նոյնիսկ մահ: Մարդկային թռչնակրիփի ախտաճանաչումին համար խիստ կարեւոր է վարակուած անձին պատմականը, այսինքն` անոր ասպարէզը, գործը, կեցութեան վայրը, ագարակ այցելած ըլլալը, հաւերու հետ հպում ունեցա՞ծ է եւ կամ հաւ մորթա՞ծ է: Ախտաճանաչումը կը կայանայ յարուցիչ ժահրին յայտնաբերումով վարակուած անձին քիթի եւ բերանի հեղուկներուն եւ մասնաւորապէս լորձունքին մէջ: Անշուշտ կը կատարուին արեան որոշ քննութիւններ եւ թոքերու նկարումներ: Այս հիւանդութիւնը կը դարմանուի յատուկ հակաժահրային դեղերով: Թոքատապի պարագային կը գործածուին նաեւ հարկաւոր դեղեր: Մարդկային թռչնակրիփը կարելի է կանխարգիլել նախազգուշական միջոցառումներով, պարզապէս` վարակուած ագարակներ չայցելելով եւ վարակուած հաւերէ հեռու մնալով: 2003-էն ետք թռչնակրիփը պատահած է շատ մը երկիրներու ագարակներու մէջ: Այս թուականէն ետք, համաձայն Առողջապահական Միջազգային Կազմակերպութեան, մարդկային թռչնակրիփը յայտնուած է հետեւեալ երկիրներու մէջ` Քանատա, Անգլիա, Թուրքիա, Ատրպէյճան, Չինաստան, Հոնկ Քոնկ, Միացեալ Նահանգներ, Հոլանտա, Իրաք, Եգիպտոս, Քամպոչիա, Թայլանտ, Վիեթնամ եւ Ինտոնեզիա: 2004-ին Քանատայի Պրիթիշ Քոլոմպիա նահանգին մէջ 42 ագարակներու մէջ պատահած են թռչնակրիփի յայտնաբերումներ: Այս պատճառով պետութեան որոշումով ոչնչացուած են 17 միլիոն հաւեր: 2015-ին դարձեալ Քանատայի կարգ մը ագարակներու մէջ տեսնուած են թռչնակրիփի պարագաներ<ref name=":0" />: Միացեալ Նահանգներու մէջ 2014-15 տարեշրջանին 21 նահանգներու ագարակներուն մէջ տեսնուած են անակնկալ մեծ թիւով պարագաներ: Լիբանանի ագարակներէն մէկուն մէջ 2016-ին ոչնչացուած են 35 հազար հաւեր, որովհետեւ հոն յայտնաբերուած են թռչնակրիփի պարագաներ: Թռչնակրիփը կը ստեղծէ տնտեսական մեծ վնասներ այն երկիրներու մէջ, ուր ան համաճարակի ձեւով կը յայտնուի ագարակներու մէջ: Միլիոնաւոր հաւեր կ'ոչնչացուին, որպէսզի մարդկային թռչնակրիփի պարագաներ չպատահին եւ անոր տարածումը եւ փոխանցումը այլ ագարակներ տեղի չունենան: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Վարակիչ հիւանդութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Ժահրեր]] [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով]] 37r67l597ozdutywq8n826ep91jbg88 0 3295 253592 230503 2026-08-19T11:24:15Z InternetArchiveBot 5016 Add 8 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253592 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:CowpeaMosaicVirus3D.png|մինի|աջից|Կովի ոլոռի խճանկարի ժահրի նկարը]] '''Ժահր''' ({{lang-la|virus}}՝ թոյն), ոչ բջիջային կառուցուածք ունեցող [[հարուցիչ]], որ կը բազմանայ միայն կենդանի [[բջիջ]]ներուն մէջ։ Ժահրերը կը վարակեն կեանքի բոլոր բջիջային տարրերը՝ [[անասուններ]]էն ու [[բոյսեր]]էն մինչեւ [[պակտէրիաներ]] եւ [[արքէաներ]]։ Ժահրերը առաջին անգամ կը նկարագրուին 1892-ին [[Տմիթրի Իւանովսքի]]ի կողմէ իբրեւ [[ծխախոտ]]ի բոյսերը վարակող ոչ բջիջային ախտածիններ։ [[Ծխախոտի խճանկարի ժահր]]ը կը յայտնաբերէ [[Մարթին Պէյըրինկ]]ը 1898-ին<ref name="Dimmock">{{cite book|author=Դիմմոք, Ն.Ջ.; Իստոն, Էնդրու Ջ; Լեփփարդ, Կիթ|title= Ժամանակակից վիրուսոլոգիայի հիմունքներ(անգլերէն)|year=2007|edition=6|publisher=Blackwell Publishing|ISBN=1405136456}}</ref>։ Այդ ժամանակէն ի վեր կը յայտնաբերուին ու մանրամասնօրէն կը նկարագրուին շուրջ 5000 տարբեր տեսակի ժահրեր<ref name="Dimmock p. 49">Dimmock p. 49</ref>, հակառակ անոր, որ յայտնի են ժահրերու միլիոնաւոր ձեւեր<ref name="Breitbart M, Rohwer F 2005 278–84">{{cite journal|author=Breitbart M, Rohwer F|title=Here a virus, there a virus, everywhere the same virus?|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_2005-06_13_6/page/278|journal=Trends Microbiol |volume=13|issue=6|pages=278–84|year=2005|pmid=15936660|doi=10.1016/j.tim.2005.04.003}}</ref>։ Ժահրեր յայտնաբերուած են գրեթէ բոլոր կենսոլորտային համակարգներուն մէջ եւ կենսական տարրերէն ամենաբազմաքանակն են<ref>{{cite journal|author=Էդվարդս ՌԱ, Ռոհվեր Ֆ.|title=Վիրուսական մետագենոմիկա|journal=Nat. Rev. Microbiol.|volume=3|issue=6|pages=504–10|year=2005|month=Հունիս|pmid=15886693|doi=10.1038/nrmicro1163|url=http://dx.doi.org/10.1038/nrmicro1163}}</ref><ref>{{cite journal|author=Edwards RA, Rohwer F|title=Viral metagenomics|journal=Nature Reviews Microbiology |volume=3|issue=6|pages=504–10|year=2005|pmid=15886693|doi=10.1038/nrmicro1163}}</ref>։ Ժահրերու մասին գիտութիւնը [[ժահրաբանութիւն]]ն է, որ [[Մանրէաբանութիւն|մանրէաբանութեան]] (microbiology) ենթաճիւղերէն է։ Ժահրերը բաղկացած են երկու կամ երեք մասերէ ([[վիրիոն]]ներէ)։ *բոլոր ժահրերը ունին ծննդական նիւթ՝ DNA-ի կամ RNA-ի, որոնք երկար մոլեքուլներ են եւ կը կրեն ծննդական տեղեկատուութիւնը, *բոլոր ժահրերը ունին [[սպիտակուց]]է պատեան, որ կը պաշտպանէ [[ծին]]երը, *որոշ ժահրեր նաեւ ունին ճարպային պատեան, որ կը շրջապատէ սպիտակուցը բջիջէն դուրս գտնուելու ժամանակ Ժահրերու ձեւերը տարբեր են՝ հասարակ [[պարոյր|պարուրաձեւէ]] եւ իկոսաեդրէն ([[քսանանաիստ|քսանանիստէն]]) մինչեւ աւելի բարդ կառոյցներ։ Վիրուսի միջին մեծութիւնը կը կազմէ [[պակտէրիա]]յի մեծութեան մօտ 1/100-րդը<ref name="Collier3355">{{cite book|author=Կոլիեր, Լեսլի; Բալոզ, Ալբերտ; Սուսման, Մաքս|title=Տոպլի եւ Վիլսոնի Մանրէաբանություն եւ Մանրէաբանական Վարակներ (անգլերէն)|year=(1998) |edition=9|volume=1, ''Virology''|editor= Մահի, Բրայան եւ Կոլիեր, Լեսլի։|ISBN=0340663162|page=33–55}}</ref>։ Ժահրերու մեծ մասը շատ փոքր են լուսային մանրադիտակով յայտնաբերուելու համար։ Ժահրերու հոլովոյթին ծագումը ամբողջութեամբ պարզ չէ։ Հաւանաբար, անոնց մէկ մասը ծագած է պակտէրիաներէ։ Զարգացման ընթացքին ժահրերը կարեւոր դեր կը խաղան ծիներու հօրիզոնական տեղափոխման մէջ՝ նպաստելով ծննդական բազմազանութեան<ref>{{cite journal|author=Կանչայա Ս., Ֆուրնուս Գ., Չիբանի-Չեննուֆի Ս., Դիլման ՄԼ, Բրուսով Հ.|title=Ֆագերը որպէս կողմնային գենի փոխադրումի միջոցներ (անգլերէն)|journal=Curr. Opin. Microbiol.|volume=6|issue=4|pages=417–24|year=2003|month=Օգոստոս|pmid=12941415}}</ref>։ Որոշ գիտնականներ ժահրերը կը նկատեն կենդանի էակներ, քանի որ վերջիններս կը կրեն ծննդական նիւթ, կը վերարտադրուին եւ բնական ընտրութեամբ կ'ենթարկուին զարգացման։ Այնուամենայնիւ, ժահրերու մօտ կը բացակային կենդանի օրկանիզմներուն բնորոշ որոշ կարեւոր յատկանիշներ (ինչպիսին օրինակ [[բջիջ|բջիջային կազմութիւնն]] է), որոնց պատճառով ժահրերը կը կոչուին ''«կեանքի ոչ բջիջային էակներ»''։ Ժահրերը կը տարածուին բազմաթիւ ձեւերով. բոյսերու ժահրերը կը փոխանցուին բոյսէ բոյս բուսահիւթով սնուող միջատներու միջոցով (օրինակ՝ [[լուիճ]]ներ), կենդանական ժահրերը կը փոխանցուին արնախում միջատներու միջոցով։ Այս եղանակով հիւանդութիւնը փոխանցող օրկանիզմները կը կոչուին վեկտորներ ([[փոխանցող (կենսաբանութիւն)|փոխանցողներ]])։ [[Հարբուխ]]ի ժահրերը կը տարածուին օդակաթիլային եղանակով՝ հազի եւ պռշտոցի միջոցով։ [[Ռոտաժահր]]երը կը փոխանցուին երեխաներու հետ անմիջական շփման հետեւանքով։ [[ՍԻՏԱ]]-ն (AIDS) սեռական յարաբերութեամբ եւ վարակուած արեան ներառումով փոխանցուող ժահրերէն է։ Ժահրի կողմէ վարակուող բջիջները կը կոչուին թիրախներ<ref>Shors pp. 49–50</ref>։ Ժահրային վարակը կենդանիներու մօտ կ'առաջացնէ [[Ախտամերժ համակարգ|ախտամերժ պատասխան]], որ սովորաբար կ'ոչնչացնէ վարակող ժահրը։ Ախտամերժ պատասխան կրնայ առաջանալ նաեւ [[պատուաստանիւթ]]ի նկատմամբ, որով կարելի կը դառնայ առաջացնել արհեստական ձեռքբերովի [[Ախտաբանութիւն]] տուեալ ժահրային հարուցիչին դէմ։ Սակայն շատ վիրուսներ ([[ՍԻՏԱ]]-ի եւ ժահրային [[հեփատիտ]]ի), կկրնան խուսափիլ ախտամերժ պատասխանէն՝ առաջացնելով քրոնիկական վարակներ։ [[Մանրէասպան]]ները ոչ մէկ ազդեցութիւն կ'ունենան ժահրերուն վրայ։ Մշակուած ու ստեղծուած են որոշ [[հակաժահրային դեղամիջոցներ]]։ ==Պատմութիւն== [[Պատկեր:Martinus Willem Beijerinck in his laboratory.jpg|մինի|200px|[[Մարթին Պէյըրինկ]] իր տարրալուծարանին մէջ 1921-ին]] Վարակիչ հիւանդութիւններու ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, որ ոչ բոլոր հիւանդութիւնները պայմանաւորուած են [[պակտէրիա]]ներով, [[նախակենդանիներ]]ով եւ [[մանրադիտակային սունկեր]]ով։ [[Լուի Փաստիոր]]ին այդպէս ալ կարելի չըլլար գտնել [[կատաղութիւն|կատաղութեան]] հարուցիչը՝ ենթադրելով, որ հարուցիչը չափէն դուրս փոքր է լուսային [[մանրադիտակ]]ով յայտնաբերելու համար<ref>{{cite journal|author=Bordenave G.|title=Louis Pasteur (1822—1895)|journal=Microbes and Infection / Institut Pasteur|volume=5|issue=6|pages=553—560|year=2003|pmid=12758285|doi=10.1016/S1286-4579(03)00075-3}}</ref>։ [[Չարլզ Շամպերլանտ]]ը կը ստեղծէ զտիչ մը ([[Շամպերլանտի Զտիչ]] կամ Շամպերլանտ-Փաստիորի զտիչ), որուն անցքերը պակտէրիաներէն փոքր էին{{sfn|Shors|2008|pp=76—77}}։ [[1892]]-ին ռուս կենսաբան Տմիթրի Իւանովսքին կ'օգտագործէ այս զտիչը [[ծխախոտի խճանկարի ժահր]]ի ուսումնասիրութիւններուն համար։ Ան ցոյց կու տայ, որ վարակուած ծխախոտի բոյսի տերեւներէն ստացուած հիւթը կը շարունակէ պահպանել իր վարակունակութիւնը նոյնիսկ Շամպերլանտի զտիչով զտուելէն ետք։ Իւանովսքի կ'ենթադրէր, որ հիւանդութեան պատճառը պակտէրիաներու արտադրած թոյներն են{{sfn|Collier|p=3}}։ 1898-ին հոլանտացի մանրակենսաբան Մարթին Պէյըրինկ կը կրկնէ Իւանովսքիի փորձերը եւ կ'եզրահանգէ, որ զտիչէն անցնող վարակիչ նիւթը կը պարունակէ թերեւս անյայտ հարուցիչներ{{sfn|Dimmock|2007|p=4—5}}։ Ան կը նկատէ, որ այս հարուցիչները կը բազմանան միայն բաժնուող բջիջներու մէջ, սակայն չի բացայայտեր հարուցիչի իսկութիւնը։ Պէյըրինկ այս նիւթն կը կոչէ ''Contagium vivum fluidum'' (բառացի թարգմանութեամբ՝ {{lang-la|լուծուող կենդանի մանրէ}}) եւ դարձեալ գործածութեան մէջ կը դնէ ժահր եզրը{{sfn|Collier|1998|p=3}}։ Պէյըրինկ կը կարծէր, որ ժահրը իր բնոյթով հեղուկ է։ Այս տեսութիւնը կը մերժէ [[Ուենտել Սթենլի]]ն, որ կ'ապացուցէ, թէ ժահրերը մասնիկներ են{{sfn|Collier|1998|p=3}}։ Նուն թուականին [[Ֆրիտրիխ Լիոֆել]]ը եւ [[Փաուլ Ֆրոշ]]ը կը յայտնաբերեն առաջին կենդանական ժահր՝ [[տապպղ]]ի հարուցիչը ([[ինքնաժահր]])<ref name=ReferenceA>{{cite book |author=Fenner F.|editor=Mahy B. W. J. and Van Regenmortal M. H. V.|title=Desk Encyclopedia of General Virology|edition=1|publisher=Academic Press|location=Oxford, UK|year=2009|pages=15|isbn=0-12-375146-2}}</ref>։ [[Ի. դար]]ու սկիզբը անգլիացի մանրէաբան [[Ֆրետերիք Թուերթ]]ը կը յայտնաբերէ պակտէրիաները վարակող ժահրերու խումբ մը եւ զանոնք կը կոչէ «[[պակտէրիոֆակեր]]» (ֆակեր){{sfn|Shors|2008|p=589}}։ Ֆրանս-քանատացի մանրակենսաբան [[Ֆելիքս Տ'Էրել]] կը նկարագրէ ժահրերու տեսակ մը, որոնք ագարի վրայ աւելնալու պարագային կը ձեւաւորեն մահացած պակտէրիաներու շերտ։ Փորձ կը կատարուի ֆակերը օգտագործելու [[տիֆ (արեւմահայերէն)|տիֆ]]ի եւ [[քոլերա]]յի բուժման համար, բայց զանոնք փոխարինելու եկաւ [[փենեսելին]]ը։ Հաշուելով մահացած պակտէրիաներու մակերեսը՝ Տ'Էրելի կարելի կ'ըլլայ որոշել սկզբնական դադարի ժահրային մասնիկներուն քանակը<ref>{{cite journal|pmid=17855060|author=D'Herelle F.|title=On an invisible microbe antagonistic toward dysenteric bacilli: brief note by Mr. F. D'Herelle, presented by Mr. Roux|journal=Research in Microbiology|doi=10.1016/j.resmic.2007.07.005|volume=158|issue=7|year=2007|pages=553–4}}</ref>։ [[ԺԹ. դար]]ու վերջաւորութեան ժահրերը կը նկարագրուէին իրենց [[վարակունակութիւն|վարակունակութեամբ]], զտումի ընդունակութեամբ եւ կենդանի թիրախներու առկայութեան անհրաժեշտութեամբ։ Ժահրերն կ'աճեցուէին միայն կենդանիներու եւ բոյսերու մէջ։ 1906-ին [[Ռոսս Հարիսըն]] կը մշակէ ժահրերու [[աւիշային հիւսուածք]]ի մէջ աճեցման մեթոտ, իսկ 1913-ին այս մեթոտը կ'օգտագործուի եւ կը կիրարկուի իբրեւ պատուաստ՝ ժահրը [[ծովախոզուկ]]ի [[եղջերաթաղանթ]]ի հիւսուածքի բջիջներուն մէջ աճեցման նպատակով<ref>{{cite journal|author= Steinhardt E, Israeli C, Lambert R.A.|year = 1913|title = Studies on the cultivation of the virus of vaccinia|journal = J. Inf Dis.|volume = 13|pages = 294–300|doi = 10.1093/infdis/13.2.294|issue = 2}}</ref>։ 1928-ին Կ. Պ. Մէյտլանտը եւ Մ. Կ. Մէյտնլանտը մանրացած հաւի [[երիկամ]]ի ընդհատման կ'աճեցնեն [[ծաղիկի ժահր]]ը։ 1950-ականներու վերջաւորութեան այս մեթոտը կը սկսի լայնօրէն կիրարկուիլ [[փոլիոժահր]]ի եւ պատուաստներու ստեղծման նպատակով{{sfn|Collier|1998|p=4}}։ Հետազօտութիւններու յաջորդ քայլը [[1931]]-ին ամերիկացի ախտաբան [[Էրնեստ Ուիլեամ Կուտպաստոոր]]ի կողմէ բեղմնաւորուած հաւի հաւկիթներուն մէջ [[հարբուխ]]ի ժահրի աճեցումն էր<ref>{{cite journal|author = Goodpasture EW, Woodruff AM, Buddingh GJ|year= 1931|title = The cultivation of vaccine and other viruses in the chorioallantoic membrane of chick embryos|url = https://archive.org/details/sim_science_1931-10-09_74_1919/page/371|journal = Science|volume = 74|issue = 1919| pages = 371–372|pmid = 17810781|doi=10.1126/science.74.1919.371|bibcode = 1931Sci....74..371G }}</ref>։ Ժահրերու առաջին նկարները կը ստեղծուին [[ելեկտրոնային մանրադիտակ]]ի յայտնաբերումէն ետք։ Ծխախոտի խճանկարի ժահրը կը դառնայ առաջինը, որ կ'առանձնացուի, կը բիւրեղացուի եւ կը բաժնուի սպիտակուցներու եւ RNA-ի։ [[1967]]-ին ժահրերը առաջին անգամ արհեստականօրէն կ'արտադրեն Ա. Քորենպերկը եւ Մ. Քուլայեանը (ԱՄՆ)<ref>{{cite journal|author = Stanley WM, Lauffer MA|year= 1939|title = Disintegration of tobacco mosaic virus in urea solutions|url = https://archive.org/details/sim_science_1939-04-14_89_2311/page/345|journal = Science|volume = 89|issue = 2311| pages = 345–347|pmid = 17788438|doi=10.1126/science.89.2311.345|bibcode = 1939Sci....89..345S }}</ref>։ 1949-ին [[Ճոն Ֆրանքլին Էնտերս]]ը, [[Թոմաս Ուելլըր]]ը եւ [[Ֆրետերիք Ռոպինս]]ը [[փոլիոժահր]]ը կ'աճեցնեն մարդու սաղմի զարգացման վրայ։ Ասիկա կենդանիներու հիւսուածքներու վրայ ժահրի աճեցման առաջին փորձն էր։ Այս հետազօտութիւններու հետեւանքով, [[Ճոնաս Սոլք]] կը ստեղծէ [[փոլիոմիելիտ]]ի առաջին արդիւնաւէտ պատուաստը<ref>{{cite journal|author=Rosen, F. S.|year=2004|title=Isolation of poliovirus—John Enders and the Nobel Prize|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2004-10-07_351_15/page/1481|journal=New England Journal of Medicine|volume=351|issue=15|pages=1481–83|pmid=15470207|doi=10.1056/NEJMp048202}}</ref>։ [[Պատկեր:Dr. David Baltimore2.jpg|180px|մինի|ձախից|Տէյւիտ Պալթիմոր]] [[Ի. դար]]ու երկրորդ կիսուն ժահրերը կը դառնան [[ծննդական ճարտարագիտութիւն|ծննդական ճանրտարագիտութեան]] հիմնական առարկաները, կը յայտնաբերուին աւելի քան 2000 կենդանական, բուսական եւ պակտէրիալ ժահրեր<ref name="pmid18446425">{{cite journal |author=Norrby E |title=Nobel Prizes and the emerging virus concept |journal=Arch. Virol. |volume=153 |issue=6 |pages=1109–23 |year=2008 |pmid=18446425 |doi=10.1007/s00705-008-0088-8}}</ref>։ 1957-ին կը յայտնաբերուին ձիու [[արտերիժահրեր]]ը եւ [[կովերու ժահրային լուծ]]ի հարուցիչները՝ [[պեստիժահրեր]]ը։ 1963-ին [[Պարուխ Պլամպըրկ]] կը յայտնաբերէ [[հեփատիտ B]]-ի ժահրը{{sfn|Collier|1998|p=745}}, իսկ 1965-ին [[Հուարտ Թեմին]] կը նկարագրէ առաջին [[ռետրոժահրեր]]ը։ 1970-ին Թեմինը եւ [[Տէյւիտ Պալթիմոր]]ը իրարմէ անկախ կը նկարագրեն [[հակառակ պատճէն]]ը<ref name="pmid4348509">{{cite journal|author=Temin H. M., Baltimore D.|title=RNA-directed DNA synthesis and RNA tumor viruses|url=http://garfield.library.upenn.edu/classics1988/A1988R224200002.pdf|journal=Adv. Virus Res.|volume=17|pages=129–86|year=1972|pmid=4348509|accessdate=2008 թ․ սեպտեմբերի 16|doi=10.1016/S0065-3527(08)60749-6}}</ref>։ 1983-ին խումբ մը գիտնականներ [[Լիուք Մոնթանիէ]]ի գլխաւորութեամբ Ֆրասնայի [[Փաստիորի Հիմնարկ]]էն, առաջին անգամ կ'առանձնացնեն ռետրոժահր մը, որ այժմ յայտնի է [[ՍԻՏԱ]] անունով<ref name="Barre">{{cite journal|author=Barré-Sinoussi, F. ''et al.''|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|url=https://www.msu.edu/~luckie/paris/290B/Montagnier.pdf|journal=Science|year=1983|pages=868–871|volume=220|issue=4599|pmid=6189183|doi=10.1126/science.6189183}}</ref>. 1887-ին Պրիւստը լուսնային մանրադիտակով կը տեսնէ [[կովերու ծաղիկի ժահր]]ը։ Վերջինս իր չափերով ամենամեծն է, որուն պատճառով այն ժամանակ կարծած էին, որ հիւանդութեան այս հարուցիչը ժահր չէ<ref>(Buist J. B. ''Vaccinia and Variola: a study of their life history'' Churchill, London)</ref>։ 1935-ին ամերիկացի կենսաքիմիագէտ եւ ժահրաբան [[Ուենտըլ Մերետիթ Սթենլի]]ն մանրամասնօրէն կ'ուսումնասիրէ ծխախոտի խճանկարի ժահրը եւ կը յայտնաբերէ, որ անիկա առաւելապէս կազմուած է սպիտակուցներէ<ref>{{cite journal|author=Stanley W. M., Loring H. S.|year=1936|title=The isolation of crystalline tobacco mosaic virus protein from diseased tomato plants|url=https://archive.org/details/sim_science_1936-01-24_83_2143/page/85|journal=Science|volume=83|issue=2143|page=85|pmid=17756690|doi=10.1126/science.83.2143.85}}</ref>։ Կարճ ժամանակ ետք այս ժահրէն կ'առանձնանան սպիտակուցային եւ նուկլէինաթթուային բաղադրամասերը<ref>{{cite journal|author=Stanley W. M., Lauffer M. A.|year=1939|title=Disintegration of tobacco mosaic virus in urea solutions|url=https://archive.org/details/sim_science_1939-04-14_89_2311/page/345|journal=Science|volume=89|issue=2311|pages=345–347|pmid=17788438|doi=10.1126/science.89.2311.345}}</ref>։ Ծխախոտի խճանկարի ժահրը առաջին բիւրեղացուած ժահրն է։ Անոր առաջին ծննդային նկարը կը պատրաստեն Պերնալը եւ Ֆունկուխենը 1930-ականներու վերջաւորութեան։ Այս պատկերներու հիման վրայ [[Ռոզալինտ Ֆրանքլին]] 1955-ին կը սահմանէ ժահրի ամբողջական կառուցուածքը<ref name="pmid18702397">{{cite journal|author=Creager A. N., Morgan G. J.|title=After the double helix: Rosalind Franklin's research on Tobacco mosaic virus|url=http://www.jstor.org/stable/10.1086/588626|journal=Isis|volume=99|issue=2|pages=239–72|year=2008|pmid=18702397|doi=10.1086/588626}}</ref>։ Նոյն ժամանակաշրջանին [[Հայնց Ֆրենքըլ Կոնրատ]] եւ [[Ռոպլի Ուիլիամզ]] ցոյց կու տան, որ [[ծխախոտի խճանկարի ժահր]]ի RNA-ը եւ թաղանթի սպիտակուցը գործնական ժահրին մէջ կրնան ինքնահաւաքուիլ։ Հետազօտողները կ'եզրակացնեն, որ բոլոր ժահրերը ունին բջիջներու մէջ հաւաքման նմանատիպ մեքանիզմներ{{sfn|Dimmock|2007|p=12}}։ 2002-ին [[Նիւ Եորքի Համալսարան]]ին մէջ կը ստեղծուի առաջին արհեստական ժահրը ([[փոլիոմելիտի ժահր]])<ref name=ReferenceB>{{cite journal|author=Cello J., Paul A. V., Wimmer E.|title=Chemical synthesis of poliovirus cDNA: generation of infectious virus in the absence of natural template|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-08-09_297_5583/page/1016|journal=Science|volume=297|issue=5583|pages=1016–8|year=2002|pmid=12114528|doi=10.1126/science.1072266}}</ref>։ === Ժահրաբանութիւնը Հայաստանի Մէջ === Հայաստանի մէջ ժահրերը ուսումնասիրող գիտական կառույցներն են [[Հայաստանի Հանրապետութիւն Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայի Մոլեքուլային Կենսաբանութեան Հիմնարկ]]ը եւ [[Ա. Բ. Ալեքսանեանի անուան Համաճարակաբանութեան, Վիրուսաբանութեան Եւ Բժշկական Մակաբուծաբանութեան Գիտահետազօտական Հիմնարկը]]ը<ref>{{Cite web |url=http://www.epidinstitute.info.am/work.html |title=Ա.Բ.Ալեքսանյանի անվան համաճարակաբանության, վիրուսաբանության եւ բժշկական մակաբուծաբանության ԳՀԻ պաշտոնական կյանք |accessdate=2018-12-25 |archive-date=2017-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110143055/http://www.epidinstitute.info.am/work.html |dead-url=yes |archivedate=2017-11-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171110143055/http://www.epidinstitute.info.am/work.html |deadurl=yes }}</ref>։ Մոլեքուլային կենսաբանութեան հիմնարկին մէջ կը զբաղին մարդու համար ոչ վտանգաւոր ժահրերու, մասնաւորապէս կենդանական հիւանդութիւններու ժահրերու հետազօտութեամբ<ref>[http://www.sci.am/resorgs.php?oid=20&langid=2 ՀՀ ԳԱԱ մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտ ՀՀ ԳԱԱ կայքում]</ref>։ Օրինակ՝ մարդու եւ կենդանիներու բջիջային զարգացումներու ուսումնասիրութիւններով բացայայտուած են կայուն բջիջներու առաջացման ժամանակ ժահրերու ընտրողական ազդեցութեան մեքանիզմները։ Ցոյց կը տրուին, որ անէուփլոիտ գենոմով բազմակորիզակային բջիջներու մէջ ժահրերը կ'առաջացնեն [[ափոփտոզ]] եւ կրնան ձեւափոխել բջիջները՝ առաջացնելով տիփլոիտ էակներ<ref>{{cite journal|author = Karalyan Z. A., Avagyan H. R.|year= 2006|title = Selective cytotoxicity and modification activity of picornaviruses on transformed cell lines|journal = Biopolym. Cell.|volume = 27|issue =| pages = 377-380|doi=10.7124/bc.000127}}</ref><ref>Հայաստան հանրագիտարան, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, Երեւան, 2012 թ, էջ 435-437</ref>։ Համաճարակաբանութեան, վիրուսաբանութեան եւ բժշկական մակաբուծաբանութեան գիտահետազօտական հիմնարկին մէջ զբաղած են ու կը զբաղին շարք մը ժահրային հիւանդութիւններու՝ [[բնական ծաղիկ]]ի, ժահրային [[Հեփատիտ A|A]], [[Հեփատիտ B|B]], [[Հեփատիտ C|C]], [[Հեփատիտ E|E]] հեփատիտներբւ, [[արբոժահր]]ային վարակիչ հիւանդութիւններու ախտորոշման, կանխարգիլման եւ պայքարի միջոցառումներու մշակման հարցերով։ == Ծագում == Ժահրերը կը հանդիպին ամենուր, ուր կայ [[կեանք]] եւ, ամենայն հաւանականութեամբ, գոյութիւն ունեցած ու զարգացած են առաջին կենդանի բջիջներու հետ<ref name="pmid16494962">{{cite journal |author=Iyer LM, Balaji S, Koonin EV, Aravind L |title=Evolutionary genomics of nucleo-cytoplasmic large DNA viruses |journal=Virus Res. |volume=117 |issue=1 |pages=156–84 |year=2006 |pmid=16494962 |doi=10.1016/j.virusres.2006.01.009}}</ref> միաժամանակ։ Ժահրերու ծագման վարկածները միանշանակ չեն. ժահրերը չեն ձգեր [[բրածոյ մնացորդ]]ներ, ժառանգական յարաբերութիւնները կրնան պարզել միայն [[մոլեքուլային փիլիծննդաբանութիւն|մոլեքուլյին փիլիծննդաբանութեամբ]]։ Ժահրերու զարգացման հիմնական մեթոտը մոլեքուլային կենսաբանական մեթոտն է՝ ժահրի DNA-ի կամ RNA-ի համեմատութիւնը<ref name="pmid20660197">{{cite journal |author=Sanjuán R, Nebot MR, Chirico N, Mansky LM, Belshaw R |title=Viral mutation rates |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2010-10_84_19/page/9733 |journal=Journal of Virology |volume=84 |issue=19 |pages=9733–48 |year=2010 |month=October |pmid=20660197 |doi=10.1128/JVI.00694-10 |pmc=2937809}}</ref>։ === Առաջացման Տեսութիւններ === [[Պատկեր:Icosahedral Adenoviruses.jpg|մինի|180px|Ատենոժահրի քսանանիստ կառուցուածքը ելեկտրոնային մանրադիտակի տակ]] Ժահրերու ծագման վերաբերեալ գոյութիւն ունի երեք հիմնական տեսութիւն՝ յետաշրջութեան, բջիջային ծագման եւ միասնական զարգացման տեսութիւնները{{sfn|Shors|2008|pp=14—16}}{{sfn|Collier|1998|pp=11—21}}։ ==== Յետաշրջութեան Տեսութիւն ==== Կը կարծուի, որ ժահրերը ժամանակին եղած են մանր բջիջներ, որոնք մակաբուծած են աւելի մեծ բջիջներու մէջ։ Ժամանակի ընթացքին, այն ծիները, որոնք անմիջականօրէն կապուած չեն եղած մակաբուծութեան հետ՝ անհետացած են։ [[Ոսկրաթեքութիւն|Ոսկրաթեքութեան]] պակտէրիան եւ [[քլամիտիա (պակտէրիա)|քլամիտիան]] ժահրերու պէս կը վերարտադրուին միայն տիրոջ բջիջներուն մէջ։ ժահրերու՝ ինչպէս մակաբոյծի զարգացումը պատճառ դարձած է որոշ ծիներու կորուստին եւ թոյլ տուած է անոնց գոյատեւել բջիջէն դուրս։ Այս տեսութիւն կը կոչուի նաեւ «''այլասերման տեսութիւն''»{{sfn|Dimmock|2007|p=16}}{{sfn|Collier|1998|p=11}}<ref name="Mahy Gen 24"/>։ ==== Բջիջային Ծագման Տեսութիւն ==== Կը կարծուի, որ որոշ ժահրեր զարգացած են DNA-ի եւ RNA-ի այն հատուածներէն, որոնք «ազատած են» աւելի մեծ կենդանի օրկանիզմի ծիներէն։ Այսպիսի հատուածներ կրնային ձեւաւորուիլ [[փլազմիտ]]ներէ կամ [[թրանսփոզոն]]ներէ{{sfn|Shors|2008|p=574}}։ Թրանսփոզոնները (նախկին անունը՝ «թռչող ծիներ») շարժուն ծննդային տարրերու օրինակներ են, որոնք կը յայտնաբերուին 1950-ին [[Պարպարա Մաք Քլինտոք]]ի կողմէ [[եգիպտացորին|եգիպտացորեն]]ի ծիներուն մէջ<ref>{{cite journal|journal=Proc Natl Acad Sci U S A.|year=1950|volume=36|issue=6|pages=344–55|title=The origin and behavior of mutable loci in maize|last=McClintock|first=B.|url=http://www.jstor.org/discover/10.2307/88037?uid=3738936&uid=2129&uid=2&uid=70&uid=4&sid=21102180278701|pmid=15430309|doi=10.1073/pnas.36.6.344|pmc=1063197}}</ref>։ Այս վարկածն անվանում են նաեւ «թափառման»{{sfn|Dimmock|2007|p=4}}{{sfn|Collier|1998|pp=11—12}} կամ «փախուստի վարկած»<ref name="Mahy Gen 24">{{cite book|author=Mahy W. J. & Van Regenmortel M. H. V. (eds)|title=Desk Encyclopedia of General Virology|publisher=Academic Press|location=Oxford|year=2009|pages=24|isbn=0-12-375146-2}}</ref>։ === RNA-ի Աշխարհ === RNA-ի աշխարհի վարկածը<ref name="Mahy Gen 26">{{cite book|author=Mahy W. J. & Van Regenmortel M. H. V. (eds)|title=Desk Encyclopedia of General Virology|publisher=Academic Press|location=Oxford|year=2009|pages=26|isbn=0-12-375146-2}}</ref> եւ տիրոջ ու ժահրային RNA-ի ու DNA-ի համակարգչային վերլուծումը թոյլ կու տայ աւելի լաւ հասկանալու ժահրերու տարբեր խումբերուն միջեւ գոյութիւն ունեցող ծագումային կապերը եւ կ'օգնէ ժամանակակից ժահրերուն նախնիներուն որոշման հարցին մէջ։ Մինչեւ օրս, սակայն, յայտնի չէ, թէ վերոնշեալ երեք վարկածներէն, որն է ճիշդը<ref name="Mahy Gen 26"/>։ Կ'ենթադրուի, որ գրեթէ հաւանական չէ բոլոր ժահրերու մէկ ընդհանուր նախնիի մը գոյութիւնը. ամենայն հաւանականութեամբ անցեալին ժահրերու որոշակի խումբեր յառաջացած են իրարմէ անկախ, քանի որ ժահրերու խումբերը ունին ծնային նիւթի կազմակերպման զգալիօրէն տարբերող մեքանիզմներ{{sfn|Dimmock|2007|pp=15—16}}։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} mzxmkxwo01stg1a9lh8devr2xyqt4xf 0 3337 253590 245397 2026-08-19T11:18:57Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253590 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:IQ curve.svg|thumb|300px|right|IQ քննութիւնները յատուկ նախատեսուած են արդիւնքներու բնական բաշխման պատկերը ստանալու համար]] '''Իմացութեան Գործակից''' ({{lang-en|IQ — intelligence quotient}}, կը կարդացուի «այ քիու»), անձի [[իմացութիւն|իմացութեան]] մակարդակի քանակական գնահատականը (մտաւոր զարգացման գործակից), իմացութեան մակարդակը միջին վիճակագրական անձի իմացութեան մակարդակի համեմատութեամբ (նոյն կամ միջին տարիքի), աւելի նեղ իմաստով՝ այսպէս կոչուած մտաւոր տարիքի յարաբերակցութիւնը տուեալ անձի իրական կենսաբանական տարիքին։ Անիկա կ'որոշուի յատուկ քննութիւններու կիրառումով։ Իմացութեան գործակիցի չափումը կարելիութիւն կու տայ գնահատելու [[ընդհանուր իմացութեան գործակից]]ը՝ «g գործօնը»։ == Պատմութիւն == «Իմացութեան գործակից» հասկացողութիւնը ներմուծած է [[Գերմանիա|գերմանացի]] գիտնական [[Ուիլիամ Շտեռն]]ը [[1912]]-ին։ Ան ուշադրութիւն դարձուցած է [[Ալֆրէտ Պինէ|Պինէ]]ի սանդղակով [[մտաւոր տարիք]]ի լուրջ թերութիւներուն։ IQ-ն առաջին անգամ կիրառուած է Ստենֆորտ-Պինէի իմացութեան սանդղակին մէջ [[1916]]-ին (ի սկզբանէ Պինէի կողմէ [[1903]]-ին)<ref>Коэффициент интеллектуальности // Большая Советская энциклопедия (в 30 т.) / А. М. Прохоров (гл. ред.). — 3-е изд. — М: Сов. энциклопедия, 1973. — Т. XIII. — С. 306. — 608 с.</ref>։ Ներկայիս աճած է IQ քննութիւններու նկատմամբ հետաքրքրութիւնը, որուն պատճառով ի յայտ են եկած նոր քննութիւններ եւ սանդղակներ։ Այդ է պատճառը, որ դժուարութիւն կը յառաջանայ համեմատելու տարբեր քննութիւններու արդիւնքները։ == Քննութիւններ == [[Պատկեր:Raven Matrix.svg|մինի|Ռաւենի աճող մատրիցաներու նմուշ]] IQ քննութիւնները մշակուած են այնպէս, որպէսզի արդիւնքները բնական համարուին 100-ի հավասար IQ֊ի միջին նշանակութեան համեմատութեամբ, եւ այնպիսի բաժանումով, որ մարդոց 50 %֊ի IQ-ն ըլլայ 90-110-ի միջեւ, իսկ 25֊ական % -ը՝ 90-էն ցած եւ 110-էն բարձր։ 70-էն ցած IQ-ն յաճախ կ'որակուի իբրեւ [[մտաւոր յետամնացութիւն]]։ Քննութիւնները բաղկացած են աճող բարդութեամբ բազմաթիւ յառաջադրանքներէ։ Անոնք հիմնականին կը ներառեն [[թուաբանութիւն|թուաբանական]] եւ [[տրամաբանութիւն|տրամաբանական]] խնդիրներ, գործնական իրավիճակներու մէջ կողմնորոշումը ստուգող վարժութիւններ, խնդիրներ, որոնք կը ստուգեն ոչ պարզ մտածողութիւնը, գործնական յիշողությունը եւ այլ որակներ։ Քննութեան արդիւնքներով կ'որոշուի IQ-ն, ընդ որուն, որքան քննութեան շատ տարբերակներ կ'անցնէ հետազօտուողը, այնքան աւելի լաւ արդիւնքներ ան կը դրսեւորէ։ Աւելի յայտնի է [[Իմացութեան մակարդակի ախտորոշման Այզենկի քննութիւն|Այզենկի քննութիւն]]ը։ Համեմատաբար ճշգրիտ են նաեւ [[Վեքսլերի մտաւոր զարգացման սանդղակ|Վեքսլերի քննութիւն]]ը, [[Աճող մատրիցաներու Ռաւէնի սանդղակ|Ռաւէնի քննութիւն]]ը, [[Կետտելի իմացական քննութիւն|Կետտելի քննութիւն]]ը։ Այզենկի քննութիւնը նախատեսուած է 18 եւ վեր տարիքի անձերու համար եւ կը սահմանէ IQ-ի 180 միաւոր առաւելագոյն մակարդակ։ Քննութիւնները կը բաժնուին ըստ տարիքային խումբերու եւ կը մատնանշեն անձի զարգացումը անոր տարիքին համապատասխան։ == IQ-ի Վրայ Ազդող Գործօններ == === Ժառանգականություն === [[Պատկեր:Alfred Binet.jpg|thumb|Ֆրանսացի հոգեբան Ալֆրէտ Պինէ|257x257px]] IQ֊ի մակարդակի կանխատեսման գործընթացին մէջ [[սերնդաբանութիւն|սերնդաբանութեան]] եւ շրջապատող միջավայրի դերը դիտարկուած է Plomin et al֊ի մէջ (2001, 2003)<ref name="Plomin0103">Plomin ''et al.'' (2001, 2003)</ref>։ Մինչեւ վերջին ժամանակները ժառանգականութեան դերը ուսումնասիրուած է հիմնականին երեխաներու շրջանին մէջ։ [[ԱՄՆ]]֊ի մէջ տեղի ունեցած տարբեր հետազօտութիւններ ցոյց տուած են, որ IQ֊ի մակարդակի վրայ ժառանգականութեան ազդեցութիւնը կը տատանուի 0,4֊էն մինչեւ 0,8<ref>{{cite journal | author = R. Plomin, N. L. Pedersen, P. Lichtenstein and G. E. McClearn | year = 1994 | month = 05 | title = Variability and stability in cognitive abilities are largely genetic later in life | journal = Behavior Genetics | volume = 24 | issue = 3 | url = http://www.springerlink.com/content/t0844nw244473143/ | accessdate = 2006-08-06 | pages = 207 | doi = 10.1007/BF01067188 <!--Retrieved from CrossRef by DOI bot--> | archive-date = 2021-02-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210211040702/http://www.springerlink.com/content/t0844nw244473143/ | dead-url = yes }}</ref><ref name="Neisser95">{{Cite web |url = http://www.lrainc.com/swtaboo/taboos/apa_01.html |title = Intelligence: Knowns and Unknowns |accessmonthday = August 6 |accessyear = 2006 |date = August 7, [[1995]] |author = Neisser ''et al.'' |publisher = Board of Scientific Affairs of the American Psychological Association |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190622161529/http://www.lrainc.com/swtaboo/taboos/apa_01.html |archivedate = 2019-06-22 |accessdate = 2017-01-14 |dead-url = yes }}</ref><ref>{{cite journal |author=Bouchard TJ, Lykken DT, McGue M, Segal NL, Tellegen A |title=Sources of human psychological differences: the Minnesota Study of Twins Reared Apart |journal=Science (journal) |volume=250 |issue=4978 |pages=223–8 |year=1990 |month=Oct |pmid=2218526 |doi= |url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=2218526 }}</ref>։ Ատիկա կը նշանակէ, որ հետազօտուած երեխաներու շրջանին մէջ ժառանգականութենէն IQ-ի կախուածութեան տարբերութիւնը կը կազմէ 40֊80 %։ Մնացած մասը կախուած է երեխայի կենսապայմաններէն եւ չափման սխալներէն։ Ժառանգականութիւնը 0,4-0,8-ի սահմաններուն մէջ կը նշանակէ, որ IQ֊ն մեծ մասամբ ժառանգական ցուցանիշ է<ref>World Intelligence Network. [http://www.iqsociety.org/?page_id=1138 IQ и генетика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121160130/http://www.iqsociety.org/?page_id=1138 |date=2010-11-21 }}</ref><ref name=LJ>{{Cite journal | volume = 11 | issue = 9 | pages = 878-886 | last = Gosso | first = MF | title = The SNAP-25 gene is associated with cognitive ability: evidence from a family-based study in two independent Dutch cohorts | journal = Molecular Psychiatry | year = 2006 | doi = 10.1038/sj.mp.4001868 }}</ref><ref>Gosso MF, de Geus EJ, van Belzen MJ, Polderman TJ, Heutink P, Boomsma DI, Posthuma D. [http://dx.doi.org/10.1038/sj.mp.4001868 The SNAP-25 gene is associated with cognitive ability: evidence from a family-based study in two independent Dutch cohorts]</ref>։ === Առանձին Կեներ === Մարդու [[ուղեղ]]ի աշխատանքի համար պատասխանատու է աւելի քան 17 000 կեներու մեծ մասը<ref>{{Cite journal | last1 = Pietropaolo | first1 = S. | last2 = Crusio | first2 = W. E. | authorlink2 = | doi = 10.1002/wcs.135 | title = Genes and cognition | journal = Wiley Interdisciplinary Reviews: Cognitive Science | volume = 2 | issue = 3 | pages = 345–352 | year = 2010 | pmid = | pmc = }}</ref>։ Թէեւ որոշ հետազօտութիւններ ցոյց կու տան առանձին կեներու ազդեցութիւնը IQ-ի վրայ, սակայն անոնցմէ ոչ մէկը նշանակալի ազդեցութիւն ունի<ref>{{Cite journal | last1 = Deary | first1 = I. J. | last2 = Johnson | first2 = W. | last3 = Houlihan | first3 = L. M. | doi = 10.1007/s00439-009-0655-4 | title = Genetic foundations of human intelligence | journal = Human Genetics | volume = 126 | issue = 1 | pages = 215–232 | year = 2009 | pmid = 19294424| pmc = }}</ref>։ Կեներու եւ IQ-ի միջեւ բացայայտուած կապը հիմնականին եղած է սխալ դրական<ref name="Chabris2011">C. F. Chabris, B. M. Hebert, D. J. Benjamin, J. P. Beauchamp, D. Cesarini, M. J. H. M. van der Loos, M. Johannesson, P. K. E. Magnusson, P. Lichtenstein, C. S. Atwood, J. Freese, T. S. Hauser, R. M. Hauser, N. A. Christakis and D. I. Laibson. (2011). Most reported genetic associations with general intelligence are probably false positives. ''Psychological Science''</ref>։ Վերջին հետազօտութիւները թոյլ կապ յայտնաբերած են առանձին կեներու եւ իմացութեան գործակիցի մակարդակի միջեւ ինչպէս մեծերու<ref name="Davies2011">{{cite journal | last1 = Davies | first1 = G. | last2 = Tenesa | first2 = A. | last3 = Payton | first3 = A. | last4 = Yang | first4 = J. | last5 = Harris | first5 = S. E. | last6 = Liewald | first6 = D. | last7 = Ke | first7 = X. | last8 = Hellard | first8 = S. Le | last9 = Christoforou | first9 = A. ''et al.'' | year = 2011 | title = Genome-wide association studies establish that human intelligence is highly heritable and polygenic | url = | journal = Mol Psychiatry | volume = 16 | issue = | pages = 996–1005 | doi = 10.1038/mp.2011.85 | pmid=21826061}}</ref>, այնպէս ալ երեխաների շրջանակին մէջ<ref name="Benyamin2013">B. Benyamin, B. Pourcain, O. S. Davis, G. Davies, N. K. Hansell, M. J. Brion, R. M. Kirkpatrick, R. A. Cents, S. Franic, M. B. Miller, C. M. Haworth, E. Meaburn, T. S. Price, D. M. Evans, N. Timpson, J. Kemp, S. Ring, W. McArdle, S. E. Medland, J. Yang, S. E. Harris, D. C. Liewald, P. Scheet, X. Xiao, J. J. Hudziak, E. J. de Geus, C. Wellcome Trust Case Control, V. W. Jaddoe, J. M. Starr, F. C. Verhulst, C. Pennell, H. Tiemeier, W. G. Iacono, L. J. Palmer, G. W. Montgomery, N. G. Martin, D. I. Boomsma, D. Posthuma, M. McGue, M. J. Wright, G. Davey Smith, I. J. Deary, R. Plomin and P. M. Visscher. (2013). Childhood intelligence is heritable, highly polygenic and associated with FNBP1L. ''Mol Psychiatry'' {{doi|10.1038/mp.2012.184}} PMID 23358156</ref>։ Հետազօտութիւններ կը կատարուին, բացահայտելու բարձր եւ ցած IQ ունեցող անձերու սերնդական տարբերութիւնները<ref>{{Cite web |url=http://www.genomics.cn/en/index.php |title=Archive copy |accessdate=2017-01-14 |archive-date=2010-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100307194830/http://www.genomics.cn/en/index.php |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://infoproc.blogspot.com/2010/10/bgi-visit.html Information Processing: BGI visit<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://infoproc.blogspot.com/2010/12/supercomputers-and-mystery-of-iq.html Information Processing: Supercomputers and the mystery of IQ<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>։ === Շրջապատող Միջավայր === [[Պատկեր:Raymond Cattell.jpg|thumb|150px|right|Հոգեբան Ռայմոնտ Կետտել]] Շրջապատող միջավայրը, մասնաւորապէս ընտանիքը, էական ազդեցութիւն կը գործէ երեխայի իմացութեան զարգացման վրայ։ Կապեր յայտնաբերուած են իմացութեան եւ ընտանիքի հետ կապուած տարբեր գործօններու միջեւ, օրինակ՝ տան չափի եւ արժողութեան, ընտանիքի տարեկան եկամուտի, ընտանիքի անդամներու միջեւ փոխադարձ յարաբերութիւններու, ընտանեկան դաստիարակութեան մեթոտներու և այլն։ Այդպիսի ազդեցութիւն իմացութեան գործակիցին կ'ապահովէ 0,25-0,35 բաժին։ Սակայն որքան կը մեծնայ երեխան, այնքան այդ կապը աւելի թոյլ կը դրսեւորուի եւ գրեթէ լիովին կը չեզոքանայ չափահաս դառնալէ ետք։ Այդ հետազօտութիւնները տեղի ունեցած են երկու ծնողներով ընտանիքներու մէջ<ref name=Neisser95 /><ref>{{cite journal |last1=Bouchard Jr |first1=TJ |title=Genetic and environmental influences on adult intelligence and special mental abilities. |journal=Human biology; an international record of research |volume=70 |issue=2 |pages=257–79 |year=1998 |pmid=9549239}}</ref><ref name="Plomin0103-2">{{cite journal |last1=Plomin |first1=R |last2=Asbury |first2=K |last3=Dunn |first3=J |title=Why are children in the same family so different? Nonshared environment a decade later. |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-psychiatry_2001-04_46_3/page/n26 |journal=Canadian Journal of Psychiatry |volume=46 |issue=3 |pages=225–33 |year=2001 |pmid=11320676}}</ref><ref>{{harv|Harris|1998}}</ref>։ Ի հաշիւ անձի անհատական ժառանգական առանձնայատկութիւններու, միեւնոյն ընտանիքի երեխաները կրնան տարբեր կերպ արձագանգել շրջապատող միջավայրի միեւնոյն գործօնները<ref name=Neisser95 /><ref name="Plomin0103-2"/>։ Ոչ առողջ, սահմանափակ սնունդը կրնայ իջեցնել տեղեկատուութիւնը վերամշակելու ուղեղի կարողութիւնը։ 25 446 հետազօտուողի հետ Danish National Birth Cohort֊ի կատարած հետազօտութիւնները ցոյց տուած են, որ հղութեան ընթացքին ձկնամթերքով հարուստ սնունդ օգտագործելը եւ նորածինը մօր կաթով կերակրելը կը բարձրացնեն անոր IQ-ն<ref>American Journal of Clinical Nutrition, Vol. 88, No. 3, 789—796, September 2008 Associations of maternal fish intake during pregnancy and breastfeeding duration with attainment of developmental milestones in early childhood: a study from the Danish National Birth Cohort Emily Oken, Marie Louise Østerdal, Matthew W Gillman, Vibeke K Knudsen, Thorhallur I Halldorsson, Marin Strøm, David C Bellinger, Mijna Hadders-Algra, Kim Fleischer Michaelsen and Sjurdur F Olsen</ref>։ 13 հազար երեխայի վրայ կատարուած այլ հետազօտութիւն մը ցոյց տուած է<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18458209 Breastfeeding and child cognitive development: new…] // Arch Gen Psychiatry. 2008&#93 — PubMed result</ref>, որ կուրծքով կերակրելը կրնայ բարձրացնել երեխայի իմացութեան մակարդակը 7 միաւորով։ Սակայն այդ արդիւնքները հրապարակումէն ետք ենթարկեցին սուր քննադատութեան։ Կը նշուէր նախորդ հետազօտութիւններու ոչ լիարժէք վերլուծութիւնը եւ ընդունուած տեսութիւններու ժխտումը<ref>{{cite web|url=http://archpsyc.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=482896|title=JAMA Network &#124; JAMA Psychiatry &#124; Breastfeeding, Breast-Milk Feeding, Breast Feeding, and IQ: Unknown and Known Knowns|accessdate=2013-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141026131715/http://archpsyc.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=482896|archivedate=2014-10-26|dead-url=yes}}</ref>, անիկա քննադատուեցաւ տարբեր տեսանկիւններէ<ref>{{cite web|url=http://archpsyc.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=482894|title=JAMA Network &#124; JAMA Psychiatry &#124; Cognitive Development: Breast-Milk Benefit vs Infant Formula Hazard|accessdate=2013-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141026132323/http://archpsyc.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=482894|archivedate=2014-10-26|dead-url=yes}}</ref>, և, ընդհանուր առմամբ, արդյունքների արժանահավատությունը դրվեց կասկածի տակ<ref>{{cite web|url=http://archpsyc.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=482895|title=JAMA Network &#124; JAMA Psychiatry &#124; Results From the PROBIT Breastfeeding Trial May Have Been Overinterpreted|accessdate=2013-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130925150416/http://archpsyc.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=482895|archivedate=2013-09-25|dead-url=yes}}</ref>։ == Խմբային Տարբերութիւններ == Մեծաթիւ հետազօտութիւններու տուեալներով իմացութեան միջին զարգացուածութիւնը հիմնականին նոյնն է տղամարդոց եւ կիներու շրջանին մէջ։ Միեւնոյն ժամանակ տղամարդոց շրջանին մէջ աւելի արտայայտուած է իմացութեան մակարդակի ցրուածութիւնը․ անոնց մէջ շատ են ինչպէս շատ խելացիները, այնպէս ալ տգէտները։ Այլ կերպով ըսուած՝ շատ բարձր եւ շատ ցած իմացութիւն ունեցողներու մէջ մեծ թիւ կը կազմեն տղամարդիկ։ Տղամարդոց եւ կիներու իմացութեան տարբեր կողմերու արտայայտուածութեան մէջ եւս կան որոշակի տարբերութիւններ․ մինչեւ հինգ տարեկան այդ տարբերութիւնները չեն նկատուիր։ Անկէ ետք տղաները կը սկսին աղջիկներուն գերազանցել տարածական իմացութեան եւ ձեռնավարութեան, իսկ աղջիկները տղաներուն՝ խօսքային կարողութիւններու մարզին մէջ։ === Ռասա Եւ Ազգութիւն === ԱՄՆ֊ի մէջ կատարուած հետազօտութիւնները էական կապ բացայայտած են IQ-ի միջին մակարդակի եւ տարբեր ռասայական խումբերու միջեւ։ Համաձայն The Bell Curve֊ի (1994), ափրիկեան ծագումով ամերիկացիներու միջին IQ֊ն կը կազմէ 85, լատինական ծագումով մերիկացիներինը՝ 89, [[Եւրոպէոիտ ռասա|եւրոպացիներ]]ունը՝ 103, ասիացիներունը՝ 106, [[հրեաներ]]ունը՝ 113։ Սակայն ըստ որոշ հետազօտութիւններու, այդ տարբերութիւնները աստիճանաբար կը նուազին<ref>{{cite journal |last=Dickens |first=William T |last2=Flynn |first2=James R |year=2006 |title=Black Americans Reduce the Racial IQ Gap: Evidence from Standardization Samples |journal=Psychological Science |volume=17 |issue=10 |pages=913–20 |url=http://www.brookings.edu/views/papers/dickens/20060619_iq.pdf |ref=harv|doi=10.1111/j.1467-9280.2006.01802.x }}</ref>։ Բացի ատկէ, հին քննութիւններով չափուած միջին IQ֊ի մակարդակը ժամանակի ընթացքին կ'աւելնայ։ [[Ֆլինի էֆէկտ]]ի պատճառով պարզուած է, որ [[Նեկրոիդ ռասա|նեկրոիդ]]ներու միջին IQ֊ն 1995-ին կը համապատասխանէր 1945-ի եւրոպեոիտներու միջին IQ֊ին<ref>{{Cite book |first=NJ |last=Mackintosh |title=IQ and Human Intelligence |year=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-852367-X |url=https://global.oup.com/academic/product/iq-and-human-intelligence-9780199585595?q=IQ%20and%20Human%20Intelligence%20&lang=en |laydate=9 August 2010 |ref=harv}}</ref>։ Քանի մը տասնամեակի ընթացքին կատարուած այդպիսի էական փոփոխութիւնները չեն կրնար բացատրուիլ միայն ժառանգական գործօնով։ IQ֊ի վրայ ընկերային գործօններու ազդեցութիւնը կը հաստատուի որբ երեխաներու կատարուած հետազօտութիւններով<ref>Tizard B. et al. (June 1972). «Environmental effects on language development: A study of young children in long-stay residential nurseries». Child Development (Blackwell Publishing) 43 (2): 337–58.</ref>։ Ըստ Ռիչարտ Լինի, ուղեղի չափերու ռասայական տարբերութիւնները կը բացատրեն իմացութեան տարբերութիւններու մօտ մէկ քառորդը<ref>[https://bio.wikireading.ru/20506 Вклад расовых различий размера мозга в различия в интеллекте] (из книги Р.Линна «Расы. Народы. Интеллект»)</ref>։ === Երկիրներ === Տարբերութիւններ բացայայտուած են նաեւ տարբեր երկիրներու բնակիչներու IQ-ի մակարդակներու միջեւ։ Ուսումնասիրուած է յարաբերակցութիւնը երկրի IQ֊ի միջին մակարդակի եւ անոր տնտեսական զարգացածութեան, ժողովրդավարութեան, յանցագործութիւններու թիւի, ծնելիութեան մակարդակի եւ կրօնական պատկանելիութեան միջեւ։ == Ընկերային Հետեւանքներ == === Դպրոցական Յռաջադիմութիւն === [[Ամերիկեան Հոգեբանական Կազմակերպութիւն]]ը «Իմացութիւն․ յայտնի եւ անյայտ» (Intelligence: Knowns and Unknowns, 1995) զեկուցումին մէջ կը նշէ, որ IQ քննութիւններով բարձր միաւորներ հաւաքած երեխաները սովորաբար աւելի լաւ կ'իւրացնեն դպրոցական ծրագիրը, քան աւելի ցած ցուցանիշներով իրենց հասակակիցները։ IQ֊ի միաւորներու եւ գնահատականներու միջեւ [[Կոռելիացիա (թուաբանութիւն)|կոռելիացիա]]ն կը կազմէ գրեթէ 0,5։ IQ քննութիւնները կարելիութիւն կու տան բացայայտելու [[Օժտուածութիւն|օժտուած]] երեխաներուն եւանոնց համար կազմած համապատասխան ուսումնական ծրագիրներ։ === Յաջողութիւններ Գիտական Գործունէութեան Մէջ === Հետազօտութիւնները ցոյց տուած են, որ նպատակասլացութիւնը եւ այլանդակութիւնը մեծ դեր կը խաղան գիտութեան մարզին մէջ յաջողութիւններու հասնելու մէջ։ Այզէնկ ուսումնասիրած է նշանաւոր գիտնականներու IQ-ի մակարդակը․ անիկա մէկ մակարդակ ցած էր [[Նոպէլեան մրցանակ]]ի դափնեկիրներէ, որոնց միջին IQ-ն եղած է 166, թէեւ անոնցմէ ոմանք հաւաքած էին 177՝ քննութեան առաւելագոյն միաւորը։ Անոնց միջին տարածական IQ-ն կազմած է 137, թէեւ կրնար աւելի բարձր ըլլալ աւելի երիտասարդ տարիքի։ Անոնց միջին թուաբանական IQ-ն եղած է 154 (128-էն մինչեւ 194)։ === Աշխատանքի Արդիւնաւէտութիւն === Ըստ Ֆրանք Շմիտտի եւ Ճօն Հանթըրի, առանց աշխատանքային փորձի աշխատակիցներ փնտռելու աշխատանքի հաւանական արդիւնաւէտութեան կարեւոր ցուցիչ կը համարուի թեկնածուի իմացութեան մակարդակը։ Աշխատանքի արդիւնաւէտութեան կանխատեսման ժամանակ IQ֊ն որոշակի ազդեցութիւն ունի գործունէութեան բոլոր տեսակներու վրայ, սակայն կը փոխուի այդ յարաբերակցութիւնը, որ կախեալ է աշխատանքի տեսակէն։ Թէեւ IQ֊ն աւելի սերտօրէն կապուած է մտաւոր կարողութիւններու հետ, սակայն IQ քննութիւններու միաւորները կը կանխագուշակեն աշխատանքի արդիւնաւէտութիւնը բոլոր մասնագիտութիւններու պարագային։ Ընդհանուր առմամբ, IQ֊ի կանխագուշակող ուժը կապուած է աշխատավայրին մէջ նոր գիտելիքներու եւ հմտութիւններու ձեռքբերումին հետ։ Ամերիկեան հոգեբանական կազմակերպութեան վերոնշեալ զեկուցման մէջ նաեւ կը նշուի, որ քանի որ IQ֊ն կը բացատրէ աշխատանքի արդիւնաւէտութեան տարբերութիւններու միայն 29 %-ը, անձնային միւս բնութագրերը, ամենայն հաւանականութեամբ, ունին նոյնքան կարեւորութիւն, սակայն տուեալ պահուն անոնց վերաբերեալ արժանահաւատ տուեալներ չկան։ === Եկամուտ === Չարլզ Միուրրէյն իր աշխատութեան մէջ (The Bell Curve) կը նշէ, որ IQ֊ն էական ազդեցութիւն կը գործէ նաեւ անձի եկամուտներու վրայ, անկախ անոր ընտանեկան դրութենէն եւ [[Դասակարգային կառուցուածք|ընկերային կարգավիճակ]]էն։ === IQ Եւ Յանցաւորութիւն === Ամերիկեան Հոգեբանական Կազմակերպութիւնը վերոնշեալ զեկուցման մէջ նաեւ ցոյց կու տայ IQ-ի եւ յանցաւորութեան յարաբերակցութիւնը։ Անիկա կը կազմէ -0,2 (հակառակ կապ)։ 0,20 կոռելիացիան կը նշանակէ, որ յանցաւորութեան մէջ մեկնաբանուող տարբերութիւները կը կազմեն 4 %-էն նուազ։ Կարեւոր է նկատի առնել, որ IQ քննութիւններու միաւորներու եւ ընկերային գործօններու միջեւ պատճառներու հետեւանքային կապերը կրնան ըլլալ անուղղակի։ Դպրոցական ցած յառաջադիմութեամբ աշակերտները կրնան իրենց օտարացած զգալ, եւ, հաւանաբար, աւելի մեծ հաւանականութեամբ կրցած են իրականացնել իրաւախախտումներ, քան այն երեխաները, որոնք լաւ կը սորվին։ Արթուր Ճէնսըն իր «g-գործօն» (The g Factor, Arthur Jensen, 1998) գիրքին մէջ կը մէջբերէ տուեալներ, որոնց համաձայն, 70-90 IQ ունեցող մարդիկ, անկախ ռասայական պատկանելիութենէն, աւելի յաճախ իրաւախախտումներ կը կատարեն, քան այն մարդիկը, որոնք ունին այդ շէմէն բարձր կամ ցած IQ, ընդ որուն, յանցաւորութեան գագաթնակէտը կը գտնուի 80-90-ի սահմանին մէջ<ref>{{книга|автор=Jensen, A. R.|заглавие=The g factor: The science of mental ability|ссылка=http://emilkirkegaard.dk/en/wp-content/uploads/The-g-factor-the-science-of-mental-ability-Arthur-R.-Jensen.pdf#page=581|место=Westport, Connecticut |издательство=PRAEGER|год=1998|isbn=0-275-96103-6}} стр 570 «The peak crime rate occurs in the IQ range from 75 to 90, with the highest rate for violent crime in the IQ range from 80 to 90. … low IQ is clearly a statistical risk factor.»</ref>։ == IQ-ի Քննադատութիւն == Իմացութեան գործակիցը որոշող քննութիւնը յաճախակի ենթարկուած են քննադատութեան տարբեր գիտնականներու կողմէ։ Բնագիտութեան եւ թուաբանական գիտութիւններու դոկտոր, ակադեմիկոս Վիքթոր Վասիլեւ յայտնաբերած է, որ իմացութեան գործակիցի չափման Այզէնկի քննութիւններու մէջ յառաջադրանքներու էական մասը կազմուած է ոչ ճիշդ, կամ հեղինակի լուծման ուղիները սխալ են։ Այդ առթիվ ան գրած է<ref name=autogenerated1>{{cite journal|author=Светлана КУЗИНА|title=Тесты на интеллект составлены с ошибками!|url=http://kp.ru/daily/24605.3/775165/}}</ref>․ {{քաղվածք|Ես որոշեցի առանց շտապելու ուսումնասիրել քննութիւնները եւ յայտնաբերեցի, որ հեղինակի կողմէ յառաջադրանքներու լուծման մեծ մասը սխալ է, իսկ որոշ պարագաներուն ալ հետազօտուողին կը մնայ միայն գուշակել ճիշդ պատասխանը, քանի որ անիմաստ հիմնուած է տրամաբանութեան վրայ։|}} IQ քննութիւններու յառաջադրանքները կը ստուգեն ոչ միայն տրամաբանական, հետեւական, այլեւ [[Մակածութիւն|մակաութեան]] մտածողութիւնը։ Որոշ IQ քննութիւններու պարագային կանոնները նախապէս կը տեղեկացուին, կը զգուշացուի, որ որոշ յառաջադրանքներու պատասխանները անմիջականօրէն չեն բխիր հարցէն, եւ պէտք է գտնել առաւել խելամիտ կամ պարզ պատասխան։ Անիկա կը համապատասխանէ շատ կենսական իրավիճակներուն, որոնց պարագային միանշանակ պատասխան գոյութիւն չունի։ Սվետլանա Քուզինան կը նշէ․ {{քաղվածք|Եթէ հետազօտուողը պատասխանած է այնպէս, ինչպէս Այզէնկը, ապա անով ան պարզապէս կը ցուցադրէ իր մտածողութեան պարզութիւնը, որեւէ բարդ գրգռիչի տրուող արագ եւ կանխատեսելի պատասխանը։ Աւելի խելամիտ մարդը պատասխանելէ առաջ երկար պիտի մտածէ․․․ Իւրաքանչիւր յառաջադրանքի համար գոյութիւն ունին լուծման բազմաթիւ տարբերակներ։ Որքան դուք խելացի էք, այնքան մեծ է հաւանականութիւնը, որ լուծման ձեր տարբերակը չհամընկնէ հեղինակի տարբերակին։ Գործնական իմաստը այստեղ միայն մէկն է․ ան, որ պիտի տայ քննութեան «ճիշդ» պատասխանը, աւելի լաւ պիտի դասուի կրթութեան միջակ համակարգին եւ աւելի լաւ պիտի շփուի այն մարդոց հետ, որոնք կը մտածեն իրեն պէս։ Ընդհանուր առմամբ, Այզէնկը կ'ուսումնասիրէ իտէալական միջակութիւնը։|}} Նպատակ չունենալով քննադատելու IQ քննութիւնները, խորհրդային հոգեբան [[Լեւ Վիկոտսկի]] իր աշխատութիւններու մէջ ցոյց տուած է, որ երեխայի ընթացիկ IQ֊ն քիչ տեղեկատուութիւն կրնայ տալ անոր հետագայ ուսուցման եւ մտաւոր զարգացման մասին<ref>{{cite journal|author=Выготский Л.С.|title=Динамика умственного развития школьника в связи с обучением|url=http://psychlib.ru/mgppu/VUR/VUR-0331.htm}}</ref>։ Անոր հետ կապուած, ան ներմուծած է «մերձաւոր զարգացման գօտի» հասկացողութիւնը։ == Տե՛ս Նաեւ == * [[Իմացութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} == Գրականութիւն == * Binet, Alfred; Simon, Th. (1916). The development of intelligence in children: The Binet-Simon Scale. Publications of the Training School at Vineland New Jersey Department of Research No. 11. E. S. Kite (Trans.). Baltimore: Williams & Wilkins. Retrieved 18 July 2010. * Borsboom, Denny (September 2006). "The attack of the psychometricians". Psychometrika. 71 (3): 425–440. doi:10.1007/s11336-006-1447-6. PMC 2779444Freely accessible. PMID 19946599. Retrieved 21 September 2014. * Cox, Catherine M. (1926). The Early Mental Traits of 300 Geniuses. Genetic Studies of Genius Volume 2. Stanford (CA): Stanford University Press. Lay summary (2 June 2013). * Eysenck, Hans (1995). Genius: The Natural History of Creativity. Problems in the Behavioural Sciences No. 12. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-5-2148508-1. Lay summary (31 May 2013). * Murray, Charles (1998). Income Inequality and IQ. Washington (DC): AEI Press. ISBN 978-0844770949. Retrieved 7 July 2014. Lay summary – New Republic (book review) (7 July 2014). == Արտաքին յղումներ == * [http://www.iqsociety.org/ Իմացութեան համաշխարհային ցանց] (World Intelligence Network) {{ref-en}} * [http://www.iqsociety.org/?page_id=1012 Բարձր իմացութեամբ հանրութիւն] {{ref-en}} * [http://old.computerra.ru/2008/737/360883/ Սխալներ Այզէնկի քննութեան մէջ] {{ref-ru}} * [http://www.megasociety.com Մեկա հանրութիւն] {{ref-en}} * [http://www.ssa-rss.ru/files/File/info/IQ_Innovation.pdf Давыдов А. А. Коэффициет интеллектуальности (IQ) и инновационное развитие] {{ref-ru}} {{Արտաքին յղումներ}} 8j7vxdvvl8fbfj2mf469cz536quofjv 0 3371 253578 253372 2026-08-19T10:58:28Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253578 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Allah logo.svg|մինի|«Ալլահ» (Աստուած)]] [[Պատկեր:Islam by country.png|աջից|350px|մինի|Իսլամի տարածուածութիւնը]] '''Իսլամութիւն''' ({{lang-ar|الإسلام}}, ալ-իսլամ՝ հնազանդութիւն), [[:hy:Միաստվածություն|միաստուածային]] [[:hy:Կրոն|կրօն]], որու համաձայն կայ միայն մէկ աստուած ([[:hy:Ալլահ|Ալլահը]])<ref>{{Cite web|url=http://thetruereligion.org/modules/wfsection/article.php?articleid=71|title=God: Who is Allah|publisher=thetruereligion.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040501181449/http://thetruereligion.org/modules/wfsection/article.php?articleid=71|archivedate=2004 թ․ մայիսի 1|quote=... "''Allah''" is simply the Arabic word for "God"—and there is only One God. Let there be no doubt—Muslims worship the God of Noah, Abraham, Moses, David and Jesus—peace be upon them all. ...}}</ref>, եւ [[:hy:Մուհամմադ|Մուհամմատը]] Աստուծոյ մարգարէն է<ref>{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Islam. Overview|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|editor=John L. Esposito|doi=10.1093/acref/9780195305135.001.0001/acref-9780195305135-e-0383|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8|quote=Profession of Faith [...] affirms Islam's absolute monotheism and acceptance of Muḥammad as the messenger of God, the last and final prophet.|author=John L. Esposito|url-access=yes}}</ref><ref name="OEIW-allah">{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Allāh|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|editor=John L. Esposito|doi=10.1093/acref/9780195305135.001.0001/acref-9780195305135-e-0383|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8|quote=the Muslims' understanding of Allāh is based [...] on the Qurʿān's public witness. Allāh is Unique, the Creator, Sovereign, and Judge of humankind. It is Allāh who directs the universe through his direct action on nature and who has guided human history through his prophets, Abraham, with whom he made his covenant, Moses, Jesus, and Muḥammad, through all of whom he founded his chosen communities, the 'Peoples of the Book.'|author=F.E. Peters|url-access=yes}}</ref>։ Անիկա աշխարհի երկրորդ ամէնամեծ կրօնն է՝<ref name="landscape">{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/|title=The Global Religious Landscape|date=2012 թ․ դեկտեմբերի 18}}</ref>1.8 միլիարդ հետեւորդ կամ աշխարհի բնակչութեան 24%-ը<ref name="pew2015">{{cite study|publisher=Pew Research Center|title=The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2010-2050|url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projections-2010-2050/|date=April 2, 2015|access-date=October 20, 2018}}</ref>, նաեւ յայտնի որպէս իսլամներ<ref>According to [http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/muslim Oxford Dictionaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160729005309/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/muslim|date=2016-07-29}}, "Muslim is the preferred term for 'follower of Islam,' although Moslem is also widely used."</ref>։ Իսլամները 50 երկրի մէջ բնակչութեան մեծամասնութիւնը կը կազմեն<ref name="landscape" />։ Իսլամութիւնը կը սորվեցնէ, որ Աստուած բարեգութ է, ամէնազօր, եզակի<ref>{{Cite book|url={{Google books|OZbyz_Hr-eIC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Encyclopedia of Islam|last=Campo|first=Juan Eduardo|publisher=Infobase Publishing|year=2009|isbn=978-1-4381-2696-8|page=34|chapter=Allah}}</ref> եւ մարդկութիւնը կ'ուղորդէ իր մարգարէներուն, յայտնաբերուած սուրբ գրութիւններուն եւ բնական նշաններուն միջոցով<ref name="OEIW-allah" /><ref>{{Cite encyclopedia|year=2014|title=Environment|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Philosophy, Science, and Technology in Islam|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|editor=Ibrahim Kalin|doi=10.1093/acref:oiso/9780199812578.001.0001/acref-9780199812578-e-237|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8|quote=When Meccan pagans demanded proofs, signs, or miracles for the existence of God, the Qurʾān's response was to direct their gaze at nature's complexity, regularity, and order. The early verses of the Qurʾān, therefore, reveal an invitation to examine and investigate the heavens and the earth, and everything that can be seen in the environment [...] The Qurʾān thus makes it clear that everything in Creation is a miraculous sign of God (āyah), inviting human beings to contemplate the Creator.|author=İbrahim Özdemir|url-access=yes}}</ref>։ Իսլամութեան նախնական սուրբ գրութիւններն են [[:hy:Ղուրան|Ղուրանը]], որ իսլամներուն համար Աստուծոյ բառացի խօսքն է եւ Մուհամմատի ուսմունքները, որոնք կը կոչուին ''սունա'' եւ բաղկացած են ''հատիս'' կոչուող բաժիններէն (մօտ մ.թ. 570- 632 թուականներ)։ Իսլամներըկը հաւատան, որ իսլամութիւնը ամէնահին հաւատի ամբողջական ու տիեզերական տարբերակն է, որ բացայայտուած է շատ վաղ շրջանին մարգարէներու կողմէ՝ ներառեալ [[:hy:Ադամ|Ադամի]], [[:hy:Աբրահամ|Աբրահամի]], [[:hy:Մովսես_մարգարե|Մովսէսի]] եւ [[:hy:Հիսուս|Յիսուսի]]<ref name="People-of-the-Book">{{Cite web|url=https://www.pbs.org/empires/islam/faithpeople.html|title=People of the Book|website=[[Islam: Empire of Faith]]|publisher=PBS|accessdate=2010 թ․ դեկտեմբերի 18}}</ref><ref>Reeves, J.C. (2004). ''Bible and Qurʼān: Essays in scriptural intertextuality''. Leiden [u.a.: Brill. p. 177</ref><ref>{{Cite news|last=Moghul|first=Haroon|title=Why Muslims celebrate a Jewish holiday|url=http://www.cnn.com/2015/10/21/living/yom-kippur-muslims/index.html|access-date=2018 թ․ հունվարի 18|publisher=CNN}}</ref>։ Իսլամները նկատել կու տան, թէ Ղուրանը Աստուծոյ վերջնական ու անփոփոխ բացայայտումն է։ Ինչպէս աբրահամեան միւս կրօնները՝ իսլամութիւնը նոյնպէս կը սորվեցնէ, որ գոյութիւն ունի վերջին դատաստան՝ արդարամիտներու համար դրախտի պարգեւատրումով եւ մեղսաւորներու համար դժոխքի պատիժով<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e588?_hi=1&_pos=2|title=Eschatology – Oxford Islamic Studies Online|website=www.oxfordislamicstudies.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423115519/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e588?_hi=1&_pos=2|archive-date=2014 թ․ ապրիլի 23|url-status=dead|access-date=2018 թ․ հունվարի 18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.al-islam.org/last-journey-translation-manazil-al-akhirah-shaykh-abbas-qummi/paradise-jannat|title=Paradise (Jannat)|website=Al-Islam.org}}</ref>։ Կրօնական գաղափարներու ու կիրառութեան մէջ կը մտնեն [[:hy:Իսլամի_հիմնասյուներ|իսլամութեան հինգ հիմնասիւները]], որոնք երկրպագութեան պարտադիր գործողութիւններ են եւ իսլամական օրէնքը (''շարիա''), որ բառացիօրէն կը վերաբերի կեանքի ու հասարակութեան բոլոր ոլորտներուն՝ դրամատնային համակարգէն ու կանանց բարեկեցութենէն մինչեւ շրջակայ միջավայր<ref>{{Harvtxt|Esposito|2002b|p=17}}</ref><ref>*{{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=111–112, 118}} *{{Cite encyclopedia|title=Shari'ah|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ [[:hy:Մեքքա|Մեքքա]], [[:hy:Մադինա_(Յասրիբ)|Մետինա]] եւ [[:hy:Երուսաղեմ|Երուսաղէմ]] քաղաքները իսլամութեան երեք ամէնասուրբ վայրերն են<ref name="Trofimov">{{Citation|last=Trofimov|first=Yaroslav|title=The Siege of Mecca: The 1979 Uprising at Islam's Holiest Shrine|page=79|year=2008|place=New York|isbn=978-0-307-47290-8}}</ref>։ Աստուածաբանական տեսանկիւնը մէկ կողմ դրած<ref name="Esposito1998">{{Cite book|title=Islam: The Straight Path (3rd ed.)|last=Esposito|first=John|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-511234-4|pages=9, 12}}</ref><ref>{{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=4–5}}</ref><ref name="Peters2003">{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe|title=Islam: A Guide for Jews and Christians|last=Peters|first=F.E.|publisher=Princeton University Press|year=2003|isbn=978-0-691-11553-5|page=[https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe/page/9 9]}}</ref>՝ կը համարեն, որ իսլամութիւնը պատմականօրէն ծագած է մ.թ. վաղ 7-րդ դարուն Մեքքայի մէջ<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=AQUZ6BGyohQC|page=5}}|title=Islam and the Integration of Society|last=Watt|first=William Montgomery|date=2003|publisher=Psychology Press|isbn=9780415175876|pages=5|language=en}}</ref> եւ մինչեւ 8-րդ դար [[:hy:Օմայյան_խալիֆայություն|Օմայեան խալիֆայութիւնը]] ընդարձակուած է [[:hy:Ալ-Անդալուս|Անտալուսէն]]՝ արեւմուտքի մէջ, մինչեւ [[:hy:Ինդոս|Ինտոս գետը]]՝ արեւելքի մէջ։ Իսլամական ոսկեդարը կը վերաբերի աւանդաբար 8-13-րդ դարերուն՝ [[:hy:Աբբասյան_խալիֆայություն|Ապպասեան խալիֆայութեան]] ժամանակաշրջանին, երբ պատմական իսլամական աշխարհը գիտական, տնտեսական եւ մշակութային ծաղկում կ'ապրէր<ref name="Saliba">[[George Saliba]] (1994), ''A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam'', pp. 245, 250, 256–257. [[New York University Press]], {{ISBN|0-8147-8023-7}}.</ref><ref name="King">{{Cite journal|last1=King|first1=David A.|year=1983|title=The Astronomy of the Mamluks|journal=Isis|volume=74|issue=4|pages=531–555|doi=10.1086/353360|issn=0021-1753}}</ref><ref name="Hassan-Decline">{{Cite encyclopedia|title=Factors Behind the Decline of Islamic Science After the Sixteenth Century|encyclopedia=Islam and the Challenge of Modernity, Proceedings of the Inaugural Symposium on Islam and the Challenge of Modernity: Historical and Contemporary Contexts, Kuala Lumpur, August 1–5, 1994|publisher=International Institute of Islamic Thought and Civilization (ISTAC)|url=http://www.history-science-technology.com/articles/articles%208.html|last=Hassan|first=Ahmad Y|date=1996|editor=Sharifah Shifa Al-Attas|pages=351–399|archivedate=2015 թ․ ապրիլի 2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402150434/http://www.history-science-technology.com/articles/articles%208.html}}</ref>։ Իսլամական աշխարհի ընդլայնումը ընդգրկած է տարբեր խալիֆայութիւններ, ինչպիսին է [[:hy:Օսմանյան_կայսրություն|Օսմանեան կայսրութիւնը]], առեւտրականներու ու միսիոնարներու կողմէ դաւանափոխութեան գործողութիւններ (''դաւա'')<ref>The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir Thomas Walker Arnold, pp. 125–258</ref>։ Շատ իսլամներ երկու հիմնական ուղղութիւններէն մէկուն կը պատկանին. [[:hy:Սուննի_իսլամ|սուննի]] (85–90%)<ref name="Sunni-eb">*{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/|title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population|date=2009 թ․ հոկտեմբերի 7|website=[[Pew Research Center]]|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|quote=Of the total Muslim population, 10–13% are Shia Muslims and 87–90% are Sunni Muslims.}} *[https://books.google.am/books?id=D5_N97bAiJ0C&pg=PA3&dq=Sunni+Islam#v=onepage&q=Sunni%20Islam Sunni Islam: Oxford Bibliographies Online Research Guide] "Sunni Islam is the dominant division of the global Muslim community, and throughout history it has made up a substantial majority (85 to 90 percent) of that community." *{{Cite web|url=http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/sunni|title=Sunni|publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141012090751/http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/sunni|archive-date=2014 թ․ հոկտեմբերի 12|accessdate=2012 թ․ դեկտեմբերի 20|quote=Sunni Islam is the largest denomination of Islam, comprising about 85% of the world's over 1.5&nbsp;billion Muslims.|url-status=dead}} *{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html|title=Religions|website=[[The World Factbook]]|publisher=Central Intelligence Agency|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20|archive-date=2018 թ․ դեկտեմբերի 24|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25|quote=Sunni Islam accounts for over 75% of the world's Muslim population...|url-status=dead}}</ref> կամ [[:hy:Շիա_իսլամ|շիա]] (10–15%)<ref name="Shia">See *{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/|title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population|date=2009 թ․ հոկտեմբերի 7|website=Pew Research Center|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|quote=The Pew Forum's estimate of the Shia population (10–13%) is in keeping with previous estimates, which generally have been in the range of 10–15%. Some previous estimates, however, have placed the number of Shias at nearly 20% of the world's Muslim population.}} *{{Cite web|url=http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/shi-a|title=Shia|publisher=Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs|archive-url=https://web.archive.org/web/20121215070956/http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/shi-a|archive-date=2012 թ․ դեկտեմբերի 15|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 5|quote=Shi'a Islam is the second largest branch of the tradition, with up to 200 million followers who comprise around 15% of all Muslims worldwide...|url-status=dead}} *{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html|title=Religions|website=[[The World Factbook]]|publisher=Central Intelligence Agency|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20|archive-date=2018 թ․ դեկտեմբերի 24|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25|quote=Shia Islam represents 10–20% of Muslims worldwide...|url-status=dead}}</ref> : Իսլամներու 13%-ը կ'ապրի [[:hy:Ինդոնեզիա|Ինտոնեսիայի]] մէջ՝ իսլամ մեծամասնութեամբ ամէնամեծ երկիրը<ref name="pew2015countries">{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/muslims/pf_15-04-02_projectionstables74/|title=10 Countries With the Largest Muslim Populations, 2010 and 2050date=2015-04-02|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20170207115222/http://www.pewforum.org/2015/04/02/muslims/pf_15-04-02_projectionstables74/|archive-date=2017 թ․ փետրվարի 7|url-status=dead|access-date=2017 թ․ փետրվարի 7}}</ref>, 31%-ն կ'ապրի [[:hy:Հարավային_Ասիա|Հարաւային Ասիայի]]<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=kaubzRxh-U0C|page=[https://books.google.am/books?id=kaubzRxh-U0C&pg=PA193 193]}}|title=South Asian Religions: Tradition and Today|last=Pechilis|first=Karen|last2=Raj|first2=Selva J.|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9780415448512|p=193|language=en}}</ref>՝ իսլամ բնակչութեամբ ամէնամեծն աշխարհի մէջ<ref>{{Cite news|last=Diplomat|first=Akhilesh Pillalamarri, The|title=How South Asia Will Save Global Islam|url=http://thediplomat.com/2016/01/how-south-asia-will-save-global-islam/|access-date=2017 թ․ փետրվարի 7|newspaper=The Diplomat|language=en-US}}</ref>, 20%-ը՝ [[:hy:Միջին_Արևելք|Միջին Արեւելք]]<nowiki/>ի եւ [[:hy:Հյուսիսային_Աֆրիկա|Հիւսիսային Ափրիկէի]]<ref>{{Cite news|date=2009 թ․ հոկտեմբերի 7|title=Middle East-North Africa Overview|url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population10/|access-date=2018 թ․ հունվարի 18|work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|language=en-US}}</ref>, ուր գերիշխող կրօն է<ref name="pewmuslim22">{{Cite web|url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-middle-east.aspx|title=Region: Middle East-North Africa|website=The Future of the Global Muslim Population|publisher=Pew Research Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309233947/http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-middle-east.aspx|archive-date=2013 թ․ մարտի 9|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 22|url-status=dead}}</ref>, իսկ 15%-ը՝ [[:hy:Ենթասահարա|Ենթասահարական Ափրիկէի]] մէջ<ref name="pewmuslim32">{{Cite web|url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-sub-saharan-africa.aspx|title=Region: Sub-Saharan Africa|website=The Future of the Global Muslim Population|publisher=Pew Research Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309234009/http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-sub-saharan-africa.aspx|archive-date=2013 թ․ մարտի 9|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 22|url-status=dead}}</ref>։ Իսլամական մեծածաւալ համայնքներու կարգին են Ամերիկաները, [[:hy:Կովկաս|Կովկասը]], [[:hy:Կենտրոնական_Ասիա|Կեդրոնական Ասիան]], [[:hy:Չինաստան|Չինաստանը]], [[:hy:Եվրոպա|Եւրոպան]], [[:hy:Հարավարևելյան_Ասիա|Հարաւարեւելեան Ասիան]], [[:hy:Ֆիլիպիններ|Ֆիլիփփինները]] եւ [[:hy:Ռուսաստան|Ռուսաստանը]]<ref name="pewmuslim12">{{Cite web|url=http://features.pewforum.org/muslim-population/|title=Muslim Population by Country|website=The Future of the Global Muslim Population|publisher=Pew Research Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110209094904/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx|archivedate=2011 թ․ փետրվարի 9|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 22|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/amp/indepth/features/islam-russia-180307094248743.html%26ved%3D2ahUKEwjnwtPN1OXfAhXNSxUIHQhBA4gQFjAMegQIBhAB%26usg%3DAOvVaw27U7hQK-1THu2LP_Be0os7%26ampcf%3D1%26cshid%3D1547207388328|title=Արխիվացված պատճենը|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111175543/https://www.aljazeera.com/amp/indepth/features/islam-russia-180307094248743.html%26ved%3D2ahUKEwjnwtPN1OXfAhXNSxUIHQhBA4gQFjAMegQIBhAB%26usg%3DAOvVaw27U7hQK-1THu2LP_Be0os7%26ampcf%3D1%26cshid%3D1547207388328|archive-date=2019 թ․ հունվարի 11|accessdate=2022 թ․ հունվարի 7|url-status=dead}}</ref>։ Իսլամութիւնը աշխարհի ամէնէն արագ տարածուող կրօնն է<ref>{{Cite news|date=2015 թ․ ապրիլի 2|title=Main Factors Driving Population Growth|url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/main-factors-driving-population-growth/|access-date=2018 թ․ հոկտեմբերի 23|work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Burke|first1=Daniel|date=2015 թ․ ապրիլի 4|title=The world's fastest-growing religion is ...|url=http://edition.cnn.com/2015/04/02/living/pew-study-religion/|accessdate=2015 թ․ ապրիլի 18|agency=CNN}}</ref><ref name="USNewsLippman">{{Cite web|url=https://www.usnews.com/news/religion/articles/2008/04/07/no-god-but-god|title=No God But God|date=2008 թ․ ապրիլի 7|publisher=U.S. News & World Report|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|quote=Islam is the youngest, the fastest growing, and in many ways the least complicated of the world's great monotheistic faiths. It is based on its own holy book, but it is also a direct descendant of Judaism and Christianity, incorporating some of the teachings of those religions—modifying some and rejecting others.|author=Lippman, Thomas W.}}</ref>։ == Ծագումնաբանութիւն եւ նշանակութիւն == [[Պատկեր:Kaaba_Mirror_like.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Kaaba_Mirror_like.jpg|մինի|[[:hy:Մեքքա|Մեքքայի]] մէջ գտնուող [[:hy:Քաաբա|Քաապան]] իսլամական գլխաւոր աղօթատեղին եւ ուխտատեղին է:]] Իսլամութիւնը բայական գոյանուն է, որ կը ծագի եռաբաղաձայն S-L-M արմատէն, որ ամբողջականութեան, հնազանդութեան, անվտանգութեան ու խաղաղութեան գաղափարներուն հետ կապ ունեցող բառերու լայն շարք մը կը կազմէ<ref>[http://www.studyquran.co.uk/20_SIIN.htm Dictionary listing for Siin roots] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907230044/http://www.studyquran.co.uk/20_SIIN.htm |date=2011-09-07 }} derived from ''Lane's Arabic-English Lexicon'' via www.studyquran.co.uk</ref>։ Կրօնական համացոյցին մէջ կը նշանակէ «կամաւոր հնազադութիւն Աստուծոյ»<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=IVyMAvW9slYC|page=8}}|title=Islam: The Religion and The People|author1=Lewis, Barnard|author2=Churchill, Buntzie Ellis|publisher=Wharton School Publishing|year=2009|isbn=9780132230858|page=8}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.qaem.org/wp/what-does-islam-mean/|title=What does Islam mean?|date=2011 թ․ փետրվարի 6|website=The Friday Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110314072458/http://www.qaem.org/wp/what-does-islam-mean/|archivedate=2011 թ․ մարտի 14}}</ref> : ''Islām-ը'' բայական արմատի IV ձեւն է եւ կը նշանակէ «հնազանդութիւն» կամ «հրաժարում»։ Իսլամութեան կից ''muslim (իսլամ)'' բառը միեւնոյն բայի ածական դերբայն է, որ կը նշանակէ «հնազանդող» կամ «ան որ կը հնազանդի»։ Բառը երբեմն տարբեր լրացուցիչ իմաստներ ձեռք կը բերէ Ղուրանի տարբեր հատուածներուն մէջ։ Որոշ հատուածներու մէջ շեշտը կը դրուի իսլամութեան հոգեւոր արժէքին վրայ. «Աստուած որու որ կը ցանկանայ ուղղութիւն ցոյց տալ, կը բանայ անոր սիրտը իսլամութեան առջեւ»<ref name="MULTIPLE-REFERENCES">* {{Cite quran|6|125|style=ref}}, {{cite quran|61|7|style=ref}}, {{cite quran|39|22|style=ref}} * {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Jomier|first2=J.|first1=L.|last1=Gardet}}</ref><ref name="ReferenceH">{{cite quran|5|3|style=ref}}, {{cite quran|3|19|style=ref}}, {{cite quran|3|83|style=ref}}</ref>։ Այլ հատուածներ իսլամութիւնն ու կրօնը (''dīn'') կը դիտարկեն որպէս մէկ ամբողջութիւն. «Այսօր ես կատարելագործած եմ քո կրօնը (''dīn'') քեզ համար, ես աւարտած եմ քու օրհնութիւնը, ես հաւանութեան արժանացուցած եմ իսլամութիւնը քու կրօնի համար»<ref name="ReferenceH" />։ Ուրիշ հատուածներ իսլամութիւնը կը նկարագրեն որպէս Աստուծոյ մօտ վերադառնալու գործողութիւն, քան թէ լոկ հաւատի բանաւոր հաստատում<ref>* {{Cite quran|9|74|style=ref}}, {{cite quran|49|14|style=ref}} * {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Jomier|first2=J.|first1=L.|last1=Gardet}}</ref>։ Հատիս Գաբրիէլի մէջ ''islām-ը'' ներկայացուած է որպէս սուրբ երրորդութեան մէկ մաս, որուն մէջ կը մտնեն նաեւ ''imān'' ''-ը'' (հաւատ) եւ ''ihsān-ը'' (գերազանցութիւն)<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00john|title=The Oxford History of Islam|last=Esposito|first=John L.|date=2000 թ․ ապրիլի 6|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195107999|pages=[https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00john/page/76 76]–77}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/mosqueheartsubmi00mahm|title=The mosque: the heart of submission|last=Mahmutćehajić|first=Rusmir|publisher=Fordham University Press|year=2006|isbn=978-0-8232-2584-2|page=[https://archive.org/details/mosqueheartsubmi00mahm/page/n104 84]}}</ref>։ Պատմականօրէն իսլամութիւնը անգլիախօս հասարակութիւններու մօտ կոչուած է մահմետականութիւն։ Այս թերմինը գործածութենէն դուրս եկած է եւ երբեմն վիրաւորական կը համարուի, քանի որ ըստ անոր՝ իսլամներու կրօնի կեդրոնը աւելի մարդ արարածն է, քան թէ Աստուած, ինչպէս [[:hy:Բուդդա|Պուտտան]] [[:hy:Բուդդայականություն|պուտտայականութեան]] մէջ<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/buddhism/ataglance/glance.shtml|title=Buddhism: Buddhism at a glance|publisher=BBC – Religions}}</ref>։ Որոշ հեղինակներ, այնուամենայնիվ, կը շարունակեն օգտագործել ''մահմետականութիւն'' թերմինը՝ որպէս կրօնական համակարգի տեխնիկական անուանում՝ հակադրելով իսլամութեան աստուածաբանական գաղափարին, որ առկայ է այդ համակարգին մէջ<ref>Kenneth G. Wilson, ''The Columbia Guide to Standard American English'' ({{ISBN|0231069898}}), p. 291: Muhammadan and Mohammedan are based on the name of the prophet Mohammed, and both are considered offensive.</ref>։ == Հաւատի հանգանակներ == Հաւատը (Iman) եւ իսլամական դաւանանքը (Aqidah) յաճախ կը ներկայացուին հաւատի վեց հանգանակներու տեսքով, որոնք ներկայացուած են հատիս Գաբրիէլին մէջ։ === Աստուծոյ գաղափար === [[Պատկեր:Istanbul,_Hagia_Sophia,_Allah.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Istanbul,_Hagia_Sophia,_Allah.jpg|աջից|մինի|[[:hy:Ալլահ|Ալլահը]] (Աստուած) պատկերող մետալիոն [[:hy:Սուրբ_Սոֆիայի_տաճար_(Կոստանդնուպոլիս)|Սուրբ Սոֆիայի տաճարին մէջ]], [[:hy:Թուրքիա|Թուրքիա]], [[:hy:Ստամբուլ|Իսթանպուլ]]:]] Իսլամութիւնը երբեմն կը դիտարկուի որպէս գլխաւոր կրօններէն ամէնապարզ ուսմունք ունեցողը<ref name="USNewsLippman" />։ Անոր ամէնահիմնական գաղափարը խիստ միաստուածութիւնն է, որ կը կոչուի թաուհիտ (արաբերէն՝ توحيد‎): Աստուած կը նկարագրուի Ղուրանի 112-րդ գլուխին մէջ. «Ան Աստուածն է, մէկ եւ Միակը. Աստուած, Յավերժութիւնը, Բացարձակը. Անա չի ծնիր, ոչ ալ ծնած է եւ չկայ Անոր նման երկրորդը» (112:1–4)<ref>* {{Cite quran|112|1|end=4|style=ref}} * {{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=74–76}} * {{Harvtxt|Esposito|2004|p=22}} * {{Harvtxt|Griffith|Savage|2006|p=[{{google books |plainurl=y |id=KKZEyNRJMkcC|page=248}} 248]}} * {{Cite encyclopedia|title=Allah, Tawhid|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|author=D. Gimaret}}</ref>: Իսլամները չեն ընդունիր բազմաստուածութիւնն ու կռապաշտութիւնը, որ կը կոչուի ''Shirk'', եւ կը հրաժարին [[:hy:Սուրբ_Երրորդություն|Սուրբ երրորդութեան]] քրիստոնէական գաղափարէն։ Իսլամութեան մէջ Աստուած հասկացողութենէն վեր է, եւ, հետեւաբար, իսլամները պէտք չէ մարդկային յատկանիշներ վերագրեն անոր<ref>God Created the Universe with the Purpose to Serve Humankind: God Created ... By Fateh Ullah Khan p. 298 [{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=uGassqzOsDgC|page=298}}|title=God Created the Universe with the Purpose to Serve Humankind: God Created Humankind to Worship Him and Appointed Him as Viceroy in Earth to See how He Behaves|last=Khan|first=Fateh Ullah|publisher=Fateh Ullah Khan Gandapur|year=2009|isbn=978-969-9399-00-8|pages=298–}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=yid=_ujcpilaYssC||page=37}}|title=Islamic Unity and Happiness|last=Turfe|first=Tallal Alie|publisher=TTQ, Inc.|year=1985|isbn=9780940368477|page=37}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=Qr53qwS5cmcC|page=37}}|title=What is Islam? By Jamaal Zarabozo p. 37|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=vC0r6JVvDIoC|page=357}}|title=A–E|last1=Agwan|first1=A.R.|last2=Khan|first2=N.K.|publisher=Global Vision Publishing|year=2000|isbn=9788187746003|page=357}}</ref>։ Աստուած կը նկարագրուի յատուկ անուններով ու ածականներով, որոնցմէ ամէնաընդհանուրներն են ''Al-Rahmān-ը''՝ «կարեկցող», եւ ''Al-Rahīm-ը՝'' «բարեգութ»<ref name="Ben">{{Cite book|url=https://archive.org/details/99beautifulnames0000bent|title=The 99 Beautiful Names for God for All the People of the Book|last=Bentley|first=David|date=1999|publisher=William Carey Library|isbn=978-0-87808-299-5}}</ref>։ Իսլամները կը հաւատան, որ տիեզերքի մէջ ամէն ինչի ստեղծումը տեղի ունեցած է Աստուծոյ հրամանով՝ «Եղի՛ր, եւ եղած է»<ref>* {{Cite quran|2|117|style=ref}} * {{Cite encyclopedia|title=Islām|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/295507/Islam|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25}}</ref>, եւ գոյութեան նպատակը երկրպագութիւնն է կամ Աստուծոյ ճանչնալը<ref>* {{Cite web|url=http://www.patheos.com/Library/Islam/Beliefs/Human-Nature-and-the-Purpose-of-Existence.html|title=Human Nature and the Purpose of Existence|publisher=Patheos.com|accessdate=2011 թ․ հունվարի 29}} * {{Cite quran|51|56|style=ref}}</ref><ref name="ReferenceB">David Leeming ''The Oxford Companion to World Mythology'' Oxford University Press 2005 {{ISBN|978-0-195-15669-0}} p. 209</ref>։ Ան կը դիտարկուի որպէս անհատական Աստուած, որ կը պատասխանէ, երբ որ կարիքաւոր կամ վշտացած մարդիկ զինք կը կանչեն<ref>* {{Cite encyclopedia|title=Islām|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/295507/Islam|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25}} * {{Cite quran|2|186|style=ref}}</ref>։ Չկան միջնորդներ, ինչպէս հոգեւորականները, որ կապ հաստատեն Աստուծոյ հետ, որ կ'ըսէ. «Ես աւելի մօտ եմ քեզ, քան թէ (քո) լծային երակը»<ref>{{Cite quran|50|16|style=ref}}</ref>։ աստուածային գիտակցութիւնը կը կոչեն ''թաքուա'' (taqwa): ''Allāh'' բառը այն եզրն է, որն առանց յոգնակի թիւի կամ սեռի կը գործածուի իսլամներու, արաբախօս քրիստոնեաներու ու հրեաներու կողմէ՝ զԱստուած անուանելու համար, մինչդեռ 'ʾilāh' (արաբերէն՝ إله‎) եզրը կը գործածուի աստուածութիւն կամ ընդհանրապէս աստուած իմաստով<ref>* {{Cite web|url=https://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html|title=God|website=Islam: Empire of Faith|publisher=PBS|accessdate=2010 թ․ դեկտեմբերի 18}} * "Islam and Christianity", ''Encyclopedia of Christianity'' (2001): Arabic-speaking Christians and [[Jew|Jews]] also refer to God as ''Allāh''. * {{Cite encyclopedia|title=Allah|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=L. Gardet}}</ref>։ Այլ ոչ արաբ իսլամներ կրնան Ալլահէն բացի գործածել տարբեր անուններ, ինչպէս, օրինակ, «թանրը»՝ թուրքերէնի մէջ, «խոդա»՝ պարսկերէնի մէջ կամ «խուդա»՝ [[:hy:Ուրդու|ուրտուի]] մէջ։ === Հրեշտակներ === [[Պատկեր:Rashid_al-Din_Tabib_-_Jami_al-Tawarikh,_f.45v_detail_-_c._1306-15.png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Rashid_al-Din_Tabib_-_Jami_al-Tawarikh,_f.45v_detail_-_c._1306-15.png|աջից|մինի|Մուհամմատը՝ Գաբրիէլ հրեշտակապետէն իր առաջին յայտնութիւնը ստանացած պահուն: Ռաշիտ-ալ-Տին Համատանի «Ճամի ալ-թավարիխ» ձեռագրէն, 1307 թուական, [[:hy:Իլխանություն|Իլխանութեան շրջան]]:]] Հրեշտակներուն հաւատալը իսլամութեան մէջ առանցքային է։ Ղուրանին մէջ հրեշտակ բառը (արաբերէն՝ ملك‎ ''''malak'''') կը ծագի կամ ''Malaka-''էն, որ կը նշանակէ՝ «ան վերահսկեց»՝ շնորհիւ հրեշտակներու՝ տարբեր առաջադրանքներ կառավարելու կարողութեան<ref>Syed Anwer Ali ''Qurʼan, the Fundamental Law of Human Life: Surat ul-Faateha to Surat-ul-Baqarah (sections 1–21)'' Syed Publications 1984 University of Virginia Digitalized 22. Okt. 2010 p. 121</ref>, կամ ալ ''’-l-k'', ''l-’-k'' կամ ''m-l-k'' արմատէն, որ կը նշանակէ «սուրհանդակ», ինչպէս որ [[:hy:Եբրայերեն|եբրայերէնի]] մէջ (''malʾákh'') ու [[:hy:Հունարեն|յունարէնի]] մէջ (''angelos''): Ի տարբերութիւն եբրայերէն տարբերակին՝ եզրը կը վերաբերի բացառապէս աստուածային աշխարհի երկնային հոգիներուն, բայց ոչ երբեք մարդկային սուրհանդակներուն։ Փոխարէնը, Ղուրանը հրեշտակային ու մարդկային սուրհանդակները նկատի ունեցած ատեն կը գործածէ «ռասուլ» եզրը<ref>S.R. Burge ''Journal of Qur'anic Studies The Angels in Sūrat al-Malāʾika: Exegeses of Q. 35:1'' Sep 2011. vol. 10, No. 1 : pp. 50–70</ref>։ Ղուրանը իսլամական հրեշտակներու գաղափարի գլխաւոր աղբիւրն է<ref>Stephen Burge ''Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik'' Routledge 2015 {{ISBN|978-1-136-50473-0}} p. 23</ref>։ Անոնցմէ մէկ քանին, ինչպէս [[:hy:Գաբրիել_հրեշտակապետ|Գաբրիէլն]] ու [[:hy:Միքայել_Հրեշտակապետ|Միքայէլը]], Ղուրանին մէջ նոյն իրենց անունով ներկայացուած են, մինչդեռ միւսները ներկայացուած են իրենց գործառոյթով։ Հատիսական գրականութեան մէջ հրեշտակները յաճախ միայն մէկ յատուկ երեւոյթի հետ կը կապուին<ref>Stephen Burge ''Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik'' Routledge 2015 {{ISBN|978-1-136-50473-0}} p. 79</ref>։ Հրեշտակները կարեւոր դեր կը խաղան Միրաժի գրականութեան մէջ, ուր Մուհամմատը քանի մը հրեշտակներու կը հանդիպի երկինքի մէջ իր ճամբորդութեան ընթացքին<ref>Stephen Burge ''Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik'' Routledge 2015 {{ISBN|978-1-136-50473-0}} p. 29</ref> : Այլ հրեշտակներ յաճախ պատկերուած են իսլամական վախճանաբանութեան, իսլամական աստուածաբանութեան ու փիլիսոփայութեան մէջ<ref>Stephen Burge ''Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik'' Routledge 2015 {{ISBN|978-1-136-50473-0}} p. 22</ref>։ Հրեշտակներուն տրուող յանձնարարութիւններէն են, օրինակ, Աստուծոյ յայտնութիւնները հաղորդելը, Զայն փառաբանելը, մարդոց քայլերը արձանագրելը եւ մահուան պահուն մարդու հոգիին հետ խօսիլը։ Իսլամութեան մէջ, ինչպէս որ [[:hy:Հուդայականություն|յուդայականութեան]] ու [[:hy:Քրիստոնեություն|քրիստոնէութեան]] մէջ, հրեշտակները յաճախ կը ներկայացուին մարդու տեսքով եւ գերբնական տարրերով՝ թեւեր, մեծ չափեր կամ երկնային ստորոգելիներ<ref>Stephen Burge ''Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik'' Routledge 2015 {{ISBN|978-1-136-50473-0}} pp. 97-99</ref>։ Ղուրանը զանոնք կը նկարագրէ որպէս «թեւերով սուրհանդակներ՝ երկու կամ երեք կամ չորս (զոյգ). Ան [Աստուած] կ'աւելցնէ Արարման, ինչպէս որ կը ցանկանայ...»<ref>* {{Cite quran|35|1|style=ref}} * {{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=26–28}} * {{Cite encyclopedia|title=Malā'ika|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=W. Madelung}} * {{Cite encyclopedia|title=Angel|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online|author=Gisela Webb}}</ref> : Հրեշտակներու ընդհանուր առանձնայատկութիւններն են անոնց բացակայող մարմնական ցանկութիւնները, ինչպէս ուտելու եւ խմելու<ref>Cenap Çakmak ''Islam: A Worldwide Encyclopedia [4 volumes]'' ABC-CLIO, 18.05.2017 {{ISBN|9781610692175}} p. 140</ref>։ Նիւթական ցանկութիւններու բացակայութիւնը եւս ցոյց կու տայ, որ անոնք լոյսէն ստեղծուած են. գթութեան հրեշտակները ստեղծուած են ''nur'' -էն (պաղ լոյս)՝ ի հակադրութիւն պատիժի հրեշտակներուն, որոնք ստեղծուած են ''nar-''էն (տաք լոյս)<ref>Jane Dammen McAuliffe ''Encyclopaedia of the Qurʾān Volume 2'' Georgetown University, Washington DC p. 45</ref>։ Իսլամները սովորաբար չեն ընդունիր հրեշտակները պատկերներու մէջ արտայայտելու ընկալումը, ինչպիսիք որ առկայ են արեւմտեան արուեստին մէջ։ Իպն Սինան, որ պատկերած է Ալ-Ֆարապի նէոպղատոնական ծագման տիեզերաբանութիւնը, զարգացուցած է բանականութեան հրեշտակային նուիրապետութիւն, որ ստեղծուած է «Միակի» կողմէ։ Հետեւաբար, Աստուծոյ ստեղծած առաջին արարածը գերագոյն հրեշտակապետն է, որուն կը հետեւին միւս հրեշտակապետերը, որոնք աւելի ցած բանականութիւն ունին։ Այս բանականութիւններէն կը բխին աւելի ցած հրեշտակները կամ «շարժող ոլորտները», որոնցմէ հերթով կը բխին այլ բանականութիւններ, մինչեւ որ կը հասնին բարձրագոյն բանականութեան, որ կը ղեկավարէ հոգիները։ Տասներորդ բանականութիւնը պատասխանատու է նիւթական էութիւնները կեանքի կոչելու եւ միտքերը լուսաւորելու համար<ref>Abdullah Saeed ''Islamic Thought: An Introduction'' Routledge 2006 {{ISBN|9781134225651}} p. 101</ref><ref>Mark Verman ''The Books of Contemplation: Medieval Jewish Mystical Sources'' SUNY Press 1992 {{ISBN|9780791407196}} p. 129</ref>։ Որոշ ժամանակակից գիտնականներ կ'ընդգծեն հրեշտակներու գաղափարի փոխաբերական մեկնաբանութիւնը<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=zaL3AgAAQBAJ|page=165}}|title=Islam's Quantum Question: Reconciling Muslim Tradition and Modern Science|last=Guessoum|first=Nidhal|date=2010|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-0-85773-075-6}}</ref>։ === Յայտնութիւններ === [[Պատկեր:FirstSurahKoran_(fragment).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:FirstSurahKoran_(fragment).jpg|աջից|մինի|[[:hy:Ղուրան|Ղուրանի]] առաջին գլուխը՝ ''[[:hy:Ալ-Ֆաթիհա|Ալ-Ֆաթիհան]]'' (''Բացումը''), բաղկացած է վեց հատուածէ:]] Իսլամները կը հաւատան, որ իսլամական սուրբ գիրքերը Ալլահին կողմէ թելադրուած են տարբեր մարգարէներու, իսկ նախապէս յայտնաբերուած սուրբ գրութիւններու մասերը՝ ''Tawrat'' (Թաուրադ) եւ ''Injil'' (Աւետարան), խեղաթիւրուած եղած են կա՛մ մեկնաբանութեան առումով, կա՛մ թեքսթի, կամ ալ՝ երկուքը միասին<ref name="Distorted">* Accad (2003): According to Ibn Taymiya, although only some Muslims accept the textual veracity of the entire Bible, most Muslims will grant the veracity of most of it. * {{Harvtxt|Esposito|1998|pp=6, 12}} * {{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=4–5}} * {{Harvtxt|Peters|2003|p=9}} * {{Cite encyclopedia|title=Muhammad|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Welch|first2=A.T|first1=F|last1=Buhl}}* {{Cite encyclopedia|title=Tahrif|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=Hava Lazarus-Yafeh}}</ref>։ Ղուրանը (բառացի՝ «Արտասանութիւն») իսլամները կը համարեն Աստուծոյ վերջնական յայտնութիւնն ու բառացի խօսքը եւ դասական արաբերէնով գրուած լաւագոյն գրական երկը<ref>Chejne, A. (1969) The Arabic Language: Its Role in History, University of Minnesota Press, Minneapolis.</ref><ref>Speicher, K. (1997) in: Edzard, L., and Szyska, C. (eds.) Encounters of Words and Texts: Intercultural Studies in Honor of Stefan Wild. Georg Olms, Hildesheim, pp. 43–66.</ref>։ Իսլամները կը հաւատան, որ Ղուրանի հատուածները Աստուծոյ կողմէ ուղարկուած են Մուհամմատին Գաբրիէլ (''Jibrīl'') հրեշտակապետի միջոցով մ.թ. 610 թուականէն մինչեւ 632 թուականի Յունիս 8-ը՝ անոր մահը<ref>{{Harvtxt|Esposito|2004|pp=17–18, 21}}</ref>։ Քանի դեռ Մուհամմատը ողջ էր, այդ բոլոր յայտնութիւնները գրի առնուած էին անոր ուղեկիցներուն (''sahabah'') կողմէ, թէեւ փոխանցման հիմնական մեթոտը բանաւոր եղած է՝ յիշողութեան միջոցով<ref name="al faruqi">{{Cite journal|last=Al Faruqi|author2=Lois Ibsen|year=1987|title=The Cantillation of the Qur'an|journal=Asian Music|issue=Autumn – Winter 1987|pages=3–4}}</ref>։ Ղուրանը բաժնուած է 114 գլուխի (''suras''), որոնք միասին կը պարունակեն 6,236 չափածոյ հատուած (''āyāt''): Ժամանակագրական առումով ամէնավաղ ''սուրահ''ները՝ Մեքքայի մէջ յայտնուած, գլխաւորաբար բարոյական ու հոգեւոր թեմաներու շուրջ են։ Յետագայի [[:hy:Մադինա|Մատինայի]] մէջ յայտնուած սուրահները կը քննարկեն իսլամական համայնքի համար կարեւոր ընկերային եւ իրաւական հարցեր<ref>* {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}} * {{Cite encyclopedia|title=Qur'an|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Ղուրանը աւելի շատ կեդրոնացած է բարոյական ուղղութիւն տալու, քան թէ օրէնսդրութեան վրայ եւ համարուի «իսլամական սկզբունքներու ու արժէքներու սկզբնաղբիւր»<ref>{{Harvtxt|Esposito|2004|p=79}}</ref>։ Իսլամ իրաւաբանները հաշուի կը նստին ''hadith'' -ի («զեկոյցներ») կամ Մուհամմատ մարգարէի կեանքի գրաւոր արձանագրութիւններուն հետ, որոնք երկուքն ալ կը լրացնեն Ղուրանը եւ կ'օգնեն մէկնաբանել զայն։ Ղուրանի մեկնութեան գիտութիւնը յայտնի է որպէս ''tafsir''<ref>* {{Harvtxt|Esposito|2004|pp=79–81}} * {{Cite encyclopedia|title=Tafsir|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>:Ճիշդ ճարտասանութեան կանոններու ամբողջութիւնը կը կոչուի ''tajwid:'' Իսլամները սովորաբար որպէս բնագիր սուրբ գրութիւն կը համարեն Ղուրան արաբերէն տարբերակը, իսկ անոր թարգմանութիւնները կը համարուին թերի ու պարզապէս Ղուրանի մեկնութիւններ<ref>* {{Harvtxt|Teece|2003|pp=12–13}} * {{Harvtxt|Turner|2006|p=42}} * {{Cite encyclopedia|title=Qur'an|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online}}: The word ''Quran'' was invented and first used in the Qurʼan itself. There are [[Quran#Etymology and meaning|two different theories]] about this term and its formation.</ref>։ === Մարգարէներ եւ սուննաներ === [[Պատկեր:Medieval_Persian_manuscript_Muhammad_leads_Abraham_Moses_Jesus.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Medieval_Persian_manuscript_Muhammad_leads_Abraham_Moses_Jesus.jpg|մինի|Պարսկական մանրանկար, որ կը պատկերէ Աբրահամը, Մովսէսը, Յիսուսը եւ միւս մարգարէները աղօթքով առաջնորդող Մուհամմատը:]] Իսլամները իսլամութեան մարգարէներուն (արաբերէն՝ أنبياء‎ ''''anbiyāʾ'''' ) կը սահմանեն Աստուծոյ կողմէ որպէս իր սուրհանդակներ ընտրուած մարդոց։ Համաձայն Ղուրանի՝ մարգարէները Աստուծոյ կողմէ հրահանգուած են մարդոց հաղորդել «Աստուծոյ կամքը»։ Իսլամները կը հաւատան, որ մարգարէները մարդկային են եւ ոչ թէ աստուածային, թէեւ անոնցմէ ոմանք կարող են հրաշքներ գործել՝ իրենց ճշմարտացիութիւնը ապացուցելու համար։ Իսլամական աստուածաբանութիւնը կ'ըսէ, որ Աստուծոյ բոլոր սուրհանդակները քարոզած են իսլամի հաղորդագրութիւնը՝ Աստուծոյ կամքին յանձնուիլը։ Ղուրանը կը նշէ իսլամութեան մէջ մարգարէներ համարուող բազմաթիւ յայտնի կերպարներու անուններ, այդ կարգին՝ Ադամ, Նոյ, Աբրահամ, Մովսէս եւ Յիսուս<ref>* {{Harvtxt|Momem|1987|p=176}}{{cnf|date=December 2017}} * {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Իսլամները կը հաւատան, որ Աստուած վերջապէս ուղարկեց Մուհամմատը՝ որպէս վերջին իրաւակիր մարգարէի (''մարգարէներու եզրափակումը'')՝ աստուածային հաղորդագրութիւնը ամբողջ աշխարհին յայտնելու համար (ամփոփելու եւ աւարտելու Աստուծոյ խօսքը)։ Իսլամութեան մէջ Մուհամմատի կեանքի «նորմաթիվ» օրինակը կոչուի [[:hy:Սուննա|Սուննա]] (բառացի՝ «բռնած ճանապարհ»)։ Իսլամները կը խրախուսուին իրենց առօրեայ կեանքին մէջ հետամուտ ըլլալ Մուհամմատի գործունէութեան, իսկ Սուննան վճռական դեր ունի Ղուրանի մեկնութեան համար<ref>* ''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'' (2003), p. 666* {{Cite encyclopedia|title=Hadith|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=J. Robson}}* {{Cite encyclopedia|title=Sunna|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=D.W. Brown}}</ref>։ Այդ օրինակը աւանդութեան մէջ յայտնի է ''հատիս'' անունով, որ մարգարէի խօսքերուն, գործունէութեան եւ անձնական յատկանիշներու ամբողջութիւնն է։ Հատիս Քուտսին հատիսի ենթաբաժին է, որ կը համարուի Մուհամմատի կողմէ Աստուծոյ բառացի խօսքերու մէջբերում, սակայն ոչ Ղուրանի մաս։ Հատիսը բաղկացած է երկու տարրերէ՝ պատմողներու շղթայ, որ կը կոչուի սանատ, եւ փաստացի խօսքեր՝ մաթն։ Հատիսները կրնան դասակարգուիլ ըստ պատմութեան՝ «իրական» կամ «ճշմարիտ»՝ ''Սահիհ'' (արաբերէն՝ صَحِيْح‎), «լաւ»՝ ''Հասան'' (արաբերէն՝ حَسَن‎) կամ «թոյլ»՝ ''տաիֆ'' (արաբերէն՝ ضَعِيْف‎) եւ այլն։ Մուհամմատ ալ-Պուխարին<ref name="sahih-bukhari.com">[http://www.sahih-bukhari.com/ Read, Study, Search Online]. Sahih Bukhari. Retrieved on 2013-07-28.</ref> հաւաքած է աւելի քան 300,000 հատիս, սակայն անոնցմէ միայն 2,602-ն են, որ հաւաստիութեան քննութեան միջոցով ճշմարիտ համարուած՝ ընդգրկուած իր գիրքին մէջ՝ Սահիհ ալ-Պուխարիի մէջ<ref name="sahih-bukhari.com" />, որ սուննիներուն համար Ղուրանէն յետոյ ամէնէն իսկական աղբիւրն է<ref>[{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=nyMKDEAb4GsC}}|title=The Canonization of Al-Bukh?r? and Muslim: The Formation and Function of the Sunn? ?ad?th Canon|last=Brown|first=Jonathan|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-90-04-15839-9}}</ref><ref name="Muqaddimah">''Muqaddimah Ibn al-Salah'', pp. 160–169 Dar al-Ma'aarif edition</ref>։ Հատիսներու մէկ այլ յայտնի աղբիւր են Չորս գիրքերը, զորս շիաները կը համարեն ամէնէն իրական հատիսական վկայակոչումներ<ref name="Meri">{{Cite book|title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia|author=Meri, Josef W.|publisher=Routledge|year=2005|isbn=978-0-415-96690-0|location=USA}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol1-n12-3/outlines-development-science-hadith-dr-mustafa-awliyai/part-1#four-books|title=Part 1|website=Al-Islam.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.al-islam.org/quran-and-hadith-allamah-sayyid-saeed-akhtar-rizvi/chapter-4-hadith#four-books-al-kutubul-arbah|title=Chapter 4: The Hadith|website=Al-Islam.org}}</ref>: === Յարութիւն եւ դատաստան === «Յարութեան օրուան» հաւատալը՝ ''Յոմ ալ-Քիյամահ'' ({{lang-ar|يوم القيامة}}) նոյնպէս կարեւոր է իսլամներուն համար։ Անոնք կը հաւատան, որ ''Քիյամահի'' ժամանակը նախասահմանուած է Աստուծոյ կողմէ, սակայն յայտնի չէ մարդուն։ ''Քիյամահին'' նախորդող եւ այդ ընթացքին տեղի ունեցող փորձութիւններն ու պատիժները նկարագրուած են Ղուրանին եւ հատիսին, ինչպէս նաեւ գիտնականներու մեկնաբանութիւններուն մէջ։ Ղուրանը կ'ընդգծէ [[:hy:Հարություն|մարմնի յարութիւնը]]՝ անջատում մահուան նախաիսլամական արաբական հասկացութենէն<ref>* "Resurrection", ''The New Encyclopedia of Islam'' (2003) * {{Cite encyclopedia|title=Avicenna|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online}}: Ibn Sīnā, Abū ʿAlī al-Ḥusayn b. ʿAbd Allāh b. Sīnā is known in the West as "Avicenna". * {{Cite encyclopedia|title=Qiyama|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=L. Gardet}}</ref>։ Իսլամները կը հաւատան, որ Յոմ ալ-Քիյամահի օրը ամբողջ մարդկութիւնը կը դատուի իր լաւ ու վատ արարքներուն համար եւ կ'ուղարկուին ''[[:hy:Ջաննաթ|Ճաննաթ]]'' (դրախտ) կամ ''[[:hy:Ջահաննամ|Ճահաննամ]]'' (դժոխք)։ Ղուրանին մէջ Սուրաթ ալ-Զալզալահը այս ւարագան կը նկարագրէ այսպէս «Ով որ աթոմի չափով անգամ բարութիւն գործի կը տեսնէ այդ (99:7), իսկ ով որ աթոմի չափ չարութիւն կ'ընէ, կը տեսնէ այդ (99:8)»։ Ղուրանը կը թուարկէ շարք մը մեղքեր, որոնք կրնան մարդուն դժոխք ուղարկել, ինչպէս Աստուծոյ չհաւատալը ({{lang-ar|كفر}}) եւ անազնուութիւնը. այնուամենայնիվ, Ղուրանը հասկցնել կու տայ, որ Աստուած կը ներէ անոնց մեղքերը, որոնք կ'ապաշխարեն։ Բարի արարքները, ինչպէս բարեգործութիւնը, աղօթքը եւ կենդանիներու հանդէպ կարեկցանքը<ref>''Animals in Islam'' By Basheer Ahmad Masri p. 27</ref><ref>''What Everyone Needs to Know about Islam''. Second Edition: By John L. Esposito p. 130</ref>, կը պարգեւատրուին դրախտով։ Իսլամները [[:hy:Դրախտ|դրախտը]] կը պատկերացնեն որպէս ուրախութեան ու օրհնութեան վայր, իսկ Ղուրանը կը նկարագրէ անորա մանրամասները։ Իսլամութեան մէջ միսթիք աւանդոյթները այս դրախտային բերկրանքները կը դիտարկեն Աստուծոյ հիացմունքի արտայայտման շրջագիծին մէջ<ref>* {{Harvtxt|Smith|2006|p=89}}; ''Encyclopedia of Islam and Muslim World'', p. 565 * "Heaven", ''The Columbia Encyclopedia'' (2000) * {{Cite encyclopedia|title=Garden|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online|author=Asma Afsaruddin}} * {{Cite encyclopedia|title=Paradise|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ ''Յոմ ալ-Քիյաման'' Ղուրանին մէջ յայտնի է նաեւ որպէս ''Յոմ ատ-Տին'' ({{lang-ar|يوم الدين}})՝ «կրօնի օր»<ref>{{cite quran|1|4|style=ref}}</ref>, ''աս-սա՛ահ'' ({{lang-ar|الساعة}})՝ «Վերջին ժամ»<ref>{{cite quran|6|31|style=ref}}</ref> եւ ''ալ-Քարիյահ'' ({{lang-ar|القارعة}})՝ «Ահազանգող»<ref>{{cite quran|101|1|style=ref}}</ref>։ [[:hy:Իսլամական_ապոկալիպտիկ_գրականությունը|Իսլամական աբոգալիբդիգ գրականութիւնը]] ([[:hy:Իսլամական_ապոկալիպտիկ_գրականությունը|աբոգալիբդիգ]]՝ աշխարհի վերջը), որ կը նկարագրէ [[:hy:Արմագեդոն|Արմակետոնը]], յաճախ յայտնի է որպէս ֆիտնա կամ մալահիմ։ Արմակետոնը կը նկարագրուի Մահտիի (մարգարէացուած փրկիչ) գալուստով, որ Յիսուսի օգնութեամբ կը պայքարի [[:hy:Դաջալ|տաճալի]] դէմ։ Անոնք կը յաղթեն՝ ազատելով իսլամութիւնը դաժանութենէն եւ անոր կը հետեւի խաղաղութեան շրջանը, երբ մարդիկ կ'ապրին կրօնական արժէքներուն հաւատարիմ<ref name="Mahdi1">{{Cite book|title=Portents And Features of the Mahdi's Coming|last=Yahya|first=Harun|date=2010 թ․ մայիսի 12|publisher=Global Publishing. Kindle Edition}}</ref>։ === Աստուածային կամք === Աստուածային կամքի գաղափարը կը կոչուի էլ-գատաա ուալ քատար (արաբերէն՝ القضاء والقدر), որ բառացիօրէն կը նշանակէ ''չափել:'' ամէն բան՝ լաւ ու վատ, նախասահմանուած է<ref>* {{Harvtxt|Cohen-Mor|2001|p=4}}: "The idea of predestination is reinforced by the frequent mention of events 'being written' or 'being in a book' before they happen: 'Say: "Nothing will happen to us except what Allah has decreed for us..."&nbsp;'&nbsp;"* {{Cite encyclopedia|title=Fate|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online|author=Ahmet T. Karamustafa}}: The verb ''qadara'' literally means "to measure, to determine". Here it is used to mean that "God measures and orders his creation".</ref>։ == Երկրպագութեան գործողութիւններ == Իսլամութեան մէջ կան հինգ հիմնական կրօնական գործողութիւններ, որոնք միասին յայտնի են որպէս «Իսլամութեան հիմնասիւներ» (''arkan al-Islam''; նաեւ՝ ''arkan ad-din'', «կրօնի հիմնասիւներ») եւ պարտադիր են բոլոր հաւատացեալներուն համար։ Ղուրանը զանոնք կը ներկայացնէ որպէս պաշտամունքի ամբողջականութեան եւ հաւատին նուիրուած ըլլալու նշան եւ անոնք են՝ (1) հաւատք (շահատա), (2) ամէնօրյա աղօթքներ ([[:hy:Նամազ|նամազ]]), (3) հարկահաւաքութիւն ([[:hy:Զաքաթ|զաքաթ]]), (4) [[:hy:Ռամադան|ռամատանի]] ([[:hy:Սաում|Սաում]]) ժամանակ ծոմապահութիւն եւ (5) ուխտագնացութիւն դէպի Մեքքա ([[:hy:Հաջ|Հաճ]])՝ կեանքին մէջ գոնէ մէկ անգամ<ref>{{Cite web|url=http://www.religionfacts.com/hajj|title=Hajj – ReligionFacts|website=www.religionfacts.com|accessdate=2015 թ․ նոյեմբերի 21}}</ref>։ Ե՛ւ շիա, ե՛ւ սիւննի ուղղութիւնները այս բոլոր գործողութիւններու կատարման հիմնական ձեւերուն մէջ միմեանց հետ համաձայն են<ref>[http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1859?_hi=32&_pos=3 Pillars of Islam], Oxford Islamic Studies Online</ref>։ Ասոնցմէ բացի՝ իսլամները կը կատարեն նաեւ կրօնական այլ բաներ, որոնցմէ ամէնանշանակալիցներն են բարեգործութիւնը (Սատաքա) եւ Ղուրանի ընթերցումները։ === Վկայութիւն === [[Պատկեր:Silver_Rupee_Akbar.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Silver_Rupee_Akbar.jpg|աջից|մինի|Մուղալ փատիշահի արծաթէ մետաղադրամը՝ Շահատայի փորագրութեամբ:]]Շահատան<ref>[[Hossein Nasr]] The Heart of Islam, Enduring Values for Humanity (April., 2003), pp. 3, 39, 85, 27–272</ref> իսլամութեան հիմնական հաւատքն է, որ պէտք է արտասանուի երդման յատուկ բառերով.«Ես կը վկայեմ, որ բացի Աստուծմէ չկայ ուրիշ աստուած, քան Աստուածը, եւ Մուհամմատն է Անոր մարգարէն»<ref>N Mohammad (1985), The doctrine of jihad: An introduction, Journal of Law and Religion, 3(2): 381–397</ref> ({{lang|ar|أشهد أن لا إله إلا الله وأن محمدا رسول الله}}):Այս արտայայտութիւնը իսլամութեան մէջ միւս բոլոր հաւատներուն ու գործողութիւններուն հիմքն է։ Իսլամները պիտի կրկնեն շահատան աղօթքի մէջ, իսկ ոչ իսլամները, որոնք կը ցանկանան յարիլ իսլամութեան, պիտի արտասանեն դաւանանքի տողերը<ref>* Farah (1994), p. 135 * Momen (1987), p. 178 * "Islam", ''Encyclopedia of Religious Rites, Rituals, and Festivals'' (2004)</ref>։ === Աղօթք === [[Պատկեր:Mosque.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Mosque.jpg|աջից|մինի|Իսլամ տղամարդիկ աղօթքի պահուն, [[:hy:Օմայանների_մզկիթ|Օմայեաններու մզկիթ]], [[:hy:Դամասկոս|Դամասկոս]]:]] Ծիսական աղօթքները կը կոչուին Նամազ կամ Սալաթ (արաբ.՝ صلاة): Նամազի նպատակն է միտքը կեդրոնացնել Աստուծոյ վրայ եւ իր հետ անձնական կապ հաստատել՝ ի նշան գոհունակութեան եւ երկրպագութեան։ Օրական հինգ անգամ աղօթելը պարտադիր է, սակայն ժամանակի կառավարման առումով որոշակի ճկունութիւն կայ։ Աղօթքները կ'արտասանուին արաբերէնով եւ կազմուած են Ղուրանի հատուածներէն<ref>* {{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=18, 19}} * {{Harvtxt|Hedayetullah|2006|pp=53–55}} * {{Harvtxt|Kobeisy|2004|pp=22–34}} * {{Harvtxt|Momen|1987|p=178}}</ref>։ Անոնք կը կատարուին կրծքավանդակով՝ Քաապայի (كعية) ուղղութեամբ, թէեւ իսլամութեան վաղ շրջանին կը կատարուէին Երուսաղէմի ուղղութեամբ։ Աղերսելու գործողութիւնը կը կոչուի ''տուա''։ Մզկիթը երկրպագութեան վայր է իսլամներու համար, որոնք յաճախ զայն կը կոչեն արաբերէն ''masjid'' '':'' Ուրբաթօրեայ աղօթքներուն կամ Զոհաբերութեան աղօթքներուն համար նախատեսուած մեծ մզկիթները կը կոչուին ''մասճիտ ճամի'' (masjid jāmi)<ref>{{Cite book|title=Budge's Egypt: A Classic 19th century Travel Guide|last=Budge|first=E.A. Wallis|date=2001|publisher=Courier Dover Publications|isbn=978-0-486-41721-9|pages=123–128|authorlink=E. A. Wallis Budge}}</ref>:Թէեւ մզկիթի գլխաւոր նպատակը որպէս աղօթավայր ծառայելն է, անիկա իսլամական հասարակութեան համար հանդիպման եւ կրթութեան վայր է նաեւ։ Մատինայի մէջ Ալ-Մասճիտ ալ-Նապաուին կամ Մարգարէի մզկիթը նոյնպէս աղքատներուն համար հաւաքատեղի եղած է<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=WPILfbtT5tQC|page=615}}|title=Encyclopedia of Women and Religion in North America: Native American creation stories|last1=Skinner Keller|first1=Rosemary|last2=Ruether|first2=Rosemary Radford|author3=Marie Cantlon|publisher=Indiana University Press|year=2006|isbn=978-0-253-34687-2|pages=615–}}</ref>։ Ժամանակակից մզկիթներու ձեւաւորումը մեծ փոփոխութիւններու ենթարկուած է 7-րդ դարու համեմատութեամբ եւ կ'ընդգրկէ ճարտարապետական այնպիսի տարրեր, ինչպիսիք են [[:hy:Մինարե|մինարէթները]]<ref>* {{Cite encyclopedia|title=Masdjid|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam Online]]|last2=Hillenbrand|first2=R.|last3=Burton-Page|first3=J.|authorlink3=J. Burton-Page|first1=J.|last1=Pedersen}} * {{Cite encyclopedia|title=Mosque|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Աղօթքի ժամը յուշող ձայնը կոչուի ազան։ === Բարեգործութիւն === «Զաքաթը» ({{lang-ar|زكاة}} ) ունեցուածքի որոշակի հատուածի մը տրամադրումն է աղքատներուն կամ կարիքաւորներուն եւ զաքաթ հաւաքող յատուկ մարդոց, ինչպէս նաեւ սիրտեր միացնելու, գերեալներուն ազատելու, պարտքի տակ գտնուողներու ու ճամբորդներու համար<ref>Qurʼan, Surat al-Tawbah 9:60 "Zakat expenditures are only for the poor and for the needy and for those employed to collect (Zakat) and for bringing hearts together and for freeing captives and for those in debt (or [[bonded labour]]) and for the cause of Allah and for the (stranded) traveller—an obligation (imposed) by Allah . And Allah is Knowing and Wise."</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NP4ZL0TJ9s4C&|page=55}}|title=The Islamic Voluntary Sector in Southeast Asia: Islam and the Economic Development of Southeast Asia|last=Ariff|first=Mohamed|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|year=1991|isbn=978-981-3016-07-1|pages=55–}}</ref>։ Սա կրօնական պարտականութիւն կը համարուի (ի տարբերութիւն կամաւոր բարեգործութեան). ունեւորները պարտական են կարիքաւորներուն, քանի որ անոնց ունեցուածքը «Աստուծոյ առատաձեռնութեան նշանն է»։ Ըստ պահպանողական հաշուարկներու՝ զաքաթի տարեկան քանակը համաշխարհային մարդասիրական օգնութենէն 15 անգամ շատ է<ref>{{Cite news|date=2012 թ․ հունիսի 1|title=Analysis: A faith-based aid revolution in the Muslim world?|url=http://www.irinnews.org/report/95564/analysis-a-faith-based-aid-revolution-in-the-muslim-world|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|agency=[[IRIN]]}}</ref>։ Ոչ աղքատներու համար անիկա կը կազմէ տարեկան դրամագլուխի 2.5%-ը (1/40)<ref name="AhmedGianci">Medani Ahmed and Sebastian Gianci, ''Zakat'', Encyclopedia of Taxation and Tax Policy, p. 479</ref>: Սատաքան (արաբերէն՝ صدقة) կամաւոր բարեգործութիւնն է, որ կրօնական պարտականութեան եւ առատաձեռնութեան նշան է<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=4bs7g0O4eLYC|page=145}}|title=Contemporary Islam: Dynamic, Not Static|last=Said|first=Abdul Aziz|publisher=Taylor & Francis|year=2006|isbn=9780415770118|page=145|display-authors=etal}}</ref>։ Ե՛ւ Ղուրանը, ե՛ւ հատիսները մեծ շեշտ դրած են աղքատ մարդոց բարեկեցութեան համար գումար տրամադրելուն<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385|title=Islamic Beliefs and Practices|publisher=Britannica Educational Publishing|year=2010|isbn=978-1-61530-060-0|editor=Matt Stefon|location=New York City|page=[https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385/page/n71 72]}}</ref> եւ իսլամներուն կոչ ըրած են աւելի շատ կամաւոր բարեգործութիւն ընել<ref>* {{Cite quran|2|177|style=ref}} * {{Harvtxt|Esposito|2004|p=90}} * {{Cite encyclopedia|title=Zakat|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}} * {{Cite encyclopedia|title=Zakat|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online}}</ref>։ Ղուրանը կ'ըսէ. «Գումար ծախսէ՛ (բարեգործութեան մէջ) այն նիւթէն դուրս, որ Ես քեզի շնորհած եմ, նախքան Մահը քեզ այցելէ»։ Մուհամմատի սկզբնական ուսմունքը մարդոցմէ կ'ակնկալէր իրենց ունեցուածքի գծով ըլլալ առատաձեռն եւ ոչ ժլատ<ref>{{Cite book|title=The Cambridge History of Islam|author=Holt, P.M., Ann K.S. Lambton, and [[Bernard Lewis]]|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=978-0-521-21946-4|page=32}}</ref>։ Հարստութիւն կուտակելը եւ աղքատներուն կարիքին համար զայն չգործածելը սովորաբար արգիլուած է<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385|title=Islamic Beliefs and Practices|publisher=[[Britannica Educational Publishing]]|year=2010|isbn=978-1-61530-060-0|editor=Matt Stefon|location=New York City|page=[https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385/page/n92 93]}}</ref>։ Իսլամութեան մէջ բարեգործութեան մէկ այլ տեսակ է ուաքուֆը, որ կը նշանակէ մշտական կրօնական նուիրատուութիւն։ === Ծոմապահութիւն === [[Պատկեր:Iftar_for_Ramadhan.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Iftar_for_Ramadhan.jpg|մինի|220x220փքս|Ծոմի սկիզբն ազդարաող տօնին՝ յայտնի որպէս [[:hy:Իֆթար|Իֆթար]], աւանդաբար կը մատուցուի արմաւով:]]Ծոմապահութիւնը ([[արաբերէն]]՝ صوم‎ ) Ռամատան ամսուան ընթացքին առաւօտէն իրիկուն ուտելիքէն ու խմելիքէն հրաժարումն է։ Նպատակը Աստուծոյ մօտ գտնուելու զգացողութեան խթանումն է. այդ ընթացքին իսլամները իրենց երախտագիտութիւնն ու կապուածութիւնը պիտի արտայայտեն Աստուծոյ, փոխհատուցումը անցեալի մեղքերուն համար, զարգացնեն ինքնակառավարում եւ զսպուածութիւն եւ մտածեն կարիքաւորներու մասին։ ''Սաումը'' պարտադիր չէ որոշ խմբերու համար, որոնց պարագային անիկա կը դառնայ աւելորդ ծանրաբեռնուածութիւն։ Միւսներուն համար հրաժարումը թոյլատրուած է միայն որոշակի պարագաներու, սակայն աւելի ուշ հարկ է աւարտին հասցնել ծոմը<ref>* {{Cite quran|2|184|style=ref}} * {{Harvtxt|Esposito|2004|pp=90,91}} * {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ === Ուխտագնացութիւն === [[Պատկեր:A_packed_house_-_Flickr_-_Al_Jazeera_English.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:A_packed_house_-_Flickr_-_Al_Jazeera_English.jpg|աջից|մինի|Ուխտագնացները Մեքքայի Մասճիտ ալ-Հարամ մզկիթին մէջ Հաճի ժամանակ:]] Իսլամական պարտադիր ուխտագնացութիւնը՝ հաճը ([[արաբերէն]]՝ حج‎), պէտք է իրականացուի Զու ալ-Հիճճա իսլամական ամսուան ընթացքին դէպի Մեքքա քաղաք։ Ֆիզիքապէս կրնայ ամէն իսլամ ուխտագնացութիւն կատարել Մեքքա առնուազն մէկ անգամ կեանքին ընթացքին։ Հաճի ծիսակատարութեան մէջ կը մտնեն մէկ օր եւ մէկ գիշեր Մինայի անապատին վրաններուն մէջ անցընելը, ապա մէկ օր Արաֆաթի անապատին մէջ Աստուծոյ աղօթելն ու երկրպագելը՝ հետեւելով Աբրահամի ոտնահետքերուն, այնուհետեւ բացօթեայ գիշեր անցընելը Մուզտալիֆայի անապատի աւազներուն վրայ, յետոյ Ճամարաթ երթալը՝ խորհրդանշական կերպով կրկնելով Աբրահամի՝ Աստուծոյ չենթարկուելու գայթակղութիւնը<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=4xIijTTxX9UC|page=279}}|title=Getting the Best Out of Hajj By Abu Muneer Ismail Davids|author1=Davids|first1=Abu Muneer Ismail|year=2006|isbn=9789960980300|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=HYJ2c9E9IM8C|page=19}}|title=Islam: A Guide for Jews and Christians|author1=Peters|first1=F.E.|date=2009|isbn=978-1400825486|page=20|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=kz41FZmUivcC|page=61}}|title=Islam and the Glorious Ka'abah: none|last=Alhuseini|first=Sayed / Farouq M.|date=2012|publisher=iUniverse|isbn=978-1-4697-8590-5|pages=61–}}</ref>, ապա Մեքքա երթալը եւ եօթ շրջան քալելը Քաապայի շուրջ, որ ըստ իսլամներուն՝ Աբրահամի կողմէ կառուցուած է որպէս Աստուծոյ երկրպագելու վայր, յետոյ Սաֆա եւ Մարուա սարեուն միջեւ եօթ անգամ քալելը՝ կրկնելով Աբրահամի կնոջ՝ Հագարի քայլերը, երբ ան իր որդիի՝ Իսմայէլին համար անապատին մէջ ջուր կը փնտռէր՝ նախքան Մեքքան բնակավայր դառնալը<ref>* {{Harvtxt|Farah|1994|pp=145–147}} * {{Harvtxt|Goldschmidt|2005|p=48}} * {{Cite encyclopedia|title=Hajj|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Ուխտագնացութեան մէկ այլ ձեւ է Ումրան, որ կարելի է ընել տարուան ընթացքին որեւէ ժամանակ։ === Ղուրանի ընթերցում եւ մտապահում === [[Պատկեր:Men_reading_the_Koran_in_Umayyad_Mosque,_Damascus,_Syria.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Men_reading_the_Koran_in_Umayyad_Mosque,_Damascus,_Syria.jpg|մինի|Իսլամ տղամարդիկ Ղուրան ընթերցած պահուն:]] Իսլամները կ'ընթերցեն եւ կը սորվին Ղուրանը ամբողջութեամբ կամ մասամբ, որպէս առաքինութեան գործողութիւն<ref name="Nigosian-70">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=my7hnALd_NkC|page=70}}|title=Islam: Its History, Teaching, and Practices|last=Nigosian|first=S.A.|publisher=Indiana University Press|year=2004|isbn=978-0-253-21627-4|page=70}}</ref>։ Բարեպաշտ իսլամները կ'արտասանեն ամբողջ Ղուրանը Ռամատան ամսուան ընթացքին<ref name="Stefon-42">{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385|title=Islamic Beliefs and Practices|publisher=[[Britannica Educational Publishing]]|year=2010|isbn=978-1-61530-060-0|editor=Matt Stefon|location=New York City|pages=[https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385/page/n41 42]–43}}</ref>։ Ան որ ամբողջութեամբ անգիր կը գիտնայ Ղուրանը, կը կոչուի հաֆիզ, որ Վերջին դատաստանի օրը կրնայ տասը մարդու համար բարեխօսել<ref name="Nigosian-70" />։ Անկէ բացի՝ գրեթէ իւրաքանչիւր իսլամ կը մտապահէ Ղուրանի որոշ հատուածներ՝ օրուան ընթացքին աղօթքի ժամանակ արտասանելու համար։ == Օրէնք == Շարիաթը իսլամական աւանդոյթին մաս կազմող կրօնական օրէնք է<ref name="oxforddic">{{Cite web|url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/sharia|title=British & World English: sharia|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208120345/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/sharia|archive-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 8|accessdate=2015 թ․ դեկտեմբերի 4|url-status=dead}}</ref>։ Անիկա ծագում առած է իսլամութեան կրօնական պատուիրաններէն՝ յատկապէս Ղուրանէն ու հատիսէն։ Արաբերէնի մէջ ''sharīʿah'' եզրը կը վերաբերի Աստուծոյ աստուածային օրէնքին եւ կը հակադրուի ''ֆիքհին'', որ անոր գիտական մեկնաբանութիւնն է<ref name="ODI">{{Cite encyclopedia|year=2014|title=Islamic Law|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t125/e1107|access-date=2019 թ․ փետրվարի 20|editor=John L. Esposito|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203033813/http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t125/e1107|archive-date=2017 թ․ փետրվարի 3|url-status=dead}}</ref><ref name="vikor">{{Cite encyclopedia|year=2014|title=Sharīʿah|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|publisher=Oxford University Press|url=http://bridgingcultures.neh.gov/muslimjourneys/items/show/226|access-date=2019 թ․ փետրվարի 20|last=Vikør|first=Knut S.|editor=Emad El-Din Shahin|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202054116/http://bridgingcultures.neh.gov/muslimjourneys/items/show/226|archive-date=2017 թ․ փետրվարի 2|url-status=dead}}</ref>։ Անոր կիրառութեան ձեւը նոր ժամանակներուն իսլամ աւանդապաշտներու ու լուսաւորիչներու միջեւ խնդրոյ առարկայ դարձած է<ref name="oxforddic" />։ Իսլամական օրէնսդրութեան աւանդական տեսութիւնը կը տարբերէ շարիաթի չորս աղբիւր՝ Ղուրան, սուննա (Հատիս եւ Սիրա), քիյաս (անալոգային հիմնաւորում) եւ իճմա (իրաւական կոնսենսուս)<ref name="Esposito, John 2001">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=MOmaDq8HKCgC|page=2}}|title=Women in Muslim Family Law|last1=Esposito|first1=John L.|last2=DeLong-Bas|first2=Natana J.|publisher=Syracuse University Press|year=2001|isbn=978-0-8156-2908-5|pages=2–|authorlink1=John Esposito|authorlink2=Natana J. DeLong-Bas}} Quote: "[...], by the ninth century, the classical theory of law fixed the sources of Islamic law at four: the ''Quran'', the ''Sunnah'' of the Prophet, ''qiyas'' (analogical reasoning), and ''ijma'' (consensus)."</ref>։ Իրաւունքի տարբեր դպրոցներ զարգացուցած են հոգեւոր աղբիւրներէն շարիաթի օրէնքները դուրս բերել մեթոտաբանութիւններ՝ կիրառելով ''իճթիհատ'' (հետեւութիւն) կոչուող գործընթացը<ref name="ODI" />։ Աւանդական օրէնսդրութիւնը կը տարբերէ օրէնքի երկու հիմնական ճիւղ՝''[[:hy:Ibadah|ʿibādāt]]'' (ծէսեր) եւ ''[[:hy:Muamalat|muʿāmalāt]]'' (հասարակական յարաբերութիւններ), որոնք միասին կը կազմեն թեմաներու լայն շրջան մը<ref name="ODI" />։ Վճիռները հինգ կարգավիճակներէն մէկուն կը պատկանին՝ պարտադիր, խորհուրդ տրուող, թոյլատրուած, սարսափելի եւ արգիլուած<ref name="ODI" /><ref name="vikor" />։ Այսպիսով՝ շարիաթի որոշ ոլորտներ մասամբ կը համընկնին արեւմտեան օրէնքներուն հետ, մինչդեռ միւսները աւելի շատ կը համապատասխանեն Աստուծոյ կամքին համարժէք կեանքով ապրելուն<ref name="vikor" />։ Պատմականօրէն շարիաթը մեկնաբանուած է անկախ իրաւաբաններու (մուֆթիներու) կողմէ։ Իրաւական նորմերը ([[:hy:Ֆաթվա|ֆաթուաներ]]) հաշուի կ'առնուին առաջնորդի նշանակած դատաւորներուն կողմէ, որոնք կը ղեկավարեն ''qāḍī''' -ի ու ''maẓālim'' -ի դատարանները, որոնք կը վերահսկուին առաջնորդի խորհուրդի եւ քրէական օրէնքի միջոցով<ref name="ODI" /><ref name="vikor" />։ Ժամանակակից շրջանին շարիաթի վրայ հիմնուած քրէական օրէնքները մեծապէս փոխարինուած են Եւրոպական մոտելի օրէնսդրութիւններով<ref name="vikor" />։ Մինչ իսլամ մեծամասնութեամբ երկիրներու սահմանադրութիւնները յղումներ կ'ընեն շարիաթին, որպէսզի անոր դասական օրէնքները գլխաւորաբար պահպանուին անձնական բնոյթի (ընտանեկան) օրէնքներուն մէջ<ref name="vikor" />։ Այս օրէնքները գոտաւորող իրաւական մարմինները կը փորձեն զանոնք աւելի արդիական դարձնել՝ չհրաժարելով աւանդական օրէնսդրութեան հիմքերէն<ref name="vikor" /><ref name="mayer">{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Law. Modern Legal Reform|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0473|access-date=2019 թ․ փետրվարի 20|last=Mayer|first=Ann Elizabeth|editor=John L. Esposito|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121033722/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0473|archive-date=2008 թ․ նոյեմբերի 21|url-status=dead}}</ref>։ 20-րդ դարավերջի իսլամական վերածնունդը իսլամական շարժումներ առաջ բերաւ, որոնք կոչ կ'ընէին ամբողջութեամբ կիրառելու շարիաթը<ref name="vikor" /><ref name="mayer" />։ Շարիաթի դերը ամբողջ աշխարհի մէջ վիճարկելի հարց դարձած է։ Ներկայիս շարունակուող քննարկումներ կան այն հարցի շուրջ, թէ արդեօք շարիաթը համատեղելի՞ է կառավարման աշխարհիկ ձեւերուն, մարդու իրաւունքներուն, մտքի ազատութեան եւ կանանց իրաւունքներուն հետ<ref name="naim96">{{Cite book|title=Religious Human Rights in Global Perspective: Religious Perspectives|last1=An-Na'im|first1=Abdullahi A|year=1996|isbn=978-90-411-0179-2|editor1-last=Witte|editor1-first=John|pages=337–359|chapter=Islamic Foundations of Religious Human Rights|editor2-last=van der Vyver|editor2-first=Johan D.|chapter-url={{Google books|aqyWwF5YA1gC|page=337|plainurl=yes}}}}</ref><ref name="hajjar2004">{{Cite journal|last1=Hajjar|first1=Lisa|year=2004|title=Religion, State Power, and Domestic Violence in Muslim Societies: A Framework for Comparative Analysis|url=https://archive.org/details/sim_law-social-inquiry_winter-2004_29_1/page/1|journal=Law & Social Inquiry|volume=29|issue=1|pages=1–38|doi=10.1111/j.1747-4469.2004.tb00329.x|jstor=4092696}}</ref><ref>Al-Suwaidi, J. (1995). ''Arab and western conceptions of democracy; in Democracy, war, and peace in the Middle East'' (Editors: David Garnham, Mark A. Tessler), Indiana University Press, see Chapters 5 and 6; {{ISBN|978-0253209399}}{{page needed|date=April 2016}}</ref>։ === Գիտնականներ === [[Պատկեր:Карло_Боссоли._Татарская_школа_для_детей_(cropped).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE_%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8._%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D0%BB%D1%8F_%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_(cropped).jpg|աջից|մինի|232x232փքս|[[:hy:Ղրիմի_թաթարներ|Ղրիմի թաթար]] իսլամ ուսանողները (1856 թուական):]] Իսլամը յուդայականութեան պէս կրօնական իմաստով հոգեւորականութիւն չունի, ինչպէս, օրինակ, քահանաներ, որոնք միջնորդ կը հանդիսանան Աստուծոյ եւ մարդոց միջեւ։ Այնուամենայնիւ, իսլամութեան մէջ կան շատ եզրեր, որոնք կը վերաբերին իսլամութեան հոգեւորական աստիճաններուն։ Լայն առումով՝ ''ուլամա''ա ({{lang-ar|علماء}}) եզրը կ'օգտագործուի իսլամ գիտնականներու մարմինն անուանելու համար, որոնք քանի մը տարի իսլամական գիտութեան դասեր ըրած են։ Իսլամական օրէնքը մեկնաբանող իրաւաբանը կը կոչուի ''մուֆթի'' ({{lang-ar|مفتي}}) եւ յաճախ իրաւական կարծիքներ կը յայտնէ, որոնք կը կոչուին ''ֆաթուաներ''։ Իրաւագիտութեան մասնագէտը կը կոչուի ''ֆաքիհ'' ({{lang-ar|فقيه}}): Հատիսներու գիտութիւնն ուսումնասիրողը կ'անուանեն ''մուհատիս''։ Քատին իսլամական դատարանի դատաւորն է։ Գիտնականներուն տրուող պատուաւոր կոչումներ են ''շէյխը'', ''մւլլան'' եւ ''մաուլաուին''։ ''[[:hy:Իմամաթ_(շիա_իսլամ)|Իմամը]]'' ({{lang-ar|إمام}}) ղեկավար պաշտօն է, որ կը գործածուի իսլամութեան երկրպագութեան ծառայութիւններու շրջածիրին մէջ։ === Իրաւագիտութեան դպրոցներ === [[Պատկեր:Madhhab_Map3.png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Madhhab_Map3.png|աջից|մինի|260x260փքս|Իսլամի իրաւագիտութեան դպրոցները իսլամական աշխարհին մէջ:]] Իրաւագիտութեան դպրոցը կը կոչուի ''մազհապ'' ({{lang-ar|مذهب}}):Սուննի ուղղութեան չորս գլխաւոր դպրոցներն են՝ Հանաֆի, Մալիկի, Շաֆի եւ երբեմն՝ Զահիրի, մինչդեռ շիա ուղղութեան դպրոցներն են Ճաաֆարին եւ Զայիդին։ Իւրաքանչիւրը կը տարբերի իր մեթոտաբանութեամբ, որ կը կոչուի ''Ուսուլ ալ-ֆիքհ''։ Կրօնագէտին կողմէ ընդունուած որոշումներըկը կոչուին ''թաքլիտ''։ ''Գահիր մուքալիտ'' եզրը բառացի կը վերաբերի անոնց, որոնք չեն գործածեր թաքլիտը եւ չունին մազհապ<ref>''Encyclopedeia of Eminent Thinkers''. p. 38, K.S. Bharathi. 1998</ref>։ Իսկ անհատին կողմէ օրէնքի անկախ մեկնաբանումը կը կոչուի ''իճթիհատ''<ref>{{Harvtxt|Weiss|2002|pp=3,161}}</ref>։ === Տնտեսութիւն === Հարուստնեու ու աղքատնուի միջեւ տարբերութիւնը կրճատելու նպատակով, իսլամական տնտեսական օրէնսդրութիւնը կը խրախուսէ առեւտուրը<ref>* ''International Business Success in a Strange Cultural Environment'' By Mamarinta P. Mababaya p. 203 * {{Cite quran|4|29|style=ref}}</ref>, չի խրախուսեր ունեցուածքի կուտակումն ու շահադիտական բնոյթի վարկերը (''ուսուրի'', արաբերէն՝ ռիպա)<ref>{{Cite book|title=The Islamic Moral Economy: A Study of Islamic Money and Financial Instruments|author=Karim, Shafiel A.|publisher=Brown Walker Press|year=2010|isbn=978-1-59942-539-9|location=Boca Raton, FL}}</ref><ref>Financial Regulation in Crisis?: The Role of Law and the Failure of Northern Rock By Joanna Gray, Orkun Akseli Page 97</ref>։ Հետեւաբար, ունեցուածքը կը հարկուի զաքաթի միջոցով, սակայն առեւտուրը չի հարկուիր։ Ուսուրին, որ թոյլ կու տայ հարուստին ա՛լ աւելի հարստանալ, արգիլուած է իսլամութեան մէջ։ Շահոյթի բաժանումն ու ներդրուող ձեռնարկատիրական դրամագլուխը, որ նոյնպէս ռիսք կը ներկայացնէ ներդրողի համար, ընդունելի է<ref>* Ibn Majah Vol 3 Hadith 2289 * ''International Business Success in a Strange Cultural Environment'' By Mamarinta P. Mababaya p. 202 * ''Islamic Capital Markets: Theory and Practice'' By Noureddine Krichene p. 119</ref>։ Շահարկման նպատակով մթերքի կուտակումը նոյնպէս չի խրախուսուիր<ref>* Abu Daud Hadith 2015 * Ibn Majah Vold 3 Hadith 2154 * ''The Stability of Islamic Finance: Creating a Resilient Financial Environment'' By Zamir Iqbal, Abbas Mirakhor, Noureddine Krichenne, Hossein Askari p. 75</ref>։ Ուրիշներուն պատկանող հողը խլելը նոյնպէս արգիլուած է։ Ուսուրի արգիլումը յանգեցուցած է [[:hy:Իսլամական_բանկային_համակարգ|իսլամական դրամատնային համակարգի]] զարգացման։ Մուհամմատի ժամանակ պետութեան ուղղուած որեւէ գումար անմիջապէս կը ծախսուէր աղքատներուն օգնելու նպատակով։ Ապա՝ 634 թուականին [[:hy:Ումար_իբն_ալ-Խաթաբ|Ումարը]] պաշտօնապէս հիմնեց [[:hy:Բեյթ_ալ-մալի_համակարգը_Հայաստանում|Պեյթ ալ-մալի]] բարեկեցիկ պետութիւնը։ Վերջինս աղքատ, կարիքաւոր, ծեր, որբ ու հաշմանդամ իսլամներու եւ ոչ իսլամներու համար էր։ Պեյթ ալ-մալը հարիւրաւոր տարիներ պահպանեց իր գոյութիւնը 7-րդ դարու [[:hy:Ռաշիդուն_խալիֆայության|Ռաշիտուն խալիֆայութեան]] հովանիին տակ եւ շարունակեց նաեւ [[:hy:Օմայյան_խալիֆայություն|Օմայեան խալիֆայութեան]] ու [[:hy:Աբբասյան_խալիֆայություն|Ապպասեան խալիֆայութեան]] դարաշրջաններուն։ Ումարը ներմուծեց նաեւ մանկական նպաստ ու մեծահասակներու թոշակ<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=HJE9AAAAIAAJ|page=254}}|title=Administrative Development: An Islamic Perspective|last=Al-Buraey|first=Muhammad|publisher=KPI|year=1985|isbn=978-0-7103-0333-2|pages=254–}}</ref><ref>The challenge of Islamic renaissance By Syed Abdul Quddus</ref><ref name="Al-Buraey1985">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=lT8OAAAAQAAJ|page=252}}|title=Administrative Development: An Islamic Perspective|last=Al-Buraey|first=Muhammad|publisher=KPI|year=1985|isbn=978-0-7103-0059-1|pages=252–}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=EnT_zhqEe5cC|page=539}}|title=Ottoman History: Misperceptions and Truths|last1=Akgündüz|first1=Ahmed|last2=Öztürk|first2=Said|publisher=IUR Press|year=2011|isbn=978-90-90-26108-9|pages=539–|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref>։ === Ճիհատ === Ճիհատ կը նշանակէ «ջանալ կամ պայքարիլ» (Աստուծոյ ձեւով)։ Լայն իմաստով ճիհատը «վերջին ուժը, ջանքերը, նուիրումը կամ կարողութիւնը ներդնելն է՝ անհնազանդութեան դէմ պայքարելու համար»։ Ճիհատը կը վերաբերի մարդու՝ կրօնական ու բարոյական կատարելութեան ձգտման<ref>* {{Harvtxt|Brockopp|2003|pp=99–100}} * {{Harvtxt|Esposito|2003|p=93}} * {{Cite encyclopedia|title=jihad|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Առանց ածականի գործածութեան պարագային, ճիհատը ռազմական եզր է<ref>Reuven Firestone (1999), The Meaning of Jihād, pp. 17–18</ref><ref>Britannica Encyclopedia, Jihad</ref>։ Իսլամ որոշ իշխանութիւններ՝ յատկապէս շիաներու եւ [[:hy:Սուֆիզմ|սուֆիստներու]] մօտ, կը տարբերեն «աւելի մեծ ճիհատ», որ կը վերաբերի հոգեւոր ինքնակատարելագործման եւ «աւելի փոքր ճիհատ»՝ պատերազմ<ref>* {{Harvtxt|Firestone|1999|p=17}} * "Djihad", ''Encyclopedia of Islam Online''.</ref>։ Իսլամական օրէնսդրութեան մէջ ճիհատը սովորաբար ոչ իսլամ մարտիկներու դէմ ուղղուած զինուորական ուժն է<ref name="OEIP">{{Cite encyclopedia|year=2014|title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|last=Peters|first=Rudolph|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8|last2=Cook|first2=David|url-access=yes}}</ref><ref name="EI2">{{Cite encyclopedia|year=2012|title=D̲j̲ihād|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam|publisher=Brill|editor=P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs|edition=2nd|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189|author=Tyan, E.|url-access=yes}}</ref>։ Ճիհատը պատերազմի միակ թույլատրելի ձեւն է իսլամական օրէնքին մէջ եւ կրնայ յայտարարուիլ ապօրինի գործերու, ահաբեկիչներու, յանցաւոր խումբերու, ապստամբներու, հաւատուրացներու, առաջնորդներու կամ երկիրներու դէմ, որոնք կը ճնշեն իսլամները<ref>{{Harvtxt|Firestone|1999|p=17}}</ref><ref name="jihad">{{Cite encyclopedia|title=Djihād|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online}}</ref>։ Շատ իսլամներ ներկայիս ճիհատը կը մեկնաբանեն որպէս պատերազմի միակ պաշտպանական ձեւ<ref>Knowing the Enemy: Jihadist Ideology and the War on Terror, Mary R. Habeck, Yale University Press, pp. 108–109, 118</ref>։ Ճիհատը կը դառնայ անհատական պարտականութիւն միայն անոնց համար, որոնք իշխանութեան կու գան։ Միւսներուն համար այն տեղի կ'ունենայ միայն ընդհանուր զօրահաւաքի պարագային<ref name="jihad" />։ Շիաներէն շատերուն համար ակրեսիւ ճիհատ կրնայ յայտարարել միայն իսլամական համայնքի՝ Աստուծոյ կողմէ նշանակուած առաջնորդը, որուն նմանը 868 թուականին Մուհամմատ ալ-Մահտիի անհետացումէն ի վեր չէ եղած<ref>{{Harvtxt|Sachedina|1998|pp=105–106}}</ref><ref name="Islam 2003 pp 72">Seyyed Hossein Nasr The Heart of Islam, Enduring Values for Humanity (April., 2003), pp 72</ref>։ == Հասարակութիւն == === Ընտանեկան կեանք === [[Պատկեր:Minaret_roof_in_constanta.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Minaret_roof_in_constanta.jpg|մինի|Գարոլ I-ի մզկիթի գմբէթը [[:hy:Ռումինիա|Ռումանիայի]] [[:hy:Կոնստանցա|Գոնսդանցա]] քաղաքին մէջ՝ իսլամական մահիկը գլխին:]] Իսլամական ընտանիքի մէջ երեխայի ծնունդին կը կապուին շարք մը կրօնական ծէսեր։ Ծնունդէն անմիջապէս յետոյ երեխայի աջ ականջին կը շշնջան [[:hy:Ազան|ազանի]] խօսքերը<ref>{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Encyclopedia of Islam|encyclopedia=Encyclopedia of Islam|publisher=Facts on File|url={{google books |plainurl=y |id=OZbyz_Hr-eIC|page=106}}|editor=Juan E. Campo|page=106|isbn=978-0-8160-5454-1}}</ref>։ Եօթներորդ օրը կ'իրականացուի աքիքայի ծիսակատարութիւնը, երբ կենդանի կը զոհաբերեն եւ միսը կը բաժնեն աղքատներուն<ref name="Nigosian-120">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=my7hnALd_NkC|page=120}}|title=Islam: Its History, Teaching, and Practices|last=Nigosian|first=S.A.|publisher=Indiana University Press|year=2004|isbn=978-0-253-21627-4|location=Indiana|page=120}}</ref>։ Երեխայի գլուխը կը սափրեն եւ մազերու քաշի չափով գումար կը նուիրաբերեն աղքատներուն<ref name="Nigosian-120" />։ Բացի երեխայի հիմնական կարիքները հոգալէն՝ սնունդ, կացարան եւ կրթութիւն, ծնողները կամ ընտանիքի մեծերը կը ստանձնեն նաեւ երեխային բարոյական յատկանիշներ եւ կրօնական գիտելիքներ սորվեցնելու պարտականութիւնը<ref name="Campo-136">{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Encyclopedia of Islam|encyclopedia=Encyclopedia of Islam|publisher=Facts on File|url={{google books|plainurl=y|d=OZbyz_Hr-eIC|page=136}}|editor=Juan E. Campo|page=136|isbn=978-0-8160-5454-1}}</ref>։ Ամուսնութիւնը, որ իսլամ ընտանիքի հիմքն է, քաղաքացիական պայմանագիր է երկու կողմերուն միջեւ՝ երկու վկաներու ներկայութեամբ։ Փեսան պարտաւոր է վճարել հարսի համար (''մահր'')՝ պայմանագրին մէջ նշուածի համաձայն<ref>* {{Harvtxt|Waines|2003|pp=93–96}} * The Oxford Dictionary of Islam (2003), p. 339 * {{Harvtxt|Esposito|1998|p=79}}</ref>։ Իսլամական աշխարհին մէջ շատ ընտանիքներ բաղկացած են մէկ զոյգէ<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/conciseencyclope00newb|title=A concise encyclopedia of Islam|last=Newby|first=Gordon D.|publisher=Oneworld|year=2002|isbn=978-1851682959|edition=Repr.|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope00newb/page/141 141]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Islam : religion, history, and civilization|last=Nasr|first=Seyyed Hossein|publisher=HarperOne|year=2001|isbn=978-0060507145|location=New York|page=68}}</ref>։ [[:hy:Բազմայրություն|Բազմայրութիւնը]], երբ կինը կ'ունենայ երկու կամ աւելի ամուսին, արգիլուած է իսլամութեան մէջ<ref>{{Cite web|url=http://www.14publications.com/question-and-answer/why-cant-a-woman-have-2-husbands/|title=Why Can't a Woman have 2 Husbands?|website=14 Publications|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151223012707/http://www.14publications.com/question-and-answer/why-cant-a-woman-have-2-husbands/|archivedate=2015 թ․ դեկտեմբերի 23|accessdate=2015 թ․ դեկտեմբերի 27|url-status=dead}}</ref>։ Այնուամենայնիվ, իսլամ տղամարդիկ կրնան [[:hy:Բազմակնություն|բազմակնութեան]] փորձառութեան ունենալ, այսինքն՝ միաժամանակ մէկէ աւելի կին ունենալ՝ մինչեւ չորս՝ ըստ 4-րդ սուրահի 3-րդ հատուածի։ Տղամարդը առաջին կնոջ հաւանութեան կարիքը չունի երկրորդ անգամ ամուսնանալու համար, քանի որ Ղուրանին կամ հատիսին մէջ նման բան չէ նշուած<ref>{{Cite web|url=http://islamicislamic.com/marriage_old_divorce.htm|title=Marriage|date=2008 թ․ հոկտեմբերի 28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081028182648/http://islamicislamic.com/marriage_old_divorce.htm#18._SECOND_MARRIAGE_WITHOUT_FIRST_WIFE_CONSENT_|archivedate=2008 թ․ հոկտեմբերի 28|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://islamqa.info/en/61|title=Validity of marrying a second wife for mere love and without consent of first wife|website=islamqa.info}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.islamweb.net/emainpage/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=82068|title=Husband does not need permission of first wife to take a second wife}}</ref>։ Կնոջ վկայութիւնն իսլամութեան մէջ հաւասարազօր է տղամարդու վկայութեան կէսին<ref>I'laam al-Muwaqqa'een, part 1, p. 75</ref>։ Իսլամական ամուսնութեան զանազան տարբերակներ կան ամբողջ իսլամական աշխարհի մօտ։ Սովորաբար իսլամ ընտանիքին մջ կինը կ'աշխատի տան մէջ, իսկ տղամարդը պատասխանատու է դուրսի աշխարհի համար։ Այնուամենայնիւ, գործնականօրէն այս բաժանումը քարացած չէ<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/rememberinggodre0000eato|title=Remembering God: Reflections on Islam|last=Eaton|first=Gai|publisher=The Islamic Texts Society|year=2000|isbn=978-0946621842|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/rememberinggodre0000eato/page/92 92]–93|url-access=registration}}</ref>։ Ժառանգութեան առումով տղան կը ստանայ երկու անգամ աւելի մեծ բաժին, քան աղջիկը<ref>[[Qur'an]], {{Quran-usc|4|11}}.</ref>։ Իսլամի մահուան ընթացքին եւ անկէ յետոյ կը կատարուին որոշակի կրօնական ծէսեր։ Մահացողի մօտ գտնուողները զինք կը խրախուսեն արտասանել Շահատան, քանի որ իսլամները կ'ուզեն, որ իրենց վերջին խօսքը հաւատի արտայայտութիւնը ըլլայ։ Մահուընէն յետոյ միեւնոյն սեռի ներկայացուցիչները կը լոգցնեն մարմինը եւ կը փաթթեն սպիտակ սաւանի մէջ, որ կը կոչուի ''քաֆան''<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385|title=Islamic Beliefs and Practices|publisher=[[Britannica Educational Publishing]]|year=2010|isbn=978-1-61530-060-0|editor=Matt Stefon|location=New York City|page=[https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385/page/n82 83]}}</ref>։ Դին դնելով դագաղին մէջ՝ նախ կը տանին մզկիթ, ուր հոգեհանգիստի աղօթք կը կարդացուի, ապա կը տանին գերեզման։ === Բարոյագիտութիւն եւ ժուժկալութիւն === Շատ սովորութիւններ կը պատկանին իսլամական բարոյագիտութեան կամ ''ադաբին''։ Անոնց կարգին են՝ միւսներուն բարեւելը "''as-salamu 'alaykum''" («խաղաղութիւնն ընդ ձեզ») խօսքերով, ուտելէն առաջ ''bismillah'' («Աստուծոյ անունով») ըսելը, կերած կամ խմած ատեն միայն աջ ձեռքը գործածելը։ Իսլամական առողջաբանութեան սովորութիւնները գլխաւորաբար կը պատկանին անձնական մաքրութեան ու առողջութեան։ Տղամարդոց թլփատութիւնը նոյնպէս կիրառուի իսլամութեան մէջ։ Իսլամական թաղման ծէսերը կ'ընդգրկեն ''Salat al-Janazah'' -ը (թաղման աղօթք) դին լոգցնելու, սաւանով փաթթելու եւ թաղելու ժամանակ։ Իսլամները խիստ առողջաբանութեան կ'ենթարկուին։ Արգիլուած մթերքներու կարգին են խոզի միսը, արիւնը, կենդանիներու մաշկն ու ալգոհոլը։ Միսը պիտի ըլլայ խոտակեր անասուններու։ Իսլամներու համար թոյլատրելի մթերքը յայտնի է որպէս հալալ մթերք<ref>* {{Cite quran|5|5|style=ref}} * {{Harvtxt|Curtis|2005|p=164}} * {{Harvtxt|Esposito|2002b|p=111}} * Ghamidi (2001): [http://www.renaissance.com.pk/janisla2y2.html Customs and Behavioral Laws] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130923142412/http://www.renaissance.com.pk/janisla2y2.html|date=2013-09-23}} * Ghamidi (2001): [http://www.renaissance.com.pk/febislaw2y2.html The Dietary Laws] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070502045147/http://www.renaissance.com.pk/febislaw2y2.html|date=2007-05-02}} * Ghamidi (2001): [http://www.renaissance.com.pk/DecIslaw2y5.htm Various types of the prayer] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130923144205/http://www.renaissance.com.pk/DecIslaw2y5.htm|date=2013-09-23}} * {{Cite encyclopedia|title=Slaughter|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online|author=Ersilia Francesca}}</ref>։ === Հասարակական պարտականութիւններ === Իսլամ հասարակութեան մէջ համայնքի անդամները տարբեր ընկերային ծառայութիւններ կը մատուցեն։ Ատոնք կը հրահանգուին իսլամական կանոնիկ թեքսթերով եւ մուսուլմանի կեանքը կիսատ կը համարուի, եթէ ան չի ծառայեր մարդկութեան<ref name="Stefon92">{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385|title=Islamic Beliefs and Practices|publisher=[[Britannica Educational Publishing]]|year=2010|isbn=978-1-61530-060-0|editor=Matt Stefon|location=New York City|page=[https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385/page/n91 92]}}</ref>։ Իրականուլեան մէջ, իսլամական աւանդութեան մէջ ընկերային բարեկեցութեան գաղափարը ամէնակարեւոր արժէքներէն է<ref name="Stefon92" />։ Ղուրանի 2:117 հատուածը յաճախ կը մէջբերեն իսլամական ընկերային բարեկեցութեան գաղափարը ներկայացնելու համար<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=VahYCwAAQBAJ|page=245}}|title=Jews, Christians, Muslims: A Comparative Introduction to Monotheistic Religions|last1=Corrigan|first1=John|last2=Denny|first2=Frederick|last3=Jaffee|first3=Martin S|publisher=Routledge|year=2016|isbn=9781317347002|page=245|accessdate=2016 թ․ հունվարի 22}}</ref>։ Նմանապէս, իսլամութեան մէջ սահմանուած են նաեւ ծնողներու, հարեւաններու, բարեկամներու, հիւանդներու, ծերերու ու փոքրամասնութիւններու հանդէպ վարուեցողութեան կանոնները։ Ծնողները յարգելն ու անոնց հնազանդիլը եւ յատկապէս մեծ տարիքին անոնց հոգալը, կրօնական պարտականութիւն է<ref name="Campo-136" /><ref>[[Muhammad Shafi Usmani]]. ''[[Maariful Quran]]''. English trans. By [[Muhammad Taqi Usmani]]</ref>։ Բարեկամներու հանդէպ վերաբերմունքի հարցով երկկողմ մօտեցում կայ՝ անոնց հետ լաւ յարաբերութիւններ պահպանել եւ անհրաժեշտութեան պարագային նիւթական օգնութիւն առաջարկել<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=ZRqe3iPwsTkC|page=65}}|title=Human Rights in Islam and Common Misconceptions|last=Al-Sheha|first=Abdur Rahman|location=Riyadh|pages=65}}</ref>։ Անոնց հետ կապերը խզելը յանդիմանութեան կ'արժանանայ։ Անկախ հարեւանի կրօնական պատկանելիութեան՝ իսլամութիւնը կը սորվեցնէ իսլամներուն հնարաւորինս լաւ վերաբերուիլ եւ խնդիրներ չառաջացնել<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=xek6yZPAQjAC|page=238}}|title=The Individual and Society in Islam: Volume 2 of The different aspects of Islamic culture|publisher=UNESCO|year=1998|isbn=9789231027420|editor1-last=Bouhdiba|editor1-first=Abdelwahab|page=238}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=ZRqe3iPwsTkC|page=75}}|title=Human Rights in Islam and Common Misconceptions|last=al-Sheha|first=Abdur Rahman|location=Riyadh|pages=74–75}}</ref>։ Որբ երեխաներուն վերաբերեալ Ղուրանը կ'արգիլէ կոպիտ ու ճնշող վերաբերմունքը անոնց հանդէպ՝ խրախուսելով բարութիւնն ու արդարութիւնը։ Անիկա նաեւ կը յանդիմանէ անոնց, որոնք չեն պատուեր եւ կերակրեր որբ երեխաները (Ղուրան 89:17-18)։ === Բնորոշ գիծեր === [[Պատկեր:Salat_Eid_al-Fitr,_Tehran_(113344343).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Salat_Eid_al-Fitr,_Tehran_(113344343).jpg|մինի|210x210փքս|[[:hy:Հիջաբ|Հիճապը]] համեստութեան խորհրդանիշ է:]] Ղուրանը եւ Մուհամմատի սուննան իսլամներուն համար բարոյական հիմքերու ամբողջ համակարգ մը կը սահմանեն, որուն պէտք է հետեւին իրենց անձնական, հասարակական, քաղաքական եւ կրօնական կեանքին մէջ։ Պատշաճ բարոյական վարուելակերպը, լաւ արարքները, ճշմարտասիրութիւնը եւ բարի բնաւորութիւնը կը մտնեն բարոյականութեան ուղենիշերուն մէջ<ref name="Campo-216">{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Encyclopedia of Islam|encyclopedia=Encyclopedia of Islam|publisher=Facts on File|url={{google books|plainurl=y|id=OZbyz_Hr-eIC|page=216}}|editor=Juan E. Campo|page=216|isbn=978-0-8160-5454-1}}</ref>։ Իսլամութեան մէջ բարոյական արժէքներու պահպանումը միշտ կրօնական կարեւորութիւն ունի, քանի որ անիկա կը բարձրացնէ հաւատացեալի կրօնական կարգավիճակը<ref name="Nigosian-116">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=my7hnALd_NkC|page=116}}|title=Islam: Its History, Teaching, and Practices|last=Nigosian|first=S.A.|publisher=Indiana University Press|year=2004|isbn=978-0-253-21627-4|location=Indiana|page=116}}</ref> եւ յաճախ կը դիտուի որպէս երկրպագութեան անհերքելի գործողութիւն<ref name="Leaman-140">{{Cite encyclopedia|year=2006|title=The Qur'an|encyclopedia=The Qur'an: An Encyclopedia|publisher=Routledge|url={{google books|plainurl=y|id=isDgI0-0Ip4C|page=140}}|editor=Oliver Leaman|page=140|isbn=9-78-0-415-32639-1}}</ref>։ Բարոյականութեան վերաբերեալ իսլամի տիպական դասերէն մէկը յանցագործը տուգանելն է իր յանցանքի չափով, սակայն անոր ներելը շատ աւելի նախընտրելի է։ Իսկ անոր լաւութիւն ընելը բարձրագոյն գովասանքի արժանի է<ref name="Nigosian-116" />։ Ղուրանե կ'ըսէ.«Ե՛տ մղիր (չարիքը) լաւ արարքով» (41:34)։ Հետեւաբար, իսլամութիւնը միայն բարի գործ պիտի ընէ, քանի որ չար գործերը կ'աւելցնեն վատ սովորութիւնները<ref name="Campo-215">{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Encyclopedia of Islam|encyclopedia=Encyclopedia of Islam|url={{google books|plainurl=y|id=OZbyz_Hr-eIC|page=215}}|editor=Juan E. Campo|page=215|isbn=978-0-8160-5454-1}}</ref>։ Իսլամութեան հիմնական բարոյական յատկանիշներն են արդարութիւնը, ներողամտութիւնը, ճշմարտացիութիւնը, բարութիւնը, ազնուութիւնը եւ աստուածավախութիւնը<ref name="Campo-216" />։ Կարեւոր միւս արժէքներու կարգին են բարեգործութիւն ընելը, խոստումը պահելը, համեստութիւնը եւ հնազանդութիւնը, խօսքի մէջ պարկեշտութիւն պահպանելը, հանդուրժողականութիւնը, վստահելիութիւնը, զայրոյթի կառավարումը եւ նպատակներու անկեղծութիւնը։ Որպէս կրօն՝ իսլամութիւնը կը շեշտէ լաւ բնաւորութիւն ունենալու գաղափարը։ Ինչպէս Մուհամմատը կ'ըսէ. «Ձեզմէ լաւագոյնները անոնք են, ովքեր ունին լաւագոյն բնաւորութիւնն ու պահուածքը» (''Շահիհ ալ-Բուխարի'', 8:73:56)։ Իսլամութեան մէջ արդարութիւնը ո՛չ միայն բարոյական արժէք է, այլ նաեւ պարտականութիւն, որ անհրաժեշտ է կատարել որեւէ պարագայի<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=td3XttHLGsEC|page=10}}|title=The Islamic Conception of Justice|last=Khadduri|first=Majid|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=1984|isbn=9780801869747|page=10}}</ref>։ Ղուրանը եւ հատիսը Ալլահը կը նկարագրեն որպէս բարի եւ իր արարածներուն հանդէպ գթասիրտ մէկը եւ մարդոց կոչ կ'ընեն իրեն պէս բարեգութ ըլլալ։ Ներողամտութիւնը որպէս արժանիք մեծապէս ընդունուած է իսլամութեան մէջ եւ կը համարուի իսլամական կարեւոր սովորութիւն<ref name="Leaman-27">{{Cite encyclopedia|year=2006|title=The Qur'an|encyclopedia=The Qur'an: An Encyclopedia|publisher=Routledge|url={{google books|plainurl=y|id=isDgI0-0Ip4C|page=214}}|editor=Oliver Leaman|page=214|isbn=978-0-415-32639-1}}</ref>։ Համեստութեան վերաբերեալ Մուհամմատը կ'ըսէ.«ամէն կրօն ունի իր առանձնայատկութիւնը, իսկ իսլամութեան առանձնայատկութիւնը համեստութիւնն է»<ref name="modesty-1">Imam Kamil Mufti (2006). ''[http://www.islamreligion.com/articles/21/modesty-part-1/ Modesty: An Overview.]'' IslamReligion.com Retrieved 19 August 2016.</ref>։ === Կառավարութիւն === Իսլամութեան հիմնական օրէնքը չի տարբերեր «եկեղեցիի» եւ «պետութեան» հարցերը. գիտնականները կը գործեն որպէս իրաւաբաններ եւ աստուածաբաններ։ Ներկայիս ոչ մէկ կառավարութիւն կը համապատասխանէ իսլամութեան տնտեսական օրէնսդրութեան, սակայն քայլեր կը ձեռնարկուին ատկէ որոշ հատուածներ կիրառելու ուղղութեամբ<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=0QtcBRWs__AC}}|title=Islamic Identity and the Struggle for Justice|last1=Barazangi|first1=Nimat Hafez|last2=Zaman|first2=M. Raquibuz|last3=Afzal|first3=Omar|publisher=University Press of Florida|year=1996|isbn=978-0-8130-1382-4}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=sNvX7bg1Hq8C|page=121}}|title=Iran's Economy Under the Islamic Republic By Jahangir Amuzegar|author1=Amuzegar|first1=Jahangir|date=1997|isbn=9781860641046|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=yPf_f7skJUYC|page=196}}|title=Iran: A Country Study|last1=Curtis|first1=Glenn E.|last2=Hooglund|first2=Eric|date=2008|publisher=Government Printing Office|isbn=978-0-8444-1187-3|pages=196–}}</ref>։ Սուննի եւ շիա ուղղութիւններու բաժանումը կ'ազդէ նաեւ իսլամներու միջկառավարական յարաբերութիւններուն վրայ, ինչպէս, օրինակ, [[:hy:Սաուդյան_Արաբիա|Սէուտական Արաբիայի]] եւ [[:hy:Իրան|Իրանի]]<ref name="NYT-20160105-maps">{{Cite news|last1=Almukhtar|first1=Sarah|last2=Peçanha|first2=Sergio|last3=Wallace|first3=Tim|date=2016 թ․ հունվարի 5|title=Behind Stark Political Divisions, a More Complex Map of Sunnis and Shiites|url=https://www.nytimes.com/interactive/2016/01/04/world/middleeast/sunni-shiite-map-middle-east-iran-saudi-arabia.html|accessdate=2016 թ․ հունվարի 6|work=The New York Times}}</ref>։ == Պատմութիւն == {{Համայնապատկեր|Madina_Haram_at_evening.jpg|1000px|Մետինայի Հիճազ շրջանին մէջ գտնուող Ալ-Մասճիտ ալ-Նապաուի (Մարգարէի մզկիթի) համայնապատկերը, ներկայիս՝ Սէուտական Արաբիայի մէջ. իսլամի երկրորդ ամէնասուրբ մզկիթը|align-cap=center}} === Մուհամմատ (610–632) === Իսլամական աւանդոյթը Մուհամմատին (մ.թ. 570 – Յունիս 8, 632 թուական) կը համարէ վերջին մարգարէ<ref>* {{Harvtxt|Esposito|1998|p=12}} * {{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=4–5}} * F.E. Peters (2003), p. 9 * {{Cite encyclopedia|title=Muhammad|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Ըստ կենսագիրներու՝ իր կեանքի վերջին 22 տարիներու ընթացքին՝ սկսած մ.թ. 610 թուականին, երբ ան 40 տարեկան էր, Մուհամմատը կը պատմէ Ալլահէն ստացած յայտնութիւններու մասին, որ իրեն փոխանցուած էին Գաբրիէլ հրեշտակապետի միջոցով։ Մուհամմատի գործընկերները կը մտապահեն եւ իրենք կ'արձանագրեն, որ կը դառնայ Ղուրանը<ref>* {{Cite quran|18|110|style=ref}} * {{Cite encyclopedia|title=Muhammad|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Welch|first2=A.T|first1=F|last1=Buhl}}</ref>։ Այդ ընթացքին Մուհամմատը Մեքքայի մէջ կը քարոզէ մարդոց՝ աղերսելով հրաժարիլ բազմաստուածութենէն եւ երկրպագել միայն Ալլահին։ թէեւ որոշ մարդիկ կ'ընդունին իսլամութիւնը, Մեքքայի իշխանութիւնները կը հետապնդեն Մուհամմատն ու անոր հետեւորդները։ Ատոր հետեւանքով իսլամները կ'արտագաղթեն Ապասսինիա (Ակսումի թագաւորութիւն)։ Իսլամութիւն ընդունածները գլխաւորաբար աղքատ, օտարերկրացի նախկին ստրուկներ էին, ինչպէս Պիլալ իպն Ռապահ ալ-Հապաշին, որ սեւամորթ էր։ Մեքքայի վերնախաւը կը զգար, որ Մուհամմատը կը խարխլէ իրենց հասարակական կարգի հիմքերը, քարոզելով երկրպագել միայն մէկ Աստուծոյ, ռասսայական հաւասարութեան կոչ ընելով եւ այդ գաղափարները կ'ընկալուին աղքատներու ու ստրուկներու կողմէ<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=DyuqdDIjaswC|page=1323}}|title=The Qurʼan with Annotated Interpretation in Modern English|last=Ünal|first=Ali|publisher=Tughra Books|year=2006|isbn=978-1-59784-000-2|pages=1323–}}</ref><ref>[[Encyclopedia of the Qur'an]], Slaves and Slavery</ref><ref>Bilal b. Rabah, [[Encyclopedia of Islam]]</ref><ref>''The Cambridge History of Islam'' (1977), p. 36</ref>։ Մեքքացիներու կողմէ 12 տարի հետապնդուելէն յետոյ Մուհամմատը, իր հարազատներն ու հետեւորդները 622 թուականին ''[[:hy:Հիջրա|Հիճրա]]'' («գաղթ») կը կատարեն դէպի Մետինա քաղաք (նախկինին յայտնի որպէս ''Յաթրիպ'')։ Այնտեղ Մետինացի կրօնափոխները (''անսարներ'') եւ մեքքացի գաղթականները կը հիմնեն կրօնաքաղաքական իշխանութիւն։ Կը ձեւաւորուի Մետինայի Սահմանադրութիւնը՝ սահմանելով շարք մը իրաւունքներ Մետինայի իսլամ, հրեայ եւ քրիստոնեայ համայնքներուն համար՝ ընդգրկելով զանոնք մէկ համայնքի ներքեւ՝ Ումմա<ref>Serjeant (1978), p. 4.</ref><ref>Watt. ''Muhammad at Medina''. pp. 227–228 Watt argues that the initial agreement came about shortly after the hijra and that the document was amended at a later date—specifically after the battle of Badr (AH [anno hijra] 2, = AD 624). Serjeant argues that the constitution is in fact 8 different treaties which can be dated according to events as they transpired in Medina, with the first treaty written shortly after Muhammad's arrival. R.B. Serjeant. "The Sunnah Jâmi'ah, Pacts with the Yathrib Jews, and the Tahrîm of Yathrib: Analysis and Translation of the Documents Comprised in the so-called 'Constitution of Medina'." in ''The Life of Muhammad: The Formation of the Classical Islamic World'': Volume iv. Ed. Uri Rubin. Brookfield: Ashgate, 1998, p. 151 and see same article in BSOAS 41 (1978): 18 ff. See also Caetani. ''Annali dell'Islam, Volume I''. Milano: Hoepli, 1905, p. 393. Julius Wellhausen. ''Skizzen und Vorabeiten'', IV, Berlin: Reimer, 1889, p 82f who argue that the document is a single treaty agreed upon shortly after the hijra. Wellhausen argues that it belongs to the first year of Muhammad's residence in Medina, before the battle of Badr in 2/624. Even Moshe Gil a skeptic of Islamic history argues that it was written within five months of Muhammad's arrival in Medina. Moshe Gil. "The Constitution of Medina: A Reconsideration." ''Israel Oriental Studies'' 4 (1974): p. 45.</ref>։ Սահմանադրութիւնը կը սահմանէր. * համայնքի անվտանգութիւնը * կրօնական ազատութիւնները * Մետինայի դերը որպէս սուրբ վայր (արգելելով բռնութիւնն ու զենքի կիրառումը) * կանանց անվտանգութիւնը * Մետինայի մէջ կայուն ցեղային յարաբերութիւնները * ընդհարումներու ժամանակ համայնքին աջակցելու համար ճշդուած հարկային համակարգը * բացառիկ քաղաքական դաշինքներու պայմանները * անհատներու պաշտպանութիւնը երաշխաւորող համակարգը * վէճերը լուծող արդարադատութեան համակարգը, ուր ոչ իսլամները նոյնպէս կրնային կիրառել իրենց սեփական օրէնքները<ref name="B. Serjeant 1978">R.B. Serjeant, "Sunnah Jami'ah, pacts with the Yathrib Jews, and the Tahrim of Yathrib: analysis and translation of the documents comprised in the so-called 'Constitution of Medina'", Bulletin of the School of Oriental and African Studies (1978), 41: 1–42, Cambridge University Press.</ref><ref name="Watt 1964 p.4">Watt. Muhammad at Medina and R.B. Serjeant "The Constitution of Medina." Islamic Quarterly 8 (1964) p. 4.</ref><ref name="Constitution of Medina">{{Cite web|url=https://www.scribd.com/doc/15118390/Madinah-Peace-Treaty|title=Constitution of Medina|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref>։ Բոլոր ցեղերը ստորագրեցին համաձայնագիրը՝ համաձայնելով պաշտպանել Մետինան արտաքին վտանգէն եւ ապրիլ ներդաշնակութեամբ։ Քանի մը տարուայ ընթացքին երկու ճակատամարտ տեղի ունեցաւ Մեքքայի ուժերուն դէմ. առաջինը Պատրի ճակատամարտն էր 624 թուականին, ուր իսլամները յաղթանակ տարին, իսկ մէկ տարի անց, երբ մեքքացիները վերադարձան Մետինա, տեղի ունեցաւ Ուհուտի ճակատամարտը, որ վերջնական աւարտ չունեցաւ։ Արաբիայի մնացած արաբական ցեղերը դաշնութիւն կազմեցին եւ Խրամատի ճակատամարտի ժամանակ (627 թուականի Մարտ-Ապրիլ) պաշարեցին Մետինան՝ նպատակ ունենալով վերջ դնել իսլամութեան։ 628 թուականին Մեքքայի եւ մուսուլմաններուն միջեւ կնքուեցաւ Հուտայպիյահի պայմանագիրը, որ երկու տարի անց խախտուեցաւ Մեքքայի կողմէ։ Հուտայպիյահի պայմանագիրը ստորագրելէն յետոյ շատ մարդիկ դարձան իսլամ։ Միեւնոյն ժամանակ Մեքքայի առեւտրային ուղիները կրճատուեցան, քանի որ Մուհամմատը շրջապատող անապատներու ցեղերը իր ղեկավարութեան տակ առաւ<ref>* {{Harvtxt|Peters|2003|pp=78–79, 194}} * {{Harvtxt|Lapidus|2002|pp=23–28}}</ref>։ Մինչեւ 629 թուականը Մուհամմատը յաղթող դուրս եկաւ Մեքքայի նուաճման արիւնալի պատերազմին, իսկ մինչեւ 632 թուական՝ իր մահը (62 տարեկանին) ան արդէն միաւորած էր արաբական ցեղերը մէկ կրօնական պետութեան ներքեւ<ref name="EoI-Muhammad">{{Cite encyclopedia|title=Muhammad|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Welch|first2=A.T|first1=F|last1=Buhl}}</ref>։ Իսլամներու ամէնավաղ երեք սերունդները յայտնի են Սալաֆ անունով, իսկ Մուհամմատի համախոհները՝ Սապահ անունով։ Անոնցմէ շատերը, ինչպէս հատիսի ամէնամեծ պատմիչ Ապու Հուրեյրան, կազմած են սուննաները։ === Խալիֆայութիւն եւ քաղաքացիական հակամարտութիւն (632–750) === [[Պատկեր:Mohammad_adil-Rashidun_empire-slide.gif|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Mohammad_adil-Rashidun_empire-slide.gif|աջից|մինի|[[:hy:Ռաշիդուն_խալիֆայություն|Ռաշիտուն]] եւ [[:hy:Օմայյան_խալիֆայություն|Օմայեան]] խալիֆայութիւններու տարածումը:]] [[Պատկեր:Dome_of_the_Rock1.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Dome_of_the_Rock1.jpg|աջից|մինի|Ժայռի գմբէթը՝ կառուցուած [[:hy:Աբդ_ալ-Մալիք|Ապտուլ Մալիքի]] կողմէ. աւարտին հասած է Երկրորդ ֆիտնայի վերջը:]] 632 թուականին Մուհամմատի մահով անհամաձայնութիւն ծագեցաւ այն հարցի շուրջ, թէ ով պիտի փոխարինէ զինք որպէս իսլամ հասարակութեան ղեկավար։ Ապու Պաքրը՝ Մուհամմատի գործընկերն ու մտերիմ ընկերը, դարձաւ առաջին խալիֆան։ Անոր ղեկավարութեամբ իսլամները դիմակայեցին արաբական ցեղերու բարձրացուցած ապստամբութիւնը՝ յայտնի որպէս Ռիտտայի պատերազմներ կամ «Ուխտադրժութեան պատերազմներ»<ref>* {{Harvtxt|Holt|1977a|p=57}} * {{Harvtxt|Hourani|2003|p=22}} * {{Harvtxt|Lapidus|2002|p=32}} * {{Harvtxt|Madelung|1996|p=43}} * {{Harvtxt|Tabatabaei|1979|pp=30–50}}</ref>։ 634 թուականին Ապու Քապրի մահէն յետոյ խալիֆայ դարձաւ Ումար իպն ալ-Խաթթապը, որուն յաջորդեցին Ուսման իպն ալ-Աֆֆանը, Ալի իպն Ապի Թալէպը եւ Հասան իպն Ալին։ Առաջին 4 խալիֆաները սուննի իսլամութեան մէջ յայտնի են որպէս ''al-khulafā' ar-rāshidūn'' («Իրաւունքով առաջնորդուող խալիֆաներ»)<ref>{{Cite encyclopedia|year=2014|title=Rightly Guided Caliphs|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|editor=John L. Esposito|doi=10.1093/acref/9780195125580.001.0001/acref-9780195125580-e-2018|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8|url-access=yes}}</ref>։ Անոնց ղեկավարութեան շրջանին իսլամներու տարածքները ընդլայնուեցան Պարսկական եւ Բիւզանդական տարածքներու ուղղութեամբ<ref>See * {{Harvtxt|Holt|1977a|p=74}} * {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Jomier|first2=J.|first1=L.|last1=Gardet}}</ref>։ Երբ 644 թուականին պարսիկները սպաննեցին Ումարը, Ուսմանի ընտրութիւնը՝ որպէս իր իրաւայաջորդի, դիմադրութեան արժանացաւ։ 656 թուականին Ուսմանը նոյնպէս սպաննուեցաւ, եւ Ալին ստանձնեց խալիֆայի պաշտօնը։ Ասիկա յանգեցուց առաջին քաղաքացիական պատերազմի («Առաջին ֆիթնա»)։ Ալին սպաննուեցաւ Խարիջիտներու կողմէ 661 թուականին։ Յետագայ կռիւէն խուսափելու համար նոր խալիֆայ Հասան իպն Ալին խաղաղութեան դաշնագիր կնքեց՝ իր տեղը զիջելով [[:hy:Մուավիա|Մուավիային]]՝ Օմայեաններու գերդաստանէն՝ պայմանով, որ ան չանուանէ իր յաջորդը<ref>{{harvtxt|Holt|1977a|pp=67–72}}</ref>։ Կրօնական ու քաղաքական այս վէճերը իսլամ համայնքին մէջ բաժանման հիմք դրին։ Մեծամասնութիւնը ընդունեց առաջին չորս առաջնորդներու օրինականութիւնը եւ կոչուեցաւ սուննի։ Փոքրամասնութիւնը չհամաձայնեցաւ, քանզի կը կարծէր, որ միայն Ալին եւ իր յետնորդները պիտի ղեկավարեն. անոնք ալ յայտնի դարձան շիա անունով<ref>Waines (2003) p. 46</ref>։ Մուավիան առաջադրեց իր որդին՝ Եազիտ I-ին, որպէս իր յաջորդ եւ 680 թուականին իր մահէն յետոյ բռնկեցաւ «Երկրորդ ֆիթնան», ուր Հուսէյն իպն Ալին սպաննուեցաւ Գարպալայի ճակատամարտին. այս նշանակալից իրադարձութիւն է շիա իսլամութեան մէջ։ Այսպիսով՝ սուննի եւ շիա ուղղութիւնները կը տարբերին շարք մը կողմերով<ref name="NYT-20160103">{{Cite news|last=Harney|first=John|date=2016 թ․ հունվարի 3|title=How Do Sunni and Shia Islam Differ?|url=https://www.nytimes.com/2016/01/04/world/middleeast/q-and-a-how-do-sunni-and-shia-islam-differ.html|accessdate=2016 թ․ հունվարի 4|work=The New York Times}}</ref>։ Օմայեաններու գերդաստանը նուաճեց [[Մարոք|Մարոքը]], [[:hy:Պիրենեյան_թերակղզի|Բիրենէեան թերակղզին]], Նարպոնեան Կալիան եւ Սինտը<ref>Donald Puchala, ''Theory and History in International Relations'', p. 137. Routledge, 2003.</ref>։ Տեղաբնիկ հրեաներն ու քրիստոնեաները կը հետապնդուէին որպէս կրօնական փոքրամասնութիւններ եւ աւելի բարձր հարկեր կը վճարէին՝ [[:hy:Բյուզանդա-սասանյան_պատերազմներ|Բիւզանդա-սասանեան պատերազմները]] ֆինանսաւորելու համար<ref>Esposito (2010), p. 38</ref><ref>Hofmann (2007), p. 86</ref>։ Մուհամմատին յաջորդած, բայց անոր համախոհներու ժամանակակից սերունդը յայտնի է Թապիուն անունով, որուն յաջորդեց Թապի ալ-Թապինը։ Խալիֆ Ումար իպն Ապտ ալ-Ազիզը հիմնեց ազդեցիկ կոմիտէ մը՝ «Մետինայի եօթ ֆուքաները»<ref>The Caliphate of Banu Umayyah the first Phase, Ibn Katheer, Taken from Al-Bidayah wan-Nihayah by Ibn Katheer, Ismail Ibn Omar 775 {{ISBN|978-603-500-080-2}} Translated by Yoosuf Al-Hajj Ahmad p. 505</ref><ref>''Umar Ibn Adbul Aziz'' By Imam Abu Muhammad Adbullah ibn Abdul Hakam died 214 AH 829 C.E. Publisher Zam Zam Publishers Karachi, pp. 54–59</ref>՝ Քասիմ իպն Մուհամմատ իպն Ապու Պաքրի գլխաւորութեամբ<ref>The Caliphate of Banu Umayyah the first Phase, Ibn Katheer, Taken from Al-Bidayah wan-Nihayah by Ibn Katheer, Ismail Ibn Omar 775 {{ISBN|978-603-500-080-2}} Translated by Yoosuf Al-Hajj Ahmad p. 522</ref>։ Մալիք իպն Անասը գրած է իսլամական օրէնսդրութեան վերաբերեալ ամէնավաղ գիրքերէն մէկը՝ Մուվաթթան<ref name="bewley.virtualave.net">{{Cite web|url=http://bewley.virtualave.net/muwcont.html|title=Al-Muwatta'|archive-url=https://web.archive.org/web/20101013110055/http://bewley.virtualave.net/muwcont.html|archive-date=2010 թ․ հոկտեմբերի 13|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7|url-status=dead}}</ref>՝ որպէս իրաւաբաններու կարծիքներու համաձայնեցման արդիւնք<ref name="Coulson">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=d5Ks31qHlSYC}}|title=History of Islamic Law|author=Noel James Coulson|year=1964|isbn=9780748605149|page=103|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=Va6oSxzojzoC|page=207}}|title=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936|last=Houtsma|first=M. Th.|publisher=Brill|year=1993|isbn=978-90-04-09791-9|pages=207–}}</ref><ref>[[Moshe Sharon]], ''Studies in Islamic History and Civilization: In Honour of Professor David Ayalon''. p. 264 [https://books.google.am/books?id=0_wUAAAAIAAJ&pg=PA264&dq=Muwatta+consensus+of+the+opinions+scholars&hl=en&sa=X&ei=vqQLUaSqMKy20QXX1YHwDA&ved=0CDQQ6AEwAQ#v=onepage&q=Muwatta%20consensus%20of%20the%20opinions%20scholars&f=false]</ref>։ Մուհամմատի քեռի Ապպաս իպն Ապդ ալ-Մութալիպի յետնորդները Օմայեաններու դէմ միաւորբւեցան դժգոհ ոչ արաբ կրօնադարձներուն (''մուալի''), աղքատ արաբներուն եւ որոշ շիաներու՝ գահընկէց ընելով զիրենք եւ 750 թուականին հիմք դնելով [[:hy:Աբբասյան_խալիֆայություն|Ապպասեաններու]] գերդաստանյին<ref>{{Harvtxt|Lapidus|2002|p=56}}; {{Harvtxt|Lewis|1993|pp=71–83}}</ref>։ Միացեալ իսլամական պետութենէն անկախ առաջին իսլամ երկիրները առաջ եկան Պերպերի ապստամբութենէն (739/740-743 թուականներ)։ === Դասական շրջան (750–1258) === [[Պատկեր:Cheshm_manuscript.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Cheshm_manuscript.jpg|մինի|Ըստ Հունայ իպն Իսհաքի՝ 1200 թուականի ձեռագրի մը մէջ պատկերուած աչք:]] Ալ-Շաֆին հնարեց հատիսի յուսալիութիւնը սահմանելու մեթոտ մը<ref>Lapidus (2002){{cnf|date=November 2018}}, p. 86</ref>։ Ապպասեաններու ղեկավարման վաղ շրջանին սուննիներու հատիսի հաւաքածուները կը կազմուին գիտնականներու կողմէ, ինչպէս Պուխարին կամ Մուսլիմը, մինչդեռ շիաներու հաւաքածուները Ալ-Կուլայնիի ու իպն Պապաուայի պէս գիտնականներուն կողմէ։ [[:hy:Ջաֆարիական_մազհաբ|Ճաաֆարիական]] օրէնսդրութիւնը կազմուեցաւ Ճաաֆար ալ-Սատիքի ուսմունքներէն, իսկ սուննիներու իրաւական չորս դպրոցներու օրէնսդրութիւնը՝ Ապու Հանիֆայի, Ահմատ իպն Հանպալի, Մալիկ իպն Անասի եւ ալ-Շաֆիի գործերէն։ 9-րդ դարուն ալ-Շաֆին իր ''ar-Risālah'' գիրքին մէջ իսլամական օրէնքին համար տեսական հիմք եւ [[:hy:Հիջազ|Հիճազի]] աւանդոյթներու գործնական մօտեցման նախադրեալ դրաւ<ref>{{Harvtxt|Weiss|2002|pp=xvii, 162}}</ref>։ Այնուամենայնիւ, իսլամական օրէնքը մինչեւ 1869 թուականը չէր կազմուած<ref>Ashk Dahlen Islamic Law, ''Epistemology and Modernity: Legal Philosophy in Contemporary Iran'' Routledge 2004 {{ISBN|9781135943554}}</ref>։ 9-րդ դարուն Ալ-Թապարին աւարտին հասցուց Ղուրանի առաջին մեկնաբանութիւնը, որ դարձաւ սուննի իսլամութեան մէջ ամէնաշատ մէջբերուող մեկնաբանական գիրքերէն մէկը՝ Թաֆսիր ալ-Թապարի։ Որոշ իսլամներ սկսան կասկածի տակ դնել աշխարհիկ կեանքին մէջ կրօնական բարեպաշտութիւն պահպանելը եւ մարմնական ցանկութիւններէն հրաժարման միջոցով աղքատութեան, հնազանդութեան ու մեղքերէն խուսափելու երեւոյթները։ Հասան ալ-Պասրիի պէս ճգնաւորները զարգացուցին շարժում մը, որ վերածուեցաւ Թասավուֆի ([[:hy:Սուֆիզմ|սուֆիզմ]])<ref>* {{Harvtxt|Lapidus|2002|pp=90, 91}}{{cnf|date=November 2018}} * {{Cite encyclopedia|title=Sufism|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ 930 թուականին Իսմայիլի խումբը՝ յայտնի որպէս կարմատներ, անյաջող կերպով ապստամբեցաւ Ապպասեաններուն դէմ, թալանեց Մեքքան եւ գողցաւ Սեւ քարը, որ յետագային վերադարձուեցաւ<ref>{{Cite encyclopedia|title=Mecca (Saudi Arabia)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/371782/Mecca/37835/History#ref887188|accessdate=2011 թ․ նոյեմբերի 12}}</ref>։ Մա՛մուն ալ Ռաշիտ եւ Ալ-Մութասիմ խալիֆաները [[:hy:Մութազիլիականություն|մութազիլականութեան]] փիլիսոփայութիւնը դարձուցին պաշտօնական հաւատալիք եւ պարտադրեցին իսլամներուն հետեւիլ անոր։ Մութալիզականութիւնը յոյներէն ազդուած մտահայեցողական աստուածաբանութեան դպրոց էր, որ կը կոչուէր [[:hy:Քալամ|քալամ]] եւ կը վերաբերէր [[:hy:Դիալեկտիկա|տիալեքթիկային]]<ref>{{Harvtxt|Esposito|2010|p=88}}{{cnf|date=November 2018}}</ref>։ Շատ ուղղափառ իսլամներ չընդունեցին մութալիզականութեան տոքդրինան եւ դատապարտեցին Ղուրան ստեղծելու անոր գաղափարը։ [[:hy:Ինկվիզիցիա|հաւատաքննութեան]] ժամանակ Իմամ Հանպալը հրաժարեցաւ ընդունիլ զայն, որու պատճառով խոշտանգուեցաւ եւ ուղարկուեցաւ [[:hy:Բաղդադ|Պաղտատի]] մութ բանտախուց մը՝ մօտ տասներեք ամիսով<ref>{{Cite book|title=Shariah: The Islamic Law|last1=Doi|first1=Abdur Rahman|publisher=Ta-Ha Publishers|year=1984|isbn=978-0-907461-38-8|location=London|page=110}}</ref>։ Քալամի միւս ճիւղը Աշարի դպրոցն էր՝ հիմնուած Ալ-Աշարիի կողմէ։ Ապպասեան խալիֆայութեան տարածումով Սասանեան կայսրութեան մէջ իսլամութիւնը ձեռք բերաւ [[:hy:Հելլենիստական_մշակույթ|հելլենիստական]] եւ պարսկական շատ գաղափարներ, որոնք ներկրառուեցան իրանցի եւ թուրք մտածողներու միջոցով<ref>Morgen Witzel ''A History of Management Thought'' Taylor & Francis 2016 {{ISBN|9781317433354}} p. 44</ref><ref>Shireen Hunter, Shireen T. Hunter ''The Future of Islam and the West: Clash of Civilizations Or Peaceful Coexistence?'' Greenwood Publishing Group 1998 {{ISBN|9780275962876}} p. 44</ref>։ [[:hy:Ալ-Ֆարաբի|Ալ-Ֆարապիի]] եւ [[:hy:Ավիցեննա|Ավիցեննայի]] նման փիլիսոփաները ուղիներ կը փնտռէին յունական սկզբունքները իսլամութեան գաղափարաբանութեան մէջ ընդգրկելու համար, մինչդեռ միւսները, ինչպէս [[:hy:Աբու_Համիդ_ալ-Ղազալի|Ալ-Ղազալին]], դէմ էին նման [[:hy:Սինկրետիզմ|համահաշտութեան ''(''հակոտնեայ կրօնական դրութեանց'')'']]<ref>* Lapidus (2002){{cnf|date=November 2018}}, p. 160 * Waines (2003) pp. 126–127</ref>։ Ավիցեննան փորձառարական բժշկութեան ռահվիրան էր<ref name="Jacquart, Danielle 2008">Jacquart, Danielle (2008). "Islamic Pharmacology in the Middle Ages: Theories and Substances". European Review (Cambridge University Press) 16: 219–227.</ref> եւ առաջին ֆիզիքոսն էր, որ քլինիքական փորձարկումներ կատարեց<ref>David W. Tschanz, MSPH, PhD (August 2003). "Arab Roots of European Medicine", Heart Views 4 (2).</ref>։ Անոր երկու ամէնայայտնի գործերն են «Բժշկութեան գիրքը» եւ «Բժշկութեան կանոնը», որոնք իսլամական աշխարհին մէչ, աւելի ուշ՝ նաեւ Եւրոպայի մէջ, կը կիրառուին որպէս ստանտարտ բժշկական թեքսթեր։ Անոր ներդրումներու կարգին են վարակիչ հիւանդութիւններու վարակիչ բնոյթի բացայայտումը<ref name="Jacquart, Danielle 2008" /> եւ քլինիքական [[:hy:Դեղագիտություն|դեղագիտութեան]] ներմուծումը<ref>{{Cite journal|last1=Brater|first1=D. Craig|last2=Daly|first2=Walter J.|year=2000|title=Clinical pharmacology in the Middle Ages: Principles that presage the 21st century|journal=Clinical Pharmacology & Therapeutics|volume=67|issue=5|pages=447–450 [448]|doi=10.1067/mcp.2000.106465|pmid=10824622}}</ref>։ [[:hy:Մաթեմատիկա|Մաթեմաթիքայի]] ոլորտին մէջ մաթեմաթիքոս Մուհամմատ իպն Մուսա ալ-Խարիզմին իր անունը տուաւ [[:hy:Ալգորիթմ|ալկորիթմի]] գաղափարին, իսկ [[:hy:Հանրահաշիվ|հանրահաշիւ]] բառը (algebra) ծագած է ''al-jabr-''էն<ref>[[Gerald J. Toomer|Toomer, Gerald]] (1990). "Al-Khwārizmī, Abu Jaʿfar Muḥammad ibn Mūsā". In Gillispie, Charles Coulston. Dictionary of Scientific Biography. 7. New York: Charles Scribner's Sons. {{ISBN|0-684-16962-2}}.</ref>։ Պարսիկ պոէտ [[:hy:Ֆիրդուսի|Ֆիրտուսին]] գրեց իր էպիքական պոէմ [[:hy:Շահնամե|Շահնամէն]]։ [[:hy:Ռումի|Ռումին]] գրեց պարսկական պոէզիայի հրաշալի էջեր, որով մինչեւ օրս ալ [[:hy:Ամերիկայի_Միացյալ_Նահանգներ|Ամերիկայի մէջ]] ամէնաշատ վաճառուող պոէտներու կարգին է<ref>{{Cite news|last=Haviland|first=Charles|date=2007 թ․ սեպտեմբերի 30|title=The roar of Rumi – 800 years on|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7016090.stm|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 10|work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/art/rumi_1.shtml|title=Islam: Jalaluddin Rumi|date=2009 թ․ սեպտեմբերի 1|publisher=BBC|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 10}}</ref>։ Ներդրուած իրաւական հաստատութիւնները ընդգրկեցին վստահուած գոյքի եւ բարեգործական գոյքի (վաքֆ) գաղափարները<ref>{{Cite book|url={{Google books|bGPwtwAACAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=The Influence of the Islamic Law of Waqf on the Development of the Trust in England: The Case of Merton College|author=Monica M. Gaudiosi|publisher=University of Pennsylvania|year=1988}}{{page needed|date=November 2018}}</ref><ref>{{Harv|Hudson|2003|p=32}} {{citation not found}}</ref>։ Այս շրջանը երբեմն կը կոչուի «Իսլամական ոսկեդար»<ref>* {{Harvtxt|Holt|1977a|pp=80, 92, 105}}{{cnf|date=November 2018}} * {{Harvtxt|Holt|1977b|pp=661–663}}{{cnf|date=November 2018}} * {{Harvtxt|Lapidus|2002|p=56}}{{cnf|date=November 2018}} * {{Harvtxt|Lewis|1993|p=84}}{{cnf|date=November 2018}} * {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Jomier|first2=J.|first1=L.|last1=Gardet}}</ref>։ Այս ընթացքին հասարակական հիւանդանոցներ հիմնուեցան (կը կոչուին Բիմարիստանի հիւանդանոցներ), որոնք կը համարուին ժամանակակից իմաստով «առաջին հիւանդանոցները»<ref>{{Cite journal|last=Micheau|first=Françoise|title=Encyclopedia of the History of Islamic Science: Technology, alchemy and life|pages=991–992}}, in {{Cite book|url={{Google books|mnAXV09Z5bIC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Encyclopedia of the History of Arabic Science: Technology, alchemy and life sciences|last1=Rāshid|first1=Rushdī|last2=Morelon|first2=Régis|publisher=CRC Press|year=1996|isbn=978-0-415-12412-6}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.planetseed.com/node/17129|title=The beginnings of modern medicine: the Caliphate|publisher=Planetseed.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715091828/https://www.planetseed.com/node/17129|archivedate=2011 թ․ հուլիսի 15|accessdate=2011 թ․ հունվարի 29|url-status=dead}}</ref>. անոնք առաջին բժշկական վկայականները տուին<ref name="Alatas">{{Cite journal|last=Alatas|first=Syed Farid|year=2006|title=From Jami'ah to University: Multiculturalism and Christian–Muslim Dialogue|url=https://archive.org/details/current-sociology_2006-01_54_1/page/112|journal=Current Sociology|volume=54|issue=1|pages=112–132|doi=10.1177/0011392106058837}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/muslimspainadsoc00imam|title=Muslim Spain 711–1492 AD|last=Imamuddin|first=S.M.|publisher=Brill|year=1981|isbn=978-90-04-06131-6|page=[https://archive.org/details/muslimspainadsoc00imam/page/169 169]}}</ref>։ [[:hy:Գինեսի_ռեկորդների_գիրք|Կինեսի մրցանիշերու գիրքը]] [[:hy:Ալ-Կարաուին|Ալ-Գարաուինի]] համալսարանը՝ հիմնուած 859 թուականին, կը համարէ գիտական աստիճան տուող ամէնահին համալսարանը<ref>{{Cite book|title=The Guinness Book of Records|last1=Young|first1=Mark|year=1998|isbn=978-0-553-57895-9|page=242}}</ref>։ Ներմուծուեցան փորձառութեան չափանիշեր եւ որակաւորման տեխնիկաներ, ինչպէս նաեւ մէջբերման աւանդոյթը<ref name="Ahmed">Ahmed, Imad-ad-Dean. Signs in the heavens. 2. Amana Publications, 2006. Print. {{ISBN|1-59008-040-8}} pp. 23, 42, 84.{{quote|"Despite the fact that they did not have a quantified theory of error they were well aware that an increased number of observations qualitatively reduces the uncertainty."}}</ref>։ Այդ խնդրին մէջ կարեւոր դերակատարութիւն ունեցաւ իպն ալ-Հայսամը, որ կը համարուի ժամանակակից գիտական մեթոտի հայրը եւ կը կոչուի «աշխարհի առաջին իսկական գիտնականը»<ref name="Haq">[[Nomanul Haq|Haq, Syed]] (2009). "Science in Islam". Oxford Dictionary of the Middle Ages. {{ISSN|1703-7603}}. Retrieved 2014-10-22.</ref><ref>[[G.J. Toomer]]. [https://www.jstor.org/stable/228328?pg=464 Review on JSTOR, Toomer's 1964 review of Matthias Schramm (1963) ''Ibn Al-Haythams Weg Zur Physik''] Toomer p. 464: "Schramm sums up [Ibn Al-Haytham's] achievement in the development of scientific method."</ref><ref>{{Cite news|author=Al-Khalili, Jim|date=2009 թ․ հունվարի 4|title=The 'first true scientist'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7810846.stm|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Gorini|first=Rosanna|date=2003 թ․ հոկտեմբեր|title=Al-Haytham the man of experience. First steps in the science of vision|url=http://www.ishim.net/ishimj/4/10.pdf|format=PDF|journal=Journal of the International Society for the History of Islamic Medicine|volume=2|issue=4|pages=53–55|accessdate=2008 թ․ սեպտեմբերի 25|archive-date=2022-10-09|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ishim.net/ishimj/4/10.pdf|dead-url=yes}}</ref>։ Կառավարութիւնը գիտնականներուն կը վճարէր այնքան, որքան փրոֆեսիոնալ մարզիկներուն այսօր<ref name="Ahmed" />։ Կը փաստարկեն, որ [[:hy:Արևակենտրոն_համակարգ|արեւակեդրոն համակարգի]] եզրակացութիւններուն համար [[:hy:Կոպեռնիկոս|Գոբեռնիքոսի]] կիրառած տուեալները հաւաքուած են, իսկ Ալ-Ճահիզը առաջարկած է [[:hy:Բնական_ընտրություն|բնական ընտրութեան]] տեսութիւնը<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2008/jan/30/religion.world|title=It's time to herald the Arabic science that prefigure Darwin and Newton|last=Al-Khalili|first=Jim|date=2008 թ․ հունվարի 30|website=The Guardian|location=London|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24}}</ref><ref>{{Cite news|last=Al-Khalili|first=Jim|date=2008 թ․ հունվարի 29|title=Science: Islam's forgotten geniuses|url=https://www.telegraph.co.uk/science/science-news/3323462/Science-Islams-forgotten-geniuses.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117113546/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/3323462/Science-Islams-forgotten-geniuses.html|archive-date=2012 թ․ հունվարի 17|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 13|publisher=The Telegraph|location=London}}</ref>։ Ապպասեաններու խալիֆայութիւնը անկում ապրեցաւ Ալ-Վաթիքի (842–847) եւ Ալ-Մութատիտի(892–902) կառավարման շրջանին<ref>Anthony Parel, Ronald C. Keith ''Comparative Political Philosophy: Studies Under the Upas Tree'' Lexington Books, 2003 {{ISBN|9780739106105}} p. 186</ref>, եւ 1258 թուականին [[:hy:Մոնղոլական_կայսրություն|Մոնկոլական կայսրութիւնը]] դրաւ Ապպասեան գերդաստանյի վերջը<ref>* {{Cite encyclopedia|title=Abbasid Dynasty|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Անկման շրջանին Ապպասեան խալիֆայութիւնը բաժնուեցաւ փոքր պետութիւններու ու գերդաստաններու, ինչպէս Թուլունիտներու եւ [[:hy:Ղազնևիների_պետություն|Ղազնեվիտներու պետութիւնը]]։ Ղազնեվիտներու գերդաստանը իսլամական գերդաստան էր, որ հիմնեց թրքական ստրուկ զինուորները մէկ այլ իսլամական կայսրութենէն՝ [[:hy:Սամանիների_պետություն|Սամանիներու կայսրութենէն]]<ref>Hamad Subani ''The Secret History of Iran'' Lulu.com 2013 {{ISBN|9781304082893}} 74</ref>։ Թրքական երկու ցեղեր՝ կարախանիդները եւ [[:hy:Սելջուկներ|սելճուկները]], 10-րդ դարու ընթացքին իսլամ ընդունեցին, իսկ յետագային ենթարկուեցան [[:hy:Օսմանյան_կայսրություն|Օսմանեան կայսրութեան]], որու հետ կը կիսեն նոյն ծագումն ու լեզուն։ Կարեւոր է նշել, որ Օսմանեան տէրութեան կողմէ իսլամական իշխանութիւնը մեծապէս ազդուեցաւ օսմանեան ղեկավարներու ու [[:hy:Սուֆիզմ|սուֆիզմի]] միջեւ սիմբիոզէն։ Ըստ օսմանեան պատմագրութեան՝ ղեկավարի օրինականութիւնը կը վերագրուի Շեյխ Էտեպալին։ Ան [[:hy:Օսման_I|Օսման Գազիի]] երազը կը մեկնաբանէ որպէս Ալլահի կողմէ իր իշխանութեան հաւանութիւն<ref>Jens Peter Laut ''Vielfalt türkischer Religionen'' Albert-Ludwigs-Universität Freiburg (German) p. 31</ref>։ Մեվլեվի կանոնը եւ Պեքթաշի կանոնը կապուած են սուլթաններու հետ<ref>Ga ́bor A ́goston, Bruce Alan Masters ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing 2010 {{ISBN|9781438110257}} p. 540</ref>։ Սելճուկները մեծ դեր խաղացին սուննիականութեան վերածնունդի մէջ, իսկ յետոյ շիա ուղղութիւնը մեծցուց իր ազդեցութիւնը։ Սելճուկ զինուորական առաջնորդ [[:hy:Ալփ-Արսլան|Ալփ-Արսլանը]] ֆինանսապէս աջակցեցաւ գիտութեան եւ գրականութեան եւ Պաղտատի մէջ հիմնեց Նեզամիյէի համալսարանը<ref>Andreas Graeser ''Zenon von Kition: Positionen u. Probleme'' Walter de Gruyter 1975 {{ISBN|9783110046731}} p. 260</ref>։ Այս ընթացքին [[:hy:Դելիի_սուլթանություն|Տելհիի սուլթանութիւնը]] գրաւեց հնդկական մայրցամաքի հիւսիսային հատուածները։ Կրօնական առաքելութիւններու հետեւանքով [[:hy:Կամա-վոլգյան_Բուլղարիա|Կամա-վոլկեան Պուլղարիան]] եւս ընդունեց իսլամութիւնը։ Շատ իսլամներ առեւտուրի նպատակով [[:hy:Չինաստան|Չինաստան]] գացին՝ աստիճանաբար իշխելով [[:hy:Սոնգ_դինաստիա|Սոնգ գերդաստանի]] ներկրման եւ արտահանման ոլորտները<ref name="china">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/china_1.shtml|title=Islam in China|publisher=BBC|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 10}}</ref>։ === Նախարդիական դարաշրջան (1258–18-րդ դար) === [[Պատկեր:Portrait_Caliph_Abdulmecid_II.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Portrait_Caliph_Abdulmecid_II.jpg|աջից|մինի|Ապտուլ Մէճիտ II-ը Օսմանեան գերդաստանյի վերջին խալիֆան էր:]] Իսլամութիւնը ընդլայնեց իսլամական առեւտուրի ցանցերը՝ հասնելով մինչեւ [[:hy:Ենթասահարա|Ենթասահարա]], [[:hy:Կենտրոնական_Ասիա|Կեդրոնական Ասիա]] եւ [[:hy:Մալայան_կղզեխումբ|Մալայեան կղզեխումբ]]<ref name="EoI-Islam">{{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Jomier|first2=J.|first1=L.|last1=Gardet}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.yale.edu/yup/pdf/cim6.pdf|title=The Spread of Islam|accessdate=2013 թ․ նոյեմբերի 2}}</ref>։ Օսմանեան կայսրութեան ներքոյ իսլամութիւնը տարածուեցաւ [[:hy:Հարավարևելյան_Եվրոպա|Հարաւարեւելեան Եւրոպայի]] մէջ<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&_pos=3|title=Ottoman Empire|date=2008 թ․ մայիսի 6|publisher=Oxford Islamic Studies Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20120525072847/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&_pos=3|archive-date=2012 թ․ մայիսի 25|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 26|url-status=dead}}</ref>։ Այս տարածումներու ընթացքին անիկա կը միախառնուի տեղական մշակոյթներուն, որու վկայութիւններէն է այն, թէ Մուհամմատ մարգարէն կը յայտնուի հնդկական էպոսին եւ ֆոլկլորին մէջ<ref>{{Cite book|title=Islam in South Asia in Practice|last=Metcalf|first=Barbara|publisher=Princeton University Press|year=2009|page=104}}</ref>։ Իսլամութիւն ընդունելը, սակայն, հին կրօնական սովորութիւններու դադրեցումը չէր. անիկա աւելի «իսլամական ծէսերը, տիեզերաբանութիւնը, գրականութիւնը տեղական կրօնական համակարգին հետ ձուլելու գործընթաց էր»<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamiceuropeane00adas|title=Islamic and European Expansion|publisher=Temple University Press|year=1993|editor-last=Adas|editor-first=Michael|location=Philadelphia|page=[https://archive.org/details/islamiceuropeane00adas/page/25 25]}}</ref>։ Չինաստանի իսլամները, որոնք վաղ շրջանի ներգաղթեալներու սերունդն էին, սկսան ձուլուիլ՝ ընդունելով չինական անուններն ու մշակոյթը, իսկ [[:hy:Նանկին|Նանկինը]] դարձաւ իսլամութեան ուսումնասիրութեան կարեւոր կեդրոն<ref>Israeli, Raphael (2002). ''Islam in China''. p. 292. Lexington Books. {{ISBN|0-7391-0375-X}}.</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/chinasmuslimhuic00dill|title=China's Muslim Hui Community|last1=Dillon|first1=Michael|publisher=Curzon|year=1999|isbn=978-0-7007-1026-3|page=[https://archive.org/details/chinasmuslimhuic00dill/page/37 37]}}</ref>։ Թուրքերը թրքական շամանիզմի տարրեր աւելցուցին իրենց նոր կրօնին եւ նորովի մեկնաբանեցին իսլամութիւնը<ref name="ReferenceWorldWide">Cenap Çakmak ''Islam: A Worldwide Encyclopedia [4 volumes]'' ABC-CLIO 2017 {{ISBN|9781610692175}} pp. 1425–1429</ref>։ Կարեւոր էր կանանց կարգավիճակի փոփոխութիւնը։ Ի տարբերութիւն արաբական աւանդոյթին՝ թրքականը կառուցուած էր մայրական հասարակութեան վրա՛<ref name="ReferenceWorldWide" />։ Թուրքերը պահպանեցին կնոջ կարգավիճակը իսլամութիւնը ընդունելէն յետոյ։ Աւելին՝ անոնք ապշեցուցիչ նմանութիւններ գտան սուֆիզմի ծէսերուն եւ շամանական սովորութիւններուն միջեւ<ref name="ReferenceWorldWide" />։ Այնուամենայնիւ, թրքական հաւատի ազդեցութիւնը չէր սահմանափակուեր սուֆիզմով. [[:hy:Անատոլիա|Անատոլիայի]], Կեդրոնական Ասիայի եւ [[:hy:Բալկաններ|Պալգաններուն]] մէջ իսլամները ընդունեցին իսլամութեան ուղղափառ տարբերակը<ref name="ReferenceWorldWide" />։ Այդ պատճառով՝ շատ (նախկին) շամանական աւանդոյթներ սովորական իսլամներու կողմէ համարուեցան իրապէս իսլամական<ref name="ReferenceWorldWide" />։ Շամանական շատ հաւատալիքներ, ինչպէս սուրբ էութեան, հոգիներու, ծառերու ու կենդանիներու հանդէպ հաւատը, պահպանուած են մինչեւ օրս<ref>A.C.S. Peacock ''Early Seljuq History: A New Interpretation'' Routledge 2013 {{ISBN|9781135153694}} p. 123</ref>։ Այն ժամանակ շիաներու մէջ մեծամասնութիւն կազմող եւ ամէնատարեց խումբը, որ Ալիի թոռան՝ գիտնական Զեյտ իպն Ալիի անունով կը կոչուէր, կը կիրառէր Հանաֆիի օրէնսդրութիւնը, ինչպէս որ շատ սուննիներ<ref name="books.google.co.uk-mae">''Islamic Finance: Law, Economics, and Practice'' By Mahmoud A. El-Gamal p. 122 [https://books.google.am/books?id=2ElRUvoVRxYC&pg=PA118&dq=Zaydis+use+hanafi#v=onepage&q=Zaydis%20use%20hanafi]</ref><ref name="Arab-Israeli Conflict Page 917">''The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social and Military History'' edited by Spencer C. Tucker, Priscilla Mary Roberts p. 917 [https://books.google.am/books?id=YAd8efHdVzIC&pg=PA917&dq=Zaydis+use+hanafi#v=onepage&q=Zaydis%20use%20hanafi]</ref><ref name="The Iraq Effect Page 91">''The Iraq Effect: The Middle East After the Iraq War'' By Frederic M. Wehrey p. 91 [https://books.google.am/books?id=i-3LAlfW7DIC&pg=PA91&dq=Zaydis+use+hanafi#v=onepage&q=Zaydis%20use%20hanafi]</ref>։ Շիաներու [[:hy:Սեֆյաններ|Սեֆեաններու]] գերդաստանը 1501 թուականին իշխանութեան եկավւ եւ աւելի ուշ նուաճեց [[:hy:Իրան|Իրանը]]<ref>Peter B. Golden: An Introduction to the History of the Turkic Peoples; In: Osman Karatay, Ankara 2002, p. 321</ref>։ Սուննի բնակչութեան համար 12-ի շիա իսլամի պարտադիր ընդունումը ամրապնդեց Զեյտի եւ Իսմայիլի սեկտաներու վրայ 12-ի սեկտայի գերիշխանութիւնը<ref>"Ismail Safavi" Encyclopædia Iranica</ref>։ [[:hy:Նադիր_շահ|Նատիր շահը]], որ տապալեց Սեֆեանները, փորձեց բարելաւել յարաբերութիւնները սուննիներուն հետ՝ խթանելով սուֆիզմի ամբողջացումը եւ այդ կոչելով Ճաաֆարի Մազհապ<ref>Nadir Shah and the Ja 'fari Madhhab Reconsidered, Ernest Tucker, Iranian Studies, Vol. 27, No. 1/4, ''Religion and Society in Islamic Iran during the Pre-Modern Era'' (1994), pp. 163–179, Published by: International Society for Iranian Studies [https://www.jstor.org/discover/10.2307/4310891?uid=3738032&uid=2129&uid=2&uid=70&uid=4&sid=21103813818403]</ref>։ Իպն Թայմիան (1263-1328 թուականներ) անհանգստացած էր իսլամի ամբողջացումով եւ փորձեց աստուածաբանական ուսմունք հիմնել, որ իսլամութիւնը կը մաքրէր հաւանական փոփոխութիւններէն<ref name="ReferenceA">Mary Hawkesworth, Maurice Kogan ''Encyclopedia of Government and Politics: 2-volume set'' Routledge 2013 {{ISBN|9781136913327}} pp. 270–271</ref>։ Ի տարբերութիւն իր ժամանակակից գործընկերներու, որոնք կը հիմնուին աւանդոյթներու ու վաղ պատումներու վրայ, իպն Թայմիյայի մեթոտաբանութիւնը ընտրուած հատիսները կիրառելու եւ Ղուրանը բառացի հասկնալու միախառնուրդ էր<ref name="ReferenceA" /><ref name="ReferenceC">Cenap Çakmak ''Islam: A Worldwide Encyclopedia [4 volumes]'' ABC-CLIO 2017 {{ISBN|9781610692175}} p. 665</ref>։ Ան մերժեց իսլամութեան շատ մը փիլիսոփայական մօտեցումներ եւ փոխարէնը առաջարկեց պարզ, յստակ ու տոգմաթիք աստուածաբանութիւն<ref name="ReferenceA" />։ Անոր աստուածաբանութեան կարեւոր յատկանիշներէն է [[:hy:Կրոնապետություն|կրօնապետութեան]] կարեւորութեան ընդգծումը. մինչ իշխող տեսակէտը կրօնական իմաստութիւնը անհրաժեշտ կը համարէր պետութեան համար, իպն Թայմիյան քաղաքական իշխանութիւնը անհրաժեշտ կը համարէր կրօնական գերազանցութեան հասնելու համար<ref name="ReferenceA" />։ Յետագային ան մերժեց որոշ հատիսներ, որոնք տարածուած էին իր շրջանի իսլամներուն մօտ եւ հիմնուեցաւ միայն Շահիհ Պուխարիի ու Շահիհ իսլամութեան վրայ՝ ցանկալով կանխել [[:hy:Աշարիականություն|Աշարիականութիւնը]]<ref name="ReferenceC" /><ref>Jonathan Brown ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'' Brill 2007 {{ISBN|9789047420347}} p. 313</ref>։ Վախնալով [[:hy:Խաչակրաց_առաջին_արշավանք|խաչակիրներէն]], ինչպէս նաեւ՝ [[:hy:Մոնղոլներ|մոնկոլներ]]<nowiki/>էն, իպն Թայմիյան կը պնդէր, որ իսլամներու համար պարտադիր պիտի ըլլայ ''անհաւատներու'' դէմ ֆիզիքական [[:hy:Ջիհադ|ճիհատին]] միանալը։ Անհաւատներու շարքին ո՛չ միայն նուաճողները, այլ նաեւ իսլամներու մէջ ''[[:hy:Հերետիկոսություն|հերետիկոսները]]''՝ ներառեալ շիաները, աշարականները եւ «փիլիսոփաները», որոնց իպն Թայմիյան կը մեղադրէր իսլամութիւնը վատթարացնելու մէջ<ref name="ReferenceD">Richard Gauvain ''Salafi Ritual Purity: In the Presence of God'' Routledge 2013 {{ISBN|9780710313560}} p. 6</ref>։ Այնուամենայնիւ, անոր գրածները կենսական նշանակութիւն ունեցան միայն իր կեանքի ընթացքին։ Զինք շարունակ կը մեղադրէին սրբապղծութեան մէջ՝ Ալլահին մարդու կերպար տալու համար. անոր աշակերտ իպն Խաթիրը հեռացաւ իր ուսուցիչէն եւ ժխտեց անթրոպոմորֆիզմը (մարդակերպութիւն)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=htx8BAAAQBAJ|title=The Archetypal Sunni Scholar: Law, Theology, and Mysticism in the Synthesis of al-Bajuri|last=Spevack|first=Aaron|date=2014|publisher=SUNY Press|isbn=9781438453712|pages=129–130|language=en}}</ref>, սակայն միաժամանակ ընդունեց իր նախկին ուսուցիչին հակառացիոնալիստական եւ հատիսական ուղղուածութեան մեթոտաբանութիւնը<ref>Barbara Freyer Stowasser ''Women in the Qur'an, Traditions, and Interpretation'' Oxford University Press 1994 {{ISBN|978-0-199-87969-4}}</ref>։ Այդ ազդեցութիւնը կ'երեւայ Թաֆսիրի մասին իր ակնարկին մէջ, որ կ'արժեզրկէ մինչեւ այդ գոյութիւն ունեցած բացառիկ աւանդոյթներու մեծամասնութիւնը<ref>Karen Bauer ''Gender Hierarchy in the Qur'an: Medieval Interpretations, Modern Responses'' Cambridge University Press 2015 {{ISBN|978-1-316-24005-2}} p. 115</ref><ref>Aysha A. Hidayatullah ''Feminist Edges of the Qur'an'' Oxford University Press 2014 {{ISBN|978-0-199-35957-8}} p. 25</ref>։ Սակայն, իպն Թայմիյայի գործերը կարեւոր աղբիւր դարձան [[:hy:Վահաբականներ|Ուահապիզմի]] եւ 21-րդ դարու Սալաֆեաններու աստուածաբանութեան համար<ref name="ReferenceA" /><ref name="ReferenceC" /><ref name="ReferenceD" />, իսկ անոր ''Թաֆսիր իպն Խաթիր'' երկը մեծապէս արժեւորուեցաւ ժամանակակից սալաֆիզմին մէջ<ref>Oliver Leaman ''The Qur'an: An Encyclopedia Taylor & Francis'' 2006 {{ISBN|978-0-415-32639-1}} p. 632</ref>։ === Արդի դարաշրջան (18 – 20-րդ դարեր) === Իսլամական աշխարհը 1800-ական թուականներէն սկսեալ քաղաքական անկման մէջ էր, յատկապէս համեմատած ոչ իսլամ Եւրոպական հատուածի հետ։ Անկումը ակնյայտ էր մշակութային առումով. եթէ 18-րդ դարուն Թաքի ատ-Տինը [[:hy:Ստամբուլ|Իսթանպուլի]] մէջ աստղադիտարան հիմնեց ու կառուցուեցաւ նաեւ Ճայ Սինկի աստղադիտարանը, ապա մինչեւ 20-րդ դարը իսլամական մեծամասնութիւն ունեցող ոչ մէկ երկրի մէջ կար որեւէ մեծ աստղադիտարան<ref>Ahmed, Imad-ad-Dean. Signs in the heavens. 2. Amana Publications, 2006. p. 170. Print. {{ISBN|1-59008-040-8}}</ref>։ [[:hy:Պիրենեյան_թերակղզու_արաբական_նվաճումներ|Պիրենէյեան թերակղզիի]] իսլամներուն դէմ ծաւալած [[:hy:Ռեկոնկիստա|Ռեկոնկիստան]] 1492 թուականին յաջողութեան հասաւ։ Մինչեւ 19-րդ դարը [[:hy:Բրիտանական_կայսրություն|Բրիտանական կայսրութիւնը]] [[:hy:Հնդկաստան|Հնդկաստան]]<nowiki/>ի մէջ պաշտօնապէս վերջ դրած էր Մուղալի գերդաստանին<ref name="Lapidus 2002, pp.358,378–380,624">Lapidus (2002), pp. 358, 378–380, 624</ref>։ 19-րդ դարուն սկիզբ առին Դէոպանտիի եւ Պարլեուիի շարժումները։ 18-րդ դարու ընթացաքին Մուհամմատ իպն Ապտ ալ-Պահապը հիմնեց Օսմանեան սուլթանութեան հակադրուող ռազմական շարժում մը՝ խորհուրդ տալով իր երիտասարդ ընկերներուն վերադառնալ Ահմատ իպն Հանպալի աստուածաբանութեան վրայ հիմնուած իսլամական սկզբունքներուն<ref>Donald Quataert ''The Ottoman Empire, 1700-1922'' Cambridge University Press 2005 {{ISBN|9780521839105}} p. 50</ref><ref name="ReferenceE">Ga ́bor A ́goston, Bruce Alan Masters ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing 2010 {{ISBN|9781438110257}} p. 260</ref>։ Ան խորապէս ազդուած էր իպն Թայմիյայի եւ իպն ալ-Քայիմի աշխատութիւններէն եւ կը դատապարտէր իսլամական շարք մը աւանդոյթներ, ինչպէս, օրինակ, Մուհամմատի կամ սուրբերու գերեզմաններ այցելելը<ref name="ReferenceE" />։ 18-րդ դարու ընթացքին ան դաշինք հիմնեց Սաուտներու ընտանիքին հետ, որ հիմնած էր Ուահապիի սեկտան։ Վերածնութեան այս շարժման նպատակն էր պահպանել միաստուածութիւնը եւ մաքրել իսլամութիւնը նորարարութիւններէն։ Անոնց գաղափարաբանութիւնը յանգեցուց ամբողջ աշխարհի սրբավայրեու ապասրբացման՝ ներառեալ Մուհամմատին եւ իր գործընկերներուն սրբավայրերը՝ Մեքքայի եւ Մետինայի մէջ<ref>{{Harvtxt|Esposito|2010|p=146}}</ref><ref>{{Cite news|date=2013 թ․ սեպտեմբերի 4|title=Graves desecrated in Mizdah|url=http://www.libyaherald.com/2013/09/04/graves-desecrated-in-mizdah/#axzz2jWG0vDDO|accessdate=2013 թ․ նոյեմբերի 2|newspaper=Libyan Herald}}</ref>։ Շատ արաբ ազգայնականներ, ինչպէս Ռաշիտ Ռիտան, խալիֆայութիւնը համարեցին թուրքերու կողմէ արաբներէն խլուած իրաւունք։ Հետեւաբար, Անոնք ապստամբեցան Օսմանեան կայսրութեան դէմ, մինչեւ որ անիկա կազմալուծուեցաւ [[:hy:Առաջին_համաշխարհային_պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմէն]] վերջ եւ վերացա 1924 թուականին<ref>{{Cite news|date=29 June – 5 July 2000|title=New Turkey|url=http://weekly.ahram.org.eg/2000/488/chrncls.htm|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101004145229/http://weekly.ahram.org.eg/2000/488/chrncls.htm|archivedate=2010 թ․ հոկտեմբերի 4|accessdate=2010 թ․ մայիսի 16|newspaper=Al-Ahram Weekly|issue=488}}</ref>։ Զուգահեռաբար, իպն Սաուտը նուաճեց Մեքքան՝ իսլամութեան սիրտը եւ [[:hy:Վահաբականներ|ուահապականութիւնը]] իսլամական մշակոյթի մաս դարձուց<ref>Nicolas Laos ''The Metaphysics of World Order: A Synthesis of Philosophy, Theology, and Politics'' Wipf and Stock Publishers 2015 {{ISBN|9781498201025}} p. 177</ref>։ 19-րդ դարի վերջը իսլամ լուսաւորիչները, ինչպիսիք էին Մուհամմատ Ատհունը, Ռաշիտ Ռիտան եւ Ճամալ ատ-Տին ալ-Աֆղանը, իսլամութիւնը [[:hy:Լուսավորության_դարաշրջան|Լուսաւորութեան դարաշրջանի]] ընկերային եւ մտաւորական գաղափարներու հետ համադրելու ուղիներու մէջ կը փնտռէին՝ մաքրելով զայն ենթադրեալ փոփոխութիւններէն եւ հաւատարիմ մնալով Ռաշիտունի շրջանի գաղափարներուն<ref name="ReferenceF">Henri Lauzière ''The Making of Salafism: Islamic Reform in the Twentieth Century'' Columbia University Press 2015 {{ISBN|9780231540179}}</ref>։ Սալաֆեաններուն հաւատարիմ մնալու համար, իրենք զիրենք կոչեցին ''Սալաֆիյա''<ref name="ReferenceF" /><ref name="ReferenceG">Robert Rabil ''Salafism in Lebanon: From Apoliticism to Transnational Jihadism'' Georgetown University Press 2014 {{ISBN|9781626161184}} chapter: "Doctrine"</ref>։ Այնուամենայնիւ, անոնք կը տարբերին սալաֆեաններու շարժումէն, որ ծաղկում ապրեցաւ 20-րդ դարու երկրորդ կիսուն՝ հիմնուած ըլլալով վահապականներու շարժման վրայ, որոնք կը համարուին իսլամութեանի մոտեռնիստները։ Անոնք մերժեցին իրաւունքի սուննիական դպրոցները եւ թոյլատրեցին [[:hy:Իջիհադը|ճիհատը]]<ref name="ReferenceG" />։ Ահլէ Սուննաթ շարժումը կամ աւելի յայտնի՝ Պարլեվիի շարժումը ընդգծեց իսլամական օրէնքի գերակայութիւնը սուննիներու սովորութեան եւ Մուհամմատ մարգարէին անձնական նուուվածութեան հանդէպ<ref>{{Cite web|url=http://journals.cambridge.org/action/displayFulltext?type=1&fid=69415&jid=ASS&volumeId=32&issueId=03&aid=69414|title=Generational Changes in the Leadership of the Ahl-e Sunnat Movement in North India during the Twentieth Century|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317013822/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-asian-studies/article/generational-changes-in-the-leadership-of-the-ahle-sunnat-movement-in-north-india-during-the-twentieth-century/8AAAC4CFEFC4F4084731C3964A5CAE84|archive-date=2020-03-17|access-date=2019-02-20|url-status=dead}}</ref>։ Անիկա առաջ եկաւ իրաւաբան Իմամ Ահմետ Ռազա Խան Քատրիի, Ալամա Ֆալիզէ Հաք Խայրապատի, Շահ Ահմատ Նուրանի եւ Մուհամմատ Ապտուլ Ղաֆուր Հազարվիի աշխատութիւններէն՝ Բրիտանական Հնդկաստանի մէջ իսլամներու մտաւոր եւ բարոյական անկման պայմաններուն մէջ<ref name="Reference2011">{{Cite book|url={{Google books|8Zp_5IydPGgC|page=PA113|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Illustrated Dictionary of the Muslim World|author=Marshall Cavendish Reference|publisher=Marshall Cavendish|year=2011|isbn=978-0-7614-7929-1|pages=113–}}</ref>։ Շարժումը զանգուածային էր, կը պաշտպանէր սուֆիզմը եւ կը բարեփոխէր անոր սովորութիւնները. անիկա առաջ եկաւ ի պատասխան [[:hy:Հարավային_Ասիա|Հարաւային Ասիայի]] մէջ Տէոպանտի արմատական շարժման եւ միւս վայրերուն մէջ Ուահապականներու շարժման<ref name="Canfield2002">{{Cite book|url={{Google books|g3JhKNSk8tQC|page=PA131|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Turko-Persia in Historical Perspective|author=Robert L. Canfield|date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-52291-5|pages=131–}}</ref>։ Շարժումը հակադրուեցաւ Ահմատիյայի շարժման եւ յայտնի է Մավլիտի տօնակատարութեամբ։ Այսօր շարժումը սփռուած է աշխարհով մէկ՝ հետեւորդներ ունենալով [[:hy:Պակիստան|Փաքիստանի]], [[:hy:Հնդկաստան|Հնդկաստանի]], [[:hy:Բանգլադեշ|Պանկլատէշի]], [[:hy:Թուրքիա|Թուրքիայի]], [[:hy:Աֆղանստան|Աֆղանստանի]], [[:hy:Իրաք|Իրաքի]], [[:hy:Հարավային_Աֆրիկա|Հարաւային Ափրիկէի]], [[:hy:Ամերիկայի_Միացյալ_Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]], [[:hy:Միացյալ_Թագավորություն|Միացեալ Թագաւորութեան]] եւ այլ երկիրներու մէջ։ Հետեւորդներու թիւը ներկայիս կը գերազանցէ 200 միլիոնը<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordreference.com/search?siteToSearch=aup&q=barelvi&searchBtn=Search&isQuickSearch=true|title=Search Results|work=oxfordreference.com}}</ref>։ === Պոստմոտեռն ժամանակներ (20-րդ դարից մինչեւ օրս) === Արդիւնաբերական երկիրներու հետ կապերը հանգեցուցին իսլամ բնակչութեան տնտեսական ներգաղթի դէպի նոր շրջաններ։ Շատ իսլամներ որպէս ծառայ գլխաւորաբար Հնդկաստանէն եւ [[:hy:Ինդոնեզիա|Ինտոնեսիայէն]] գաղթեցին դեպի [[:hy:Կարիբյան_ծով|Քարիպեան ծով]]՝ [[:hy:Ամերիկա|Ամերիկայի մայրցամաքին]] մէջ կազմելով իսլամ բնակչութեան ամէնամեծ տոկոսը<ref>Muslim Minorities in the West: Visible and Invisible By Yvonne Yazbeck Haddad, Jane I. Smith, p. 271</ref>։ Ենթասահարայի քաղաքաշինութեան եւ առեւտուրի զարգացումով, իսլամները հաստատուեցան նոր շրջաններու մէջ եւ տարածեցին իրենց կրօնը՝ իսլամ բնակչութեան թիւը կրկնապատկելով 1869-1914 թուականներու ընթացքին<ref>Bulliet, Richard, Pamela Crossley, Daniel Headrick, Steven Hirsch, Lyman Johnson, and David Northrup. The Earth and Its Peoples. 3. Boston: Houghton Mifflin, 2005. {{ISBN|0-618-42770-8}}</ref>։ Իսլամ գաղթականները 1960-ական թուականներէն սկսան ժամանել [[:hy:Արևմտյան_Եվրոպա|Արեւմտեան Եւրոպայի]] երկիրներ, որպէս ժամանակաւոր աշխատողներ՝ գլխաւորաբար նախկին գաղութներէն։ Շատ ու շատ իսլամ գիտնականներ իսլամական վաղեմի հաւատալիքները կը տարանջատեն վաղնջական մշակութային աւանդոյթներէն<ref>{{Harvtxt|Nigosian|2004|pp=41}}</ref>։ Լիպերալ իսլամութիւնը շարժում մըն է, որ կը փորձէ կրօնական աւանդոյթը համաձայնեցնել աշխարհիկ կառավարման եւ մարդու իրաւունքներու ժամանակակից օրինակներուն։ Անոր կողմնակիցները կ'ըսեն թէ իսլամութեան սուրբ գրութիւնները կարդալու բազմաթիւ ձեւեր կան, անոնք կը շեշտեն «կրօնական հարցերու շուրջ ազատ միտք» ունենալու անհրաժեշտութիւնը<ref>{{Harvtxt|Esposito|2004|pp=118,119,179}} and {{Harvtxt|Lapidus|2002|pp=823–830}}</ref>։ Կանանց վերաբերող հարցերը կարեւոր տեղ կը զբաղեցնեն իսլամութեան արդի տրամաբանութեան մէջ<ref name="Rippin 2001, p.288">{{Harvtxt|Rippin|2001|p=288}}</ref>։ Աշխարհիկ իշխանութիւնները, ինչպիսիք են չինական [[:hy:Հունվեյբիններ|Կարմիր պահապանները]], փակեցին շատ մզկիթներ եւ ոչնչացուցին Ղուրանի օրինակները<ref>* {{Cite journal|last=Goldman|first=Merle|year=1986|title=Religion in Post-Mao China|journal=Annals of the American Academy of Political and Social Science|volume=483|issue=1|pages=146–156|doi=10.1177/0002716286483001013}}</ref>, իսկ կոմունիստական [[:hy:Ալբանիա|Ալպանիան]] առաջին երկիրն էր, որ արգիլեց բոլոր կրօններու սովորութիւնը<ref>p. 18*{{Wikicite|ref="Elsie2000"|reference=Elsie, Robert. 2000. ''[https://books.google.am/books?id=N_IXHrXIsYkC A Dictionary of Albanian Religion, Mythology, and Folk Culture]''. C. Hurst & Co. {{ISBN|978-1-85065-570-1}}.}}</ref>։ Մօտ կէս միլիոն իսլամներ [[:hy:Կամբոջա|Գամպոտիայի]] մէջ սպաննուեցաւ [[:hy:Կումունիստների_միություն|կոմունիստներու]] կողմէ, որոնք գլխաւոր թշնամի կը համարէին եւ կը ցանկային ոչնչացնել զանոնք <ref>{{Cite web|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,428133,00.html|title=Weakness in numbers|last=Perrin|first=Andrew|date=2003 թ․ հոկտեմբերի 10|website=Time|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|archive-date=2013-09-24|archive-url=https://archive.today/20130924035829/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,428133,00.html|dead-url=yes}} {{Subscription needed}}</ref>։ [[:hy:Թուրքիայի_զինված_ուժեր|Թուրքիոյ զինուորականութիւնը]] յեղաշրջում կատարեց իսլամիստ կառավարութիւններուցէն ազատուելու համար, իսկ գլխարկները արգիլուեցան պետական շէնքերու մէջ, նոյնը նաեւ [[:hy:Թունիս|Թունուզի]] մէջ<ref>{{Cite news|date=2011 թ․ ապրիլի 29|title=Huge rally for Turkish secularsim|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6604643.stm|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 6|work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite news|last=Saleh|first=Heba|date=2011 թ․ հոկտեմբերի 15|title=Tunisia moves against headscarves|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6053380.stm|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 6|work=BBC News}}</ref>։ Ճամալ-ատ-Տին ալ-Աֆղանին իր գաղափարակից Մուհամմատ Ապտուի հետ կը համարուի իսլամական վերածնունդի նախակարապետը<ref>''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'', Thomson Gale, 2004</ref>։ Ապուլ Ալա Մաուտուտին օգնեց բարեփոխել արդի քաղաքական իսլամութիւնը<ref>{{Cite news|date=2014 թ․ հունվարի 3|title=Political Islam: A movement in motion|url=https://www.economist.com/blogs/erasmus/2014/01/political-islam|accessdate=2014 թ․ հունվարի 1|work=Economist Magazine}}</ref>։ Իսլամիստ խումբերը, որոնցմէ են [[:hy:Մուսուլման_եղբայրներ|իսլամ եղբայրները]], կը ներկայացնեն իսլամութիւնը որպէս համապարփակ քաղաքական լուծում՝ ի հեճուկս յաճախ արգիլուած ըլլալուն<ref>{{Cite news|date=2011 թ․ օգոստոսի 9|title=Are secular forces being squeezed out of Arab Spring?|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14447820|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 10|work=BBC News}}</ref>։ [[:hy:Իրանի_իսլամական_հեղափոխություն|Իրանի յեղափոխութեան]] արդիւնքով աշխարհիկ կառավարութեան փոխարինեց [[:hy:Իսլամական_պետություն|իսլամական պետութիւնը]]։ Թուրքիայի իսլամիստ [[:hy:Արդարություն_և_զարգացում_կուսակցություն_(Թուրքիա)|ԱԶԿ կուսակցութիւնը]] (Արդարութիւն եւ զարգացում կուսակցութիւն) ժողովրդավարական ճանապարհով իշխանութիւնը ձեռք ձգեց եւ պահեց զայն գրեթէ մէկ տասնամեակ, իսկ [[:hy:Արաբական_գարուն|Արաբական գարնան]] յաջորդած ընտրութիւններուն իսլամիստ կուսակցութիւնները լաւ արդիւնքներ գրանցեցին<ref>{{Cite news|last=Kirkpatrick|first=David D.|date=2011 թ․ դեկտեմբերի 3|title=Egypt's vote puts emphasis on split over religious rule|url=https://www.nytimes.com/2011/12/04/world/middleeast/egypts-vote-propels-islamic-law-into-spotlight.html|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 8|newspaper=The New York Times}}</ref>։ [[:hy:Իսլամական_վեհաժողով_կազմակերպություն|Իսլամական վեհաժողով կազմակերպութիւնը]] (ԻՎԿ)՝ բաղկացած իսլամ մեծամասնութեամբ երկիրներէ, հիմնուեցաւ 1969 թուականին՝ [[:hy:Երուսաղեմ|Երուսաղէմի]] [[:hy:Ալ-Ակսա_մզկիթ|Ալ-Ագսա մզկիթի]] այրելէն յետոյ<ref>{{Cite news|date=2010 թ․ դեկտեմբերի 26|title=Organization of the Islamic Conference|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/country_profiles/1555062.stm|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|work=BBC News}}</ref>։ Բարեպաշտութիւնը երթալով կը խորանայ աշխարհի մէջ<ref>{{Cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/27256187/page/2/|title=Ultraconservative Islam on rise in Mideast|date=2008 թ․ հոկտեմբերի 18|publisher=MSNBC|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24}}</ref><ref name="economist">{{Cite book|url=http://www.economist.com/node/9409354?story_id=9409354|title=Laying down the law: Islam's authority deficit|date=2007 թ․ հունիսի 28|work=The Economist|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 15}}</ref><ref>{{Cite news|last=Slackman|first=Michael|date=2008 թ․ դեկտեմբերի 23|title=Jordanian students rebel, embracing conservative Islam|url=https://www.nytimes.com/2008/12/24/world/middleeast/24jordan.html|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 15|newspaper=New York Times}}</ref> Շատ տեղեր [[:hy:Հիջաբ|հիճապի]] կիրառութիւնը կը դառնայ սովորական<ref>{{Cite news|last=Slackman|first=Michael|date=2007 թ․ հունվարի 28|title=In Egypt, a new battle begins over the veil|url=https://www.nytimes.com/2007/01/28/weekinreview/28slackman.html|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 15|newspaper=The New York Times}}</ref>, իսկ [[:hy:Շարիաթ|Շարիաթին]] հետեւող իսլամներու քանակը կ'աճի<ref>{{Cite web|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592576-2,00.html|title=Why Indonesia matters|last=Beech|first=Hannah|date=2007 թ․ փետրվարի 22|website=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20150901051231/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592576-2,00.html|archive-date=2015-09-01|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|url-status=dead}}{{Subscription needed}}</ref>։ Ըստ հաշուարկներու՝ մինչեւ 2050 թուականը աշխարհի իսլամներուն թիւը կը հաւասարի քրիստոնեաներու թիւին՝ «հաշուի առնելով ծնելիութեան քայլերը եւ աշխարհի գլխաւոր կրօններուն մէջ երիտասարդ բնակչութեան ներգրաւուածութիւնը, ինչպէս նաեւ մարդոց դաւանաափոխութիւնը»<ref name="pew2015" />։ Թերեւս այս փոփոխութիւնները հաշուի առնելով շատ մասնագէտներ համաձայն կը գտնուին, որ իսլամութիւնը շատ աւելի արագ կ'աճի, քան որեւէ այլ կրօն արեւելեան եւ արեւմտեան Ափրիկէի մէջ<ref>{{Cite news|last=Onishi|first=Norimitsu|date=2001 թ․ նոյեմբերի 1|title=Rising Muslim power causes unrest in Nigeria and elsewhere|url=https://www.nytimes.com/2001/11/01/world/rising-muslim-power-in-africa-causes-unrest-in-nigeria-and-elsewhere.html|accessdate=2011 թ․ նոյեմբերի 17|newspaper=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://wwrn.org/articles/14286/?&place=eastern-africa|title=Muslims say their faith growing fast in Africa|publisher=wwrn.org|accessdate=2011 թ․ նոյեմբերի 17}}</ref>։ == Դաւանանքներ == [[Պատկեր:Islam branches and schools-hy.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Islam branches and schools-hy.svg|կենտրոն|մինի|Իսլամութեան գլխաւոր դպրոցներու ու ճիւղերու պատկերը:|759x759փքս]] === Սուննի === [[Պատկեր:Sahih_Al-Bukhari_in_English.png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Sahih_Al-Bukhari_in_English.png|աջից|մինի|Սահիհ ալ-Պուխարին՝ Սուննի հատիսներու 6 գիրքերէն մէկը:]]Իսլամութեան մէջ ամէնամեծ դաւանանքը Սուննի իսլամութիւնն է, որ կը կազմէ բոլոր իսլամներու 75–90%<ref name="Sunni-eb" /> եւ անվիճելիօրէն աշխարհի ամէնամեծ կրօնական դաւանանքն է<ref>{{Cite news|author1=Carl Bialik|date=2008 թ․ ապրիլի 9|title=Muslims May Have Overtaken Catholics a While Ago|url=https://blogs.wsj.com/numbers/muslims-may-have-overtaken-catholics-a-while-ago-315/|accessdate=2015 թ․ սեպտեմբերի 5|work=The Wall Street Journal}}</ref>։ Սուննի իսլամները կը կոչուին նաեւ ''Ահլ աս-Սուննա'', որ կը նշանակէ «[Մուհհամատի] աւանդոյթի մարդիկ»<ref name="USNewsLippman" /><ref name="Britannica">{{Cite encyclopedia|title=Islām|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/295507/Islam|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/empires/islam/faithtoday.html|title=Islam Today|website=[[Islam: Empire of Faith]] (2000)|publisher=PBS|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25|quote=''Islam, followed by more than a billion people today, is the world's third fastest growing religion.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/news/religion/articles/2008/04/07/understanding-islam|title=Understanding Islam|date=2008 թ․ ապրիլի 7|website=Susan Headden|publisher=U.S. News & World Report|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|title=Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents|publisher=[[Adherents.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110422093857/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|archive-date=2011 թ․ ապրիլի 22|accessdate=2007 թ․ հուլիսի 3|url-status=dead}}</ref>։ Սուննիները կը հաւատան, որ առաջին չորս խալիֆաները Մուհամմատի օրինական յետնորդներն էին. քանի որ Ալլահը զինք փոխարինող որեւէ որոշ առաջնորդի չէր առանձնացուցած, այդ առաջնորդները ընտրուեցան։ Սուննիները կը կարծեն, թէ ան որ ճշմարտացի է, կրնայ խալիֆայ դառնալ, սակայն ան պէտք է գործէ ըստ Ղուրանի եւ հատիսներու՝ Մուհամմատի օրինակով։ Սուննիները կը հետեւին Ղուրանին եւ հատիսներուն, որոնք սուննիական աւանդոյթի մէջ յայտնի են որպէս Ալ-Քութոպ Ալ-Սիթթահ (վեց գլխաւոր գրքեր)։ Ղուրանէն եւ հատիսներէն բխող իրաւական հարցերու մէջ շատերը կը հետեւին սուննիներու չորս մազհապներուն (մտքի դպրոցներ). Հանաֆի, Հանպալի, Մալիքի եւ Շաֆի։ Չորսն ալ կ'ընդունին միւսներու հիմնաւորումը, իսկ իսլամութիւնը կրնայ անկէ ընտրել այն, որ կը համապատասխանէ իրեն<ref>* {{Harvtxt|Esposito|2003|pp=275,306}} * {{Cite encyclopedia|title=Shariah|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}} * {{Cite encyclopedia|title=Sunnite|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Աստուածաբանութեան սուննի դպրոցը կ'ընդգրկէ [[:hy:Աշարիականություն|Աշարիականութիւնը]], որու հիմնադիրն է Ալ-Աշարին (մ.թ. 874–936), Մաթուրիտիզմը՝ հիմնուած Ապու Մանսուր ալ-Մաթուրիտիի կողմէ (853–944 թուականներ) եւ աւանդական աստուածաբանութիւնը՝ Ահմատ իպն Հանբալի (780–855 թուականներ) առաջնորդութեամբ։ Աւանդական աստուածաբանութիւնը կը բնութագրուի Ղուրանի եւ Սուննահի բառացի մեկնաբանութեամբ, Ղուրանը յաւերժական եւ անստեղծ համարելով եւ կրօնական հարցերուն մէջ գիտակցութեան ([[:hy:Քալամ|քալամ]]) հակադրուելով<ref>Hadi Enayat ''Islam and Secularism in Post-Colonial Thought: A Cartography of Asadian Genealogies'' Springer, 30.06.2017 {{ISBN|9783319526119}} p.48</ref>։ Միւս կողմէ՝ մաթուրիտիզմը կը պնդէ, որ ''լաւ'' եւ ''վատ'' հասկացութիւնները կրնայ տարբերակել միայն գիտակցութիւնը<ref>Rico Isaacs, Alessandro Frigerio ''Theorizing Central Asian Politics: The State, Ideology and Power'' Springer, 2018 {{ISBN|9783319973555}} p. 108</ref>։ Մատուիտիի ուսմունքը՝ հիմնուած Հանաֆիի օրէնքին վրայ, կը պաշտպանէ մարդու կարողութիւնն ու կամքը Աստուծոյ գերակայութեան հետ միասին՝ հիմք ապահովելով առաւել մեծ ճկունութեան եւ յարմարուողականութեան համար։ Մաթուրիտիզմը ծաղկում ապրեցաւ յատկապէս [[:hy:Կենտրոնական_Ասիա|Կեդրոնական Ասիոյ]] մէջ<ref>Marlène Laruelle ''Being Muslim in Central Asia: Practices, Politics, and Identities'' BRILL, 11.01.2018 {{ISBN|9789004357242}} p. 21</ref>։ Այնուամենայնիւ, մարդիկ կը հիմնուին յայտնութեան վրայ, քանի որ բանականութիւնը չի կրնար ընկալել ամբողջ ճշմարտութիւնը։ Աշարիականութիւնը կ'ըսէ, որ էթիկան կրնայ ծագիլ միայն աստուածային յայտնութենէն, բայց ոչ մարդկային բանականութենէն։ Անիկա կ'ընդունի բանականութիւնը միայն բացառիկ հարցերու մէջ եւ աւանդական գաղափարներու հետ համադրուած Մութալիզայի մօտեցումները<ref>Ed. Esposito ''The Oxford History of Islam'' Oxford University Press 1999 {{ISBN|9780195107999}} p. 280</ref>։ Սուննիներու Բարլեվի շարժումը սուֆիզմէն ազդուած ուղղութիւն է, յայտնի՝ որպէս Ահլ Սուննաթ Ոալ Ճամաաթ, որն ունի աւելի քան 200 միլիոն հետեւորդ<ref>{{Cite journal|title=Barelvi – Oxford Reference|journal=Oxfordreference.com|doi=10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-908|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8}}</ref> ՝ գլխաւորաբար Հարաւային Ասիոյ մէջ<ref name="journals.cambridge.org">Usha Sanyal. [http://journals.cambridge.org/action/displayFulltext?type=1&fid=69415&jid=ASS&volumeId=32&issueId=03&aid=69414 Generational Changes in the Leadership of the Ahl-e Sunnat Movement in North India during the Twentieth Century] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200317013822/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-asian-studies/article/generational-changes-in-the-leadership-of-the-ahle-sunnat-movement-in-north-india-during-the-twentieth-century/8AAAC4CFEFC4F4084731C3964A5CAE84|date=2020-03-17}}. Modern Asiantudies (1998), Cambridge University Press.</ref><ref>{{Cite journal|title=Ahl al-Sunnah wa'l-Jamaah|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095357101|journal=Oxfordreference.com}}</ref>։ Դեոբանդիի շարժումը ռեֆորմիստական բնոյթի է, ծագած է Հարաւային Ասիոյ մէջ եւ կրած՝ Ուահապականներու շարժման ազդեցութիւնը<ref>{{Cite journal|title=Deobandis – Oxford Reference|journal=Oxfordreference.com|doi=10.1093/acref/9780195125580.001.0001/acref-9780195125580-e-522|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8}}</ref>։ 18-րդ դարուն Մուհամմատ իպն Ապտ ալ-Ուահապը առաջնորդեց Սալաֆի շարժումը, որ ժամանակակից [[:hy:Սաուդյան_Արաբիա|Սէուտական Արաբիայի]] մէջ կը կոչեն [[:hy:Վահաբականներ|ուահապականութիւն]]։ Անոնք կը մերժէին իսլամական սուննի դպրոցներու իշխանութիւնը, ինչպիսիք են Շաֆին, Հանաֆին, Մալիքին եւ Հանբալին։ Նմանապէս, Ահլ ալ-հատիսը Ղուրանի եւ հատիսներու դերը նուազեցնող շարժում էր։ === Շիա === [[Պատկեր:Kerbela_Hussein_Moschee.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Kerbela_Hussein_Moschee.jpg|աջից|մինի|Իմամ Հուսէյնի սրբատեղին [[:hy:Քերբելա|Քերպելայում]]՝ [[:hy:Իրաք|Իրաքի]] մէջ, սուրբ վայր է շիա իսլամներուն համար:]]Շիաները կը կազմեն իսլամի 10–20%-ը եւ երկրորդ մեծ ճիւղը<ref name="Shia" />։ Եթէ սուննիները կը հաւատան, որ խալիֆը պիտի ընտրուի համայնքի կողմէ, շիաները կը գտնեն, որ Մուհամմատը իր խորթ որդին՝ Ալի իպն Ապի Թալիպը նշանակած է որպէս իր յաջորդը եւ միայն Ալիի յետնորդները կրնան իմամ դառնալ։ Անոնք կը հաւատան, որ Ալի իպն Ապի Թալիպը եղած է առաջին ''[[:hy:Իմամաթ_(շիա_իսլամ)|իմամը]]'' (առաջնորդ)՝ մերժելով նախորդ իսլամ խալիֆաներ Ապու Պաքրը, Ուսման իպն ալ-Աֆֆանը եւ Ումար իպն ալ-Խաթթապը։ Անհամաձայնութեան միւս կէտերը որոշակի սովորութիւններն են, որոնք նորարարութիւն կը մտցնեն կրօնին մէջ, ինչպէս, օրինակ, թաթպիրի սգոյ սովորութիւնն ու սուննիներու կողմէ յարգուած կերպարները անիծելը։ Այնուամենայնիւ, Ճաաֆար ալ-Սատտիքն ինքը չէր ընդուներ այն մարդիկը, որոնք չէին ընդուներ իր մեծ նախապապ Ապու Պաքրը եւ Զեյտ իպն Ալին՝ պատուած որպէս Ապու Պաքր եւ [[:hy:Ումար_իբն_ալ-Խաթաբ|Ումար]]<ref name="Tabarī, Carole Hillenbrand 1989, p37">''The waning of the Umayyad caliphate'' by Tabarī, Carole Hillenbrand, 1989, pp. 37–38</ref><ref name="Religion Vol 1987, p243">''The Encyclopedia of Religion'' Vol.16, Mircea Eliade, Charles J. Adams, Macmillan, 1987, p. 243.</ref>։ Վերջերս Մեծ Այաթոլլահ [[:hy:Ալի_Խամենեի|Ալի Խամէնէին]]<ref>{{Cite web|url=http://english.khamenei.ir/news/3905/Ayatollah-Khamenei-s-fatwa-Insulting-the-Mother-of-the-Faithful|title=Ayatollah Khamenei's fatwa: Insulting the Mother of the Faithful Aisha is prohibited|date=2016 թ․ հունիսի 11|website=Khamenei.ir|language=en|accessdate=2019 թ․ հունվարի 21|archive-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121232452/http://english.khamenei.ir/news/3905/Ayatollah-Khamenei-s-fatwa-Insulting-the-Mother-of-the-Faithful|dead-url=yes}}</ref> եւ Ալի ալ-Սիստանին<ref>{{Cite news|date=2014 թ․ հուլիսի 11|title=Shiite leaders forbid insults against Sunnis|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/01/iran-iraq-fatwa-sunni-shiite-insults.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105231456/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/01/iran-iraq-fatwa-sunni-shiite-insults.html|archive-date=2016 թ․ հունվարի 5|accessdate=2016 թ․ հունվարի 6|publisher=Al-monitor}}</ref> դատապարտեցին այդ սովորութիւնը։ Շիա իսլամն ունի քանի մը ճիւղեր, որոնցմէ ամէնայայտնիներն են Տասներկուականները (ամէնամեծ ճիւղը), Զեյտականները եւ [[:hy:Իսմայիլականություն|Իսմայիլականները]]։ Տարբեր ճիւղեր որպէս իմամ կ'ընդունին Ալիիի տարբեր յետնորդները։ Իմամ Ճաաֆար ալ-Սատտիքի մահուընէն յետոյ, որ Տասներկուականներու եւ Իսմայիլականներու մօտ կը համարուի վեցերորդ իմամը, Իսմայիլականները զայն իրաւայաջորդ եօթներորդ իմամ ճանչցան իր որդի Իսմայիլ իպն Ճաաֆարը, մինչդեռ Տասներկուականները՝ միւս որդին՝ Մուսա ալ-Քատիմը։ Զեյտականները կը գտնեն, որ իմամ Ճաաֆար ալ-Սատտիքի հօրեղբայր Զեյտ իպն Ալին է իրենց հինգերորդ իմամը եւ կը հետեւին անկէ ծագող այլ յաջորդականութեան։ Միւս փոքր խումբերը կ'ընդգրկեն Պոհրան, ինչպէս նաեւ՝ [[:hy:Ալավիներ|ալաուիներն]] ու ալեուիները<ref>* Kramer (1987), [https://web.archive.org/web/20091018221406/http://geocities.com/martinkramerorg/Alawis.htm Syria's Alawis and Shi''ism pp. 237–254''] * [http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/index.html Shia branches] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041025093409/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/index.html|date=2004-10-25}}</ref>։ Շիայի որոշ ճիւղեր իրենց ուսմունքին չհետեւող միւս ճիւղերը կը կոչեն Գուլաթ։ === Սուֆիզմ === [[Պատկեր:Mevlana_Konya.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Mevlana_Konya.jpg|աջից|մինի|Սուֆիստ միսթիք [[:hy:Ռումի|Ռումիի]] գերեզմանը [[:hy:Կոնիա|Գոնիայի]] մէջ, Թուրքիա:]] [[:hy:Սուֆիզմ|Սուֆիզմը]] կամ թասավուֆը ({{lang-ar|تصوف}}) առեղծուածային մօտեցում է իսլամութեան, որ կը փնտռէ Ալլահի հետ ուղղակի անձնական կապ հաստատելու միջոց։ Սուֆիզմը իսլամութեան աղանդ չէ, իսկ անոր հետեւորդները կը պատկանին իսլամական տարբեր դաւանանքներու. անոնք կրնան սուննի կամ շիա ըլլալ։ Դասական սուֆիստ գիտնականները կեդրոնացած են սրտի վերականգնման եւ Ալլահէն բացի մնացածէն երես թեքելու վրայ՝ օգտագործելով «պայծառատես եւ յուզական ընդունակութիւններ», որոնց մարդը պիտի վարժուի օգտագործել<ref>Trimingham (1998), p. 1</ref><ref>* {{Harvtxt|Esposito|2003|p=302}} * {{Harvtxt|Malik|Hinnells|2006|p=3}} * {{Harvtxt|Turner|1998|p=145}} * {{Cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0061)|title=Afghanistan: A Country Study – Sufism|year=1997|publisher=[[Library of Congress Country Studies]]|accessdate=2007 թ․ ապրիլի 18}}</ref><ref name="Ahmed Zarruq 2008">Ahmed Zarruq, Zaineb Istrabadi, Hamza Yusuf Hanson. ''The Principles of Sufism''. Amal Press. 2008.</ref>։ Հասան ալ-Պասրին ոգեշնչուած էր Մուհամմատի քարոզած գթասրտութեան եւ աշխարհիկ կեանքի դատապարտման գաղափարներէն, որոնք յետագային զարգացան ազդեցիկ աստուածաբան Ալի-Ղազալիի կողմէ։ Աւանդական սուֆիստները, ինչպէս Պայազիդ Պաստամին, Ճալալուտտին Ռումին, Հաճի Պեքթաշ Վելին, Ճունաիդ Պաղտատին եւ Ալի-Ղազալին կը պնդէին, որ սուֆիզմը հիմնուած է իսլամի հաւատալիքներու եւ մարգարէի ուսմունքի վրայ<ref>{{Citation|title=Corrections of Popular Versions of Poems From Rumi's Divan|url=http://www.dar-al-masnavi.org/corrections_popular.html}}</ref><ref>{{Citation|author=Ibrahim Gamard|title=Rumi and Self-Discovery|url=http://www.dar-al-masnavi.org/self-discovery.html}}</ref><ref name="chittick">{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=LI0kjBlXS5UC}}|title=Sufism: A Beginner's Guide|author1=Chittick|first1=William C|year=2008|isbn=9781780740522|accessdate=2015 թ․ հունվարի 17}}</ref><ref name="nasr">{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=IgVtq3kNCrYC|page=192}}|title=An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines|author1=Nasr|first1=Seyyed Hossein Nasr|date=1993|isbn=9780791415153|accessdate=2015 թ․ հունվարի 17}}</ref>։ Սուֆիստներն իրենք կը պնդեն, որ ''թասավուֆը'' շարիաթի նման իսլամի տեսանկիւն է՝ անբաժանելի անկէ եւ իսլամական հաւատի ու սովորութեան լիակատար մաս<ref>Chittick (2008), pp. 3–4, 11</ref>։ Դասական սուֆիստ գիտնականները ''թասավուֆը'' սահմանած են որպէս «գիտութիւն, որու նպատակն է սրտի վերականգնումը եւ Ալլահէն բացի միւս արարածներէն երես թեքելը»<ref name="Ahmed Zarruq 2008" />։ Սուֆիզմի սովորութիւնները, ինչպէս, օրինակ, սուրբերը յարգելն ու պատկառելը, ուահապականներու կողմէ դիմադրութեան արժանացած են. վերջիններս երբեմն ֆիզիքական յարձակում գործած են սուֆիստներու վրայ՝ վատթարացնելով սուֆի-սալաֆի յարաբերութիւնները։ Սուֆիզմը մեծ թշնամանքի արժանացած է կեդրոնական եւ հարաւային Ասիոյ մէջ։ [[:hy:Կենտրոնական_Ասիա|Կեդրոնական Ասիան]] կը համարուի սուֆիզմի կեդրոնը։ Սուֆիզմը կարեւոր դեր խաղցած է [[:hy:Ցար|Ռուսաստանի ցարերու]] եւ սովետական գաղութացման դէմ պայքարի գործին մէջ{{Citation needed||date=June 2018}}: Ասոր աղբիւրը սուֆիզմն ու անոր կրօնական թեքսթերն են<ref>{{Cite web|url=http://pu.edu.pk/images/journal/uoc/PDF-FILES/(2)%20The%20Significant%20Role%20of%20Sufism%20in%20Central%20Asia%20(Dr.%20Farh.pdf|title=The Significant Role of Sufism in Central Asia|last=Alvi|first=Farhat}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Johns|first1=Anthony H|year=1995|title=Sufism in Southeast Asia: Reflections and Reconsiderations|journal=Journal of Southeast Asian Studies|volume=26|issue=1|pages=169–183|jstor=20071709}}</ref>։ Սուֆիզմը ուժեղ է նաեւ ափրիկեան երկիրներուն մէջ՝ [[Թունուզ]], [[Ալճերիա]], [[Մարոք]], [[Սենեկալ]], [[Չատ]] եւ [[Նիճերիա]]<ref name="Pew">{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|title=Chapter 1: Religious Affiliation|date=2012 թ․ օգոստոսի 9|website=The World's Muslims: Unity and Diversity|publisher=[[Pew Research Center]]'s Religion & Public Life Project|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 4}}</ref><ref>"Sufism and Religious Brotherhoods in Senegal", Babou, Cheikh Anta, ''The International Journal of African Historical Studies'', v. 40 no. 1 (2007) pp. 184–186</ref>։ === Այլ աղանդներ === * Ահմատականութիւնը իսլամական բարեփոխման շարժում է (սուննի արմատներով)՝ հիմնադրուած Միրզա Ղուլամ Ահմատի կողմէ<ref>{{Cite news|title=Who Are the Ahmadi?|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8711026.stm|accessdate=2013 թ․ հոկտեմբերի 6|publisher=bbc.co.uk}}</ref>. սկսած է 1889 թուականին Հնդկաստանի մէջ եւ ունի 10-20 միլիոն հետեւորդ<ref name="ahmadi">* {{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=yi8ONIe1fv4C|page=8}}|title=Breach of Faith|date=2005 թ․ հունիս|publisher=Human Rights Watch|page=8|quote=Estimates of around 20 million would be appropriate|accessdate=2014 թ․ մարտի 29}} * {{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=dgtgGhMUgIUC|page=72}}|title=Asian Religions in British Columbia|author1=Larry DeVries|author2=Don Baker|author3=Dan Overmyer|date=2011 թ․ հունվարի 1|publisher=University of Columbia Press|isbn=978-0-7748-1662-5|quote=The community currently numbers around 15 million spread around the world|accessdate=2014 թ․ մարտի 29}} * {{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=OZbyz_Hr-eIC|page=23}}|title=Encyclopedia of Islam|author=Juan Eduardo Campo|year=2009|isbn=978-0-8160-5454-1|page=24|quote=The total size of the Ahmadiyya community in 2001 was estimated to be more than 10 million|accessdate=2014 թ․ մարտի 29}} * {{Cite web|url=https://www.pbs.org/wnet/religionandethics/2012/01/20/january-20-2012-ahmadiyya-muslims/10124/|title=Ahmadiyya Muslims|publisher=pbs.org|accessdate=2013 թ․ հոկտեմբերի 6}} * A figure of 10-20&nbsp;million represents approximately 1% of the Muslim population. See also [[Ahmadiyya by country]].</ref> ամբողջ աշխարհի մէջ։ Ահմատը կը պնդէր, որ ինքը գուշակած է «Իմամ Մահտիի» եւ «Խոստացուած [[:hy:Մեսիա|Մեսիայի»]] գալուստը։ * Պեքթաշիական ալեուիզմը սինցետիկ եւ ոչ ուղղափառ իսլամական աւանդոյթ է, որու կողմնակիցները կը հետեւին Ալի եւ Հաճի Պեքթաշի Վելիներու առեղծուածային ([[:hy:Batin_(Islam)|bāṭenī]]) ուսմունքին<ref>http://www.iranicaonline.org/articles/bektasiya</ref>։ Ալեուիզմը կ'ընդգրկէ 14-րդ դարու թուրքական հաւատալիքներ<ref>Jorgen S Nielsen Muslim ''Political Participation in Europe Edinburgh'' University Press 2013 {{ISBN|978-0-748-67753-5}} page 255</ref>, ինչպիսիք են [[:hy:Շամանություն|շամանութիւնը]] եւ [[:hy:Անիմիզմ|անիմիզմը]]՝ միախառնուած շիա եւ սուննի հաւատալիքներուն հետ եւ ընդունուած թուրքական որոշ ցեղերու կողմէ։ * Իպատիականութիւնը իսլամութեան վաղ շրջանին վերագրուող աղանդ է, խարիճիտականութեան ճիւղ մը, որ ամբողջ աշխարհին մէջ ունի 1.45 միլիոն իսլամ հետեւորդ<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=vFq_KUqqWJMC|page=15}}|title=The Sunni-Shi'a Divide: Islam's Internal Divisions and Their Global Consequences|author=Robert Brenton Betts|date=2013 թ․ հուլիսի 31|isbn=9781612345222|pages=14–15|accessdate=2015 թ․ հունվարի 7}}</ref>։ Ի տաբերութիւն խարիճիտական շատ խումբերու՝ իպատականութիւնը մեղք գործած իսլամներուն անհաւատներ չի համարեր։ * Մահտաուիան իսլամական աղանդ է, որ կը հաւատայ 15-րդ դարու Մահտիին՝ Մուհամմատ Ճաունպուրին։ * Ղուրանականները իսլամներ են, որոնք սովորաբար կը մերժեն հատիսները։ === Ոչ աղանդաւոր իսլամներ === Ոչ աղանդաւոր իսլամներ եզրը կիրառուած է մատնանշելու այն իսլամները, որոնք չեն պատկանիր կամ իրենք զիրենք չեն համարեր իսլամական որեւէ աղանդի հետեւորդ<ref>{{Cite news|last=Benakis|first=Theodoros|date=2014 թ․ հունվարի 13|title=Islamophoobia in Europe!|url=http://neurope.eu/article/islamophobia-europe/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131145036/http://neurope.eu/article/islamophobia-europe/|archive-date=2016 թ․ հունվարի 31|access-date=2015 թ․ հոկտեմբերի 20|newspaper=[[New Europe (newspaper)|New Europe]]|location=Brussels|quote=Anyone who has travelled to Central Asia knows of the non-denominational Muslims—those who are neither Shiites nor Sounites, but who accept Islam as a religion generally.}}</ref><ref name="Longton">{{Cite news|last1=Longton|first1=Gary Gurr|date=2014|title=Isis Jihadist group made me wonder about non-denominational Muslims|url=http://www.stokesentinel.co.uk/Isis-Jihadist-group-wonder-non-denominational/story-21340790-detail/story.html|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170326065118/http://www.stokesentinel.co.uk/isis-jihadist-group-wonder-non-denominational/story-21340790-detail/story.html|archivedate=2017 թ․ մարտի 26|accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 21|publisher=The Sentinel|quote=THE appalling and catastrophic pictures of the so-called new extremist Isis Jihadist group made me think about someone who can say I am a Muslim of a non-denominational standpoint, and to my surprise/ignorance, such people exist. Online, I found something called the people's mosque, which makes itself clear that it's 100 per cent non-denominational and most importantly, 100 per cent non-judgmental.}}</ref><ref name="Kirkham">{{Cite news|last1=Kirkham|first1=Bri|date=2015|title=Indiana Blood Center cancels 'Muslims for Life' blood drive|url=http://www.ballstatedaily.com/article/2015/04/nli-muslim-blood-drive|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151125113410/http://www.ballstatedaily.com/article/2015/04/nli-muslim-blood-drive|archivedate=2015 թ․ նոյեմբերի 25|accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 21|quote=Ball State Student Sadie Sial identifies as a '''non-denominational Muslim''', and her parents belong to the Ahmadiyya Muslim Community. She has participated in multiple blood drives through the Indiana Blood Center.}}</ref><ref name="Pollack">{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=jQGZBAAAQBAJ|page=29}}|title=Unthinkable: Iran, the Bomb, and American Strategy|last1=Pollack|first1=Kenneth|date=2014|isbn=9781476733937|page=29|quote=Although many Iranian hardliners are Shi'a chauvinists, Khomeini's ideology saw the revolution as pan-Islamist, and therefore embracing Sunni, Shi'a, Sufi, and other, more '''nondenominational Muslims'''}}</ref>։ Իսլամութեան աղանդները մերժած յայտնի կերպարներէն են [[:hy:Ջամալ_ադ-Դին_ալ-Աֆղանի|Ճամալ ատ-Տին ալ-Աֆղանին]]<ref>{{Cite book|title=Jamāl Al-Dīn Al-Afghāni: An Apostle of Islamic Resurgence|last1=Cughtai|first1=Muhammad Ikram|date=2005|page=454|quote=Condemning the historically prevailing trend of blindly imitating religious leaders, al- Afghani revised to identity himself with a specific sect or imam by insisting that he was just a Muslim and a scholar with his own interpretation of Islam.}}</ref>, Մուհամմատ Իքպալը<ref name="Jones2011">{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=rrioNz8_EwwC|page=25}}|title=Shi'a Islam in Colonial India: Religion, Community and Sectarianism|last1=Jones|first1=Justin|date=201|isbn=9781139501231|pages=25–26}}</ref> եւ [[:hy:Մուհամմեդ_Ալի_Ջիննա|Մուհամմատ Ալի Ճիննան]]<ref>{{Cite news|last1=Ahmed|first1=Khaled|title=Was Jinnah a Shia or a Sunni?|url=http://www.thefridaytimes.com/24122010/page27.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117111449/http://www.thefridaytimes.com/24122010/page27.shtml|archive-date=2011 թ․ նոյեմբերի 17|accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 23|agency=The Friday Times}}</ref>։ Վերջին հետազօտութիւնները ցոյց կու տան, որ իսլամներու մեծ մասը ինքզինք կը բնորոշէ որպէս «պարզապէս իսլամ», թէեւ յայտնի չեն նման պատասխան տալու դրդապատճառները<ref name="Pew" /><ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=akWUGyN7fwEC|page=55}}|title=Christianity, Islam, and the West|last1=Burns|first1=Robert|date=2011|isbn=9780761855606|page=55|quote=40 per cent called themselves "just a Muslim" according to the Council of American-Islamic relations}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=x_4QBQAAQBAJ|page=111}}|title=Muslims in British Local Government: Representing Minority Interests in Hackney, Newham and Tower Hamlets|last1=Tatari|first1=Eren|date=2014|isbn=9789004272262|page=111|quote=Nineteen said that they are Sunni Muslims, six said they are just Muslim without specifying a sect, two said they are Ahmadi, and two said their families are Alevi}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=vuNfXxnYWPIC|page=65}}|title=Truth in the Age of Bushism|last1=Lopez|first1=Ralph|date=2008|isbn=9781434896155|page=65|quote=Many Iraqis take offense at reporters' efforts to identify them as Sunni or Shiite. A 2004 Iraq Centre for Research and Strategic Studies poll found the largest category of Iraqis classified themselves as "just Muslim."}}</ref>։ Փիւ հետազօտական կեդրոնի տուեալներով՝ իրենք զիրենք «պարզապէս իսլամ» համարող իսլամներու մեծամասնութիւնը կ'ապրի եօթ երկրի մէջ, ամէնամեծ մասը՝ [[:hy:Ղազախստան|Ղազախստանի]]՝ 74%: Քսաներկու երկրի մէջ ապրող հինգ իսլամներէն առնուազն մէկը ինքզինքայս ձեւով կը բնորոշէ<ref name="Pew" />։ === Իսլամութենէն ծագող կրօններ === Իսլամութենէն ծագեցան կամ անոր հետ որոշ ընդհանրութիւններ կիսեցին այնպիսի շարժումներ, ինչպիսիք են [[:hy:Դրուզներ|տրուզները]], պերեկուաթները եւ հա-մինը. հակասական է այն հարցը, թէ արդեօք ասոնք իսլամութեան աղանդնե՞ր են, թէ՞ առանձին կրօններ։ [[:hy:Յազդանիզմը|Եազտանիզմը]] տեղական քրտական հաւատալիքներու եւ իսլամական սուֆիզմի տոգդրինայի խառնուրդ է, որ [[:hy:Քուրդիստան|Քիւրտիստան]] ներմուծուած է [[:hy:Շեյխ_Ադի|Շեյխ Ատի իպն Մուսաֆիրի]] կողմէ 12-րդ դարուն։ [[:hy:Սիկհականություն|Սիկհականութիւնը]]՝ հիմնադրուած Գուրու Նանակի կողմէ ուշ 15-րդ դարու [[:hy:Փանջաբ|Փանջաբի]] մէջ, կ'ընդգրկէ իսլամական եւ [[:hy:Հինդուիզմ|հինտուիստական]] տարրեր։ Աֆրոամերիկեան իսլամներու շարժումներէն են Իսլամի ազգը, Հինգ տոկոսի ազգը եւ Մավրիտանական գիտնականները։ == Ժողովրդագրութիւն == [[Պատկեր:Islam_percent_population_in_each_nation_World_Map_Muslim_data_by_Pew_Research.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Islam_percent_population_in_each_nation_World_Map_Muslim_data_by_Pew_Research.svg|մինի|275x275փքս|Աշխարհի իսլամ բնակչութիւնն ըստ տոկոսներու (Փիւ հետազօտական կեդրոն, 2014 թուական):]] 2015 թուականի 232 երկրներու ու տարածքներու ժողովրդագրական լայնածավալ հետազոտութեան տուեալներով աշխարհի բնակչութեան 24%-ը կամ 1.8&nbsp;միլիարդ մարդ իսլամ է։ Նրանց 75–90%-ը սուննիներ են, 10–20%-ը՝ շիաներ<ref name="Britannica" /><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html CIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20|date=2018-12-24}} retrieved 21 December 2011</ref><ref name="mgmpPRC">{{Harvtxt|Miller|2009}}</ref>, իսկ մի ստվար հատուած էլ պատկանում է այլ ուղղութիւններու։ Գրեթէ 57 երկրներում իսլամները մեծամասնութիւն են կազմում<ref>{{Harvtxt|Miller|2009|p=11}}</ref>, իսկ արաբները կազմում են աշխարհի իսլամ բնակչութեան 20%-ը<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/muslimsunitedsta00bayu|title=Muslims in the United States|last1=Ba-Yunus|first1=Ilyas|author2=Kone, Kassim|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2006|isbn=978-0-313-32825-1|page=[https://archive.org/details/muslimsunitedsta00bayu/page/n186 172]}}</ref>։ իսլամներու թիվը, որ 1900 թուականին կազմում էր 200 միլիոն, 1970-ին հասավ 551 միլիոնի<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/religionintodays0000unse|title=Religion in today's world: the religious situation of the world from 1945 to the present day|last=Whaling|first=Frank|publisher=T & T Clark|year=1987|isbn=978-0-567-09452-0|page=[https://archive.org/details/religionintodays0000unse/page/38 38]}}</ref>, իսկ մինչեւ 2015 թուականը եռապատկվեց՝ հասնելով 1.8&nbsp;միլիարդի<ref name="pew2015" />։ Իսլամներու մեծ մասը կ'ապրի [[:hy:Ասիա|Ասիոյ]] եւ [[:hy:Աֆրիկա|Ափրիկէի մէջ]]<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1087|title=Islam: An Overview in Oxford Islamic Studies Online|date=2008 թ․ մայիսի 6|publisher=Oxfordislamicstudies.com|accessdate=2010 թ․ մայիսի 16|archive-date=2018-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019080456/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1087|dead-url=yes}}{{Subscription needed}}</ref>։ Աշխարհի իսլամներու մօտ 62%-ը կ'ապրի Ասիոյ մէջ՝ ունենալվ 683 միլիոն հետեւորդ [[:hy:Ինդոնեզիա|Ինտոնեսիայի]], [[:hy:Պակիստան|Փաքիստանի]], [[:hy:Հնդկաստան|Հնդկաստանի]] եւ [[:hy:Բանգլադեշ|Պանկլատէշի]] մէջ<ref name="USN&WR">{{Cite web|url=https://www.usnews.com/usnews/graphics/religion/islams_global_reach.htm|title=Secrets of Islam|website=[[U.S. News & World Report]]|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24}} Information provided by the International Population Center, Department of Geography, [[San Diego State University]] (2005).</ref><ref>{{Harvtxt|Miller|2009|pp=15,17}}</ref>։ [[:hy:Միջին_Արևելք|Միջին Արեւելքի]] ոչ արաբական երկիրներէն ամէնամեծ իսլամ համայնքները ունին [[:hy:Թուրքիա|Թուրքիան]] եւ [[:hy:Իրան|Իրանը]], իսկ Ափրիկէի մէջ՝ [[:hy:Եգիպտոս|Եգիպտոսն]] ու [[:hy:Նիգերիա|Նիճերիան]]<ref name="Islam_by_country">{{Cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/rel_isl_num_of_mus-religion-islam-number-of-muslim|title=Number of Muslim by country|publisher=nationmaster.com|accessdate=2007 թ․ մայիսի 30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.amar.org.ir/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C|title=داده‌ها و اطلاعات آماری|website=www.amar.org.ir|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422215355/https://www.amar.org.ir/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C|archive-date=2020 թ․ ապրիլի 22|accessdate=2019 թ․ փետրվարի 20|url-status=dead}}</ref>։ Շատ հաշուարկներ ցոյց կու տան, որ [[:hy:Չինաստան|Չինաստանի]] մէջ կ'ապրին 20-30 միլիոն իսլամներ (բնակչութեան 1.5%-2%-ը)<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html|title=The World Factbook – China|publisher=CIA World Factbook|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013030611/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html|archive-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 13|accessdate=2009 թ․ հունիսի 15|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2006/71338.htm|title=China (includes Hong Kong, Macau, and Tibet)|publisher=State.gov|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/bizchina/2008-07/09/content_6831389.htm|title=NW China region eyes global Muslim market|date=2008 թ․ հուլիսի 9|accessdate=2009 թ․ հուլիսի 14|newspaper=China Daily}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://muslimmedianetwork.com/mmn/?p=1922|title=Muslim Media Network|date=2008 թ․ մարտի 24|publisher=Muslim Media Network|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080327140607/http://muslimmedianetwork.com/mmn/?p=1922|archivedate=2008 թ․ մարտի 27|accessdate=2009 թ․ հուլիսի 14|url-status=dead}}</ref>։ Այնուամենայնիւ, Սան Տիեկոյի պետական համալսարանի Միջազգային բնակչութեան կեդրոնի՝ ''U.S. News & World Report'' ամսագրին տրամադրած տուեալներով՝ Չինաստանն ունի 65.3 միլիոն իսլամ բնակչութիւն<ref>[https://www.usnews.com/usnews/graphics/religion/islams_global_reach.htm Secrets of Islam], [[U.S. News & World Report]]. Information provided by the International Population Center, Department of Geography, [[San Diego State University]].</ref>։ Իսլամութիւնը քրիստոնէութենէն յետոյ երկրորդ ամէնամեծ կրօնն է եւրոպական շատ երկիրներու մէջ<ref>* {{Harvtxt|Esposito|2004|pp=2, 43}} * {{Cite encyclopedia|title=Islamic World|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}} * {{Cite web|url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|title=Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents|publisher=Adherents.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110422093857/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|archive-date=2011 թ․ ապրիլի 22|accessdate=2007 թ․ հունվարի 9|url-status=dead}} * {{Cite news|date=2005 թ․ դեկտեմբերի 23|title=Muslims in Europe: Country guide|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4385768.stm|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|work=BBC News}} * {{Cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ethnicity/focus-on-ethnicity-and-religion/2006-edition/focus-on-ethnicity-and-religion---focus-on-ethnicity-and-religion-2006---full-report.pdf|title=Religion in Britain|date=2003 թ․ փետրվարի 13|website=National Statistics|publisher=Office for National Statistics|accessdate=2006 թ․ օգոստոսի 27}}</ref> եւ աստիճանաբար նոյն կարգավիճակին կը ձգտի նաեւ Ամերիկայի մէջ՝ 2,454,000 միլիոն՝ ըստ Փիւ համաժողովի եւ 7 միլիոն՝ ըստ Ամերիկա-իսլամական յարաբերութիւններու խորհուրդի տուեալներուն<ref name="mgmpPRC" /><ref>[http://www.cair.com/Portals/0/pdf/The_Mosque_in_America_A_National_Portrait.pdf The Mosque in America: A National Portrait] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617160628/http://www.cair.com/Portals/0/pdf/The_Mosque_in_America_A_National_Portrait.pdf|date=2010-06-17}} Council on American-Islamic Relations (CAIR). April 26, 2001. Retrieved on 2010-08-01.</ref>։ [[Պատկեր:Jakarta_Skyline_Part_2.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Jakarta_Skyline_Part_2.jpg|աջից|մինի|275x275փքս|Աշխարհի ամէնամեծ իսլամական բնակչութիւն ունեցող երկրի՝ [[:hy:Ինդոնեզիա|Ինտոնեսիայի]] մայրաքաղաք [[:hy:Ջակարտա|Ճաքարդայի]] համայնապատկերը:]] Համաձայն Փիւ հետազօտական կեդրոնի՝ իսլամութիւնը հետեւորդներու թիւով մինչեւ 2050 թուականը կը հաւասարի քրիստոնէութեան։ Իսլամութիւնը շատ աւելի արագ տարածուի, քան աշխարհի որեւէ այլ կրօն՝ հասնելով 2.76&nbsp;միլիարդ հետեւորդի (73% աճով)։ Այս միտման պատճառներն են ծնելիութեան բարձր մակարդակը՝ իսլամներու մօտ 3.1, իսկ աշխարհի մէջ՝ 2.5, եւ բնակչութեան փոխարինման նուազագոյն մակարդակը՝ 2.1: Այլ գործօն է այն փաստը, որ իսլամութիւնը ամէնաշատ հետեւորդներն ունի մինչեւ 15 տարեկան բնակչութեան մէջ (ամբողջ հետեւորդներու 34%-ը)՝ համեմատած քրիստոնէութեան 27%-ի հետ։ Իսլամներու 60%-ը 16-59 տարիքային խումբին կը պատկանի, մինչդեռ ընդամէնը 7%-ն է 60-էն բարձր (ամէնացած տոկոսը որեւէ կրօնի պարագային)։ Նիճերիոյ եւ [[:hy:Հյուսիսային_Մակեդոնիա|Մակեդոնիայի]] պէս երկիրներու մէջ մինչեւ 2050 թուական կ'ակնկալուի, որ իսլամները մեծամասնութիւն կազմեն։ Հնդկաստանի մէջ իսլամ բնակչութիւնը շատ աւելի մեծ կ'ըլլայ, քան որեւէ այլ երկրի մէջ։ Եւրոպայի ոչ իսլամ բնակչութեան թիւը կը նուազի՝ ի տարբերութիւն իսլամներու, որոնք, ըստ հաշուարկներու, Եւրոպայի մէջ 10%-ով կ'աւելնան<ref name="pew2015" />։ Եւրոպայի մէջ իսլամութեան աճը գլխաւորաբար կապուած է ներգաղթի եւ 2005 թուականին իսլամներու ծնելիութեան բարձր մակարդակին հետ<ref>{{Cite news|date=2005 թ․ դեկտեմբերի 23|title=site|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4385768.stm|accessdate=2010 թ․ ապրիլի 1|publisher=BBC News}}</ref>։ == Մշակոյթ == «Իսլամական մշակոյթ» եզրը կ'օգտագործուի՝ մատնանշելով այս կրօնին պատկանող մշակոյթը, ինչպէս, օրինակ, [[:hy:Փառատոն|փառատոնները]] եւ հագուստի կոդը։ Անիկա հակասական կերպով կը կիրառուի նաեւ աւանդաբար իսլամ հանդիսացող մարդոց մշակութային կողմերը ցոյց տալու պարագային<ref>{{Cite news|date=2011 թ․ նոյեմբերի 4|title='Islamic' Culture: A Groundless Myth|url=https://www.nytimes.com/2011/11/05/arts/05iht-rartmelikian05.html|accessdate=2013 թ․ նոյեմբերի 25|publisher=nytimes.com}}</ref>։ Վերջապէս, «իսլամական քաղաքակրթութիւն» բառակապակցութիւնը կրնայ վերաբերիլ նաեւ վաղ խալիֆաներու ժամանակուայ փոխ-կապակցուած մշակոյթին՝ ներառեալ ոչ իսլամներու<ref>{{Harvtxt|Esposito|2010|p=56}}</ref>։ === Ճարտարապետութիւն === Իսլամական ճարտարապետութեան ամէնակարեւոր արտայայտութիւնը թերեւս [[:hy:Մզկիթ|մզկիթն]] է<ref>"Islam", ''The New Encyclopædia Britannica'' (2005)</ref>։ Տարբեր մշակույթներ իրենց ազդեցութիւնը ունեցած են մզկիթի ճարտարապետութեան վրայ։ Օրինակ, հարաւափրիկեան կամ սպանական իսլամական ճարտարապետութիւնը, ինչպէս Ուքուպի մեծ մզկիթը, կը պարունակէ հռոմէական եւ բիւզանդական շէնքերուն բնորոշ մարմարէ եւ բորֆիրէ սիւներ<ref>{{Cite book|url={{Google books|LgnhYDozENgC|page=PA175|keywords=mosque%20kairouan%20roman columns|text=mosque+kairouan+roman+columns|plainurl=yes}}|title=Elizabeth Allo Isichei, ''A history of African societies to 1870'', p. 175. Cambridge University Press, 1997|author1=Isichei|first1=Elizabeth Allo|year=1997|isbn=978-0-521-45599-2|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 6}}</ref>, իսկ Ինտոնեսիայի մզկիթները յաճախ ունին տեղական ճափոնական ոճի բազմաշերտ տանիքներ։<center><gallery widths="200" heights="150"> Պատկեր:Djenne_great_mud_mosque.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Djenne_great_mud_mosque.jpg|[[:hy:Մեծ_մզկիթ_Ջեննե|Մեծ մզկիթ Ճեննեն]] արեւմտա-աֆրիկեան [[:hy:Մալի|Մալի]] երկրին մէջ Պատկեր:1_great_mosque_xian_2011.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:1_great_mosque_xian_2011.JPG|Սիանական{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} մեծ մզկիթը [[:hy:Չինաստան|Չինաստանի]] [[:hy:Սիան|Սիան]] քաղաքին մէջ Պատկեր:Closeup_of_Mir-i-Arab_Madrasa.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Closeup_of_Mir-i-Arab_Madrasa.jpg|Գմբէթ{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[:hy:Ուզբեկստան|Ուզպեքիստանի]] [[:hy:Բուխարա|Պուխարա]] քաղաքի Պո-ի-Կալեան ճարտարապետական համալիրին մէջ Պատկեր:Kuppel_Muhammad-Ali-Moschee.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Kuppel_Muhammad-Ali-Moschee.jpg|[[:hy:Եգիպտոս|Եգիպտոսի]] [[:hy:Կահիրե|Գահիրէ]] քաղաքին մէջ գտնուող Ալպասթեր մզկիթի գմբէթները ներսէն </gallery></center> === Արուեստ === Իսլամական արուեստը կ'ընդգրկէ տեսողական արուեստի տեսակներ՝ ստեղծուած 7-րդ դարէն այն մարդոց կողմէ (ոչ պարտադիր կերպով իսլամ), որոնք ապրած են իսլամներով բնակեցուած տարածքներու մէջ<ref>Marilyn Jenkins-Madina, Richard Ettinghauset and Architecture 650–1250'', Yale University Press, {{ISBN|0-300-08869-8}}, p. 3''</ref>։ Այդ տեսակներէն են [[:hy:Ճարտարապետություն|ճարտարապետութիւնը]], [[:hy:Գեղագրություն|գեղագրութիւնը]], [[:hy:Գեղանկարչություն|նկարչութիւնը]] եւ [[:hy:Խեցեգործություն|խեցեգործութիւնը]]՝ ի թիւս միւս տեսակներուն։ Թէեւ Ղուրանին մէջ նշուած չէ, սակայն մարդոց եւ կենդանիներու նկարներ ընելը ընդունուած չէ իսլամութեան մէջ եւ կապուած է կռապաշտութեան դէմ օրէնքի հետ, որ տարածուած էր աբրահամեան կրօններուն մէջ, ինչպէս Ապտուլլահ իպն Մասուտն կը փոխանցէ Մուհամմատի խօսքերը.«Յարութեան օրը Ալլահը ամէնախիստ կերպով կը պատժէ յատկապէս նկար ստեղծողները»։ Այնուամենայնիւ, այս կանոնը տարբեր ձեւով մեկնաբանուած է տարբեր գիտնականներու կողմէ եւ մոնկոլական, պարսկական ու թրքական արուեստին մէջ կան կենդանիներու եւ մարդոց պատկերներու օրինակներ։ Կենդանի արարածներու նկարները ընելէն խուսափելու այս երեւոյթի գոյութեամբ բացատրուած է գեղագրութեան, տեստելաւորման եւ մոտելաւորման մեծ դերը իսլամական մշակոյթին մէջ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=or-6BwAAQBAJ&pg=PA263&lpg=PA263&dq=islamic+art+idolatry+geometry#v=onepage&q=islamic%20art%20idolatry%20geometry|title=The Oxford Encyclopedia of Philosophy, Science, and Technology in Islam|author1=Salim Ayduz|author2=Ibrahim Kalin|author3=Caner Dagli|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199812578|quote=Figural representation is virtually unused in Islamic art because of Islam's strong antagonism of idolatry. It was important for Muslim scholars and artists to find a style of art that represented the Islamic ideals of unity (''tawhid'') and order without figural representation. Geometric patterns perfectly suited this goal.}}</ref>։<center><gallery widths="240" heights="240"> Պատկեր:Planets_by_ibrahimabutouq.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Planets_by_ibrahimabutouq.jpg|Տարբեր{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} մոլորակներ պատկերող իսլամական գեղագրութիւն Պատկեր:Roof_hafez_tomb.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Roof_hafez_tomb.jpg|[[:hy:Իրան|Իրանի]] [[:hy:Շիրազ|Շիրազ]] քաղաքին մէջ գտնուող [[:hy:Հաֆիզ_Շիրազ|Հաֆիզ Շիրազի]] գերեզմանի գմբէթի ստորին մասին մէջ գտնուող երկրաչափական արաբական սալիկապատում Պատկեր:Islamic_arts_museum,_KL,_Malaysia.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Islamic_arts_museum,_KL,_Malaysia.jpg|[[:hy:Մալայզիա|Մալիզիայի]] իսլամական արուեստի թանգարանը՝ [[:hy:Հարավարևելյան_Ասիա|Հարաւարեւելեան Ասիայի]] իսլամական արուեստի ամէնամեծ թանգարանը </gallery></center> === Օրացոյց === [[Պատկեր:Lunar_libration_with_phase_Oct_2007.gif|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Lunar_libration_with_phase_Oct_2007.gif|ձախից|մինի|[[:hy:Լուսնի_փուլեր|Լուսնի փուլերը]] [[:hy:Իսլամական_օրացույց|իսլամական օրացոյցի]] հիմքն են հանդիսանում:]] Իսլամական դարաշրջանի պաշտօնական սկիզբ ընտրուեցաւ մ.թ. 622 թուականի հիճրին, որ Մուհամմատի համար ճակատագրական պահ էր։ Իսլամական օրացոյցը լուսնային է<ref>[[Patheos Library]] – Islam Sacred Time – [http://www.patheos.com/Library/Islam/Ritual-Worship-Devotion-Symbolism/Sacred-Time.html Patheos.com]</ref>։ Իսլամական սուրբ օրերը կը համապատասխանեն լուսնային օրացոյցի լրիւ օրերու, որ կը նշանակէ, թէ անոնք տեղի կ'ունենան [[:hy:Գրիգորյան_օրացույց|Գրիգորեան օրացոյցի]] տարբեր եղանակներուն։ Իսլամական ամէնակարեւոր տօներն են ''Իյտ-ալ-Ֆիթրը'' ({{lang-ar|عيد الفطر}})՝ Շաու՛ալի առաջին օրը, որ կը խորհրդանշէ [[:hy:Ռամադան|Ռամատան]] ամսուան պահքի վերջը, եւ ''Իյտ-ալ-Ատհան'' ({{lang|ar|عيد الأضحى}})՝ Զու ալ-Հիճճայի 10-րդ օրը՝ համընկնելով Հաճ ուխտագնացութեան աւարտի հետ<ref>Ghamidi (2001): [http://www.renaissance.com.pk/janisla2y2.html Customs and Behavioral Laws] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130923142412/http://www.renaissance.com.pk/janisla2y2.html|date=2013-09-23}}</ref>։ == Քննադատութիւն == [[Պատկեր:Dante_and_Virgil_Meet_Muhammad_and_His_Son-in-law,_Ali_in_Hell.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Dante_and_Virgil_Meet_Muhammad_and_His_Son-in-law,_Ali_in_Hell.jpg|աջից|մինի|[[:hy:Դժոխք|Դժոխքի]] պատկերումն ըստ [[:hy:Ուիլյամ_Բլեյք|Ուիլյամ Բլեյքի]] (19-րդ դար) ցոյց կու տայ [[:hy:Մուհամմադ|Մուհամմատը]], որ կը բանայ իր կրծքաւանդակը, որ մասնատած էր [[:hy:Սատանա|սատանան]]՝ ի նշան անոր կեղծ մարգարէ ըլլալուն<ref>https://web.archive.org/web/20181004185944/https://en.m.wikisource.org/wiki/Divine_Comedy_(Longfellow_1867)/Volume_1/Canto_28</ref>:]] Իսլամի քննադատութիւնը գոյութիւն ունեցա է դեռեւս ձեւաւորման փուլերուն։ Վաղ շրջանի քննադատութիւնը կու գայ քրիստոնեայ հեղինակներէն, որոնցմէ շատերը իսլամութիւնը կը համարէին քրիստոնէական հերետիկոսութիւն կամ կռապաշտութեան ձեւ մը<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=yaecVMhMWaEC|page=759}}|title=The Encyclopedia of Christianity, Volume 2|author=Erwin Fahlbusch|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=1999|isbn=9789004116955|page=759}}</ref>։ Աւելի ուշ եղան քննադատութիւններ իսլամական աշխարհէն, ինչպէս նաեւ հրեայ հեղինակներէ եւ եկեղեցական քրիստոնեաներէ<ref name="WarraqPoetry">{{Cite book|url=https://archive.org/details/leavingislamapos00warr|title=Leaving Islam: Apostates Speak Out|last=Warraq|first=Ibn|publisher=Prometheus Books|year=2003|isbn=978-1-59102-068-4|page=[https://archive.org/details/leavingislamapos00warr/page/n11 67]}}</ref><ref name="Ibn Kammuna">{{Cite book|title=Examination of the Three Faiths|last=Kammuna|first=Ibn|date=1971|publisher=Moshe Perlmann|location=Berkeley and Los Angeles|pages=148–149}}</ref><ref name="Oussani">{{Cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/10424a.htm|title=Mohammed and Mohammedanism|last=Oussani|first=Gabriel|website=Newadvent.org|publisher=Catholic Encyclopedia|accessdate=2006 թ․ ապրիլի 16}}</ref>։ Քննադատութեան առարկաներուն կարգին են Մուհամմատի կեանքի բարոյախօսութիւնը, վերջին օրէնքը՝ իսլամութեան մարգարէին յայտնի ըլլալու փաստը, իր հասարակական եւ անձնական կեանքը<ref name="Oussani" /><ref name="WarraqQuest">{{Cite book|url=https://archive.org/details/questforhistoric00ibnw|title=The Quest for Historical Muhammad|last=Warraq|first=Ibn|date=2000|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-57392-787-1|edition=1st|location=Amherst, MA|page=[https://archive.org/details/questforhistoric00ibnw/page/103 103]}}</ref>։ Իսլամական սուրբ գիրքի՝ Ղուրանի իսկութեան եւ բարոյականութեան վերաբերող հարցերը նոյնպէս քննարկման առարկայ են<ref name="BibleInQuran">[http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=1032&letter=B#3068 Bible in Mohammedian Literature.], by Kaufmann Kohler Duncan B. McDonald, ''Jewish Encyclopedia''. Retrieved April 22, 2006.</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamunveileddis00robe|title=Islam Unveiled: Disturbing Questions About the World's Fastest Growing Faith|last=Spencer|first=Robert|date=2002|publisher=Encounter Books|isbn=978-1-893554-58-0|pages=[https://archive.org/details/islamunveileddis00robe/page/22 22]–63}}</ref>։ Այլ քննադատութիւններ շեշտը կը դնեն մարդու իրաւունքներու խնդրին վրայ ժամանակակից երկիրներու մէջ, ուր իսլամները մեծամասնութիւն կը կազմեն, ինչպէս նաեւ իսլամական օրէնքին ու սովորութիւններուն մէջ կանանց հանդէպ վերաբերմունքի վրայ<ref name="women">{{Cite web|url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2005&country=6825|title=Saudi Arabia – Country report – Freedom in the World – 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20111109034847/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2005&country=6825|archive-date=2011 թ․ նոյեմբերի 9|accessdate=2019 թ․ փետրվարի 20|url-status=dead}}</ref><ref name="IslamInEurope">{{Cite news|author=Timothy Garton Ash|date=2006 թ․ հոկտեմբերի 5|title=Islam in Europe|url=http://www.nybooks.com/articles/19371|publisher=[[The New York Review of Books]]}}</ref>։ Բազմամշակութային վերջին միտումներու պարագային իսլամութեան ազդեցութիւնը արեւմուտքի իսլամ գաղթականներուն վրայ քննադատութեան արժանացած է<ref name="Modood">{{Cite book|title=Multiculturalism, Muslims and Citizenship: A European Approach|last=Modood|first=Tariq|date=2006 թ․ ապրիլի 6|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-35515-5|edition=1st|page=29}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == 45fju7x347wy89cjrgaxkfyaj94nshu 0 3424 253534 218614 2026-08-19T09:48:16Z InternetArchiveBot 5016 Add 16 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253534 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:PDB 1ax8 EBI.jpg|250px|մինի|աջից|Լեփթինի կառուցուածքային ձեւը]] '''Լեփթին''' ({{lang-gr|λεπτός leptos}} - բարակ, թոյլ), [[ճարպային հիւսուածք]]<nowiki/>ի բջիջներու՝ [[ատիբոսիդ|ատիբոսիդներ]]<nowiki/>ու կողմէ արտադրուող [[հորմոն]]։ Կ'ընկճէ [[ախորժակ]]<nowiki/>ն ու կ'առաջացնէ [[հագեցում|հագեցման]] զգացողութիւն։ Լեփթինի ազդեցութիւնը հակառակ է ուղղուած [[կրելին]]<nowiki/>ին։ Լեփթինի նկատմամբ բջիջային ընկալիչները տեղակայուած են [[ենթատեսաթումբ]]<nowiki/>ի ([[հիբոթալամուս]]) [[կամարաձեւ կորիզ|կամարաձեւ կորիզներ]]<nowiki/>ուն մէջ, այն նոյն տեղերուն մէջ, ուր եւ [[կրելին]]ի ընկալիչներն են։<ref name="pmid16932309">{{cite journal | author = Brennan AM, Mantzoros CS | title = Drug Insight: the role of leptin in human physiology and pathophysiology--emerging clinical applications | journal = Nat Clin Pract Endocrinol Metab | volume = 2 | issue = 6 | pages = 318–27 | year = 2006 | pmid = 16932309 | doi = 10.1038/ncpendmet0196 }}</ref> Առաջին անգամ անջատուած է [[1994]]-ին։ Լեփթինի համադրութեան համար պատասխանատու Ob (Lep) գէնը (Ob՝ {{lang-en|obese}}, Lep՝ leptin) տեղակայուած է մարդու 7-րդ [[քրոմոսոմ]]<nowiki/>ին։ Հորմոնը կազմուած է 167 [[գունահատ]]<nowiki/>ներէ։ Հիմնականին կ'արտադրէ [[սպիտակ ճարպ]]<nowiki/>ային հիւսուածքի բջիջներու կողմէն, ինչպէս նաեւ՝ [[գորշ ճարպ]]<nowiki/>ային հիւսուածքի բջիջներու, [[ընկերք]]<nowiki/>ի, [[ձուարան]]<nowiki/>ներու, [[կմախքային մկան]]<nowiki/>ներու, [[ստամոքս]]<nowiki/>ի, [[էբիթելային բջիջ]]<nowiki/>ներու, [[ոսկրածուծ]]<nowiki/>ի մէջ։<ref name=Margetic>{{cite journal |author=Margetic S, Gazzola C, Pegg GG, Hill RA |title=Leptin: a review of its peripheral actions and interactions |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-obesity_2002-11_26_11/page/1407 |journal=Int. J. Obes. Relat. Metab. Disord. |volume=26 |issue=11 |pages=1407–1433 |year=2002 |doi= 10.1038/sj.ijo.0802142 |pmid=12439643}}</ref><ref name="pmid9723619">{{cite journal | author = Bado A, Levasseur S, Attoub S, Kermorgant S, Laigneau JP, Bortoluzzi MN, Moizo L, Lehy T, Guerre-Millo M, Le Marchand-Brustel Y, Lewin MJ | title = The stomach is a source of leptin | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-08-20_394_6695/page/790 | journal = Nature | volume = 394 | issue = 6695 | pages = 790–793 | date = August 1998 | pmid = 9723619 | doi = 10.1038/29547 }}</ref> [[Պատկեր:Fatmouse.jpg|250px|մինի|աջից|Լեփթին համադրելու անկարող (ձախէն) եւ նորմալ մկան համեմատութիւնը]] == Քանակը == Լեփթինը արեան մէջ կը շրջանառէ ազատ եւ կապուած ձեւերով։<ref name="pmid8823291">{{cite journal | author = Sinha MK, Opentanova I, Ohannesian JP, Kolaczynski JW, Heiman ML, Hale J, Becker GW, Bowsher RR, Stephens TW, Caro JF | title = Evidence of free and bound leptin in human circulation. Studies in lean and obese subjects and during short-term fasting | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_1996-09-15_98_6/page/1277 | journal = J. Clin. Invest. | volume = 98 | issue = 6 | pages = 1277–82 | date = September 1996 | pmid = 8823291 | pmc = 507552 | doi = 10.1172/JCI118913 }}</ref> Արեան մէջ անոր քանակական տատանումները կտրուկ ձեւով կը կատարուին։<ref name="Lönnqvist_1995">{{cite journal | author = Lönnqvist F, Arner P, Nordfors L, Schalling M | title = Overexpression of the obese (ob) gene in adipose tissue of human obese subjects | journal = Nat. Med. | volume = 1 | issue = 9 | pages = 950–3 | year = 1995 | pmid = 7585223 | doi = 10.1038/nm0995-950 }}</ref><ref name = "Madej_1998">{{cite journal | author = Madej T | journal = | volume = | issue = | pages = | year = 1998 | pmid = | doi = }}</ref> Լեփթինի քանակը արեան մէջ շատ է կէս գիշեր եւ առաւօտ ժամերու միջեւ։<ref name="pmid8636448">{{cite journal | author = Sinha MK, Ohannesian JP, Heiman ML, Kriauciunas A, Stephens TW, Magosin S, Marco C, Caro JF | title = Nocturnal rise of leptin in lean, obese, and non-insulin-dependent diabetes mellitus subjects | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_1996-03-01_97_5/page/1344 | journal = J. Clin. Invest. | volume = 97 | issue = 5 | pages = 1344–7 | date = March 1996 | pmid = 8636448 | pmc = 507189 | doi = 10.1172/JCI118551 }}</ref> Անոր քանակի օրական տատանումները կախուած են սնման հասարակարգէն։<ref>ref name="pmid9312190">{{cite journal | author = Schoeller DA, Cella LK, Sinha MK, Caro JF | title = Entrainment of the diurnal rhythm of plasma leptin to meal timing | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_1997-10-01_100_7/page/1882 | journal = J. Clin. Invest. | volume = 100 | issue = 7 | pages = 1882–7 | date = October 1997 | pmid = 9312190 | pmc = 508375 | doi = 10.1172/JCI119717 }}</ref> Մարդկանց մօտ նկարագրուած են դէպքեր. երբ լեփթինի քանակը կախուած եղած չեն մարմնի ճարպի զանգուածի հետ։ * Լեփթինի քանակը կը նուազի 24-72 ժամեայ [[քաղց]]<nowiki/>էն յետոյ։<ref name="pmid12727933">{{cite journal | author = Chan JL, Heist K, DePaoli AM, Veldhuis JD, Mantzoros CS | title = The role of falling leptin levels in the neuroendocrine and metabolic adaptation to short-term starvation in healthy men | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2003-05_111_9/page/1409 | journal = J. Clin. Invest. | volume = 111 | issue = 9 | pages = 1409–1421 | date = May 2003 | pmid = 12727933 | pmc = 154448 | doi = 10.1172/JCI17490 }}</ref><ref name="pmid8866554">{{cite journal | author = Kolaczynski JW, Considine RV, Ohannesian J, Marco C, Opentanova I, Nyce MR, Myint M, Caro JF | title = Responses of leptin to short-term fasting and refeeding in humans: a link with ketogenesis but not ketones themselves | url = https://archive.org/details/sim_diabetes_1996-11_45_11/page/1511 | journal = Diabetes | volume = 45 | issue = 11 | pages = 1511–5 | date = November 1996 | pmid = 8866554 | doi = 10.2337/diab.45.11.1511 }}</ref><ref name="pmid8923877">{{cite journal | author = Kolaczynski JW, Ohannesian JP, Considine RV, Marco CC, Caro JF | title = Response of leptin to short-term and prolonged overfeeding in humans | journal = J. Clin. Endocrinol. Metab. | volume = 81 | issue = 11 | pages = 4162–5 | date = November 1996 | pmid = 8923877 | doi = 10.1210/jc.81.11.4162 }}</ref> *Մեծ նշանակութիւն ունի քաղցին յարմարելու գործին մէջ։<ref name="pmid8717038">{{cite journal | author = Ahima RS, Prabakaran D, Mantzoros C, Qu D, Lowell B, Maratos-Flier E, Flier JS | title = Role of leptin in the neuroendocrine response to fasting | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1996-07-18_382_6588/page/250 | journal = Nature | volume = 382 | issue = 6588 | pages = 250–2 | date = July 1996 | pmid = 8717038 | doi = 10.1038/382250a0 }}</ref><ref name="pmid19190071">{{cite journal | author = Friedman JM | title = Leptin at 14 y of age: an ongoing story | journal = Am. J. Clin. Nutr. | volume = 89 | issue = 3 | pages = 973S–979S | date = March 2009 | pmid = 19190071 | pmc = 2667654 | doi = 10.3945/ajcn.2008.26788B }}</ref> * Ճարպակալմամբ տառապողներու մօտ լեփթինի քանակը աւելցած կ'ըլլան։<ref name="pmid21358603">{{cite journal | author = Zirlik S, Hauck T, Fuchs FS, Neurath MF, Konturek PC, Harsch IA | title = Leptin, Obestatin and Apelin levels in patients with obstructive sleep apnoea syndrome | journal = Med. Sci. Monit. | volume = 17 | issue = 3 | pages = CR159–64 | date = February 2011 | pmid = 21358603 | doi =10.12659/MSM.881450 | pmc = 3524733 }}</ref><ref name="pmid12952256">{{cite journal | author = Harsch IA, Konturek PC, Koebnick C, Kuehnlein PP, Fuchs FS, Pour Schahin S, Wiest GH, Hahn EG, Lohmann T, Ficker JH | title = Leptin and ghrelin levels in patients with obstructive sleep apnoea: effect of CPAP treatment | journal = Eur. Respir. J. | volume = 22 | issue = 2 | pages = 251–257 | date = August 2003 | pmid = 12952256 | doi =10.1183/09031936.03.00010103}}</ref> * Լեփթինի քանակը կը նուազի քունէն զրկուելու դէպքին մէջ։<ref>{{cite journal | author = Seaborg E | title = Growing evidence links too little sleep to obesity and diabetes | journal = Endocrine News | year = 2007 | pages=14–15}}</ref><ref name="pmid17442599">{{cite journal | author = Knutson KL, Spiegel K, Penev P, Van Cauter E | title = The metabolic consequences of sleep deprivation | journal = Sleep Med Rev | volume = 11 | issue = 3 | pages = 163–178 | date = June 2007 | pmid = 17442599 | pmc = 1991337 | doi = 10.1016/j.smrv.2007.01.002 }}</ref> * Լեփթինի քանակը կ'աւելնայ յուզական [[ճնշում]]<nowiki/>ի հետեւանքով։<ref name="pmid17062814">{{cite journal | author = Otsuka R, Yatsuya H, Tamakoshi K, Matsushita K, Wada K, Toyoshima H | title = Perceived psychological stress and serum leptin concentrations in Japanese men | journal = Obesity (Silver Spring) | volume = 14 | issue = 10 | pages = 1832–1838 | date = October 2006 | pmid = 17062814 | doi = 10.1038/oby.2006.211 }}</ref> * Լեփթինի քանակը կը նուազի ֆիզիկական աշխատանքի հետեւանքով։<ref name="pmid20432196">{{cite journal | author = de Salles BF, Simão R, Fleck SJ, Dias I, Kraemer-Aguiar LG, Bouskela E | title = Effects of resistance training on cytokines | journal = Int J Sports Med | volume = 31 | issue = 7 | pages = 441–450 | date = July 2010 | pmid = 20432196 | doi = 10.1055/s-0030-1251994 }}</ref><ref name="pmid8944684">{{cite journal | author = Hickey MS, Considine RV, Israel RG, Mahar TL, McCammon MR, Tyndall GL, Houmard JA, Caro JF | title = Leptin is related to body fat content in male distance runners | journal = Am. J. Physiol. | volume = 271 | issue = 5 Pt 1 | pages = E938–40 | date = November 1996 | pmid = 8944684 | doi = }}</ref><ref name="pmid9142875">{{cite journal | author = Hickey MS, Houmard JA, Considine RV, Tyndall GL, Midgette JB, Gavigan KE, Weidner ML, McCammon MR, Israel RG, Caro JF | title = Gender-dependent effects of exercise training on serum leptin levels in humans | journal = Am. J. Physiol. | volume = 272 | issue = 4 Pt 1 | pages = E562–6 | date = April 1997 | pmid = 9142875 | doi = }}</ref> * Լեփթինի քանակը կ'աւելնայ [[տեքսամեթազոն]]<nowiki/>ի ազդեցութեամբ։<ref name="pmid9136082">{{cite journal | author = Considine RV, Nyce MR, Kolaczynski JW, Zhang PL, Ohannesian JP, Moore JH, Fox JW, Caro JF | title = Dexamethasone stimulates leptin release from human adipocytes: unexpected inhibition by insulin | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-cellular-biochemistry_1997-05_65_2/page/254 | journal = J. Cell. Biochem. | volume = 65 | issue = 2 | pages = 254–8 | date = May 1997 | pmid = 9136082 | doi = 10.1002/(SICI)1097-4644(199705)65:2<254::AID-JCB10>3.0.CO;2-I }}</ref> * [[էնսիւլին]]ը կ'աւելցնէյ լեփթինի քանակը։<ref name="pmid8621027">{{cite journal | author = Kolaczynski JW, Nyce MR, Considine RV, Boden G, Nolan JJ, Henry R, Mudaliar SR, Olefsky J, Caro JF | title = Acute and chronic effects of insulin on leptin production in humans: Studies in vivo and in vitro | url = https://archive.org/details/sim_diabetes_1996-05_45_5/page/699 | journal = Diabetes | volume = 45 | issue = 5 | pages = 699–701 | date = May 1996 | pmid = 8621027 | doi = 10.2337/diabetes.45.5.699 }}</ref> *Լեփթինի քանակը կը շատնայ ճարպակալման դէպքին մէջ (հակասական երեւոյթ)։<ref name="pmid8866547">{{cite journal | author = Caro JF, Sinha MK, Kolaczynski JW, Zhang PL, Considine RV | title = Leptin: the tale of an obesity gene | url = https://archive.org/details/sim_diabetes_1996-11_45_11/page/1455 | journal = Diabetes | volume = 45 | issue = 11 | pages = 1455–62 | date = November 1996 | pmid = 8866547 | doi = 10.2337/diab.45.11.1455 }}</ref> == Նշանակութիւնը == Լեփթինը կը մասնակցի կազմոպթեան [[Զօրութեան փոխանակութիւն|զօրութեան փոխանակութեան]] եւ մարմնի զանգուածի կարգաւորման, հիմնական գործաառնութիւնը՝ [[ախորժակ]]<nowiki/>ի ընկճումն է։ Այդ պատճառով շատ յաճախ կոչուած են նաեւ [[հագեցում|յագեցման]] [[հորմոն]]։ Ան կ'ազդէ [[ենթատեսաթումբ|ենթատեսաթեան]] վրայ եւ կ'արգելակէ [[քաղց]]<nowiki/>ի զգացում առաջ բերող [[Y-նեյրոբեբդիտ]]ի, [[անանտամիտ]]ի ([[ներսածին կաննաբինոիդային համակարգ]]) արտադրութիւնը, ինչպէս նաեւ կը խթանէ քաղցը ճնշող α-[[մելանոխթանիչ հորմոն]]<nowiki/>ի արտադրութիւնը։ Ի տարբերութիւն [[խոլեցիստոկին]]<nowiki/>ի, լեփթինը առաւել երկար ժամանակով կը ճնշէ [[քաղց]]<nowiki/>ի զգացողութիւնը։ Լեփթինի բնածին անբաւարարութիւնը մարմինի խիստ [[ճարպակալում|ճարպակալման]] պատճառ կարող է հանդիսանալ։ [[Ծոմ]]<nowiki/>ն ու ցած գոլերով [[կերականոն]]<nowiki/>ները կը նուազեցնեն լեփթինի քանակը։<ref>{{cite journal |author=Dubuc G, Phinney S, Stern J, Havel P |title=Changes of serum leptin and endocrine and metabolic parameters after 7 days of energy restriction in men and women |url=https://archive.org/details/sim_metabolism-clinical-and-experimental_april-1998_47_4/page/429 |journal=Metab. Clin. Exp. |volume=47 |issue=4 |pages=429–34 |year=1998 |pmid=9550541 |doi=10.1016/S0026-0495(98)90055-5}}</ref><ref>{{cite journal |author=Pratley R, Nicolson M, Bogardus C, Ravussin E |title=Plasma leptin responses to fasting in Pima Indians |journal=Am. J. Physiol. |volume=273 |issue=3 Pt 1 |pages=E644–9 |year=1997 |pmid=9316457}}</ref><ref>{{cite journal | author = Weigle DS, Duell PB, Connor WE, Steiner RA, Soules MR, Kuijper JL | title = Effect of fasting, refeeding, and dietary fat restriction on plasma leptin levels | journal = J. Clin. Endocrinol. Metab. | volume = 82 | issue = 2 | pages = 561–5 | date = February 1997 | pmid = 9024254 | doi = 10.1210/jc.82.2.561 }}</ref><ref name="Nov 26 2013">{{cite journal | author = Wadden TA, Considine RV, Foster GD, Anderson DA, Sarwer DB, Caro JS | title = Short- and long-term changes in serum leptin dieting obese women: effects of caloric restriction and weight loss | journal = J. Clin. Endocrinol. Metab. | volume = 83 | issue = 1 | pages = 214–8 | date = January 1998 | pmid = 9435444 | doi = 10.1210/jc.83.1.214 }}</ref> Լեփթինին կ'ընկճէ [[էնսիւլին]]<nowiki/>ի արտադրութիւնը եւ կը բարձրացնէ [[հիւսուածք]]<nowiki/>ներու դիմադողականութիւնը այս [[հորմոն]]<nowiki/>ի նկատմամբ, իսկ ան՝ [[էնսիւլին]]<nowiki/>ը ոչ կախեալ [[շաքարախտ]]<nowiki/>ի առաջացման պատճառ՝ կարող է հանդիսանալ։ Էնսիւլինը ազդելով [[ճարպային հիւսուածք]]<nowiki/>ի վրայ, կը խթանէ լեփթինի արտադրութիւնը։ [[Սեռական հասունացում|Սեռական հասունացման]] ժամանակ լեփթինի քանակութիւնը կը բարձրանայ արեան մէջ։ Լեփթինի ընկլաիչներ կան նաեւ [[T լիմֆոցիդներ]]<nowiki/>ու վրայ։<ref name="Taleb">{{cite journal | author=Taleb S, Herbin O, Ait-Oufella H, Verreth W, Gourdy P, Barateau V, Merval R, Esposito B, Clément K, Holvoet P, Tedgui A, Mallat Z. | title=Defective leptin/leptin receptor signaling improves regulatory T cell immune response and protects mice from atherosclerosis | url=https://archive.org/details/sim_arteriosclerosis-thrombosis-and-vascular-biology_2007-12_27_12/page/2691 | journal=Arterioscler Thromb Vasc Biol. | year=2007 | pages=2691–2698 | issue=12 | volume=27 | pmid=17690315 | doi=10.1161/ATVBAHA.107.149567}}</ref> Լեփթինը կը խթանէ անօթիներու վերականգնումը՝ [[անկիոկենեզիս]]<nowiki/>ը, [[անօթային էնտոթելային աճի գործօն]]<nowiki/>ի քանակի աւելացման միջոցով։ Լեփթինը միայն կը նուազեցնէ [[արեան ճնշում]]<nowiki/>ը։<ref name="Zhang">{{cite journal | author=Zhang W, Telemaque S, Augustyniak R, Anderson P, Thomas G, An J, Wang Z, Newgard C, Victor R.| title=Adenovirus-mediated leptin expression normalises hypertension associated with diet-induced obesity | journal=J Neuroendocrinol. | year=2010 | pages=175–180 | issue=3 | volume=22 | pmid=20059648 | doi=10.1111/j.1365-2826.2010.01953.x}}</ref><ref name="Knight">{{cite journal | author=Knight W, Seth R, Boron J, Overton J.| title=Short-term physiological hyperleptinemia decreases arterial blood pressure | journal=Regul Pept. | year=2009 | pages=60–68 | issue=1–3 | volume=154 | pmid=19323984 | doi=10.1016/j.regpep.2009.02.001}}</ref> [[Սաղմ]]<nowiki/>ի թոքերուն մէջ արտադրուող լեփթինը կը խթանէ [[սուրֆակդանդ]]<nowiki/>ի արտադրութիւնը։<ref name="pmid16940239">{{cite journal | author = Torday JS, Rehan VK | title = Up-regulation of fetal rat lung parathyroid hormone-related protein gene regulatory network down-regulates the Sonic Hedgehog/Wnt/beta-catenin gene regulatory network | journal = Pediatr. Res. | volume = 60 | issue = 4 | pages = 382–8 | date = October 2006 | pmid = 16940239 | doi = 10.1203/01.pdr.0000238326.42590.03 }}</ref> [[Ընկերք]]<nowiki/>ը նոյնպէս կ'արտադրուի այս հորմոնէն։<ref>{{cite journal |author=Zhao J, Townsend KL, Schulz LC, Kunz TH, Li C, Widmaier EP |title=Leptin receptor expression increases in placenta, but not hypothalamus, during gestation in Mus musculus and Myotis lucifugus |journal=Placenta |volume=25 |issue=8–9 |pages=712–722 |year=2004 |pmid=15450389 |doi=10.1016/j.placenta.2004.01.017}}</ref> Լեփթինի քանակը կ'աւելնայ յղիութեան եւ կը նուազի՝ ծննդաբերութենէն յետոյ։ Լեփթինը կ'արգիլէ արգանդի կծկումները։<ref>{{cite journal |author=Moynihan AT, Hehir MP, Glavey SV, Smith TJ, Morrison JJ |title=Inhibitory effect of leptin on human uterine contractility ''in vitro'' |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-obstetrics-and-gynecology_2006-08_195_2/page/504 |journal=Am. J. Obstet. Gynecol. |volume=195 |issue=2 |pages=504–509 |year=2006 |pmid=16647683 |doi=10.1016/j.ajog.2006.01.106}}</ref> Իմունոհակազդեցութեան լեփթինը յայտնաբերած է մայրական [[կաթ]]<nowiki/>ին եւ անոր հետ սնուող [[նորածին]]<nowiki/>ներու արեան մէջ։<ref name="pmid9398752">{{cite journal | author = Casabiell X, Piñeiro V, Tomé MA, Peinó R, Diéguez C, Casanueva FF | title = Presence of leptin in colostrum and/or breast milk from lactating mothers: a potential role in the regulation of neonatal food intake | journal = J. Clin. Endocrinol. Metab. | volume = 82 | issue = 12 | pages = 4270–3 | year = 1997 | pmid = 9398752 | doi = 10.1210/jcem.82.12.4590 }}</ref> Լեփթինը կը մասնակցի նաեւ [[սեռական հասունացում|սեռական հասունացման]]<nowiki/>ը, ոսկորներու աճին, ուղեղի այլ կառոյցներու նորմալ գործունէութեանը, հարկազերծային հակազդեցութիւններուն։<ref name="pmid23998663">{{cite journal | author = Sanchez-Garrido MA, Tena-Sempere M | title = Metabolic control of puberty: roles of leptin and kisspeptins | journal = Horm Behav | volume = 64 | issue = 2 | pages = 187–94 | year = 2013 | pmid = 23998663 | doi = 10.1016/j.yhbeh.2013.01.014 }}</ref><ref name="pmid9329346">{{cite journal | author = Matkovic V, Ilich JZ, Skugor M, Badenhop NE, Goel P, Clairmont A, Klisovic D, Nahhas RW, Landoll JD | title = Leptin is inversely related to age at menarche in human females | journal = J. Clin. Endocrinol. Metab. | volume = 82 | issue = 10 | pages = 3239–45 | date = October 1997 | pmid = 9329346 | doi =10.1210/jc.82.10.3239 }}</ref><ref name="pmid10660043">{{cite journal | author = Ducy P, Amling M, Takeda S, Priemel M, Schilling AF, Beil FT, Shen J, Vinson C, Rueger JM, Karsenty G | title = Leptin inhibits bone formation through a hypothalamic relay: a central control of bone mass | url = https://archive.org/details/cell_2000-01-21_100_2/page/197 | journal = Cell | volume = 100 | issue = 2 | pages = 197–207 | date = January 2000 | pmid = 10660043 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81558-5 }}</ref><ref name="pmid16293343">{{cite journal | author = Farr SA, Banks WA, Morley JE | title = Effects of leptin on memory processing | journal = Peptides | volume = 27 | issue = 6 | pages = 1420–5 | date = June 2006 | pmid = 16293343 | doi = 10.1016/j.peptides.2005.10.006 }}</ref><ref name="pmid20308782">{{cite journal | author = Greco SJ, Bryan KJ, Sarkar S, Zhu X, Smith MA, Ashford JW, Johnston JM, Tezapsidis N, Casadesus G | title = Leptin reduces pathology and improves memory in a transgenic mouse model of Alzheimer's disease | journal = J. Alzheimers Dis. | volume = 19 | issue = 4 | pages = 1155–67 | year = 2010 | pmid = 20308782 | pmc = 2862270 | doi = 10.3233/JAD-2010-1308 }}</ref><ref name="pmid22921154">{{cite journal | author = Doherty GH, Beccano-Kelly D, Yan SD, Gunn-Moore FJ, Harvey J | title = Leptin prevents hippocampal synaptic disruption and neuronal cell death induced by amyloid β | journal = Neurobiol. Aging | volume = 34 | issue = 1 | pages = 226–37 | date = January 2013 | pmid = 22921154 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2012.08.003 }}</ref><ref name="pmid19166821">{{cite journal | author = Greco SJ, Sarkar S, Johnston JM, Tezapsidis N | title = Leptin regulates tau phosphorylation and amyloid through AMPK in neuronal cells | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 380 | issue = 1 | pages = 98–104 | date = February 2009 | pmid = 19166821 | pmc = 2657956 | doi = 10.1016/j.bbrc.2009.01.041 }}</ref><ref name="pmid9732873">{{cite journal | author = Lord GM, Matarese G, Howard JK, Baker RJ, Bloom SR, Lechler RI | title = Leptin modulates the T-cell immune response and reverses starvation-induced immunosuppression | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-08-27_394_6696/page/897 | journal = Nature | volume = 394 | issue = 6696 | pages = 897–901 | date = August 1998 | pmid = 9732873 | doi = 10.1038/29795 }}</ref><ref name="Fantuzzi_2000">{{cite journal | author = Fantuzzi G, Faggioni R | title = Leptin in the regulation of immunity, inflammation, and hematopoiesis | journal = J. Leukoc. Biol. | volume = 68 | issue = 4 | pages = 437–46 | date = October 2000 | pmid = 11037963 | doi = }}</ref><ref name="Caldefie-Chezet 2001">{{cite journal | author = Caldefie-Chezet F, Poulin A, Tridon A, Sion B, Vasson MP | title = Leptin: a potential regulator of polymorphonuclear neutrophil bactericidal action? | journal = J. Leukoc. Biol. | volume = 69 | issue = 3 | pages = 414–8 | date = March 2001 | pmid = 11261788 | doi = }}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.webmd.com/diet/features/the-facts-on-leptin-faq The Facts on Leptin: FAQ] * [http://www.doctoroz.com/article/leptin-resistance-fact-sheet Leptin Resistance Fact Sheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720012903/http://www.doctoroz.com/article/leptin-resistance-fact-sheet |date=2017-07-20 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17212793 The role of leptin and ghrelin in the regulation of food intake and body weight in humans: a review.] * [http://www.wikihow.com/Increase-Leptin How to Increase Leptin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208091446/http://www.wikihow.com/Increase-Leptin |date=2015-02-08 }} * [http://www.bodyrecomposition.com/fat-loss/the-hormones-of-bodyweight-regulation-leptin-part-1.html/ Bodyweight Regulation: Leptin Part 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216022452/http://www.bodyrecomposition.com/fat-loss/the-hormones-of-bodyweight-regulation-leptin-part-1.html/ |date=2014-12-16 }} [[Ստորոգութիւն:Հորմոններ]] [[Ստորոգութիւն:Ցիտոկիններ]] [[Ստորոգութիւն:Սփռուն ներզատական համակարգ]] 713k67zg685l8qm7pgpazy656en9193 0 3425 253560 230555 2026-08-19T10:28:10Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253560 wikitext text/x-wiki '''Լեզուաբանութիւն''', գիտութիւն<ref>{{Cite book|title=Linguistics|last=Crystal|first=David|publisher=Penguin Books|year=1990|isbn=9780140135312|authorlink=David Crystal}}</ref>, որուն ուսումնասիրութեան առարկան լեզուն է<ref>{{Cite book|title=On Language and Linguistics|last=Halliday|first=Michael A.K.|author2=Jonathan Webster|publisher=Continuum International Publishing Group|year=2006|isbn=0-8264-8824-2|page=vii|authorlink=Michael Halliday}}</ref>, լեզուի կառուցուածքը, բովանդակութիւնը եւ լեզուն՝ համատեքստի մէջ<ref>{{cite book|title=Elements of General Linguistics|last=Martinet|first=André|publisher=Faber|year=1960|series=Studies in General Linguistics, vol. i.|location=London|page=15|translator=Elisabeth Palmer Rubbert|authorlink=André Martinet}}</ref>: Լեզուի ուսումնասիրութեան ոլորտին մէջ կատարուած առաջին քայլերը իրականացուած են դեռ Ք.Ա. 4-րդ դարուն, երբ հնդիկ քերականագէտ [[Պանինի]]ն իր «''Ատադհյայի''» («''Astādhyāyl''» – «Ութնամատեան») աշխատանքին մէջ նկարագրեց [[սանսքրիտ]] լեզուն<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=KaOcAQAAQBAJ&pg=PA14&lpg=PA14|title=A New History of the Humanities: The Search for Principles and Patterns from Antiquity to the Present|author=Rens Bod|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=0199665214}}</ref><ref>Sanskrit Literature The Imperial Gazetteer of India, v. 2 (1909), p. 263.</ref><ref>{{Cite book|url=http://www.vedicbooks.net/ashtadhyayi-panini-vols-p-2313.html|title=The Ashtadhyayi of Panini (2 Vols.)|author=S.C. Vasu (Tr.)|publisher=Vedic Books|year=1996|isbn=9788120804098}}</ref>: Լեզուաբանները սովորաբար կը վերլուծեն մարդկային լեզուն, ուսումնասիրելով արտասանութեան եւ նշանակութեան միջեւ կապը<ref>{{Cite book|url=http://www.marxists.org/reference/subject/philosophy/works/ru/jakobson.htm|title=Six Lectures on Sound and Meaning|last=Jakobson|first=Roman|publisher=MIT Press, Cambridge, Massachusetts|year=1937|isbn=0262600102}}</ref>: [[Հնչիւնաբանութիւն]]ը կ'ուսումնասիրէ խօսքի եւ լեզուի հնչիւնները եւ անոնց ձայնային եւ արտասանական յատկութիւնները: Լեզուի բովանդակութեան ուսումնասիրութիւնը միւս կողմէն կը զբաղի այն հարցով, թէ ինչպէս լեզուները կը կանոնագրուին առարկաներու, յատկութիւններու եւ աշխարհի այլ երեւոյթներու միջեւ եղած յարաբերութիւնները՝ իմաստ հաղորդելու, վերլուծելու եւ տալու, ինչպէս նաեւ երկիմաստութիւնը գտնելու եւ վերացնելու համար<ref>{{cite book|url=http://www.thehindu.com/books/power-of-the-word/article3779772.ece|title=Vakyapadiya: Sphota, Jati, and Dravya|author=Sharada Narayanan|year=2010}}</ref>: Մինչդեռ իմաստաբանութեան ուսումնասիրութիւնը կը զբաղի ճշմարիտ հետեւութիւններով, գործաբանութիւնը կը զբաղի այն հարցով, թէ ինչպէս իրավիճակային համատեքստը կ'ազդէ իմաստին վրայ<ref>{{cite book|title=Meaning and Grammar: An Introduction to Semantics|author1=Chierchia, Gennaro|author2=Sally McConnell-Ginet|publisher=MIT Press, Cambridge, Massachusetts|year=2000|isbn=9780262531641|lastauthoramp=yes}}</ref>: Քերականութիւնը կանոններու համակարգ է, որ կը կառավարէ տուեալ լեզուի մէջ արտայայտութիւններու գործածութիւնը: Այս կաննոները կը վերաբերին ինչպէս արտասանութեան<ref>All references in this article to the study of sound should be taken to include the manual and non-manual signs used in [[Sign language|sign languages]].</ref>, այնպէս ալ նշանակութեան, եւ բաղադրիչ կազմող կանոններու ենթահամակարգներ կ՛ընդգրկեն, որոնք կը վերաբերին [[Հնչիւնաբանութիւն|հնչիւնաբանութեան]] (հնչիւնային համակարգերու կազմակերպումը), [[Ձեւաբանութիւն (լեզուաբանութիւն)|ձեւաբանութեան]] (բառերու կազմութիւնը եւ կառուցուածքը) եւ [[Շարահիւսութիւն|շարահիւսութեան]] (բառակապակցութիւններու եւ նախադասութիւններու կազմութիւնը)<ref>{{cite book|url=https://mitpress.mit.edu/catalog/item/examrequest.asp?ttype=2&tid=12240|title=Linguistics|author1=Adrian Akmajian|author2=Richard A. Demers|author3=Ann K. Farmer|author4=Robert M. Harnish|publisher=The MIT Press|year=2010|isbn=0-262-51370-6|edition=6th|accessdate=25 July 2012|archive-date=14 December 2012|archive-url=https://archive.today/20121214215844/http://mitpress.mit.edu/catalog/item/examrequest.asp?ttype=2&tid=12240|dead-url=yes|archivedate=14 December 2012|archiveurl=https://archive.today/20121214215844/http://mitpress.mit.edu/catalog/item/examrequest.asp?ttype=2&tid=12240|deadurl=yes}}</ref>: Ժամանակակից տեսութիւնները, որոնք կը զբաղին քերականութեան սկզբունքներով, կը գործեն [[Նոամ Ճոմսկի]]ի սերող լեզուաբանութեան շրջանակներուն մէջ<ref>''Syntax: A Generative Introduction'' (Second Edition), 2013. Andrew Carnie. Blackwell Publishing.</ref>: 20-րդ դարու սկզբը [[Ֆերտինանտ տը Սոսիւր]]ը իր կառուցուածքային լեզուաբանութեան ձեւակերպման մէջ, տարբերութիւն դրաւ լեզուի եւ խօսքի միջեւ։ Ըստ անոր՝ խօսքը մարդոց կողմէ լեզուի արտաբերումն է, իսկ լեզուն վերացական երեւոյթ է, որ կը սահմանէ կանոններու համակարգ, որ կը կառավարէ լեզուի գործածութիւնը<ref>de Saussure, F. (1986). ''Course in general linguistics'' (3rd ed.). (R. Harris, Trans.). Chicago: Open Court Publishing Company. (Original work published 1972). p. 9-10, 15.</ref>: Այս տարբերակումը նման է Նոամ Ճոմսկի՝ փոխակերպական կամ սերող քերականութեան տեսութեան մէջ լեզուական ունակութեան եւ գործածման միջեւ տարբերակմանը: Ըստ Ճոմսկիի՝ ունակութիւնը անհատի՝ լեզուն օգտագործելու բնածին կարողութիւնն է եւ երկբայական է (լեզու), այն ինչ գործածումը այն եղանակն է, ըստ որուն անհատները, խումբերը եւ համայնքները լեզուն (խօսք) կը գործածեն<ref>Chomsky, Noam. (1965). ''Aspects of the Theory of Syntax''. Cambridge, MA: [[MIT Press]].</ref>: Խօսքի ուսումնասիրութեամբ (որ մշակութային խօսակցութեան եւ բարբառներուն մէջ կը դրսեւորուի) կը զբաղի [[հանրալեզուաբանութիւն]]ը, որ կ'ուսումնասիրէ որեւէ լեզուական համայնքի լեզուաբանական հայեցակէտերու բարդ համակարգերը: Այս մէկը նաեւ կ'ուսումնասիրէ յօդուածներու եւ զրոյցներու կառուցուածքը, որ կ'իրականանայ լեզուաբանական տուեալներու հաւաքագրման կամ ալ [[Նիւթերու Լեզուաբանութիւն|նիւթերու լեզուաբանութեան]] միջոցով եւ որ կը վերցնէ բնական միջավայրին մէջ լսուած խօսքը, կ'ուսումնասիրէ քերականական եւ այլ յատկութիւններու տարբերակները<ref>{{cite book|title=Sociolinguistic Discontinuity in Minority Language Communities|author1=Raymond Mougeon|author2=Terry Nadasdi|publisher=Linguistic Society of America|year=1998|pages=40–55|jstor=417564|lastauthoramp=yes}}</ref>: Ոճաբանութիւնը նաեւ կը զբաղի լեզուական տարբեր համայնքներու գրաւոր կամ բանաւոր ճառախօսութեան ուսումնասիրութեամբ, տարբեր ժանրերու, ինչպէս նաեւ զանգուածային լրատուամիջոցներու խմբագրական կամ պատմողական ձեւաչափերու ուսումնասիրութեամբ<ref>{{Cite web |url=http://www.uni-giessen.de/anglistik/ling/Staff/mukherjee/pdfs/Stylistics.pdf |title="Stylistics" by Joybrato Mukherjee. Chapter 49. ''Encyclopedia of Linguistics''. |accessdate=2018-08-21 |archive-date=2013-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004220434/http://www.uni-giessen.de/anglistik/ling/Staff/mukherjee/pdfs/Stylistics.pdf |dead-url=yes |archivedate=2013-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004220434/http://www.uni-giessen.de/anglistik/ling/Staff/mukherjee/pdfs/Stylistics.pdf |deadurl=yes }}</ref>: 1960 – ականներուն [[Ժաք Տերիտա]]ն եւս տարբերութիւն դրաւ բանաւոր եւ գրաւոր խօսքի միջեւ՝ առաջարկելով, որ գրաւոր խօսքը ինքնին ուսումնասիրուի որպէս հաղորդակցութեան լեզուաբանական միջոց<ref>[[Writing and Difference]] by Jacques Derrida, 1967, and [[Of Grammatology]]</ref>: [[Հնագրութիւն]]ը հետեւաբար գիտաճիւղ է, որ կ'ուսումնասիրէ գիրերու (որպէս նշաններ) զարգացումը լեզուին մէջ<ref>Chapter 1, section 1.1 in {{cite book|url=https://books.google.am/?id=gvSi3JVNRFQC|title=Trends in Linguistics: Runes and Germanic Linguistics|author=Elmer H. Antonsen|publisher=Mouton de Gruyter|year=2002|isbn=3-11-017462-6|edition=6th}}</ref>: Լեզուի ձեւական ուսումնասիրութիւնը նաեւ հասած է այնպիսի ոլորտներու զարգացման, որոնցմէ են՝ [[հոգելեզուաբանութիւն]]ը, որ կ'ուսումնասիրէ լեզուի գործառոյթներն ու արտայայտումը միտքին մէջ, [[Ջղալեզուաբանութիւն|ջղալեզուաբանութիւնը]], որ կ'ուսումնասիրէ ուղեղին մէջ կատարուող լեզուական գործընթացները, [[կենսալեզուաբանութիւն]]ը, որ կ'ուսումնասիրէ լեզուի կենսաբանական զարգացումը եւ [[Լեզուի Ձեռքբերում|լեզուի ձեռքբերումը]], որ կ'ուսումնասիրէ, թէ ինչպէս երեխաները եւ մեծահասակները կ'իմանան լեզուական գիտելիքներ: Լեզուաբանութիււնը նաեւ կը զբաղի լեզուին վրայ ազդող հասարակական, պատմական եւ քաղաքական այն գործօններու ուսումնասիրութեամբ, որոնք լեզուաբանական եւ լեզուական համատեքստը կը սահմանեն<ref>{{Cite web|url=http://benjamins.com/#catalog/journals/jlp/main|title=Mobile Menu|website=benjamins.com|accessdate=2018-07-07}}</ref>: Պատմական եւ զարգացումային լեզուաբանութեան ենթաճիւղերը շեշտը կը դնեն լեզուներու զարգացման վրայ եւ թէ ինչպէս անոնք կը փոխուին ժամանակի ընթացքին: Փաստագրական լեզուաբանութեան մէջ կը միաւորուի մարդաբանական հետազօտութիւնը լեզուաբանականին հետ, նկարագրելու համար լեզուներն ու անոնց քերականութիւնը: Բառարանագրութիւնը կը զբաղի այն բառերու գրանցմամբ, որոնք կը կազմեն լեզուի բառապաշարը: Լեզուի բառապաշարը կազմող բառերը կ'արձանագրուին բառարաններուն մէջ։ Համակարգչային լեզուաբանութիւնը կը զբաղի բնական լեզուի կաղապարումով: Թարգմանութեան ընթացքին կ'օգտագործուին լեզուագիրներու ունեցած յատուկ գիտելիքները, ինչպէս նաեւ [[Լեզուական Կրթութիւն|լեզուական կրթութիւնը]]՝ օտար լեզուի ուսուցումը: Մասնագէտները կ'աշխատին կառավարութեան հետ, կրթութեան ոլորտին մէջ նոր նախագիծեր իրականացնելու համար, որոնք հիմնուած են լեզուաբանական հետազօտութիւններու վրայ: Լեզուաբանութեան հետ կ'առնչուին նաեւ [[նշանագիտութիւն|նշանագիտութիւնը,]] [[գրաքննադատութիւն]]ը եւ [[թարգմանութիւն]]ը: == Եզրոյթ == Մինչեւ 20-րդ դար ''բանասիրութիւն'' բառը, որ ստեղծուած էր 1716-ին,<ref name="Etymonline Definition of Philology">[http://www.etymonline.com/index.php?term=philology Online Etymological Dictionary Definition of ''Philology'']</ref> հիմնականին մէջ կը վերաբերէր լեզուի գիտութեան, որ այն ժամանակ թերեւս միայն պատմական բնոյթ կը կրէր:<ref name="Introduction: Philology in a Manuscript Culture by Stephen G. Nichols (Vol. 65, No. 1 (Jan 1990), pp. 1-10. Published by Medieval Academy of America.2">{{cite journal|last=Nichols|first=Stephen G.|year=1990|title=Introduction: Philology in a Manuscript Culture|url=https://archive.org/details/sim_speculum_1990-01_65_1/page/1|journal=Speculum|volume=65|pages=1–10|doi=10.2307/2864468|jstor=2864468|number=1}}</ref><ref>{{Cite book|title=Understanding Language Change|last=McMahon|first=A. M. S.|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=0-521-44665-1|page=19}}</ref><ref>{{Cite book|title=Understanding Language Change|last=McMahon|first=A. M. S.|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=0-521-44665-1|page=9|postscript=<!--None-->}}</ref> Երբ [[Ֆերտինանտ տը Սոսիւր]]ը սկսաւ պնդել, որ լեզուն պէտք է նաեւ լեզուի համաժամանակեայ ուսումնասիրութիւն ըլլայ, ''բանասիրութիւն'' բառը սկսաւ վերաբերիլ միայն լեզուի քերականութեան, պատմութեան եւ ոճական հնարքներու ուսումնասիրութեան:<ref>A. Morpurgo Davies Hist. Linguistics (1998) 4 I. 22.</ref><ref name="etymonline philology">[http://www.etymonline.com/index.php?term=philology Online Etymological Dictionary of ''Philology'']</ref> Չնայած «լեզուաբան» բառը որպէս «լեզուն ուսումնասիրող անձ» ստեղծուած է 1641-ին, սակայն «լեզուաբանութիւն» բառը առաջին անգամ օգտագործուած է 1847-ին եւ այդ ժամանակէն ի վեր ''լեզուաբանութիւն'' բառը կ'օգտագործուի «լեզուի գիտութիւն» նշանակութեամբ:<ref name="etymonline linguist">[http://www.etymonline.com/index.php?term=linguist Online Etymological Dictionary Definition of ''Linguist'']</ref><ref name="American Heritage 2000">{{cite encyclopedia|title=Linguist|encyclopedia=The American Heritage Dictionary of the English Language|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|year=2000|isbn=978-0-395-82517-4|ref=harv}}</ref> == Շեղումներ եւ ընդհանրութիւններ == Չնայած լեզուաբանական որոշ տեսութիւններ կը կեդրոնանան լեզուին մէջ առկայ տարբեր շեղումներու վրայ, որոնք կ'առաջանան հասարակութեան տարբեր խումբերուն մէջ, միւս տեսութիւնները շեշտը կը դնեն մարդկային բոլոր լեզուներուն բնորոշ ընդհանուր յատկանիշներու վրայ։ Շեղումներու տեսութիւնը հետեւաբար յայտնի լեզուներ կը մշակէ, օրինակ անգլերէնի եւ ֆրանսերէնի տարբեր գործածութիւնները ամբողջ աշխարհին մէջ, ինչպէս նաեւ փոքր բարբառները եւ տարածաշրջանային վերափոխումները: Շեղումներու տեսութիւնը ուշադրութիւն կը դարձնէ մշակութային փուլերուն, որոնց ենթարկուած է որեւէ լեզու: Վարը նշուած են այդ փուլերէն քանի մը հատը: === Փիջին === Որեւէ լեզուի ''փիջին'' փուլը այն փուլն է, որուն ընթացքին հաղորդակցում կը կատարուի քերականական պարզեցուած կաղապարներու միջոցով: Այդպիսի հաղորդակցում կ'իրականանայ երկու կամ աւելի խումբերու միջեւ, որոնք ոչ մէկ ընդհանուր լեզու ունին: Այս պարագային խօսողները տարբեր լեզուներու տարրեր կ'օգտագործեն: === Կրէոլ === ''Կրէոլը'' լեզուի այն փուլն է, որուն ընթացքին տարբեր լեզուներու միախառնումէն կը զարգանայ մէկ այլ բնական լեզու: Այս մէկը տեղի կ'ունենայ լեզուի փիջին փուլէն ետք: Կրէոլ փուլին ընթացքին առաջացած լեզուն ամբողջական է եւ կրնայ օգտագործուիլ որեւէ համայնքի մէջ եւ դառնալ անոր մայրենի լեզուն: === Բարբառ === {{Հիմնական |1=Բարբառ}} [[Բարբառ]]ը լեզուի տարբերակ է, որ բնորոշ է լեզուակիրներու որոշակի խումբի:<ref>[http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50063104?query_type=word&queryword=dialect&first=1&max_to_show=10&sort_type=alpha&result_place=1&search_id=tFGd-Bh8USU-18775&hilite=50063104 Oxford English dictionary.]</ref> Այն մարդիկ, որոնք տուեալ լեզուի որեւէ բարբառով կը խօսին, սովորաբար իրարու հետ կապուած են հասարակական ինքնութեամբ: Այս մէկը ճիշդ այն է, որ կը տարբերէ բարբառը լեզուի մակարդակէն կամ ճառախօսութենէն, որոնց մէջ մշակութային ինքնութիւնը ոչ մէկ դեր կը խաղայ: Բարբառները լեզուի տարբերակներ են, որոնք ունին իրենց քերականական եւ հնչիւնաբանական օրէնքները, լեզուաբանական եւ ոճական առանձնայատկութիւնները, սակայն չունին լեզուի պաշտօնական կարգավիճակ: Բարբառները լեզուի կարգավիճակ կը ստանան միայն հասարակական եւ քաղաքական դրդապատճառներով: Բարբառներու (ինչպէս նաեւ լեզուներու) միջեւ տարբերակումը հիմնուած է քերականական, շարահիւսական կանոններու եւ ոճական առանձնայատկութիւններու վրայ: [[Համընդհանուր Քերականութիւն|Համընդհանուր քերականութիւն]]ը հաշուի կ'առնէ բոլոր լեզուներու եւ բարբառներու միջեւ եղած կառուցուածքային նմանութիւնները, ինչպէս նաեւ նորածիններու գիտակցութեան մէջ եղած բնածին լեզուական կարողութիւնները: Այս միտքը հիմնուած է սերող քերականութեան տեսութեան եւ լեզուաբանութեան ձեւական դպրոցներու վրայ, որոնց հետեւորդներն են [[Նոամ Ճոմսկի]]ը եւ այլք:<ref>Trudgill, P. (1994). Dialects. ''Ebooks Online'' Routledge. Florence, KY.</ref> === Տրամասութիւն === Ճառախօսութիւնը կամ [[խոհականութիւն]]ը լեզուն է հասարակական գործադրման մէջ եւ անիկա բազմաշերտ գաղափար է: Որպէս հասարակական երեւոյթ՝ ճառախօսութիւնը տարբեր գաղափարախօսութիւններ կ'արտայայտէ գրաւոր եւ բանաւոր խօսքի միջոցով: Ճառախօսութեան վերլուծութեամբ կարելի է ուսումնասիրել կամ բացայայտել այդ գաղափարախօսութիւնները: Այս մէկը ժանրի վրայ, որ կ'ընտրուի տարբեր իրավիճակներուն համապատասխան: Ճառախօսութիւնը նաեւ կ'ազդէ յօդուածին վրայ՝ հնչիւնաբանական կամ բառաքերականական մակարդակով: Որեւէ ճառախօսութիւն լեզուի տարբերակ կը դառնայ, երբ այս մէկը կ'օգտագործուի որեւէ յատուկ նպատակով եւ կ'անուանուի լեզուի ոճ կամ մակարդակ:<ref>Helen Leckie-Tarry, ''Language and Context: a Functional Linguistic Theory of Register'', Continuum International Publishing Group, 1995, p.&nbsp;6. {{ISBN|1-85567-272-3}}</ref> Կրնան ըլլալ նորաբանութիւններ, որոնք ի յայտ կու գան որեւէ ոլորտի մէջ մասնագիտացում ունեցող համայնքի փորձառութեան պատճառով: Լեզուի մակարդակները եւ տրամասութիւնները, հետեւաբար, իրարմէ կը տարբերին բառապաշարով եւ երբեմն նաեւ ոճով: Օրինակ՝ բժիշկները իրենց հաղորդակցութեան ընթացքին կ'օգտագործեն բժշկութեան ոլորտին պատկանող բառապաշար եւ բառերը (բժշկական ճառախօսութիւն): ===Տիպար լեզու === Երբ որեւէ բարբառ կը փաստագրուի իր քերականութեան լեզուաբանական յատկանիշներուն հիման վրայ, որոնք առաջացած են տուեալ համայնքին մէջ, այս մէկը ձեռք կը բերէ քաղաքական եւ ազգային ճանաչում: Ասիկա այն փուլն է, երբ լեզուն կը համարուի տիպար տարբերակ, որուն քերականական օրէնքները զարգացած, ուղղուած եւ կայունացած են: Անգլերէնը եւ ֆրանսերէնը, օրինակ, հասած են այն փուլին, որ կը համարուին տիպար լեզուներ: Որեւէ լեզուի ընդհանուր յատկանիշներու ուսումնասիրութիւնը կ'ընդգրկէ հետեւեալ գաղափարները. === Բառապաշար === {{Հիմնական|Բառապաշար}} Բառապաշարը բառերու եւ նախադասութիւններու հաւաքածու է, որ կը պահուի խօսողի միտքին մէջ։ Բառապաշարը կազմուած է բառերէ եւ կախեալ է ձեւոյթներէ, որոնք բառերու մաս կը կազմեն եւ չեն կրնար առանձին հանդէս գալ, ինչպէս օրինակ՝ ածանցները: Որոշ ժամանակ բարդ բառերը եւ որոշ ասացուածքներ եւ բառակապակցութիւններ նոյնպէս բառապաշարի մաս կը համարուէին: Բառարաններուն մէջ այբբենական կարգով կը փորձեն ընդգրկել որեւէ լեզուի բառապաշարը, սակայն կախեալ ձեւոյթները սովորաբար չեն ընդգրկուիր: Բառարանագրութիւնը, որ սերտ կապուած է իմաստաբանութեան ոլորտին հետ, գիտութիւն է, որ կը դասակարգէ տուեալ լեզուի բառապաշարը բառարաններուն եւ հանրագիտարաններուն մէջ։ Բառապաշարին մէջ աւելցած նոր բառերը կը կոչուին նորաբանութիւններ: Խօսողի լեզուական ունակութիւնները կախուած են անոր բառապաշարէն, այսինքն բառերու քանակ, որ ան գիտէ: Սակայն լեզուաբանները այս մէկը առասպել կը համարեն: Շատ լեզուաբաններ կը կարծեն, որ մարդու լեզուական ունակութիւնները կախուած են քերականութեան իմացութենէն: Նոյնիսկ շատ փոքր բառապաշարով քերականութեան տիրապետելու պարագային, կարելի է կազմել անսահման թիւով նախադասութիւններ: === Յարաբերականութիւն === Ըստ Սեպիր-Ուորֆի վարկածին ([[Լեզուաբանական Յարաբերականութիւն|լեզուաբանական յարաբերականութիւն]], լեզուի կառուցուածքը կ'ազդէ մարդու աշխարհայեացքին վրայ։ [[Ունիվերսալիզմ|Ունիվերսալիստները]] կը հաւատան, որ ընդհանրութիւններ կան ինչպէս մարդկանց ընկալման մէջ, այնպէս ալ լեզուին մէջ, այն ինչ յարաբերականութեան տեսութեան կողմնակիցները այն կարծիքին են, որ մարդիկ եւ լեզուները տարբեր են: Չնայած լեզուաբանական յարաբերականութեան տեսութիւնը մշակած են ամերիկացի լեզուաբաններ [[Էտուարտ Սեպիր]]ը եւ [[Պենճամին Լի Ուորֆ]]ը, ''Սեպիր-Ուորֆի վարկած'' բառը առաջադրած է Սեպիրի աշակերտը՝ Հարի Հոիճերը: 20-րդ դարու գերմանացի լեզուաբան [[Լէօ Վայսգերբեր]]ը նոյնպէս շատ աշխատութիւններ ունի լեզուաբանական յարաբերականութեան վերաբերեալ: Այս տեսութեան կողմնակիցները տարբերութիւն կը տեսնեն ճանաչողութեան մակարդակի եւ իմաստային ոլորտին միջեւ։ 1980- ականներուն [[Ճանաչողական Լեզուաբանութիւն|ճանաչողական լեզուաբանութեան]] ի յայտ գալուն պէս մեծցաւ լեզուաբանական յարաբերականութեան նկատմամբ հետաքրքրութիւնը: Տարբեր մտածողներ, որոնցմէ է օրինակ [[Ճորճ Լակոֆֆ]]ը, կը պնդեն, որ լեզուն կ'արտացոլէ մշակութային տարբեր այլաբանութիւններ, այնինչ [[Ժագ Դերիդա]]յի աշխատութիւնները սերտ կապուած են լեզուաբանութեան մէջ յարաբերականութեան շարժման հետ: == Կառոյցներ == Լեզուական կառոյցը նշանակութեան եւ ձեւի զուգորդումն է: Նշանակութեան եւ ձեւի ցանկացած զուգորդում ''Սոսյիւրական'' նշան է: Օրինակ՝ «կատու» նշանակութիւնը ամբողջ աշխարհին մէջ կ'արտայայտուի հնչիւնային տարբեր կաղապարներով (բանաւոր խօսք), ձեռքերու եւ դէմքի տարբեր արտայայտութիւններով (նշանային լեզու) եւ գրաւոր նշաններով (գրաւոր լեզու): Լեզուաբանները, որոնք կառոյցներու վրայ կը կեդրոնանան, կը փորձեն հասկնալ որեւէ լեզուի կաննոները, որոնք կը կիրառեն տուեալ լեզուի լեզուակիրները (յաճախ անգիտակցաբար): Լեզուական բոլոր կառոյցները կարելի է բաժնել մասերու, որոնք կը միաւորուին՝ համաձայն կանոններու, վերլուծութեան տարբեր մակարդակներու միջոցով: Օրինակ՝ «տասներորդ» բառը կարելի է վերլուծել երկու տարբեր մակարդակներով: Բառի ներքին կառուցուածքի մակարդակով ([[Ձեւաբանութիւն (լեզւոաբանութիւն)|ձեւաբանութիւն]])՝ «տասներորդ» բառը կազմուած է թիւ եւ կարգ ցոյց տուող լեզուական բառաձեւերէ: Հնչիւնական կառուցուածքի տեսանկիւնէն ([[հնչիւնաբանութիւն]])՝ կառուցուածքային վերլուծութիւնը ցոյց կու տայ, որ «տասը» բառի «ը» ձայնաւորը «տասներորդ» բառը կազմելու ժամանակ կը զեղչուի: Չնայած որ լեզուակիրները ճիշտ կ'օգտագործեն այս կանոնները, անոնք ոչ միշտ կը հասկնան անոնց էութիւնը: Լեզուաբանութիւնը կազմուած է բազմաթիւ ճիւղերէ, որոնք կը զբաղին լեզուի կառուցուածքի առանձին մասերու ուսումնասիրութեամբ: Այն տեսութիւնը, որ կը լուսաբանէ այս բոլորը, առաջադրած է [[Նոամ Ճոմսկի]]ն<nowiki/>եւ այս մէկը կը կոչուի սերող տեսութիւն եւ կամ համընդհանուր քերականութիւն: Լեզուաբանութէան ճիւղերէն շատեր շեշտը կը դնեն ձեւին վրայ, իսկ միւսները՝ նշանակութեան: Անոնք իրարմէ կը տարբերին նաեւ ուսումնասիրութեան տիրոյթներով՝ հնչիւն, բառ, բառակապակցութիւն, ճառախօսութիւն: === Քերականութիւն === Ենթաճիւղերը, որոնք շեշտը կը դնեն լեզուի քերականական ուսումնասիրութեան վրայ, կը ներառեն հետեւեալը. * '''Հնչիւնաբանութիւն''', խօսքի հնչիւններու արտաբերման եւ ընկալման ֆիզիքական յատկանիշներու ուսումնասիրութիւնը. * '''Հնչիւթաբանութիւն''', հնչիւններու ուսումնասիրութիւնը՝ որպէս խօսողի մտքին մէջ առաջացող վերացական երեւոյթներ, որոնք կ'օգնեն տարբերակել իմաստներ (հնչոյթներ). * '''Ձեւաբանութիւն''', ձեւոյթներու կամ բառերու ներքին կառուցուածքի ուսումնասիրութիւնը. * '''Շարահիւսութիւն''', կ'ուսումնասիրէ թէ ինչպէս բառերը կը միաւորուին, կազմելու համար քերականական բառակապակցութիւններ եւ նախադասութիւններ. * '''Իմաստաբանութիւն''', բառերու իմաստներու եւ կայուն բառակապակցութիւններու ուսումնասիրութիւնը. * '''Գործաբանութիւն''', կ'ուսումնասիրէ, թէ ինչպէս ասոյթները կը գործածուին հաղորդակցման ընթացքին, ինչպէս նաեւ համատեքստի եւ արտալեզուական գործօններու ազդեցութիւնը իմաստին վրայ. * '''Ճառախօսութիւն-վերլուծություն''', կ'ուսումնասիրէ լեզուի գործածումը յօդուածմներուն մէջ (բանաւոր, գրաւոր, նշանային խօսք). * '''Ոճաբանութիւն''', կ'ուսումնասիրէ լեզուական գործօնները (ճարտասանութիւն, առոգանութիւն, շեշտ), որոնք ճառախօսութիւնը համայօդուածին մէջ կը դնեն. * '''Նշանագիտութիւն''', նշաններու եւ իմաստաւորման գործընթացի՝ ցուցման, նշանակութեան, նմանութեան, համաբանութեան, խորհրդանշութեան, փոխաբերութեան եւն, ուսումնասիրութիւնը: === Ոճ === Ոճաբանութիւնը կ'ուսումնասիրէ յօդուածներու մեկնաբանութիւնը՝ լեզուական եւ հնչերանգային ոճերու տեսակէտէն: Ոճաբանական վերլուծութիւնը կը յանգեցնէ բարբառներու եւ լեզուի մակարդակներու նկարագրութեան ուսումնասիրութեան: Ոճական առանձնայատկութիւններու շարքին կը պատկանին ճարտասանութիւնը,<ref>{{cite book|title=The Philosophy of Rhetoric|author=IA Richards|publisher=Oxford University Press (New York)|year=1965}}</ref> առոգանութիւնը, շեշտը, երգիծանքը, հեգնանքը, երկխօսութիւնը եւ այլն: Ոճաբանական վերլուծութիւնը կրնայ ներառել նաեւ լեզուի ուսումնասիրութիւնը գրականութեան կանոնական աշխատութիւններուն մէջ, ոճային գրականութեան, լուրերուն, գովազդներուն եւ հաղորդակցման այլ ձեւերուն մէջ։ Այսպիսով, ոճաբանութիւնը յօդուածի մեկնաբանումն է: == Մօտեցումներ == === Տեսական === Լեզուաբանութեան ոլորտին մէջ քննարկման կարեւոր թեմա է, թէ ինչպէ՞ս պէտք է լեզուն սահմանել եւ հասկանալ: Որոշ լեզուաբաններ կը կիրառեն «լեզու» բառը, որպէս մարդու ուղեղին մէջ բնածին կաղապար մը, որ թոյլ կոու տայ մարդոց ձեռնարկել լեզուական վարքագիծ: Կը համարուի, որ «համընդհանուր քերականութիւնը» կ'օգնէ երեխաներուն լեզուներ սորվիլ, տարբերել որեւէ լեզուի քերականօրէն ճիշտ ձեւակերպուած նախադասութիւնները: Այս տեսակէտի հետեւորդները, որոնք կը պատկանին լեզուաբանութեան այն դպրոցին, որ հիմնուած է Նոամ Ճոմսկիի ''սերող տեսութեան'' վրայ, չեն նայիր լեզուին որպէս մէկ բան, որ առաջացած եւ զարգացած է հաղորդակցման նպատակով: Անոնք լեզուն աւելի շատ կը նկատեն որպէս մարդու միտքերը ձեւաւորող գործընթաց: === Գործնական === Լեզուաբաններու մէկ այլ խումբ «լեզու» բառը կը դիտէ որպէս հաղորդակցային համակարգ, որ զարգացած է աջակցելու համար համատեղ գործունէութեան: Քերականութեան այսպիսի տեսութիւնները, որոնք «գործնական» կը կոչուին, լեզուն կը տեսնեն որպէս մէկ գործիք, որ զարգացած եւ յարմարեցուած է այդ կիրառողներու հաղորդակցային պահանջներուն:<ref>{{cite book|url=http://linguistics.concordia.ca/i-language/|title=I-language: An Introduction to Linguistics as Cognitive Science, 2nd edition|last=Isac|first=Daniela|author2=Charles Reiss|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0199660179|access-date=2018-08-21|archive-date=2011-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706173454/http://linguistics.concordia.ca/i-language/|dead-url=yes|accessdate=2018-08-21|archivedate=2011-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706173454/http://linguistics.concordia.ca/i-language/|deadurl=yes}}</ref> == Ձեւաբանութիւնը == Լեզուաբանութիւնը հիմնականին մէջ նկարագրողական բնոյթ ունի: Լեզուաբանները կը նկարագրեն եւ կը բացատրեն լեզուի յատկութիւնները՝ առանց ենթակայական դատողութիւններ կատարելու, թէ յատկութիւններէն եւ գործածութիւններէն ո՞ր մէկն է լաւը եւ որ մէկը՝ վատ: Այս մէկը այսպէս է բոլոր գիտութիւններուն մէջ. կենդանաբանը կ'ուսումնասիրէ կենդանական աշխարհը՝ առանց իր սեփական կարծիքը յայտնելու կենդանական տեսակներու առաւելութիւններուն եւ թերութիւններուն վերաբերեալ: [[Լեզուաբանութեան Կանոնագրում|Լեզուաբանական կանոնակարգում]]ը, միւս կողմէն, ընտրութիւն կը կատարէ լեզուական գործածութիւններու միջեւ, յաճախ օժանդակելով լեզուի որեւէ բարբառի կամ ''ակրոլեկտի'': Այս մէկուն նպատակը լեզուական տիպար կամ նորմ հաստատելն է, որուն իբր արդիւնք հաղորդակցումը աւելի դիւրին կը դառնայ: Սակայն, միւս կողմէ, լեզուական կանոնակարգումը կրնայ ըլլալ լեզուի որեւէ բարբառի գրողներու վրայ, այլ բարբառներու վրայ ազդեցութիւն գործելու արդիւնք ([[Լեզուաբանական Կայսերականութիւն|լեզուաբանական կայսերականութիւն]]): Լեզուաբանական կանոնակարգման ծայրայեղ օրինակ կրնայ ըլլալ գրաքննիչներու վարքը, որոնք կը փորձեն ոչնչացնել որոշ բառեր եւ կառոյցներ, զանոնք վնասաբեր համարելով հասարակութեան համար: Սակայն, լեզուաբանական կանոնակարգումը կարելի է ճիշտ օգտագործել լեզուի ուսուցման ժամանակ, որ թոյլ կու տայ լեզուն սորվողներուն տարբերել ճիշդ եւ սխալ կառոյցները: === Գործառական քերականութիւն === Լեզուի գործառական տեսութիւնները կ'ենթադրեն, որ եթէ լեզուն հաղորդակցման համար գործիք է, ուրեմն խելամիտ կըլլայ ունեցուածքներ ուսումնասիրել, հիմնուելով անոնց գործառոյթներուն վրայ։ Քերականութեան գործառական տեսութիւնները կը տարբերին ձեւական տեսութիւններէն այդ բանով, որ վերջիններս եղանակներ կը փնտռեն, սահմանելու եւ նկարագրելու համար լեզուի տարբեր միաւորները եւ թէ անոնք, որպէս ձեւական կանոններու համակարգեր, ինչպէ՞ս կապուած են իրար հետ, մինչայդ քերականութեան գործառական տեսութիւնները կը սահմանեն լեզուի գործառոյթները, այնուհետեւ կը կապեն անոնց լեզուական այն միաւորներուն հետ, որոնք կը կատարեն այդ գործառոյթները: Այլ խօսքով՝ քերականութեան գործառական տեսութիւնները շեշտը կը դնեն անոր վրայ, թէ ինչպէ՞ս լեզուները կը գործածուին, այլ ո՛չ թէ լեզուական միաւորներու միջեւ ձեւական յարաբերութիւններու վրայ:<ref>{{cite journal|author=Nichols, Johanna|year=1984|title=Functional Theories of Grammar|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1984_13/page/97|journal=Annual Review of Anthropology|volume=13|pages=97–117|doi=10.1146/annurev.an.13.100184.000525|quote=[Functional grammar] analyzes grammatical structure, as do formal and structural grammar; but it also analyses the entire communicative situation: the purpose of the speech event, its participants, its discourse context. Functionalists maintain that the communicative situation motivates, constrains, explains, or otherwise determines grammatical structure, and that a structural or formal approach is not merely limited to an artificially restricted data base, but is inadequate as a structural account. Functional grammar, then, differs from formulae and structural grammar in that it purports not to model but to explain; and the explanation is grounded in the communicative situation.|ref=harv}}</ref> Գործառական տեսութիւնները լեզուն կը նկարագրեն, հիմուելով լեզուի տարբեր մակարդակներուն վրայ գոյութիւն ունեցող գործառոյթներու վրայ. * Հնչիւթաբանական գործառոյթ. հնչոյթի գործառոյթն է բառերը տարբերակել. * Իմաստաբանական գործառոյթ. (գործողութիւնը կատարող, հասցէատէր եւն.) կը նկարագրէ գործողութիւնը կատարողներու դերը. * Շարահիւսական գործառոյթներ. (օրինակ՝ ենթակայ, ստորոգեալ), կը սահմանէ լեզուական արտայայտութեան ներկայացման տարբեր տեսանկիւնները. * Գործաբանական գործառոյթներ (թեմա եւ ռեմա, ստորոգեալ), կը սահմանէ բաղադրիչներու տեղեկատուական կարգավիճակը, կ'որոշուի բառային փոխազդեցութեան գործաբանական միտքով: === Ճանաչողական լեզուաբանութիւն === 1970–1980-ականներուն առաջացաւ ճանաչողական լեզուաբանութիւնը, ի հակադրութիւն սերող քերականութեան: Այդ հիմնադիրները տեսաբաններ [[Ռոնալտ Լանգակեր]]ը եւ [[Ճորճ Լակոֆֆ]]ն են: Ճանաչողական լեզուաբանութիւնը կ'ենթադրուի, որ լեզուն հասարակ նպատակային ճանաչողական գործընթացներէն բխող յատկանիշ է: Հակառակ լեզուաբանութեան սերողական ուսմունքի՝ ճանաչողական լեզուաբանութիւնը ոչ-ձեւակերպային է եւ գործառական: Ճանաչողական լեզուաբանութեան մէջ կարեւոր զարգացումներ են ճանաչողական քերականութիւնը, կառուցուածքային իմաստաբանութիւնը եւ [[Ձղացական փոխաբերութիւն]]ը, որոնք բոլորը հիմնուած են այն գաղափարի վրայ, որ մարմնաւորուած իմացութենէն ստացուած արտայայտութիւններու վրայ հիմնուած ձեւ-գործառոյթ համապատասխանութիւնները կը փոխարինեն լեզուի հիմնական տարրերուն: Ճանաչողական լեզուաբանութիւնը լեզուն կը մեկնաբանէ գաղափարներու միջոցով (երբեմն համընդհանուր եւ երբեմն առանձին լեզուին յատուկ), որոնք ինկած են անոր ձեւի հիմքին մէջ։ Այսպիսով, այդ մէկը սերտ կապուած է իմաստաբանութեան հետ, սակայն կը տարբերի [[Հոգելեզուաբանութիւն|հոգելեզուաբանութենէն]], որ կը գործածէ ճանաչողական լեզուաբանութեան փորձառական բացայայտումները, բացատրելու համար բանաւոր եւ գրաւոր խօսքի ընկալման, ձեռքբերման, պահպանման եւ արտաբերման հիմքին մէջ ինկած գործառոյթները: Ի տարբերութիւն սերողական տեսութեան՝ ճանաչողական լեզուաբանութեան միտքին մէջ է այն փաստը, որ անկախ լեզուական ընդունակութիւն է: Այս մէկը կ'ըմբռնէ քերականութիւնը գաղափարակազմութեան տեսանկիւնէն եւ կը պնդէ, որ լեզուական գիտելիքները կ'առաջանան լեզուի գործածութեան շնորհիւ:<ref>{{cite book|title=Cognitive Linguistics|author1=Croft, William|author2=D. Alan Cruse|publisher=Cambridge University Press|year=2004|location=Cambridge|page=1|lastauthoramp=yes}}</ref> Այս համոզման պատճառով ճանաչողական լեզուաբանութիւնը երբեմն գործառական մօտեցում կը համարուի, սակայն այս մէկը կը տարբերուի գործառական այլ մօտեցումներէն այն բանով, որ այս մէկը կը զբաղի այն հարցով, թէ ինչպէ՞ս միտքը լեզուի միջոցով իմաստ կը ստեղծէ, այլ ո՛չ թէ լեզուի գործածութեամբ, որպէս հաղորդակցման միջոց: == Հետազօտութեան ոլորտ == === Պատմական լեզուաբանութիւն === [[Պատմական լեզուաբանութիւն]]ը կ'ուսումնասիրէ առանձին լեզուներու պատմութիւնը, ինչպէս նաեւ լեզուի փոփոխութեան ընդհանուր յատկանիշները: Լեզուի փոփոխութեան եւ զարգացման ուսումնասիրութիւնը նաեւ կը կոչուի «տարժամանակեայ լեզուաբանութիւն» (որեւէ առանձին լեզուի զարգացման եւ փոփոխման ուսումնասիրութիւնը), որ կը տարբերի «համաժամանակեայ լեզուաբանութենէն» (երկու եւ աւելի լեզուներու համեմատական ուսումնասիրութիւնը տուեալ ժամանակահատուածին մէջ): 19-րդ դարուն պատմական լեզուաբանութիւնը՝ լեզուաբանութեան առաջին եւ ամէնազարգացած ենթաճիւղերէն էր։ Սակայն 20-րդ դարու առաջին կիսուն, պատմական լեզուաբանութենէն անցում կատարուեցաւ համաժամանակեայ լեզուաբանութիւն: Այդ ժամանակ յայտնի են Սոսիւրի եւ Նոամ Ճոմսկու աշխատութիւնները: === Էքոլեզուաբանութիւն === [[Էքոլեզուաբանութիւն]]ը կ'ուսումնասիրէ լեզուի դերը մարդոց, կենդանիներու եւ շրջակայ միջավայրի կեանքի պահպանման գործընթացներուն մէջ։ Հիմնական նպատակն է զարգացնել լեզուաբանական տեսութիւններ, որոնք կը դիտարկեն մարդոց ո՛չ միայն որպէս հասարակութեան, այլ նաեւ աւելի մեծ էքոհամակարգերու մաս, որոնց վրայ հիմնուած է կեանքը: Էքոլեզուաբանութեան երկրորդ նպատակն է ցոյց տալ, թէ ինչպէս կրնայ լեզուաբանութիւնը ազդել էքոլոգիական խնդիրներու, ինչպէս օրինակ կլիմայական փոփոխութիւններու եւ կենսաբազմազանութեան նուազման վրայ:<ref>{{cite web|url=http://ecolinguistics-association.org/|title=Ecolinguistics Association}}</ref> === Հանրալեզուաբանութիւն === [[Հանրալեզուաբանութիւն]]ը կ'ուսումնասիրէ ձեւաւորող հասարակական երեւոյթները: Լեզուաբանութեան այս ճիւղը կը կեդրոնանայ լեզուաբանութեան միաժամանակեայ մօտեցման վրայ եւ կ'ուսումնասիրէ լեզուի կամ լեզուներու տարբերակներու դրսեւորումը տուեալ ժամանակահատուածին մէջ։ Լեզուի շեղումներու եւ տարբերակներու՝ բարբառներու, լեզուական մակարդակներու եւ յատկալեզուներու ուսումնասիրութիւնը կը կատարուի ոճի ուսումնասիրութեան եւ ճառախօսութեան վերլուծութեան միջոցով: Հանրալեզուաբանները հետազօտութեան մէջ են տարբերելու լեզուի ոճերը եւ ճառախօսութիւնը, ինչպէս նաեւ տեսական գործօնները, որոնք կան լեզուի եւ հասարակութեան միջեւ: === Զարգացումային լեզուաբանութիւն === [[Զարգացումային լեզուաբանութիւն]]ը կ'ուսումնասիրէ անհատներու լեզուական կարողութիւններու զարգացումը, մասնաւորապէս մանկութեան տարիներու լեզուի ձեռքբերման գործընթացը: Զարգացումային լեզուաբանութեան հիմնախնդիրներէն են, թէ երեխաները ինչպէ՞ս տարբեր լեզուներ կը սորվին, թէ ինչպէ՞ս մեծահասակները կը սորվին օտար լեզու, եւ թէ ի՞նչ կը ներքայացնէ լեզուի ձեռքբերման գործընթացը: === Նեարդալեզուաբանութիւն === [[Նեարդալեզուաբանութիւն]]ը կ'ուսումնասիրէ մարդու ուղեղի այն կառուցուածքները, որոնք ինկած են լեզուներու քերականութեան եւ, առհասարակ՝ հաղորդակցութեան հիմքին մէջ։ Նեարդալեզուաբանութեան մէջ ներգրաւուած են տարբեր ոլորտներու մասնագէտներ: Այստեղ տեղեկութեան մեծ մասը կը ստացուի հոգելեզուաբանութեան եւ տեսական լեզուաբանութեան ոլորտներուն մէջ կատարուած աշխատանքներէն: Նեարդալեզուաբանութիւնը կ'ուսումնասիրէ, թէ ինչպէս ուղեղը գործընթացներ կ'իրականացնէ, որոնք անհրաժեշտ են լեզուն արտաբերելու եւ հասկնալու համար: Նեարդալեզուաբանները կ'ուսումնասիրեն բնախօսական գործընթացը, որոնց միջոցով ուղեղը լեզուական տեղեկութիւնը կը մշակէ եւ կը գնահատեն լեզուաբանական եւ հոգելեզուաբանական տեսութիւնները՝ կիրառելով [[աֆազիոլոգիա]], [[նեյրովիզուալիզացիա]], [[Էլեկտրոֆիզիոլոգիա]] եւ համակարգչային ձեւակերպում: Նեարդալեզուաբանութեան ուսումնասիրած ուղեղի կառուցուածքներէն լեզուի արտաբերման գործընթացին մէջ կարեւոր դեր ունի [[ուղեղիկ]]ը:<ref>{{Cite journal|last=Mariën|first=Peter|last2=Manto|first2=Mario|date=2017-10-25|title=Cerebellum as a Master-Piece for Linguistic Predictability|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/29071518|journal=Cerebellum (London, England)|doi=10.1007/s12311-017-0894-1|issn=1473-4230|pmid=29071518}}</ref> == Լեզուաբանութիւնը՝ որպէս պատմական գիտութիւն == Եթէ լեզուաբանութիիւնը կ'ուսումնասիրէ մարդկային լեզուն, ապա կը նշանակէ, թէ ան միաժամանակ նաեւ պատմական գիտութիւն է։ Լեզուն քարացած երեւոյթ չէ. Ան յարատեւ կը փոխուի ու կը զարգանայ։ Լեզուաբանութիւնը կ'ուսումնասիրէ այդ պատմականօրէն զարգացող երեւոյթը իր բոլոր մանրամասներով ու բազմազնութեամբ, իր բոլոր վիճակներով ու դրսեւորումներով, իր զարգացման ընթացքով, ինչ որ ցոյց կու տայ լեզուաբանութեան պատմական բնոյթը։ == Աղբիւրներ == * Է. Բ. Աղայեան, Լեզուաբանութեան ներածութիւն == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} [[Ստորոգութիւն:Լեզուաբանութիւն]] 7vg9b6e9ho0ny2xlg1cafi0n7vb5a9r 0 3500 253473 247403 2026-08-18T17:52:28Z Oursana 9016 -+Cornelis van Haarlem - De zondeval.jpg 253473 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Lilith (John Collier painting).jpg|մինի|աջից|200px|''Լիլիթ'' (1892), [[Ճոն Քոլլիէր]]]] [[Պատկեր:Queen of the Night (Babylon).jpg|մինի]] [[Պատկեր:Great Isaiah Scroll.jpg|ձախից|մինի|317x317փքս]] [[Պատկեր:Incantation bowl demon Met L1999.83.3.jpg|մինի]] [[Պատկեր:Lilith (Carl Poellath).jpg|մինի|Լիլիթ]] [[Պատկեր:Filippino Lippi- Adam.JPG|ձախից|մինի]] [[Պատկեր:Cornelis van Haarlem - De zondeval.jpg|ձախից|մինի]] [[Պատկեր:Richard Westall - Faust and Lilith.jpg|մինի|Լիլիթ Եւ Ֆաուսթ]] [[Պատկեր:Rossetti lady lilith 1867.jpg|մինի|Լիլիթ 1867]] '''Լիլիթ''', [[միջագետք]]եան առասպելներուն մէջ եղած է քամիի եւ փոթորիկներու չար ոգին, որ հիւանդութիւն ու մահ կը սփռէր։ Լիլիթը աշխարհի ամէնէն հին կանացի ոգիներէն մէկն է: Առասպելները կը բացայայտեն իր բնութեան շատ մութ կողմերը: Լիլիթին աստղագուշական ուժը զայրոյթն է, խանգարումը եւ գայթակղութիւնը: Ան կանացի ստուերային եսն է, որ բացասական փորձութիւններու կը մատնէ<ref>[https://hy.veganapati.pt/56-clever-cousin-quotes Լիլիթը]</ref>: [[Շումեր]]ական «Կիլկամիշ» անունով դիւցազնավէպին մէջ ան կ'ոչնչացնէ Իշթառ աստուածուհիին սուրբ ծառը։ Մինչեւ Ք.Ա. 7-րդ դար ան կոչուած է նաեւ «Լիլիթու», որմէ ետք [[Իսրայէլ|հրէական]] առասպելներուն մէջ յիշուած է «Լիլիթ» անունով։ == Ստուգաբանութիւն== Լիլիթը (սեմիթական արմատը L-Y-L l) օգտագործուած է հրէական առասպելներուն մէջ, իբրեւ՝ գիշերուան չար ոգի։ [[Աքքատերէն]]ի մէջ «lili» եւ «līlītu» եզրոյթները նշանակած են ոգիներ։ Սումերներու մօտ «lili» անուանումը կրող էգ չար ոգիները՝ ստուգաբանական որեւէ կապ չեն ունեցած աքքադերէն «lilu» բառին հետ, որ «երեկոյ» կը նշանակէր։<ref>^ Michael C. Astour Hellenosemitica: an ethnic and cultural study in west Semitic impact on Mycenaean. Greece 1965 Brill p138</ref> Լիլիթ անունը, հրէական համայնքներուն մօտ, դարերով մոռցուած անուն մը դարձած էր։ [[Միջնադար|Միջնադարուն]] հրէական ռապայները կը փորձէին պարզել պատճառը, թէ՝ հին կտակարանին մէջ, ինչո՞ւ «Լիլիթ» անունը շեշտուած է։<ref>Judit M. Blair De-Demonising the Old Testament - An Investigation of Azazel, Lilith, Deber, Qeteb and Reshef in the Hebrew Bible. Forschungen zum Alten Testament 2 Reihe, Mohr Siebeck 2009 ISBN 3-16-150131-4</ref> Միջնադարեան «[[Պեն Սիրայի Այբուբեն]]»<nowiki/>ին մէջ Լիլիթը կը ներկայացուի, իբրեւ [[Ադամ|Ադամին]] առաջին կինը։ == Գրական Կերպար == === Լիլիթը Յունահռոմէական Դիցաբանութեան Մէջ === Եսայի մարգարէն (Աղ. 34։14) Լիլիթը թարգմանած է իբրեւ՝ Լամիա։ Ըստ Զիկմոնտ Հուրվիցի՝ թալմուտական Լիլիթը կապուած է [[Յոյներ|յունական]] Լամիային հետ, որ՝ ինչպէս նշած է հեղինակը, կառավարած է երեխայ գողցող լամիա-հրէշները։ Լամիան ծանօթ էր իբրեւ երեխայ սպաննող։ Անոր ծագումնաբանութեան վերաբերեալ տեղեկութիւնները խիստ հակասական են: Իսկ ի՛նչ կը վերաբերի անոր արտաքինին՝ Լամիան ներկայացուած է իբրեւ էակ մը, որուն մարմինին վերի մասը կը յիշեցնէ մարդը, իսկ վարի մասը, այսինքն՝ մէջքէն մինչեւ ոտքեր՝ [[Օձեր|օձը]]<ref>Տես Հուրվից, էջ 43 (անգլ.)</ref>։ Աղբիւրներէն մէկուն մէջ նշուած է, որ ան Հեքաթէ աստուածուհիին դուստրն է։ Այս կերպարանքով ան կապուած է կախարդութեան հետ: Ան «Եսայի եւ Մեռեալ ծովու մագաղաթներ» գիրքին մէջ՝ «կործանող հրեշտակներու», «անառակներու հոգիներու» եւ «այծ-դեւերու» շարքին մէջ կը յիշուի: Ըստ այլ աղբիւրի մը՝ Հերա աստուածուհին անիծած է Լամիային կապը [[Զեւս|Զեւսին]] հետ, որպէսզի ան մահացած երեխաներ ունենար։ Փոխարէնը՝ Հերան զայրանալով, որ Լամիան կենակցած է իր ամուսինին հետ, սպաննած է անոր բոլոր երեխաները (բացի մէկէն)։ Այնուհետեւ, վշտահար Լամիան վերածուած է հրէշի մը, որ երեխաներ գողնալով մայրերէն իր վրէժը կը լուծէր<ref>Տես Հուրվից, էջ 33 (անգլ.)</ref>։ Լիլիթը ծանօթ էր նաեւ իբրեւ տղամարդոց արիւնը ծծող<ref>Տես Հուրվից, Էջ 77 (անգլ.)</ref>։ === Լիլիթը անգլիական գրականութեան մէջ === [[Պատկեր:Dante Gabriel Rossetti - Lady Lilith.jpg|մինի|Լետի Լիլիթ, նկարիչ Տանթէ Գաբրիէլ Ռոսսետտի, 1868, Delaware Art Museum թանգարան<ref>[http://www.rossettiarchive.org/docs/s205.rap.html Lady Lilith. Dante Gabriel Rossetti, 1868]</ref>]] Լիլիթին կերպարը բազմիցս արծարծուած է համաշխարհային գրականութեան մէջ։ [[Եոհան Վոլֆկանկ վոն Կէօթէ|Կէօթէին]] Ֆաուսթը կը տեսնէ գեղեցկուհին, բայց զինք կը զգուշացնեն, որ ան Ադամին առաջին կինն է եւ իր մազերուն դպչելու պարագային ինք կը կործանի։ [[Անատոլ Ֆրանս|Անատոլ Ֆրանսին]] «Դուստր Լիլիթը» կանաչ աչքերով սեւահեր ուրուական մըն էր։ Որուն որ ան իր մազերով դպչէր, մոռացութեան կը մատնուէր։ === Լիլիթը Հայ Գրականութեան Մէջ === ====== Աւետիք Իսահակեանին «Լիլիթ»ը ====== [[Աւետիք Իսահակեան|Աւետիք Իսահակեանին]] «Լիլիթ» բանաստեղծութիւնը յօրինուած է հրէական առասպելի մը հիման վրայ։ Ան այս բանաստեղծութիւնը գրած է [[Վենետիկ]]ի մէջ, 1921-ին։ Իսահակեանի «Լիլիթ»ին մէջ՝ Ադամը, ստեղծուած է հողէն (ինչպէս՝ հրէական առասպելին մէջ), իսկ Լիլիթը՝ հուրէն։ Ադամը սիրահարած էր Լիլիթին, իսկ Լիլիթը՝ Ադամին հանդէպ հակակրանք կը զգար, որովհետեւ ան հողէ էր եւ ո՛չ թէ հուրէ, ինչպէս ինքը՝ Լիլիթը։ == Աստղագուշակութեան Մէջ == Հնագոյն խորհրդանշական աւանդոյթները տարածուած են աստղագուշակութեան ոլորտին վրայ, ուր կայ պատրանքային Լիլիթ մոլորակը (անոր փոխաբերական անունը - Սեւ Լուսին է)<ref>{{Cite web|url=http://darkstarastrology.com/triple-moon-goddess-lilith-astrology/|title=The Three Lilith Points|last=|first=|date=|website=|publisher=darkstarastrology.com|accessdate=}}</ref>։ Լիլիթը Երկիր մոլորակէն Լուսինին ուղեծիրին ամէնէն հեռու կէտն է, որուն յետագիծը հաւկթաձեւ է։ Ան առաջնահերթ նշանակութիւն ունի իւրաքանչիւր անհատի ճակատագիրին մէջ, որովհետեւ ցոյց կու տայ [[կենդանակերպ|կենդանակերպին]] այն կէտը, ուր կ'իրականանան կանխագուշակութիւնները։ Լիլիթին հատումը [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեւին]] եւ [[Լուսին|Լուսինին]] հետ, փառք կը բերէ, որ կապուած է ծայրահեղ յատկանիշներու հետ, ինչպէս՝ հանճար կամ յանցագործութիւն։ Երեւակին հետ հատումէն ետք, Սեւ Լուսինը կ'ընդգծէ անսահման վտանգի ենթարկուելու հակումը, որ յատուկ է խաղամոլներուն։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հրէական դիցաբանութիւն]] r0aonzycac38s2ymmj0if3y4vkiwb7j 0 3564 253573 242802 2026-08-19T10:50:26Z InternetArchiveBot 5016 Add 8 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253573 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:FullMoon2010.jpg|մինի|աջից|Լուսին]] '''Լուսին'''-ը (Խորհրդանիշ: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) Երկիր [[մոլորակ]]ի միակ եւ արեգակնային համակարգի մեծութեամբ հինգերորդ բնական [[արբանեակ]]ն է։ Ունենալով Երկրի տրամագիծի 27%-ը եւ խտութեան 60%-ը՝ Լուսինը ունի Երկրի զանգուածի 1⁄81-ը։ Միջին հեռաւորութիւնը Երկրի եւ Լուսնի կեդրոններու միջեւ կը կազմէ 384,467 քմ.։ Գիշերները կ'արտացոլէ [[արեգակ]]ի լոյսը Երկրագունդի այն կիսագունդին մէջ, ուր չեն հասնիր արեգակի ճառագայթները։ Լուսինը իր խտութեամբ երկրորդ արբանեակն է [[Յուպիտերի Իո]] արբանեակէն ետք։ Լուսինը Երկրի հետ անհամադէպ պտոյտի մեջ է՝ մշտապէս շրջուած ըլլալով դէպի մոլորակը միեւնոյն կողմով։ Անիկա Արեգակէն ետք ամենապայծառ մարմինն է երկնքի մէջ, չնայած այն հանգամանքին, որ անոր մակերեւոյթը իրականութեան մէջ շատ մուգ է եւ արտացոլման գործակցով մօտ է ածուխին։ Երկնքի մէջ Լուսնի յայտնութիւնը եւ [[լուսնային փուլ]]երու պարբերականութիւնը հնագոյն ժամանակներէն կարեւոր մշակութային ազդեցութիւն ունեցած են։ Լուսնի ձգողութենական ազդեցութիւնը կ'առաջացնէ ովկիանոսի մակընթացութիւնները եւ երկրային օրուան տեւողութեան երկարացումը։ Լուսնի ընթացիկ ուղեծիրին հեռաւորութիւնը մօտ երեսուն անգամ մեծ է Երկրի տրամագիծէն, որուն պատճառով Լուսինը երկնքի մէջ նոյն չափով կ'երեւի ինչպէս [[Արեւ]]ը եւ թոյլ տուած է մօտաւորապէս ամբողջութեամբ ծածկել։ Չափերու այդ տեսողական համընկնումը ակնյայտ զուգադիպութիւն է։ Երկրի պատմութեան աւելի վաղ ժամանակաշրջանին, Լուսինը աւելի մօտ էր Երկրին եւ ունէր աւելի մեծ տեսանելի չափեր, քան՝ Արեգակը։ Լուսինը ձեւաւորուած է մօտ 4,5 միլիառ տարի առաջ՝ Երկրի ձեւաւորումէն անմիջապէս ետք։ Չնայած նախկինին Լուսնի ձեւաւորման քանի մը ենթադրութիւն կար, ներկայիս ամէնէն տարածուած բացատրութիւնն այն է, որ Լուսինը ձեւաւորուած է Երկրի եւ [[Մարս]]ի փոխազդեցութեան պատճառով առաջացած մնացորդներէն։ Լուսինը միակ երկնային մարմինն է, ուր մարդ արարածը ոտք դրած է։ [[Սովետական Միութիւն|Սովետական Միութեան]] Լուսնային ծրագիրը առաջինն էր, որ [[1959]] թուականին անօդաչու տիեզերանաւ ուղարկեց դէպի Լուսին։ Միացեալ Նահանգներու ՆԱՍԱ-ի [[Ափոլլօ]] ծրագիրը առ այսօր մարդուն կողմէ իրականացուած միակ գիտարշաւն է այլ դէպի երկնային մարմին։ Այս ծրագրի շրջագիծինն մէջ Լուսինէն բերուած է աւելի քան 380 քկ. լուսնային ժայռ, որ օգտագործուեցաւ Լուսնի երկրաբանական ծագումը, անոր ներքին կառուցուածքի ձեւաւորումը եւ երկրաբանական ձեւաւորման ապագայ պատմութիւնը բացայայտելու համար։ [[1972]] թուականին Ափոլլօ17-ի արշաւանքէն ետք Լուսին այցելած են միայն անօդաչու տիեզերանաւերը։ [[2004]] թուականին սկսեալ [[Ճափոն|Ճափոնը]], [[Չինաստան]]ը, [[Հնդկաստան]]ը, [[Միացեալ Նահանգներ]]ը եւ Եւրոպական տիեզերական գործակալութիւնը՝ իւրաքանչիւրը բաց ձգած է իր ուղեծիրակայանները։ Այս տիեզերանաւերը նպաստած են լուսնային ջուրի յայտնագործման։ Ապագային նախատեսուած են Լուսնի վրայ նոր հետազօտութիւններ, ներառեալ կառավարութիւններու եւ մասնաւոր հատուածի ջանքերով։ Լուսինը կը մնայ Տիեզերքի պայմանագրի տակ՝ բոլոր ազգերուն համար ազատ խաղաղ նպատակներով հետազօտելու։ == Անունը եւ ստուգաբանութիւնը == Հայերէն Լուսին բառը<ref>[http://nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=7&pageNumber=1008&vk_layout=AM+Armenian+Phonetic&query=%D4%BC%D5%B8%D5%B5%D5%BD Հայերէն Արմատական Բառարան]</ref> առաջացած է [[լոյս]] բառէն, անուանումը թերեւս ստացած է գիշերը լուսաւորելու պատճառով։ Լատիներէն ''luna'' բառը նոյնպէս թարգմանաբար կը նշանակէ լուսաւոր։ == Լուսնի առաջացումը == [[Պատկեր:Լուսնի ուղեծրի փոփոխությունը.jpg|մինի|ձախից|Լուսինի ուղեծիրը վերջին 4,36 միլիառ տարուայ ընթացքին]] Յառաջացած են քանի մը վարկածներ 4,527 ± 0,010 միլիառ տարի առաջ Լուսնի առաջացման բացայայտման մասին, ընդամէնը 30-50 միլիոն տարի անցած էր Արեգակնային համակարգի առաջացման պահէն<ref>{{cite journal|doi= 10.1126/science.1118842 |journal=Սայենս |year=2005 |volume=310 |issue=5754 |pages=1671–1674 |title=Լուսնային մետաղների Hf - W ժամանակագրությունը եւ Լուսնի տարիքն ու վաղ զարգացումը |url= https://archive.org/details/sim_science_2005-12-09_310_5754/page/1671 |last=Կլեյն |first=Տ. |coauthors=Պալմ, Հ.; Մեզգեր, Կ.; Հոլիդեյ, Ա. Ն. |pmid=16308422|bibcode = 2005Sci...310.1671K }}</ref>։ Այս վարկածներէն էին. * Կեդրոնախոյս ուժերու ազդեցութեան տակ Երկրի կեղեւէն Լուսնի անջատումը<ref name="Binder">{{cite journal | last = Բայնդեր | first = Ա. Բ. | title = Լուսնի պտտմամբ բաժանումով ծագումը | journal = Լուսին | year = 1974 | volume = 11 | issue = 2 | pages = 53–76 | bibcode = 1974Moon...11...53B | doi = 10.1007/BF01877794 }}</ref><ref name="BotM">{{cite book | last = Սթրուդ | first = Ռիկ | title = Լուսնի գիրքը | publisher = Ուոլկեն եւ Ընկերներ | year = 2009 | pages = 24–27 | isbn = 978-0-8027-1734-4 }}</ref> * Երկրի կողմէն նախա-լուսնի ձգումը<ref name="BotM"/><ref name="Mitler">{{cite journal|last=Միթլեր|first=Հ. Ե.|title=Երկաթով աղքատ Լուսնի ձեւաւորումը մասնակի ձգմամբ, կամ Լուսնի առաջացման եւս մի արտասովոր վարկած|url=https://archive.org/details/icarus_1975-02_24_2/page/256|journal=Իկարուս|year=1975|volume=24|issue=2|pages=256–268|bibcode=1975Icar...24..256M|doi=10.1016/0019-1035(75)90102-5}}</ref> * Երկրի եւ Լուսնի իրար հետ միասին առաջացումը նախամոլորակային անօթէն<ref name="BotM"/> Այս վարկածներէն եւ ոչ մէկը չի կրնար բացատրել Երկիր-Լուսին համակարգի բարձր անկիւնային պահը<ref>{{cite journal|last=Սթիվենսոն |first=Դ. Ջ. |title=Լուսնի ծագումը - Բախման վարկած |journal=Երկրի եւ մոլորակային գիտությունների տարեկան հաշվետվություն |year=1987 |volume=15|issue=1 |pages=271–315 |bibcode=1987AREPS..15..271S |doi=10.1146/annurev.ea.15.050187.001415}}</ref>: Այսօրուայ դրութեամբ գերակայող վարկածն է հսկայական բախման վարկածը, ըստ որուն [[Երկիր-Լուսին համակարգ]]ը ձեւաւորուած է հսկայական մարմնի նոր ստեղծուած [[պրոտո-Երկրի]] հետ բախման արդիւնքով<ref name="taylor1998">{{cite web | url = http://www.psrd.hawaii.edu/Dec98/OriginEarthMoon.html | title = Երկրի եւ Լուսնի ծագումը | last = Թեյլոր | first = Ջ. Ջեֆրի | date = 31 դեկտեմբեր 1998 | publisher = Մոլորակագիտության հետազոտությունների հայտնագործություններ | accessdate =7 ապրիլ 2010 }}</ref>։ Այսպիսի հսկայական բախումները Արեգակնային համակարգի ձեւաւորման ընթացքին սովորական բան էին։ Ըստ բախման վարկածի՝ 4,36<ref name="age">{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2011/08/18/moon/|title=Աստղագետները պարզել են Լուսնի ճշգրիտ տարիքը |date=18 օգոստոս 2011 |publisher=lenta.ru |accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 19–ին}} {{ref-ru}}</ref> միլիառ տարի առաջ [[պրոտո-Երկիր]]ը բախում ունեցած է [[պրոտո-մոլորակ]] Թեայի հետ։ Հարուածը եղած է ոչ կեդրոնական։ Արդիւնքով՝ հարուածող մարմնի մեծ մասը, ինչպէս նաեւ երկրային մանտիայի մէկ մասը դուրս մղուած են երկրամերձ ուղեծիր։ Այս նիւթէն ալ հաւաքուած է [[պրոտո-Լուսին]]ը մօտաւորապէս 60,000 քմ. ուղեծիրի վրայ։ Երկիրը հարուածի արդիւնքով ստացած է պտոյտի արագութեան կտրուկ յաւելում։ Բախման համակարգչային ձեւաւորման արդիւնքով ստացուած [[Երկիր-Լուսին]] համակարգի անկիւնային պահը, ինչպէս նաեւ Լուսնի միջուկի չափերը կը համընկնին իրական տուեալներու հետ։ Այս սիմուլիացիաները նոյնպէս ցոյց կու տան, որ Լուսնի նիւթի մեծ մասը հարուածող մարմնիններէն է, այլ ոչ պրոտո-Երկրէն<ref>{{cite journal|last=Կանուպ |first=Ռ. |coauthors=Ասֆաուգ, Ե. |title=Լուսնի ծագումը Երկրի ձեւավորման վերջին փուլում հսկայական բախումից |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-08-16_412_6848/page/708 |journal=Նեյչր |volume=412 |pages=708–712 |year=2001 |doi=10.1038/35089010 |pmid=11507633 |issue=6848 |bibcode=2001Natur.412..708C}}</ref>։ Այնուամենայնիւ, վերջին հետազօտութիւններու արդիւնքները ցոյց կու տան, որ Լուսնի մեծ մասը կազմուած է Երկրի նիւթէն եւ ո՛չ՝ հարուածող մարմնէն<ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/12/071219-moon-collision.html|title=Երկիր-աստերոիդ բախումը ստեղծել է Լուսինը աւելի ուշ քան մտածում էին|last=|first=|date=28 հոկտեմբեր 2010|website=|publisher=News.nationalgeographic.com|accessdate=7 մայիս 2012}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1038/nature06428|first4=Հ.|pmid=18097403|pages=1206–9|issue=7173|volume=450|journal=Նեյչր|first5=Ռ.|last5=Վիելեր|last4=Պալմ|title=Լուսնի ուշ ձեւաւորումը եւ երկարաձգուած տիֆերենցացումը հիմնուած լուսնային մետաղներու W իզոտոպներու հետազօտութիւններու վրայ|first3=Բ.|last3=Բուրդոն|first2=Տ.|last2=Քլեյն|first1=Մեթյու|last1=Թուբուլ|year=2007|bibcode=2007Natur.450.1206T}}</ref>։ Երկնաքարերը ցոյց կու տան, որ Արեգակնային համակարգի այլ մարմինները, այնպէս են ինչպէս Մարսը եւ Վեստան ունին Երկրէն չափազանց տարբերուող իզոտոպային թթուածնի եւ վոլֆրամի կազմուածք, այն պարագային, երբ Երկիրը եւ Լուսինը ունին համարեայ միեւնոյն կազմութիւնը։ Բախումէն յետոյ Երկրի եւ Լուսնի նիւթերը հաւանաբար միախառնուած են հաւասարեցնելով անոնց իզոտոպային կազմուածքը<ref name="Pahlevan2007">{{cite journal|last=Փահլեւան|first=Կավեհ|coauthors=Սթիվենսոն, Դեւիդ Ջ.|year=2007|title=Հսկայական բախումէն յետոյ Լուսնի ստեղծման ընթացքին հաւասարակշռումը|journal=Երկրի եւ մոլորակագիտութեան նամակներ|volume=262|issue=3–4|pages=438–449|doi=10.1016/j.epsl.2007.07.055|bibcode=2007E&PSL.262..438P|arxiv=1012.5323}}</ref>, չնայած այս տեսակէտէ նոյնպէս կը վիճարկուի<ref>{{cite journal|last=Նիլդ|first=Թեդ|title=Լուսնի վրայով քայլերը (Երկնաքարային միութեան 72-րդ տարեկան հանդիպման համառօտագիրը, Նանսի, Ֆրանսա)|journal=Գեոսայենթիստ|volume=19|page=8|year=2009|url=http://www.geolsoc.org.uk/gsl/geoscientist/geonews/page6072.html}}</ref>: Բախման արդիւնքով ծագած հսկայական քանակով [[ուժ|ուժը,]] որ կարողութիւն ունէր հալեցնել Երկրի կեղեւը, այսպիսով ստեղծելով մակմայի ովկիանոսը։ [[Նորաստեղծ Լուսին]]ը կարողութիւն ունէր նոյնպէս ունենալ սեփական մակմայի ովկիանոս<ref name="Warren1985" /><ref>{{cite journal|last=Թոնկս|first=Վ. Բրաեան|coauthors=Միլոշ, Հ. Ջեյ|year=1993|title=Մակմայի ովկիանոսի ստեղծումը հսկայական բախումներու հետեւանքով|journal=Ժէօֆիզիկական հետազօտութիւններու ամսագիր|volume=98|issue=E3|pages=5319–5333|bibcode=1993JGR....98.5319T|doi=10.1029/92JE02726}}</ref>, անոր խորութեան գնահատականները կը խօսին մօտ 500 քմ. խորութեան մասին, ամբողջ շառաւիղով<ref name="Warren1985">{{cite journal|last=Ուորեն|first=Փ. Հ.|year=1985|title=Մակմայի ովկիանոսի գաղափարը եւ Լուսնի էվոլյուցիան|journal=Երկրի եւ մոլորակագիտութեան տարեկան հաշուետուութիւններ|volume=13|issue=1|pages=201–240|bibcode=1985AREPS..13..201W|doi=10.1146/annurev.ea.13.050185.001221}}</ref>։ Չնայած այն հանգամանքին, որ հսկայական բախման վարկածը կը բացատրէ շատ առանձնայատկութիւններ, կան որոշ խնդիրներ, որոնք կը մնան չբացայայտուած, անոնց հիմնական մասը կը վերաբերի [[Լուսնի կառուցուածք]]ին։ 2012 թուականին հրատարակուած Ափոլլօն առաքելութեան կողմէ բերուած Լուսնի նիւթի տիտանի իզոտոպային վերլուծութեան արդիւնքները ցոյց տուին, որ Լուսինը ունի նոյն կազմուածքը ինչպէս Երկիրը<ref name="test">[http://www.astrobio.net/pressrelease/4673/titanium-paternity-test-says-earth-is-the-moons-only-parent Տիտանի մոլորակային փորձը ցույց տվեց, որ Երկիրը Լուսնի միակ «ծնողն» է (Չիկագոյի համալսարան)]</ref>, ինչպէս կը հակասէ այն գաղափարին, որ Լուսինը ձեւաւորուած է Երկրի ուղեծիրէն հեռու։ == Ֆիզիքական բնութագրերը == '''Ներքին կառուցուածքը''' [[Պատկեր:Internal structure of the Moon in Armenian.jpg|մինի|ձախից|Լուսինի ներքին կառուցուածքը]] Լուսինը տարբերակուած մարմին է, ունի երկրաքիմիական տեսանկիւնէն տարբեր կեղեւ, մանտիա եւ միջուկ։ Ներքին միջուկի ծածկոյթը, որ ունի 240 քմ. շառաւիղ, հարուստ է երկաթով, արտաքին հեղուկ միջուկը հիմնականին մէջ կազմուած է հեղուկ երկաթէ եւ ունի մօտ 300-330 քմ. շառաւիղ։ Միջուկի շուրջ կը գտնուի 480-500 քմ. շառաւիղով սահմանային, մասնակիօրէն հալած շերտ<ref>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html |title=Լուսնային միջուկը |accessdate=2015-08-26 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111112210/http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html |dead-url=yes }}</ref>, որ ենթադրաբար առաջացած է մակմայի լուսնային ովկիանոսի համաշխարհային հատուածական բիւրեղացումէն մօտ 4,5 միլիառ տարի առաջ, երբ առաջացաւ Լուսինը<ref>[http://www.nature.com/ngeo/journal/v2/n2/full/ngeo417.html Մակմայի լուսնային ովկիանոսի բիւրեղացումը]</ref>։ Լուսնի կեղեւը մօտ 50 քմ. հաստութիւն ունի։ Լուսինը [[Իոյ]]էն ետք խտութեամբ երկրորդ [[արբանեակ]]ն է Արեգակնային համակարգին մէջ։ Սակայն լուսնի ներքին միջուկը փոքր է՝ մօտ 350 քմ., որ կը կազմէ Լուսնի 20%-ը՝ ի տարբերութիւն շատ այլ երկրանման մարմիններու 50%-ի։ Լուսնային միջուկը կազմուած է երկաթէ՝ լեգիրուած փոքր քանակութեամբ ծծումբով եւ նիկելով։ '''Մակերեւոյթը''' Լուսնի տեղագրութիւնը չափուած է լազերային բարձրաչափի եւ ստերեօ պատկերներու քննոթեան միջոցով<ref>Փոլ Սպուդիս, Ա․ Քուկ, Մ․ Ռոբինսոն, Բ․ Բուսեյ, Բ․ Ֆեսլեր «Հարաւային բեւեռի տեղագրութիւնը Կլեմենտին ստերեօպատկերից»</ref>։ Տեղագրական ամենատեսանելի հատուածը Հարաւային բեւեռ-Էյտկեն աւազանն է՝ 2240 քմ. տրամագծով, Լուսնի ամենամեծ խառնարանը եւ ամենամեծ յայտնի խառնարանը Արեգակնային համակարգին մէջ<ref>{{Cite web |url=http://www.agu.org/pubs/crossref/1997/97GL01718.shtml |title=Ս․ Փիթերս, Ջ․ Թոմփկինս, Փ․ Հեդ «Mineralogy of the Mafic Anomaly in the South Pole‐Aitken Basin: Implications for excavation of the lunar mantle» |accessdate=2015-08-26 |archive-date=2011-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110219135239/http://www.agu.org/pubs/crossref/1997/97GL01718.shtml |dead-url=yes }}</ref>։ 13 քմ. խորութեամբ անոր յատակը Լուսնի ամենացած բարձրութիւնն է<ref>[http://www.psrd.hawaii.edu/July98/spa.html Ջ․ Թեյլոր «Արեգակնային համակարգի ամենամեծ անցքը»]</ref>։ Ամենաբարձր կէտը կը գտնուի հիւսիս-արեւելեան մասին մէջ, եւ կ'ենթադրուի, որ այս հատուածը հնարաւոր հաստցած է [[Հարաւային բեւեռ-Էյտկեն]]ի հակեալ հատուածէն<ref>Փ․ Շուլց «Ձեւաւորելով Հարաւային բեւեռ-Էյտկեն աւազանը»</ref>։ Այլ մեծ աւազանները, օրինակ՝ Անձրեւներու ծովը, Պարզութեան ծովը, Ճգնաժամներու ծովը, Սմիթի ծովը եւ Արեւելեան ծովը նոյնպէս ունին ցած բարձունքներ եւ բարձր եզրաշերտ։ Լուսնի անտեսանելի կողմի միջինը 1.9 քմ-ով աւելի բարձր է տեսանելի կողմէն։ '''Հրաբուխներ''' Մուգ եւ համեմատաբար անարտայայտիչ լուսնային հարթավայրերը, որոնց կարելի է պարզօրէն տեսնել անզէն աչքով, կը կոչուին Լուսնի ծովեր, քանի որ հնագոյն ժամանակներու աստղագէտները կը կարծէին, որ անոնք լեցուած են ջրով<ref>[https://books.google.am/?id=TWtLIOlPwS4C&pg=PT30 Փիթեր Վլասուկ]</ref>։ Անոնք այժմ յայտնի են որպէս հնագոյն բազալտէ [[լավա]]յի քարացած, անծայրածիր աւազաններ։ Ի տարբերութիւն երկրային երկաթաքարի՝ ծովային երկափաքարը աւելի շատ երկաթ կը պարունակէ անոր մեջ, լիովին կը բացակային ջրի պատճառով փոխուած հանգային աղերը<ref>[http://www.psrd.hawaii.edu/April04/lunarAnorthosites.html Մ․ Նորման «Լուսնի հնագույն հրաբուխները»]</ref><ref>Լ․ Վարիչիո «Փոփոխական Լուսինը»</ref>։ Այս լավաներու մեծամասնութինը աւազաններու փոխազդեցութեան արդիւնքով ժայթքած են կամ թափուած են ցածրավայրեր։ Տեսանելի կողմի ծովերուն մէջ կան քանի մը [[երկրաբանական հոծատարածք]]ներ, ուր կան վահանաւոր հրաբուխներ եւ հրաբխային գմբէթներ<ref>{{Cite web |url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2003/2002JE001909.shtml |title=Լ․ Հեդ «Lunar Gruithuisen and Mairan domes: Rheology and mode of emplacement» |accessdate=2015-08-26 |archive-date=2007-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312071105/http://www.agu.org/pubs/crossref/2003/2002JE001909.shtml |dead-url=yes }}</ref>։ [[Ծով]]երը բացառապէս կը գտնուին լուսնի տեսանելի կողմէն եւ կը ծածկեն անոր 31%-ը՝ ի տարբերութիւն անտեսանելի կողմին մէջ գտնուող քանի մը ցրուած կտորներու, որոնք կը ծածկեն անոր միայն 2%-ը<ref>Ջ․ Գիլիս «Լուսնի անտեսանելի կողմը գտնուող ծովերու բաղադրութիւնը եւ երկրաբանական տեղակայումը»</ref>։ Կ'ենթադրուի, որ ան կապուած է տեսանելի կողմի կեղեւի տակ գտնուող ջերմաարտադրող տարրերու խտացման հետ, որոնք կարելի է տեսնել Լուսնային հետախոյզի (Lunar Prospector) կամմա ճառագայթային սպետրաչափի շնորհիւ ստացուած երկրաքիմիական քարտէսներուն մէջ, եւ որոնց պատճառով կեղեւի տակ գտնուող մանտիան կը տաքնայ, մասնակիօրէն կը հալի, կը բարձրանայ մակերես եւ դուրս կը ժայթքի<ref>[http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/281/5382/1484 Լուսնի համաշխարհային տարրական քարտէսներ]</ref><ref>[http://www.psrd.hawaii.edu/Aug00/newMoon.html Գ․ Թեյլոր «Նոր Լուսին 21-րդ դարուն»]</ref>։ Լուսնի բազալտէ ծովերու մեծ մասը ժայթքած են Իմբրիեան ժամանակաշրջանին մէջ՝ 3-3.5 միլիառ տարի առաջ, թէեւ որոշ ռատիոչափական նմոյշներ 4.2 միլիառ տարուան հնութիւն ունին<ref name="Papike">Ջ․ Փափայկ, Գ․ Ռայդեր «Լուսնի նմոյշներ»</ref>, իսկ ամենաերիտասարդ ժայթքումները միայն 1.2 միլիառ տարի առաջ յայտնուած են<ref name="Hiesinger">Հ․ Հիսինգեր, Ջ․ Հեդ, Ու․ Վուլֆ «Ages and stratigraphy of mare basalts in Oceanus Procellarum, Mare Numbium, Mare Cognitum, and Mare Insularum»</ref>: Լուսնի աւելի բաց գոյն ունեցող հատուածները կը կոչուին ''terrae'' կամ [[բարձրավանդակ|բարձրաւանդակ]], քանի որ անոնք աւելի բարձր են քան բազմաթիւ ծովերը։ Անոնք 4.4 միլիառ տարուան հնութիւն ունին եւ իրենցմէ կը ներկայացուին Լուսնի մակմային ովկիանոսի պլագիոկլասային կուտակումներ<ref name="Papike" /><ref name="Hiesinger" />։ Ի տարբերութիւն Երկրի վրայ գտնուող լեռներու՝ Լուսնի լեռները կերտուածական գործընթացներէն չեն ձեւաւորուիր<ref>[http://sse.jpl.nasa.gov/educ/themes/display.cfm? NASA, Կ․ Մանսել «Արեգակնային համակարգի հետազօտում»]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ Տեսանելի կողմի ծովերու խտացումը կ'արտացոլէ անտեսանելի կողմի բարձրաւանդակներու զգալիօրէն աւելի հաստ կեղեւ, որ կարող է ձեւաւորուած ըլլալ քանի մը տասնեակ միլիոն տարիներ առաջ Լուսնի առաջացումէն յետոյ<ref>[http://www.nature.com/news/2011/110803/full/news.2011.456.html#B1 Ռիչարդ Լովետ «Երկիրը կարող է 2 Լուսին ունեցած ըլլայ»]</ref><ref>[http://theconversation.edu.au/was-our-two-faced-moon-in-a-small-collision-2659 Was our two-faced moon in a small collision?]</ref>։ '''Խառնարաններ''' [[Պատկեր:Moon Dedal crater.jpg|մինի|աջից|Խառնարաններ]] Լուսնի վրայ խառնարաններու առաջացումը սկսած են ուսումնասիրել 18-րդ դարու 80-ական թուականներէն։ Կար 2 հիմնական վարկած՝ այն, որ առաջացած է [[հրաբուխ]]էն եւ [[երկնաքար]]էն։ Հրաբխային տեսութեան դրոյթներու համաձայն, որ քաշուած է 18-րդ դարու 80-ական թուականներէն գերմանացի աստղագէտ [[Եոհան Շրոյտեր|Յոհան Շրյոտերի]] կողմէ, Լուսնի խառնարանները ձեւաւորուած են մակերեսին հզօր ժայթքումներու արդիւնքէն։ Սակայն 1824 թուականին գերմանացի մէկ այլ աստղագէտ՝ [[Ֆրանց ֆոն Գրույտույզեն]]ը, առաջադրեց երկնաքարի տեսութիւնը, որուն համաձայն Լուսնի հետ երկնային մարմնի բախումէն արբանեակի մակերեսը սեղմուած է, եւ արաջացուցած է խառնարանը։ Մինչեւ 20-րդ դարի 20-ական թուականները [[երկնաքար]]ի վարկածի դէմ քաշուած էր այն փաստը, որ խառնարանները կլոր ձեւ ունին, թէեւ մակերեսին հակեալ հարուածները պէտք է աւելի շատ ըլլան քան ուղիղները, որ կը նշանակէ, որ եթէ խառնարանները երկնաքարէն առաջացած ըլլային, ապա անոնք պէտք է ձուաձեւ ըլլան։ Սակայն [[1924]] թուականին նորզելանտացի գիտնական [[Չարլզ Ջիֆորդ]]ն առաջին անգամ տուաւ մոլորակի մակերեսին [[երկնաքար]]ի հարուածի ճիշդ նկարագրութիւնը։ Կը հասկցուի, որ այդպիսի հարուածէն երկնաքարի մեծ մասը կ'անհետանայ հարուածի տեղին մէջ եւ որ խառնարանի ձեւը կախեալ չէ ընկնելու անկիւնէն։ Ի օգուտ [[երկնաքար]]ի տեսութեան կը խօսի այն փաստը, որ խառնարաններու թուի կախումը իրենց տրամագծէն կը համընկնի երկնաքարի թուի կախեալ չափի հետ։ Աւելի ուշ՝ [[1937]] թուականին, այս տեսութիւնը ընդհանրացուց խորհրդային ուսանող Կիրիլ Ստանյուկովիչը, որ արդիւնքով դարձաւ գիտութիւններու բժիշկ։ Տուեալ տեսութիւնը կը մշակուէր անոր եւ խումբ մը գիտնականներու կողմէ [[1947-1960]] թուականներուն, իսկ ապագային ուսումնասիրուած է նաեւ այլ հետազօտողներու կողմէ։ Դէպի Լուսին կատարած թռիչքները, որ [[1964]] թուականէն իրականացած են ամերիկեան «Ռեյնջեր» սարքերը, ինչպէս նաեւ Արեգակնային համակարգի այլ մոլորոկներուն մէջ յայտնաբերուած խառնարանները, միացուցին Լուսնի վրայ գտնուած խառնարաններու ծագման վերաբերեալ բանավէճերը։ Լուսնի եւ աստղակերպ բախման շնորհիւ կրնանք Երկրէն տեսնել Լուսնի երկնաքարային խառնարանները։ [[Փարիզ]]ի Ֆիզիքայի հիմնարկի գիտնականները կ'ենթադրեն, որ 3.9 միլիառ տարի առաջ Լուսնի եւ խոշոր աստղակերպերու բախման հետեւանքով Լուսինը շրջուած է<ref>[http://www.rian.ru/science/20090123/159931145.html Աստերոիտի հետ բախումը շրջեց Լուսինը]</ref>: '''Ջրի առկայութիւնը''' [[Պատկեր:Moon South Pole.jpg|մինի|աջից|Լուսնի հարաւային բեւեռի մոզայիկ պատկերը՝ նկարուած Կլեմենտին տիեզերանավի կողմէն]] Հեղուկ ջուրը Լուսնի մակերեւոյթին չի պահպանուիր։ Արեւային ճառագայթումէն ջուրը արագ կը քայքայուի ֆոտոդիսոցիացիայի հետեւանքով եւ կը կառչի տիեզերքին մէջ։ [[1960]]-ական թուականներէն գիտնականներն առաջ քշած են վարկած մը՝ ըստ որուն հնարաւոր է, որ Լուսնի վրայ սառոյց եղած է, որ առաջացած է [[երկնաքար]]ի հետ փոխազդեցութենէն, կամ Լուսնի՝ թթուածնով հարուստ ժայռերու եւ արեւային քամիէն առաջացած ջրածնի ռեակցիայէն, որուն արդիւնքով ջրի հետքեր մնացած են, որոնք հնարաւոր է որ պահպանուէին սառը ջերմաստիճանին մէջ՝ Լուսնի ցանկացած բեւեռներու ստուերոտ խառնարաններուն մէջ<ref>R. William "Past Orientation of the Lunar Spin Axis"</ref><ref>Ջ․ Մարգոտ, Դ․ Քեմփբել, Ռ․ Յուրգենս, Մ․ Սլեյդ «Լուսնի բեւեռներու տեղեկագրութիւնը»</ref>։ Համակարգչային ձեւաւորումը ցույց կու տայ, որ մակերեսի 14,000 քմ² կարող է մշտապէս ստուերին մէջ գտնուիլ<ref>[http://www.psrd.hawaii.edu/June03/lunarShadows.html Լ․ Մարտել «Լուսնի մութ, սառցէ բեւեռները»]</ref>։ Լուսնի վրայ օգտագործելի քանակութեամբ ջրի առկայութիւնը կարեւոր գործօն է Լուսինը բնակավայր դարձնելու համար, սակայն Երկրէն ջրի փոխադրումը՝ Լուսին, չափազանց թանկարժէք է<ref>[https://books.google.am/books?id=ZJm_i3GS4r4C&pg=PA136&hl=en#v=onepage&q&f=false Էրիկ Սիդհաուս «Լուսնի վրայ բնակութիւն հաստատելու մարտահրաւէրները»]</ref>։ Հետագայ տարիներուն ջրի առկայութեան այլ վկայութիւններ գտնուած են<ref>{{Cite web |url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2010/18mar_moonwater/ |title=Դոնա Քոլտեր «Լուսնի ջրի առեղծուածը» |accessdate=2015-08-26 |archive-date=2022-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220704054436/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2010/18mar_moonwater |dead-url=yes }}</ref>։ 1994 թ. Կլեմենտինի տիեզերանաւի միջոցով կատարուած բիստատիկ ռատարային փորձը ցոյց տուաւ մակերեսին մօտ ջրի սառեցուած փոքր քանակութիւնը։ Աւելի ուշ ըստ Արեսիբո աստղադիտարանի կատարած ռատարային ուսումնասիրութիւններու՝ այդ գտածոները կարող են երիտասարդ խառնարաններէն առաջացած ժայռեր ըլլալ<ref>[http://www.thespacereview.com/article/740/1 Փ․ Սպուդիս «Լուսնի սառոյցը»]</ref>։ [[1998]] թուականին Լուսնային հետախոյզի վրայ տեղակայուած նեյտրոնային սպեկտրոմետրը ցոյց տուաւ ջրածնի բարձր կոնցետրացիաներ բեւեռներուն մօտ գտնուող հողի խորութեան առաջին մեթրին<ref>Վ․ Ֆելդման, Ս․ Մորիս, Ա․ Բայնդեր, Բ․ Բարակլաֆ, Ռ․ Էլֆիկ, Դ․ Լոուրենս «Լուսնային հետախոյզի նեյտրոններու հոսք․ սառած ջրի վկայութիւն Լուսնի բեւեռներուն»</ref>։ 2008 թուականին Ապոլո 15-ի կողմէ Երկիր բերուած հրաբխային լավայի կտորներու ուսումնասիրութիւնները փոքր քանակութեամբ ջուր ցոյց տուին այդ կտորներուն մէջ<ref>Սաալ, Ե․ Ալբերտո, Հորի, Հ․ Էրիկ, Լ․ Մորո, Ա․ Ջեյմս, Ռեյդ Կուպեր «Ջրի առկայությունը Լուսնի վրա»</ref>։ '''Ձգողութիւն եւ մագնիսական դաշտերը''' {| class="standard" align="right" |+Սեկտորական եւ տեսսերական հարմոնիկաներու գործակիցները<ref>[http://vadimchazov.narod.ru/text_htm/xsru08.htm Արեգակի, Լուսնի եւ մոլորակներու ուղեծրային օրաղիւսակները]</ref> | C_{3, 1} = 0, 000030803810 | S_{3, 1} = 0, 000004259329 |- | C_{3, 2} = 0, 000004879807 | S_{3, 2} = 0, 000001695516 |- | C_{3, 3} = 0, 000001770176 | S_{3, 3} =-0, 000000270970 |- | C_{4, 1} =-0, 000007177801 | S_{4, 1} = 0, 000002947434 |- | C_{4, 2} =-0, 000001439518 | S_{4, 2} =-0, 000002884372 |- | C_{4, 3} =-0, 000000085479 | S_{4, 3} =-0, 000000788967 |- | C_{4, 4} =-0, 000000154904 | S_{4, 4} = 0, 000000056404 |} Լուսնի ձգողութեան կարողականութիւնը աւանդաբար կը ներկայացուի որպէս 3 բաղադրիչներու գումար՝<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1169697/node33.html Լուսնի գրաւիտացիոն դաշտը]</ref> <math>W=V+Q+\delta W,</math> որտեղ δW-ը [[մակընթացության պոտենցիալ|մակընթացութեան պոտենցիալ]]ն է, Q-ը՝ [[կենտրոնախույս պոտենցիալ|կենտրոնախոյս պոտենցիալ]]ը, V-ը՝ [[ձգողականության պոտենցիալ|ձգողականութեան պոտենցիալ]]ը։ Վերջինս սովորաբար դասակարգին են որպես գօտիական, սեկտորական եւ տեսսերական [[հարմոնիկա]]ներու։ <math>\begin{align} V&= \frac{GM_L}{r} \left(1-\sum_{n=2}J_n\left(\frac{R}{r}\right)^nP_n(\sin\theta)\right. \\ & +\left.\sum_{n=2}^{}\sum_{k=2}^n \left(\frac{R}{r}\right)^n(C_{nm}\cos m\lambda + S_{nm} \sin m\lambda) P_n^k(\sin\theta)\right) \\ \end{align},</math> ուր P_n^k-ը՝ [[Լեժանդրի բազմանդամ|Լեժանտրի բազմանդամ]]ն է, G-ը՝ [[ձգողութեան հաստատուն|ձգողութեան հաստատում]]ը, M_L-ը՝ [[Լուսնի զանգուած]]ը, λ-ն եւ θ-ն՝ [[երկարութիւն]]ը եւ [[լայնութիւն]]ը։ Կ'ենթադրուի, որ [[մոլորակ]]ներու [[մագնիսական դաշտ]]ի աղբիւր կը հանդիսանայ [[տեկտոնական աշխուժութիւն]]ը։ Օրինակ Երկրի մագնիսական դաշտը կը ստեղծուի միջուկին հալած մետաղի շարժումներէն, [[Մարս]]ինը՝ նախկին աշխուժութիւններու հետեւանք է։ «[[Լունա 1]]»-ը [[1959]] թուականին հաստատեց Լուսնի վրայ միատարր մագնիսական դաշտի բացակայութիւնը։ Մասաչուսեթի արուեստագիտական հիմնարկի գիտնականներու հետազօտութիւններու արդիւնքները կը հաստատեն այն վարկածը, ըստ որուն Լուսինն ունեցած է հեղուկ միջուկ։ Այս կը հաստատէ Լուսնի առաջացման ամենայայտնի վարկածը․ այն, որ Լուսինն առաջացած է Երկրի հետ մօտ 4.5 միլիառ տարի առաջ [[Մարս]]ի չափեր ունեցող տիեզերական մարմնի բախումէն, որուն հետեւանքով Երկրէն մեծ հալած կտոր պատռած է, որ հետագային վերածուած է Լուսնի։ Փորձնականօրէն յաջողեցաւ ապացուցել, որ գոյութեան վաղ շրջանին մէջ, Լուսինն ունեցած է Երկրի մագնիսական դաշտին նման դաշտ<ref>[http://lenta.ru/news/2009/01/16/moon/ Գիտնականները բացայայտել են Լուսնի մագնիսական դաշտի գաղտնիքը]</ref>։ '''Մթնոլորտը''' Լուսնի մթնոլորտը այնքան ցանցառ է, որ կարելի է ըսել, թէ գրեթէ մթնոլորտ չկայ, մթնոլորտի ընդհանուր զանգուածը աւելի քիչ է քան 10 մետրիկ թօն<ref>{{cite book|editor = Ռիչարդ Դ. Ջոնսոն եւ Չարլզ Հոլբրոու|last = Գլոբուս|first = Ռութ|title = Տիեզերական բնակավայրեր. Նախագծման հետազոտություն|chapter = Գլուխ 5, Հավելված J: Լուսնի մթնոլորտի ազդեցությունը|publisher = ՆԱՍԱ|url = http://settlement.arc.nasa.gov/75SummerStudy/5appendJ.html|year = 1977|accessdate = 17 մարտ 2010|archive-date = 2010-05-31|archive-url = https://web.archive.org/web/20100531205037/http://settlement.arc.nasa.gov/75SummerStudy/5appendJ.html|dead-url = yes}}</ref>։ Այս փոքր զանգուածի ստեղծած մակերեւութային ճնշումը մօտ 3×10-15 մթն (0,3 նՊա), ան կը փոխուի լուսնային օրուանէն կախուած։ Լուսնի մթնոլորտի առաջացման աղբիւրները կը ներառեն կազի արտաժայթքումները եւ մագնիսական ցնդումը, ատոմներու ցնդումը լուսնի հողէն արեգակնային քամիի իոններու ազդեցութեան տակ<ref name="L06">{{cite journal|last1=Լյուսի|first1=Պ.|last2=Կորոտեւ|first2=Ռենդի Լ.|title=Հասկանալով Լուսնի մակերեւոյթը եւ տիեզերք-Լուսին յարաբերութիւնները|journal=Միներալոգիայի եւ ժէօքիմիայի յօդուածներ|volume=60|issue=1|pages=83–219|year=2006|doi=10.2138/rmg.2006.60.2|display-authors=2}}</ref><ref>{{cite journal|last=Կրոտս|first=Արլին Պ. Ս.|title=Լուսնային կազերու արտաժայթքումը, փոփոխման երեւոյթները եւ վերադարձը Լուսնին, I. Գոյութիւն ունեցող տուեալները|year=2008|publisher=Աստղագիտութեան բաժին, Քոլումպիա համալսարան|url=http://www.astro.columbia.edu/~arlin/TLP/paper1.pdf|format=PDF|accessdate=29 սեպտեմբեր 2009|archive-date=2009-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220081142/http://www.astro.columbia.edu/~arlin/TLP/paper1.pdf|dead-url=yes}}</ref>։ Մթնոլորտի կազմի մեջ յայտնաբերուած են՝ [[նատրի]]ի եւ [[կալի]]ի, որոնք առաջացած են մագնիսական ցնդման հետեւանքով, այս տարրերը նոյնպէս յայտնաբերուած են [[Մերկուրի]]ի եւ [[Իոյ]]ի մթնոլորտներուն մէջ, [[հելիում-4]], բերուած արեգակնային քամիով, ինչպէս նաեւ [[արգոն-40]], [[ռադոն-222|ռատոն-222]] ու [[պոլոնիում-210]]: Այնպիսի չեզոք մասնիկներու բացակայութիւնը, ինչպէս թթուածինը, ազոտը, ածխածինը, ջրածինն ու մակնեզիումը, որոնք կան ռեգոլիտի մեջ, հասկնալի չէ։ Ջուրի շոգին արձանագրուած է Չանդրաեան-1 սարքի միջոցով տարբեր լայնութիւններու վրայ, առաւելագոյն նկատուած լայնութիւնը եղած է ~60-70 աստիճանը, շոգին հնարաւոր առաջացած է ռեգոլիտէն ջուրի սառոյցի սուբլիմացիայի հետեւանքով<ref name="Sridharan2010">{{cite journal|last=Սրիդհարան|first=Ռ.|coauthors=Ս. Մ. Ահմեդ, Տիրթա Պրատիմ Դասա, Պ. Սրիլաթա, Պ. Պրադեպկուամարա, Նեհա Նաիկա, եւ Գոգուլապատի Սւպրիա|year=2010|page=947|issue=6|volume=58|title=Ջրի (H2O) գոյութեան ուղղակի ապացոյց լուսնի լուսաւորուած մթնոլորտին մէջ Չանդրայան 1 սարքից|journal=Մոլորակային եւ տիեզերական գիտութիւն|doi=10.1016/j.pss.2010.02.013|bibcode=2010P&SS...58..947S}}</ref>։ Այս կազերը կրնան կամ վերադառնալ Լուսնի մակերեւոյթ ձգողութեան ուժի ազդեցութեան տակ, կամ դուրս մղուիլ տիեզերք արեգակնային ճառագայթման ճնշման տակ, կամ եթէ անոնք իոնացուած են, քշուիլ արեգակնային քամիի մագնիսական դաշտի կողմէն։ '''Եղանակները''' [[Պատկեր:The Moon's North Pole.jpg|մինի|աջից|Լուսնի հիւսիսային բեւեռը ամրան ընթացքին]] Լուսնի առանցքի թեքումը խավարածրի հանդէպ ընդամէնը 1,54° աստիճան է<ref name="SolarViews">Համիլտոն, Կալվին Ջ.; Համիլտոն, Ռոզանա Լ., ''Լուսինը'', [http://www.solarviews.com/eng/moon.htm Արեգակնային համակարգի տեսարաններ], 1995–2011</ref>, շատ անգամ փոքր է քան Երկրինը 23,44°։ Այս պատճառով, Լուսնի վրայ Արեգակի պայծառութիւնը շատ քիչ կը տատանուի եղանակներու փոփոխութեան հետ եւ թոփոկրաֆիք օպյեկտները աւելի կարեւոր դեր ունին եղանակային ազդեցութեան մէջ<ref name="bbc">{{cite news|title=Լուսնի վրայ գտնուած ամենացուրտ վայրը|publisher=Պի-Պի-Սի Նիւս|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/8416749.stm|author=Ճոնաթան Ամոս|accessdate=20 մարտ 2010|date=16 դեկտեմբեր 2009}}</ref>։ Clementine սարքէն 1994 թուականին ստացուած լուսանկարներու համաձայն, բացայայտուած է, որ Լուսնի հիւսիսային բեւեռին մէջ գտնուող չորս լեռնային շրջաններ [[Պիրի]] խառնարանի եզրին կը մնան լուսաւորուած ամբողջ լուսնային օրուան ընթացքին, ստեղծելով մշտական լուսաւորուած պիկեր։ Հարաւային բեւեռին մէջ այսպիսի շրջաններ գույութիւն չունին։ Միեւնոյն ժամանակ կան շրջաններ, որոնք մշտապէս կը մնան շողքին մէջ, անոնք շատ բեւեռային խառնարաններու յատակները<ref name="M03">{{cite web|url=http://www.psrd.hawaii.edu/June03/lunarShadows.html|title=Լուսնի մութ, սառցէ բեւեռները|last=Մարտել|first=Լ. Մ. Վ.|date=4 հունիս 2003|website=|publisher=Մոլորակային գիտութեան հետազօտություններու յայտնագործութիւններ, Հաուայիի ժէօֆիզիքական եւ մոլորակագիտութեան ինստիտուտ|accessdate=12 ապրիլ 2007}}</ref> եւ այս մութ խառնարանները չափազանց սառն են. Lunar Reconnaissance Orbiter-ի չափումներու համաձայն հարաւային բեւեռի խառնարաններուն մէջ ամենացած ամառային ջերմաստիճանը կը կազմէ 35 Կ (-238&nbsp;°C)[60], եւ ընդամէնը 26 Կ ձմեռային արեւահաւասարին մօտ հիւսիսային բեւեռի Հերմիտ խառնարանին մէջ։ Այս ամենացուրտ ջերմաստիճանն է ամբողջ Արեգակնային համակարգին մէջ, որ երբեմն չափուած է տիեզերական սարքէն, ան աւելի ցուրտ է քան նոյնիսկ Պլուտոնի մակերեւոյթը<ref>{{cite web|url=http://www.diviner.ucla.edu/blog/?p=123|title=Դիվայներ Նյուս|last=|first=|date=17 սեպտեմբեր 2009|website=|publisher=Լոս Անճելըսի Համալսարան|accessdate=17 մարտ 2010|archive-date=2010-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100307031354/http://www.diviner.ucla.edu/blog/?p=123|dead-url=yes}}</ref>, եւ ընդամենը 26 Կ ձմեռային արեւահաւասարին մօտ հիւսիսային բեւեռի [[Հերմիտ (խառնարան)|Հերմիտ խառնարանը]]։ Սա ամենացուրտ ջերմաստիճանն է ամբողջ Արեգակնային համակարգին, որը երբեւիցէ չափուած է տիեզերական սարքերով, այն աւելի ցուրտ է քան նոյնիսկ [[Պլուտոն]]ի մակերեւոյթը<ref name="bbc" />: == Կապը երկրի հետ == ;Ուղեծիրը [[Պատկեր:Speed of light from Earth to Moon.gif|մինի|center|upright=3|Երկիրը եւ Լուսինը։ Չափերը եւ հեռաւորութիւնը ցոյց են տրուած մասշտաբով։ <br /> Դեղին գիծը ցոյց կու տայ Երկրէն արձակուած լոյսի ճառագայթը, որը Լուսին է հասնում 1,26 [[վայրկյան|վայրկեանէ]]։]] [[Պատկեր:Երկիր Լուսին համակարգի տվյալները.jpg|մինի|աջից|Երկիր-Լուսին համակարգի շեման]] Լուսինը Երկրի շուրջ հաստատուն աստղերու նկատմամբ կը կատարէ ամբողջական պտոյտ մը 27,3 օրուաՆ ընթացքին։ Սակայն, քանի որ Երկիրը կը պտտի [[Արեգակ]]ի շուրջ իր ուղեծրով, Լուսնի նոյն [[փուլ]]ը Երկրէն կ'երեւի աւելի երկար ժամանակահատուածի մէջ, քան անոր սիտերիկ պարբերութիւնն է, որ կը կազմէ մոտ 29,5 օր։ Ի տարբերութիւն արբանեակներու եւ այլ մոլորակներու մեծամասնութեանը, Լուսնի ուղեծիրը աւելի մօտ է [[խաւարածրի հարթութիւն|խաւարածրի հարթութեան]]ը քան մոլորակի [[հասարակածային հարթութիւն|հասարակածային հարթութեան]]ը։ Արեգակը եւ Երկիրը կ'ազդեն Լուսնի ուղեծրի վրայ բազմաթիւ թոյլ ազդեցութիւններով, օրինակ՝ Լուսնի ուղեծրի հարթութիւնը դանդաղ կը պտտի, որ կ'ազդէ Լուսնի շարժման մնացած ցուցիչներուն։ Այս հետեւանքային ազդեցութիւնը թուաբանականօրէն կը բացատրուին Կասինիի օրէնքներով։ '''Հարաբերական չափերը''' [[Պատկեր:EarthAndMoon.jpg|մինի|ձախից|Երկրի եւ Լուսնի համեմատական չափերը, լուսանկարուած է Deep Impact ԱՄԿ-էն 2008 թուականի սեպտեմբերին, 50 միլիոն քմ. հեռաւորութենէն]] Որպէս բնական արբանեակ Լուսինը բաւական մեծ է Երկրի համեմատութեամբ. տրամագծի չորրորդ մասը եւ զանգուածի 1/81 մասը<ref name="worldbook" />։ Այդ առումով ան Արեգակնային համակարգի ամենամեծ [[արբանեակ]]ն է, չնայած Քարոնը աւելի մեծ է գաճաճ մոլորակ Պլուտոնի համեմատ (Պլուտոնի զանգուածի 1/9 մասը)<ref>{{cite web|url=http://www.planetary.org/explore/topics/pluto/|title=Տիեզերական թեմաներ. Պլուտոն եւ Քարոն|last=|first=|date=|website=|publisher=Մոլորակային միութիւն|accessdate=6 ապրիլ 2010|archive-date=2012-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120218223842/http://www.planetary.org/explore/topics/pluto/|dead-url=yes}}</ref>։ Այնուամենայնիւ Երկիրը եւ Լուսինը կը համարուին [[մոլորակ-արբանեակ]] համակարգ, այլ ոչ թէ կրկնակի մոլորակներու համակարգ, քանի որ անոնց բարիկենտրոնը՝ համակարգի ծանրութեան կեդրոնը, կը գտնուի երկրագունդի ներսը՝ անոր մակերեւոյթէն 1,700 քմ. տակ<ref>{{cite web|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/q_answers/|title=Մոլորակների սահմանումներու հարցեր եւ պատասխաններ|last=|first=|date=|year=2006|website=|publisher=Միջազգային աստղագիտական միութիւն|accessdate=24 մարտ 2010|archive-date=2012-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120212205834/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/q_answers/|dead-url=yes}}</ref>: '''Տեսքը երկրէն''' [[Պատկեր:Lunar libration with phase Oct 2007 450px.gif|մինի|աջից|Լուսնի փուլերը]] Լուսինը կը գտնուի անհամադէպ պտոյտի մեջ, այսինքն՝ ան կը պտտի իր առանցքի շուրջ նոյն ժամանակին մէջ, այսինքն ան կը պտտի իր ուղեծրով Երկրի շուրջ։ Այս կը հանգեցնէ անոր, որ ան գրեթէ միշտ նոյն կողմով շրջուած է դէպի [[Երկիր]]։ Լուսինը իր պատմութեան վաղ ժամանակներուն մէջ աւելի արագ կը պտտի, սակայն անոր պտոյտի արագութիւը նուազած է եւ փակուած է իր այժմեան դիրքին մէջ Երկրի [[մակընթացային ուժ]]ի ազդեցութեան տակ<ref>{{cite journal|last=Ալեքսանդեր|first=Մ. Ե.|title=Թոյլ շփման ճշգրտումը եւ մակընթացային պտոյտը մօտ կրկնակի համակարգերու մէջ|journal=Աստղաֆիզիկա եւ տիեզերական գիտութիւններ|year=1973|volume=23|issue=2|pages=459–508|bibcode=1973Ap&SS..23..459A|doi=10.1007/BF00645172}}</ref>։ Լուսնի այն կողմը, որ միշտ շրջուած է դէպի Երկիր կ'անուանեն Երկրին ուղղուած կողմ, իսկ հակառակ կողմը՝ Երկրին հակառակ կողմ։ Երկրին հակառակ կողմը նաեւ կ'անուանեն մութ կողմ, սակայն ըստ էութեան այն նոյն չափով կը լուսաւորուի ինչպէս եւ Երկրին ուղղուած կողմը. ամրան լուսնային օրը մէկ անգամ<ref>{{cite web|url=http://www.badastronomy.com/bad/misc/dark_side.html|title=Լուսնի մութ կողմը|last=|first=|date=|website=|publisher=Սխալ աստղագիտութիւն. սխալ սահմանումներ|accessdate=15 Փետրուար 2010|author=Ֆիլ Փլայթ}}</ref>։ Լուսինն ունի բացառիկ ցած ալպեդօ, անոր անդրադարձման ցուցանիշը մօտ է ածուխի ցուցանիշին։ Չնայած անոր՝ այն երկրորդն է պայծառութեամբ Երկրի երկնակամարին մրջ, Արեգակէն ետք<ref name="worldbook" /><ref>։ Այս մասամբ պայմանաւորուած է հակադիր ազդեցութեամբ, Լուսնի պայծառութիւնը իր քառորդ փուլին մէջ մօտ տաս անգամ աւելի փոքր է, քան լիալուսնինը</ref>։ Սա մասամբ պայմանաւորուած է [[հակադիր էֆեկտ]]ով, Լուսնի պայծառութիւնը իր քառորդ փուլի մէջ մօտ տաս անգամ աւելի փոքր է, քան լիալուսնինը<ref name="Moon">{{cite web|url=http://www.asterism.org/tutorials/tut26-1.htm|title=Որքան պայծառ է Լուսինը|last=|first=|date=|website=|publisher=Փորձուած աստղագէտներ|accessdate=16 մարտ 2010|author=Մայք Լուցիուկ}}</ref>։ Բացի անկէ, տեսողական համակարգի գունային հաստատումի համաձայն, ան կը սահմանուի մարմնի գոյնի եւ անոր շրջապատի յարաբերութիւնը, քանի որ Լուսնին շրջապատող երկինքը համեմատաբար մուգ է եւ ան կ'երեւի որպէս պայծառ մարմին։ Լիալուսնի եզրերը կ'երեւին նոյնքան պայծառ, ինչպէս եւ անոր կեդրոնը։ Լուսինը կը թուի աւելի մեծ երբ ան մօտ է հորիզոնին, սակայն սա մաքուր հոգեբանական ազդեցութիւն է, որը յայտնի է որպէս [[Լուսնային պատրանք]], ան առաջին անգամ բացատրուած է VII դարուն<ref>{{cite book|title = Լուսնային պատրանքը|first = Մաուրիս|last = Հերշենսոն|publisher = Ռութլեդջ|year = 1989 | isbn = 978-0-8058-0121-7 | page = 5}}</ref>։ Լիալուսնի անկիւնային չափը երկնակամարին կը կազմէ մօտ 0,52°, մօտաւորապէս նոյնն է ինչպէս եւ Արեգակը։ Լուսնի ամենամեծ լայնութիւնը [[երկնամար]]ին փոփոխուող է, մինչդեռ ան մօտաւորապէս նոյն սահմաններուն մէջ կը գտնուի ինչպէս եւ Արեգակինը, ան կը տատանուի կախեալ [[Լուսնի փուլ]]էն եւ տարուան եղանակէն, ամենաբարձրը կ'ըլլայ [[Լիալուսին]]ը ձմրանը։ [[Լուսնի մահիկ]]ի ձեւը եւս կախուած է անոնցմէ, թէ Երկրի որ լայնութենէն է դիտարկումը, օրինակ հասարակածին մօտ գտնուող դիտողը կարող է տեսնել ժպիտի նմանող Լուսնի մահիկ<ref>{{cite web|url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=393|title=Արդեօք Լուսինը երեւում է որպես մահիկ (այլ ոչ որպէս "նաւակ") ամբողջ աշխարհի մէջ|last=Սպիկենս|first=Կ.|date=18 հոկտեմբեր 2002|website=|publisher=Հետաքրքրուած աստղագիտութեամբ|accessdate=16 մարտ 2010}}</ref>։ Լուսնի եւ Երկրի միջեւ հեռաւորութիւնը կը տատանուի 356 400-էն 406 700 քմ. միջակայքի մէջ, ամենամօտ եւ ամենահեռու։ 19 Մարտին ան ամենամօտը կը գտնուէր Երկրին իր լիալուսնի փուլին սկսած [[1993]] թուականէն<ref>{{cite web|url=http://www.pe.com/localnews/stories/PE_News_Local_D_moon19.23a6364.html|title=Լիալուսինը այսօր ամենամօտն է մեզ|last=|first=|date=18 մարտ 2011|website=|publisher=Փրես Էնթերփրայզ|accessdate=19 մարտ 2011|archive-date=2011-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110322161600/http://www.pe.com/localnews/stories/PE_News_Local_D_moon19.23a6364.html|dead-url=yes}}</ref>։ "Սուպերլուսինի", ինչպէս կ'անուանէին, լիալուսնի փուլը այդ օրը համընկաւ անոր ուղեծրի ամենամօտ կէտին հետ, եւ հետեւաբար ան կ'երեւէր 30 տոկոսով աւելի պայծառ եւ 14 տոկոսով աւելի մեծ, քան երբ ան ամենահեռու կէտին գտնուի<ref>{{cite web | title = Սուպեր Լիալուսին | date = 16 մարտ 2011 | author = Դր. Թոնի Ֆիլիպս | publisher = ՆԱՍԱ | accessdate = 19 մարտ 2011 | url = http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/16mar_supermoon/ | archive-date = 2012-05-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120507035348/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/16mar_supermoon/ | dead-url = yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pe.com/localnews/stories/PE_News_Local_D_moon19.23a6364.html|title=Լիալուսինը այսօր ամենամօտն է մեզ|last=|first=|date=18 մարտ 2011|website=|publisher=Փրեսս Էնթերփրայզ|accessdate=19 մարտ 2011|author=Ռիչարդ Կ. Դե Էթլի|archive-date=2011-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110322161600/http://www.pe.com/localnews/stories/PE_News_Local_D_moon19.23a6364.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/science/2011/mar/19/super-moon-closest-point-years|title='Լիալուսինը' կանցնի ամենամօտ կէտով, առաջին անգամ վերջին քսան տարուան ընթացքին|last=|first=|date=19 մարտ 2011|work=Գարդիան|publisher=|accessdate=19 մարտ 2011}}</ref>: Պատմականօրէն եղած են երկար քննարկումներ [[Լուսնի մակերեւոյթ]]ի առանձնայատկութիւններու ժամանակի ընթացքի փոփոխութեան մասին։ Այսօր այս պնդումներէն շատերը կը համարուին պատրանքներ, որոնք պայմանաւորուած եղած են տարբեր լուսաւորութեան պայմաններու դիտարկումներու, վատ աստղագիտական տեսանելիութեան, կամ նկարներու սխալանքներու հետ։ Այնուամենայնիւ, կազի արտաժայթքումներ ժամանակ առ ժամանակ եղած են, որոնք կարող են պատասխանատու ըլլալ դիտարկուած Լուսնի փոփոխման երեւոյթներուն մասի մը համար։ Վերջերս կարծիք յայտնուած է, որ Լուսնի մակերեւոյթի մօտ 3 քմ. տրամագծով մասը փոփոխութեան ենթարկուած է կազի արտաժայթքման հետեւանքով մօտ մէկ միլիոն տարի առաջ<ref>{{cite web|url=http://www.psrd.hawaii.edu/Nov06/MoonGas.html|title=Վերջերս գազ է ժայթքել Լուսնից|last=Թեյլոր|first=Գ. Ջ.|date=8 նոյեմբեր 2006|website=|publisher=Մոլորակագիտութեան հետազօտութիւններու յայտնագործութիւններ, Հաուայիներու ժէօֆիզիկայի եւ մոլորակագիտութեան ինստիտուտ|accessdate=4 ապրիլ 2007}}</ref><ref>{{cite journal|last=Շուլց|first=Պ. Հ.|coauthors=Ստայդ, Մ. Ի.; Պիետերս, Ս. Մ.|year=2006|title=Լուսնային ակտիվութիւնը վերջերս տեղի ունեցած կազային ժայթքման ժամանակ|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-11-09_444_7116/page/184|journal=Նեյչր|volume=444|pages=184–186|doi=10.1038/nature05303|pmid=17093445|issue=7116|bibcode=2006Natur.444..184S}}</ref>։ Լուսնի դիտուող տեսքը կարող է փոփոխուիլ նաեւ Երկրի մթնոլորտի պատճառով. տարածուած էֆեկտներէն է 22° խորունկ օղակի երեւալը երբ Լուսնի լոյսը կը բեկուի բարձր փետրա-շերտաւոր ամպերու ջուրի բիւրեղներուն մէջ, եւ աւելի փոքր թագ օղակներու երեւալը, երբ Լուսինը կ'անցնի նօսր ամպերու միջով<ref>{{cite web|url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/%28Gh%29/guides/mtr/opt/ice/halo/22.rxml|title=22 աստիճանանի Հալոն։ 22 աստիճանանոց լույսի օղակ Արեգակից կամ Լուսնից |publisher=Իլինոյսի համալսարանի մթնոլորտային գիտությունների բաժին|accessdate=13 ապրիլ 2010}}</ref>: '''Լուսնի փուլերը''' [[Պատկեր:Moon phases hy.jpg|upright=1.5|մինի|ձախից|Լուսնի փուլերու կապը Երկրի շուրջը պտտելու:]] Լուսնի դիտուող ձեւերը, որոնք պայմանաւորուծ են դիտորդի նկատմամբ Լուսնի լուսաւորուած կիսագնդի տարբեր դիրքերով։ Երբ Լուսինը գտնուի Արեգակի եւ Երկրի միջեւ մեզ կ'ուղղուի անոր չլուսաւորուած մասը, այսինքն ան չ'երեւիր։ Այդ փուլը կը կոչուի նորալուսին, 1-2 յետոյ Լուսնի սկաւառակի աջ կողմին մէջ կ'երեւի լուսաւոր մահիկ։ Մէկ շաբաթ յետոյ Լուսնի եւ Արեգակի երկայնութիւնները կը տարբերին 90°–ով եւ կ'երեւի Լուսնի սկաւառակի աջ կէսը՝ առաջին քառորդ։ Յաջորդ շաբաթուան ընթացքին լուսաւոր մասը հետզհետէ կը մեծնայ, իսկ շաբաթուան վերջին Երկրին կ'ուղղուի անոր լուսաւոր մասը՝ [[լիալուսին]]։ Անոնցմէ յետոյ լուսնի սկաւառակի լուսաւոր մասը արեւմտեան մասէն հետզհետէ կը մաշուի եւ մէկ շաբաթ յետոյ կ'երեւի Լուսնի սկաւառակի ձախ կէսը՝ վերջին կամ երկրորդ քառորդ։ Այնուհետեւ սկաւառակը կը ստանայ մահիկի տեսք եւ վերջապէս տեսադաշտէն կ'անհետանայ։ Լիալուսնէն 1-2 օր առաջ կամ ետք Լուսնի լուսաւոր մասէն կ'երեւի շատ նեղ շերտ, միաժամանակ կը նշմարուի նաեւ մնացած թոյլ լուսաւորուած մասը՝ մոխրագոյն լոյս, որ կ'առաջացնէ Երկրի լուսաւոր մասէն ընկած ճառագայթներու անդրադարձմամբ։ Լուսնի իրար յաջորդող միատեսակ փուլերու միջեւ ընկած ժամանակամիջոցը հաւասար է 29,5306 օրուայ։ Ան կ'օգտագործուի Լուսնի փուլերու հասակը որոշելու համար եւ ընկած է եւ լուսնա–արեգակնային օրացոյցներու հիմքին մէջ։ '''Մակընթացութիւններու վրայ ազդեցութիւնը''' [[Պատկեր:Մակընթացություններ.jpg|մինի|աջից|Մակընթացութիւններ եւ տեղատուութիւններ]] Երկրի վրայ մակընթացութիւնները եւ տեղատուութիւնները կ'առաջանան հիմնականին մէջ [[Լուսնի ձգողութիւն|Լուսնի ձգողութեան]] աստիճանահակ Երկրի տարբեր կողմերուն մէջ տարբերութեան պատճառով՝ մակընթացային ուժեր։ Այս ուժերը կ'առաջացնեն երկու մակընթացային ուռուցիկութիւններ Երկրի վրայ, որոնք առաւել ցայտուն կ'երեւին ծովի մակերեւոյթի բարձրացմամբ մակընթացութիւններու եւ տեղատուութիւններու ընթացքին։ Քանի որ Երկիրը իր առանցքի շուրջ կը պտտի մօտ 27 անգամ աւելի արագ, քան Լուսինը Երկրի շուրջ, այս ուռուցիկութիւնները կը ձգուին Երկրի մակերեւոյթով աւելի արագ կը շարժի քան Լուսինը եւ կը կատարեն մէկ ամբողջական պտոյտ մոլորակի պտոյտին համընթաց մէկ օրուայ ընթացքին<ref name="Lambeck1977">{{cite journal|doi=10.1098/rsta.1977.0159|last=Լեմբեկ|first=Կ.|year=1977|title=Մակընթացային ցրումը օվկիանոսներում. Աստղագիտական, գեոֆիզիկական եւ օվկիանոլոգիական հետեւանքները|journal=Փիլիսոփայական գործունէութիւնը Լոնտոնի թագաւորական միութեան համար. Մաս Ա, Մաթեմատիկական եւ ֆիզիկական գիտութիւններ|volume=287|issue=1347|pages=545–594|bibcode=1977RSPTA.287..545L}}</ref>։ Ովկիանոսներուն մէջ մակընթացային ազդեցութիւնը կ'ուժեղանայ նաեւ այլ գործօններու ազդեցութեան տակ՝ ջրի շփման կապը Երկրի պտոյտի հետ ովկիանոսի յատակի միջոցով, ջրի շարժման թուլութիւնը, ովկիանոսներու աւազաններու ծանծաղացումը ցամաքին մօտենալուն եւ տարբեր ովկիանոսներու աւազաններու փոխազդեցութիւնները<ref>{{cite journal|last=Լե Պրովոստ|first=Ս.|coauthors=Բենետ, Ա. Ֆ.; Քրտրայթ, Դ. Ե.|year=1995|title=Օվկիանոսների մակընթացութիւնները|url=https://archive.org/details/sim_science_1995-02-03_267_5198/page/639|pages=639–42|journal=Science|pmid=17745840|volume=267|issue=5198|bibcode=1995Sci...267..639L|doi=10.1126/science.267.5198.639}}</ref>։ Արեգակի ձգողութեան ազդեցութիւնը Երկրի ովկիանոսներու վրայ համարեայ երկու անգամ փոքր է Լուսնի ազդեցութենէն, եւ այս երկու երկնային մարմիններու ձգողութեան ազդեցութիւններու համագործակցութիւնը կը հանգեցնէ գարնանային եւ քառակուսային մակընթացութիւններու<ref name="Lambeck1977" />։ Լուսնի եւ Լուսնի կողմի ուռուցիկութեան ձգողութեան զոյգը կը գործէ որպէս լծակ Երկրի պտոյտի համար, նուազեցնելով Երկրի պտոյտի անկիւնային պահը եւ պտտման զօրութիւնը<ref name="Lambeck1977" /><ref name="touma1994">{{cite journal|last=Թումա|first=Ջիհադ|coauthors=Վիզդոմ, Ջեք|year=1994|title=Երկիր-Լուսին համակարգի պտոյտը|journal=Աստղագիտական ամսագիր|volume=108|issue=5|pages=1943–1961|doi=10.1086/117209|bibcode=1994AJ....108.1943T}}</ref>։ Անոր փոխարէն անկիւնային պահ կ'աւելնայ Լուսնի ուղեծրին։ արդիւնքով, Երկրի եւ Լուսնի միջեւ հեռաւորութիւնը կը մեծնայ, իսկ Երկրի պտոյտը կը դանդաղի<ref name="touma1994" />։ Լուսնի հեռաչափի փորձի չափումներու համեմատութիւնը Ապոլոն առաքելութեան ժամանակ կատարուած չափումներու հետ ցոյց տուին, որ Լուսնի եւ Երկրի հեռաւորութիւնը աւելցած է 38 մմ-ով տարուայ ընթացքին<ref>{{cite journal|last=Չապրոնտ|first=Ջ.|coauthors=Չապրոնտ-Տուզե, Մ.; Ֆրանկու, Ջ.|year=2002|title=Լուսնի ուղեծրի պարամետրերի նոր սահմանումը, ճշգրտման հաստատումը եւ մակընթացային արագացումը ԼԼՀ չափումներու հիման վրայ|journal=Աստղագիտութիւն եւ աստղաֆիզիկա|volume=387|issue=2|pages=700–709|doi=10.1051/0004-6361:20020420|bibcode=2002A&A...387..700C}}</ref>: [[Ադոմական ժամացոյց]]ները նոյնպէս ցոյց կու տան, որ Երկրի օրը կ'երկարի մօտաւորապէս 15 միկրովայրկեանով ամէն տարի<ref>{{cite web|url=http://bowie.gsfc.nasa.gov/ggfc/tides/intro.html|title=Ովկիանոսներու մակընթացութիւնները եւ Երկրի պտոյտը|last=Ռեյ|first=Ռ.|date=15 մայիս 2001|website=|publisher=ՄԵՊԾ մակընթացութիւններու յատուկ պիւրօ|accessdate=17 մարտ 2010|archive-date=2010-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100327084125/http://bowie.gsfc.nasa.gov/ggfc/tides/intro.html|dead-url=yes}}</ref>։ Այս մակընթացային ազդեցութիւնները կը շարունակուին այնքան մինչեւ Երկրի պտոյտը կը հաւասարի Լուսնի ուղեծրի պտոյտի պարբերութեանը։ Այնուամենայնիւ Արեգակը կը վերածուի կարմիր հսկայի շատ աւելի շուտ, իր մէջ ներգրաւելով Երկիրը<ref>{{cite book|title=Արեգակնային համակարգի տինամիկան|author=Մյուրեյ, Ս. Դ. եւ Դերմոտ Ս. Ֆ.|first=|publisher=Քեմպրիճի համալսարանի հրատարակչութիւն|year=1999|isbn=978-0-521-57295-8|location=|page=184|pages=}}</ref><ref>{{cite book|last = Դիկինսոն|first = Թերենս|title = Հսկայական պայթյունից մինչեւ X մոլորակը|publisher = Քամդեն հաուզ|year = 1993|location = Քամդեն Իսթ, Օնտարիո|pages = 79–81 | isbn = 978-0-921820-71-0 }}</ref>։ Լուսնի մակերեւոյթը նոյնպէս կ'ունենայ մակընթացութիւններ, որոնց ջերմաստիճանը կը կազմէ ~10 սմ 27 օրուայ ընթացքին, բաղկացած երկու մասնիկներէ՝ հաստատունը, կապուած Երկրի հետ, եւ փոփոխական մասնիկը, կապուած Արեգակի ազդեցութեան հետ<ref name="touma1994" />։ Երկրի կողմէն ստեղծուած մասնիկը կ'առաջանայ լիբերացիայի պատճառով։ Եթէ Լուսնի ուղեծիրը ըլլար ճշգրիտ շրջանաձեւ, այնտեղ միայն կ'ըլլային արեգակնային մակընթացութիւններ<ref name="touma1994" />։ Լիբերացիան միեւնոյն ժամանակ կը փոխէ Լուսնի երեւալու անկիւնը, թոյլ տալով Երկրէն դիտողին տեսնելու անոր մակերեւոյթի մօտ 59%: Այս մակընթացային ազդեցութիւններու հաւաքական ազդեցութիւնը կ'առաջացնէ լուսնաշարժներ։ Լուսնաշարժները յաճախ չեն ըլլար եւ այնքան ուժեղ չեն, որքան երկրաշարժները, սակայն անոնք կրնան տեւել մինչեւ մէկ ժամ, շատ աւելի երկար քան երկրաշարժները, ջրի բացակայութեան պատճառով, որ կարող էր թուլացնել ցնցումները։ Լուսնաշարժներու գոյութիւնը անսպասելի յայտնագործութիւն էր, որը կատարեցին Ապոլոն ծրագրով Լուսնի մակերեւոյթին տեղադրուած սեյսմոմետրները 1969-էն 1972 թուականները<ref>{{cite journal|last1=Լաթամ|first7=Ջորջ|doi=10.1007/BF00562004|pages=373–382|issue=3–4|volume=4|journal=Երկիրը, Լուսինը եւ մոլորակները|url=http://www.springerlink.com/content/jt12323560565365/|title=Լուսնաշարժերը եւ լուսնային տեկտոնիզմը|first9=Յոշիմո|last9=Նակամուրա|first8=Ֆրեդ|last8=Դանենբյեր|last7=Սատոն|first1=Գերի|first6=Նաֆետ|last6=Տոկսյոզ|first5=Ֆրանկ|last5=Փրես|first4=Դեւիդ|last4=Լամեյն|first3=Ջեյմս|last3=Դորման|first2=Մաուրիս|last2=Էվինգ|year=1972|bibcode=1972Moon....4..373L}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ '''Խաւարումները''' [[Պատկեր:Solar eclipse 1999 4 NR.jpg|մինի|ձախից|1999 թուականի արեւու խաւարումը]] Խաւարումները կարող են առաջանալ միայն այն ժամանակ, երբ [[Արեգակ]]ը, [[Երկիր]]ը եւ Լուսինը գտնուին մէկ ուղիղի վրայ։ Արեւի խաւարումներ կ'առաջանան [[նորալուսին|նորալուսն]]ի ժամանակ, երբ Լուսինը կը գտնուի Արեգակի եւ Երկրի միջեւ։ Իսկ լուսնի խաւարումները՝ լիալուսնի ժամանակ, երբ Երկիրը կը գտնուի Լուսնի եւ Արեգակի միջեւ։ Լուսնի տեսանելի չափը երկնակամարին՝ մօտաւորապէս հաւասար է Արեգակի չափին, երկուքն ալ կ'երեւին մէկ եւ կէս աստիճանին մօտ չափով։ Արեգակը շատ աւելի մեծ է Լուսինէն, սակայն ան կը գտնուի նոյնքան մեծ հեռաւորութեան վրայ, այնպէս որ աւելի մօտ գտնուող՝ շատ աւելի փոքր Լուսինը կ'երեւի անոր չափ Երկրէն դիտելու պարագային։ Այս երկու երկնային մարմիններու տեսանելի չափերու տատանումները, որոնք կ'առաջանան ոչ ամբողջութեամբ շրջանաձեւ ուղեծրերու պատճառով, նոյնպէս մօտաւորապէս հաւասար են, սակայն այս փոփոխութիւնները կ'առաջանան անոնց տարբեր փուլերուն մէջ։ Այս պատճառով հնարաւոր դարձած են ամբողջական եւ օղաձեւ Արեւի խաւարումները<ref>{{cite web|url=http://www.mreclipse.com/Special/SEprimer.html|title=Արեւի խաւարումներ սկսնակներու համար|last=Էսպենակ|first=Ֆ.|date=|year=2000|website=|publisher=ՄրԽավարում|accessdate=17 մարտ 2010}}</ref>։ Ամբողջական խաւարման ժամանակ, Լուսինը ամբողջովին կը ծածկէ Արեգակի սկաւառակը եւ Արեգակի թագը կը դառնայ տեսանելի անզէն աչքով։ Քանի որ Երկրի եւ Լուսնի միջեւ հեռաւորութիւնը ժամանակի ընթացքին դանդաղ կ'աւելնայ<ref name="Lambeck1977" />, Լուսնի անկիւնային տրամագիծը կը փոքրանայ։ Այս կը նշանակէ, որ հարիւրաւոր, միլիոնաւոր տարիներ առաջ Լուսինը միշտ կը ծածկէր Արեգակի սկաւառակը արեւի խաւարումներու ժամանակ, եւ օղաձեւ խաւարումները հնարաւոր չէին։ Նմանապէս, մօտ 600 միլիոն տարի ետք, Լուսինը այլեւս ամբողջովին չի ծածկեր Արեգակը, եւ միայն օղաձեւ խաւարումներ կ'առաջանան<ref name="eclipse">{{cite web | last = Թիեման | first = Ջ. | coauthors = Կիտինգ, Ս. | date = 2 մայիս 2006 | url = http://eclipse99.nasa.gov/pages/faq.html | title = Խավարում 99, յաճախ տրվող հարցեր | publisher = ՆԱՍԱ | accessdate = 12 ապրիլ 2007 | archive-date = 2007-02-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070211120127/http://eclipse99.nasa.gov/pages/faq.html | dead-url = yes }}</ref>։ Քանի որ Լուսինը կը պտտի Երկրի շուրջ մօտաւորապէս 5° թեքմամբ Երկրի Արեգակի շուրջ պտոյտի հարթութեան նկատմամբ, խաւարումները չեն առաջանար ամրան լիալուսնի կամ նորալուսնի ժամանակ։ Որպէսզի խաւարին մէջ առաջանայ, Լուսինը պէտք է ըլլայ երկու ուղեծրերու հարթութիւններու հատման կէտի մօտակայքին մէջ<ref name="eclipse" />։ Խաւարումներու առաջացման պարբերութիւնը եւ յաճախութիւնը, երբ Արեգակը կը ծածկուի Լուսնի կողմէն, կամ Լուսինը կը ծածկուի Երկրի կողմէն, նկարագրուած է Սարոսի ցիկլի մէջ, որը մօտ 18 տարի է<ref>{{cite web|url = http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html|last = Էսպանակ|first = Ֆ.|title = Սարոսի ցիկլ|publisher = ՆԱՍԱ|accessdate = 17 մարտ 2010|archiveurl = https://archive.ph/20120524183445/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsaros/SEsaros.html|archivedate = 2012-05-24|dead-url = yes}}</ref>։ Քանի որ Լուսինը անընդհատ կը փակէ մեր տեսադաշտը երկնակամարի վրայ մօտ մէկ եւ կէս աստիճան տրամագիծ ունեցող շրջանաձեւ շրջանին մէջ<ref>Միջինով, Լուսինը կը ծածկէ 0,21078 քառակուսի աստիճան մակերես երկնակամարի վրայ։</ref><ref>{{cite journal|title=Քառակուսի աստիճանը որպէս երկնակամարի մակերեսը չափող միաւոր|author=Գուտիեր, Դ. Վ.|year=1947|journal=Հանրաճանաչ աստղագիտութիւն|volume=55|pages=200–203|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1947PA.....55..200|bibcode=1947PA.....55..200G}}</ref>, նման ծածկման երեւոյթ կ'առաջանայ երբ աստղը կամ մոլորակը կ'անցնի Լուսնի երեսով եւ կը ծածկուի անոր կողմէն, այսինքն կը հեռանայ մեր տեսադաշտէն։ Աստղերու եւ մոլորակներու ծածկումները չեն կրկնուիր Երկրի տարբեր մասերուն մէջ, այս պայմանաւորուած է Լուսնի ուղեծրի պերցեսիայով<ref>{{cite web|url=http://occsec.wellington.net.nz/total/totoccs.htm|title=Ամբողջական լուսնային ծածկումները|last=|first=|date=|website=|publisher=Նոր Զելանտիայի թագաւորական աստղագիտական միութիւն|accessdate=17 մարտ 2010}}</ref>։ == Հետազօտութիւնները == '''Վաղ հետազօտութիւնները''' [[Պատկեր:Moon by Johannes hevelius 1645.PNG|մինի|ձախից|Լուսնի քարտէսսն ըստ Յովհաննէս Հեւելիուսի (Լուսնագրութիւն, 1647)։ Առաջին քարտէսը, որ կ'ընդգրկէ գոտիներու լիբրացիան]] Դեռ վաղ ժամանակներէն մարդիկ ըմբռնած են լուսնի փուլերը։ Մ. թ. ա 5-րդ դարուն բաբելոնեան աստղագէտներն արձանագրած են Լուսնի խաւարման 18-ամեայ Սարոս ցիկլը<ref>{{cite journal|doi=10.2307/1006543|title=Սարոս ցիկլի տվյալները եւ նրա հետ կապված բաբելոնյան աստղագիտության տեքստերը|first1=Ա. |last1 = Աաբոե|first2= Ջ. Փ. |last2 =Բրիտոն|first3= Ջ. Ա. |last3 =Հենդերսոն |first4= Օտտո|last4 = Նեուգեբաեուր|first5= Ա. Ջ. |last5 =Սաչս|journal=Transactions of the American Philosophical Society |volume=81|issue=6 |year=1991|pages=1–75 |publisher=American Philosophical Society|quote=Նրանցից մեկն ներառում է այն, ինչ մենք անունուն ենք "Սարոս ցիկլի տեքստեր", որը տալիս է լուսնի խավարումն իր բոլոր 223 ամսուայ (կամ 18 տարի) տեւողությամբ|postscript=<!--None-->|jstor=1006543}}</ref> եւ Հնդկական աստղագիտութիւնը նկարագրած է Լուսնի ամսական երկարացումը<ref name="Sarma-Ast-Ind">{{cite book | first =Կ. Վ.| last = Սարմա| year = 2008 | contribution = Աստղագիտությունը Հնդկաստանում | title = Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures | edition = 2 | editor = Helaine Selin | editor-link = Helaine Selin | pages = 317–321 | publisher = Springer | isbn = 978-1-4020-4559-2}}</ref>։ Չինացի աստղագէտ Շի Շենը ցուցումներ տուած է արեւային եւ լուսնային խաւարումները կանխագուշակելու համար<ref name="Needham_0">{{cite book | first =Նեդհամ | last = Ջոզեֆ| year = 1986 |url = https://books.google.am/books?id=jfQ9E0u4pLAC&redir_esc=y| title = Գիտությունը եւ կրթությունը Չինաստանում. Հատոր 3. Երկրի եւ երկնքի մաթեմատիկան եւ գիտությունը | pages = 411 | isbn = 978-0-521-05801-8}}</ref>։ Աւելի ուշ հասկանալի դարձաւ Լուսնի ֆիզիքական ձեւը եւ լուսնի լոյսը։ Հին Յունաստանի փիլիսոփայ Անաքսագորասը կ'ենթադրէր, որ Արեւը եւ Լուսինը եղած են հսկայական գնդաձեւ քարեր եւ վերջինն ալ կ'արտացոլէ առաջինի լոյսը<ref>{{cite web|last = Օ'Քոնոր|first = Ջ. Ջ.|coauthors = Ե. Ֆ. Ռոբերտսոն|month = Փետրուար|year = 1999|url = http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Anaxagoras.html|title = Անաքսագորասը Կլազոմենայեից|publisher = University of St Andrews|accessdate =12 Ապրիլ 2007}}</ref><ref name="Needham_1">{{cite book | first =Նեդհամ | last = Ջոզեֆ| year = 1986 |url = https://books.google.am/books?id=jfQ9E0u4pLAC&redir_esc=y| title = Գիտությունը եւ կրթությունը Չինաստանում. Հատոր 3. Երկրի եւ երկնքի մաթեմատիկան եւ գիտությունը | pages = 227 | isbn = 978-0-521-05801-8}}</ref>։ Չնայած այն բանին որ չինական Հան դինաստիան Լուսնին կը հաւասարցնէին Ցիի էներգիայի հետ, բայց անոնց «ճառագայթային տեսութեան» վարկածը ընդունած էր, որ Լուսինը արեւի արտացոլքն է, եւ Ջինգ Ֆանգը նշած էր, որ Լուսինը գնդաձեւ է<ref name="Needham_2">{{cite book | first =Նեդհամ | last = Ջոզեֆ| year = 1986 |url = https://books.google.am/books?id=jfQ9E0u4pLAC&redir_esc=y| title = Գիտությունը եւ կրթությունը Չինաստանում. Հատոր 3. Երկրի եւ երկնքի մաթեմատիկան եւ գիտությունը | pages = 413–414 | isbn = 978-0-521-05801-8}}</ref>։ Մեր թուարկութեան 499 թուականին հնդկական աստղագէտ Արիաբհաթան իր Արիաբհաթիա աշխատութեան մէջ նշած էր, որ Լուսնի լուսարձակումը տեղի կ'ունենայ շնորհիւ Արեւի ձայլատակման<ref>{{cite web|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Aryabhata_I.html|title=Տարեց Արիաբհաթան|last1=Ռոբերտսոն|first1=Ե. Ֆ.|date=Նոյեմբեր 2000|website=|publisher=School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews|location=Շոտլանտիա|accessdate=15 Ապրիլ 2010}}</ref>։ Աստղագէտ եւ ֆիզիկոս Ալհազենը (965–1039) գտած է, որ Արեւի լոյսը Լուսնի վրայէն չ'արտացոլուիր հայելային կերպով, այլ այն Լուսնի մակերեւույթէն կը տարածուի տարբեր ուղղութիւններով<ref>{{cite book| location=Դեթրոյտ|year=2008|publisher = Charles Scribner's Sons|title = Dictionary of Scientific Biography|chapter= Ibn Al-Haytham, Abū ʿAlī Al-Ḥasan Ibn Al-Ḥasan|author=Ա. Լ. Սաբրա|pages=189–210, եւ 195}}</ref>։ Սոնգ դինաստիայի Շեն Կուոն (1031–1095) այլաբանութիւն ստեղծած է Լիալուսնի եւ Նորալուսնի մասին, ըստ որուն, երբ Լուսնի մէկ տեղին արծաթի մասնիկները շատ են, ապա տեսանելի է, կը դառնայ Լուսնի մահիկը<ref name="Needham_3">{{cite book | first =Նեդհամ | last = Ջոզեֆ| year = 1986 |url = https://books.google.am/books?id=jfQ9E0u4pLAC&redir_esc=y| title = Գիտությունը եւ կրթությունը Չինաստանում. Հատոր 3. Երկրի եւ երկնքի մաթեմատիկան եւ գիտությունը | pages = 415–416 | isbn = 978-0-521-05801-8}}</ref>։ Ըստ Արիստոտելի տիեզերքի նկարագրութեան՝ Լուսինը նշուած է որպէս փոփոխուող տարրերու (հող, ջուր, օդ եւ կրակ) սահման եւ եթերային յաւերժ աստղ, որ կը գերակայի դարեր շարունակ<ref>{{cite book|title=Վերացուած պատկերացում|last=Լեւիս|first=Ց. Ս.|publisher=Cambridge University Press|year=1964|isbn=978-0-521-47735-2|location=Քեմպրիճ|page=108|pages=}}</ref>։ Այնուամենայնիւ մթա 2-րդ դարուն Սելեւքը հանգաւ ճշմարիտ եզրակացութեան, որ մակընթացութիւնները կախուած են Լուսնէն եւ անոնց բարձեւութիւնը կախուած է Արեւի նկատմամբ եղած Լուսնի դիրքէն<ref>{{cite journal|first=Բարտել Լինդերթ|last=Վան դեր Վաերդեն|year=1987|title=Յույներու հելիոկենտրոնական համակարգը, պարսկական եւ հինդուական աստղագիտութիւնը|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-the-new-york-academy-of-sciences_1987_500/page/n124|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|volume=500|pages=1–569|pmid=3296915|bibcode=1987NYASA.500....1A|doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37193.x}}</ref>: Նոյն դարուն Արիստարխ Սամոսացին հաշուարկած է Երկրէն մինչեւ Լուսին եղած հեռաւորութիւնը՝ ստանալով որ այն մօտաւորապէս Երկրագնդի շառաւիղէն քսան անգամ մեծ է։ Այդ թիւերը բաւականին բարելաւուած է Պտղոմէոս Կլավդիոսը (մթ 90–168). անոր հաշուարկներով այդ տարածութիւնը մեծ Երկրագնդի շառաւղէն 59, իսկ Լուսնի տրամագիծը կը կազմէ Երկրի տրամգծի 0.292-ը, որը եւ բաւականին մօտ է իրական թիւերուն՝ համապատասխանաբար 60 եւ 0.273<ref>{{cite book|title=Հին աստղագիտութեան պատմութիւնն ու պրակտիկան|last=Էվանս|first=Ճեյմս|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-509539-5|location=Օքսֆորտ եւ Նիւ Եորք|pages=71, 386}}</ref>։ Արքիմեդես հաշուարկած է Լուսնի եւ այլ յայտնի մոլորակներու մոլորակային շարժումը<ref>{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2008/07/31/science/31computer.html?hp|work=The New York Times|title=Թե ինչպես էին յույները հաշվարկում մթա 100 թ.-ին|date=31 Հուլիս 2008|accessdate=27 Մարտ 2010}}</ref>։ Միջնադարուն՝ մինչ աստղադիտակի յայտնագործումը, Լուսինը կը համարէին "իտիալական հարթ" գնդաձեւ մարմին<ref>{{cite web|last = Վան Հելդեն|first = Ա.|year = 1995|url = http://galileo.rice.edu/sci/observations/moon.html|title = Լուսին|publisher = Galileo Project|accessdate = 12 Ապրիլ 2007|archive-date = 2007-09-05|archive-url = https://web.archive.org/web/20070905185030/http://galileo.rice.edu/sci/observations/moon.html|dead-url = yes}}</ref>։ 1609 թուականին Կալիլէօ Կալիլէն իր «Սիդերեուս Նունցիուս» գրքին մէջ առաջին անգամ գծագրեց աստղադիտակի օգնութեամբ ստացուած Լուսնի պատկերը, եւ նշեց, որ մակերեւոյթը հարթ չէ, այլ ունի լեռներ եւ խառնարաններ։ Լուսնի աստղադիտական քարտէսագրումը շարունակուած է 17-րդ դարու վերջերուն Ճիովաննի Բատիստա Ռիքոլիի եւ Ֆրանչեսկօ Մարիա Գրիմալտիի ջանքերով։ Անոնց կողմէն շատ լուսնային դետալներուն տրուած անուանումներէն շատերը օգտագործվում են մինչեւ այժմ։ Լուսնի քարտէսն ավելի ճշգրիտ կազմուեցաւ 1834-1836 թուականներուն Ուիլհելմ Բիրի եւ Եոհան Հենրիխ վան Մեդլերի կողմէ։ 1837 թուականին անոնց կողմէ ստեղծած «Դեր Մոնդ» գիրքը կը համարուի առաջին մանրամասն աշխատութիւնը նուիրուած Լուսնի եռանկիւնաչափական նկարագրութեան, ուր պատկերուած է Լուսնի մակերեւոյթը աւելի քան հազար լեռներով՝ իրենց բարձրութիւններով հանդերձ<ref>{{cite journal|last=Կոնսոլմագնո|first=Գայ Ջ.|year=1996|title=Աստղագիտութիւնը, ֆանթաստիկան եւ ազգային մշակոյթը 1277-2001 թթ.|url=https://archive.org/details/sim_leonardo_1996_29_2/page/128|journal=Leonardo|publisher=The MIT Press|volume=29|issue=2|page=128|jstor=1576348}}</ref>։ Լուսնի խառնարաններու մասին առաջին անգամ նշած է Կալիլէօն եւ անոնք կը համարուէին հրաբխային մինչեւ 1870-ականներուն Ռիչըրտ Պրոկտորի ենթադրութիւնն այն մասին, որ անոնք առաջացած են բախման հետեւանքով<ref name="worldbook">{{cite web | last = Սպուդիս | first = Փ. Դ. | year = 2004 | url = http://www.nasa.gov/worldbook/moon_worldbook.html | title = Լուսին | publisher = World Book Online Reference Center, NASA | accessdate = 12 Ապրիլ 2007 | archive-date = 2007-04-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070417004137/https://www.nasa.gov/worldbook/moon_worldbook.html | dead-url = yes }}</ref>։ Այս տեսակէտը առաջարկուեցաւ 1892 թուականին երկրաբան Գրով Կարլ Ժիլպէրտի փորձերու շնորհիւ, եւ աւելի ուշ 1920-1940 թթ. հետազօտութիւններէն ետք<ref name="Hall1977">{{cite web | url = http://history.nasa.gov/SP-4210/pages/App_A.htm | title = Ներդրում Ա. Լուսնային թեորիան մինչ 1964 թ. | last = Հոլ | first = Ռ. Կարգիլ | year = 1977 | work = NASA History Series. LUNAR IMPACT: A History of Project Ranger. | publisher = Scientific and Technical Information Office, NATIONAL AERONAUTICS AND SPACE ADMINISTRATION | accessdate =13 Ապրիլ 2010 | location = Washington, D.C.}}</ref>, որ բերաւ լուսնաերկրաչափական ժամանակասանդխակի զարգացմանը, որ 1950-ականներէն սկսած կը դառնայ մոլորակային երկրաչափութեան զարգացման ճիւղերէն մէկը<ref name="worldbook"/>։ '''Հետազօտութիւնները 1959-1976''' == Խորհրդային միութեան առաքելութիւնները == Սառը պատերազմով հրահրուող Տիեզերական մրցավազքը հանգեցուցած էր Լուսնի հետազօտութեան հանդէպ հետաքրքրութեան աճը։ Կրող [[հրթիռ]]ները անհրաժեշտ զարգացուածութեանն հասցնելուն պէս, երկու պետութիւնները անմիջապէս դէպի Լուսին ուղարկեցին իրենց հետազօտական սարքերը։ Ծրագրերու շարքին մէջ էր ինչպէս, զուտ [[Լուսնի մօտակայք]]ին մէջ սարք անցնելը, այնպէս ալ ուղեծրային եւ Լուսնի մակերեսին [[վայրէջք]] կատարելու նպատակ հետապնդող առաքելութիւնները։ Խորհրդային միութեան «Լունա» ծրագրի տիեզերանաւերը առաջինն էին, որ հասան յաջողութեան։ [[1958]] թուականի երեք ձախողուած եւ անուն չստացած առաքելութիւններէն ետք<ref>{{cite web|url=http://www.russianspaceweb.com/spacecraft_planetary_lunar.html|title=Ռուսաստանի անօդաչու առաքելութիւնները դէպի Լուսին (Russia's unmanned missions toward the Moon)|last=Զակ|first=Անատոլի|date=|year=2009|website=|publisher=|accessdate=2010 ապրիլի 20}}{{ref-en}}</ref>, 1959 թ․-ին Լունա 1-ը առաջին մարդու կողմէ ստեղծուած առարկան էր, որ յաղթահարեց Երկրի ձգողականութիւնը եւ անցաւ Լուսնին քովէն, առաջին արհեստական առարկան, որ բախեցաւ լուսնային մակերեսին՝ Լունա 2-ն էր, իսկ Երկրէն անտեսանելի, Լուսնի հակառակ կողմը առաջին անգամ լուսանկարած էր Լունա 3 սարքը, այդ ամէնը մեկ տարուայ ընթացքին։ Լուսնի մակերեսին յաջողուած փափուկ վայրէջք կատարած առաջին տիեզերանաւը դարձաւ Լունա 9-ը, 1966 թուականին։ Նոյն թուականին, Լուսնի ուղեծրին տեղակայուած առաջին անօդաչու սարքը դարձաւ Լունա 10–ը<ref name="worldbook" />։ Լուսնային հողի եւ քարերու նմոյշները Երկիր բերուած էին «Լունա» ծրագրի երեք տիեզերական սարքերով, բերուած նմոյշներու ընդհանուր քաշը 0.3 քկ. էր<ref>{{cite web|url=http://curator.jsc.nasa.gov/lunar/index.cfm|title=Քարեր եւ հողեր Լուսնից (Rocks and Soils from the Moon)|last=|first=|date=|website=|publisher=ՆԱՍԱ|accessdate=2010 ապրիլի 6}} {{ref-en}}</ref>։ «Լունախոդ» ծրագրի շրջանակներուն մէջ 1970 եւ 1973 թուականներուն Լուսնի վրայ վայրէջք կատարած էին առաջին երկու լուսագնացները։ '''ԱՄՆ-ի առաքելութիւնները''' [[Պատկեր:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|մինի|աջից|Երկրի տեսքը [[Աբոլոն]] 8 լուսնային արբանեակէն, [[1968]] թ., Սուրբ Ծննդի նախօրեակ։ [[Ափրիկէյ|Ափրիկէ]]ի մէջ արեւամուտ է, երկու Ամերիկաները ծածկուած են ամպերով, իսկ Անտարկտիկան կը գտնուի նկարի ձախ կողմը։]] Լուսնի հետազօտման ամերիկեան առաքելութիւնները սկսան Լուսին մարդ-մեքենայ ուղարկելէն, որպէսզի հետազօտուի անոր մակերեւոյթը եւ անոր վրայ վայրէջք կատարելու պայմանները։ Հրթիռային շարժման տարրալուծարանի Սերվեյեր մարդ-մեքենան վայրէջք կատարեց Լուսնի վրայ [[Լունա 9]]-էն չորս ամիս ետք։ Զուգահեռ կը մշակուէր ՆԱՍԱ-ի Ապոլոն նախագիծը։ Մի քանի հատ առանց ուղեւորներու Ապոլոնի թռիչքներէն եւ հետազօտութիւններէն ետք, 1968 թուականին Ապոլոն 8-ը անձնակազմով կը թռչի Լուսին։ 1969 թուականին Լուսնի վրայ առաջին մարդու վայրէջք կատարելը շատերու կողմէ կը համարուի տիեզերագնացութեան գագաթնակէտ<ref name="CNN">{{cite news|last=Կորեն|first=Մ.|title='Հսկայական թռիչքը' աշխարհին բացում է նոր հնարաւորութիւններ|publisher=CNN|date=26 July 2004|url=http://edition.cnn.com/2004/TECH/space/07/16/moon.landing/index.html|accessdate=16 March 2010|archive-date=20 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120133640/http://edition.cnn.com/2004/TECH/space/07/16/moon.landing/index.html|dead-url=yes}}</ref>։ [[Աբոլոն 11]]-ի ուղեւորներէն [[Նիլ Արմսթրոնկ]]ը Լուսնի վրայ ոտք դրած առաջին մարդն էր։ Այդ տեղի ունեցաւ 21 Յուլիս 1969 թուականին ժամը 02։ 56-ին<ref>{{cite web|url=http://history.nasa.gov/ap11ann/ap11events.html|title=Լուսնային առաքելությունների տարեգիր, 24 Հուլիսի 1969|work=Ապոլոն 11-ի 30-րդ տարելից|publisher=ՆԱՍԱ|accessdate=13 Ապրիլ 2010}}</ref>։ Ապոլոն 11-էն 17-ը Երկիր վերադարձան 382 քկ. լուսնային ապարով եւ հողով՝ շուրջ 2196 առանձին նմոյշներով<ref>{{cite web|url=http://www.psrd.hawaii.edu/Dec09/PSRD-Apollo-lunar-samples.pdf|title=Հանրահայտ լուսնային քարեր: Ապոլոնի լուսնային հավաքածուի տեսքը եւ կարգավիճակը։ Ունիկալ, բայց սահմանափակ, ոչ երկրային ռեսուրսները|last=Մարտե|first=Լինդա Մ.Վ.|date=21 Դեկտեմբեր 2009|publisher=Planetary Science and Research Discoveries|accessdate=6 Ապրիլ 2010}}</ref>։ Ամերիկայի լուսնային առաքելութեան յաջողութիւնը կապուծ էր 1960-ականներու տեխնիկական նուաճումներով, որոնցմէ են քիմիայի բնագաւառին մէջ աբլացիան, ծրագրային ապահովումը եւ մթնոլորտային անցման արուեստագիտութիւնը եւ արուեստագիտական սարքաւորումներու շատ գրագէտ ղեկաւարումը<ref>{{cite web|url=http://history.nasa.gov/ap11ann/legacy.htm|title=Ապոլոն նախագծի թողած ժառանգությունը|last=Լաունիուս|first=Ռոջեր Դ.|date=Հուլիս 1999|publisher=ՆԱՍԱ-ի պատմական գրասենյակ|accessdate=13 Ապրիլ 2010}}</ref><ref>{{cite book|title=SP-287 Ո՞րն է Ապոլոնի յաջողութեան գաղտնիքը։ Ութ յօդուածներու շարքը վերատպած է տիեզերագնացութեան եւ օդագնացութեան հարցերու թույլատրութեամբ 1970 թ.-ի մարտին|last=|first=|publisher=Scientific and Technical Information Office, National Aeronautics and Space Administration|year=1971|isbn=|location=Ուաշինկթըն|pages=}}</ref>։ Լուսնի մակերեւոյթի հետազօտման համար գիտական սարքաւորումներու ծրարներ տեղադրուած են Ապոլոնի բոլոր վայրէջքներու ժամանակ։ Երկարատեւ գործիքային կայաններ, այդ թուին նաեւ ջերմային հոսքի զոնդեր, սեյսմոմետրեր եւ մագնիտոմետրեր տեղադրուած են Ապոլոն 12, 14, 15, 16 եւ 17 վայրէջքներու ժամանակ։ 1977 թուականին, պիւտճէի սպառման պատճառով, կը դադրին Լուսնէն ուսումնասիրութիւններու տուեալները Երկրին փոխանցելը<ref>{{cite news| title = ՆԱՍԱ-ի նորությունների թողարկում 77-47 էջ 242| date = 1 Սեպտեմբեր 1977| url = http://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83129main_1977.pdf| accessdate = 16 Մարտ 2010| format = PDF| archive-date = 2011-06-29| archive-url = https://web.archive.org/web/20110629121829/http://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83129main_1977.pdf| dead-url = yes}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.ast.cam.ac.uk/~ipswich/Miscellaneous/Archived_spaceflight_news.htm|accessdate = 29 Օգոստոս 2007|location = NASA Turns A Deaf Ear To The Moon|year = 1977|title = OASI Newsletters Archive|last = Ապլետոն|first = Ջեյմս|coauthors = Չարլզ Ռիդլի, Ջոն Դենս, Սիմոն Հարվեյ, Փոլ Բերթ, Մայքլ Հեքել, Ռոյ Ադամս, Ն. Սպուներ, Վայն Բրիեսք|archiveurl = https://web.archive.org/web/20071210143103/http://www.ast.cam.ac.uk/~ipswich/Miscellaneous/Archived_spaceflight_news.htm|archivedate = 2007-12-10|deadurl = yes}}</ref>, բայց Լուսնի լազերային լոկալիզացման գործինքերը մինչեւ օրս ալ կ'օգտագործեն։ Ստացուած տուեալները կը մշակուին Երկրի վրայ գտնուող կայաններուն մէջ մէկ սանդիմեթրի ճշտութեամբ եւ կը կազմուի լուսնի մակերեւոյթի ճշգրիտ քարտէսը<ref>{{cite journal|last=Դիքեյ|first3=Ջ. Ե.|last9=Ուիփլ|first8=Ց.|last8=Վեիլեթ|first7=Փ. Ջ.|last7=Շելուս|first6=Ջ. Գ.|last6=Ռիես|first5=Ռ. Լ.|last5=Ռիքլեֆս|first4=Խ. Խ.|last4=Նյուհոլ|last3=Ֆալեր|first=Ջ.|first2=Պ. Լ.|last2=Բենդեր|display-authors=1|bibcode=1994Sci...265..482D|issue=5171|pmid=17781305|doi=10.1126/science.265.5171.482|pages=482–490|volume=265|journal=Science|title=Լուսնի լազերային լոկալիզացումը շարունակվում է Ապոլոն նախագծի թողած ժառանգութիւնով|url=https://archive.org/details/sim_science_1994-07-22_265_5171/page/482|year=1994|first9=Ա. Լ.}}</ref>։ '''Հետազօտութիւնները 1990-ականներէն մինչեւ այժմ''' [[Պատկեր:Aldrin Apollo 11 original.jpg|մինի|աջից|Էտվին Օլդրինը Լուսնի վրայ՝ նկարահանուած Նիլ Արմսթրոնկի կողմէ, 20 Յուլիս 1969]] «Ապոլոն» եւ «Լունա» նախագծերէն ետք աշխարհի շատ երկրներ սկսան զբաղիլ Լուսնի հետազօտմամբ։ 1990 թուականին [[Ճաբոնիա]]ն դարձաւ երրորդ երկիրը, որ Լուսնի վրայ տեղադրեց տիեզերական ''[[Հիթքեն]]'' սարքը՝ անոր մակերեւոյթը ուսումնասիրելու համար։ Բացի այդ տիեզերանաւն այնտեղ իջեցուցած են նաեւ ''Հագորոմո'' մարդ-մեքենան, բայց վերջինս չէ կրցած տուեալներ փոխանցել եւ անոր առաքելութիւնը փոխուեր է։<ref>{{cite web|title=Hiten-Hagomoro|publisher=NASA|url=http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Hiten&Display=ReadMore|accessdate=29 Մարտ 2010|archive-date=2011-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110614115823/http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Hiten&Display=ReadMore|dead-url=yes}}</ref> 1994 թուականին ԱՄՆ-ը Լուսին ուղարկեց Ռազմական նախարարութեան եւ ՆԱՍԱ-ի համատեղ մշակած ''[[Կլեմենտինա (տիեզերական սարք)|Կլեմենտինան]]'' սարքը։ Այդ առաքելութեան շնորհիւ հնարաւոր եղաւ ստանալ Լուսնի առաջին տեղագրական քարտէսը եւ Լուսնի մակերեւոյթի առաջին [[մուտիսպեկտրալ|մուտիսբեկտրալ]]ային պատկերը։<ref>{{cite web|title=Կլեմենտինայի տեղեկությունները|publisher=ՆԱՍԱ|year=1994|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/cleminfo.html|accessdate=29 Մարտ 2010|archive-date=2010-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100925095846/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/cleminfo.html|dead-url=yes}}</ref> Անոնցմէ ետք 1998 թուականին ''[[Lunar Prospector]]'' առաքելութեան սարքաւորումները Լուսնի բեւեռներուն մէջ բաւականին ջրածին յայտնաբերեցին, որ հաւանաբար գոյացած է Արեւու լոյս չտեսնող բեւեռներու խառնարաններու սառոյցներէն։<ref>{{cite web|title=Lunar Prospector. Նեյտրոնային սպեկտոմետր|publisher=ՆԱՍԱ|url=http://lunar.arc.nasa.gov/results/neutron.htm|year=2001|accessdate=29 Մարտ 2010|archive-date=2010-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527105801/http://lunar.arc.nasa.gov/results/neutron.htm|dead-url=yes}}</ref> [[Պատկեր:American flag seen from inside the Apollo 11 Lunar Module.jpg|մինի|Ամերիկայի դրօշը լուսնի վրայ]] Եւրոպական ''[[SMART-1]]'' տիեզերանաւը, որը երկրորդ [[Իոնային շարժիչ|իոնային ինքնագնաց]] տիեզերանաւն էր, Լուսին վայրէջք կատարեց Նոյեմբեր 2004 թուականին եւ այնտեղ մնաց մինչեւ 3 Սեպտեմբեր 2006 թուական եւ առաջին անգամ ուսումնասիրեց Լուսնի մակերեւոյթի քիմիական տարրերը։<ref>{{cite web|url=http://www.esa.int/SPECIALS/SMART-1/SEMSDE1A6BD_0.html|title=SMART-1 ինֆորմացիոն թերթ|date=26 Փետրուար 2007|publisher=European Space Agency|accessdate=29 Մարտ 2010}}</ref> Չինաստանը եւս յաւակնութիւն յայտնեց [[Լուսնի հետազոտման չինական նախագիծը|Լուսնի հետազօտման]] գործին մէջ եւ յաջողութեամբ Լուսին իջեցուց ''[[Չանյե 1]]'' տիեզերանաւը, որ այնտեղ մնաց 5 Նոյեմբերէն մինչեւ 1 Մարտ 2009։<ref name="xinhua_20090301">{{cite news | url = http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-03/01/content_7523687.htm | title = Չինաստանի առաջին լուսնային առաքելութիւնը | date = 1 Մարտ 2009<!-- 19:28-->| publisher = Խինհուա | accessdate =29 Մարտ 2010}}</ref> Ան տասնվեց ամսեայ առաքելութեան արդիւնքով կրցաւ ստանալ Լուսնի ամբողջական քարտէսի պատկերը։ 4 Հոկտեմբեր 2007 թուականէն մինչեւ 10 Հունիս 2009 իր առաքելութիւնը կ'իրականացնէր ճապոնական ''[[Կագույա]]'' տիեզերանաւը, որն հագեցած էր բարձր յստակութեամբ տեսախցիկներով եւ երկու ոչ մեծ արբանեկային ռադիոընդունիչներէն։ Ան կարողացաւ ստանալ Լուսնի երկրաֆիզիքական տուեալները եւ այդ տեսաֆիլմը կը համարուի ամենաբարձրորակ եւ ամենայստակ ֆիլմը։<ref>{{cite web|url=http://www.selene.jaxa.jp/en/profile/index.htm|title=Կագույայի առաքելությունը|publisher=JAXA|accessdate=13 Ապրիլ 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jaxa.jp/press/2007/11/20071107_kaguya_e.html|title=Կագույան առաջինն էր, որ Երկրին տվեց Լուսնի պատկերը HDTV որակով|date=7 Նոյեմբեր 2007|publisher=Japan Aerospace Exploration Agency (JAXA) and NHK (Japan Broadcasting Corporation)|accessdate=13 Ապրիլ 2010|archive-date=2010-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100316190341/http://www.jaxa.jp/press/2007/11/20071107_kaguya_e.html|dead-url=yes}}</ref> Առաջին հնդկական լուսնային առաքելութիւնը՝ ''[[Չանդրայան 1]]-ը'' Լուսնի վրայ գործեց 8 Նոյեմբեր 2008-էն մինչեւ 27 Օգոստոս 2009, երբ անոր հետ կապը կտրուեցաւ։ Ան կատարեց քիմիական եւ տարրային ուսումնասիրութիւններ՝ ստեղծուելով Լուսնի ֆոտօ-երկրաբանական քարտէսը։ Բացի այդ ան հաստատեց, որ Լուսնի հողին մէջ կան ջրի մոլեկուլներ։<ref>{{cite web|url=http://www.isro.org/Chandrayaan/htmls/mission_sequence.htm|title=Չանդրայանի առաքելությունը|date=17 Նոյեմբեր 2008|publisher=Indian Space Research Organisation|accessdate=13 Ապրիլ 2010}}</ref> 2013 թուականին Հնդկաստանը կը ծրագրրէ բաց ձգել''[[Չանդրայան 2]]-ը'', որն իր մեջ կը ներառի նաեւ ռուսական լուսնագնացը։<ref>{{cite web|url=http://www.isro.org/scripts/futureprogramme.aspx#Space|title=Տիեզերական ուսումնասիորության հնդկական կազմակերպություններ. Ապագա պլանները|publisher=Indian Space Research Organisation|accessdate=13 Ապրիլ 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://isro.org/pressrelease/Nov14_2007.htm|title=Ռուսաստանը եւ Հնդկաստանը համաձայնագիր են ստորագրել Չանդրայան 2-ի վերաբերյալ|date=14 Նոյեմբեր 2007|publisher=Indian Space Research Organisation|accessdate=13 Ապրիլ 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071217203828/http://isro.org/pressrelease/Nov14_2007.htm|archivedate=2007-12-17|dead-url=no}}</ref> ԱՄՆ-ը 2009 թուական Յունիս 18-ին Լուսին կ'ուղարկէ ''[[Lunar Reconnaissance Orbiter]]'' եւ ''[[Lunar Crater Observation and Sensing Satellite|LCROSS]]'' հետազօտման կայանները։ ''LCROSS''-ն իր առաքելութիւնը վերջացուցած է 9 Հոկտեմբեր 2009-ին [[Կաբեուս (խառնարան)|Կաբեուս]] խառնարանին մէջ լայնամասշտաբ ուսումնասիրութիւններ կատարելէն ետք,<ref>{{cite web|url=http://lcross.arc.nasa.gov/observation.htm|title=Lunar CRater Observation and Sensing Satellite (LCROSS). Ռազմաւարութիւնը եւ աստղագիտական ընկերութեան ուսումնասիրութիւնները|date=Հոկտեմբեր 2009|publisher=ՆԱՍԱ|accessdate=13 Ապրիլ 2010|archive-date=2009-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090430055717/http://lcross.arc.nasa.gov/observation.htm|dead-url=yes}}</ref>, իսկ ''LRO''-ն մինչեւ հիմա ալ կը շահագործուի եւ բաւականին բարձր որակի նկարներ ստացած է լուսնային մակերեւոյթի վերաբերեալ։ 2011 թուականի Նոյեմբերին LRO-ն տուած է [[Արիստարքուս (խառնարան)|Արիստարքուս խառնարանի]] մանրամասն տուեաալները, որն ունի 40 քիլոմեթր տրամագիծ եւ 3.5 քիլոմեթր խորութիւն։ Այդ խառնարանը կը համարուի Երկրէն ամենատեսանելի խառնարանը։ «Արիստարքուս սարահարթը երկրաբանական առումով կը հանդիսանայ ամենաբազմազան տեղը Լուսնի վրայ՝ խորհրդաւոր ծագում ունեցող սարահարթ, լավայով ծածկուած հսկայական տեղամասեր, հրաբխային փրփուրով ծածկուած դաշտեր եւ այդ ամէնը լեցուն է խոշոր բազալտի կտորներով». ասել է Մարկ Ռոբինսոնը, LRO-ի գլխաւոր հետազօտողը։ 25 Նոյեմբեր 2011-ին ՆԱՍԱ-ն թարմացուցած է նկարները։<ref>{{cite news|url = http://www.msnbc.msn.com/id/45901428#.Twe_flbWxvY|title = Լուսնի հսկայական խառնարանը առաջնային պլանով|publisher=MSNBC|agency = Space.com|date = 6 Հունվար 2012}}</ref> [[Gravity Recovery and Interior Laboratory|GRAIL-ի]] երկու տիրեզերանաւեր սկսած են Լուսնի շուրջ պտտիլ 1 Յունուար 2011-էն։<ref>{{cite news|url = http://www.thesunnews.com/2011/12/26/2569001/twin-probes-to-circle-moon-to.html|title = Երկու արբանյականին զոնդեր Լուսնի շուրջ՝ նրա գրավիտացիոն դաշտը ստուգելու համար|last = Չանգ|first = Ալիսիա |work = The Sun News|agency = Associated Press|date = 26 Դեկտեմբեր 2011|accessdate =27 Դեկտեմբեր 2011}}</ref> Միւս լուսնային առաքելութիւններէն է Ռուսաստանի ''[[Լունա-Գլոբ]]ը'', որը ըլլալու է առանց ուղեւորի մոտիւլ եւ ամբողջութեամբ ղեկավարուելու է տեխնիկայով։ Այն հիմնուած է մարսիական ''[[Ֆոբոս-Գրունտ]]'' առաքելութեան հիման վրայ եւ թողարկուած է 2015 թուականին։<ref>{{cite web|url = http://www.aviationnow.com/avnow/news/channel_awst_story.jsp?id=news/aw060506p2.xml|title = Ռուսաստանի նախագծերը լուսնային ռոբոտացված առաքելություններում|last = Կովալտ|first = Ց.|publisher = Aviation Week|date = 4 Հունիս 2006 |accessdate =12 Ապրիլ 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rt.com/Top_News/2009-02-25/Russia_to_send_mission_to_Mars_this_year__Moon_in_three_years_.html|title=Ռուստանը Մարս է ուղեւորվում այս տարի, իսկ Լուսին կուղեւորվի 3 տարի անց |date=25 Փետրուար 2009|publisher="TV-Novosti"|accessdate=13 Ապրիլ 2010}}</ref> Լուսնի հետազօտման համար [[Google Lunar X Prize]] կազմակերպութիւնը 2007 թուական Սեպտեմբեր 13-ին յայտարարած է 20 միլիոն տոլար արժողութեամբ մրցանակ, ով մարդամեքենայացուած կայան կը կարողանայ իջեցնել Լուսին եւ հետազօտել թերեւս մեզ անյայտ խառնարանները։<ref>{{cite web|title=Google Lunar X Prize-ի մասին|publisher=X-Prize Foundation|url=http://www.googlelunarxprize.org/lunar/about-the-prize|year=2010|accessdate=24 Մարտ 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100228024532/http://www.googlelunarxprize.org/lunar/about-the-prize|archivedate=2010-02-28|dead-url=yes}}</ref> [[Շեքլտոն էներգետիկական ընկերություն|Շեքլտըն էներկետիկական ընկերութիւն]]ը նախագիծ կը կառուցէ, ըստ որու Լուսնի հարաւային բեւեռին մէջ ան՝ ջուր կը հաւաքէ։<ref>{{cite web | title = Լուսնի ջրային հանքարդյուանբերությունը. Հարցեր եւ պատասխաններ Շեքլտոն ընկերության ներկայացուցիչ Բիլ Սթոունի հետ | publisher = Space News | last = Ուոլ | first = Մայք | date = 14 Հունվար 2011 | url = http://www.spacenews.com/10619-mining-moon-water-bill-stone-110114.html }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ՆԱՍԱ-ն սկսած է նախագծեր կառուցել 2004 թուական Յունուար 14-ին նախագահ [[Ջորջ Ուոքեր Բուշ|Ճորճ Ուոլքըր Պուշ]]ի կոչը ի կատար ածելու համար, ըստ որու 2024 թուականին կառուցուելու է Լուսնային տուեալներու շտեմարան։<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/missions/solarsystem/bush_vision.html|title=Նախագահ Պուշ կ'առաջարկէ ՆԱՍԱ-ի նոր տեսլականը|last=|first=|date=14 Դեկտեմբեր 2004|website=|publisher=ՆԱՍԱ|accessdate=12 Ապրիլ 2007|archive-date=2007-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070510062228/http://www.nasa.gov/missions/solarsystem/bush_vision.html|dead-url=yes}}</ref> Ծրագրի շրջանակներու մէջ արդէն եկամուտ հայթայթուած են թռչող մոտուլներու կառուցումն ու փորձերը<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/index.html|title=Համաստեղություն|publisher=ՆԱՍԱ|accessdate=13 Ապրիլ 2010|archive-date=2010-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100412052653/http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/index.html|dead-url=yes}}</ref> եւ լուսնային տուեալներու շտեմարանին ճարտարապետական նախագիծը։<ref>{{cite web|title = ՆԱՍԱ-ն ներկայացնել է լուսնային հետազոտման եւ լուսնային ճարտարապետության գլոբալ նախագիծ|publisher = Նասա|date = 4 Դեկտեմբեր 2006|url = http://www.nasa.gov/home/hqnews/2006/dec/HQ_06361_ESMD_Lunar_Architecture.html|accessdate = 12 Ապրիլ 2007|archive-date = 2007-08-23|archive-url = https://web.archive.org/web/20070823131906/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2006/dec/HQ_06361_ESMD_Lunar_Architecture.html|dead-url = yes}}</ref> Այնուամենայնիւ այդ նախագծի իրականացումը դադարեցուցին, որպէսզի կարողանան 2035 թուականին վայրէջք կատարեն [[Մարս]]ի վրայ։<ref>{{cite web|author=NASA television |url=https://www.youtube.com/watch?v=3rNn_cUrlmE |title=Նախագահ Օբաման խոստանում է հավատարիմ մնալ ՆԱՍԱ-յին |publisher=YouTube |date=15 Ապրիլ 2010 |accessdate=7 Մայիս 2012}}</ref> [[Հնդկաստան]]ը նոյնպես յույս կը հայտնէ, որ 2020 թուականին Լուսին կ'ուղարկէ ուղեւորներով տիեզերանաւ։<ref>{{cite web|url = http://www.space.com/news/061110_india_mannedspace.html| publisher = SPACE.com|title = Հնդկական տիեզերական հետազոտման կազմակերպությունները նախագծեր են առաջարկում տիեզերական թռիչքների համար | date = 10 Նոյեմբեր 2006| accessdate =23 Հոկտեմբեր 2008}}</ref> == Իրաւական կարգավիճակը == Չնայած այն հանգամանքին, որ [[ԽՍՀՄ|խորհրդային]] ''«[[Լունա ծրագիր|Լունա]]»'' սարքերու՝ իջեցուող սարքերը սփռուած են Լուսնի մակերեւոյթին եւ ամերիկեան [[Ապոլոն ծրագիր|Ապոլոն ծրագրի]] աստղանաւորդները տնկած են [[ԱՄՆ դրօշ]]ը իրենց վայրէջքի վայրերուն մէջ: Այս պահուն ոչ մէկ երկիր յաւակնութիւն ունի Լուսնի որեւէ մասի վրայ<ref name="unoosa_q6">{{cite web|url=http://www.unoosa.org/oosa/en/FAQ/splawfaq.html#Q6|title=Կարող է արդեօք որեւէ երկիր պնդել, որ արտաքին տիեզերքի մէկ մասը անոր սեփականութիւնն է|last=|first=|date=|website=|publisher=Միացեալ Ազգերու արտաքին տիեզերքի խնդիրներու գրասենեակ|accessdate=28 մարտ 2010}}</ref>։ Ռուսաստանը եւ ԱՄՆ-ը մասնակցած են 1967 թուականին ստորագրուած [[Տիեզերական համաձայնագիր|Տիեզերական համաձայնագրին]]<ref name="unoosa_q4"> {{cite web|url=http://www.unoosa.org/oosa/en/FAQ/splawfaq.html#Q4|title=Քանի պետութիւններ ստորագրած են եւ հաստատած են արտաքին տիեզերքին վերաբերուող հինգ համաձայնագրերը|last=|first=|date=1 յունուար 2006|website=|publisher=Միացեալ Ազգերու արտաքին տիեզերքի խնդիրներու գրասենեակ|accessdate=28 մարտ 2010}}</ref>, որը սահմանում է Լուսինը եւ ամբողջ արտաքին տիեզերքը, որպէս "ամբողջ մարդկութեան սեփականութիւն"<ref name="unoosa_q6" />։ Այս համաձայնագիրը կը սահմանափակէ նաեւ Լուսնի օգտագործումը միայն խաղաղ նպատակներով, առանձնայատուկ կերպով արգիլելով Լուսնի վրայ ստեղծել ռազմական կառոյցներ եւ ունենալ [[մասսայական ոչնչացման սպառազինություններ|ժողովրդական ոչնչացման սպառազինութիւններ]]ը<ref name="unoosa_q5">{{cite web|url=http://www.unoosa.org/oosa/en/FAQ/splawfaq.html#Q5|title=Արդեօք արտաքին տիեզերքին վերաբերուող հինգ համաձայնագրերը կը կարգաւորեն ռազմական գործունէութիւնը|last=|first=|date=|website=|publisher=Միացեալ Ազգերու արտաքին տիեզերքի խնդիրներու գրասենեակ|accessdate=28 մարտ 2010}}</ref>։ 1979 թուականին ստորագրուեցաւ [[Լուսնի համաձայնագիր]]ը, որ կ'արգիլէ Լուսնի ակերու օգտագործումը միայն մէկ պետութեան կողմէ, սակայն ան դեռ չէ ստորագրուած որեւէ [[տիեզերական պետութիւն|տիեզերական պետութեան]] կողմէ<ref name="unoosa_moon">{{cite web|url=http://www.unoosa.org/oosa/en/SpaceLaw/moon.html|title=Լուսնի եւ այլ երկնային մարմիններու վրայ պետութիւններու գործունէութիւնը կարգաւորող համաձայնագիր|last=|first=|date=|website=|publisher=Միացեալ Ազգերու արտաքին տիեզերքի խնդիրներու գրասենեակ|accessdate=28 մարտ 2010}}</ref>։ Մինչդեռ որոշ անհատներ յայտնած են իրենց իրաւունքներու մասին՝ [[Արտերկրեայ անշարժ գոյք|Լուսնի]] մէկ մասի կամ ամբողջի վրայ, անոնցմէ եւ ոչ մէկը վստահելի չէ<ref name="unoosa_q7">{{cite web | url = http://www.unoosa.org/oosa/en/FAQ/splawfaq.html#Q7 | title = Միջազգային համաձայնագրերը կարգավորում են պետությունների գործունէութիւնը տիեզերքում։ Իսկ ինչպիսի մոտեցում կա ոչ-պետական կազմակերպությունների եւ անհատների դեպքում | publisher = Միացյալ Ազգերի արտաքին տիեզերքի խնդիրների գրասենյակ | accessdate =28 մարտ 2010 }}</ref><ref name="iisl_2004">{{cite web|url=http://www.iislweb.org/docs/IISL_Outer_Space_Treaty_Statement.pdf|title=ՏՕՄԻ-ի Տնօրէններու խորհուրդի յայտարարութիւնը Լուսնի եւ այլ երկնային մարմիններու վրայ ունեցուածքի պահանջներու հետ կապուած (2004)|last=|first=|date=|year=2004|website=|publisher=Տիեզերական օրէնքի միջազգային ինստիտուտ|accessdate=28 մարտ 2010|archive-date=2009-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222021426/http://www.iislweb.org/docs/IISL_Outer_Space_Treaty_Statement.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref name="iisl_2009">{{cite web|url=http://www.iislweb.org/docs/Statement%20BoD.pdf|title=ՏՕՄԻ-ի Տնօրէններու խորհուրդի յաջորդ յայտարարութիւնը Լուսնի վրայ ունեցուածքի պահանջներու հետ կապուած (2009)|last=|first=|date=22 մարտ 2009|website=|publisher=Տիեզերական օրէնքի միջազգային ինստիտուտ|accessdate=28 մարտ 2010|archive-date=2009-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222022107/http://www.iislweb.org/docs/Statement%20BoD.pdf|dead-url=yes}}</ref>։ == Լուսինը մշակոյթի եւ արուեստի մէջ == [[Պատկեր:Moon-bonatti.png|մինի|Լունան (Լուսին) 1550 թուականին հրատարակուած [[Գուիդո Բոնաթի|Կուիտօ Պոնաթի]]ի ''Liber astronomiae'' գրքին մէջ]] Լուսինը քիչ անգամ չէ, որ ոգեշնչած է գրողներուն, նկարիչներուն եւ երաժիշտներուն՝ Երկրի միակ բնական արբանեակի հետ կապուած ստեղծագործութիւններ ստեղծելու։ Համաշխարհային գրականութեան մէջ մեծ տեղ ունին Լուսնին նուիրուած [[Սիրանո դը Բերժերակ|Սիրանօ տը Պերժերակ]]ի «Ուրիշ լոյս, կամ պետութիւնը եւ Լուսնային կայսրութիւնը», [[Էդգար Ալլան Պո|Էտկար Ալլան Պո]]յի «[[Ոմն Հանս Պֆայլի արտասովոր արկածները]]», [[Ժյուլ Վեռն|Ժիւլ Վեռն]]ի «[[Երկրից դէպի Լուսին (վեպ)|Երկրէն դէպի Լուսին]]» եւ «[[Լուսնի շուրջը (վեպ)|Լուսնի շուրջը]]», [[Ալեքսանդր Ռոմանովիչ Բելեաեւ|Ալեքսանտր Բելեաեւի]] «[[ԿԷՑ աստղը]]», [[Նիկոլայ Նոսով|Նիկոլա Նոսով]]ի «[[Անգետիկը Լուսնի վրայ (վեպ)|Անգետիկը Լուսնի վրայ]]», [[Ռոբերտ Էնսոն Հայլայն|Ռոպերտ Հայլայնի]] «[[Լուսին՝ խիստ տիրուհի]]» եւ [[Այզեկ Ազիմով]]ի «[[Հիմնումը (վիպաշար)|Հիմնումը եւ Երկիրը]]» ստեղծագործութիւնները։ Երաժշտական բնագաւառին մէջ Լուսնին նուիրուած հանրաճանաչ ստեղծագործութիւններն են [[Լյուդվիգ վան Բեթհովեն|Լուտվիկ վան Պեթհովեն]]ի «[[Լուսնի սոնատ]]ը», [[Փինք Ֆլոյդ|Փինք Ֆլոյտ]]ի «[[The Dark Side of the Moon|Լուսնի հակառակ կողմը]]» եւ [[Electric Light Orchestra]] խումբի «[[Ticket To The Moon|Տոմս դէպի Լուսին]]» կատարումները։ Բազմաթիւ ֆիլմեր եւ մուլտֆիլմեր լոյս տեսած են, որոնց իրադարձութիւնները կը կայանան Լուսնի վրայ կամ ալ գետնի, որ անմիջական կապ ունի Լուսնի հետ։ Նման ֆիլմերէն են [[Ուղեւորութիւն դէպի Լուսին (ֆիլմ, 1902)|«Ուղեւորութիւն դէպի Լուսին»]] (1902, Ֆրանսա), որ աշխարհի ամենաառաջին առասպել ֆիլմն է [[Առաջին մարդիկ Լուսնի վրայ (ֆիլմ)|«Առաջին մարդիկ Լուսնի վրայ»]] (1964, ԱՄՆ) Հերպերտ Ուելսի համանուն վէպի պաշտպանակը, [[Ապոլոն-13 (ֆիլմ)|«Ապոլոն-13»]] (1995, ԱՄՆ), որն իրական փաստերու վրայ հիմնուած ֆիլմ է, [[Լուսին 2112|«Լուսին 2112»]] (2009, Մեծ Բրիտանիա), աստղագնացի պատմութեան մասին, որ կը հետեւի հելիումի հանքարդիւնաբերութեանը Լուսնի վրայ եւ ամէն մէկ անյաջող փորձէն ետք անոր կը փոխարինեն կլոնով, [[Ապոլոն 18|«Ապոլոն 18»]] (2011, ԱՄՆ), որ կը պատմէ «Ապոլոն 18-ի» գաղտնի թռիչքի մասին, որ ըստ պաշտօնական տուեալներու այդպէս ալ տեղի չէ ունեցած եւ լիամետրաժ մուլտֆիլմ ըստ Նիկոլա Նոսովի համանուն գրքի՝ [[Անգետիկը Լուսնի վրայ (մուլտֆիլմ)|«Անգետիկը Լուսնի վրայ»]] (1997)։ === Մշակոյթ === [[Պատկեր:Hausbuch Wolfegg 17r Luna.jpg|մինի|upright|«Լուսինը եւ անոր երեխաները». Նկար միջնադարեան գերմանական գրքից, 1480 թ.]] * [[Իսլամական օրացոյց|Տարին մէկ անգամ]] [[Նորալուսին|Նորալուսնի ժամանակ]] իսլամները կը նշեն մեծ պահքի սկիզբը՝ [[Ռամատան]]ը * [[Քրիստոնէութիւն|Քրիստոնեաները]] [[Զատիկ|Սուրբ Զատիկ]]ը կը նշեն առաջին գարնանային [[Նորալուսին|նորալուսնին]] * [[Ծննդոց|Ծննդոց գրքին մէջ]] Լուսինը կ'անուանուի «փոքրիկ լուսատու» անուամբ, բայց Լուսինն ու [[Արեգակ]]ը աւելի ուշ յայտնուած են, քան լոյսը * [[Աստուածաշունչ|Աստուածաշնչեան]] գրքին մէջ [[Երգ երգոց]]ին մէջ [[Սուլամիֆա]]յի գեղեցկութիւնը կը համեմատուի Լուսնի լոյսի հետ՝ «Ո՞վ է այդ կինը, որ կը նայի բարձունքէն որպէս վաղորդայն աստղ, հիասքանչ, որպէս լիալուսինը» (Երգ երգոց 6։ 10) * Լուսինը [[Տարոյի քարտեր]]ուն մէջ տասնութերորդ քարտն է * Հին Հնդկաստանի մէջ Լուսնին կ'անուանէին մոլորակներու տիրակալ * Լուսինը կը յիշատակուի նաեւ [[Ճաբոնական առասպել]]ներուն մէջ՝ որպէս վայր, ուր կ'ապրէին Լուսին աստուածուհուն ծառայող ճագարները։ Ճագարները անոր կ'օգնէին թխել [[Մոչի|«մոչի»]] բրնձային ուտելիքը։ Ճաբոնական առասպելներուն մէջ Լուսին կ'անուանեն Gekkoy (կեկոյ) կամ Gekkou (կեկու) * [[Ալքիմիա]]յի մէջ Լուսինն կը համարուի [[արծաթ]]ի խորհրդանիշը * Լուսինը պատկերուած է բազմաթիւ [[զինանշան]]ներուն մէջ եւ որոշ [[դրօշ]]ներուն՝ [[Պատկեր:Flag of Laos.svg|30px]] [[Լաոս]], [[Պատկեր:Flag of Mongolia.svg|30px]] [[Մոնկոլիա]], [[Պատկեր:Flag of Palau.svg|30px]] [[Պալաու]], [[Պատկեր:Sami flag.svg|30px]] [[սաամ]]ներու դրօշ, [[Պատկեր:Flag of the Shan State.svg|30px]] [[շան]]երու դրօշը ([[Մեանմա]]). * Լուսինը մահիկը տեսքով կը պատկերուի [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] հետ կապուած երկրներու դրօշներուն մէջ՝ [[Պատկեր:Flag of Libya.svg|30px]] [[Լիպիա]], [[Պատկեր:Flag of Turkmenistan.svg|30px]] [[Թուրքմենիստան]], [[Պատկեր:Flag of Turkey.svg|30px]] [[Թուրքիա]], [[Պատկեր:Flag of Tunisia.svg|30px]] [[Թունիս]], [[Պատկեր:Flag of Algeria.svg|30px]] [[Ալժիր]], [[Պատկեր:Flag of Mauritania (1959–2017).svg|30px]] [[Մավրիտանիա]], [[Պատկեր:Flag of Azerbaijan.svg|30px]] [[Ազրպէյճանական Հանրապետութիւն|Ատրպէյճան]], [[Պատկեր:Flag of Uzbekistan.svg|30px]] [[Ուզբեկստան|Ուզպեկստան]], [[Պատկեր:Flag of Pakistan.svg|30px]] [[Բաքիստան]], [[Պատկեր:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|30px]] [[Հիւսիսային Կիպրոսի Թրքական Հանրապետութիւն]]։ Կիսալուսինը պատկերուած է նաեւ [[Նեբալ]]ի [[Պատկեր:Flag of Nepal.svg|20px]] եւ [[Սինգապուրի Հանրապետութիւն|Սինկաբուրի]] [[Պատկեր:Flag of Singapore.svg|30px]] դրօշներուն մէջ։ == Գրականութիւն == * [http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/948_discovery_2008/page4.shtml Լուսին]. Տ''իսքավերի 2008''։ Պի-Պի-Սի Աշխարհ * {{cite book| title=Լուսնի Կլեմենտինի Ատլասը|last = Բասի|first = Բ.|coauthors = Փոլ Սփուտիս|publisher = Քեմպրիճի համալսարանի հրատարակութիւն|year = 2004|isbn = 0-521-81528-2}} * {{cite web |last = Քեյն|first = Ֆրեյզըր|title= Որտեղի՞ց է եկել Լուսինը |publisher = Յունիվերս Թդեյ |url=http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-17-where-does-the-moon-come-from/ |accessdate =1 ապրիլ 2008}} * {{cite journal|last = Ճոլիֆ|first = Բ.|coauthors = Վեյզորեկ, Մ.; Շիրեր, Ս.; Նիլ, Ս. (խմբ.)|title = Լուսնի նոր տեսարաններ |journal = Միներալոգիայի եւ գեոքիմիայի գրախոսութիւններ |publisher = Ամերիկայի միերալոկիայի միութիւն|location = Չենթիլի, Վիրճինիա|page = 721|issue = 1|year = 2006|volume = 60|url = http://www.minsocam.org/msa/RIM/Rim60.html|accessdate =12 ապրիլ 2007|doi = 10.2138/rmg.2006.60.0|isbn = 0-939950-72-3}} * {{cite web|last = Ճոնս|first = Ե. Մ.|title = Ապոլոն լուսնի մակերեւոթի ամսագիր|website = |publisher = ՆԱՍԱ|date = |year = 2006|url = http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/alsj/|accessdate = 12 ապրիլ 2007|archive-date = 2008-12-16|archive-url = https://web.archive.org/web/20081216040656/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/alsj/|dead-url = yes}} * {{cite web|title = Հետազօտելով Լուսինը |last=|first=|date=|website=|publisher = Լուսնային եւ մոլորակային հիմնարկ |url = http://www.lpi.usra.edu/expmoon/|accessdate =12 ապրիլ 2007}} * {{cite book|title=Հսկայական բախումը, կամ ինչպէ՞ս մեր Լուսինը յայտնուեց|last=Մակքենզի|first=Դանա|publisher=Ջոն Վայլի եւ որդիներ, Ինկ.|location=Հոբոկոն, Նյու Ջերսի|pages=|year=2003|isbn=0-471-15057-6}} * {{cite book|title=Լուսնի վրայ|last=Պատրիկ Մուր|first=|publisher=Ստերլինկ փապլիշինկ|location=Տուկսոն, Արիզոնա|pages=|year=2001|isbn=0-304-35469-4}} * {{cite web|title = Լուսնի մասին յօդուածներ|last=|first=|date=|website=|publisher = Մոլորակագիտութեան հետազօտութիւններու յայտնագործութիւններ |accessdate=|url = http://www.psrd.hawaii.edu/Archive/Archive-Moon.html}} * {{cite book|title=Այժմեան եւ ապագայ Լուսինը|last=Սպուդիս|first=Պ. Դ.|publisher=Սմիթսոնեան հիմնարկի հրատարակութիւն|year=1996|isbn=1-56098-634-4|location=|pages=}} * {{cite book|last = Թեյլոր |first = Ս. Ռ.|title = Արեգակնային համակարգի էվոլյուցիան |publisher = Քեմպրիճի համալսարանի հրատարակչութիւն |page = 307|year = 1992|isbn = 0-521-37212-7}} * {{cite web|last = Թիգու|first = Կ.|title = Ապոլոն ծրագրի արխիւ |year = 2006|url = http://www.apolloarchive.com/apollo_archive.html|accessdate =12 ապրիլ 2007}} * {{cite journal|last = Վիլհելմս|first = Դ. Ե.|title = Լուսնի երկրաբանական պատմութիւնը |journal = ԱՄՆ Երկրաբանական հետազօտութիւններու փաստաթուղթ|year = 1987|volume = 1348|url = http://ser.sese.asu.edu/GHM/|accessdate =12 ապրիլ 2007}} * {{cite book| title = Դէպի քարքարոտ Լուսին. Լուսնի հետազոտութիւններու երկրաբանական պատմութիւնը |last = Վիլհելմս |first = Դ. Ե.|publisher = Արիզոնայի համալսարանի հրատարակչութիւն |location = Տուկսոն, Արիզոնա|year = 1993|url = http://www.lpi.usra.edu/publications/books/rockyMoon/|accessdate =10 մարտ 2009| isbn = 0-8165-1065-2}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{ՀՍՀ}} [[Ստորոգութիւն:Գիտութիւն]] f6dugituikb9t5d9qpwn342hq69auqo 0 3587 253563 235056 2026-08-19T10:31:20Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253563 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Pacific Ocean - en.png|մինի|Խաղաղական Ովկիանոս․ ]] '''Խաղաղական ովկիանոս''', [[Երկիր]] մոլորակի ամէնէն ընդարձակ մակերեսով եւ ամէնէն խորունկ ովկիանոսն է: Կը գտնուի՝ Արեւմուտքէն Եւրասիոյ եւ [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] ցամաքամասերուն, արեւելքէն՝ Ամերիկայի եւ հարաւէն՝ [[Անթարքթիքա|Անթարքթիքայի]] միջեւ։ == Հիմնական բնութագրական տուեալներ == Խաղաղական ովկիանոսը հիւսիսէն հարաւ երկայնքը մօտաւորապէս 15,8 հազար իսկ արեւելքէն արեւմուտք՝ 19,5 հազար քմ է։ Ծովերուն հետ միասին տարածութիւնը 178,684 միլիոն մ² է, միջին խորութիւնը՝ 3984 մ։ Ովկիանոսին առաւելագոյն խորութիւնը (նաեւ Համաշխարհային ովկիանոսինը)՝ 10, 994 մեթր է (Մարիանի իջուածք)<ref name="oceanographers.ru">[http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1760&Itemid=133]</ref>։ Խաղաղական ովկիանոսին տարածութեամբ՝ մօտաւորապէս 180° միջօրէականով կ'անցնի ամսուան փոփոխման գիծը<ref name="Lydia">{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25|title=Basic Geography|author=Agno, Lydia|date=1998|publisher=Goodwill Trading Co., Inc.|isbn=978-971-11-0165-7|pages=25–|accessdate=9 Յունիս, 2013}}</ref>։ Խաղաղական ովկիանոսին տարածութիւնը կը գերազանցէ ամբողջ ցամաքին մակերեսը՝ գրեթէ 30 միլիոն քմ²-ով։ Հասարակածը ովկիանոսը գրեթէ երկու հաւասար մասերու կը բաժնէ<ref name="ebc">"[http://concise.britannica.com/ebc/article-9374340/Pacific-Ocean Pacific Ocean]". ''[[Encyclopædia Britannica|Britannica Concise]].'' 2006. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.</ref>: [[Պատկեր:Oceania-map 1-41000000.jpg|մինի|Ովկիանիա, քարտէս (Խաղաղական Ովկիանոսին հարաւը)]] == Պատմութիւն եւ ծագումնաբանութիւն == Առաջին եւրոպացին, որ տեսած է ովկիանոսին արեւելեան ափը՝ սպանացի Վասքօ Նունիէս տը Պալպոանն էր<ref name="Ober2">{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=98zUIbdvAYgC&pg=PT129|title=Vasco Nuñez de Balboa|last=Ober|first=Frederick Albion|publisher=Library of Alexandria|isbn=978-1-4655-7034-5|page=129|accessdate=12 June 2013}}</ref> ({{lang-es|Vasco Núñez de Balboa}})։ Ան 1513-ին իր ուղեկիցներուն հետ կ'անցնի Փանամայի նեղուցը եւ կ'ելլէ անյայտ ովկիանոսի մը ափը։ 28 Նոյեմբեր 1520-ին, փորթուկալցի ծովագնաց Ֆերտինանտ Մակելան կը դառնայ Խաղաղական ովկիանոսը հատող առաջին անձնաւորութիւնը: (''Ferdinand Magellan'')<ref name="Pacific Ocean: The trade winds">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/437703/Pacific-Ocean/36086/The-trade-winds "Pacific Ocean: The trade winds"], ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved 9 June 2013.</ref>։ Ան ովկիանոսը կը հատէ Հրոյ Երկիր կղզիէն մինչեւ Ֆիլիփինեան կղզիներ՝ 3 ամիս եւ 20 օրուան ընթացքին<ref>Camino, Mercedes Maroto. ''Producing the Pacific: Maps and Narratives of Spanish Exploration (1567–1606)'', p.76. 2005.</ref>։ Ամբողջ նաւարկութեան ընթացքին կը տիրէր խաղաղ եւ հանգիստ եղանակ մը, որուն համար Մակելան ովկիանոսը կը կոչէ Խաղաղական<ref name="oceanario">[http://www.oceanario.pt/cms/1316/ "Life in the sea: Pacific Ocean"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014024402/http://oceanario.pt/cms/1316/ |date=2014-10-14 }}, Oceanário de Lisboa. Retrieved 9 June 2013.</ref>։ == ԺԹ. դար == [[Պատկեր:Bathyscaphe Trieste with USS Lewis (DE-535) over the Marianas Trench, 23 January 1960 (NH 96797).jpg|thumb|«Թրիէսթ» պաթիսքափը դէպի Մարիանեան Ստորոտ իջնելէն առաջ, 23 Յունուար, 1960:]] ԺԹ. դարուն աճող նուաճողական քաղաքականութեան իբրեւ արդիւնք, Ովկիանոսին մեծ մասը կը գրաւեն եւրոպական տէրութիւնները, այնուհետեւ՝ [[Ճափոն]]ը եւ [[ԱՄՆ|Միացեալ Նահանգները]]: Ովկիանագիտութեան նշանակալի իրադարձութիւն մըն էր 1830-ականներուն «Պիկլ» ({{lang-en|Beagle}}) նաւուն ճամբորդութիւնը [[Չարլզ Տարուին]]ին հետ, Չելէնճըրինը ({{lang-en|Challenger}})՝ 1870-ականներուն, ''Tuscarora''-ինը՝ 1873-76-ին եւ գերմանական ''Gazelle''-ինը 1874-76-ին: [[Պատկեր:TahitiDupetitThouars.jpg|thumb|Ֆրանսացիները կ'իջնեն Թահիթի 9 Սեպտեմբեր 1842-ին]] Ովկիանիոյ մէջ, [[Ֆրանսա]] յառաջատար դիրք կը գրաւէ 1842-ին եւ 1853-ին [[Թահիթի|Թահիթիի]] եւ Նոր Քալետոնիոյ վրայ տիրապետութիւն հաստատելէ ետք:<ref name=Asiapacific>Bernard Eccleston, Michael Dawson. 1998. ''The Asia-Pacific Profile''. Routledge. p. 250.</ref> 1875-ին եւ 1887-ին դէպի [[Զատիկ կղզին|Զատիկ կղզի]] կատարած նաւարկային այցելութիւններէն ետք, չիլիցի ծովային սպայ Փոլիքարփօ Թորօ կը յաջողի բնիկներուն հետ բանակցելով կղզին մուծել [[Չիլի|Չիլիի]] կազմին մէջ:<ref>William Sater, ''Chile and the United States: Empires in Conflict'', 1990 by the University of Georgia Press, {{ISBN|0-8203-1249-5}}</ref>1900-ին, Խաղաղական ովկիանոսին մօտաւորապէս բոլոր կղզիները [[Անգլիա|Անգլիոյ]], [[Ֆրանսա|Ֆրանսայի]], [[ԱՄՆ|ԱՄՆ-ի]], [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]], [[Ճափոն|Ճափոնի]] եւ Չիլիի հսկողութեան տակ կը գտնուէին:<ref name=Asiapacific/> Թէեւ Միացեալ նահանգները վերահսկողութիւն հաստատած էին Կուամի եւ Ֆիլիփինի վրայ 1898-ին զանոնք առնելով [[Սպանիա]]յէն,<ref name="TewariAlvarez2008">{{cite book|last1=Tewari|first1=Nita|last2=Alvarez|first2=Alvin N.|title=Asian American Psychology: Current Perspectives|url=https://books.google.am/books?id=m8qgAi0LVj8C&pg=PA161|accessdate=12 June 2013|date=17 September 2008|publisher=CRC Press|isbn=978-1-84169-749-9|page=161}}</ref> 1914-ին [[Ճափոն]] կը վերահսկէ արեւմտեան Խաղաղականի մեծ մասին եւ կը նուաճէ բազմաթիւ այլ կղզիներ՝ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ]]ին: Այդ պատերազմին աւարտին Ճափոն կը պարտուի եւ Միացեալ նահանգներու նաւատորմը կը դառնայ ովկիանոսին տիրակալը: Բ.Պատերազմին աւարտէն ետք, Խաղաղականի կարգ մը գաղութներ անկախութիւն ձեռք կը բերեն: == Աշխարհագրական Տուեալներ == Խաղաղական Ովկիանոսը [[Ամերիկա]]ներէն կը բաժնէ [[Ասիա]]ն եւ Աւստրալիան: Հասարակածին միջոցով զայն կը բաժնէ հարաւային եւ հիւսիսային մասերու եւ կը տարածէ հարաւին, Անթարքթիքայէն մինչեւ հիւսիս՝ Արքթիքա: Խաղաղական Ովկիանոսը կը զբաղեցնէ [[Երկիր|Երկիրին]] մակերեւոյթին մօտաւորապէս մէկ երրորդը, ունենալով 165, 200 000 մ² մակերես:<ref>[http://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml "Area of Earth's Land Surface"], ''The Physics Factbook''. Retrieved 9 June 2013.</ref> Մօտաւորապէս 15,000 քմ տարածուելով [[Պերինկի Ծով|Պերինկի Ծովէն]] մինչեւ [[Հարաւային Ովկիանոս|Հարաւային Ովկիանոսին]] հիւսիսային շրջագիծը [[60-րդ հարաւային զուգահեռական]]ին վրայ, Խաղաղականը կը հասնի իր առաւելագոյն լայնքին [[5րդ հիւսիսային զուգահեռական|5րդ հիւսիսային զուգահեռականին]] մօտակայքը, որ կը կազմէ մօտաւորապէս 19, 800 քմ [[Ինտոնիսիա|Ինտոնիսիայէն]] մինչեւ [[Քոլոմպօ|Քոլոմպոյի]] ափը՝ Երկիրին շրջագիծին կէսը:<ref>{{cite book|last=Nuttall|first=Mark|title=Encyclopedia of the Arctic: A-F|url=https://books.google.am/books?id=LcucDSk4w3YC&pg=PA1461|accessdate=10 June 2013|date=2005|publisher=Routledge|isbn=978-1-57958-436-8|page=1461}}</ref> Երկիրին մեզի ծանօթ ամէնէն ցած կէտը՝ Մարիանայի Իջուածքը 10,911 մ խորութեան վրայ է: Միջին խորութիւնը 4,280 մ է, ջուրին ամբողջ ծաւալը՝ 10 միլիար մ³: Թեքթոնական սալերու տեղաշարժումներու պատճառով, Խաղաղականը ներկայիս կ'ընդարձակուի տարեկան 2,5 սմ-ով դէպի երեք ուղղութիւնները, մակերեսի 0,52 մ² չափ ընդլայնումով: Անոր հակառակ, [[Ադլանտեան Ովկիանոս|Ադլանտեան Ովկիանոսը]] կը փոքրանայ:<ref>[http://www.bucknell.edu/x17758.xml "Plate Tectonics"], Bucknell University. Retrieved 9 June 2013.</ref><ref name="Young2009">{{cite book|last=Young|first=Greg|title=Plate Tectonics|url=https://books.google.am/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9|accessdate=9 June 2013|date=2009|publisher=Capstone|isbn=978-0-7565-4232-0|pages=9–}}</ref> Ովկիանոսին արեւմտեան եզրին երկայնքով կան բազմաթիւ ծովեր, որոնցմէ ամէնէն մեծերն են Celebes Sea-ն, Քորալեան Ծովը, Արեւելաչինական ծովը, Ֆիլիփինեան ծովը, [[Ճափոնի Ծով]]ը, Հարաւչինական ծովը, [[Թասմանի Ծով]]ը եւ [[Դեղին Ծով]]ը:<ref>{{cite book|author=International Hydrographic Organization|title=Limits of Oceans and Seas|url=https://books.google.am/books?id=wD0dAQAAIAAJ|accessdate=9 June 2013|date=1953|publisher=International Hydrographic Organization}}</ref> Հակառակ իր անուան, Խաղաղական Ովկիանոսը նոյնքան խաղաղ բնութիւն չունի: Բազմաթիւ արեւադարձային փոթորիկներ կը ցնցեն Խաղաղականին կղզիները:<ref name="Pacific Ocean: The trade winds" /> Pacific Rim-ի շուրջի ցամաքներուն վրայ կան մեծ թիւով հրաբուխներ եւ յաճախակի պատահող երկրաշարժներ:<ref>{{cite book|author=Shirley Rousseau Murphy|title=The Ring of Fire|date=1979|publisher=Avon|isbn=978-0-380-47191-1}}</ref> Ցունամիները, ստորերկրեայ երկրաշարժներ յառաջ բերելով, աւերած են շրջակայ կղզիներէն շատերը:<ref>{{cite book|last=Bryant|first=Edward|title=Tsunami: The Underrated Hazard|url=https://books.google.am/books?id=6lvl6i7r2CcC&pg=PR26|accessdate=9 June 2013|date=2008|publisher=Springer|isbn=978-3-540-74274-6|pages=26–}}</ref> == Կենդանական Աշխարհ Եւ Բուսականութիւն == Խաղաղական ովկիանոսին կը պատկանի Համաշխարհային ովկիանոսին ամբողջ կենսազանգուածին 50%-ը: Կեանքը ովկիանոսին մէջ առատ է եւ բազմազան, յատկապէս արեւադարձային եւ մերձարեւադարձային գօտիներուն մէջ՝ [[Ասիա|Ասիոյ]] եւ [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] ափերուն: Հոս հսկայական տարածքներ կը զբաղեցնեն քորալեան խութերն ու մանկրային բուսականութիւնը: [[Պատկեր:Laminariasetchellii2.jpg|աջից|մինի|180px|Ծովային կաղամբի (լամինարիում) թփուտներ ովկիանոսի ծանծաղուտին մէջ, Քալիֆորնիոյ ծովափ, ԱՄՆ]] [[Պատկեր:Callorhinus_ursinus_and_harem.jpg|աջից|մինի|180px|Ծովակատուներու գաղութ Ալասքայի մէջ]] Խաղաղական ովկիանոսին կենդանական աշխարհը 3-էն 4 անգամ հարուստ է միւս ովկիանոսներու կենդանական աշխարհներէն: Յատկապէս հարուստ են արեւադարձային գօտիներու ջուրերը: Ինտոնեսիական ծովերուն մէջ նշանաւոր են երկու հազար տեսակի ձուկեր, մինչ հիւսիսային ծովերուն մէջ այդ տեսակներու քանակը մօտաւորապէս 300 է: Արեւադարձային գօտիի ջուրերուն մէջ կը բնակին վեց հազար տեսակի փափկամարմիններ, իսկ [[Պերինկի Ծով]]ուն մէջ ընդամէնը 200 տեսակի: Խաղաղական ովկիանոսին բուսական աշխարհին համար բնորոշ առանձնայատկութիւն մըն է կարգաբանական խումբերու հնութիւնն ու բնաշխարհիկութիւնը: Կաթնասուններու բնաշխարհիկ տեսակներէն են՝ ծովոզնին, թրապոչերը: Խաղաղական ովկիանոսի հիւսիսային ջուրերուն բնորոշ անասուններ են վիթխարի երկփեղկանիներ՝ միտիաներ եւ ոստրէներ: Հասարակածային գօտիի ջուրերուն մէջ ապրող երկփեղկանիներու առանձին տեսակներուն կշիռքը կը հասնի 300 քկ-ի: Խաղաղական ովկիանոսին հսկայական գերճնշման, ցած ջերմաստիճանի եւ աւելի քան 8 ու կէս քմ խորութեան պայմաններուն մէջ կ'ապրին 45 անասուններու տեսակներ, որոնց 71%-ը բնաշխարհիկ են: == Առափնեայ Երկիրները == <div style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> Արեւմտեան ափ (հիւսիսէն հարաւ) * Ռուսիոյ դաշնութիւն * [[Ճափոն]] * Հարաւային Քորէա * [[Չինաստան]] * [[Վիեթնամ]] * [[Աւստրալիա]] * [[Նոր Զելանտա|Նիու Զիլանտա]] Արեւելեան ափ (հիւսիսէն հարաւ) * Ալասքա [[ԱՄՆ|Միացեալ նահանգներ]] * [[Քանատա]] [[Պատկեր:Point Reyes National Seashore PORE2141.jpg|մինի|աջից|160px|Point Reyes հրուանդանը Քալիֆորնիոյ հիւսիսին]] * [[ԱՄՆ|Միացեալ նահանգներ]] * Մեքսիքօ * Փանամա * Փերու * Չիլի </div> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Գրականութիւն == * {{cite journal|title=On the Identification of Areas of Endemism|author=Juan J. Morrone|journal=Systematic Biology|year=1994|volume=43|issue=3|pages=438–441|url=http://www-museum.unl.edu/research/entomology/BiogeographyWS/Morrone1994.pdf|doi=10.1093/sysbio/43.3.438|access-date=2021-09-17|archive-date=2012-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120403022121/http://www-museum.unl.edu/research/entomology/BiogeographyWS/Morrone1994.pdf|dead-url=yes}} * {{cite journal|title=Global hotspots of species richness are not congruent with endemism or threat|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-08-18_436_7053/page/1016|last4=Eigenbrod|last14=Gaston|last13=Blackburn|last12=Bennett|last11=Stattersfield|last10=Ridgely|last9=Rasmussen|last8=Ding|last7=Webster|last6=Olson|last5=Pickup|last3=Burgess|author=CDL Orme, RG Davies, M Burgess, F Eigenbrod|bibcode=2005Natur.436.1016O|displayauthors=1|author2=and others|journal=Nature|doi=10.1038/nature03850|pmid=16107848|date= 18 Օգոստոս, 2005|pages=1016–9|issue=7053|volume=436|last15=Owens}} * {{cite journal|title=Species Richness, Endemism, and the Choice of Areas for Conservation|author=JT Kerr|journal=Conservation Biology|date=Հոկտեմբեր 1997|volume=11|issue=55|pages=1094–1100|url=http://www.macroecology.ca/pdf/consbiol1997.pdf|jstor=2387391|doi=10.1046/j.1523-1739.1997.96089.x|access-date=10-03-2013|archive-date=09-08-2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809090441/http://macroecology.ca/pdf/consbiol1997.pdf|dead-url=yes}} [[Ստորոգութիւն:Ովկիանոսներ]] 80fllp94xpc4nk838kzgdtntp10o5v2 0 3647 253571 129564 2026-08-19T10:43:38Z InternetArchiveBot 5016 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253571 wikitext text/x-wiki '''Խումբը''' երկու կամ աւելի անձերէ բաղկացած միաւոր, որուն անդամները կը համադրեն աշխատանքը: Անդամները կ'աշխատին միացեալ նպատակի համար<ref name="National Academy Press">{{cite book | editor = Kohn, Linda T., Janet M. Corrigan, and Molla S. Donaldson | title = To Err Is Human: Building a Safer Health System | publisher = National Academy Press | location = Washington, DC | year = 2000 | isbn = 0309068371 | url = http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=9728 | page= 14}}</ref>: [[Պատկեր:Pushing van together.jpg|մինի|Խմբային աշխատանքով խումբ մը ինքնաշարժ մը առջեւ կը տանի.]] == Երեք Առաւելութիւնները == *Ճիգ՝ անդամները մեծ ճիգ եւ ստեղծագործութիւն ի գործ կը դնեն<ref>{{cite web |url = http://www.merriam-webster.com/dictionary/teamwork|title = Teamwork |work = Merriam-Webster Dictionary online |accessdate= April 26, 2012}}</ref>: *Գոհունակութիւն՝ կը նուազեցնէ ձանձրոյթը եւ կը բարձրացնէ արժանապատուութեան ինքնարժեւորումի զգացումը<ref name=Ezzamel1998>{{cite journal|author= Ezzamel, Mahmoud, and Hugh Willmott|title= Accounting for Teamwork: a Critical Study of Group-Based Systems of Organizational Control|url= https://archive.org/details/sim_administrative-science-quarterly_1998-06_43_2/page/n131|journal= Administrative Science Quarterly|volume= 43|issue= 2|year= 1998|pages= 358–396|doi= 10.2307/2393856}}</ref>: *Ընդլայնուած զարգացում եւ հմտութիւններ՝ խումբը կը շահի մնացեալ անդամներու փորձառութիւնը եւ գիտելիքները<ref name="National Academy Press"/>: == Նպատաի Հասնելու Առաւելութիւնները == *Առիթ կու տայ գաղափարներ փոխանակելու: *Առիթ կու տայ առաջարկներու որեւէ նիւթի շուրջ: *Կը զարգացնէ նոր գաղափարներ հարցերը լուծելու: *Կ'օգնէ նոր վարժութիւններ ձեռք ձգելու<ref name= Xyrichis2008>{{Cite journal | author = Xyrichis, Andreas, and Emma Ream | doi = 10.1111/j.1365-2648.2007.04496.x | title = Teamwork: a Concept Analysis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-advanced-nursing_2008-01_61_2/page/232 | journal = Journal of Advanced Nursing | volume = 61 | issue = 2 | pages = 232–241 | year = 2008 | pmid = 18186914 }}</ref>: == Անդամները == === Թիւ === *Փոքր խումբերը աւելի համերաշխ կ'ըլլան եւ աւելի առիթը կ'ունենան հարցումներ հարցնելու: *Մեծ խումբերը նուազ համերաշխ կ'ըլլան<ref name=Beaubien2004>{{Cite journal | author = Beaubien, J. M., and D. P. Baker| doi = 10.1136/qshc.2004.009845 | title = The Use of Simulation for Training Teamwork Skills in Health Care: How Low Can You Go? | journal = Quality & Safety in Health Care | volume =13 | issue = Supplement 1 | pages = i51–i56 | year = 2004| pmid = 15465956 | pmc = 1765794}}</ref>: === Դեր === Պատասխանատուները ժամանակ եւ ճիգ կը յատկացնեն օգնելով, որ խումբը հասնի իր նպատակներուն<ref name=SalasCookeRosen2008>{{cite journal|author= Salas, Eduardo, Nancy J. Cooke, and Michael A. Rosen|title= On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|url= https://archive.org/details/sim_human-factors_2008-06_50_3/page/540|journal= Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume= 50|issue= 3|year= 2008|pages= 540–547|doi= 10.1518/001872008X288457}}</ref>: == Պատկերասրահ == <gallery> Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men^rsquo,s Navy rowing team.jpg US Navy 101104-N-6383T-508 Seabees assigned to Naval Mobile Construction Battalion (NMCB) 18 erect an exterior wall for a Southwest Asian Hut at Ka.jpg Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg </gallery> == Սագերու Երամին Օրինակը == Սագերու երամը կը թռչի "V" ձեւով: Առաջնորդին թեւերու թափահարումը հովի այնպիսի ալիք մը կը ստեղծէ, որ կը դիւրացնէ իր երկու կողմերու սագերուն թափահարումը: Անոնցն ալ իր կարգին կը դիւրացնէ մնացեալինը: Մնայուն առաջնորդներ չկան: Երբ առաչնորդը կը յոգնի, ետ կը քաշուի եւ ուրիշ աւելի հանգիստ սագ մը կը փոխարինէ զինք: Սագերը թռիչքի ընթացքին կը քաջալերեն զիրար եւ իրենց առաջնորդը: Անոնք ձայն կը հանեն ոչ թէ «ակապարէ'» կամ «ճամբէս անցի'ր» ըսելու, այլ կարծես՝ «Մենք քու կողքիդ ենք ու կը գնահատենք քու ճիգդ» ըսելու<ref name=Valentine2012> {{cite web |url = http://www.hbs.edu/research/pdf/11-116.pdf |title= Measuring Teamwork in Health Care Settings: A Review of Survey Instruments |author = Valentine, Melissa A., Ingrid M. Nembhard, and Amy C. Edmondson |date = April 12, 2012 |work = Working Paper 11-116 |publisher = Harvard Business School |accessdate = April 26, 2012 }} </ref>: == Յատկութիւններ == *Խումբի անդամները աւելի ժամանակ անցընեն իրար հետ: *Միացեալ նպատակը մը կ'ունենան: *Անձամբ կապուած կ'ըլլան խումբին, ունենալով նոյնանման արժէքներ ու հետաքրքրութիւններ<ref name=Marks2001>{{cite journal|author=Marks, Michelle A., John E. Mathieu, and Stephen J. Zacaro punda|title=A Temporally Based Framework and Taxonomy of Team Processes|url=https://archive.org/details/sim_academy-of-management-review_2001-07_26_3/page/356 |journal= Academy of Management Review|volume=26|issue=3|year=2001|pages=356–376|doi=10.2307/259182}}</ref><ref name=LePine2008>{{cite journal|author= LePine, Jeffery A., Ronald F. Piccolo, Christine L. Jackson, John E. Mathieu, and Jessica R. Saul |title=A Meta-Analysis of Teamwork Processes: Tests of a Multidimensional Model and Relationships with Team Effectiveness Criteria|url= https://archive.org/details/sim_personnel-psychology_summer-2008_61_2/page/273 |journal=Personnel Psychology|volume=61|issue=2|year=2008|pages=273–307|issn=0031-5826|doi=10.1111/j.1744-6570.2008.00114.x}}</ref>: == Հաղորդակցութիւնը դիւրացնելու համար == *Կեդրոնացում իրականութիւններու վրայ: *Քննարկում տարբեր կարելիութիւններու: *Հակակշռել ուժը: *Անդադար չպարտադրեր միայն ամձմական կարծիքը<ref name="Cattani2013">Cattani, G., Ferriani, S., Mariani, M. e S. Mengoli (2013) “Tackling the ‘Galácticos’ Effect: Team Familiarity and the Performance of Star-Studded Projects”, Industrial and Corporate Change, 22(6): 1629-1662.[https://drive.google.com/file/d/0ByE7rCUuloTlVEF2UFBjMURmX2s/edit?usp=sharing]</ref>: == Յաջողութեան համար == *Առիթ տալ, որ բոլորը մասնակցին, նոյնիսկ եթէ ոմանց առաջարկները չհաւնինք: *Ընդունիլ նոր գաղափարներ: *Գործակցիլ, գործի յաջողութեան համար, նոյնիսկ եթէ քու առաջարկդ չէ<ref>{{cite news|title=Does Team Training Improve Team Performance? A Meta-Analysis|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=6|year=2008|pages=903–933|doi=10.1518/001872008X375009}}</ref>: == Խոչընդոտներ == *Պատասխանատուութիւններու ոչ յստակ բաժանում: *Սխալ հասկացողութիւններ, սխալ կարծիքներ: *Անձնական բախումներ (նկարագիր, վարուելակերպ, արժէքներ): *Դիրքի եւ Ազդեցութեան տարբերութիւններ *Տարբեր նպատակներ. == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} == Աղբիւրներ == *«[[Ազդակ (օրաթերթ, արեւմտահայերէն)|Ազդակ]]» օրաթերթ: kuld6p501xwgn5475cibxfcx2b9iwqq 0 3744 253585 236673 2026-08-19T11:08:31Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253585 wikitext text/x-wiki '''Կամքը''' [[Բնախօսութիւն|բնախօսական]], [[հոգեբանութիւն|հոգեբանական]], [[փիլիսոփայութիւն|փիլիսոփայական]] եւ [[իրաւաբանութիւն|իրաւաբանական]] հասկացողութիւն մըն է<ref>{{cite web|url=http://www.newadvent.org/summa/1082.htm |title=SUMMA THEOLOGICA: The will (Prima Pars, Q. 82) |publisher=Newadvent.org |date= |accessdate=2012-11-07}}</ref>: [[Պատկեր:Volontà nell'Iconologia di Cesare Ripa (1764).jpg|մինի|Կամքը՝ իտալացի Սեզար Ռիփայի պատկերացումով|325x325փքս]] == Հոգեբանութեան Տեսանկիւնէն == Կամքը [[գիտակցութիւն|գիտակցութեան]] կենսագործունէութեան աշխուժ կողմն է եւ կը բնութագրուի իբրեւ մղում, որ կ'ուղեկցուի ցանկալի նպատակի հասանելութեան գիտակցմամբ: Կամքի շնորհիւ անհատը կրնայ նպատակներ առաջադրել, վճիռներ կայացնել եւ անոնց իրականացման համար անհրաժեշտ ջանքեր գործադրել: Այլ խօսքով` կամքը որեւէ գործողութեան հանդէպ անհատին գիտակցուած պատրաստակամութիւնն ու նպատակաուղղուածութիւնն է:<ref name="Hobbes">Hobbes, T. (1651) ''Leviathan'' [http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php&title=585&search=%22finds+no+stop%22&chapter=89860&layout=html#a_2025807 CHAPTER XXI.: "Of the liberty of subjects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511122711/http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php&title=585&search=%22finds+no+stop%22&chapter=89860&layout=html#a_2025807 |date=2011-05-11 }} (1968 edition). London: Penguin Books.</ref>: Անիկա անմիջականօրէն կապուած է [[մտածողութիւն|մտածողութեան]] եւ [[յոյզ|յուզական]] ոլորտին հետ: Կամքին արտաքին անմիջական դրսեւորումները շարժումներն են, որոնք միաւորուելով կը դառնան գործողութիւններ, իսկ գործողութիւններն ալ կը ձեւաւորեն նպատակաուղղուած գործունէութիւն: Կամքին ներքին դրսեւորումները ամփոփուած են զուտ հոգեկան երեւոյթի` կամածին ուշադրութեան մէջ<ref>{{cite web|url=http://www.newadvent.org/summa/1083.htm |title=SUMMA THEOLOGICA: Free-will (Prima Pars, Q. 83) |publisher=Newadvent.org |date= |accessdate=2012-11-07}}</ref>: == Բնախօսութեան (physiological) Տեսանկիւնէն == Կամքը անասուններուն եւ մարդոց հոգեկան այն ունակութիւնն է, որ, անկախ արտաքին պայմաններու, թոյլ կու տայ յառաջացումը կամ զսպումը այս կամ այն ֆիզիքական գործողութիւններուն (յատկապէս շարժումներուն), եւ կը մշակէ գործունէութեան ներքին ազդակներ<ref name="Hume">Hume, D. (1740). ''A Treatise of Human Nature'' SECTION VIII.: "[http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php&title=341&search=%22prisoner+chains%22&chapter=61966&layout=html#a_606067 Of liberty and necessity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510092704/http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php&title=341&search=%22prisoner+chains%22&chapter=61966&layout=html#a_606067 |date=2012-05-10 }}" (1967 edition). [[Oxford University Press]], Oxford. ISBN 0-87220-230-5</ref>: Կամային ազդակներու յառաջացման վայրը գլխուղեղի գորշ նիւթն է: Անոնց յառաջացման մեքենականութիւնները տակաւին լիովին բացայայտուած չեն: Կամքին խանգարումը կ'արտայայտուի կամային կենդրոններու խաթարմամբ, ինչ որ կրնայ յանգեցնել կամքի թուլացման կամ կամքի բացարձակ կորուստին: Կամային կենդրոններու գործունէութեան խաթարման արդիւնքով կրնայ յառաջանալ նաեւ կամային դրդիչներու ծայրայեղ լարուածութիւն մը, որուն հետեւանքով կամային հակազդեցութիւնները կը դառնան չափազանց արագ ու անզուսպ, օրինակ` ազդեցութեան տակ կատարուած գործողութիւնները<ref>''[[Critique of Pure Reason]]'', A 49. At end of "General Observations on Transcendental Aesthetic," p. 39 of Müller's translation. Also B 63: "&hellip;as the external sense gives us nothing but representations of relations, that sense can contain in its representations only the relation of an object to the subject, and not what is inside the object by itself. The same applies to internal intuition."</ref>: == Փիլիսոփայութեան Տեսանկիւնէն == Կամքը կը քննարկուի` շաղկապելով [[Նպատակայնութիւն|նպատակայնութեան]], ազատութեան եւ անհրաժեշտութեան հիմնահարցերուն հետ: Գաղափարականութիւնը կը դիտարկէ կամքը` իբրեւ արտաքին ազդեցութիւններէն ու հանգամանքներէն անկախ եւ առարկայական անհրաժեշտութեան հետ չկապակցուած յատկանիշ մը, որ կ'արտայայտէ մարդուն գործողութիւններն ու արարքները` իբրեւ ազատութեան դրսեւորում: Ըստ [[նիւթապաշտութիւն|նիւթապաշտութեան]], կամային գործունէութեան սկզբնաղբիւրը միշտ ալ կը մնայ առարկայական աշխարհը, մարդուն առարկայական գործունէութիւնը, որ ուղղուած է աշխարհի վերափոխման եւ հիմնուած է բնութեան առարկայական օրէնքներուն վրայ: Նիւթին ներքին պայմաններու (պահանջքներ, հետաքրքրութիւններ, ցանկութիւններ, գիտելիքներ եւ այլն) անդրադարձած առարկայական աշխարհը անոր համար հնարաւորութիւն կը ստեղծէ տարբեր նպատակներ գոյացնելու, որոշումներ կայացնելու, վարուելու այս կամ այն կերպով: Նիւթապաշտութիւնը դրոյթներով ազատ է ոչ թէ կամքը, որ կ'ընտրէ` առաջնորդուելով միայն նիւթական ցանկութիւններով, այլ այն կամքը, որ կ'ընտրէ` համապատասխանելով առարկայական անհրաժեշտութեան<ref>[[Schopenhauer]], Arthur, ''[[On the Freedom of the Will]]'', Oxford: Basil Blackwell ISBN 0-631-14552-4</ref>: Կարգ մը [[փիլիսոփայ|փիլիսոփա]]ներ ([[Սփինոզա]]), որոնք ընդհանրապէս կը ժխտէին կամքին ազատութիւնը`կը բացարձականացնէին անհրաժեշտութիւնը եւ կը մերժէին [[պատահականութիւն]]ը<ref>{{cite journal | last1 = Berrios | first1 = G.E. | last2 = Gili | first2 = M. | year = 1995 | title = Abulia and impulsiveness revisited | url = | journal = Acta Psychiatrica Scandinavica | volume = 92 | issue = | pages = 161–167 | doi=10.1111/j.1600-0447.1995.tb09561.x}}</ref>: Իսկ այլ փիլիսոփաներ կը դիտարկէին կամքը` իբրեւ կոյր, ոչ բանական եւ չգիտակցուող ուժ, որ առկայ է ոչ միայն շնչաւոր արարածներու, այլեւ ողջ բնութեան մէջ եւ ամբողջ գոյի [[Բնազանցութիւն|բնազանցական]] (metaphysical) հիմնաւորումն ու սկիզբն է: Կամքի այսպիսի բնութագիրը ընդհանրութիւններ ունի [[Քանթ]]ի «իրը` ինքն իր մէջ է հասկացութեան հետ»<ref>{{cite journal | last1 = Berrios | first1 = G.E. | last2 = Gili | first2 = M. | year = 1995 | title = Will and its disorders. A conceptual history | url = | journal = History of Psychiatry | volume = 6 | issue = | pages = 87–104 | doi=10.1177/0957154x9500602105}}</ref>: [[կեցութիւն|Կեցութեան]] բնազանցական սկիզբը կամքին վերագրելը [[Կամովականութիւն|կամովականութեան]] (voluntaryism) հիմնական դրոյթներէն է: Կամովականութեան հիմնադիրը [[Օգոստինոս Երանելի|Օգոստինոս Երանելին]] էր, որ կամքը վեր կը դասէր իմացութենէն: Կամովականութիւնը հետագային կը զարգացնեն [[Տունս Սքոփ|Տունս Սքոփն]] ու [[Ուիլհելմ Օքքամ]]ը: Այնուհետեւ անոնց յետնորդները կը դառնան Շոփենհաուըրը եւ Ուունտդը: Հայ փիլիսոփայական միտքի սահմաններուն մէջ նոյնպէս չեն անտեսուիր կամքի, յատկապէս կամքի ազատութեան հիմնահարցերը: Տարբեր ժամանակներու հայ յառաջադիմական մտածողները ճակատագիրի անվերապահութիւնը ընդգծող կամ մերժող հայեացքներով այս կամ այն ձեւով միշտ ալ անդրադարձած են մարդու կամքի ազատութեան հարցին: Այդ մտածողներու շրջանակներուն մէջ կարելի է ընդգծել հետեւեալ անունները` [[Մեսրոպ Մաշտոց]], [[Կորիւն]], [[Եզնիկ Կողբացի]], [[Եղիշէ]], [[Փաւստոս Բիւզանդ]], [[Ղազար Փարպեցի]], [[Մովսէս Խորենացի]], [[Դաւիթ Անյաղթ]], [[Գրիգոր Նարեկացի]], [[Յովհաննէս Երզնկացի]], [[Ֆրիկ (բանաստեղծ)|Ֆրիկ]], [[Նահապետ Քուչակ]], [[Մխիթար Գոշ]], [[Վարդան Այգեկցի]], [[Յովհաննէս Սարկաւագ]], [[Վահրամ Րապունի]], [[Ներսէս Շնորհալի (Ներսէս Դ․ Կլայեցի)|Ներսէս Շնորհալի]], [[Գրիգոր Տաթեւացի]], [[Մխիթար Հերացի]], [[Ստեփանոս Լեհացի]], [[Շահամիր Շահամիրեան]], [[Խաչատուր Աբովեան]], [[Միքայէլ Նալբանդեան]], [[Եղիա Տէմիրճիպաշեան|Ե. Տէմիրճիպաշեան]], [[Րաֆֆի]], [[Սուրէն Սպանդարեան|Ս. Սպանդարեան]], [[Ս. Շահումեան]], [[Սարգիս Կասեան|Ս. Կասեան]], [[Ալեքսանդր Մեասնիկեան|Ա. Մեասնիկեան]] եւ այլն: == Իրաւաբանութեան Տեսանկիւնէն == Կամքը կ'իշխէ այն տեսութիւնը, ըստ որուն անհատական կամքը [[քաղաքացիական իրաւունք]]ի սկզբնաղբիւրն է: Կամքը անհրաժեշտ տարրն է որեւէ [[իրաւաբանական գործարք]]ի, որ ինքնին կամքի դրսեւորում է եւ կը յանգեցնէ իրաւաբանական այնպիսի հետեւանքներու, ինչպէս որ կը ցանկան կողմերը եւ միայն այն պատճառով, որ անոնք այդ կամեցած են<ref name="SAGARINMENTAL1969">{{cite book |last=Sagarin |first=Edward |authorlink=Edward Sagarin |title=Odd Man In: Societies of Deviants in America |year=1969 |publisher=Quadrangle Books |location=[[Chicago, Illinois]] |isbn=0-531-06344-5 |oclc=34435 |pages=210–232 |chapter=Chapter 9. Mental patients: are they their brothers' therapists?}}</ref>: Ուստի անվաւեր կը համարուի այն գործարքը, որ իրականացուած է առնութեամբ, խաբէութեամբ կամ սխալմունքով, քանի որ այդպիսի գործարքը չի հանդիսանար մասնակիցներու իրական եւ գիտակցուած կամքի դրսեւորում: [[Քրէական իրաւունք]]ի ոլորտին մէջ կամքը կ'ընդգրկէ գործունէութեան դրդապատճառները, գործիչի նպատակները եւ կատարուած գործողութիւններէն անհրաժեշտաբար կամ պատահաբար բխող հետեւանքներու կանխատեսումը<ref name="WECHSLER1960">{{cite journal |title=The self-help organization in the mental health field: Recovery, Inc., a case study |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nervous-and-mental-disease_1960-04_130_4/page/297 |journal=The Journal of Nervous and Mental Disease |volume=130 |date=April 1960 |pages=297–314 |last=Wechsler |first=Henry |pmid=13843358 |oclc=13848734 |issn=0022-3018 |doi=10.1097/00005053-196004000-00004}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին յղումներ == * {{Cite EB1911|wstitle=Will (philosophy)|display=Will|pages=648–654|volume=28|first=Henry Herbert|last=Williams}} * [http://iautistic.com/autism-theory-of-mind-revisited.php Autistics may not experience will as we understand it] * [http://plato.stanford.edu/entries/freewill Stanford Encyclopedia of Philosophy ''Free Will'' entry] * [http://www.willproject.org/ The Will Project] was a project proposed by Roberto Assagioli to explore all aspects and manifestations of the Will. * ''[https://www.academia.edu/44799787/Free_Will_New_Reflections_on_the_Issue_of_Free_Choice Free Will - New Reflections on the Issue of Free Choice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240516104128/https://www.academia.edu/44799787/Free_Will_New_Reflections_on_the_Issue_of_Free_Choice |date=2024-05-16 }} KTAV Publishing IL. 2020'' [[Ստորոգութիւն:Իրաւաբանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Փիլիսոփայութիւն]] 7f5uk00mjwyer516rblkx6glwic5kri 0 4070 253562 228800 2026-08-19T10:30:25Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253562 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հիւանդութիւն | անուանում = Հեշտոցային Արիւնահոսութիւն | լատիներէն անուանում = | պատկեր = | նկարագրում = | տեսակ = | ենթադաս = | պատճառ = | բուն պատճառ = | փոխանցման ձեւ = | ախտանիշ = | կը վնասէ = | վարակ տարածող = | օժանդակող տարածող = | բուժաքննութիւն = | բուժում = | մսնագիտութիւն = | յայտնաբերող = | ՀՄԴ9 = | ՀՄԴ10 = N92-N93, {{ICD10|N|93|8|n|80}} | OMIM = | MedlinePlus = 007496 | eMedicine = | MeSHID = | Patientplus = | Disease Ontology = | NCI Thesaurus = | GeneReviews = | անուանուած է = | Վիքիպասեստ = |}} [[Պատկեր:Incomplete miscarriage.jpg|300px|մինի|աջից]] '''Հեշտոցային արիւնահոսութիւն''' (vaginal bleeding) ըսելով, կը հասկնանք այն արիւնահոսութիւնը, որ կը յայտնուի [[հեշտոց]]<nowiki/>ին մէջ եւ ապա [[հեշտոց]]<nowiki/>էն դուրս: Հեշտոցային արիւնահոսութիւնը կը յայտնուի հետեւեալ ձեւերով. * Բնախօսական (physiologic) դաշտանաարիւնահոսութիւն (menorrhea). * Անբնական եւ անկանոն դաշտանաարիւնահոսութիւն (menorrhagia). * Դաշտանադադարային (menopause) արիւնահոսութիւն. * Յղութեան արիւնահոսութիւն. * Ծննդաբերութեան արիւնահոսութիւն. * Ախտային արիւնահոսութիւն (pathologic bleeding): == Բնախօսական դաշտանաարիւնահոսութիւն == [[Պատկեր:Gynecology (1916) (14593285970).jpg|250px|մինի|աջից]] Իգական [[Սեռ (կենսաբանութիւն)|սեռ]]<nowiki/>ին մօտ սովորական դաշտանի (menstruation) օրերուն պատահած բնական քանակութեամբ արիւնահոսութիւնը բնական երեւոյթ է: Բնական դաշտանաարիւնահոսութեան ընթացքին կորսուած արիւնը մօտաւորապէս 70-80 մլ. կ՛ըլլայ: Բնախօսական դաշտանաարիւնահոսութիւնը տեղի կ՛ունենայ հետեւեալ պայմաններու գործընթացով. Ամէն իգական [[Սեռ (կենսաբանութիւն)|սեռ]]<nowiki/>ի պատկանող անձ իր երկու [[ձուարան]]<nowiki/>ներէն (ovary) ամիսը մէյ մը կ՛արտադրէ մէկ հասուն [[ձուաբջիջ]] (ovum), որ [[ձուարան]]<nowiki/>էն դուրս ելլելէ ետք, կ՛ուղղուի դէպի արգանդափող (ovarian tube) եւ հոնկէ արգանդ (uterus): Ձուարանները բնական պայմաններու մէջ կը սկսին [[ձուաբջիջ]]<nowiki/>ներ արտադրել արբունքի (puberty) շրջանին եւ ասիկա կը շարունակուի ամսական դրութեամբ մինչեւ դաշտանադադար: Ձուարանները եւ անոնց աշխատանքը ուղղակիօրէն ենթակայ են մակուղեղի (pituitary gland) հսկողութեան: Արբունքը անհատի մը [[Սեռ (կենսաբանութիւն)|սեռ]]<nowiki/>ային հասունութեան շրջանն է, որ ընդհանրապէս տեղի կ՛ունենայ 12-16 տարիքին մէջ: Ձուաբջիջի մը կազմութեան եւ արտադրութեան ընթացքին [[ձուարան]]<nowiki/>ները կ՛արտադրեն իգական estrogen ներծորոյթը (hormone), որ [[Արիւն|արեան]] շրջագայութեան մէջ մտնելով՝ կը հասնի արգանդ եւ կը յառաջացնէ արգանդի մակերեսի հիւսկէններու՝ ներարգանդենիի (endometrium) ծաւալում, որ տեղի կ՛ունենայ երակային ընդլայնումով եւ [[Արիւն|արեան]] խուժումով: Յղութեան բացակայութեան, երբ [[ձուաբջիջ]]<nowiki/>ը չէ բեղմնաւորուած հասուն սերմնաբջիջով (sperm) մը, [[ձուարան]]<nowiki/>ներուն մէջ կ՛արտադրուի իգական փրոճեսթերոն (progesterone) ներծորոյթը, որ կը գրգռէ արգանդի ծաւալած եւ արիւնով լեցուն մակերեսային հիւսկէնները: Ներարգանդենին կը կեղտոտի (slough) եւ տեղի կ՛ունենայ 3-5 օր շարունակական եւ մեղմ արգանդային մակերեսային արիւնահոսութիւն: Յղութեան պարագային դաշտան տեղի չ'ունենար ամբողջ 9 ամիսներ: == Հեշտոցային անբնական եւ անկանոն դաշտանարիւնահոսութիւն == Հեշտոցային անբնական եւ անկանոն դաշտանաարիւնահոսութիւնը կը յայտնուի զանազան ազդակներով եւ ձեւերով: Անիկա կը յառաջանայ [[ձուարան]]<nowiki/>ային խանգարումներով եւ անբնական արտադրութեամբ իգական [[Սեռ (կենսաբանութիւն)|սեռ]]<nowiki/>ային ներծորոյթներով, որոնք ենթակայ են ուղեղի ենթատեսաթումբի (hypothalamus) եւ մակուղեղի (pituitary gland) ներգործութեան: Այս բոլորին որպէս արդիւնք տեղի կ՛ունենայ. * Երկարատեւ դաշտանաարիւնահոսութիւն. * Գերդաշտանաարիւնահոսութիւն (hypermenorrhagia). * Դաշտանամիջոցին յաճախակի դաշտանանման արիւնահոսութիւն (metrorrhagia). == Դաշտանադադարային բնախօսական արիւնահոսութիւն == [[Պատկեր:Sonohysterography.gif|300px|մինի|աջից|'''Դաշտանադադարային արիւնահոսութիւն''']] Դաշտանադադարէն ետք կրնայ տեղի ունենալ անկանոն դրութեամբ արիւնահոսութիւն, որ կը յառաջանայ իգական [[[[Սեռ (կենսաբանութիւն)|Սեռ]] (կենսաբանութիւն)|սեռ]]ական ներծորոյթներու խանգարումներով: == Յղութեան արիւնահոսութիւն == [[Յղութիւն|Յղութեան]] 9 ամիսներուն ընթացքին կրնայ պատահիլ արիւնահոսութիւն, մասնաւորապէս առաջին եւ վերջին երեք ամիսներուն: [[Յղութիւն|Յղութեան]] առաջին երեք ամիսներուն ընթացքին պատահած արիւնահոսութիւնը հետեւանքն է յղութեան վիժումին (miscarriage)<ref name=Preg09>{{cite journal|last=Snell|first=BJ|title=Assessment and management of bleeding in the first trimester of pregnancy.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-midwifery-womens-health_november-december-2009_54_6/page/483|journal=Journal of midwifery & women's health|date=Nov–Dec 2009|volume=54|issue=6|pages=483–91|pmid=19879521|doi=10.1016/j.jmwh.2009.08.007}}</ref>, որ կը յառաջանայ սաղմի տկարութեամբ, իգական ներծորոյթներու անբաւարարութեամբ եւ ծինային (genetic) թերութիւններով ու ժառանգական ազդակներով: [[Արգանդ]]<nowiki/>ը դուրս կը մղէ իր մէջ ձեւաւորուող սաղմը (fetus) եւ կը յառաջացնէ արգանդային արիւնահոսութիւն: [[Յղութիւն|Յղութեան]] վերջին ամիսներուն արիւնահոսութիւն տեղի կ՛ունենայ երկու կարեւոր ախտաբանական երեւոյթներով. * Ընկերքի-փառի առաջադրում (placenta previa). Այս պարագային փառը կը տեղադրուի արգանդավիզին (cervix) ներքին օղակին շուրջը, ուր ճնշումի պատճառով տեղի կ՛ունենայ անցաւ արիւնահոսութիւն: [[Յղութիւն|Յղութեան]] 36-րդ շաբաթէն առաջ փառի առաջադրումով պատահած արիւնահոսութեան պարագային յղի կինը կը պահուի կատարեալ հանգիստի մէջ՝ մինչեւ [[ծննդաբերութիւն]]: Իսկ 36րդ ամիսէն ետք պատահած արիւնահոսութեան պարագային, ընդհանրապէս կը կատարուի կանուխ եւ անմիջական [[ծննդաբերութիւն]]: * Ընկերքի կանխահաս անջատում (abruptio placenta). Հոս ընկերքը (placenta) կանխահասօրէն կը բաժնուի ներարգանդենիէն, եւ տեղի կ՛ունենայ արգանդային արիւնահսութիւն: Այս պարագան կը պարտադրէ շուտափոյթ եւ կանխահաս [[ծննդաբերութիւն]]՝ փրկելու համար թէ՛ յղին եւ թէ հասուն սաղմը: Վերոյիշեալ երկու պարագաներուն ալ յղի կինը կրնայ ունենալ առողջական ծանրակշիռ բարդութիւններ, նոյնիսկ՝ մարմնական ընդհանուր փլուզում (shock): == Ծննդաբերութեան արիւնահոսութիւն == Ծննդաբերութեան արիւնահոսութիւն, որ կը պատահի երկու ձեւերով. # Հեշտոցային բնական ծննդաբերութեան ընթացքին կրնայ պատահիլ ընդունելի քանակութեամբ արիւնահոսութիւն, որ ժամանակաւոր է եւ կը դադրի ծննդաբերութենէն ետք: Արիւնահոսութիւն կրնայ պատահիլ ծննդաբերութենէն քանի մը օրեր ետք, որ ընդհանրապէս մտահոգիչ չ'ըլլար եւ կարելի է դիւրաւ զսպել: # Որովայնային-կայսերեան ծննդաբերութենէ (Ceasarian section) քանի մը օրեր ետք կրնայ յայտնուիլ [[հեշտոց]]<nowiki/>ային մակարդուած արիւնահոսութիւն, որ հետեւանքն է կայսերեան ծննդաբերութեան ընթացքին արգանդին մէջ կուտակուած [[Արիւն|արեան]]: == Ախտային արիւնահոսութիւն == [[Պատկեր:Corpus luteum cyst with bleeding.jpg|300px|մինի|աջից]] Ախտային արիւնահոսութիւն կը յառաջանայ զանազան ախտային ազդակներով եւ [[հիւանդութիւն]]<nowiki/>ներով. # Արտա-արգանդային յղութիւն (ectopic pregnancy). Յղութիւն կրնայ գոյանալ արգանդէն դուրս, որ պատճառ կը դառնայ վիժումի, ներարգանդենիի բորբոքումի (endometritis) եւ ուժգին արիւնահոսութեան. # Հեշտոցի, [[արգանդ]]<nowiki/>ի (uterus), արգանդավիզի եւ [[ձուարան]]<nowiki/>ներու հիւանդութիւններ. * Հիւծիչ [[հեշտոց]]աբորբ (atrophic vaginitis)<ref>http://emedicine.medscape.com/article/257141-overview</ref>, [[հեշտոց]]<nowiki/>ի վիրաւորանք եւ լաւորակ ուռեր ու խլիրդ. * Արգանդավիզի վիրաւորում, բորբոքում (cervicitis), խլիրդ, լաւորակ ուռ (polyp) եւ բնաթելային ուռուցք (fibroid). * Ներարգանդենիի հիւանդագին գերաճում (endometriosis), բորբոքում. * [[Արգանդ]]ի ուռ (polyp) եւ խլիրդ: * Ձուարանային պարկ (ovarian cyst) եւ [[ձուարան]]<nowiki/>ային խլիրդ # [[Սեռ (կենսաբանութիւն)|Սեռ]]<nowiki/>ային արտաքին օրկաններու լաւորակ վիրաւորում եւ ուռեր. # Մարմնական ընդհանուր արիւնահոսումային հիւանդութիւններ, օրինակ՝ սպիտակարիւնութիւն (leukemia), կարգ մը ժառանգական արիւնահոսումային հիւանդութիւններ՝ արիւնահոսկանութիւն (hemophelia) եւ ծովարիւնութիւն (thalassemia). # [[Արիւն|Արեան]] հակամակարդիչ դեղերու (anticoagulants) անկանոն գործածութիւն. # [[Սեռ (կենսաբանութիւն)|Սեռ]]<nowiki/>ային յարաբերութիւն (sexual intercourse), ուր տեղի կրնայ ունենալ զանազան աստիճանի վիրաւորանք. # Հակայղութեան դեղերու սխալ եւ անկանոն գործածութիւն. # [[Վահանագեղձ]]<nowiki/>ի եւ մակերիկամի անբնական գործունէութիւն: Հեշտոցային մեղմ արիւնահոսութիւնը անցողակի կացութիւն մըն է եւ ոչ մտահոգիչ: Իսկ երկարատեւ եւ զօրաւոր [[հեշտոց]]<nowiki/>ային արիւնահոսութեամբ կը զարգանան. # [[Սակաւարիւնութիւն]] (anemia), որուն ախտանշաններն են. * Տժգունութիւն. * Յոգնածութիւն, ուժաթափութիւն, մարմնական տկարութիւն, առատ քրտինք. * Գլխապտոյտ եւ գլխացաւ. * [[Սիրտ]]<nowiki/>ի արագ տրոփում եւ արագ շնչառութիւն. * Նուաղում եւ ուշաթափութիւն (syncopy). # Մարմինի երկաթի նուազում, որ ինքնին կը վատթարացնէ սակաւարիւնութիւնը ու կրնայ զարգացնել ոսկրափխրութիւն. # Մարմնական ընդհանուր փլուզում: [[Պատկեր:Operative gynecology - (1906) (14760507606).jpg|300px|մինի|աջից]] Հեշտոցային արիւնահոսութիւնը բացայայտ է, սակայն ճշգրիտ ախտաճանաչումը կը կատարուի հետեւեալ գործընթացով. # Լսել հիւանդին պատմականը. # Կատարել հետեւեալ քննութիւնները. * Բժշկական քննութիւն, մասնաւորապէս՝ [[հեշտոց]]<nowiki/>ի, արգանդավիզի, արգանդի եւ [[ձուարան]]<nowiki/>ներու. * Արեան զանազան տեսակի քննութիւներ, ներառեալ՝ յղութեան եւ [[Արիւն|արեան]] խցաբջիջներու (platelets) քննութիւն. * Որովայնի անդրձայնային (ultrasound) նկարահանում. * [[Արգանդ]]<nowiki/>ի, արգանդավիզի եւ [[հեշտոց]]<nowiki/>ի ուռերու ախտաբանական քննութիւն: Հեշտոցային մեղմ արիւնահոսութիւնը ընդհանրապէս յատուկ դարմանումի չի կարօտիր: Իսկ մեծածաւալ արիւնահոսութիւնը կը դարմանուի հետեւեալ միջոցներով. # Անմիջական դարմանամիջոցներ՝ հեղուկներու երակային ներարկում եւ [[Արիւն|արեան]] փոխներարկում. # Հիմնական ախտապատճառի դարմանում. # Ներծորոյթներու, երկաթի եւ կենսանիւթերու կիրարկում. # Առողջ սննդականոն: == Տե՛ս նաեւ == * [[Երիկամ]] * [[Քիթի Արիւնահոսութիւն]] * [[Վահանագեղձ]] * [[Կրիփ Եւ Հարբուխ]] * [[Շաքարախտ]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * «Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, Տօքթ. Կարպիս Հարպոյեան, [[30 Մայիս]] [[2014]] [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով]] q357vgqjmry8sa374s4ef5yedf8t2dx 0 4187 253574 236168 2026-08-19T10:51:28Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253574 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Otorhinolaryngology - Vocal cords - Rest -- Smart-Servier.png|մինի]] '''Ձայնալարերը''' կը գտնուին խռչափողին խռչակին (larynx) մէջ։ Խռչափողը ունի երկու իսկական ձայնալարեր (true vocal cords), որոնք կը գտնուին խռչափողին սկիզբը: Անոնք ունին [[հորիզոն]]ական դիրք, կապուած են խռչափողի յառաջամասին եւ յետնամասին: Անոնք կը շարժին կամովին խռչափողի ներքին [[մկաններ]]ու պրկումներով՝ [[ուղեղ]]էն եկած հրահանգներուն համաձայն, եւ կ'արտադրեն զանազան ելեւէջներով եւ ուժգնութեամբ ձայներ: Տղամարդիկ եւ կիներ ունին տարբեր չափի ձայնալարեր: Անոնք աւելի մեծ են տղամարդոց մօտ, քան՝ կիներուն: Չափահաս տղոց մօտ անոնք կ'ըլլան մօտաւորապէս 17-25 մմ. երկարութեամբ, իսկ չափահաս կիներուն մօտ՝ մօտաւորապէս 12.5-17.5 մմ.<ref>[https://books.google.am/books?id=m48JAQAAMAAJ&redir_esc=y&hl=ru Principles of Voice Production] {{ref-en}}</ref>: Անոնք կազմուած են ճերմակ շարակցական (connective tissue) թելերէ եւ շրջապատուած են բարակ [[թաղանթ]]ային ծալքով: Իսկական ձայնալարերուն միջեւ եղած բացութիւնը կը կոչուի ձայնաճեղք (glottis): Ներքին մկանները կը ծառայեն ձայնալարերու շարժման եւ ձայնաճեղքի լայնացման ու նեղացման: Իսկական ձայնալարերու վերը կը գտնուին ոչ-իսկական ձայնալարերը (false vocal cords), որոնք խլնաթաղանթային ծալքեր են: Անոնք ոչ մէկ դերակատարութիւն ունին ձայնի արտադրութեան հետ: Իսկական եւ ոչ-իսկական ձայնալարերուն միջեւ եղած փոսիկը կը կոչուի խռչափողային ծոց (laryngeal ventricle): Խռչափողի լորձնաթաղանթը (mucous membrane, epithelium) ըմբանի լորձնաթաղանթի շարունակութիւնն է<ref>{{cite journal |author=Titze IR |title=The human instrument |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_2008-01_298_1/page/94 |journal=Sci. Am. |volume=298 |issue=1 |pages=94–101 |date=January 2008 |pmid=18225701 |doi=10.1038/scientificamerican0108-94}}</ref><ref name="Titze, I.R. 1994">{{cite book |first=Ingo R. |last=Titze |title=Principles of Voice Production |url=https://books.google.am/books?id=m48JAQAAMAAJ |year=1994 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-717893-3}}</ref>: [[Պատկեր:Anatomy, physiology and hygiene (1890) (14761262691).jpg|250px|մինի|աջից|Ձայնալարերը]] == Խռչափողը == Խռչափողը կը կազմէ [[շնչափող]]ի (trachea) վերին բաժինը: Անիկա կը գտնուի շնչափողին եւ ըմբանին միջեւ եւ վիզին յառաջամասին մէջ: Անոր սահմաններն են՝ * վերէն ենթաըմբանը (hypopharynx), * վարէն՝ շնչափողը, * առջեւէն՝ վիզի երկու [[մկաններ]]ը եւ [[վահանագեղձ]]ը (thyroid gland), * ետեւէն՝ որկորի վերի բաժինը: Խռչափողը կազմուած է [[կմախք]]է (skeletal) եւ մկանային մասերէ: Կմախքը բաղկացած է անզոյգ եւ զոյգ [[աճառ]]ներէ (cartilage): [[Պատկեր:Cartilage with.jpg|150px|մինի|ձախից|Աճառներ]] ''Անզոյգ աճառներն են՝'' * մակալեզուակը (epiglottis), * վահանաճառը (thyroid bone) եւ մատանիաճառը (cricoid bone): ''Զոյգ աճառներն են՝'' * շերեփաճառերը (arytenoid cartilages), * եղջերաճառերը (corniculate cartilages), * սեպաճառերը (cuneiform cartilages): Մակալեզուակը կը գտնուի խռչափողին վերի մասը եւ կը ծառայէ իբրեւ կափարիչ՝ պէտք եղած միջոցին գոցելու եւ պաշտպանելու համար խռչափողը: Մնացեալ աճառները իրարու կապուած են կապաններով (ligaments) եւ [[լորձաթաղանթ]]ային ծալքերով: Խռչափողը իր շրջապատին կապուած է արտաքին մկաններով, որոնց միջոցով կը շարժի վեր եւ վար: Անիկա ունի նաեւ ներքին մկաններ: [[Պատկեր:Epiglottis.png|200px|մինի|աջից|Մանկալեզուակ]] ''Խռչափողը կը բաժնուի չորս մասերու՝'' *Խռչափողի նախադուռը, որ կը կազմէ մակալեզուակի եւ կեղծ ձայնալարերուն միջեւ եղած տարածքը, *Խռչափողի խոռոչը, որ կը կազմէ կեղծ ձայնալարերուն եւ իսկական ձայնալարերուն միջեւ եղած տարածքը, *Հագագաձայնալարային, այսինքն՝ ձայնալարերը եւ ձայնաճեղքը, *Ենթաձայնալարային տարածք, որ ձայնալարերուն անմիջապէս տակի տարածքն է: Խռչափողը աջ եւ ձախ կողմէն ունի հաւասարապէս երկու ջիղ՝ վերին եւ ստորին: Իւրաքանչիւր վերին ջիղ կը բաժնուի երկու ճիւղերու. * առաջինը զգայական (sensory) ջիղ է եւ կը ջղաւորէ խռչափողի ներքին [[մակերես]]ը, * երկրորդը շարժական (motor) ջիղ է եւ կը ջղաւորէ խռչափողի արտաքին մկանները: Ստորին ջիղը շարժական է եւ կը ջղաւորէ ներքին մկանները: Խռչափողը ունի երեք բնախօսական (physologic) պաշտօններ. === ա.-Շնչառական պաշտօն === [[Քիթ]]էն եւ [[Բերան|բերանէն]] ներշնչուած օդը անցնելով խռչափողէն կը հասնի շնչափող, ապա՝ [[թոքեր]]: [[Շնչառութիւն|Շնչառութեան]] ընթացքին երկու ձայնալարերը պրկուելով կը հեռանան իրարմէ եւ ձայնային ճեղքը կը մնայ բաց: Հետեւաբար, [[օդ]]ի ներշնչումը կը կատարուի հանգիստ եւ ամբողջական: Ներշնչումի ընթացքին, ձայնային ճեղքը կ'ըլլայ եռանկիւնաձեւ: === բ.-Պաշտպանողական պաշտօն === Բերանին մէջ գտնուած կերակուրը կուլ տալու ընթացքին խռչափողը կը խցուի, որպէսզի կերակուրի պատառիկները խռչափող մտնելով թոքերուն չհասնին: Այս գործողութիւնը կ'իրականանայ հետեւեալ ձեւով՝ խռչափողը կը տեղափոխուի իր սովորական վայրէն եւ վեր կ'ելլէ, մակալեզուակը կը ծածկէ խռչափողին անցքը, եւ իսկական ու կեղծ ձայնալարերը պրկուելով կը խցեն խռչափողին անցքը: Այս միջոցին ակնթարթի մը չափ շնչառութիւնը կը դադրի: Այս բոլորը տեղի կ'ունենան ակամայ, անգիտակցաբար եւ անկախ մարդու [[կամք]]էն: Կուլ տալու ընթացքին եթէ անհատը խօսի, իսկական եւ կեղծ ձայնալարերը անգիտակցաբար կը հեռանան իրարմէ, ձայնաճեղքը կը բացուի եւ ենթաըմբանին մէջ գտնուած կերակուրի կտորիկներ կը մտնեն խռչափող: Այս միջոցին խռչափողի վերի բաժինին խլնաթաղանթը կը գրգռուի, որուն պատճառով կը յառաջանայ հակադարձային (reflex) հազ: === գ.-Ձայնային պաշտօն === Ձայնը կը յառաջանայ իսկական ձայնալարերու պրկումներով եւ թրթռացումներով: Ձայնալարերը իրարու կը մօտենան եւ անոնց հասակն ու հաստութիւնը կը փոխուին, իսկ թոքերէն դէպի վեր մղուած օդը իր ուժով կը թրթռացնէ ձայնալարերը: Այս ձայնի արտադրութիւնը կը կոչուի ձայնատուութիւն (phonation): Ձայնը ունի երեք յատկութիւն. *Ուժգնութիւն (intensity), որ կախեալ է արտաշնչուող օդի ճնշումէն եւ ձայնալարերու լարուածութենէն եւ թրթռացումէն: *Ձայնի բարձրութիւն-ձայնաստիճան (pitch). անիկա կախեալ է ձայնալարերու հասակէն, լարուածութենէն, թրթռացումի քանակէն եւ արտաշնչուող օդի ուժէն: Երեխային ձայնը կ'ըլլայ բարձր, որովհետեւ անոր ձայնալարերը կ'ըլլան կարճ: [[Արբունք]]ի շրջանի աճումով, տղամարդոց ձայնալարերը կ'երկարին, հետեւաբար, անոնց ձայնաստիճանը կը նուազի եւ ձայնը կ'ըլլայ հաստ: *Արագութիւն (velocity). երգիչներու ձայնը ունի այլ յատկութիւններ, որոնցմէ կարեւորագոյններն են՝ [[ծաւալ]], կշռոյթ (rhythm), ելեւէջ (intonation), ձայնեղանակ (tone), որակ (timbre), հնչողութիւն, գեղեցկութիւն, երանգ եւ ճկունութիւն: Մարդոց արտադրած ձայնը կ'ըլլայ՝ *Կրծքային, ուր մեծ քանակութեամբ [[օդ]] կը կուտակուի թոքերուն մէջ. *Խռչափողային, ուր խռչափողը լարուած վիճակի մէջ կ'ըլլայ եւ խռչափողի բոլոր մկանները կը գործեն կատարելապէս. *[[Գլուխ|Գլխային]], ձայնալարերը մարմինի բոլոր օրկաններուն նման կ'ախտահարուին զանազան ձեւերով: == Ձայնալարերու Հիւանդութիւններ == [[Պատկեր:Vocal folds-201611.jpg|մինի|Բաց ձայնալարեր]] Ձայնալարերու հիւանդութիւններէն կարելի է յիշել հետեւեալները. === Ձայնալարերու անդամալուծութիւն === Անիկա (vocal cord paralysis) հետեւանքն է խռչափողի շարժական ջիղերու անբնական գործունէութեան, որ կը յառաջանայ հետեւեալ ազդակներով. *Խռչափողի շարժական ջիղի ուղղակի վիրաւորանք-վնաս: Այս մէկը տեղի կ'ունենայ՝ #Վիզի վիրաբուժական գործողութիւններու ընթացքին եւ յատկապէս վահանագեղձի վիրահատման (thyroidectomy) ընթացքին, #Վիզի զանազան [[ուռ]]երու ճնշումով: *Վիզի արտաքին հարուած, վնաս վիրաւորում: *Խռչափողի պրկում կծկում (spasm ), ուր տեղի կ'ունենան ձայնալարերու զօրաւոր կծկումներ: Անիկա առաւելաբար կը պատահի մանուկներու նոպայական ձեւով եւ տարբեր ուժգնութեամբ: *Ուղեղային եւ թոքային ուռեր, որոնք կը ճնշեն ձայնալարերու շարժուն ջիղերուն վրայ եւ պատճառ կը դառնան անոնց անգործութեան: *Ոչ օրկանային պատճառներով ձայնալարերու անշարժութիւն. անիկա կը պատահի հետեւեալ ձեւերով՝ #Առողջ չափահաս անձ մը կամովին եւ իր ուզած ատենը իր հակակշիռին տակ կը պահէ իր ձայնալարերը եւ կը յառաջացնէ ժամանակաւոր ձայնալարերու անդամալուծութիւն, #Ջղացնցային (hysterical) անդամալուծութիւն, որ կը յառաջանայ ակամայ ջղացունց անհատներու մօտ, #Հոգեբանական եւ հոգեկան այլ խանգարումներու հետեւանքով, #Անակնկալ [[սարսափ]]ի, ահի եւ վախի պատճառներ: *Ձայնալարերու վատորակ ուռեր (malignant tumor, cancer)։ === Ձայնալարերու ջրուռեցք (edema) === [[Պատկեր:Vocal folds-speaking 201611.jpg|ձախից|մինի|Ձայնալարերը խօսելու ընթացքին]] Անիկա կը կաշկանդէ ձայնալարերու ազատ շարժումները: Ջրուռեցքը կը յառաջանայ զանազան ձեւերով։ *Ձայնալարերու գրգռութիւն. անկա տեղի կ'ունենայ մթնոլորտային փոփոխութիւններով, կլիմայի անկանոնութիւններով, ապականած օդով, ծխախոտի գործածութեամբ, թունաւոր կազերով, գործարաններու ծուխերով եւ խտացած շոգիով. *Խռչափողի գերզգայնութիւն (allergic laryngitis). *Գերզգայնութեան հակադարձութիւն (anaphylaxis)։ *Ձայնալարերու անխնայ գործածութիւն, մասնաւորապէս երգիչներու, կղերականներու, քարոզիչներու եւ ուսուցիչներու կողմէ: Անոնց ձայնալարերը կը կորսնցնեն իրենց բնական գործելակերպը եւ շրջան մը ետք կ'ունենան ձայնալարային նոտեր եւ խոցեր, որոնք առաւել կը վատթարացնեն կացութիւնը։ === Ձայնալարերու այրուածք === Անիկա կը յառաջանայ ներշնչուած քիմիական կազերով, ստամոքսա-որկորային ետհոսքի (gastro-esophageal reflux) թթուային հեղուկի եւ այլ տեսակ թունաւոր հեղուկներու ներխուժումով խռչափողէն ներս։ === Խռպոտութիւնը === Ձայնի խռպոտութիւնը կրնայ պատահիլ նորածիններու, մանուկներու, երիտասարդներու եւ տարեցներու մօտ, սակայն մանուկներու եւ նորածիններու ձայնի խռպոտութիւնը հազուադէպ է։ ====== Նորածինի խռպոտութիւն ====== Նորածինի պարագային, խռպոտութիւնը կը յառաջանայ՝ թերաճ խռչափողի գոյութեամբ, երկու ձայնալարերու միջեւ անբնական ընդոծին թաղանթի (congenital web) մը գոյութեամբ եւ կամ՝ ձայնալարային ուռերով։ Այս բոլորին պարագային, վիրաբուժական գործողութիւններով կ'անհետանայ խռպոտութիւնը։ Մանուկներու ձայնի խռպոտութիւնը կը յառաջանայ հետեւեալ պատճառներով. * սուր խռչափողատապ (laryngitis), * խռչափողային կեղծմաշկ (diphtheria), * խռչափողային գերզգայնութիւն, * օտար մարմիններու գրգռութիւն եւ նշագեղձերու (tonsils) յաճախակի բորբոքում։ Այս պատճառներով յառաջացած ձայնի խռպոտութիւնը ժամանակաւոր է եւ կ'անհետանայ յարմարագոյն դարմանում կիրարկուելով։ ====== Ծերութեան պատճառով խռպոտութիւն ====== Ծերութեան պատճառով մարդու ձայնը կ'ենթարկուի որոշ փոփոխութիւններու. կամաց-կամաց ձայնը կը տկարանայ եւ տեղի կ'ունենայ խռպոտութիւն։ Մարմինի ընդհանուր տկարութեան հետ կը տկարանան նաեւ խռչափողին մկանները եւ ձայնալարերը, ինչպէս նաեւ կը նուազի լորձունքը եւ կը կորսնցնէ իր յատուկ կպչունութիւնը. այս բոլորը կը յառաջացնեն ծերութեան ձայնային խռպոտութիւնը<ref>[https://www.asbarez.am/archives/79818 Ծերութեան պատճառով խռպոտութիւն]</ref>։ ====== Ձայնալարային քաղցկեղ ====== Ձայնալարային քաղցկեղը ընդհանրապէս կը յայտնուի տարեցներու, ալքոլամոլներու եւ մանաւանդ ծխամոլներու մօտ։ Քաղցկեղէ տառապող հիւանդը ոչ միայն խռպոտութիւն, շնչահեղձութիւն եւ ցաւ կ'ունենայ, այլեւ կը հիւծի, ախորժակը կը կորսնցնէ եւ ֆիզիքապէս կը տկարանայ։ Այս հիւանդները ընդհանրապէս շատ ուշ կը դիմեն բժշկական խնամքի եւ, հետեւաբար, իրենց դարմանումը կը դժուարանայ։ ====== Խռչափողի բորբոքում ====== * Խռչափողի բորբոքումով կը բորբոքին նաեւ ձայնալարերը: Անոնց բորբոքումը հետեւանքն է ընդհանրապէս ըմբանի բորբոքումին, սակայն անիկա կը պատահի նաեւ առանձնաբար: * Ձայնալարերը կ'ախտահարուին մանրէներով եւ ժահրերով, եւ տեղի կ'ունենայ մանրէական եւ ժահրային խռչափողատապ (laryngitis): Անոր ախտանշանները՝ խռպոտութիւն, ոչ-մաքուր հնչողականութիւն, չոր հազ, քերթուածութեան զգացում։ * Ձայնալարերու յատուկ բորբոքումներ են կեղծմաշկը (diphtheria) եւ մղձկահազը (croup): * Խռպոտութիւնը յաճախ կը յառաջանայ ձայնալարերու գրգռման եւ վնասման հետեւանքով։ * Խռպոտութեան քանի մը նշան կայ՝ կծկուած ձայն, զայն բարձրացնելու դժուարութիւն եւ կոկորդի այրուածք: Նմանատիպ ախտանիշները բնորոշ են կոկորդի շարք մը հիւանդութիւններու: * Ձայնալարերու յաճախակի գերլարումը բորբոքումներու պատճառ կը հանդիսանան։ Նման հարցեր բնորոշ են ուսուցիչներուն, բանախօսներուն եւ երգիչներուն։ Բարդութիւններու եւ լուրջ հիւանդութիւններու կանխարգելման համար անհրաժեշտ է բժիշկի խորհրդատուութիւնը։ * Ծխախոտի, ալքոհոլի գործածումը կը յանգեցնեն ձայնալարերու քրոնիկ ​​բորբոքման, բորբոքումը կրնայ յանգեցնել կապաններու վնասման։ * Ձայնալարերու վրայ կ'ազդեն նաեւ ուտելու սովորութիւնները եւ սնունդի ընտրութիւնը: Այսպիսով, առանց կաթի սեւ սուրճի, թունդ թէյի եւ [[Քաքաօ|քաքաոյի]] չափէն աւելի սպառման պարագային, կոկորդի լորձաթաղանթը կը չորնայ եւ կը սկսի ցաւը: Սառոյցով ըմպելիքները ունին նմանատիպ ազդեցութիւն՝ անոնք ցնցող ազդեցութիւն կը յառաջացնեն լորձաթաղանթներու վրայ, որմէ ետք անմիջապէս խռպոտութիւն կը յառաջանայ։ == Քննութիւն == Ձայնալարերու քննութիւնը կը կատարուի խռչափողի ուղղակի կամ անուղղակի դիտումով (direct and indirect laryngoscopy):[[Պատկեր:Laringoscópio.jpg|200px|մինի|ձախից|Խռչափողադիտակ]] Խռչափողադիտակի (laryngoscope) միջոցով կ'երեւին ձայնալարերուն շարժումները, թրթռացումները, անդամալուծութիւնը, խռչափողի խլնաթաղանթի իրավիճակը եւ խռչափողային լաւորակ ու վատորակ ուռերը: Իւրաքանչիւր հիւանդութեան պարագային կը կիրարկուի յատուկ դարմանամիջոց: === Դարմանում === Եթէ ​​խռպոտութեան պատճառը պաղարութիւնն է, ապա անիկա լուծելի է։ [[Մեղր|Մեղրով]] եւ կիտրոնով [[Թէյ|թէյը]] եւ կաթը օգտակար են, բայց շատ տաք ըմպելիները վնասակար են ձայնալարերու համար։ Խռպոտութիւնը կանխելու համար պետք է՝ շնչել քիթով եւ խոնաւեցնել տան օդը<ref>[https://www.aysor.am/am/news/2023/06/10/dzayn/2105486 Ձայնալարերու բորբոքումներ]</ref>:   Խռպոտութենէ տառապող անհատին դարմանումը կրնայ ըլլալ դիւրին եւ կամ դժուար՝ համաձայն ախտապատճառին։ Բոլոր պարագաներուն ալ, դարմանումը կը կարօտի բժիշկին եւ հիւանդին փոխադարձ գործակցութեան եւ հասկացողութեան։ * Այն պարագային, որ ախտապատճառը ծխախոտի չափազանց եւ երկարատեւ գործածութիւնն է, բնական ձայնի վերադարձը կարելի է ակնկալել ծխախոտի դադրեցումով, պայմանաւ, որ չարաղէտ (malignant) ուռեցքներ արդէն յառաջացած չըլլան։ * Լաւորակ (benign) ուռերու, ձայնալարային նոտերու եւ պոլիպներու հատումով խռպոտութիւնը կ'անհետանայ։ * Խռչափողատապի, խռչափողի գերզգայնութեան, ջրուռեցքի, հիւծախտի, տռփախտի, կեղծմաշկի ոսկրիկներու յօդաբորբի, ձայնալարերու պատռուածքի, հարբուխի եւ կրիփի հետեւանքով յառաջացած խռպոտութիւնը վիրաբուժական արագ գործողութիւններով եւ դարմանամիջոցներով կ'անհետանայ։ * Ձայնալարերու անխնայ գործածութեամբ յառաջացած խռպոտութիւնը կը դարմանուի պարզապէս կատարեալ [[Ձայնալարերու Հանգիստ|հանգիստ տալով ձայնալարերուն]] որոշ շրջան մը, եւ հետեւելով ձայնային առողջապահութեան։ * Վիզի վիրաբուժական գործողութիւններով, [[Ուղեղ|ուղեղային]] եւ [[Թոքախտ|թոքային]] ուռերով, ինչպէս նաեւ որոշ [[Ջիղ|ջիղերու]] տկարացումով յառաջացած խռպոտութիւնը կը նկատուի մնայուն եւ ոչ դարմանելի։ * [[Հոգեբանութիւն|Հոգեբանական]] խանգարումներու խռպոտութիւնը եւ մասնաւորապէս ջղացնցական անձայնութիւնը (hysterical aphonia) կը կարօտին հոգեբուժական խնամքի. յաճախ խռպոտութիւնը անակնկալօրէն կ'անհետանայ, առանց որեւէ միջամտութեան։ * Դժուարագոյն կացութիւնը կը ստեղծուի քաղցկեղի ախտաճանաչումով։ Այս պարագային, հիւանդը պէտք է հասկնայ իր հիւանդութեան տարողութիւնը, դարմանումի եղանակը եւ հաւանական բարդութիւնները։ Խռչափողի քաղցկեղի դարմանումը կ'ըլլայ հակաքաղցկեղային դեղերով, վիրաբուժական գործողութեամբ եւ Քէ-ճառագայթով (X-ray)։ Այս երեք միջոցառումները կը կիրարկուին առանձնաբար, երկուքով եւ կամ՝ բոլորը միասին։ Վիրաբուժական միջամտութեան պարագային, խռչափողի ամբողջական վիրահատումով հիւանդը վերջնականօրէն կը կորսնցնէ իր ձայնը։ Յառաջացած եւ դէպի վիզ տարածուած խլիրդի պարագային, կը կատարուի ոչ միայն խռչափողի ամբողջական հատում (total laryngectomy), այլեւ աւելի բարդ վիրաբուժական միջոցառում մը՝ վիզի աւշագեղձերու լայնածաւալ վիրահատում (neck dissection)։ Ձայնալարային բոլոր հիւանդութիւններուն հետեւանքով, տեղի կ'ունենայ ձայնալարային ճեղքի նեղացում, որ կը յառաջացնէ մասնաւորապէս շունչի զանազան աստիճանի դժուարութիւն-շնչահեղձութիւն, կապտութիւն, շնչասլոց, չոր հազ, թեթեւ ցաւ, որ կը տարածուի դէպի [[Ականջ|ականջներ]]: == Կեղծմաշկը == Կեղծմաշկը կը պատահի ընդհանրապէս մանուկներու: Անիկա մանրէական բորբոքում մըն է: Անոր ախտանշաններն են՝ ձայնալարերու խիստ կարմրութիւն, մակերեսային փառ, այտուց, ձայնաճեղքի նեղացում, շնչասլոց եւ խզզոց, ձայնի խիստ խռպոտութիւն, հաջոցանման չոր հազ, դժուար-աղմուկով շնչառութիւն եւ ուժգին շնչահեղձութիւն ու կապտութիւն: Մղձկահազը նոյնպէս մանկական մանրէական հիւանդութիւն մըն է: Անոր ախտանշաններն են՝ ժամանակաւոր կարճ տեւողութեամբ գիշերային յանկարծակի շնչարգելութիւն, շնչասլոց, որոնք բոլորը կ'անհետանան ինքնաբերաբար: Ասոնց հետ միատեղ կը պատահին վիզի եւ անրակի (clavicle) վերին եւ ստորին ու վերնափորի փոսիկներու խորացում: Կեղծմաշկի եւ մղձկահազի դարմանումը կը կարօտի յատուկ հակամանրէական դեղերու, հիւանդանոցային խնամքի եւ երբեմն մեկուսացման եւ թթուածինի ներարկման: Յառաջացած պարագաներուն, ստիպողաբար [[Շնչադադար կամ Շնչականգառ|շնչահեղձութեան]] համար կը կատարուի խռչափողային ներփողարկում (intubation) եւ յաճախ խռչափողածակում (laryngotomy) ու ներխռչափողային մետաղային կամ կերպընկալ խողովակի մը ներմուծումը: Այս խողովակը կազմուած է ներքին եւ արտաքին բաժիններէ: Արտաքին բաժինը կ'ամրացուի [[Մորթ|մորթին]] իսկ ներքին բաժինը կարելի է դուրս հանել ամէն օր՝ մաքրութեան համար: Այս երկու միջոցառումները կը կատարուին բաւականաչափ օդ եւ [[թթուածին]] մատակարարելու համար թոքերուն: == Փոխպատուաստում == Ձայնային ծալքերու փոխպատուաստումը կենսահամատեղելի նիւթերէ պատրաստուած փոքրիկ սարքեր են, որոնք սովորաբար կ'օգտագործուին այն անհատներու բուժման համար, որոնք կորսնցուցած կամ վնասած են ձայնալարի գործառոյթը: Փոխպատուաստումը կը տեղադրուի ձայնալարերու մէջ, սովորաբար վիրաբուժական միջամտութեան միջոցով: Գործողութիւնը կ'իրականացուի տեղային կամ ընդհանուր անզգայացմամբ: Այս գործընթացը կը նպաստէ [[Ձայն|ձայնի]] ուժեղացման եւ զայն աւելի պարզ ու հասկնալի դարձնելուն: Բժշկական այս սարքերը կրնան մեծապէս նպաստել անհատներու հաղորդակցման հմտութիւններուն, թէ՛ ընկերային, թէ՛ մասնագիտական ​​կեանքի մէջ՝ բարելաւելով անոնց ձայնին որակը: Ձայնային որեւէ հարց ունեցող անհատներու համար կարեւոր է գնահատել այս բուժման տարբերակը՝ մասնագէտի հետ խորհրդակցելով: == Տե՛ս Նաեւ == *[[Փայծաղ]] *[[Ականջային Արիւնահոսութիւն]] *[[Գլխապտոյտ]] *[[Մանկական Անդամալուծութիւն]] *[[Ողնայարի Կողմնածռութիւն]] *[[Ջղային Անախորժակութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Գիտութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Բժշկութիւն]] 28oqrqpned713aph22o75c8ss3e64ri 0 4332 253575 218787 2026-08-19T10:53:35Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253575 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:MALI empire map.PNG|մինի|աջից|Մալիի տարածութիւնը կայսրութեան ծաղկման շրջանին]] '''Մալիի կայսրութիւն''' (Մանտեն Կուրուֆապա, [[Մանտենի լեզուներ|մանտեն]]` ''Nyeni''), պատմական պետութիւն [[Արեւմտեան Ափրիկէ|հիւսիս-արեւմտեան Ափրիկէ]]ի մէջ ([[Արեւմտեան Սուտան]]ի տարածաշրջանին մէջ)՝ [[Սահարա անապատ|Սահարա]] անապատէն հարաւ։ Գոյութիւն ունեցած է [[13-րդ դար|13]]-[[15-րդ դար|15]]-րդ դարերուն։ Ըստ ձեւաւորբւած աւանդութեան, [[կայսրութիւն]] կը կոչուի (ինչպէս նաեւ [[Ափրիկեան կայսրութիւններ|ափրիկեան այլ կայսրութիւնները]])։ Ձեւաւորուած է [[Մանտինքա (էթնոս)|մանտինքա էթնոսի]] տակ, որ աւելի առաջ գտնուած է [[Կանայի թագաւորութիւն|Կանայի կայսրութեան]] իշխանութեան տակ եւ [[Իսլամութիւն|իսլամական կրօնը]] ընդունած է (առնուազն վերնախաւի մակարդակով)։ Գերագոյն տիրակալը եղած է մանսան։ Մանսայի անձնական զօրքը բաղկացած եղած է նախկին ստրուկներէ։ Կայսրութեան հիմնադիրը կը նկատուի [[Սունտիաթա Կէյթա]] մանսան, որ 1240-ին գրաւած է Կանայի մայրաքաղաք [[Կումպի Սալէ]]ն։ Անոր իշխանութեան տակ գտնուող տարածքը կը ձգուէր Ատլանտեան ովկիանոսէն արեւմուտք մինչեւ [[Չատ]] լիճի արեւելեան մասը։ Աւելի մեծ ծաղկում ապրած է  [[Մանսա Մուսա|Մուսա]] մանսայի եւ անոր եղբօր` [[Սուլէյման Կէյթա|Սուլէյմանի]] օրերուն։ Այս ժամանակաշրջանին [[Տեքրուր]], [[Սոնկայ]] պետութիւնները եւ [[Սահարա անապատ|Սահարայի]] քոչուոր ցեղերէն շատերը կը գտնուէին Մալիի տիրակալի՝ [[Վասալ|վասսալային]] իշխանութեան տակ։ Կայսրութեան բնակչութիւնը հիմնականին մէջ կազմուած էր ազատ համայնքային գիւղացիներէ եւ քոչուոր հովիւներէ։ Մալիի բնակչութեան ընդհանուր թիւը 15-րդ դարուն կը հաշուըուէր 40-50 միլիոն մարդ<ref>Walker, Sheila S., ''African roots/American cultures: Africa in the creation of the Americas'', Published by Rowman & Littlefield, p. 127. (2001)</ref>։ Պամպուկ եւ Պուրէ հանքավայրերու շնորհիւ միջերկրական ծովուն շուկային ոսկիի հիմնական զանգուածը Մալին կը մատակարարէր: Տնտեսութեան համար էական կարեւորութիւն կը ներկայացնէր քարաւանային առեւտուրը, որ կ'անցնէր Տոմբուկտու, Ճեննէ եւ Կաօ քաղաքներէն։ Մշտական երկպառակտչական պատերազմները տկարացուցին կայսրութիւնը, որուն պատճառով 15-րդ դարուն անիկա ինկաւ Սոնկայ կայսրութեան իշխանութեան տակ, 17-րդ դարուն կորսնցուց գրեթէ բոլոր տարածքները եւ 1885-ին միացաւ ֆրանսական տարածքներուն։ == Պատմութիւն == === Ակունքներ. Սուտիաթա Կէյթա === Սկիզբէն ի վեր Մալին փոքր իշխանութիւն էր [[Նիկեր (գետ)|Նիկերի]] վերի մասին մէջ, [[Քանիակա]]յի դրացութեամբ, որ [[սուսու]] ժողովուրդի մեծ պետութիւնն էր։ Ամենայն հաւանականութեամբ, Մալի պետութիւնը Կանա կայսրութեան վասալային իշխանութեան տակ էր։ Մալիի տիրակալներէն մէկուն` Մուսէ Կոյտէին (մօտաւորապէս 1200-1218) կը վերագրուի Նիկերի վրայ գտնուող Քանկապա քաղաքի հիմնադրումը, որ հոսանքով քիչ մը աւելի բարձր էր [[Պամաքօ]] քաղաքէն, որ ժամանակակից [[Մալի|Մալիի Հանրապետութեան]] մայրաքաղաքն է։ Սուսու էթնոսը, որ կը ղեկավարէին ծնունդով Կանտէի դարբին-քուրմերը, պտտեցան [[Սոնինքէ (էթնոս)|սոնինքէ էթնոսի]] փոքր պետութիւնները` անցնելով [[Ալ-Մորաւիներու պետութիւն|Ալ Մորաւիներու]] կողմէ Կանայի ջախջախումէն ետք մնացած իշխանութեան գլուխ։ 13-րդ դարուն [[Սունտիաթա Կէյթա|Կէյթայի]] գլխաւորութեամբ Մանտէ ցեղերու կողմէ սուսուի պարտութիւնն ալ կը հանդիսանայ Մալիի` իբրեւ կայսրութեան սկիզբը։ Մալիի յառաջացման մասին կը պատմէ կեղծ-պատմական «Սունտիաթայի մասին էպոսը», որոշ տեղեկութիւններ յայտնի են նաեւ երեք արաբ աշխարհագրագէտներու աշխատութիւններէ. [[Շիհապ ալ Ումարի|Ալ Ումարին]], [[Իպն Պատուտա|Պատուտան]] եւ [[Իպն Խալտուն|Խալտունը]]։ Կը նկատուի, որ Մալիի հիմնադիր Սունտիաթան, որ նաեւ յայտնի է իբրեւ Սոկոլոն Ճարա եւ Մարի Տիաթա, կառավարած է [[1230]] - [[1255]] թուականներուն, բայց երբեմն կը նշուին նաեւ այլ ժամկէտներ։ Այս տիրակալի արժէքաւոր նուաճումներէն մէկը կը հանդիսանայ Բամբուկի ոսկեբեր շրջանները, որ պետութեան ֆինանսական բարեկեցութեան ամուր հիմք հանդիսացած է: Նոր մայրաքաղաքը Նիկերի ափին Տելիպա բնակավայրին մէջ հիմնելու փոխարէն ան ընտրած է [[Սանկարանի]] գետի ափերուն իր հիմնադրած Նիանի քաղաքը, որ Մալիի մայրաքաղաք եղած է մինչեւ 1545 [[Սոնկայ (պետութիւն)|Սոնկայի]] տիրակալ [[Ասկիյա Տաուտ]]ի կողմէ նուաճուիլը։ Սունտիաթա հաստատեց արդար հարկեր եւ հրամայեց մաքրել անտառները գիւղատնտեսական հողատարածքներու համար, ուր սկսան աճեցնել նոր մշակաբոյսեր, ինչպէս` [[բամպակ]]։ Ան նաեւ հովանաւորած է [[գրիոտ]]ներուն` բարձր մակարդակ երգիչներու, երաժիշտներու եւ հեքիաթասացներու խումբին։ Իր պալատական գրիոտ եւ խորհրդական Պալլա Ֆասեկէն կը նկատուի ժամանակակից ամէնէն հեղինակաւոր գրիոտական ընտանիքի հիմնադիրներէն մէկը։ Ի դէպ, շնորհիւ բանաւոր ժողովրդական աւանդութիւններուն, այդ կրողներուն ալ պահպանուած է «Սունտիաթայի մասին էպոսը»։ === Մալին առաջին տիրակալներու օրերուն === Սունտիաթի [[Կէյթա (հարստութիւն)|Կէյթայէն]] ետք իշխած են անոր երեք որդիները, որոնք ժառանգած էին ուժեղ բանակով եւ առեւտրային ուղիներու ճիւղաւորուած ցանցով բարգաւաճ եւ հարաշարժուն կայսութիւն: Անոր անմիջական հետեւորդը` [[Ուալի Կէյթա]]ն, յիշատակուած է իբրեւ հզօր տիրակալ, որ [[հաժ]] կատարած է [[Արաբական թերակղզի]]ի վրայ գտնուող [[Մեքքա]]` այդ ժամանակ [[Միջնադարեան Եգիպտոս|Եգիպտոսի]] [[մամլուքներու սուլթանութիւն|մամլուքներու սուլթան]] [[Պէյպարս I]]-ի տիրապետութեան տակ գտնուող մահմետական սրբազան քաղաք։ Սակայն Ուալի Կէյթայի կառավարումէն ետք աճեցաւ անկայունութիւնը։ Երրորդ Մանսու Ուաթին գահընկեց ըրաւ անոր հոգեկան հիւանդ եղբայրը` [[Խալիֆա Կէյթա]]ն, որ զուարճանար իր ժողովուրդը նետահարելով։ Սակայն ան մէկ տարի չկրցաւ կառավարել, քանի որ սպաննուեցաւ Կէյթայի ստրուկներու [[Կուարտիան կը մահանայ, բայց չի յանձնուիր|ընտրազօրի]] կողմէ։ Գահ բարձրացաւ [[Ապուպաքար I-ը]] (Ապու Պաքր կամ Մանտէ Պորի), որ Սունտիաթիի դստեր որդին էր, ինչ որ կը վկայէ մայրական գծով ժառանգութեան կարելիութեան մասին։ Տասը տարի ետք, 1285-ին, իշխանութիւնը [[Ուզուրպացում|գահըկեց ըրաւ]] ուղղակիօրէն ստրկական խումբի ներկայացուցիչը` ազատ արձակուած ստրուկ [[Սաքուրա (մանսա Մալի)|Սաքուրան (Սապքարա)]]։ Ըստ ամենայնի, անոր աջակցած են ժողովրդական զանգուածները, որոնք դժգոհ էին Կէյթա գերդաստանի իշխող անդամներէն։ Ըստ Իպն Խալտունի վկայության, այդ ժամանակ [[Մարոք]]էն Մալի յաճախակի կերպով սկսան ժամանել վաճառականներ, եւ առեւտուրը ծաղկեցաւ։ Սակուրան էր, որ արեւելքի մէջ վերջնականապէս նուաճեց [[Եգիպտոս]]ի հետ [[անդրսահարեան առեւտուր]]ի առանցքային հանգոյցը` [[Կաօ]] քաղաքը, [[Սոնկայ (պետութիւն)|Սոնկայի հզօր թագաւորութեան]] ապագայ մայրաքաղաքը։ Մալիի կայսրութիւնը առաջին անգամ վերահսկողութիւն սահմանեց Կաոյի վրայ Ուալիի օրերուն, սակայն Նիանիի մէջ ներքին երկպառակտչութեան պատճառով այնտեղ որպէս պատանդ գտնուող արքայազներ Ալի Կոլենին եւ Սլիման Նարուին յաջողեցան փախչիլ եւ վերականգնել Սոնկոյի անկախութիւնը։ 15 տարի ետք Սաքուրան Կաօ վերադարձաւ բանակի հետ, Սոնկայը դարձնելով վասալային պետություն, որ ընդհուպ մինչեւ 1430-ականները տուրք կը վճարէր մալիացի տիրակալներուն։ Սակքւրան իր վիճակը կը նկատէր բաւականին ապահով դէպի Մեքքա ուխտագնացութեան մեկնելու համար, սակայն վերադարձի ճամբուն վրայ սպաննուեցաւ, եւ գահը կրկին անցաւ Կէյթա գերդաստանին։ === Բարգաւաճում Մանսէ Մունսայի օրերուն === [[Պատկեր:Great_Mosque_of_Djenné_1.jpg|ձախից|մինի|300x300փքս|[[Մեծ մզկիթ Ճեննէ|Ճենէի մեծ մզկիթ]], մալիական ճարտարապետութեան ոճի օրինակ, որուն ոճի հիմքը դրուած է Մալիի կայսրութեան մէջ]] Մալիի կայսրութեան իններորդ տիրակալ Մալիի [[Ապուպաքար Բ.]]-ը հրաժարեցաւ գահէն Ատլանտեան ովկիանոսի տարածքներու հետազօտութեան համար։ Անոր հետեւորդը ՝ [[Մանսա Մուսա]]ն կը պատմէր, որ 1310-ին Ապուպաքարը ֆինանսաւորած է 200 [[նաւ]]երու շինարարութիւնը՝ ուղարկելով արշաւախումբը Ատլանտեան ովկիանոսի «արեւմտյան սահման»՝ ուսումնասիրելու համար։ Առաքելութիւնը ապարդիւն էր, եւ 1311-ին սուլթանը ինք կանգնեցաւ յաջորդ արշաւախումբի գլուխ եւ բաց ովկիանոս դուրս եկաւ մարդոցմով եւ մեծաքանակ պարէնով բեռնուած հազարաւոր նաւերով։ Այն վարկածը, որ Ապուպաքարի արշաւախումբը կրցած է իրականացնել [[Քոլումպոսէն առաջ անդրովկիանոսեան շփումներու տեսութիւններ|անդրատլանտեան այցելութիւն Նոր Աշխարհ]], կը նկատուի [[ծայրահեղութիւն]], իսկ նաւերու թիւը ակնյայտօրէն ուռճացուած է, սակայն անիկա կը վկայէ Մալիի զգալի նիւթական հիմքի մասին։ Նախկին տիրակալի չվերադառնալէն ետք անոր վեզիր Մանսա Մուսան դարձաւ կայսր։ Կայսրութիւնը աւելի ազդեցիկ դարձաւ գերագոյն կառավարիչ (մանսա) [[Մանսա Մուսա|Մուսայի]] օրերուն, որ ըստ մօր (1312-1337) անունը յայտնի է նաեւ իբրեւ Կանկու Մուսա։ Ան լայնօրէն յայտնի է ինչպէս ժողովրդական առասպելական հերոսներէն, այնպէս ալ Մալիէն դուրս պատմական աղբիւրներէ, քանի որ մեծ ազդեցութիւն ունեցած է [[Մերձաւոր Արեւելք]]ի եւ Եւրոպայի վրայ, երբ՝ [[1324]]-ին մեծ շքախումբով [[հաժ]] ըրած է, ճամբուն վրայ նուիրատուութիւններ ընելով մահմետական տիրակալներուն։ Ձիուն հեծած տիրակալին կ'ուղեկցէին, տարբեր տուեալներով, 60 հազարէն (ըստ «Թարիխ աս Սուտանի» ժամանակագրութեան) մինչեւ 80 հազար (ըստ «Թարիխ ալ Ֆատաշի ժամանակագրութեան) մարդ։ Անոնց մէջ էին ուղտերու [[քարաւան]]ներ, որոնք բեռնաւորուած էին ոսկիով, ապրանքներով, նուէրներով, պարէնով, զէնքով, եւ ստրուկներու շարասիւններով, ընդ որուն, հինգ հարիւր ստրուկներէն իւրաքանչիւրը, որ գլխաւորէր շարասիւնը, կը յենուէր ոսկէ ցուպի մը վրայ: Ժամանելով Եգիպտոս, Մանսա Մուսան հրաժարեցաւ համբուրել [[Ան Նասիր Մուհամմատ]] սուլթանի ոտքերի տակի հողը եւ ընդհանրապէս, [[Ալլահ]]էն բացի որեւէ մէկուն խոնարհիլ, սակայն, բարեկամական ընդունելութիւն ստացավ եգիպտական տիրակալի կողմէ եւ առատաձեռնօրէն պարգեւատրուեցաւ։ Կանկու Մուսան պարտքի տակ չմնաց, ուղարկելով 40 հազար ոսիէ տինար սուլթանին, յաւելեալ 10 հազար անոր վեզիրին եւ նման շռայլ նուէրներ բազմաթիւ պալատական եւ այլ պաշտօնեաներուն։ Մուսայի երթը [[Քահիրէ]]ի միջոցով, թագաւորի շռայլութիւնը եւ անոր շրջապատող շքեղութիւնը յայտնի դարձուցին միապետը: Սակայն ի վերջոյ պարզուեցաւ, որ դերեւս Մեքքա չհասած, կայսրը վատնեց ոսկիի իր բոլոր պաշարները եւ նոյնիսկ ստիպուած եղաւ հսկայական տոկոսներով գումար պարտք առնել եգիպտական վաշխառուներէ։ Բացի ատկէ, դէպի Արաբիա եւ վերադարձի ճամբուն վրայ բազմաթիւ դժբախտութիւններ եղան, որոնց պատճառով, ըստ եգիպտական պատմաբան [[Ալ-Մաքրիզի|Թաքի ալ-Տին ալ-Մարքիզի]] հաշուարկներուն, քարաւանը կորսնցուցած է մարդոց եւ ուղտերու մէկ երրորդը։ Վերջապէս, Մալիի հիւրերէն նուէր ստացած ոսկին հեղեղեց Եգիպտոսի եւ ամբողջ միջերկրական ծովուն թանկարժէք մետաղներու շուկաները` ոսկին, առնուազն 12 տարի, արժեզրկելով։ Ըստ ժամանակակից հաշուարկներուն, իր ուխտագնացութեան համար Մալիի տիրակալը վերցուցած էր առնուազն 12.750 թոն ոսկի, ճամբուն ընթացքին բոլորը բաժնելով։ ''Celebrity Net Worth'' պարբերականի փորձագէտները, բոլոր ժամանակներու ամենահարուստ մարդոց ունեցածը 2012-ի պայմաններուն համապատասխանեցնելով, Մուսային կարողութիւնը 400 միլիառ ամերիկեան տոլար գնահատած են։ 13 Հոկտեմբեր 2012-ին հրապարակուած աշխարհի ամենահարուստ 25 մարդոց վարկանիշին մէջ ան գրաւած է առաջին տեղը` գերազանցնելով [[Ռոթշիլներ]] եւրոպական գերդաստանն ու ամերիկեան գործարար [[Ճոն Տեւիսոն Ռոքֆելլըր|Ռոքֆելլըրը]]<ref>{{cite web|url=http://www.celebritynetworth.com/articles/entertainment-articles/25-richest-people-lived-inflation-adjusted|title=25 самых богатых людей в истории|work=Рейтинг|accessdate=2012-10-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUHE3oZq?url=http://www.celebritynetworth.com/articles/entertainment-articles/25-richest-people-lived-inflation-adjusted|archivedate=2012-10-17}}</ref>։ Բոլոր ֆինանսական կորուստներով հանդերձ, Մուսայի հաժը Մալիի համար ամենեւին աղետալի հետեւանքներ ալ չունեցաւ. ոչ վերջին կարևորութիւն ունէր այն, որ կայսեր բացակայութեան ընթացքին մալիացի զօրավար Սակամաճին 1325-ին զօրքով մտաւ Սոնկայի մայրաքաղաք Կաօ, ձեռքը վերցնելով հիւսիսային առեւտւրի առանցքային տարածքը, որ մինչ այդ կը գտնուէր Սոնկայի ձեռքին մէջ։ Երբ Կանկու Մուսան տուն վերադարձաւ Կաոյի ճամբով, ուր ընդունեց սոնկայական թագաւորի եւ ազնուականութեան ցուցաբերած հնազանդութեան նշանները, եւ վերադարձաւ [[Թիմպուկտու]], անոր կ'ուղեկցէին նաեւ հեռաւոր արշաւի գլխաւոր ձեռքբերումները` բազմաթիւ տաղանդաւոր բանաստեղծներ, աստուածաբաններ եւ շինարարներ (ներառեալ սպանական ծագումով Ապու Իսհաքա Իպրահիմ ալ-Սահիլ ճարտարապետը, որ կառուցած է գմբէթով թագաւորական պալատը եւ [[Սանկորր]] կեդրոնական մզկիթը Թիմբուկտուի մէջ), իսկ անոնց հետ նաեւ մեծ գրադարան: Ժամանածներուն մէջ էին նաեւ չորս [[Շերիֆ (իսլամ, արեւմտահայերէն)|շերիֆ]] (Մուհամետ Մարգարէի ժառանգները) ընտանիքներու հետ, որոնց Մանսա Մուսան առաջարկած է հազար [[միտքալ (արեմտահայերէն)|միտքալ]] ([[միսքալ]], [[մըսխալ]]) ոսկի` Մալի վերաբնակելու համար: === Մայրամուտ Մուսայի հետեւորդներու օրերուն === [[Պատկեր:The_Mali_Empire.jpg|մինի|300x300փքս|Մալիի քարտէս տարածքներու առաւելագոյնս ընդլայնման ժամանակահատուածին մէջ` ոսկիի հանքերու եւ առեւտրային ուղիներու ֆոնի վրայ]] Մանսէ Մուսէին յաջորդեց անոր որդին [[Մագան Ա.]]-ը, որ կառավարած է չորս տարի (1337-1341), որուն ընթացքին [[Մոսիներ|մոսի]] ժողովուրդի բանակը առաջնորդ Նասեկի գլխաւորութեամբ աւիրեց եւ հրդեհեց Թիմպուկտուն։ Յաջորդ աթոռին տիրացաւ Մուսայի եղբայրը` Սուլէյման Քէյթան (1341-1360), որ վերակառուցեց աւերուած Թիմպուկտուն։ Վերջինիս տիրապետութեան օրերուն Մարոքի [[Մերինիտներ|մերինիտական]] սուլթան Ապու Ինանի կողմէ դիւանագիտական առաքելութեամբ Մալի այցելած է յայտնի ճամբորդող [[Իպն Պատուտա]]ն (1352-1353), որ տուած է այդ երկրի նկարագրութիւնը։ Ի թիւս այլ բաներու, ան զարմացած մնացած է տեղական ազնուականութեան վատնողական վարքէն եւ կիներու անպարկեշտութենէն։ Ան պատմած է մալիական արքունիքի շքեղութեան եւ ընդդէմ Սուլէյմանի` ցարի գլխաւոր կնոջ (Կասա) դաւադրութեան մասին։ Թէեւ անիկա բացայայտուեցաւ հետագային, բայց գահի հաւակնորդ Տիաթան (սովորաբար կը յիշատակուի իբրեւ Մարի Տիաթա Բ. Մարի Տիաթա Ա.-ը Սունտիաթան է) կրցաւ իշխել կարճատեւ քաղաքացիական պատերազմի մը պատճառով, երբ Սուլէյմանի անմիջական ժառանգորդ [[Քամպա Կէյթա]]ն (Կասա) իր կառավարման իններորդ ամսուանընացքին զոհուեցաւ ճակատամարտի ընթացքին (1360)։ Մարի Տիաթա Բ.-ի գրեթէ մէկուկէս տասնամեակ տեւած իշխանութիւնը առանձնացած էր աւելի մեծ բռնակալութեամբ, քան Սուլէյմանի օրերուն։ [[Իպն Խալտուն|Խալտուն]] կը յայտնէ ականատեսներու ծայրայեղ կոշտ գնահատականները Տիաթայի մասին` իբրեւ հրէշի եւ բռնակալի, «կայսրութիւնը կործանող, գանձարանը դատարկող, իրմէ առաջ ստեղծուած ամէն ինչը քանդողի»։ Այդ մանսայի մահէն ետք անոր որդին ու յաջորդը ՝ [[Մուսա Բ.]]-ը փաստացիօրէն հեռացուեցաւ իշխանութենէն, մեկուսացուեցաւ եւ բանտարկուեցաւ իր խորհրդականի եւ ռազմական հրամանատարի կողմր, որուն անունը նոյնպէս Մարի Տիաթա էր։ Ան փորձեց վերականգնել Մալիի հզօրութիւնը, ամրապնդելով արեւելեան սահմանը եւ զօրքերը ուղարկելով Սահարա քոչուոր [[սանհաճի]]ներու դէմ կռուելու համար։ Անոր շնորհիւ [[14-րդ դար]]ու երկրորդ կիսուն Մալիի կայսրութեան միացաւ Տաքետտա մարզը աղի հանքերու եւ պղինձէ հանքավայրերու հետ միասին, բայց յետոյ ան կրկին զրկուեցաւ անկէ։ Յաջորդ մանսային` Մականա Բ.-ին, սպաննեցին գահ բարձրանալէ անմիջապէս ետք, որը չհասաւ դառնալու Սանտիկի տիտղոսով կայսերական խորհուրդի անդամ (Իպն Խալտուն զայն կը կոչէ [[վեզիր]])։ Քանդողը փորձեց օրիկանացնել իր կառավարումը` տապալած մանսայի մօր հետ ամուսնութեամբ, բայց շուտով ինքն ալ տապալեցաւ «Մարի Տիաթայի հարազատներէն» մարդասպանի մը ձեռքով։ === Անկում === 1390-ին գահ բարձրացած Կէյթա հարստութեան ներկայացուցիչ Մագան Գ.-ը (Մահմուտ Ա.) մալիական վերջին մանսան եղած է, զոր կը յիշատակեն արաբական պատմիչ-աշխարհագրագէտները։ Այսպիսով, արդէն մինչեւ այդ դարու աւարտը Մալին սկսաւ կորսնցնել իր ազդեցութիւնը ներքին երկպառակտչութեան եւ դրացի ցեղերու արշաւանքներու պատճառով (այսպէս, հարաւէն Մալին կը նեղէր [[Մոսիներ|մոսի]] ազգութիւնը, որը 1400-ին աւերիչ ասպատակութիւն կատարեց Տեպօ լիճի շրջանին մէջ)։ Կայսրութենէն դուրս եկաւ [[Կաօ]]ն, որ դարձաւ Արեւմտեան Սուտանի մէջ ծագած այլ մեծ պետութեան մէջ` [[Սոնկայ (պետութիւն)|Սոնկայ պետութեան]] կեդրոն։ [[15-րդ դար]]ու սկիզբէն Սոնկայը սկսաւ դուրս մղել Մալին, եւ կէսերուն անիկա դարձաւ գերիշխող պետութիւն տարածաշրջանին մէջ 1433-ին Մալին կորսնցուց վերահսկողութիւնը մեծ քաղաքներ Տիմպուկթուի, Արաւանի եւ Ուալատուի նկատմամբ, որոնք գրաւած էին [[թուարեկներ]]ը, իսկ մօտ 1460-ին սոնկայական տիրակալ (շի) [[Սուլէյման Տամա]]ն գրաւեց Մեմու քաղաքի արեւմտեան մասը, որ երկար ժամանակ Մալի կայսրութեան մաս կը կազմէր: Անոր յաջորդին՝ [[Սոննի Ալի Պեր (շի)]]ի օրերուն Սոնկայը վերջնականապէս գերազանցեց Մալիին։ 1545-ին սոնկայական տիրակալ ասկիյա Տաուտը նոյնիսկ գրաւեց Մալիի մայրաքաղաքը, իսկ 1558-ին ամուսնացաւ մալիական թագաւորի աղջկան հետ։ Ի դէպ, դերեւս շուրջ 1510-ին աշխարհագրագէտ [[Լէօ Ափրիկեցի]]ն այցելելով Սոնտային եւ Մալիի պատկանող տարածքները, վերջինիս մայրաքաղաքը նկատած է բարգաւաճ, հացահատիկով, անասունններով եւ արհեստագործական արտադրութեամբ ապահովուած։ Այնուամենայնիւ, նոր սպառնալիք յառաջացավ. Թեկրուր սենեկալեան երկրի Մալիին նախկին տուրք վճարողները 1530-1535 թուականներուն ամայացուցին Սենեկալէն հարաւ գտնուող հողերը։ Մալի պետությունը նոյնիսկ չկրցաւ օգտուիլ մարոքցի սուլթան [[Ահմատ ալ Մանսուր]]ի կողմէ Սոնկայի ջախջախումէն։ Մանսա Մամատու Գ.-ը փորձեց պայքարի մէջ մտնել սոնկայական ժառանգութեան համար եւ կարճատեւ գրաւեց [[Ճեննէ]]ն, բայց մարոքի զօրքերը անոր ստիպեցին լքել քաղաքը։ 1598-ին Մալին եւ Մասինան փորձեցին ամրապնդուիլ Տիմպուկտուի շրջանին մէջ, բայց յաջորդ տարի արդէն վերջնականապէս ջախջախուեցան Մարոքի ուժերու կողմէ։ Մահմուտ Դ.-ի մահէն ետք մօտաւորապէս 1610-ին Մալիի կայսրութիւնը կործանեցաւ։ 1630-ին [[Պամպարա (պետութիւն)|Պամպարա]] թագաւորութիւնը Ճեննէ կեդրոնով [[ժիհատ]] յայտարարեց Մալիի տարածքի միւս մահմետական պետութիւններուն, եւ 1645-ի արշաւանքէն ետք [[Մանտինքա (էթնոս)|մանտինքա]] ժողովուրդի միակ ուժը մնաց Կանկապա քաղաքը։ 1667-ին կանկապական մանսա Մամա Մագան Դ.-ն նոյնիսկ գրոհեց Պամանի մայրաքաղաք Սեկու Կորոյի վրայ, բայց ստիպուած եղաւ նահանջել եռամեայ պաշարումէն ետք։ [[Ֆուլպէ]] եւ պամպարա ժողովուրդներու զօրքերը հակագրոհի անցան, պաշարեցին մալիական մայրաքաղաք Նիանը եւ հրդեհեցին զայն։ Մանսա Մագան, որ մինչեւ Կանկապան կը հետապնդուէր պամպարաներու կողմէ, ստիպուած եղաւ ձգել մայրաքաղաքը։ Երբեմնի հզօր կայսրութենէն մնաց ընդամէնը փոքր պետութիւն մը, որ կը ներառէր [[Նիկերի ներքին տելթա]]յի արեւմուտքը եւ [[Ատլանտեան ովկիանոս]]ի առափնեայ ծայրամասերը։ 17-րդ դարուն Կէյտա հարստութեան տիրակալներու ձեռքին մէջ մնացած էին միայն [[Սանկարանի (գետ, արեւմտահայերէն)|Սանկարանի գետի]] ափին գտնուող [[Կանկապա]] բնակավայրի մօտակայքը։ 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն այդ հողերը գրաւեց Ֆրանսան, եւ 1895-ին միացաւ [[Ֆրանսական Արեւմտեան Ափրիկէ]]ին<ref name="брэ">[http://bigenc.ru/text/2169142 Мали]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&nbsp;/ Г. О. Витухина&nbsp;//&#x20;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F Большая российская энциклопедия]&nbsp;: <span class="nowrap">[в 35 т.]</span>&nbsp;/ гл. ред. <span class="nowrap">[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2,_%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Ю. С. Осипов]</span>.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>&nbsp;: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_(%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE) Большая российская энциклопедия], 2004—2017.</ref>։ == Աշխարհագրութիւն եւ տնտեսութիւն == [[Պատկեր:Mansa_Musa.jpg|ձախից|մինի|[[Մանսա Մուսա]], Մալիի աւելի յայտնի տիրակալ (1307/12-1332/37). պատկեր [[Քատալոնական ատլաս]]էն (1375)]] Գլխաւոր պատմական աղբիւրը, որուն մասին կրնանք դատել միջնադարեան Մալի պետութեան աշխարհագրութեան եւ տնտեսութեան մասին, արձանագրուած յիշողութիւններն են արաբ ճամբորդող [[Իպն Պատուտա|Պատուտայի]], որ Մալի այցելած է [[1352]]-ին, [[Սուլէյման (մանսա)|Սուլէյման մանսայի]] օրերուն<ref name="Mali">{{Cite web |url=http://www.geografia.ru/NIGER-2.html |title=Цивилизации долины Нигера: легенды и золото. Часть II — Мали |accessdate=2018-08-02 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924021601/http://www.geografia.ru/NIGER-2.html |dead-url=yes }}</ref>։ Կայսրութիւնը կը գտնուէր այնպիսի ժամանակակից պետութիւններու տարածքին մէջ, ինչպէս` [[Մալի]]ն, [[Կինէա]]ն, [[Սենեկալ]]ը, [[Նիկեր|Պուրքինա ֆասոն]], [[Մաւրիտանիա]]ն։ Երկրի հիմնական փոխադրութեան ուղին [[Նիկեր (գետ)|Նիկեր]] գետն էր, գլխաւոր բարեբեր շրջանները կը գտնուէին անոր ներքին տելթային մէջ։ Մալիի հարստութիւնը կը յենուէր [[Հիւսիսային Ափրիկէ]]ի երկիրներու հետ [[Անդրսահարեան առեւտուր|անդրսահարեան ուղիներու առեւտուրի]] վրայ, ինչպէս` [[ոսկի]]ի եւ [[աղ]]ի արդիւնահանման եւ արտահանման վրայ։ Շնորհիւ Բամբուկ եւ Բուրէ հանքավայրերու միջերկրական ծովուն շուկային մէջ ոսկիի հիմնական զանգուածը կը բերուէր Մալիէն։ Վաճառականները անապատի միջոցով Մալիէն կը բերէին նաեւ [[փղոսկր]], [[ռնգեղջիւր]]ի եւ ափրիկեան այլ կենդանիներու կաշի։ Մալիի մեծագոյն քաղաքներն էին Թիմպուկտուն, Կաօն, Ճեննէն։ Կայսրերը (մանսա), իշխող վերնախաւը եւ առեւտրական դասը կը դաւանէին [[իսլամ]], մնացած բնակչութիւնը հակուած էր աւանդական [[Շամանութիւն|շամանական]] հաւատալիքներուն։ == Մալի կայսրութեան մանսաները Կէյթա հարստութենէն == Մանսա առաջին տիտղոսակիրը (մանիերէն` Mansa — բառացի՝ «թագաւորներու թագաւոր») եղած է Մալիի կայսրութեան հերոս հիմնադիր Սունտիաթա Կէյթան։ Անոր հիմնադրած [[Կէյթա (հարստութիւն)|Կէյթա հարստութիւնը]] սկիզբ կ'առնէ Պիլալի Պունամայէն, որուն նոյնացուցած են Մարգարէ [[Մուհամմատ|Մուհամետի]] ուղեկից [[Պիլալ իպն Ռապահ]]ի հետ։ Այնուամենայնիւ, այս տուեալները բացարձակ չեն, եւ ակադեմական գիտութեան մէջ կը գերակշռեն տարբեր տեսանկիւններ։ Տիրակալութեան ժամկէտները, որոնք նշուած են ստորեւ բերուած ցանկին մէջ, վերցուած են [[Մորիս Տելաֆոսս]]ի հետազօտութիւններէն եւ հաշուարկուած են շուրջ հարիւր տարի առաջ, խիստ պայմանական են։ Տելաֆոսսի հաշուարկները, որոնք հիմնուած են այն տեղեկատուութեան վրայ, որ արձանագրած է թունուզցի պատմաբան [[Իպն Խալտուն]]ը, ժամանակակից պատմաբաններու կողմէ քննադատութեան կ'ենթարկուին, եւ հիմնականին մէջ փոխուած են<ref>''Levtzion N.''&#x20;[http://www.artsrn.ualberta.ca/amcdouga/Hist446/readings/kings_of_mali_levtzion.pdf The Thirteenth and Fourteenth-Century Kings of Mali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407151928/http://www.artsrn.ualberta.ca/amcdouga/Hist446/readings/kings_of_mali_levtzion.pdf |date=2019-04-07 }}&nbsp;: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B8 &#x20;]&#x5B;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA англ.]&#x5D;&#x20;// Journal of African History.&nbsp;— 1963.&nbsp;— Vol.&nbsp;IV, no.&nbsp;3.&nbsp;— P.&nbsp;341—353.</ref>. * (1235-1255) [[Սունտիաթա Կէյթա|Մարի Տիաթա Ա.]]<ref>Մալիի հիմնադիրը ըստ Իպն Խալտունի վկայութեան[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D1%83%D0%BD Ибн Хальдуна]</ref> (Սունտիաթա Կէյթա — բառացիօրէն` «Թագաւոր - առիւծ»<ref>''Sammis K.''&#x20;[https://books.google.co.uk/books?id=_UzILogfRpAC&pg=PA66&dq=Sundiata+the+lion+king&hl=en&sa=X&ei=VdhiT-2IKYuJhQe615ysCA&ved=0CEYQuwUwAQ#v=onepage&q&f=false Focus On World History: The Era Of Expanding Global Connections — 1000—1500 C.E.]&nbsp;: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B8 &#x20;]&#x5B;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA англ.]&#x5D;.&nbsp;— Portland, ME&nbsp;: J. Weston Walch Publishing, 2002.&nbsp;— P.&nbsp;66.&nbsp;— 146&nbsp;p.&nbsp;— [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0825143691 ISBN 0-8251-4369-1], [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780825143694 ISBN 978-0-8251-4369-4].</ref>, Սունտիաթա Կոնաթէ (?), Սոնկոլոն Տիաթա), Ֆա Մականի որդին, 1235-ին ջախջախեց [[Սուսու]] պետութեան զօրքը, միաւորեց [[Նիկեր (գետ)|Նիկեր]] եւ [[Սենեկալ (գետ)|Սենեկալ]] գետերու վերի հոսանքներու տարածքները ու հիմնեց նոր մայրաքաղաք՝ [[Նիանի]] քաղաքը * (1255-1270) [[Ուլի Ա. Կէյթա]] (Ուալի Կէյթան, Ուլէ)՝ Մարի Տիաթա Ա.-ի որդին * (1270-1274) [[Ուատի Կէյթա]], Մարի Տիաթա Ա.-ի որդին * (1274) [[Խալիֆա Կէյթա]], Մարի Տիաթա Ա.-ի որդին * (1274-1285) [[Ապուպաքար Ա.]] (Մանտէ Պորի), Մարի Տիաթա Ա.-ի դստեր որդին * (1285-1300) [[Սաքուրա (Մալիի մանսա)]] (Սապքարա), Կէյթա գերդաստանէն չէ, ազատ արձակուած ստրուկ * (1300-1305) [[Կու Կէյթա]] (Կաօ), Ուլի կամ Մարի Տիաթա Ա.-ի որդին * (1305-1310) [[Մուհամմատ Ա. Կէյթա]] (Նիանի Մամատու), Կուի որդին * (1310-1312) [[Ապուպաքար Բ.]] Ուլիի կամ Մարի Տիաթա Ա.-ի որդին * (1312-1337) [[Մանսա Մուսա|Մուսա Ա.]] (Կանկու Մուսա), Ֆա Մականայի ծոռը, առաջին անձն է, որ ընդունած է «մանսա» տիտղոսը * (1337-1341) [[Մական Ա.]], Մուսա Ա.-ի որդին * (1341-1360) [[Սուլէյման Կէյթա]], Մուսա Ա.-ի եղբայր * (1360) [[Կամպա Կէյթա]] (Կասա), Սուլէյմանի որդի * (1360-1374) [[Մարի Տիաթա Բ.]], Մական Ա.-ի որդի * (1374-1387) [[Մուսա Բ.]], Մարի Տիաթա Բ.-ի որդի * (1387-1388) [[Մական Բ.]], Մարի Տիաթա Բ.-ի որդի * (1388-1390) [[Սանթիկի]] (Սանթիգի, Սանթակի), այրի Մարի Տիաթա Բ.-ի ամուսինը, քանդիչ * (1390) [[Մական Գ.]] (Մահմուտ Ա.), Կուի թոռը կամ ծոռը * (1404 - մօտ. 1440) [[Մուսա Գ.]] * (1460-1480/1481) [[Ուլի Բ.]] (Բուլէ) * (1480/1481-1496) [[Մահմուտ Բ. Կէյթա]] (Մամատու Ա.) * (1496-1559) [[Մահմուտ Գ. (Մալիի մանսա)|Մահմուտ Գ.]] (Մամատու Բ.) * (1559 - ի մօտ. 1590) ''անյայտ մանս կամ թափուր'' * (մօտ. 1590 - մօտ. 1610) [[Մահմուտ Դ. Կէյթա|Մահմուտ Դ.]] (Մամատու Գ.) ''Կայսրութիւնը անկեցաւ Մահմուտ Դ.-ի մահէն ետք։'' == Տես նաեւ == * [[Պամպարա (պետութիւն)]] * [[Սոնկայ կայսրութիւն]] * [[Կանայի թագաւորութիւն|Կանայի կայսրութիւն]] * [[Թիմպուկտու]] * [[Կաօ]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Գրականութիւն == *{{cite book |author=Blanchard, Ian |title=Mining, Metallurgy and Minting in the Middle Ages Vol. 3. Continuing Afro-European Supremacy, 1250–1450 |publisher=Franz Steiner Verlag |location=Stuttgart |year=2001 |isbn=3-515-08704-4}} *{{cite book |authorlink=William Desborough Cooley|last=Cooley|first= William Desborough |title=The Negroland of the Arabs Examined and Explained |publisher=Routledge |location=London |year=1966 | origyear=1841 |isbn=0-7146-1799-7}} *{{cite book |author=Delafosse, Maurice |title=Haut-Sénégal Niger l'histoire |publisher=Maisonneuve & Larose |location=Paris |year=1972 | origyear=1912 |isbn=2-7068-0535-8 | language=French}} *{{citation | last=Goodwin | first=A. J. H. | year=1957 | title=The Medieval Empire of Ghana | journal=South African Archaeological Bulletin| volume=12| pages=108–112| jstor=3886971}} *{{cite book |author=Hempstone, Smith |title=Africa, Angry Young Giant |publisher=Kessinger Publishing, LLC |location=Whitefish |year=2007 |isbn=0-548-44300-9}} *{{cite book |author=Insoll, Timothy |title=The Archaeology of Islam in Sub-Saharan Africa |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2003 |isbn=0-521-65702-4}} *{{cite book |author=Ki-Zerbo, Joseph |title= Histoire de l'Afrique noire: D'hier à demain |publisher=Hatier |location=Paris |year=1978 |isbn=2-218-04176-6}} *{{cite book |author=Ki-Zerbo, Joseph |title= UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1997 |isbn=0-520-06699-5}} *{{cite journal | last=Levtzion | first=N. | year=1963 | title=The thirteenth- and fourteenth-century kings of Mali | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1963_4_3/page/341 | journal=Journal of African History | volume=4 | issue=3 | pages=341–353 | jstor=180027 | doi=10.1017/S002185370000428X | ref=harv }} *{{cite book | editor1-last=Levtzion | editor1-first=Nehemia | editor2-last=Hopkins | editor2-first=John F.P. |title=Corpus of Early Arabic Sources for West Africa | publisher=Marcus Weiner Press | place=New York | year=2000 | isbn=1-55876-241-8}} First published in 1981 by Cambridge University Press, {{ISBN|0-521-22422-5}}. *{{cite book |author=Piga, Adriana |title= Islam et villes en Afrique au sud du Sahara: Entre soufisme et fondamentalisme |publisher= KARTHALA Editions |location=Paris |year=2003 |pages=417 pages |isbn=2-84586-395-0}} *{{cite book |author=Niane, D. T. |title=Sundiata: An Epic of Old Mali |publisher=Longman African Writers |location=Harlow |year=1994 |isbn=0-582-26475-8}} *{{cite book |author=Niane, D. T. |title=Recherches sur l’Empire du Mali au Moyen Âge |publisher=Présence Africaine |location=Paris |year=1975 }} *{{cite book |author1=Stiansen, Endre |author2=Jane I. Guyer |lastauthoramp=yes |title=Credit, Currencies and Culture: African Financial Institutions in Historical Perspective |publisher=Nordiska Afrikainstitutet |location=Stockholm |year=1999 |isbn=91-7106-442-7}} *{{cite book |author1=Stride, G. T. |author2=C. Ifeka |lastauthoramp=yes |title=Peoples and Empires of West Africa: West Africa in History 1000–1800 |publisher=Nelson |location=Edinburgh |year=1971 |isbn=0-17-511448-X}} *{{cite journal |last=Taagepera |first=Rein |journal=Social Science History |volume=3 |issue=3/4 |title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D. |year=1979 |pages=}} *{{cite book |author=Thornton, John K. |title=Warfare in Atlantic Africa 1500–1800 |publisher=Routledge |location=London and New York |year=1999 |pages=194 Pages |isbn=1-85728-393-7}} == Աղբիւրներ == *[http://www.africankingdoms.com African Kingdoms Mali] *[http://www.metmuseum.org/toah/hd/mali/hd_mali.htm Metropolitan Museum – Empires of the Western Sudan: Mali Empire] *[http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/4chapter3.shtml The Story of Africa: Mali] — BBC World Service *[http://www.fordham.edu/halsall/source/1354-ibnbattuta.html Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513172555/http://www.fordham.edu/halsall/source/1354-ibnbattuta.html |date=2011-05-13 }} — excerpts from H. A. R. Gibb's translation == Արտաքին յղումներ == {{commons category|Mali Empire}} *{{cite journal | last=Conrad | first=David C. | year=1994 | title=A town called Dakajalan: the Sunjata tradition and the question of Ancient Mali's capital | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1994_35_3/page/355 | journal=Journal of African History | volume=35 | issue=3 | pages=355–377 | jstor=182640 | doi=10.1017/s002185370002675x}} *{{cite journal | last=Hunwick | first=John O. | year=1973 | title=The mid-fourteenth century capital of Mali | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1973_14_2/page/195 | journal=Journal of African History | volume=14 | issue=2 | pages=195–206 | jstor=180444 | doi=10.1017/s0021853700012512}} *{{cite book | last=Levtzion | first=Nehemia | title=Ancient Ghana and Mali | publisher=Methuen | place=London | year=1973 | isbn=0-8419-0431-6}} [[Ստորոգութիւն:Ափրիկէի պատմական երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Նախկին կայսրութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:1230-ականներու հիմնադրումներ]] b6v5k1nipp9vj36tnzzthgujpkzbbtu 0 4783 253553 230854 2026-08-19T10:18:39Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253553 wikitext text/x-wiki '''Մորթը''' մեր մարմինի օրկաններէն մէկն է: Չափահաս անձ մը ունի մօտաւորապէս 2 քառակուսի մեթր տարածութեամբ մորթ, որ կը կշռէ 4.5-5 քկ.: Ան կը կազմէ մարմինի ծանրութեան 15 առ հարիւրը: Անոր 75 առ հարիւրը կազմուած է [[ջուր]]է, 25 առ հարիւրը բնասպիտէ եւ 2 առ հարիւրը [[ճարպ]]է<ref name=Millington>{{cite book|last1=Wilkinson|first1=P.F. Millington, R.|title=Skin|date=2009|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-10681-8|page=49|edition=Digitally printed version|accessdate=7 December 2015}}</ref>: Մորթին հաստութիւնը կը տարուբերի տեղէ տեղ: Օրինակի համար [[շրթունք]]ի մորթը ունի 0.1 մմ. հաստութիւն, իսկ ներբանի (sole) եւ ափի մորթը ունի 4 մմ. հաստութիւն: Մորթը աւելի կը հաստնայ շարունակ շփելով զայն եւ ճնշում բանեցնելով անոր վրայ։ Մորթին միջոցաւ մեր մարմինը հաղորդակցութեան մէջ կը մտնէ շրջապատին եւ արտաքին աշխարհին հետ: Ան մեր մարմինի գեղեցկութեան հայելին է: Ան կը ներկայացնէ անհատի մը արտաքին վայելչութիւնը կամ տգեղութիւնը: Հետեւաբար, առաւելագոյն չափով զգոյշ պէտք է ըլլանք մեր մորթին մաքրութեան եւ առողջութեան.<ref>Handbook of General Anatomy by B. D. Chaurasia. ISBN 978-81-239-1654-5</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mananatomy.com/basic-anatomy/pigmentation-skin |title=Pigmentation of Skin |accessdate=2016-04-30 |archive-date=2012-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007022230/http://www.mananatomy.com/basic-anatomy/pigmentation-skin |dead-url=yes }}</ref>: Մորթը ունի որոշ յատկութիւններ՝ գոյն, կազմաւորում (structure), տեսք, ճկունութիւն (pliability) եւ առաձգականութիւն (elasticity): Ֆիզիքական ճնշումով մորթին վրայ կը յառաջանայ ժամանակաւոր փոսիկ: Մորթը վատ հաղորդիչ է ջերմութեան: Չոր մորթը դժուարութեամբ կը փոխանցէ ելեկտրական հոսանքը: Հակառակը կը պատահի խոնաւ եւ թաց մորթի պարագային: Արեւուն ճառագայթները կը ներթափանձեն (penetrate) մորթին մէջ: Անդրամանիշակագոյն ճառագայթները (UVL) մորթին մէջ կը նպաստաեն D կենսանիւթի արտադրութեան: Այս յատկութիւնները կը տարուբերին անձէ անձ եւ կախեալ են սեռէն, տարիքէն եւ ցեղային տարբերութիւններէն<ref name=Skininc>{{cite journal|title=The Fitzpatrick Skin Type Classification Scale|journal=Skin Inc.|issue=November 2007|url=http://www.skininc.com/skinscience/physiology/10764816.html|accessdate=7 January 2014}}</ref><ref name=ARPNSA>{{cite web|title=Fitzpatrick Skin Type|url=http://www.arpansa.gov.au/pubs/RadiationProtection/FitzpatrickSkinType.pdf|publisher=Australian Radiation Protection and Nuclear Safety Agency|accessdate=7 January 2014}}</ref>: == Կազմուածք == Մորթը կազմուած է երեք խաւերէ՝ === Վերնամորթ (epidermis) === Վերնամորթը մարմինին արտաքին պաշտպան պատն է, որ անմիջական հաղորդակցութեան մէջ է մեր շրջապատին հետ: Վերնամորթը զուրկ է անօթային ցանցէ (vascular net): Հոնկէ կ'աճին եղունքները: Վերնամորթը կազմուած է հինգ ենթախաւերէ. Առաջին խաւը կազմուած է մահացած բջիջներէ որոնք կը թափին երկու շաբաթը մէյ մը: Հինգերորդ խաւին մէջ զետեղուած են վերնամորթի նորաստեղծ բջիջները<ref>Alexiades-Armenakas, M. R., et al. The spectrum of laser skin resurfacing: nonablative, fractional, and ablative laser resurfacing. ''J Am Acad Dermatol''. 2008 May;58(5):719-37; quiz 738-40</ref>: Վերնամորթի բջիջներուն 90 առ հարիւրը եղջերաբջիջներէ (keratinocyte) կազմուած է. Այս բջիջները կ'արտադրեն եղջերանիւթ (keratine) սպիտակուցը (protein), որ կը պաշտպանէ մորթը եւ անոր յատակը գտնուող հիւսկէնները: Melanocyte բջիջները կը գտնուին վերնամաշկին ստորին խաւին մէջ, որոնք կը կազմեն վերնամաշկի բջիջներուն 8 առ հարիւրը: Անոնք կ'արտադրեն մորթը գունաւորող նիւթը որ կը կոչուի melanine<ref>[http://nihroadmap.nih.gov/hmp NIH Human Microbiome Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101210013519/http://nihroadmap.nih.gov/hmp/ |date=2010-12-10 }}.</ref>: === Ենթամորթ (dermis) === Ենթամորթին մէջ կը գտնուին՝ *Մազի պարկիկները-արմատները (hair follicles) եւ մազի ցօղունները (shaft): Մազի պարկիկները շարունակ մազի կազմաւորման աշխատանքի մէջ են: Մազի ցօղունները կանցնին վերնամորթէն եւ դուրս կը ցցուին մորթի մակերեսէն. * Ճարպագեղձերը (sebaceous glands), որոնք յարաբերութիւն ունին մազի պարկիկներուն հետ: Ճարպագեղձերը կը բացուին մազի պարկիկներուն եւ մազի ցօղուններուն մէջ. * Քրտնաբեր գեղձերը (sweat glands), որոնք կը գտնուին մարմինի մորթին բոլոր տարածքին եւ կը բացուին մորթին մակերեսը<ref>Theodor Rosebury. ''Life on Man'': Secker & Warburg, 1969 ISBN 0-670-42793-4</ref>: Ճարպագեղձերը եւ քրտնաբեր գեղձերը կը մատակարարուին եւ կը ղեկավարուին մարմինի ինքնագործ ջղային դրութեամբ (autonomic nervous system). *Հարուստ անօթային ցանցը, որ կազմուած է զարկերակներէ, երակներէ եւ մազանօթներէ (capillaries): Մորթը նկատուած է արեան մեծ շտեմարան մը: Մորթի ամբողջութեանը մէջ կը շրջագայի մօտաւորապէս մարմինի ընդհանուր արեան 8-10 առ հարիւրը. * Զգացողութեան (sensation, feeling) ջիղերու ցանց մը: Այս ջիղերը կը փոխադրեն ցաւի, [[քերուըտուք]]ի, ջերմութեան, դպչելու եւ ճնշումի զգացողութիւնները. * Առաձգական բնաթելեր (elastic fibers), որոնք մորթին կու տան յատուկ առաձգականութիւն մը. *Թելամկանները (erector pili), որոնք կը շրջապատեն մազի պարկիկները շեղակիօրէն: Մազերը կը շարժին թելամկաններու պրկումներով. === Ներքնամորթ (subcutaneous tissue) === Ներքնամորթը հարուստ է ճարպով եւ աւելի մեծ զարկերակներով, երակներով եւ ջիղերով: Այս խաւն է որ մեծ դերակատարութիւն ունի մարմինի ջերմութեան կանոնաւորման մէջ: == Յատկութիւններ == Մեր մարմինի մորթը որոշ տեղեր ծածկուած է մազով եւ որոշ տեղեր անմազ է: Ափը եւ ներփանը մազով չեն ծածկուած: Այս երկու վայրերու մէջ մորթը ունի չորս յատկութիւններ՝ *Մորթը ունի տարբեր-տարբեր ձեւերով գծաւոր փոսիկներ եւ բարձրութիւններ, որոնք իւրայատուկ են ամէն անձի մօտ: Այս գծաւորումը մատներուն կու տայ առանձնայատուկ մատնանշաններ (finger print), որոնք յաճախ կը գործածուին պետական մարմիններու կողմէ բացայայտելու համար ենթակային ինքնութիւնը<ref> {{cite journal | author = Esther Boelsma, Lucy PL van de Vijver, R Alexandra Goldbohm| title = Role of vitamins in skin care | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2003-02_77_2/page/348| journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 77 | issue = 2 | pages = 348–355 | date = February 2003 | pmid = 12540393 |display-authors=etal}} [http://ajcn.nutrition.org/content/77/2/348.full]</ref>. *Վերնամորթը շատ աւելի հաստ եւ թանձր է քան մարմինի այլ բաժինները. * Մազի պարկիկները եւ ճարպագեղձերը բացակայ են. === Մազով ծածկուած === Մազով ծածկուած մորթը ունի երկու հիմնական յատկութիւններ՝ *Հարուստ է ճարպագեղձերով. * Հարուստ է մազի պարկիկներով: == Պարտականութիւններ == Մորթը ըլլալով մարմինի օրկաններէն մէկը ունի շատ կարեւոր պարտականութիւններ՝ * Կ'արտադրէ եւ կ'արտաթորէ (excrete) քրտինք. Քրտինքը կ'արտադրուի մորթին մէջ շարունակ, բայց պզտիկ քանակութեամբ: Արտադրուած քրտինքը կ'արտաթորուի վերնամորթէն դուրս: Մթնոլորտային ջերմութեան բարձրացումով եւ մարմնական ֆիզիքական աշխատանքով քրտինքի արտադրութիւնը եւ արտաթորումը կը բազմապատկուի: Քրտինքը կազմուած է ջուրէ, որ կը պարունակէ որոշ քանակութեամբ աղ: Տաք օրերուն եւ մարզանքի ընթացքին որոշ քանակութեամբ աղ կը կորսնցնենք առատ քրտինքի արտաթորումով: Բոլորս անընդհատ մեր մարմինի մակերեսէն կը կորսնցնենք ջուր: Այս մէկը կը կոչուի «անզգալական անգիտակցական ջուրի կորուստ» (insensible loss): Քիրտինքով ջուրի կորուստը կը կոչուի «զգալական-գիտակցական կորուստ» (sensible loss): Մարմնի որոշ վայրերուն մէջ մորթի քրտնաբեր գեղձերը կ'արտադրեն բուրող քրտինք<ref> {{cite journal | author = Shapiro SS, Saliou C | title = Role of vitamins in skin care | url = https://archive.org/details/sim_nutrition_2001-10_17_10/page/839 | journal = Nutrition | volume = 17 | issue = 10 | pages = 839–844 | year = 2001 | pmid = 11684391 | doi = 10.1016/S0899-9007(01)00660-8 }}</ref>: Այս գեղձերը մասնաւորապէս կը գտնուին, սեռական արտաքին օրկաններու շուրջը, ականջացնցուղներու (external ear canal) մէջ, անութներու (axilla) եւ կրծքագեղձերու վրայ. *Կը կանոնաւորէ մարմինի ջերմութիւնը. Մեր մարմինը բնախօսականօրէն կը փորձէ հակակշռել եւ կամ համակերպիլ տարբեր միջավայրերու եւ տարբեր եղանակներու ջերմաստիճանի փոփոխութիւններուն հետ: Հիմնականօրէն մարմինի մորթն է, որ կը կատարէ այս աշխատանքը պահելու համար մեր մարմինի ջերմաստիճանը բնական սահմաններու մէջ<ref>{{cite web|title=Nanotechnology Information Center: Properties, Applications, Research, and Safety Guidelines|url=http://www.americanelements.com/nanotech.htm|publisher=[[American Elements]]}}</ref>: Մեր մարմինի ջերմութիւնը կը պահուի մարմինի ջերմակարգաւորման (heat regulating) յատուկ գործընթացով: Այս գործընթացը պայմանաւորուած է մարմնական ջերմառաջացումով (heat production) եւ ջերմատուութեամբ-ջերմակորուստով (heat dissipation, loss)<ref>{{cite journal | last1 = Sokolov | first1 = K. | last2 = Follen | first2 = M. | last3 = Aaron | first3 = J. | last4 = Pavlova | first4 = I. | last5 = Malpica | first5 = A. | last6 = Lotan | first6 = R. | display-authors = etal | date = May 2003 | title = Real-Time Vital Optical Imaging of Precancer Using Anti-Epidermal Growth Factor Receptor Antibodies Conjugated to Gold Nanoparticles | url = | journal = Cancer Research | volume = 63 | issue = | page = 199 }}</ref><ref name = "Mark">{{cite journal | last1 = Prausnitz | first1 = M. | last2 = Mitragotri | first2 = S. | last3 = Langer | first3 = R. | date = February 2004 | title = Current Status and Future Potential of Transdermal Drug Delivery | url = | journal = Drug Discovery | volume = 3 | issue = | pages = 115–124 | doi=10.1038/nrd1304}}</ref>: Ջերմառաջացումը կը կանոնաւորուի մարմինի տարբեր օրկաններու եւ հիւսկէններու ջերմարտադրութեամբ: Ջերմատուութիւնը տեղի կ'ունենայ հիմնականօրէն մարմինի մակերեսէն եւ մասնակիօրէն շնչառական համակարգի խլնաթաղանթէն (mucosa)<ref>{{cite web|title=Sunscreen or sunblock|website=http://cancer.about.com/od/skincancermelanoma/f/Sunscreen-Or-Sunblock.htm|accessdate=July 2015}}</ref><ref>An update on Suncreens; 2007; P 23- 29. Available at www.aocd.org/resource/resmgr/jaocd/2007aug.pdf</ref>: Մորթի ջերմատուութիւնը մարմինի մակերեսէն կ'իրականանայ երեք ձեւերով՝ # Շողարձակում (radiation). # Անմիջական փոխանցում (conduction). # Շոգիացում (evaporation): Շրջապատի ջերմութիւնը եւ խոնաւութիւնը անմիջականօրէն առնչուած են մարմինի ջերմատուութեան հետ<ref name="Mortensen1">{{cite journal | last1 = Mortensen | first1 = L. | last2 = Oberdorster | first2 = G. | last3 = Pentland | first3 = A. | last4 = DeLoiuse | first4 = L. | year = 2008 | title = ''In Vivo'' Skin Penetration of Quantum Dot Nanoparticles in the Murine Model: The Effects of UVR | url = | journal = Nano Letters | volume = 8 | issue = 9| pages = 2779–2787 | doi=10.1021/nl801323y | pmid=18687009}}</ref>: Շրջապատի շատ խոնաւ օդի պարագային ջերմութիւն չենք կորսնցներ, որովհետեւ մարմինի մակերեսէն շոգիացում տեղի չունենար: Անապատի տաք եւ չոր օդի պարագային ջերմառաջացում տեղի չունենար, սակայն մարմինի մակերեսէն տեղի կ'ունենայ ջերմատուութիւն եւ ջուրի կորուստ հետեւեալ միջոցներով՝ * Ենթամորթին մէջ գտնուղ քրտնաբեր գեղձերը կ'արտադրեն առատ քրտինք, որ կը կորսուի շոգիացումով. * Մորթի թելամկաները կը մնան պառկած-հորիզոնական դիրքի մէջ եւ կը նպաստեն ջերմատուութեան. * Մորթի զարկերակները կ'ընդլայնին, արեան շրջագայութիւնը կ'արագանայ եւ ջերմատուութիւնը կ'աշխուժանայ: Պաղ եղանակներուն ջերմառաջացումը կ'աշխուժանայ եւ ջերմատուութիւնը կը նուազի հետեւեալ միջոցառումներով՝ * Ուղեղի ջերմականոնաւորման կեդրոնի հրահանգներով մարմինի մկանները կը պրկուին, կը կծկուին եւ տեղի կ'ունենայ դող ու ջերմառաջացում. * Քրտնաբեր գեղձերը նուազ քրտինք կ'արտադրեն, շոգիացում տեղի չունենար եւ ջուրի ու ջերմի կորուստ չի պատահիր. * Մորթի մազերը կը մնան ցցուն վիճակի մէջ եւ արգելք կը հանդիսանան ջերմատուութեան. *Մորթի զարկերակները կը նեղնան, արեան շրջագայութիւնը կը դանդաղի եւ ջերմատուութիւնը կը նուազի: * Արգելք կը հանդիսանայ օտար մարմիններու եւ մանրէներու ներխժումին մարմնէն ներս. * Կը պաշտպանէ ամբողջ մարմինը ընդհանրապէս եւ ենթամորթային հիւսկէնները՝ մասնաւորապէս արտաքին հարուածներէ եւ վնասներէ<ref name="Felipe">Felipe, P., Silva, J.N., Silva, R., Cirne de Castro, J.L., Gomes, M., Alves, L.C., et al. Stratum Corneum Is an Effective Carrier to TiO2 and ZnO Nanoparticle Percutaneous Absorption. [[Skin Pharmacology and Physiology]] 2009;22:266-275</ref>. *Կը զգայ արտամարմնական զանազան գրգռութիւններ, մասնաւորապէս՝ ջերմութիւն (տաք եւ պաղ), ցաւ, դպչիլ-հպում եւ ճնշում. * Կ'արտադրէ D կենսանիւթը: == Տե'ս Նաեւ == *[[Ականջ]] *[[Փայծաղ]] *[[Ականջային Արիւնահոսութիւն]] *[[Գլխապտոյտ]] *[[Մանկական Անդամալուծութիւն]] *[[Ողնայարի Կողմնածռութիւն]] *[[Ջղային Անախորժակութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == *«Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, [[29 Յուլիս]], [[2011]]: [[Ստորոգութիւն:Գիտութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ]] g3iudzy5ppgg6i1d0o4s8fhlgn1cfnl 0 4907 253561 236686 2026-08-19T10:29:44Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253561 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Pancreas.jpg|thumb|250px|Մարդու բարակ աղիքն ու յետստամոքսային գեղձը (ստամոքսը հեռացուած է)]] '''Յետստամոքասային գեղձը''', որ կը կոչուի նաեւ '''շարոյր''' (pancreas)՝ մեծ, երկար, կակուղ, կծկուող կարմիր-մանիշակագոյն գեղձ մըն է: Անիկա կը գտնուի ստամոքսին ետեւը: Շարոյրի ընդհանուր կազմուածքը կը ներկայացնէ հետեւեալ բաժինները՝ գլուխ, վիզ, մարմին եւ պոչ: Գլուխը անմիջական կապակցութիւն ունի տասներկումատնեայ աղիքին (duodehum) հետ<ref name=MEDSCAPE>{{cite web|last=Khan|first=Ali Nawaz|title=Chronic Pancreatitis Imaging|url=http://emedicine.medscape.com/article/371772-overview|work=Medscape|accessdate=5 January 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Cancer of the Pancreas|url=http://www.nhs.uk/conditions/Cancer-of-the-pancreas/Pages/Introduction.aspx|website=NHS|accessdate=5 November 2014|archive-date=6 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106012753/http://www.nhs.uk/conditions/Cancer-of-the-pancreas/Pages/Introduction.aspx|dead-url=yes}}</ref><ref name=PDQ2014P>{{cite web|title=Pancreatic Cancer Treatment (PDQ®) Health Professional Version|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/pancreatic/HealthProfessional/page1/AllPages|website=NCI|accessdate=8 June 2014|date=2014-02-21}}</ref><ref>{{cite journal |author=Patil TB, Shrikhande SV, Kanhere HA, Saoji RR, Ramadwar MR, Shukla PJ |title=Solid pseudopapillary neoplasm of the pancreas: a single institution experience of 14 cases |journal=HPB:the official journal of the International Hepato Pancreato Biliary Association |volume=8 |issue=2 |pages=148-50 |year=2006 |pmid=18333264 |doi=10.1080/13651820510035721 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2131425/ |pmc=2131425}}</ref><ref>[https://asbarez.am/156004/%d5%b7%d5%a1%d6%80%d5%b8%d5%b5%d6%80-%d5%b5%d5%a5%d5%bf%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%84%d5%bd%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%a3%d5%a5%d5%b2%d5%b1-pancreas/ Յետստամոքասային գեղձ ]</ref>: Կ'արտադրէ երկու տեսակի հորմոններ, որոնք կը հաւասարակշռեն արեան շաքարին քանակը<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/279925 Շարոյրը]</ref>: == Յաւելեալ == Անիկա կը նկատուի ծորանաւոր (exocrine) եւ ներծորան (endocrine) գեղձ, որովհետեւ անիկա կազմուած է երկու տեսակի բջիջներէ՝ ծորանաւոր եւ ներծորան: Ծորանաւոր բջիջները կ'արտադրեն շարոյրին մարսողական հեղուկը, որ հարուստ է շարք մը խմորիչներով (enzymes): Այս խմորիչներէն կարեւորագոյններն են՝ tripsin, amylase եւ lipase: Բջիջներու խմբաւորումները կը կազմեն հազարաւոր ծորիկներ (ductules), որոնց միացումով կը յառաջանայ շարոյրի մեծ ծորանը (duct): Միանալէ ետք մաղձածորանին (bile duct) հետ անիկա կը բացուի տասներկումատնեայ աղիքին մէջ<ref name=GRAYS2005>{{cite book|last=Drake|first=Richard L.|title=Gray's anatomy for students|year=2005|publisher=Elsevier/Churchill Livingstone|location=Philadelphia|isbn=978-0-8089-2306-0|author2=Vogl, Wayne |author3=Tibbitts, Adam W.M. Mitchell |author4=illustrations by Richard |author5= Richardson, Paul |pages=288–290, 297, 303}}</ref><ref name=williams>{{cite book|last1=Melmed|first1=S|last2=Polonsky|first2=KS|last3=Larsen|first3=PR|last4=Kronenberg|first4=HM|title=Williams Textbook of Endocrinology|date=2011|publisher=Saunders|isbn=978-1437703245|edition=12th}}</ref>: Շարոյրին խմորիչները կը հոսին հազարաւոր ծորիկներու մէջէն, կ'անցնին շարոյրին մեծ ծորանէն եւ կը հասնին տասներումատնեայ աղիք: Հոն գտնուող բնասպիտներու (protein), ածխաջրատներու (carbohydrates) եւ ճարպերու մարսողութիւնը կը կատարուի այս խմորիչներու ներգործութեամբ: Այս բջիջները կ'արտադրեն նաեւ այլ նիւթեր, որոնք կը հակակշռեն ստամոքսի թթուները<ref name=WHEATERS2006>{{cite book|editor-first=Barbara |editor-last=Young |title=Wheater's functional histology : a text and colour atlas|year=2006|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|isbn=978-0-443-06850-8|edition=5th|pages=299–301}}</ref><ref name="harrison's">{{cite book|last1=Longo|first1=D|last2=Fauci|first2=A|last3=Kasper|first3=D|last4=Hauser|first4=S|last5=Jameson|first5=J|last6=Loscalzo|first6=J|title=Harrison's Principles of Internal Medicine|date=2012|publisher=McGraw-Hill|location=New York|isbn=978-0071748896|edition=18th|pages=2995–3000}}</ref>: Ներծորան բջիջները կ'արտադրեն insulin եւ glucagon ներազդակները (hormones), որոնք ուղղակի կը մտնեն արեան շրջագայութեան մէջ եւ կը հասնին լեարդ: Insuline-ը եւ glucagon-ը խիստ կարեւոր դերակատարութիւն ունին ածխաջրատներու նիւթափոխանակումի գործընթացին հետ: Insuline-ը կը նուազեցնէ արեան շաքարը, իսկ glucagon-ը՝ կը բարձրացնէ: Այս երկու ներազդակներու համագործակցութեամբ կը կանոնաւորուի արեան շաքարի քանակը<ref name=LARSENS2009>{{cite book|first=Gary C. |last=Schoenwolf |title=Larsen's human embryology|year=2009|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Philadelphia|isbn=978-0-443-06811-9|pages=241–244|edition=4th}}</ref> եւ անոր պահեստին պահպանման գործընթացը<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/285977 Շարոյրին դերը]</ref>: == Հիւանդութիւններ == === Յաճախակի հիւանդութիւններ === Շարոյրի յաճախակի հիւանդութիւնները հետեւեալներն են<ref>{{cite web |last=Harper |first=Douglas |title=Pancreas |work=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=pancreas |accessdate=2007-04-04}}</ref><ref name="Green2008">{{cite book|author=Tamara M. Green|title=The Greek and Latin Roots of English|url=https://books.google.am/books?id=6gknyzq0uD8C&pg=PA176|year=2008|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-4780-3|page=176}}</ref>. * Շարոյրի սուր բորբոքում (acute pancreatitis). * Շարոյրի երկարատեւ-մնայուն բորբոքում (chronic pancreatitis). * Շաքարախտ. * Քաղցկեղ<ref name="carlson">{{cite book |author=Carlson, Bruce M. |title=Human embryology and developmental biology |publisher=Mosby |location=St. Louis |year=2004 |pages=372–4 |isbn=0-323-01487-9 |oclc= |doi=}}</ref>. === Այլ երեք հարցեր === ==== Սուր բորբոքում ==== Շարոյրի սուր բորբոքումը լուրջ հիւանդութիւն մըն է, որ կրնայ մտահոգիչ հետեւանքներ ունենալ: Անիկա կը յառաջանայ ընդհանրապէս մաղձալեարդային բորբոքումէ մը ետք եւ մեծ քանակութեամբ ալքոլի սպառումով: Բորբոքումը կը հարուածէ շարոյրի երկու բաժիններն ալ՝ ներծորան եւ ծորանային բաժինները: Շարոյրի սուր բորբոքումը սկզբնաւորութեան կը յայտականշուի զօրաւոր եւ մնայուն փորի ցաւով, որ կը տարածուի դէպի կռնակ: Ցաւը կը մեղմանայ առջեւ ծռելով եւ փորին վրայ ճնշում բանեցնելով: Բորբոքումի զարգացումով ցաւը կը սաստկանայ ջերմով, նողկանքով եւ փսխունքով: Այս հանգրուանէն ետք կացութիւնը կրնայ բարելաւուիլ կամ վատթարանալ: Բարելաւուելու պարագային ախտանշանները կը մեղմանան քանի մը օրերու ընթացքին եւ հիւանդ բջիջները կը վերագտնեն իրենց բնական վիճակը: Վատթարացումի պարագային, նոր եւ արագ զարգացումներով, անհատը կ'ունենայ առատ քրտինք, սրտի արագ զարկ, արագ շնչառութիւն, ուշաթափութիւն, դեղնութիւն, նուաղում եւ նոյնիսկ կէս մահաքուն վիճակ (semicoma): Այս միջոցին շարոյրը կը սկսի հիւծելու եւ չի կրնար կատարել իր դերակատարութիւնները: Սուր բորբոքումի բարդութիւններէն կարելի է նշել՝ սրտա-անօթային եւ շնչառական համակարգերու աշխատանքի տկարացում, թարախակոյտի կազմութիւն եւ փորի ջրակալում (ascitis), որ կը յառաջանայ շարոյրի բորբոքած ծորանի բացուելով եւ անոր հիւթերուն հոսքով դէպի որովայն<ref name=":0">{{Cite journal|title = A 3D map of the islet routes throughout the healthy human pancreas|url = http://www.nature.com/articles/srep14634|journal = Scientific Reports|date = 2015-09-29|pmc = 4586491|pmid = 26417671|volume = 5|doi = 10.1038/srep14634|first = Constantin|last = Ionescu-Tirgoviste|first2 = Paul A.|last2 = Gagniuc|first3 = Elvira|last3 = Gubceac|first4 = Liliana|last4 = Mardare|first5 = Irinel|last5 = Popescu|first6 = Simona|last6 = Dima|first7 = Manuella|last7 = Militaru|pages=14634}}</ref>: Շարոյրի սուր բորբոքումի ախտաճանաչումը կը կատարուի սովորական քննութիւններէ անկախ արեան տարրալուծարանային յատուկ քննութիւններով, մասնաւորաբար արեան amylase-ի եւ lipase-ի քննութիւնները, որոնք սկզբնաւորութեան բարձրացում կ'արձանագրեն եւ քանի մը օր ետք կը վերադառնան բնական կացութեան: Կը կատարուին նաեւ շարոյրի անդրձայնային (ultrasound), համակարգչային (CT Scan) եւ մաքնիսարձագանգային նկարահանում (MRI)<ref>{{cite journal |author=Verspohl EJ, Tacke R, Mutschler E, Lambrecht G |title=Muscarinic receptor subtypes in rat pancreatic islets: binding and functional studies |url=https://archive.org/details/sim_european-journal-pharmacology_1990-03-27_178_3/page/303 |journal=Eur. J. Pharmacol. |volume=178 |issue=3 |pages=303–311 |year=1990 |pmid=2187704| doi = 10.1016/0014-2999(90)90109-J|last2=Tacke |last3=Mutschler |last4=Lambrecht }}</ref>: Շարոյրի սուր բորբոքումի թեթեւ պարագաները յատուկ դարմանամիջոցներու չեն կարօտիր, սակայն հիւանդները կատարեալ հանգիստ պէտք է ընեն տան մէջ, ցաւաբեկ դեղեր պէտք է գործածեն եւ առատ հեղուկ պէտք է խմեն: Յառաջացած պարագաները պէտք է ըլլան բժշկական հիւանդանոցային խիստ հսկողութեան տակ, ուր անոնց կը կիրարկուի ներերակային հեղուկներ, հակամանրէական դեղեր, թթուածինի ներշնչում եւ ցաւաբեկ դեղեր: Յարակից բարդութիւնները կը դարմանուին ըստ պէտքի: Հիւանդը մինչ այդ կը շարունակէ ծոմապահութիւնը, այսինքն՝ ոչ մէկ բան կ'ուտէ մինչեւ ընդհանուր կացութեան բարելաւումը: Ապաքինման շրջանին հիւանդը կը մնայ գործէ դուրս, կը հետեւի սննդականոնի եւ կ'ունենայ համեմատաբար հանգիստ կեանք: Իսկ բարդութիւնները կը դարմանուին ըստ կարիքի, օրինակ՝ փորի ջրակալումը եւ թարախակոյտը կը կարօտին վիրաբուժական միջոցառումներու<ref name=banks>{{cite journal|last1=Banks|first1=PA|last2=Conwell|first2=DL|last3=Toskes|first3=PP|title=The management of acute and chronic pancreatitis.|journal=Gastroenterology & Hepatology|date=2010|volume=6|issue=2 Suppl 3|pages=1–16|pmid=20567557|pmc=2886461}}</ref>: ==== Մնայուն-երկարատեւ բորբոքում ==== Շարոյրի մնայուն-երկարատեւ բորբոքումը կը զարգանայ մասնաւորապէս երկարատեւ ալքոլի գործածութեամբ: Ալքոլի ազդեցութեան տակ շարոյրի բջիջներու երկու խմբաւորումներն ալ կը վնասուին եւ կ'ունենան յառաջընթաց (progressive), անվերադառնալի (irriversible) եւ մնայուն վնասներ, ինչպէս նաեւ ծորաններու խցում, որոնց պատճառով գեղձին բոլոր պաշտօնները կը դանդաղին կամ կը կորսուին: Այս բոլորին որպէս հետեւանք շարոյրի մարսողական խմորիչներու եւ insulin-ի արտադրութիւնները կը նուազին եւ տեղի կ'ունենան համապատասխան ախտանշաններ: Շարոյրի մնայուն բորբոքումին ախտանշաններն են՝ կրկնուող եւ երկարատեւ փորի ցաւ, մարսողական դժուարութիւններ, ախորժակի նուազում, շաքարի անհանդուրժողութիւն եւ նիհարնալ: Տարիներ ետք ենթակաները կ'ունենան ճարպակղկղանք (steatornhea)<ref name=DAVIDSONS2010>{{cite book|last=Britton|first=the editors Nicki R. Colledge, Brian R. Walker, Stuart H. Ralston ; illustrated by Robert|title=Davidson's principles and practice of medicine.|year=2010|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Edinburgh|isbn=978-0-7020-3085-7|pages=871–874|edition=21st}}</ref>: Այս բորբոքումի երկարատեւ ժամանակաշրջանին շարոյրը կրնայ ունենալ անակնկալ եւ սուր բորբոքումներ, որոնք կը վատթարացնեն հիւանդութեան ընթացքը: Ասոնց հետ միատեղ շարոյրին մէջ կրնան զարգանալ կեղծ տոպրակներ, որոնք պէտք է վիրահատուին: Մնայուն բորբոքում ունեցողներ աւելի հակամէտ են շարոյրի խլիրդ ունենալու: Մնայուն բորբոքումին ախտաճանաչումը կը կատարուի այնպէս, ինչպէս կը կատարուի սուր բորբոքումին ախտաճանաչումը: Մնայուն բորբոքումի դարմանումը կ'ըլլայ հետեւելով յատուկ սննդականոնի եւ ցաւաբեկ ու խմորիչ դեղեր գործածելով: Իսկ յառաջացած շաքարախտը կը դարմանուի երկարաշունչ եւ յարատեւ դարմանադեղերով<ref name=NEJM14>{{cite journal |author=Ryan DP, Hong TS, Bardeesy N |title=Pancreatic adenocarcinoma |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2014-09-11_371_11/page/1039 |journal=N. Engl. J. Med. |volume=371 |issue=11 |pages=1039–49 | date=September 2014 |pmid=25207767 |doi=10.1056/NEJMra1404198|last2=Hong |last3=Bardeesy }}</ref><ref name=PDQ2014>{{cite web|title=Pancreatic Cancer Treatment (PDQ®) Patient Version|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/pancreatic/Patient/page1/AllPages|website=National Cancer Institute|accessdate=8 June 2014|date=2014-04-17}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Wolfgang|first1=CL|last2=Herman|first2=JM|last3=Laheru|first3=DA|last4=Klein|first4=AP|last5=Erdek|first5=MA|last6=Fishman|first6=EK|last7=Hruban|first7=RH|title=Recent progress in pancreatic cancer.|url=https://archive.org/details/sim_ca-a-cancer-journal-for-clinicians_september-october-2013_63_5/page/n32|journal=CA: a cancer journal for clinicians|date=Sep 2013|volume=63|issue=5|pages=319|pmid=23856911|doi=10.3322/caac.21190|pmc=3769458}}</ref>: ==== Շարոյրի քաղցկեղ ==== Շարոյրի քաղցկեղներուն մեծամասնութիւնը կը ծագի շարոյրի ծորաններուն մէջ, մանաւանդ՝ գլխու բաժինին մէջ։ Անոնք աւելի շատ կը պատահին տղամարդոց, ծխողներու եւ երկարատեւ շաքարախտաւորներու մօտ: Շարոյրի քաղցկեղներուն մէկ եր-րորդը հետեւանքն է ծխախոտի գործածութեան<ref>{{cite journal|last1=Burns|first1=WR|last2=Edil|first2=BH|title=Neuroendocrine pancreatic tumors: guidelines for management and update.|journal=Current treatment options in oncology|date=March 2012 |volume=13|issue=1|pages=24–34|pmid=22198808|doi=10.1007/s11864-011-0172-2}}</ref>: Քաղցկեղի ախտանշանները կը յայտնուին շատ ուշ, երբ արդէն ուռը մեծցած է եւ տարածուած է մօտակայ աւշագեղձերուն եւ հեռաւոր վայրեր՝ [[լեարդ]] եւ թոքեր: Առաջին եւ հիմնական ախտանշանը փորի վերի բաժինի ցաւն է, որ կը տարածուի դէպի կռնակ: Դեղնութիւն կը յառաջանայ, երբ ուռը մեծցած է եւ ճնշում կը բանեցնէ լեարդին, լեղուցին եւ անոնց ծորաններուն վրայ։ Ստամոքսի արիւնահոսում տեղի կ'ունենայ ստամոքսին մէջ անբնական անօթներու զարգացումով: Հիւանդներուն մեծամասնութիւնը զգալի կշիռք կը կորսնցնէ՝ ախորժակի նուազումով եւ չուտելով, իսկ 25-50 տոկոսը կ'ունենայ շաքարախտ<ref name="PMC2504856">{{cite journal | author = Hariharan D, Saied A, Kocher HM | title = Analysis of mortality rates for pancreatic cancer across the world | journal = HPB | volume = 10 | issue = 1 | pages = 58–62 | year = 2008 | pmid = 18695761 | pmc = 2504856 | doi = 10.1080/13651820701883148 | last2 = Saied | last3 = Kocher }}</ref>: Քաշցկեղի ախտաճանաչումին համար կը կատարուին արեան որոշ քննութիւններ, համակարգչային նկարահանում եւ մաքնիսարձագանգային նկարահանում: Շարոյրի քաղցկեղներու դարմանումը շատ դժուար է: Պարագաներուն 80-90 տոկոսը վիրաբուժական միջոցառումէն չեն օգտուիր ախտաճանաչումը ըլլալէ ետք: Իսկ մնացեալ պարագաները կ'ենթարկուին վիրահատման եւ «Ք» ճառագայթային դարմանումի (radiation therapy), որոնց օգուտը շատ գոհացուցիչ չէ: Այս բոլորին հետ միասին, շաքարախտը հակակշռելու համար կը տրուին յատուկ դեղեր<ref name=WCR2014>{{cite book|title=World Cancer Report 2014.|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=9283204298|pages=Chapter 5.7}}</ref><ref name=WCR2014/><ref name="ACS-CFF-2010">{{cite web| title=American Cancer Society: Cancer Facts & Figures 2010: see page 4 for incidence estimates, and page 19 for survival percentages| url=http://www.cancer.org/acs/groups/content/@nho/documents/document/acspc-024113.pdf| accessdate=2016-04-07| archive-date=2015-01-14| archive-url=https://web.archive.org/web/20150114080100/http://www.cancer.org/acs/groups/content/%40nho/documents/document/acspc-024113.pdf| dead-url=yes}}</ref>: Շաքարախտը առնչուած է շարոյր գեղձին ախտահարման հետ, վտանգաւոր հիւանդութիւն մը չէ, եթէ ենթական յանձն առնէ հետեւելու կեանքի իւրայատուկ եղանակի եւ ուտելիքներու որոշ ցանկի մը<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/376004 Շաքարախտը եւ Շարոյրը]</ref>: == Տե'ս Նաեւ == * [[Ականջ]] * [[Փայծաղ]] * [[Ականջային Արիւնահոսութիւն]] * [[Գլխապտոյտ]] * [[Մանկական Անդամալուծութիւն]] * [[Ողնայարի Կողմնածռութիւն]] * [[Ջղային Անախորժակութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * «Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, [[28 Մարտ]] [[2014]]: [[Ստորոգութիւն:Գիտութիւն]] 3b4f8remefe7uxlxsx9i1z7y9m5nhzo 0 5085 253533 219519 2026-08-19T09:37:47Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253533 wikitext text/x-wiki '''Ներքին հիւանդութիւններ''', [[Շնչառութիւն|շնչառութեան]], [[Մարսողութիւն|մարսողութեան]] [[օրկան]]ներու, [[սիրտանոթային համակարգ]]ի, [[երիկամներ]]ու, [[Արիւն|արեան]], [[շարակցական հիւսուածք]]ի, ներզատիչ գեղձերու եւ նիւթափոխանակութեան համակարգերու հիւանդութիւններ, որոնք կրնան բուժել բժիշկները: == Ախտորոշում == Ներքին հիւանդութիւններու ախտորոշման նպատակով ժամանակակից բժշկագիտութիւնը, հետազօտութեան աւանդական ձեւերու (զննում, հարցուփորձ, շօշափել, լսել) հետ միատեղ, կը կիրարկէ ախտորոշման կենսաքիմիական եւ գործիքային բարդ ձեւեր։ == Բուժում == Ներքին հիւանդութիւններու բուժումը գլխաւորաբար կ'իրականանայ աւանդական ձեւերով (դեղաբուժութիւն, սննդակարգ, առողջարանա-առողջավայրային բուժում եւ այլն)։ == Պատմութիւն == «Ներքին հիւանդութիւններ» հասկացութիւնը կ'օգտագործեն նաեւ ներքին օրկաններու հիւանդութիւններու յառաջացման պատճառներն ու մեքենակնութիւնը ուսումնասիրող, ախտորոշման, բուժման ու կանխարգելման ձեւերը մշակող բուժարանները։ Այս գիտակարգին պատմութիւնը կը համընկնի բժշկագիտութեան պատմութեան հետ, քանի որ հազարամեակներու ընթացքին միայն [[վիրաբուժութիւն|վիրաբուժութիւնն]] ու [[մանկաբարձութիւն]]ը եղած են բժշկագիտութեան առանձին ճիւղեր, իսկ մանուկներու, կանանց, բուժական հիւանդութիւններ եւ միւս հիւանդութիւնները ներքին հիւանդութիւններէն առանձնացուած չէին։ «Բժշկութեան հայր» [[Հիբոգրադ]], [[Հին Հռոմ]]ի մեծագոյն բժիշկ Կալէ, Արեւելքի ականաւոր մտածող Ըպըն Սինա եւ անցեալի միւս մեծագոյն բժիշկները ներքին հիւանդութիւններու կարեւորագոյն դպրոցներու եւ ուղղութիւններու հիմնադիրները եղած են։ ԺԹ. դարուն՝ ախտաբանութեան (որմով հաստատուած են օրկաններուն մէջ յառաջացող որոշակի հիւանդութիւններուն բնորոշ ձեւաբանական փոփոխութիւնները), ախտաբան հոգեբանութեան (ուսումնասիրած է հիւանդագին գործընթացներու ծագման ու ընթացքի օրինաչափութիւնները), մանրէաբանութեան (բացայայտած է շատ հիւանդութիւններու յարուցիչներ) նուաճումները, ինչպէս նաեւ հիւանդներու հետազօտման ձեւերու (ընդբախել, լսել եւ այլն) կատարելագործումը նախադրեալներ կը ստեղծեն ներքին հիւանդութիւններու՝ իբրեւ բնագիտութիւն գիտակարգի, ձեւաւորման համար։ Այդ գիտակարգին հետագայ զարգացումը պայմանաւորուած է [[բնագետ|բնագէտ]]ի, քիմիագիտութեան, [[Կենսաբանութիւն|կենսաբանութեան]] եւ [[Բժշկագիտութիւն|բժշկագիտութեան]] յառաջընթացով։ Հիւանդութիւններու բնոյթին, անոնց ախտորոշման եւ բուժման ձեւերու վերաբերեալ գիտելիքներու կուտակումը կը պայմանաւորէ բուժարանակական բժշկագիտութեան տարբերակումը: ԺԹ. դարու 2-րդ կէսէն մինչեւ Ի. դարու 1-ին կէսը, իբրեւ առանձին ճիւղեր, ներքին հիւանդութիւններէն կ'առանձնանան [[մանկաբուժութիւն|մանկաբուժութիւնը]], ջղախտաբանութիւնը, [[հոգեբուժութիւն]]ը, [[մաշկաբանութիւն]]ը եւ այլն։ ժամանակին բժշկագիտութեան մէջ ներքին հիւանդութիւնները (կամ «ներքին հիւանդութիւններու բուժարան», «ներքին բժշկութիւնը») հիմնական, բուժարանակական գիտակարգ են եւ բժշկական ուսումնական հաստատութիւններու մէջ դասաւանդուող հիմնական առարկայ։ == Բաղադրեալ մասեր == Ներքին հիւանդութիւններու բաղադրեալ մասերն են՝ * ստամոքս-աղիքաբանութիւնը, * արիւնաբանութիւնը, * [[սրտաբանութիւն]]ը, * երիկամաբանութիւնը, * թոքաբանութիւնը, * յօդաբանութիւն, * գեղձաբանութիւն։ == Ներքին հիւանդութիւններու զարգացումը Հայաստանի մէջ == Ներքին հիւանդութիւններու բնագաւառի զարգացումը [[Հայաստան]]ի մէջ պայմանաւորուած է [[Երեւան]]ի համալսարանի բժշկական բաժամունքին մէջ եւ բժիշկներու կատարելագործման հիմնարկին մէջ ([[1997]] թուականէն՝ Ազգային առողջապահութեան հիմնարկ), ներքին հիւանդութիւններու ամպիոններու, Լ. Յովհաննիսեանի անուան սրտաբանութեան, հանքային ջուրերով բուժում եւ ֆիզիքական բժշկութեան ԳՀհ-ներու ու բուժարանակական հիւանդանոցներու ներքին հիւանդութիւններու բաժանմունքներու ստեղծմամբ։ === Ուսումնասիրութիւններ եւ հիւանդութիւններու բուժման ձեւեր === Սկզբնական շրջանին ուսումնասիրուած են [[մալարիա]]յի բուժարանի, դասակարգման, բուժման (Լ. Յովհաննիսեան, Ս. Մելիք-Ադամեան, Ա. Քաթանեան, Ռ. Գեանջեցեան, Ա. Սիմոնեան), սաստիկ ջերմի բուժարանի (Ռ. Գեանջեցեան), ախտորոշման (Ս. Երամեան) հարցերը։ Նկարագրուած եւ առանձնացուած է Հայաստանի մէջ տարածուած հիւանդութիւն մը, զոր սկիզբը կոչած են 6-օրեայ տենդ, իսկ հետագային՝ պարբերական հիւանդութիւն: Ուսումնասիրուած են թոքերու յամրընթացը, հիւծախտ չպատճառող հիւանդութիւններու տարածութեան եւ բարձր լեռնային պայմաններու մէջ անոնց բուժման հարցերը (Վ. Ամատունի)։ Մշակուած է խոցային հիւանդութեան բուժման ձեւ՝ պրոմի պատրաստուկներով եւ քինով, ինչպէս նաեւ [[Վանաձոր]]ի մէջ եւ անոր շրջաններուն մէջ տարածուած տեղաճարակային վահանագեղձի բուժման հարցերը (Ռ. Գեանջեցեան), առաջարկուած է դեղորայքային քինի արդիւնաւէտութիւնը բարձրացնող տարբերակուած ձեւ, ներդրուած ելեկտրաքնի ինքնատիպ սարք (Ռ. Ստամբոլցեան)։ Մշակուած են բուժարան, երիկամաբանութիւն (Ֆ. Դրամփեան), երիկամներու հիւանդութիւններու բուժարանի եւ բուժման, [[երիկամներ]]ու ու միզուղիներու քարային հիւանդութեան պահպանող, բուժման (քարերու լուծման եղանակով) հարցերը (Ռ. Մամիկոնեան եւ աշխատակիցներ)։ Ուսումնասիրած են սիրտի օրկանական աղմուկներու ծագման (Լ. Յովհաննիսեան), սիրտանոթային համակարգի գործիքային հետազօտման (Ա. Սիմոնեան, Ա. Ֆարմանեան, Ա. Քաթանեան), հիպերտոնիկ հիւանդութեան (Վ. Աւագեան), թոք-սրտային անբաւարարութեան ժամանակ ելեկտրասրտագրութեան շեղումներու (Ա. Մէլիք-Ադամեան), ելեկտրասրտագրութեան նոր ձեւերու մշակման (Ռ. Ստամբոլցեան, Զ. Դոլաբջեան, Լ. Միխայելեանց) հարցերը։ Զբաղած են սրտային գլիկոզիդներու ազդեցութեան ուսումնասիրութեամբ՝ սրտային անբաւարարութեան ժամանակ (Գ. Բադալեան)։ Պարզուած են սիրտի ձախփորոքային անբաւարարութեան ժամանակ ցնցղային անցանելիութեան խանգարումները, որոնք կը բարդացնեն արեան փոքր շրջանառութիւնը, մշակուած են արտաքին շնչառութեան ուսումնասիրման ձեւեր (արտաքին շնչառութեան մէկ ցուցանիշ յայտնի է որպէս «Բադալեանի ցուցանիշ»)։ Սրտաբանութեան հիմնականին մէջ ուսումնասիրուած են սրտամկանի անբաւարարութեան եւ անոր հետզարգացման գործընթացները սիրտի իշեմիկ հիւանդութեան (Կ. Ադամեան), հիպերտոնիկ հիւանդութեան (Ս. Գուրգենեան), յօդացաւի եւ սիրտի ձեռքբերովի արատներու (Ս. Յոլեան) ժամանակ։ Աշխատանքներ կատարուած են Հայաստանի կլիմայական եւ ջրաբուժական պաշարներու ուսումնասիրման բնագաւառի մէջ։ Հետազօտուած են [[Արզնի]]ի, [[Ջերմուկ]]ի հանքային ջուրերու բուժիչ ազդեցութիւնը սիրտանոթային, [[լեարդ]]ի, լեղուղիներու եւ [[շաքարախտ]]<nowiki/>ի ատեն, ինչպէս նաեւ [[Դիլիջան]]ի, [[Ստեփանաւան]]ի, [[Վանաձոր]]<nowiki/>ի, [[Գիւլագարակ]]ի եւ այլ առողջարաններու կլիմայի բուժիչ ազդեցութիւնը։ Ներդրուած են ներզատիչ գեղձերու հիւանդութիւններու (յատկապէս [[թիրեոտոքսիկոզ]]ի, [[շաքարախտ]]ի) հետազօտման եւ բուժման նոր ձեւեր (Պ. Վարդապետեան)։ == Գրականութիւն == * {{cite journal|last=Goldman|first=Lee|journal=The American Journal of Medicine|date=15 Ապրիլ, 2001|volume=110|issue=6|pages=463–470|doi=10.1016/S0002-9343(01)00649-0|pmid=11331058|title=Key challenges confronting internal medicine in the early twenty-first century|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_2001-04-15_110_6/page/463}} * {{cite journal|last=Meltzer|first=David|author2=Manning, WG |author3=Morrison, J |author4=Shah, MN |author5=Jin, L |author6=Guth, T |author7= Levinson, W |title=Effects of Physician Experience on Costs and Outcomes on an Academic General Medicine Service: Results of a Trial of Hospitalists|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2002-12-03_137_11/page/n47|journal=Annals of Internal Medicine|date=դեկտեմբերի 3, 2002|volume=137|issue=11|pages=866–74|doi=10.7326/0003-4819-137-11-200212030-00007|pmid=12458986}} * {{cite journal|last=Salerno|first=Stephen M|author2=Landry, Francis J |author3=Kaboli, Peter J |title=Patient perceptions of the capabilities of internists: a multi-center survey|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_2001-02-01_110_2/page/111|journal=The American Journal of Medicine|date=1 Փետրուար, 2001|volume=110|issue=2|pages=111–117|doi=10.1016/S0002-9343(00)00666-5|pmid=11165552}} * {{cite journal|last=Sox|first=Harold C|title=Supply, demand, and the workforce of internal medicine|journal=The American Journal of Medicine|date=հունիսի 15, 2001|volume=110|issue=9|pages=745–749|doi=10.1016/S0002-9343(01)00756-2|pmid=11403763}} * {{cite journal|display-authors=8|last=Wetterneck|first=Tosha B.|author2=Linzer, M|author3=McMurray, JE|author4=Douglas, J|author5=Schwartz, MD|author6=Bigby, J|author7=Gerrity, MS|author8=Pathman, DE|author9=Karlson, D|author10=Rhodes, E|author11=Society of General Internal Medicine Career Satisfaction Study, Group|title=Worklife and Satisfaction of General Internists|journal=Archives of Internal Medicine|date=25 Մարտ, 2002|volume=162|issue=6|pages=649–56|doi=10.1001/archinte.162.6.649|pmid=11911718}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.aaaai.org/ The American Academy of Allergy, Asthma & Immunology (AAAAI)]; [https://www.abai.org/ American Board of Allergy & Immunology (ABAI)] * [http://www.acponline.org/isim/ International Society of Internal Medicine] * [http://www.imsanz.org.au/about/index.cfm Internal Medicine Society of Australia and New Zealand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160831081201/http://www.imsanz.org.au/about/index.cfm |date=2016-08-31 }} * [http://www.abim.org The American Board of Internal Medicine] * [http://csim.medical.org/ Canadian Society of Internal Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060715143141/http://csim.medical.org/ |date=2006-07-15 }} * [http://www.acoi.org The American College of Osteopathic Internists] * [http://www.acponline.org/ American College of Physicians] [[Ստորոգութիւն:Ներքին հիւանդութիւններ]] ezltrdhtlwkf5gofgx4xj01u7tece7e 0 5281 253564 249484 2026-08-19T10:33:24Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253564 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Olympic flag.svg|240px|մինի|Ողիմպիականի օղակները ողիմպիական շարժման նշաններն են]] [[Պատկեր:Olympic-flag-Victoria.jpg|250px|մինի|Ողիմպիականի դրօշը]] '''Ողիմպիական խաղեր''' ([[յունարէն]]՝ Ολυμπιακοί Αγώνες, {{lang-en|Olympic Games, Olympics}}, {{lang-fr|Jeux olympiques}}<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/fr/|title=Jeux Olympiques - Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016|publisher=International Olympic Committee}}</ref>), աշխարհի ամէնամեծ միջազգային մարզական իրադարձութիւններէն մէկն է՝ իր ամառնային եւ ձմեռնային մարզաձեւերու մրցաշարքերով, որոնց ընթացքին աշխարհի տարբեր երկիրներ ներկայացնող հազարաւոր մարզիկներ կը մասնակցին բազմատեսակ մրցումներու։ Ողիմպիական խաղերուն կը մասնակցի աւելի քան 200 երկիր<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/sports/Olympic-Games|title=Olympic Games {{!}} History, Locations, & Winners|last=|first=|date=|website=Encyclopedia Britannica|publisher=|language=|accessdate=}}</ref>։ Խաղերը տեղի կ'ունենան չորս տարին անգամ մը: Ամառնային եւ ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը տեղի կ'ունենան հերթականութեամբ՝ իրարմէ երկու տարի տարբերութեամբ։ Ժամանակակից Ողիմպիական Խաղերու ստեղծումը ոգեշնչուած է հին Ողիմպիական խաղերէն, որոնք տեղի կ'ունենային [[Յունաստան|Հին Յունաստանի]] [[Ողիմպիա]] բնակավայրին մէջ՝ Ք.Ա. 8-րդ դարէն սկսեալ: Սակայն Դ․ դարուն այդ խաղերը կ'արգիլուին։ 1894-ին, [[Փիեռ տը Քուպերթեն]]ի ջանքերով կը հիմնադրուի [[Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէ]]ն (ՄՈԿ), որու գլխաւորութեամբ 1896-ին, [[Աթէնք]]ի մէջ տեղի կ'ունենան ժամանակակից առաջին Ողիմպիական խաղերը։ ՄՈԿ-ը Ողիմպիական շարժման ղեկավար մարմինն է։ Ի․ եւ ԻԱ․ դարերու ընթացքին Ողիմպիական շարժումը զարգացում կ'ապրի։ Կը ստեղծուին Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը, Բարալիմպիկ խաղերը՝ հաշմանդամութիւն ունեցող մարզիկներուն համար, ինչպէս նաեւ Պատանեկան Ողիմպիական խաղերը՝ պատանի մարզիկներուն համար։ Տեֆլիմպիկ՝ լսողութեան հարցեր ունեցողներու յատուկ ողիմպիական խաղերը նոյնպէս կը հաստատուին ՄՈԿ-ի կողմէ։ Վերջինս ժամանակի ընթացքին կը ստիպուի յարմարիլ կատարուող տնտեսական, քաղաքական ու արհեստագիտական փոփոխութիւններուն հետ։ Արեւելեան երկիրներու մէջ պետութեան կողմէ նիւթական օժանդակութիւն ստացող եւ ամսաթոշակով «մարզիկ աշխատող սիրողականներու» ի յայտ գալը կը վնասէ զուտ սիրողականի գաղափարախօսութեան, քանի որ ոչ նպաստաւոր պայմաններ կը ստեղծէ արեւմտեան երկիրներու մէջ իրենց նիւթական ծախսերը անձնապէս հոգացող մարզիկներուն համար։ Խորհրդային Միութիւնը կը ներկայացնէր մարզիկներու խումբ մը, որոնք պաշտօնապէս ուսանողներ, զինուորներ կամ բանուորներ էին, բայց իրականութեան մէջ անոնցմէ շատերուն նիւթական ծախսերը պետութիւնը կը հոգար, որովհետեւ իրենց ամբողջ ժամանակը մարզումներու կը տրամադրէին<ref>Benjamin, Daniel (27 July 1992)։ ''Traditions Pro Vs. Amateur''</ref><ref>Schantz Otto։ «The Olympic Ideal and the Winter Games Attitudes Towards the Olympic Winter Games in Olympic Discourses—from Coubertin to Samaranch» (PDF)։ Comité International Pierre De Coubertin</ref>։ Այսպիսով, Ողիմպիական խաղերուն զուտ սիրողական մակարդակի մարզիկներուն փոխարէն, ինչպէս նախատեսած էր Քուպերթէն, մասնագիտացած մարզիկներ կը սկսին մասնակցիլ։ Զանգուածային լրատուամիջոցներու կողմէ խաղերուն նկատմամբ աճող ուշադրութիւնը կը ստեղծէ Ողիմպիական խաղերու հովանաւորութեան ու առեւտրայնացման խնդիր մը։ Համաշխարհային պատերազմներուն պատճառով կը չեղարկուին 1916, 1940 եւ 1944 թուականներու Ողիմպիական խաղերը։ Պաղ պատերազմի տարիներուն լայնածաւալ բողոքներու արդիւնքով, կը սահմանափակուի որոշ երկիրներու մասնակցութիւնը 1980 եւ 1984 թուականներու Ողիմպիական խաղերուն, սակայն վերջինին կը մասնակցին 140 Ողիմպիական ազգային կոմիտէներ, որ մրցանիշ մըն էր այդ օրերուն համար<ref name="olympic.org">{{cite web|title=NO BOYCOTT BLUES|url=https://www.olympic.org/los-angeles-1984|website=olympic.org}}</ref>։ Ողիմպիական շարժումը իր մէջ կը ներառէ Միջազգային մարզական միաւորները, Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէները (ԱՕՄ) եւ կը կազմակերպէ յատուկ կոմիտէներ բոլոր Ողիմպիական խաղերուն համար։ Իբրեւ որոշումներ տուող մարմին՝ ՄՈԿ-ը պատասխանատու է Ողիմպիական խաղերու կայացման մայրաքաղաքի ընտրութեան, ինչպէս նաեւ կը կազմակերպէ եւ նիւթապէս կը հովանաւորէ Ողիմպիական խաղերը։ ՄՈԿ-ը նաեւ կ'որոշէ Ողիմպիական ծրագիրը, որ կազմուած է այն մրցոյթներէն, որոնք պէտք է ըլլան Խաղերու ընթացքին։ Կան Ողիմպիական շարք մը արարողութիւններ ու խորհրդանիշներ, որոնցմէ են՝ Ողիմպիական դրօշն ու ջահը, ինչպէս նաեւ Ողիմպիական խաղերու բացման ու փակման արարողութիւնները։ Աւելի քան 13 000 մարզիկ կը մասնակցի Ամառնային եւ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն 33 տարբեր մարզաձեւերէն շուրջ 400 մրցումի։ Ամէն մէկ մրցոյթի արդիւնքով առաջին, երկրորդ եւ երրորդ տեղերը գրաւած մարզիկները կ'արժանանան համապատասխան ոսկեայ, արծաթեայ եւ պրոնզէ մետալներու։ Ժամանակի ընթացքին Ողիմպիական խաղերուն կը սկսին մասնակցիլ բոլոր երկիրները։ Մասնագէտներու թիւին աճը կը յառաջացնէ շարք մը խնդիրներ ու վէճեր, ներառեալ բողոքները, խթանիչ դեղերու օգտագործումը, կաշառակերութիւնը եւ 1972-ին ահաբեկչական յարձակումը։ Երկու տարին անգամ մը տեղի ունեցող Ողիմպիական խաղերը, մեծապէս լուսարձակի տակ առնուելով զանգուածային լրատուամիջոցներու կողմէ, անյայտ մարզիկներուն հնարաւորութիւն կու տայ ձեռք բերելու ազգային, երբեմն ալ՝ միջազգային ճանաչում։ Ողիմպիական խաղերը ընդունող երկիրին ու քաղաքին նաեւ հնարաւորութիւն կու տան ներկայանալ աշխարհին։ == Հին Ողիմպիական խաղեր == [[Պատկեր:Olympia-stadion.jpg|thumb|Ողիմպիական մարզադաշտ, Յունաստան]] Հին Ողիմպիական խաղերը կրօնական ու մարմնամարզական փառատօներ էին, որոնք տեղի կ'ունենային չորս տարին անգամ մը Հին Յունաստանի Ողիմպիա բնակավայրին մէջ՝ [[Զեւս|Զեւսի]] նուիրուած սրբավայրի տարածքին։ Մրցումները տեղի կ'ունենային Հին Յունաստանի տարբեր քաղաք-պետութիւններու ու թագաւորութիւններու ներկայացուցիչներուն միջեւ։ Այդ խաղերուն ընթացքին տեղի կ'ունենային մարզական մրցումներ, սակայն կային նաեւ մարտական մարզաձեւեր, ինչպիսին էին՝ ըմբշամարտը, պանկրատիոնը, ձիավարութեան ու կառք վարելու մրցումները։ Ողիմպիական խաղերու ընթացքին մասնակից քաղաք-պետութիւններու միջեւ եղած բոլոր հարցերն ու բախումները առկախ կը կացուցուէին մինչեւ խաղերուն աւարտը։ Ռազմական գործողութիւններու այս դադարները ծանօթ էին իբրեւ Ողիմպիական խաղաղութիւն։ Զինադադարը Ողիմպիա գացող կրօնական ուխտագնացներուն թոյլ կու տար անվնաս անցնիլ պատերազմող տարածքներով, քանի որ անոնք կը գտնուէին Զեւսի պաշտպանութեան տակ<ref>{{cite web|title=The Olympic Truce – Myth and Reality by Harvey Abrams|url=http://ablemedia.com/ctcweb/showcase/abrams1.html|publisher=Classics Technology Center, AbleMedia.com}}</ref>։ Ողիմպիական խաղերու ստեղծման պատմութիւնը պարուրուած է խորհրդաւորութեամբ ու առասպելներով։ Ամէնէն տարածուած առասպելներէն մէկուն համաձայն, Ողիմպիական խաղերու ստեղծումը կը վերագրուի Հերակլէսին ու անոր հօրը՝ Զեւսին։ Ըստ առասպելին, առաջինը Հերակլէսն է, որ խաղերը կոչած է Ողիմպիական եւ սկիզբ դրած՝ անոնց իւրաքանչիւր չորս տարին մէկ ըլլալու աւանդոյթին։ Ըստ առասպելին, իր տասներկու սխրագործութիւնները աւարտելէ ետք, Հերակլէս կառուցած է Ողիմպիական մարզաւանը՝ ի պատիւ [[Զեւս|Զեւսի]]։ Կառուցման աւարտէն ետք ան ուղիղ գծով անցած է 200 քայլ եւ այդ տարածութիւնը կոչած «ասպարէզ» ({{lang-el|στάδιον}} - սդատիոն, [[լատիներէն]]՝ stadium, «փուլ, ընթացաշրջան»), որ յետագային դարձած է չափման միաւոր։ Առաջին Ողիմպիական խաղերուն ընդունուած թուականը Ք․Ա․776 թուականն է, ըստ Ողիմպիային մէջ գտնուած արձանագրութիւններուն, որոնց մէջ նշուած են նաեւ վազքի մրցումներուն յաղթողներուն անունները<ref>CITEREF Young 2004, էջ 12</ref>։ Հին Ողիմպիական խաղերուն ընթացքին կազմակերպուած են վազքի, հնգամարտի (ներառեալ ցատկել, սկաւառակի եւ նիզակի արձակում, վազք եւ ըմբշամարտ), բռնցքամարտի, ըմբշամարտի, պանկրատիոնի եւ ձիավարութեան մրցումներ<ref>{{cite web|title=Ancient Olympic Events|url=http://www.perseus.tufts.edu/Olympics/sports.html|publisher=Perseus Project of Tufts University}}</ref>։ Ըստ աւանդութեան, առաջին Ողիմպիական ախոյեանը եղած է Քորոյվոս Իլիացին, որ «խոհարար» (սուրբ մսեղիք զոհող) էր ՝ [[Իլիդա]] (Իլիա, [[Պելոպոնես]]) քաղաքէն։ Ողիմպիական խաղերը ունեցած են կրօնական կարեւորութիւն եւ մարզական միջոցառումներէն բացի կատարուած են զոհաբերութեան ծիսակարգեր ի պատիւ Զեւսի (որուն նշանաւոր արձանը՝ ստեղծուած Ֆիտիասի կողմէ, տեղադրուած էր Ողիմպիա քաղաքին մէջ գտնուող իր տաճարին մէջ) եւ Բելոբաս Ողիմպիայի առասպելական թագաւորին։ Բելոբաս յայտնի էր [[Բիսա|Բիսայի]] թագաւոր Ինոմաոսի հետ կառք վարելու մրցման շնորհիւ։ Մրցումներուն յաղթողները փառաբանուած են, անոնց պատուին ստեղծուած են բանաստեղծութիւններ ու կանգնեցուած՝ արձաններ։ Խաղերը տեղի ունեցած են իւրաքանչիւր չորս տարին մէկ անգամ, եւ այդ ժամանակաշրջանը, որ ծանօթ է իբրեւ Ողիմպիատա, յոյները օգտագործած են իբրեւ ժամանակի չափման միաւոր։ Ողիմպիական խաղերը եղած են համահելլենական խաղերուն մէկ մասը, որոնց շարքին ներառուած են Բիթոնեան խաղերը, Նեմէական խաղերը եւ Իշտմիական խաղերը<ref>Olympic Museum, "The Olympic Games in Antiquity", p. 2</ref>։ Ողիմպիական խաղերը իրենց գագաթնակէտին հասած են Ք.Ա. 6րդ, 5րդ դարերուն, սակայն յետագային անոնց նշանակութիւնը աստիճանաբար նուազած է [[Յունաստան|Յունաստանի]] մէջ, [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական իշխանութեան]] ու ազդեցութեան տարածման զուգահեռ։ Թէեւ գիտական որեւէ յստակ եզրայանգում չկայ այն մասին, թէ երբ եղած է պաշտօնական դադրեցումը Հին Ողիմպիական խաղերուն, սակայն ամէնատարածուած թուականը 393-ն է, երբ Թէոդոսիոս Ա. կայսրը կը հրամայէ, որ հեթանոսական բոլոր պաշտամունքներն ու ծէսերը վերցուին<ref>However, Theodosius' decree contains no specific reference to Olympia {{harv|Crowther|2007|p=54}}.</ref>։ Կը նշուի նաեւ 426 թուականը, երբ Թէոդոսիոս Բ. կը հրամայէ ոչնչացնել յունական բոլոր տաճարները։ == Ժամանակակից Ողիմպիական խաղեր == === Հիմնադիրներ === [[Պատկեր:Baron Pierre de Coubertin.jpg|thumb|upright|Պրն Փիեռ տը Քուպերթեն]] ժամանակակից մարզական միջոցառումներու ընթացքին «Ողիմպիական» բառին կիրառման վերաբերեալ բազմաթիւ փաստաթուղթերու մէջ կը հանդիպինք ԺԸ․ դարէն սկսեալ։ Առաջին դէպքը պատահած է «Քոթսուոլտի խաղերը» կամ «Քոթսուոլֆի Ողիմպիական խաղերը»(''cotswold olympics''), որոնք ամէն տարի տեղի ունեցած են [[Անգլիա|Անգլիոյ]] [[Չիփինկ Քեմփտըն]] քաղաքին մօտ եւ ներառած են մրցումներ տարբեր մարզաձեւերէ։ Անոնք առաջին անգամ կազմակերպուած են փաստաբան Ռոպըրթ Տովըրի կողմէ եւ տեղի ունեցած են 1612-1642 թուականներուն։ Անկէ ետք քանի մը անգամ եւս տեղի ունեցած են այդ խաղերը մինչեւ մեր օրերը։ 2012-ին [[Լոնտոն]]ի Ողիմպիական խաղերու կայքին մէջ Բրիտանական Ողիմպիական դաշնութիւնը այդ խաղերը յիշատակած է իբրեւ Բրիտանիոյ Ողիմպիական շարժման առաջին հանգրուանը<ref name="BOA">{{citation|title=400 Years of Olimpick Passion|url=http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=853|deadurl=yes|publisher=Robert Dover's Games Society|df=|accessdate=2019-02-08|archivedate=2013-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502154936/http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=853}}</ref>։ * Յեղափոխական Ֆրանսայի մէջ 1796-1796-ականներուն տեղի ունեցած ''L'Olympiade de la République'' ամէնամեայ ազգային Ողիմպիական փառատօներուն ընթացքին նոյնպէս փորձեր եղած են պահպանելու Հին Յունաստանի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերու աւանդոյթները։ Մրցաշարքերուն մէջ ներառուած են քանի մը մարզաձեւեր հին յունական Ողիմպիական խաղերէն։ 1796-ի խաղերը կարեւոր են անով, որ այդ օրերուն որդեգրուած է մեթր-ի համակարգը։ * 1850-ին Ուիլիամ Փեննի Պրուքսի կողմէ հիմնադրուած է Ողիմպիական դասարան ({{lang-en|Olympian Class}}) Միւխ Ուէնլոքու (Շրոփշայր, [[Անգլիա]])։ 1859-ին Պրուքս զայն վերանուանած է Ուէնլոքի Ողիմպիական խաղեր ({{lang-en|Wenlock Olympian Games}})։ Ամէնամեայ մարզական այդ փառատօնը տեղի կ'ունենայ մինչ օրս։ Ուէնլոքի Ողիմպիական Կազմակերպութիւնը հիմնադրուած է Պրուքի կողմէ, 15 Նոյեմբեր 1860-ին։ * 1862-էն մինչեւ 1867-ը [[Լիվըրփուլ]]ի մէջ տեղի ունեցած է Մեծ Ողիմպիական փառատօնը ({{lang-en|Grand Olympic Festival}})։ Ճոն Հալիի եւ Չարլզ Մելիի կողմէ հիմնադրուած այդ խաղերը եղած են ամբողջութեամբ սիրողական մակարդակի, թէեւ միայն «ճենթլմէն ոչ փրոֆեսիոնալները» կրնային մասնակցիլ մրցումներուն։ * 1865-ին Հալին, Պրուքսը եւ Ե. Գ. Ռավենշթէյնը հիմնադրած են Ազգային Ողիպիական Դաշնութիւնը Լիվըրփուլի մէջ, որ դարձած է Մեծն Բրիտանիոյ Ողիմպիական դաշնութեան նախատիպը։ Անոր հիմնադիր փաստաթուղթին կէտերը յետագային հիմք դարձած են Միջազգային Ողիմպիականին։ * 1866-ին Մեծ Բրիտանիոյ մէջ տեղի ունեցած են ազգային Ողիմպիական խաղերը, որոնք կազմակերպուած են Բիւրեղապակեայ պալատին մէջ<ref>{{cite web |url= http://www.wenlock-olympian-society.org.uk/william-penny-brookes/index.shtml |title= Much Wenlock & the Olympian Connection |publisher= Wenlock Olympian Society|archiveurl= https://web.archive.org/web/20090123183803/http://www.wenlock-olympian-society.org.uk/william-penny-brookes/index.shtml}}</ref>։ * 1896-ին [[Աթէնք]]ի մէջ տեղի ունեցած առաջին ժամանակակից Ողիմպիական խաղերուն ծրագիրը գրեթէ կրկնութիւնն է Լիվըրփուլի Ողիմպիականի ծրագիրին։ === Վերածնունդ === [[Պատկեր:Stamp of Greece. 1896 Olympic Games. 2l.jpg|thumb|upright|Փոստային դրոշմաթուղթ՝ Յունական առաջին Ողիմպիական խաղերուն նուիրուած հաւաքածոյէն]] Ողիմպիական խաղերուն վերստեղծման գաղափարին մասին Յունաստան կը սկսի հետաքրքրուիլ 1821-ին [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] դէմ մղուած անկախութեան պատերազմին ընթացքին։ Այս միտքը առաջին անգամ կ'առաջարկէ բանաստեղծ եւ խմբագիր Բանայոթիս Սուցոս 1833-ին հրատարակուած իր «Մեռածներու երկխօսութիւն» բանաստեղծութեան մէջ։ Յունահռոմէական հարուստ բարեգործ Էւանկելիս Զապաս նախ 1856-ին կը գրէ Յունաստանի թագաւոր Օթոն Ա.-ին՝ առաջարկելով հովանաւորել Ողիմպիական խաղերուն վերստեղծումը։ Զապաս կը հովանաւորէ 1859-ին Աթէնքի հրապարակին վրայ տեղի ունեցած առաջին Ողիմպիական խաղերը։ Կը մասնակցին մարզիկներ Յունաստանէն եւ Օսմանեան կայսրութենէն։ Զապաս նիւթապէս կը հովանաւորէ նաեւ հնագոյն Բանաթինայիքօ (կամ Քալիմարմարօ) մարզադաշտին նորոգութիւնները, որպէսզի անիկա կարենայ հիւրընկալել ապագային տեղի ունենալիք բոլոր Ողիմպիական խաղերը։ [[Պատկեր:Demetrius Vikelas.jpg|մինի|ձախից|Տիմիթրիուս Վիքելաս]] Մարզադաշտը կը հիւրընկալէ Ողիմպիական խաղերը 1870 եւ 1875 թուականներուն։ 1870-ին խաղերու հանդիսատեսներուն թիւը կը հասնի երեսուն հազարի, իսկ 1875-ին խաղերու հանդիսատեսներուն թիւին մասին պաշտօնական տուեալներ չկան։ 1890-ին, Ուենլոքի Ողիմպիական կազմակերպութեան կազմակերպած Ողիմիպիական խաղերուն ներկայ գտնուելէն ետք, Փիեռ տը Քուպերթեն կ'որոշէ ստեղծել Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն (ՄՈԿ)։ Քուպերթենը, հիմնուելով Պրուքսի եւ Զապասի գաղափարներուն ու աշխատանքներուն վրայ, կը մտադրէ հիմնադրել միջազգային մակարդակի Ողիմպիական խաղերը, որոնք տեղի պիտի ունենային իւրաքանչիւր չորս տարին մէկ անգամ։ Ան այդ գաղափարները կը ներկայացնէ նորաստեղծ Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէի Առաջին Համագումարին, որ տեղի կ'ունենայ 16-23 Յունիս, 1894-ին [[Փարիզ]]ի համալսարանին մէջ։ Համագումարին վերջին օրը կ'որոշուի, որ Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէին հովանաւորութիւնը վայելող Ողիմպիական խաղերը տեղի ունենան [[Աթէնք]]ի մէջ, 1896-ին։ ՄՈԿ-ի առաջին նախագահ կ'ընտրուի յոյն բանաստեղծ Տիմիթրիուս Վիքէլաս։ === 1896-ի Ողիմպիական խաղեր === [[Պատկեր:1906 Intercalated Olympic Games Opening Ceremony.jpg|thumb|1896-ի Ողիմպիական խաղերու բացման արարողութիւնը Բանաթինայիքօ մարզադաշտին մէջ, Յունաստան]] Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէին հովանիին տակ կազմակերպուած Առաջին Ողիմպիական խաղերը տեղի կ՛ունենան 1896-ին, Աթէնքի Բանաթինայիքօ (Քալիմարմարօ) մարզադաշտին մէջ։ Խաղերուն կը մասնակցի 14 երկիր եւ 241 մարզիկ՝ մրցելով 43 մարզաձեւերու մէջ<ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/en/content/Olympic-Games/All-Past-Olympic-Games/Summer/Athens-1896/ |title=Athens 1896 |publisher=The International Olympic Committee}}</ref>։ Զապասն ու իր զարմիկ Քոնսթանթինոս Զապասը դիմած էին [[Յունաստան]]ի կառավարութեան Ողիմպիական խաղերը հովանաւորելու համար, եւ այդ դիմումին հիման վրայ անոնց կը վստահուի 1896-ի խաղերը հովանաւորելու պատասխանատուութիւնը։<ref>{{cite book |title=Mémoire sur le conflit entre la Grèce et la Roumanie concernant l'affaire Zappa |language=French |location=Athens |year=1893 |first=Frédéric |last=de Martens |authorlink= |publisher=[printer Anestis Constantinides] |url=http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/5/1/6/metadata-513a41d33e40da3d727896b19c5b9729_1236942720.tkl }}</ref><ref>{{cite book |title=L'affaire Zappa; Conflit Gréco-Roumain |language=French |last=Streit |first=Geōrgios S. |authorlink= |date=1894 |location=Paris |publisher=L. Larose |url=https://archive.org/details/laffairezappaco00stregoog }}</ref>։ Եորղոս Աւերոֆ մեծ ներդրում ունեցած է մարզադաշտի վերակառուցման աշխատանքներուն մէջ։ Յունաստանի կառավարութիւնը նոյնպէս յատկացուցած է որոշ նիւթական օժանդակութիւն ՝ յոյս ունենալով, որ ծախսերը կը փոխհատուցուին տոմսերու վաճառքէն գոյացած հասոյթով եւ առաջին Ողիմպիական խաղերուն նուիրուած դրոշմաթուղթերու հաւաքածոյի վաճառքին շնորհիւ։ Յունաստանի պաշտօնատար անձնաւորութիւններ եւ հասարակութիւնը կը հիանան Ողիմպիական խաղերու բարձր մակարդակով։ Նոյն կարծիքին եղած են նաեւ շատ մարզիկներ, որոնք նոյնիսկ պահանջած են, որ Ողիմպիական խաղերը մշտապէս տեղի ունենան Աթէնքի մէջ։ Սակայն Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն ծրագրած էր, որ յետագային խաղերը տեղի ունենան աշխարհի տարբեր քաղաքներուն մէջ։ Երկրորդ Ողիմպիական խաղերը տեղի ունեցած են Փարիզի մէջ։<ref>{{cite web |url= http://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/ |title= 1896 Athina Summer Games |publisher= Sports Reference}}</ref>։ === Փոփոխութիւններ === 1896-ին ունեցած յաջողութենէն ետք Ողիմպիական խաղերը կը յայտնուին լճացման մէջ։ 1900-ին Ողիմպիական խաղերը տեղի կ'ունենան Փարիզի մէջ եւ մաս կը կազմեն Համաշխարհային ցուցահանդէսին։ 1904-ին Սենթ Լուիսի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերը նոյնպէս կը կազմակերպուին Համաշխարհային ցուցահանդէսին շրջանակներուն մէջ, եւ երկուքն ալ ցուցադրական խաղերու բնոյթ կ'ունենան։ Փարիզի Ողիմպիական խաղերը մարզադաշտ չունէին, սակայն անոնք յատկանշական կը դառնան անով, որ խաղերուն առաջին անգամ ըլլալով կը մասնակցէին նաեւ կիներ ու աղջիկներ։ Սենթ Լուիսի Ողիմպիական խաղերուն կը մասնակցի շուրջ 650 մարզիկ, որոնցմէ 580-ը՝ [[ԱՄՆ|Միացեալ Նահանգներէն]]։ Այդ խաղերը եղած են Ողիմպիական շարժման ամենացած մակարդակ ունեցող խաղերը<ref>{{cite web |url= http://proxy.espn.com/oly/summer08/fanguide/history?year=1904 |title= St. Louis 1904 – Overview |publisher= ESPN |accessdate= 2019-02-08 |archive-date= 2017-01-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170104235858/http://proxy.espn.com/oly/summer08/fanguide/history?year=1904 |dead-url= yes }}</ref>։ Ողիմպիական խաղերուն համբաւը կրկին կը վերականգնի 1906-ին, երբ Աթէնքի մէջ տեղի կ'ունենան արտակարգ Ողիմպիական խաղեր ({{lang-en|Intercalated Games}}), որոնք երրորդ Ողիմպիականի շրջանակներուն մէջ տեղի ունեցող երկրորդ խաղերը կը հանդիսանային։ Այդ խաղերը ճանաչում չեն գտած ՄՈԿ-ի կողմէն, եւ յետագային նման խաղեր այլեւս չեն կազմակերպուած։ Արտակարգ Ողիմպիական խաղերը, որոնց մասնակցած են աշխարհի տարբեր երկիրներէ բազմաթիւ մարզիկներ, արժանացած են միջազգային ուշադրութեան։ Անոնք նպաստած են Ողիմպիական խաղերուն ժողովրդականութեան ուռճացման<ref>{{cite news|url=http://www.cbc.ca/olympics/history/story/2008/05/05/f-olympics-feature-1906.html |title=1906 Olympics mark 10th anniversary of the Olympic revival |publisher=Canadian Broadcasting Centre |date=28 May 2008|deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080731211554/http://www.cbc.ca/olympics/history/story/2008/05/05/f-olympics-feature-1906.html}}</ref>։ ==== Ձմեռնային Ողիմպիական խաղեր ==== [[File:Bundesarchiv Bild 102-05472, St. Moritz, Winterolympiade.jpg|upright=0.93|thumb|right|Տափօղակով հոքիի խաղ 1928-ին Սանկտ Մորէնու տեղի ունեցած Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն]] Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը կը ստեղծուին սառոյցի եւ ձիւնի վրայ տեղի ունեցող մարզաձեւերու համար, որոնց մրցումները տրամաբանական տեսնակիւնէն անհնար էր, որ Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ընթացքին տեղի ունենային։ Սակայն, գեղասահքը (1908 եւ 1920) եւ տափօղակով հոգէյ (1920) ներառուած են Ամառնային Ողիմպիական Խաղերուն մարզաձեւերուն շարքին։ ՄՈԿ-ի ցանկութիւնն էր ընդլայնել անոնց ցանկը՝ ներառելով ձմեռնային այլ մարզաձեւեր։ 1921-ին [[Լոզան]]ի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական համագումարին կ'որոշուի Ողիմպիական Խաղերու ձմեռնային տարբերակը։ 1924-ին [[Ֆրանսա]]յի Շամոնիքս քաղաքին մէջ տեղի կ'ունենայ ձմեռնային մարզաձեւերու շաբաթը (11 օր), որոնք առնչութիւն ունէին երեք ամիս ետք տեղի ունեցած Փարիզի Ողիմպիական խաղերուն հետ։ Այդ իրադարձութիւնը ծանօթ է իբրեւ Առաջին Ձմեռնային Ողիմպիական խաղեր։ Թէեւ սկիզբը նախատեսուած էր, որ Ամառնային եւ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը պիտի հիւրընկալէր նոյն երկիրը մէկ տարուան ընթացքին, սակայն շուտով այդ տարբերակը փոփոխութեան կ'ենթարկուի։ ՄՈԿ-ը կ'որոշէ, որ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը պէտք է կազմակերպուին իւրաքանչիւր չորս տարին մէկ անգամ՝ նոյն տարին, որուն ընթացքին կը կազմակերպուին Ամառնային Ողիմպիական խաղերը<ref>{{cite web|url=http://www.utah.com/olympics/history.htm |title=Winter Olympics History |publisher=Utah Athletic Foundation |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090112071018/http://www.utah.com/olympics/history.htm |df= }}</ref>։ Այդ աւանդոյթը կը պահպանուի մինչեւ 1992, երբ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը տեղի կ'ունենան Ֆրանսայի Ալպերվիլ քաղաքին մէջ։ Անկէ ետք, 1994-էն սկսեալ, Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը տեղի կ'ունենան իւրաքանչիւր չորս տարին մէկ անգամ, Ամառնային Ողիմպիական խաղերէն երկու տարի ետք։ ==== Փարալիմփիկ խաղեր ==== [[Պատկեր:031164 - Tokyo opening ceremony -7 - 1a - adjusted.jpg|thumb|1964-ի Ամառնային փարալիմփիկ խաղերը Թոքիօ]] [[Պատկեր:Ludwig Guttmann2.jpg|մինի|ձախից|Սըր Լութուիկ Կուտմըն]] 1948-ին Սըր Լութուիկ Կուտմըն (S''ir Ludwig Guttmann''), որոշելով նպաստել [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ]]էն ետք զինուորներուն վերականգման, կազմակերպած է տարբեր մարզաձեւերու մրցումներ քանի մը հիւանդանոցներու միջեւ, որոնք պէտք է համապատասխանէին նոյն թուականին [[Լոնտոն]]ի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերուն։ Կուտմընի կազմակերպած միջոցառումը, որ այդ օրերուն ծանօթ էր իբրեւ «Սթօք Մանտեւիլեան խաղեր», վերածուած է ամէնամեայ մարզական փառատօնի։ Հետագայ տասներկու տարիներուն ընթացքին, Կուտմըն եւ ուրիշներ շարունակած են նպաստել մարզանքը՝ իբրեւ ապաքինման միջոց օգտագործելու նպատակին։ 1960-ին, [[Հռոմ|Հռոմի]] մէջ տեղի ունեցող Ողիմպիական խաղերուն ժամանակ, Կուտմըն տարած է 400 մարզիկ՝ մասնակցելու «Զուգահեռ Ողիմպիական խաղերուն» ({{lang-en|Parallel Olympics}}), որոնք յայտնի դարձած են որպէս առաջին Բարալիմպիք խաղեր։ Այդ ժամանակէն ի վեր Բարալիմպիք խաղերը տեղի կ'ունենան իւրաքանչիւր Ողիմպիականի տարին։ 1988-ին [[Սէուլ|Սէուլի]] (Հարաւային Քորէա) տեղի ունեցած Ամառնային Ողիմպիական խաղերէն ի վեր, խաղերը հիւրընկալող քաղաքին մէջ տեղի կ'ունենան նաեւ Բարալիմպիկ խաղերը<ref>{{cite news |url= http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/disability_sport/7582206.stm |title= History of the Paralympics |publisher= BBC Sport}}</ref>։ 2001-ին Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն եւ Միջազգային Բարալիմպիկ Կոմիտէն ստորագրած են համաձայնութիւն մը, որ կ'երաշխաւորէ հիւրընկալող քաղաքին հետ պայմանագիր մը կնքել թէ՛ Ողիմպիական, թէ՛ Բարալիմպիկ խաղերը ընդունելու վերաբերեալ<ref>{{cite web|title=IPC-IOC Cooperation |publisher=International Paralympic Committee |url=http://oldwebsite.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html |accessdate=3 May 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120519023623/http://oldwebsite.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html|df= }}</ref>։ Այդ համաձայնութիւնը ի զօրու կը դառնայ 2008-ին [[Փեքին]]ի մէջ տեղի ունեցած Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն եւ 2010-ին [[Վանքուվըր|Վանքուվըրի]] մէջ տեղի ունեցած Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն ընթացքին։ Լոնտոնի կազմակերպչական յանձնաժողովի Լորտ Քոուն 2012-ին Լոնտոնի մէջ տեղի ունեցող Ամառնային Բարալիմպիկ խաղերու եւ Ամառնային Ողիմպիական խաղերու մասին ըսած է. {{քաղուածք|Մենք կ'ուզենք փոխել հասարակութեան վերաբերումը հաշմանդամութեան նկատմամբ, ընդգծել Բարալիմպիկ մարզանքի գերազանցութիւնը եւ ճիշդ սկիզբէն հաւատացնել, որ այդ երկու խաղերը մէկ միասնական ամբողջութիւն են։|}} ==== Պատանեկան խաղեր ==== 2010-ին Ողիմպիական խաղերուն աւելցած են Պատանեկան խաղերը, որոնք 14-18 տարեկան մարզիկներուն հնարաւորութիւն կու տային մրցելուլ ուրիշներու հետ։ Պատանեկան Ողիմպիական խաղերուն ստեղծման գաղափարը կ'առաջարկէ ՄՈԿ նախագահ Ժագ Ռոկէ 2001-ին եւ կը հաստատուի ՄՈԿ 118րդ համագումարին։ Առաջին Ամառնային Պատանեկան Ողիմպիական խաղերը տեղի կ'ունենան [[Սինկափուր]]ի մէջ, 14-26 Օգոստոս 2010-ին, իսկ անկէ երկու տարի ետք [[Աւստրիա|Աւստրիոյ]] Ինսպրուք քաղաքին մէջ տեղի կ'ունենան առաջին Ձմեռնային Պատանեկան Ողիմպիական խաղերը<ref>{{cite web|title=Innsbruck is the host city for the first Winter Youth Olympic Games|publisher=The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games|date=12 December 2008|url=http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/61888/32574/1t8ch2t/innsbruck-is-the-host-city-for.html|accessdate=8 February 2019|archive-date=10 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090610111938/http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/61888/32574/1t8ch2t/innsbruck-is-the-host-city-for.html|dead-url=yes}}</ref>։ Այս խաղերը աւելի կարճատեւ են, քան՝ Ողիմպիական խաղերը. ամառնային խաղերը կը տեւեն տասներկու, ձմեռնայինը՝ ինը օր։ ՄՈԿ-ը Ամառնային Պատանեկան խաղերուն թոյլ կու տայ 3 500 մարզիկի մասնակցութեան եւ 875 պաշտօնական անձերու, իսկ Ձմեռնային խաղերուն՝ 970 մարզիկի եւ 580 պաշտօնական անձերու<ref>Օլիմպիական խաղեր#CITEREFYoung1996|Young, 1996, էջ 1</ref><ref>CITEREF Young1996|Young, 1996, էջ 14</ref>։ Մարզաձեւերը կը համապատասխանեն չափահասակներու համար նախատեսուած Ողիմպիական խաղերուն, բայց կան որոշակի տարբերութիւններ։ Մասնաւորապէս, մրցումներուն կրնան մասնակցիլ տարբեր ազգերու եւ տարբեր սեռերու ներկայացուցիչներէ կազմուած խումբեր, իսկ մարզաձեւերուն ու մրցոյթներուն թիւը աւելի քիչ է<ref>{{cite news |url= https://www.usatoday.com/sports/olympics/summer/2007-07-05-olympic-notes_N.htm |title= IOC votes to start Youth Olympics in 2010 |first= Vicky |last= Michaelis |date= 5 July 2007 |work= USA Today}}</ref>։ === ԻԱ․ դարու Ողիմպիական խաղեր === 1896-ին 14 երկիրներ ներկայացնող 241 մասնակիցներու փոխարէն 2012-ին Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն մասնակցած է արդէն շուրջ 10,500 մարզիկ աշխարհի 204 երկիրներէ<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/london-2012-summer-olympics|title=London 2012|publisher=International Olympic Committee}}</ref>։ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու մասնակիցներուն թիւը աւելի քիչ է։ Օրինակ, 2014-ի [[Սոչի]]ի Ողիմպիական խաղերուն մասնակցած է 2873 մարզիկ 88 երկիրներէ, 98 տարբեր խաղերու համար։ Ողիմպիական խաղերու ընթացքին մարզիկներու եւ պաշտօնական անձերու մեծ մասը կը բնակի Ողիմիպիական գիւղին մէջ։ Վերջինս նախատեսուած է Ողիմպիական խաղերու բոլոր մասնակիցներու առանին բնակութեան համար եւ ապահովուած է սրճարաններով, հիւանդանոցներով եւ կրօնական ծէսերու կատարման համար անհրաժեշտ վայրերով<ref>{{cite web|title=Beijing to build convenient Olympic village |url=http://en.beijing2008.cn/cptvenues/venues/headlines/n214262207.shtml |publisher=The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad |accessdate=4 May 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080914055027/http://en.beijing2008.cn/cptvenues/venues/headlines/n214262207.shtml |df= }}</ref>։ ՄՈԿ-ը թոյլ կու տայ Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէներ ստեղծել նաեւ այն ազգերուն, որոնք չեն համապատասխաներ քաղաքական ինքնիշխանութեան խիստ դրոյթներուն, ինչպէս կը պահանջեն այլ կազմակերպութիւններ։ Իբրեւ արդիւնք՝ գաղութներն ու կախեալ տարածքները նոյնպէս իրաւունք կը ստանան մասնակցիլ Ողիմպիական խաղերուն։ Այդպիսի տարածքներ են Բուերթօ Ռիքօ, Վերմուտեան կղզիները եւ Հոնկ Քոնկ, որոնք բոլորն ալ մրցումներուն կը մասնակցին որպէս առանձին երկիրներ, հակառակ անոր որ իրաւաբանական տեսանկիւնէ կը գտնուին այլ պետութեան կազմի մէջ<ref>{{cite web|title=Olympic Charter|url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_122.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723070003/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_122.pdf|archivedate=23 July 2011 |page=61|format=PDF|publisher=International Olympic Committee}}</ref>։ Ողիմպիական փաստաթուղթերու ներկայտարբերակը թոյլ կու տայ ստեղծել նոր Ազգային Ողիմպիական կոմիտէներ այն ազգերու ներկայացման համար, որոնք կը դասակարգուին որպէս «միջազգային հանրութեան կողմէ ճանչցուած անկախ պետութիւն»<ref>{{cite web|title=The Olympic Charter |url=http://www.asksam.com/ebooks/releases.asp?doc_handle=135969&file=Olympic-Charter.ask&query=recognised%20by%20the%20international%20community&search=yes |publisher=International Olympic Committee |accessdate=17 July 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502144028/http://www.asksam.com/ebooks/releases.asp?doc_handle=135969&file=Olympic-Charter.ask&query=recognised%20by%20the%20international%20community&search=yes}}</ref>։ Այնուամենայնիւ, թոյլ չի տրուիր ստեղծել Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէներ Սենթ Մաարտենի եւ Քիւրասաոյի համար, երբ անոնք հասած են նոյն սահմանադրական կարգավիճակին, որ Արուպան 2010-ին հասած էր, թէեւ ՄՈԿ-ը Արուպայի Ողիմպիական Կոմիտէն ճանչցած է 1986-ին<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/news/executive-board-concludes-first-meeting-of-the-new-year/112731|date=13 January 2011|accessdate=13 January 2011|title=Executive Board concludes first meeting of the new year|publisher=olympic.org ("Official website of the Olympic movement")}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/mr-jose-perurena?articleid=133159|title=Curtain comes down on 123rd IOC Session|publisher=International Olympic Committee}}</ref>։ 2012-էն ետք Հոլանտայի Անտիլեան կղզիներու մարզիկներուն իրաւասութիւն կը տրուի իրենց ցանկութեամբ ներկայացնելու կա՛մ Հոլանտան, կա՛մ Արուպան<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/news/media-resources?articleid=132830|title=Working meeting between the IOC and the NOCs of the Netherlands Antilles, Aruba and the Netherlands|publisher=olympic.org ("Official website of the Olympic movement")}}</ref>։ === Խաղերուն արժէքը === Ըստ 2016-ի Օքսֆորտի ուսումնասիրութիւններուն, 1960-էն սկսեալ Ամառնային Ողիմպիական Խաղերուն մարզական ծախսերը կը կազմեն շուրջ 5,2 միլիար տոլար, իսկ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերունը՝ 3,1 միլիար։ Այդ թիւերը չեն ներառեր աւելի լայն ենթակառոյցները, ինչպիսիք են ճամբաները, քաղաքային երկաթուղին եւ օդակայանները, որոնք կրնան նոյնքան կամ աւելի ծախսալից ըլլալ։ Յաճախ Ողիմպիական խաղերու ընթացքին ծախսերը կը գերազանցեն նախատեսուած պիւտճէն։ 1960-էն ետք կազմակերպուած խաղերու համար միջին գերածախսը կը կազմէ 156% , այսինքն՝ ծախսերուն միջինը 2,56 անգամ կը գերազանցէ Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալելու դիմումին ներկայացման ատեն նախատեսուած պիւտճէն։ 1976-ին Մոնրէալի Ողիմպիական խաղերուն կատարուած է ամենաշատ գերածախսը (720%)։ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն գերածախսը կատարուած է 1980-ին [[Նիւ Եորք]]ի գիւղերէն՝ Լէյք Փլէսիտի (L''ake Placid'') Ողիմպիական խաղերուն եւ կազմած է 324%։ 2012-ին [[Լոնտոն]]ի խաղերուն գերածախսը կազմած է 76%, 2014-ի Սոչիի խաղերուն՝ 289%<ref>{{Cite book|ssrn=2804554|title=The Oxford Olympics Study 2016: Cost and Cost Overrun at the Games|last=Flyvbjerg|first=Bent|last2=Stewart|first2=Allison|last3=Budzier|first3=Alexander|publisher=Saïd Business School, University of Oxford|year=2016|isbn=|location=|pages=|via=}}</ref>։ Ամենածախսալից Ամառնային Ողիմպիական խաղերը եղած են 2008-ի Փեքինի խաղերը, որոնք արժած են 40-44 միլիար ամերիկեան տոլար<ref>{{cite news|title=Beijing Olympics to cost China 44,000,000,000 dollars - 2008-06-08 - Pravda News|url=http://english.pravda.ru/sports/games/06-08-2008/106003-beijing_olympics-0/}}</ref>, իսկ ամենածախսալից Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերը եղած են 2014-ի Սոչիի խաղերը, որոնք արժած են 51 միլիար ամերիկեան տոլար<ref name="The Guardian">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2013/oct/09/sochi-2014-olympics-money-corruption |title=Sochi 2014: the costliest Olympics yet but where has all the money gone? |publisher=The Guardian |date= |accessdate=2014-02-12}}</ref><ref>{{Cite book|ssrn=2804554|title=The Oxford Olympics Study 2016: Cost and Cost Overrun at the Games|last=Flyvbjerg|first=Bent|last2=Stewart|first2=Allison|last3=Budzier|first3=Alexander|publisher=Saïd Business School, University of Oxford|year=2016|isbn=|location=|pages=|via=}}</ref>։ Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու ընթացքին, մէկ մարզիկի համար միջին հաշուով կը ծախսուի 0,6 միլիոն ամերիկեան տոլար, իսկ 1,3 միլիոն՝ Ձմեռնային խաղերուն։ 2012-ին, Լոնտոնի Ողիմպիական Խաղերու ընթացքին մէկ մարզիկի համար ծախսուած է 1,4 միլիոն, իսկ 2014-ի Սոչիի Ողիմպիական խաղերու ընթացքին՝ 7,9 միլիոն տոլար։ 1976-ին [[Մոնրէալ]]ի եւ 1980-ին [[Մոսկուա|Մոսկուայի]] Ողիմպիական խաղերու ժամանակ հիւրընկալող երկիրը, ձգտելով կարելի եղածին չափ լաւ ներկայանալ, կատարած է այնպիսի ծախսեր, որոնք մեծապէս գերազանցած են եկամուտը։ Այդ պատճառով ալ 1984-ի [[Լոս Անճելըս|Լոս Անճըլեսի]] Ողիմպիական խաղերուն նախապատրաստուելու ատեն հիւրընկալող կողմը որոշած է վերահսկել կատարուող ծախսերը՝ օգտագործելով արդէն իսկ գոյութիւն ունեցող մարզադաշտեր ու այլ կառոյցներ, բացառութեամբ լողի մրցահրապարակին ու հեծանիւահրապարակին, որոնց համար վճարած են գործարար ոլորտի հովանաւորներ։ Ողիմպիական Կոմիտէն, Փիթըր Եուպէրոթի (''[[Peter Ueberroth]]'') գլխաւորութեամբ, եկամուտին մէկ մասը օգտագործած է LA84 Հիմնադրամին, որպէսզի նպաստէ Հարաւային [[Քալիֆորնիա|Քալիֆորնիոյ]] մէջ պատանեկան մարզաձեւերու զարգացման, օժանդակէ մարզիչներու ուսման եւ օգնէ մարզական գրադարանին։ 1984-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերը ժամանակակից Ողիմպիական խաղերուն մէջ կը նկատուին նիւթական տեսնակիւնէ ամենայաջողը <ref name="financiallySuccessful">{{cite news|url=https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/86729520.html?dids=86729520:86729520&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Oct+28%2C+2001&author=ALAN+ABRAHAMSON&pub=Los+Angeles+Times&desc=L.A.+the+Best+Site%2C+Bid+Group+Insists%3B+Olympics%3A+Despite+USOC+rejection%2C+officials+say+their+plan+was+in+line+with+IOC%27s+call+for+downsizing+of+Games.&pqatl=google|title=LA the Best Site, Bid Group Insists; Olympics: Despite USOC rejection|date=25 July 2004|work=Los Angeles Times|first=Alan|last=Abrahamson|access-date=8 February 2019|archive-date=5 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105125946/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/86729520.html?dids=86729520:86729520&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Oct+28%2C+2001&author=ALAN+ABRAHAMSON&pub=Los+Angeles+Times&desc=L.A.+the+Best+Site%2C+Bid+Group+Insists%3B+Olympics%3A+Despite+USOC+rejection%2C+officials+say+their+plan+was+in+line+with+IOC%27s+call+for+downsizing+of+Games.&pqatl=google|dead-url=yes}}</ref>։ === Տնտեսական եւ ընկերային ազդեցութիւն՝ հիւրընկալող քաղաքին եւ երկիրին վրայ === Մեծ թիւով տնտեսագէտներ ժխտական վերաբերմունք կը ցուցաբերեն Ողիմպիական խաղերուն հիւրընկալման տնտեսական օգուտին, նշելով որ նմանօրինակ իրադարձութիւնները կը պահանջեն մեծ ծախսեր եւ կու տան համեմատաբար քիչ եկամուտ<ref>{{Cite news|url=https://www.wired.com/2016/08/olympic-cities-everywhere/|title=Olympics Everywhere|last=|first=|date=August 2016|work=WIRED|department=Argument|page=19|type=Paper|quote=...hosting the Olympics is almost always a financial disaster for cities in the long term.... Indeed, economists are uncommonly unanimous that hosting the Olympics is a bad bet.|access-date=|via=|vauthors=Greenwell M}}</ref>։ Ընդհակառակը, հիւրընկալումը (կամ միայն դիմումի ներկայացումը) կ'աւելցնէ այդ երկիրի արտահանման ծաւալը, քանի որ հիւրընկալող կամ դիմում ներկայացուցած երկիրը իր դիմումով իսկ ցոյց կու տայ, որ պատրաստ է բաց առեւտուրի<ref>{{Cite journal|date=19 January 2011|title=The Olympic Effect|url=https://archive.org/details/sim_economic-journal_2011-06_121_553/page/652|journal=The Economic Journal|volume=121|issue=553|pages=652–77|doi=10.1111/j.1468-0297.2010.02407.x|subscription=yes|vauthors=Rose AK, Spiegel MM}}</ref>։ Ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, որ Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն հիւրընկալումը դրական ազդեցութիւն կ'ունենայ այն մարդասիրական կազմակերպութիւններուն վրայ, որոնք գրասենեակներ ունին տուեալ քաղաքին մէջ, որոնք կը նպաստեն տեղի ոչ առեւտրային մասին զարգացման։ Այս դրական ազդեցութիւնը կը սկսի խաղէն տարիներ առաջ եւ կրնայ շարունակուիլ եւս քանի մը տարի<ref>{{Cite journal|date=1 February 2013|title=Punctuated Generosity: How Mega-events and Natural Disasters Affect Corporate Philanthropy in U.S. Communities|url=https://archive.org/details/sim_administrative-science-quarterly_2013-03_58_1/page/111|ssrn=2028982|journal=Administrative Science Quarterly|volume=58|issue=1|pages=111–48|doi=10.1177/0001839213475800|via=Social Science Research Network|vauthors=Tilcsik A, Marquis C}}</ref>։ Խաղերը ժխտական ազդեցութիւն կրնան ունենալ հիւրընկալող երկիրին բնակիչներուն վրայ, այսպէս՝ Բնակարանի Ապահովման Իրաւունքի եւ Վտարման Կեդրոնի ներկայացուցած տուեալներուն համաձայն, երկու տասնամեակի ընթացքին, Ողիմպիական խաղերուն պատճառով, իրենց տուներէն տեղափոխուած են աւելի քան երկու միլիոն հոգի<ref>Glynn, M. A. (2008). "Configuring the field of play: how hosting the Olympic Games impacts civic community." ''Journal of Management Studies'', 45(6), 1117–1146.</ref>։ 2014-ին Սոչիի Ողիմպիական խաղերը եղած են ամենածախսալիցը պատմութեան մէջ. անոնք արժած են աւելի քան 50 միլիար ԱՄՆ տոլար։ Վերակառուցման եւ Զարգացման Եւրոպական Դրամատան հաշուետուութեան համաձայն, այդ ծախսերը չեն նպաստեր [[Ռուսաստան]]ի ազգային տնտեսութեան զարգացման, սակայն կրնան ապագային գործարարներուն հայեացքները ուղղել դէպի Սոչի եւ Կրասնոտարի երկրամաս<ref>{{cite news|url=http://www.ibtimes.com/economic-impact-winter-olympics-not-great-russia-sochi-stands-gain-1554153|title=The Economic Impact Of The Winter Olympics: Not Great For Russia But Sochi Stands To Gain|date=8 February 2014|work=International Business Times|accessdate=10 February 2014}}</ref>։ Սակայն Դեկտեմբեր 2014-ին The Guardian պարբերականը գրած է, թէ Սոչին կը նմանի «քաղաք-ուրուականի» բնութեան գիրկը տարածուած մարզադաշտերով ու արենաներով, ինչպէս նաեւ անաւարտ կառոյցներով<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2014/dec/17/sochi-olympics-legacy-city-feels-like-a-ghost-town|title=The Economic Impact Of The Winter Olympics: Not Great For Russia But Sochi Stands To Gain|date=17 December 2014|work=The Guardian}}</ref>։ 2022-ի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալելու իրենց դիմումները ետ վերցուցած են նուազագոյնը չորս քաղաք՝ մեծ ծախսերն ու աջակցութեան բացակայութիւնը պատճառաբանելով<ref>{{cite news|url=http://time.com/3462070/olympics-winter-2022/|title=Why Nobody Wants to Host the 2022 Winter Olympics|date=3 October 2014|work=Time|first=Lisa|last=Abend|access-date=8 February 2019|archive-date=18 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150918021002/http://time.com/3462070/olympics-winter-2022/|dead-url=yes}}</ref>։ Այսպիսով, խաղերը հիւրընկալելու համար մրցակցած են երկու քաղաք՝ [[Ղազախստան]]ի մայրաքաղաք Նուր-Սուլթանը եւ [[Չինաստան]]ի մայրաքաղաք՝ Փեքինը։ Յուլիս 2016-ին The Guardian պարբերականը նշած է, որ Ողիմպիական խաղերու ապագային սպառնացող մեծագոյն վտանգը այն է, որ շատ քիչ քաղաքներ ցանկութիւն պիտի յայտնեն զանոնք հիւրընկալելու<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2016/jul/27/biggest-threat-future-olympic-games-rio-2016-ioc-thomas-bach-hosts|title=Revealed: the biggest threat to the future of the Olympic Games|date=27 July 2016|work=The Guardian}}</ref>։ == Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէ == [[File:Siege cio.jpg|thumb|Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէի գրասենեակը Լոզանի մէջ]] Ողիմպիական շարժման մաս կը կազմեն մեծ թիւով ազգային եւ միջազգային մարզական կազմակերպութիւններ եւ դաշնութիւններ, նշանաւոր մետիա գործընկերներ, ինչպէս նաեւ մարզիկներ, պաշտօնատար անձնաւորութիւններ, դատաւորներ եւ ցանկացած այլ անձինք ու հիմնարկութիւններ, որոնք կը համաձայնին ենթարկուիլ Ողիմպիական խարտիայի կանոններուն։ Իբրեւ Ողիմպիական շարժումը հովանաւորող կազմակերպութիւն՝ Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն (ՄՈԿ) պատասխանատու է Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալող քաղաքի ընտրութեան, Ողիմպիական խաղերու կազմակերպչական աշխատանքներուն վերահսկման, մարզական ծրագիրի թարմացման ու հաստատման, հովանաւորման ու հեռարձակման իրաւունքներու մասին բանակցութիւններու վարման համար։ Ողիմպիական շարժումը կազմուած է երեք հիմնական կառավարող օղակներէ. * Միջազգային միաւորումները ղեկավար մարմիններ են, որոնք կը վերահսկեն մարզանքը միջազգային մակարդակի վրայ։ Օրինակ՝ Ֆութպոլի Միջազգային Ընկերակցութիւններու դաշնութիւնը (ՖԻՖԱ) ֆութպոլի միջազգային միաւորում է, իսկ Վոլիպոլի միջազգային դաշնութիւնը ({{lang-fr|Fédération Internationale de Volleyball}})՝ վոլիպոլի համար։ Ողիմպիական շարժումը ներկայիս կը ներառէ 35 միջազգային դաշնութիւն, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը ներկայացնէ Ողիմպիական մարզաձեւերէն մէկը<ref>{{cite web|title=For the Good of the Athletes |publisher=The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad |date=31 October 2007 |url=http://en.beijing2008.cn/news/official/ioc/n214186786.shtml |accessdate=4 February 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090123170335/http://en.beijing2008.cn/news/official/ioc/n214186786.shtml |archivedate=23 January 2009 |df= }}</ref>։ * Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէները (ԱՈԿ) կը ներկայացնեն եւ կը վերահսկեն Ողիմպիական շարժումը տուեալ երկրի սահմաններուն մէջ։ Օրինակ՝ Միացեալ Նահանգներու Ողիմպիական Կոմիտէն Միացեալ Նահանգներու Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէն է։ Ներկայիս գոյութիւն ունին 205 Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէներ, որոնք ճանչցուած են ՄՈԿ-ի կողմէ։ * Ողիմպիական խաղերու կազմակերպիչ կոմիտէները ժամանակաւոր կոմիտէներ են, որոնք պատասխանատու են տուեալ Ողիմպիական խաղերու կազմակերպման։ Անոնք կը կազմալուծուին Ողիմպիական խաղերու աւարտէն եւ ամփոփիչ հաշուետուութիւնը ՄՈԿ-ին ներկայացնելէ ետք։ Ողիմպիականի պաշտօնական լեզուներն են [[անգլերէն]]ն ու [[ֆրանսերէն]]ը։ Ողիմպիական խաղերու ընթացքին կ'օգտագործուի նաեւ հիւրընկալող երկրին լեզուն (կամ լեզուները, եթէ տուեալ երկիրը ունի մէկէ աւելի պաշտօնական լեզու, բացի անգլերէնէն ու ֆրանսերէնէն)։ Իւրաքանչիւր յայտարարութիւն (օրինակ՝ բացման արարողութեան ընթացքին մասնակցող երկիրները) կ'ըլլայ երեք (կամ աւելի) կամ երկու հիմնական լեզուներով, եթէ հիւրընկալող երկիրին պաշտօնական լեզուն անգլերէնը կամ ֆրանսերէնն է։ === Քննադատութիւն === Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն յաճախ քննադատութիւններու կ'արժանանայ դժուար վերահսկուող կազմակերպութիւն մը ըլլալուն համար, որուն շարք մը անդամները կոմիտէի կազմին մէջ կը մնան իրենց ամբողջ կեանքին ընթացքին։ Էյվերու Պրենտէժի եւ Խուան Անթոնիօ Սամարանչիի նախագահութեան տարիները յատկապէս արժանացած են հակասական գնահատականներու։ Պրենտէժ նախագահած է աւելի քան 20 տարի, եւ այդ ընթացքին Ողիմպիական խաղերը զերծ պահած է քաղաքական միջամտութիւններէ ու գովազդի ազդեցութենէ։ Ան մեղադրուած է ցեղապաշտութեան ([[Հարաւափրիկեան Հանրապետութիւն|Հարաւափրիկեան Հանրապետութեան]] ցեղական մեկուսացումին վերացման դիմադրելուն համար) եւ հակասեմականութեան համար։ Սամարանչիի նախագահութեան ընթացքին գրասենեակը մեղադրուած է ընտանեվարութեան ու կաշառակերութեան մէջ<ref>{{cite news|title=Samaranch Defends Nominating Son for IOC Post |publisher=CBC Sports |date=18 May 2001 |url=http://www.cbc.ca/olympics/story/2001/05/18/ioc010516.html |accessdate=4 February 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081205190231/http://www.cbc.ca/olympics/story/2001/05/18/ioc010516.html |archivedate=5 December 2008 }}</ref>։ Սամարանչիի կապերը [[Սպանիա|Սպանիոյ]] մէջ տիրող Ֆրանքոյի ռեժիմի հետ նոյնպէս քննադատութեան տեղ տուած են<ref>{{cite news|title=Olympics:Barcelona Profile; Samaranch, Under the Gun Shoots Back|last=Riding|first=Alan|date=30 June 1992|work=The New York Times|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE3DB173FF933A05755C0A964958260|accessdate=30 January 2009}}</ref>։ 1998-ին յայտնի դարձած է, որ ՄՈԿ-ի քանի մը անդամներ կաշառուած են 2002-ի Ողիմպիական խաղերու դիմում ներկայացուցած [[Սոլթ Լէյք Սիթի]] Կոմիտէէն։ ՄՈԿ-ը դիմած է հետաքննութեան, որուն հետեւանքով չորս հոգի հրաժարական տուած է, իսկ վեցը՝ հեռացուած են։ Այս դէպքէն ետք կատարուած են որոշակի փոփոխութիւններ հիւրընկալող քաղաքի ընտրութեան կարգին մէջ, որպէսզի կանխարգիլուի ապագային նմանատիպ իրավիճակներու ստեղծումը<ref>{{cite news |title=Judge Drops Olympic Bid Case|work=Los Angeles Times|last=Abrahamson|first=Alan|date=6 December 2003|url=http://articles.latimes.com/2003/dec/06/sports/sp-saltlakecity6|accessdate=21 March 2009}}</ref>։ 1999-ին յայտնի դարձած է, որ 1998-ին Նականոյի ([[Ճափոն|Ճափոն)]] մէջ Ողիմպիական խաղերը ընդունելու համար յայտ ներկայացուցած ողիմպիական կոմիտէն ծախսած է շուրջ 14 միլիոն տոլար ՄՈԿ-ի 62 անդամներու ու անոնց բազմաթիւ գործընկերներուն իրենց կողմը գրաւելու համար։ [[Պատկեր:M-Wave interior.jpg|մինի|ձախից|Էմ- Ուէյվը՝ (Ճափոն) ներսէն, կառուցուած է 1998-ի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն համար]] Ստոյգ թիւերը յայտնի չեն, որովհետեւ ծախսերուն վերաբերող փաստաթուղթերը ոչնչացուած են երբ ՄՈԿ-ը խնդրած է չհրապարակել միջոցառման կազմակերպման համար ծախսած գումարները<ref>{{Citation | last =Jordan | first =Mary | author-link = | last2 =Sullivan | first2 =Kevin | author2-link = | title =Nagano Burned Documents Tracing '98 Olympics Bid | newspaper =Washington Post | pages =A1 | year = | date =21 January 1999 | url =https://www.washingtonpost.com/wp-srv/digest/daily/jan99/nagano21.htm | access-date =20 August 2016 }}</ref><ref>{{cite news | last =Macintyre | first =Donald | title =Japan's Sullied Bid | newspaper =Time Magazine | location = | pages = | language = | publisher = | date =1 February 1999 | url =http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2053970,00.html | access-date =20 August 2016 | archive-date =26 June 2022 | archive-url =https://web.archive.org/web/20220626173316/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2053970,00.html | dead-url =yes }}</ref>։ [[Պատկեր:160501 Zenkoji Nagano Japan06s3.jpg|մինի|աջից|Նականոյի (Ճափոն) Զէնքոճիի գլխաւոր սրահը]] BBC հեռատեսիլի կայանի Panorama: Buying the Games վաւերագրական ֆիլմին մէջ, որ հեռարձակուած է Օգոստոս 2004-ին, կը հետաքննուի 2012-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերու մայրաքաղաքի ընտրութեան ընթացքին կաշառք տալու հարցը։ Ֆիլմը կը պնդէ, որ հնարաւոր է կաշառել ՄՈԿ-ի անդամը, որպէսզի ան քուէարկէ յօգուտ որոշ քաղաքի մը։ [[Լոնտոն]]ի՝ 2012-ի Ողիմպիական խաղերու մայրաքաղաք ընտրուելէ ետք<ref>{{cite news|first=Lynn|last=Zinser|title=London Wins 2012 Olympics New York Lags|work=The New York Times|date=7 July 2005|url=https://www.nytimes.com/2005/07/07/sports/othersports/07olympic.html?_r=2&pagewanted=1&oref=slogin|accessdate=4 February 2009}}</ref> [[Փարիզ]]ի քաղաքապետ Պերտրան Տելանոյէն Մեծն Բրիտանիոյ վարչապետ Թոնի Պլէրին եւ Լոնտոնի համար դիմում ներկայացուցած կոմիտէին (որուն նախագահն էր Ողիմպիական նախկին ախոյեան Սեպաստիան Քոն) մեղադրած է դիմումներու ներկայացման կանոնները խախտելու մէջ։ Ան [[Ֆրանսա]]յի նախագահ [[Ժագ Շիրաք]]<nowiki/>ը ներկայացուցած է իբրեւ վկայ։ Վերջինս զգուշաւոր հարցազրոյցներ տուած է իր մասնակցութեան վերաբերեալ<ref>{{cite news|title=Paris Mayor Slams London Tactics |work=Sporting Life |location=UK |url=http://www.sportinglife.com/london2012/news/story_get.cgi?STORY_NAME=others/05/07/06/manual_125524.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110515073919/http://www.sportinglife.com/london2012/news/story_get.cgi?STORY_NAME=others%2F05%2F07%2F06%2Fmanual_125524.html|deadurl=yes |df= }}</ref>։ Այդ յայտարարութեան վերաբերեալ լիարժէք հետաքննութիւն չէ եղած։ 2006-ի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալելու համար Թուրինի դիմումը նոյնպէս վէճերու առիթ տուած է։ ՄՈԿ-ի ականաւոր անդամ Մարք Հոտլեր, որ խիստ կողմնակից էր խաղերը [[Զուիցերիա|Զուիցերիոյ]] [[Սիոն]] քաղաքին մէջ կազմակերպելու, պնդած է, թէ [[Թորինօ|Թորինոյի]] կազմակերպիչ կոմիտէն կաշառած է ՄՈԿ-ի անդամները։ Այդ մեղադրանքներուն պատճառով տեղի ունեցած է խոր հետաքննութիւն։ == Առեւտրականացում == === Ազգային կազմակերպչական կոմիտէներու ներքեւ === Ողիմպիական խաղերը տարբեր չափերով սկսած են առեւտրականացուիլ 1896-ին [[Աթէնք]]<nowiki/>ի մէջ տեղի ունեցած առաջին Ողիմպիական խաղերուն, երբ գովազդի համար վճարած են շարք մը ընկերութիւններ<ref name="IOC2011Marketing">{{cite web|url=http://www.olympic.org/Documents/IOC_Marketing/OLYMPIC_MARKETING_FACT_FILE_2011.pdf|title=Marketing Fact File, International Olympic Committee, 2011 edition, page 18, accessed 2015-12-22|publisher=}}</ref>, որոնց կարգին էր [[Kodak]]-ը<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-kodak-olympics-idUSWEN164520071012|title=Kodak to end Olympics sponsorship after 2008 games|date=12 October 2007|agency=Reuters}}</ref><ref>{{cite web|url=http://disruptiveinnovation.se/?p=112|title=No more Kodak moments in the Olympics}}</ref>։ 1908-ին Oxo, Odol mouthwash եւ Indian Foot Powder ընկերութիւնները եղած են Լոնտոնի Ողիմպիական խաղերուն պաշտօնական հովանաւորները<ref>{{cite web|url=http://www.itv.com/news/london/2015-12-04/wildly-interesting-facts-you-never-knew-about-london-until-now/|title=Wildly interesting facts about London you never knew, until now|work=ITV News}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oxo.co.uk/about-us|title=OXO - About Us|accessdate=2019-02-08|archive-date=2018-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320010255/http://www.oxo.co.uk/about-us|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://formandsurface.blogspot.co.uk/2013/02/odol_6830.html|title=FORM AND SURFACE: Odol|author=Alex}}</ref>։ Coca-Cola ընկերութիւնը հովանաւորած է 1928-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերը եւ ցարդ կը շարունակէ հանդէս գալ իբրեւ հովանաւոր<ref name="IOC2011Marketing" />։ Նախքան ՄՈԿ-ի կողմէ հովանաւորութեան վերահսկողութիւն ստանձնելը ազգային կազմակերպչական կոմիտէները իրենք պատասխանատու էին հովանաւորութեան վերաբերեալ պայմանագիրներու կնքման եւ Ողիմպիական խորհրդանիշներու օգտագործման։ === ՄՈԿ-ի վերահսկողութիւն === Սկիզբը ՄՈԿ-ը դէմ էր հովանաւորներու կողմէ նիւթական հովանաւորութեան ընդունման։ 1972-ին ՄՈԿ-ի նախագահ Էյվերու Պրենտէժի՝ պաշտօնէն հեռանալէն ետք, ՄՈԿ-ը սկսած է ուսումնասիրել հեռուստատեսութեան եւ գովազդային շուկայի ընձեռած առիթները։ Խուան Անթոնիօ Սամարանքիի նախագահութեան ընթացքին սկսած են համագործակցիլ միջազգային հովանաւորներու հետ, որոնք կը ձգտէին իրենց վաճառանիշերը կապել Ողիմպիական վաճառանիշերու հետ։ === Պիւտճէ=== Ի․ դարու առաջին կիսուն ՄՈԿ-ը գործած է փոքր պիւտճէով։ 1952-1972-ականներուն ՄՈԿ-ի նախագահ Էյվերու Պրենտէժ մերժած է Ողիմպիական խաղերը առեւտրային հետաքրքրութիւններու հետ կապելու բոլոր փորձերը։ Պրենտէժ կը հաւատար, որ հետաքրքրութիւնները բացասաբար կ'անդրադառնան ՄՈԿ-ի կողմէ որոշումներու կայացման վրայ։ Սակայն ՄՈԿ-ը կազմակերպչական կոմիտէներուն թոյլ կու տար հովանաւորութեան պայմանագիրեր կնքել եւ օգտագործել Ողիմպիական խորհրդանիշները։ Երբ Պրենտէժ պաշտօնէն կը հեռանար, ՄՈԿ-ի աշխուժ դրամագլուխը կը կազմէր 2 մլն տոլար, իսկ ութ տարի ետք ՄՈԿ-ը արդէն ունէր 45 մլն տոլար։ Այս մէկը տեղի ունեցած է գլխաւորաբար Ողիմպիական խաղերու հովանաւորութեան եւ հեռուստատեսութեամբ հեռարձակման իրաւունքներու վաճառքի առումով։ 1980-ին, երբ ՄՈԿ-ի նախագահ ընտրուած է Խուան Անթոնիօ Սամարանչը, անոր փափաքը եղած է ՄՈԿ-ը դարձնել նիւթապէս անկախ։ 1984-ի Ողիմպիական խաղերը պատմական են նիւթական առումով։ Լոս Անճելըսի կազմակերպչական կոմիտէն, զոր կը գլխաւորէր Փիթըր Եուպըրոթ, [[Պատկեր:Peter Ueberroth.jpg|մինի|ձախից|Փիթըր Եուպըրոթ]] կրցած է խնայել 225 մլն տոլար, որ աննախադէպ գումար էր այդ ժամանակի համար{{sfn|Findling|Pelle|2004|p=209}}։ Այդ կարելի դարձած է նաեւ ընկերութիւններու ընտրութեան յատուկ հովանաւորական իրաւունքներու վաճառքին շնորհիւ։ ՄՈԿ-ը փորձած է վերահսկել այդ հովանաւորական իրաւունքները։ 1985-ին Սամարանչ օգնած է մշակելու Ողիմպիական ծրագիր մը , որպէսզի Ողիմպիական վաճառանիշ ստեղծուի։ Ողիմպիական ծրագիրի անդամակցութիւնը եղած է եւ կը շարունակուի մնալ թանկարժէք։ Չորս տարուան անդամակցութեան գումարը կը կազմէ 50 միլիոն տոլար։ Ողիմպիական ծրագիրի անդամները կը ստանան համաշխարհային բացառիկ գովազդային իրաւունք իրենց ապրանքներուն համար եւ կ'օգտագործեն Ողիմպիական խորհրդանիշ հանդիսացող միահիւսուած օղակները իրենց գովազդներուն մէջ։ === Հեռուստատեսութեան ազդեցութիւն === [[File:Olympic Final 2000 (1936 cartoon).jpg|thumb|upright=1.35|Ծաղրանկար 1936-ի Ողիմպիական խաղերուն, որ պատկերուած է 2000-ին, երբ հանդիսատեսին պէտք է փոխարինէին հեռատեսիլն ու ձայնասփիւռը, անոնց բացագանչութիւնները կը լսուին բարձրախօսներէն։]] 1936-ին [[Պերլին]]ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերը հեռատեսիլով ցուցադրուած առաջին խաղերը եղած են, բայց միայն Պերլինի բնակչութեան համար<ref>{{cite web|title=Berlin 1936|publisher=International Olympic Committee|url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1936|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822100804/http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1936|archivedate=22 August 2008|accessdate=31 March 2009}}</ref>։ 1956-ին Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը եղած են միջազգային ցուցադրութիւն ունեցած առաջին Ողիմպիական խաղերը<ref>{{cite web|title=Cortina d'Ampezzo|publisher=International Olympic Committee|url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=2&OLGY=1956|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822213008/http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=2&OLGY=1956|archivedate=22 August 2008|accessdate=31 March 2009}}</ref>, իսկ 1960-ի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը եղած են առաջինը, որոնց հեռարձակման իրաւունքը վաճառուած է. CBS հեռուստառատիոցանցը վճարած է 394,000 տոլար խաղերը Ամերիկայի մէջ ցուցադրելու համար{{sfn|Slack|2004|p=192}}, իսկ Եւրոպական հեռարձակողներու միութիւնը յատկացուցած է 660,000 տոլար։ Հետագայ տարիներու Ողիմպիական խաղերը դարձած են Պաղ Պատերազմի գաղափարական ռազմաճակատներէն մէկը։ Գերտէրութիւնները պայքարած են իրենց քաղաքական գերազանցութիւնը ցուցադրելու համար, եւ ՄՈԿ-ը փորձած է օգտուիլ զանգուածային լրատուամիջոցներու չափազանց հետաքրքրութենէն։ Հեռարձակման իրաւունքներու վաճառքը ՄՈԿ-ին թոյլ տուած է բարձրացնել Ողիմպիական Խաղերու մակարդակը, որ իր հերթին գրաւած է աւելի մեծ հետաքրքրութիւն եւ աւելի շատ գովազդատուներ։ Իբրեւ արդիւնք՝ ՄՈԿ-ը աւելի մեծ եկամուտ կը ստանայ հեռարձակման իրաւունքներու վաճառքէն{{sfn|Slack|2004|p=192}}։ Օրինակ՝ CBS-ը վճարած է 375 մլն. տոլար 1998-ին Նականոյի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերը Ամերիկայի մէջ ցուցադրելու համար, իսկ NBC-ը ծախսած է 3,5 մլն. տոլար 2000-2012-ականներուն կայացած բոլոր Ողիմպիական խաղերը Ամերիկայի մէջ ցուցադրելու իրաւունքի ձեռքբերման համար։ Հանդիսատեսի քանակը նոյնպէս մեծացած է 1960-ականներէն մինչեւ 20-րդ դարու վերջը։ Ատիկա տեղի ունեցած է 1964-ին ուղիղ հեռարձակման եւ 1968-ին գունաւոր հեռատեսիլի ստեղծման շնորհիւ<ref name="Whannel, G. 1984 pp. 30">Whannel, G. (1984) The television spectacular in A. Tomlinson & G. Whannel (Eds.), Five-ring circus (pp. 30–43). London: Pluto Press</ref>։ 1968-ին [[Մեքսիքօ|Մեքսիքոյի]] մէջ տեղի ունեցած Ամառնային Ողիմպիական խաղերու հանդիսատեսներու քանակը ամբողջ աշխարհի տարածքին կազմած է 600 մլն. 1984-ին Լոս Անճելըսի մէջ կայացած Ողիմպիական խաղերուն՝ 900 մլն., իսկ 1992-ին Պարսելոնայի խաղերուն՝ 3,5 միլիար<ref name="Whannel, G. 1984 pp. 30"/>։ Սակայն 2000-ին [[Սիտնէյ]] Ողիմպիական խաղերուն ցուցադրումը NBC-ով ունեցած է ամենացած վարկանիշը Ամառնային եւ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու շարքին 1968-էն սկսեալ<ref>{{cite news|title=World Series TV ratings slump|url=http://www.cbsnews.com/stories/2000/10/27/sports/main244877.shtml|publisher=CBS News|agency=Associated Press|accessdate=4 May 2009 | date=27 October 2000}}</ref>։ Անոր պատճառ դարձած են երկու գործօններ. մէկը եղած է արբանեակային հեռուստաալիքներու հետ աճող մրցակցութիւնը, երկրորդը՝ համացանցը, որ թոյլ կու տայ տեսնել արդիւնքներն ու տեսանիւթերը ճիշդ ժամանակին։ Հեռուստաընկերութիւնները կը գործէին ժապաւէնային եղանակով՝ ետ մնալով զարգացող արհեստագիտութենէն<ref>{{cite news|title=All fall down|last=Walters|first=Walters|work=Sports Illustrated|date=2 October 2000|url=http://vault.sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1020472/index.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429222810/http://vault.sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1020472/index.htm|archivedate=29 April 2011|accessdate=2 April 2009}}</ref>։ Վարկանիշներու անկումը ազդած է նաեւ գովազդներուն վրայ։ Ողիմպիական խաղերուն հեռարձակման համար կատարուող մեծ ծախսերու, համացանցի կողմէն ճնշման ու հեռուստատեսութեան հետ մրցակցութեան պայմաններուն հեռուստաընկերութիւնները պահանջած են ՄՈԿ-էն միջոցներ ձեռնարկել վարկանիշի բարձրացման ուղղուած։ Անոր ի պատասխան՝ ՄՈԿ-ը կատարած է շարք մը փոփոխութիւններ Ողոմպիական ծրագիրին մէջ։ Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ժամանակ մարմնամարզիկներու մրցումները եօթի փոխարէն սկսած են երկարիլ ինը գիշեր, ինչպէս նաեւ կազմակերպուած է ախոյեաններու ''կալա'' աւելի մեծ հետաքրքրութիւն գրաւելու համար։ ՄՈԿ-ը ընդլայնած է նաեւ լողի ու ջրացատկի մրցումներուն ծրագիրները, որոնք երկուքն ալ մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելեն եւ ունին մեծաքանակ հեռուստադիտողներ։ Եւ ի վերջոյ ամերիկեան հեռուստատեսային լոպպին եւ մասնաւորապէս NBC-ը կրցած են պարտադրել, թէ երբ պէտք է տեղի ունենան որոշ մրցումներ, որպէսզի իրենք կարենան զանոնք ուղիղ հեռարձակմամբ ցուցադրել Միացեալ Նահանգներու տարածքին։ Արդիւնքները եղած են հակասական. 2006-ին Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու վարկանիշը եղած է շատ աւելի ցած, քան 2002-ին, սակայն հեռուստադիտողներու թուաքանակի մեծ աճ նկատուած է 2008-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ժամանակ, իսկ 2012-ի Ամառնային Ողիմպիական Խաղերը դարձած են ամենամեծ դիտումները ունեցած իրադարձութիւնը ԱՄՆ հեռուստատեսութեան ողջ պատմութեան ընթացքին {{cite news|title=London Olympics 2012 Ratings: Most Watched Event In TV History|date=13 August 2012|work=The Huffington Post|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/08/13/london-olympics-2012-ratings-most-watched-ever_n_1774032.html|accessdate=12 July 2013}}։ Ողիմպիական վաճառանիշի վաճառքը եղած է խնդրայարոյց։ Փաստարկումը այն է, որ Ողիմպիական խաղերը այլեւս չեն տարբերիր այլ առեւտրային մարզական ներկայացումներէն{{sfn|Slack|2004|p=194}}։ Յատկապէս քննադատուած է ՄՈԿ-ի կողմէն շուկայի յագեցումը 1996-ին Աթլանթայի եւ 2000-ին Սիտնիի Ողիմպիական խաղերուն ատեն, երբ քաղաքները լի էին Ողիմպիական խաղերուն վերաբերող իրեր առաջարկող ընկերութիւններով։ ՄՈԿ-ը նշած է, որ իրենք հաշուի կ'առնեն այդ՝ նման երեւոյթներու թոյլ չտալու նպատակով։ Քննադատութեան մէկ այլ պատճառ դարձած է այն հանգամանքը, որ Ողիմպիական խաղերու կազմակերպումը նիւթապէս կը հովանաւորուի հիւրընկալող քաղաքի ու երկրի կառավարութեան կողմէն, սակայն ՄՈԿ-ը կը վերահսկէ Ողիմպիական խորհրդանիշներու օգտագործման իրաւունքներն ու անկէ ստացուած շահոյթները։ ՄՈԿ-ը որոշակի տոկոսներ կը ստանայ նաեւ հովանաւորներու տրամադրած եւ հեռարձակման համար վճարուած գումարներէն։ Քաղաքները կը շարունակեն պայքարիլ Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալելու համար, թէեւ ոչ մէկ երաշխիք կայ, որ իրենք կրնան վերադարձնել իրենց ներդրումները։ == Խորհրդանիշեր == [[File:Olympic-flag-Victoria.jpg|thumb|Ողիմպիականի դրօշակը]] Ողիմպիական շարժումը կ'օգտագործէ խորհրդանիշեր՝ Ողիմպիական խարտիային մէջ ամրագրուած գաղափարները ներկայացնելու համար։ Ողիմպիական խորհրդանիշը, որ ծանօթ է իբրեւ Ողիմպիական օղակներ, բաղկացած է հինգ միահիւսուած օղակներէ եւ կը խորհրդանշէ հինգ ցամաքամասերը ([[Ափրիկէ]], [[Ամերիկա]], [[Ասիա]], [[Աւստրալիա]] եւ [[Եւրոպա]])։ Սպիտակ յետամասի վրայ նկարուած Ողիմպիական գունաւոր օղակները (կապոյտ, դեղին, սեւ, կանաչ եւ կարմիր) կը կազմեն Ողիմպիական դրօշը։ Այդ գոյները ընտրուած են այն պատճառով, որ ամէն մէկ ազգ իր ազգային դրօշին վրայ ունի անոնցմէ առնուազն մէկը։ Ողիմպիական դրօշը հաստատուած է 1914-ին, սակայն առաջին անգամ օգտագործուած է 1920-ին Անտուերպենի ([[Պելճիքա]]) Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ատեն։ Անկէ ետք անիկա կը բարձրացուի բոլոր Ողիմպիական խաղերու ատեն {{cite journal |url=http://library.la84.org/SportsLibrary/JOH/JOHv10n1/JOHv10n1m.pdf |last=Lennartz |first=Karl |title=The Story of the Rings |journal=Journal of Olympic History |date=2002 |volume=10 |pages=29–61 |access-date=2019-02-08 |archive-date=2016-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107230741/http://library.la84.org/SportsLibrary/JOH/JOHv10n1/JOHv10n1m.pdf |dead-url=yes }}։ Ողիմպիական նշանաբանը՝ Citius, Altius, Fortius, որ [[լատիներէն]]էն թարգմանաբար կը նշանակէ «Արագ, բարձր, ուժեղ», առաջարկուած է Փիեռ Տը Քուպերթենի կողմէ 1894-ին եւ պաշտօնապէս ընդունուած է 1924-ին։ Նշանաբանը յօրինած է Քուպերթենի ընկերը՝ տոմինիկեան վանական Հենրի Տիտոնը 1891-ին Փարիզի երիտասարդական ժողովին համար<ref>"Sport athlétique", 14 mars 1891: "... dans une éloquente allocution il a souhaité que ce drapeau les conduise 'souvent à la victoire, à la lutte toujours'. Il a dit qu'il leur donnait pour devise ces trois mots qui sont le fondement et la raison d'être des sports athlétiques: citius, altius, fortius, 'plus vite, plus haut, plus fort'.", cited in Hoffmane, Simone ''La carrière du père Didon, Dominicain. 1840–1900'', Doctoral thesis, Université de Paris IV – Sorbonne, 1985, p. 926; cf. Michaela Lochmann, ''Les fondements pédagogiques de la devise olympique "citius, altius, fortius"''</ref>։ Քուպերթենի ողիմպիական գաղափարները արտայայտուած են Ողիմպիական Հանգանակին մէջ. {{քաղուածք|Ողիմպիական Խաղերուն ամենակարեւորը ոչ թէ յաղթանակն է, այլ՝ մասնակցութիւնը, ինչպէս որ ամենակարեւորը կեանքի մէջ ոչ թէ յաղթատօնն է, այլ՝ պայքարը։ Ամենաէականը ոչ թէ նուաճելն է, այլ՝ լաւ պայքարիլը։|}} Ողիմպիական խաղերու մեկնարկէն ամիսներ առաջ յատուկ արարողութեամբ մը Ողիմպիական ջահը կը վառի [[Ողիմպիա|Ողիմպիոյ]] մէջ, որ կը յիշեցէ հին յունական ծիսակարգերը։ Կրակը վառողը, որ կը մարմնաւորէ քրմուհին, ջահը կը դնէ արեւու ճառագայթները կեդրոնացնող բարապոլային հայելիին մէջ։ Ապա քրմուհին կը վառէ առաջին ջահակիրին ջահը, որմէ ետք ջահակիրները, մէկը միւսին փոխանցելով, կրակը կը հասցնեն մարզադաշտ, ուր պէտք է տեղի ունենան Ողիմպիական խաղերը։ Ողիմպիական կրակը կարեւոր դեր կը կատարէ Ողիմպիական խաղերուն բացման արարողութեան ատեն։ Թէեւ կրակը Ողիմպիական խաղերու խորհրդանիշ եղած է 1928-էն սկսեալ, սակայն ջահերով փոխանցելու աւանդոյթը ներդրուած է 1936-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերու։ Ողիմպիական յուռութքները, որոնք հիւրընկալող երկիրի մշակութային ժառանգութիւնը ներկայացնող անասունի կամ մարդու կերպարներ են, օգտագործուած են 1968-էն սկեալ։ Սակայն անոնք Ողիմպիական խաղերու կարեւոր մաս դարձած են 1980-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերէն ետք, երբ միջազգային ժողովրդականութիւն ստացած է [[Մոսկուա]]յի Ողիմպիական խաղերուն Միշա արջուկը։ Լոնտոնի Ողիմպիական խաղերու յուռութքը կոչուած է Վենլօք ի պատիւ Շրոպշայրի Մաչ Վենլօք քաղաքի, որ կը շարունակէ հիւրընկալել Վենլօքի Ողիմպիական խաղերը, որոնք Փիեռ Տը Քուպերթենին ոգեշնչած են ստեղծել արդի Ողիմպիական խաղերը<ref>{{cite web|title=Olympic Summer Games Mascots from Munich 1972 to London 2012|publisher=International Olympic Committee|format=PDF|date=1 January 2013|url=http://www.olympic.org/assets/osc%20section/pdf/qr_3e.pdf|accessdate=13 July 2013}}</ref>։ == Արարողութիւններ == === Բացում === [[Պատկեր:2012 Summer Olympics opening ceremony (15).jpg|thumb|2012-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերու բացման արարողութիւնը Լոնտոնի մէջ]] Ողիմպիական խարտիայի համաձայն՝ Ողիմպիական խաղերու բացման արարողութիւնը պէտք է ներառէ շարք մը տարրեր։ Բացումը տեղի կ'ունենայ նախքան մրցումներուն սկսիլը։ Այդ արարողութիւններու մեծ մասը սկիզբ առած է 1920-ի Անվէրի Ողիմպիական խաղերէն։ Սովորաբար բացման արարողութիւնը կը սկսի հիւրընկալող երկիրին դրօշակի բարձրացմամբ ու քայլերգի հնչեցմամբ։ Ապա կը ներկայացուին հիւրընկալող երկիրը ներկայացնող երաժշտական, պարային ու թատերական բեմադրութիւններ։ Բացման արարողութեան գեղարուեստական մասը ժամանակի ընթացքին դարձած է աւելի բարդ, քանի որ իւրաքանչիւր երկիր կը ձգտի կազմակերպել նախորդէն աւելի յիշարժան միջոցառում մը։ [[Պատկեր:Beijing Olympics 2008.jpg|մինի|ձախից|Փեքինի Ողիմպիական խաղերու բացման հանդիսութիւն (2008)]] Փեքինի Ողիմպիական խաղերուն բացման արարողութեան համար ծախսուած է 100 միլիոն տոլար, ընդ որուն՝ այդ գումարին մեծ մասը յատկացուած է գեղարուեստական մասին<ref>{{cite news|url=http://www.cbc.ca/olympics/story/2008/08/07/olympics-ceremonies.html |title=Beijing Dazzles: Chinese History, on Parade as Olympics Begin |publisher=Canadian Broadcasting Centre |date=8 August 2008 |accessdate=9 September 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080906200510/http://www.cbc.ca/olympics/story/2008/08/07/olympics-ceremonies.html |archivedate=6 September 2008 }}</ref>։ Գեղարուեստական մասէն ետք տեղի կ'ունենայ մարզիկներու շքերթ ըստ երկիրներու։ Ըստ աւանդութեան՝ առաջինը մարզադաշտ կը մտնէ Յունաստանի Ողիմպիական խումբը, որով յարգանքի տուրք կը մատուցուի Ողիմպիական խաղերու ստեղծման համար։ Ապա մարզադաշտ կը մտնեն միւս երկիրներու ներկայացուցիչները՝ ըստ այբբենական կարգի (լեզուն կ'ընտրէ հիւրընկալող երկիրը), իսկ հիւրընկալող երկիրին խումբը կը ներկայանայ վերջինը։ 2004-ի Աթէնքի Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն, Յունաստանի դրօշակը մարզադաշտ բերուած է առաջինը, սակայն երկրին Ողիմպիական խումբը մտած է վերջինը։ Անոր կը հետեւին ելոյթները, որոնցմով պաշտօնապէս կը բացուին խաղերը։ Ամէնէն վերջը մարզադաշտ կը բերուի ջահով կրակը եւ կը փոխանցուի անոր (սովորաբար կ'ըլլայ տուեալ երկիրին ամենայաջողակ մարզիկը), որ պէտք է վառէ մարզադաշտին մէջի Ողիմպիական կրակը։ === Փակում === [[Պատկեր:Birdsclosing.jpg|thumb|2008-ի Փեքինի Ամառնային Ողիմպիական խաղերու փակման հանդիսութիւն. մարզիկները հաւաքուած են մարզադաշտին մէջ։]] Ողիմպիական խաղերու փակման արարողութիւնը տեղի ունեցած է մարզական բոլոր մրցումներու աւարտէն ետք։ Մարզադաշտ կը մտնեն դրօշակակիրները, որոնց կը հետեւին բոլոր երկիրները ներկայացնող մարզիկները մէկ խումբով՝ առանց բաժանուած ըլլալու ըստ երկրի<ref name="IOCclosingProtocol">{{cite web |title=Closing Ceremony Factsheet|publisher=The International Olympic Committee|date=5 June 2012|url=http://www.olympic.org/Documents/Reference_documents_Factsheets/Closing_Ceremony_of_the_Games.pdf|accessdate=12 August 2012}}</ref>։ Համապատասխան օրհներգի հնչեցման զուգահեռ կը բարձրացուին երեք երկիրներու դրօշներ՝ տուեալ Ողիմպիական խաղերը ընդունած երկիրին, Յունաստանի, ինչպէս նաեւ այն երկիրին դրօշակը, ուր տեղի պիտի ունենան յաջորդ Ամառնային կամ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը<ref name="IOCclosingProtocol"/>։ Կազմակերպչական յանձնաժողովին ու ՄՈԿ-ի նախագահները հանդէս կու գան եզրափակիչ ելոյթներով, Ողիմպիական խաղերը պաշտօնապէս կը փակուին եւ կը հանգեցուի Ողիմպիական կրակը<ref>{{cite web|title=Closing Ceremony |publisher=International Olympic Committee |date=31 January 2002 |url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_268.pdf |archiveurl=https://www.webcitation.org/5gKmkOYeD?url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_268.pdf |archivedate=26 April 2009 |format=PDF |accessdate=27 August 2008 |deadurl=yes |df= }}</ref>։ Ապա տեղի կ'ունենայ, այսպէս կոչուած, «Անտուերպենի արարողութիւնը». տուեալ Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալած քաղաքի քաղաքապետը յատուկ Ողիմպիական դրօշը կը փոխանցէ ՄՈԿ նախագահին, որ զայն յանձնէ այն քաղաքի քաղաքապետին, որ պիտի ընդունի յաջորդ Ողիմպիական խաղերը<ref>{{cite web |url=http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/38344/32574/w6rlej/the-olympic-flags-and-emblem.html |title=The Olympic Flags and Emblem |publisher=The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games |accessdate=10 February 2009 |archive-date=20 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920110445/http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/38344/32574/w6rlej/the-olympic-flags-and-emblem.html |dead-url=yes }}</ref>։ Անկէ ետք յաջորդ Ողիմպիական խաղերը ընդունող երկիրը սովորաբար կը ներկայացուի իր մշակոյթը արտացոլող պարային ու թատերական կարճատեւ ներկայացումով մը<ref name="IOCclosingProtocol"/>։ Ըստ աւանդութեան, տղամարդոց մարաթոնեան վազքի (Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ատեն) եւ տղամարդոց մեծաթիւ մեկնարկով 50 քմ. դահուկավազքի (Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու ատեն) մետալներու յանձնումը կը կատարուի փակման արարողութեան ատեն եւ կը դառնայ տուեալ Ողիմպիական խաղերու մետալներու յանձնման վերջին արարողութիւնը։ === Մետալներու յանձնում === [[Պատկեր:CyclingTeamPursuitBeijing2008.jpg|thumb|Մետալներու յանձնման արարողութիւն 2008-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ժամանակ. բարձրացուած են Դանիայի, Մեծն Բրիտանիոյ եւ Նոր Զելանտայի դրօշակները (ձախէն աջ)]] Մետալներու յանձնման արարողութիւնը կը կատարուի Ողիմպիական իւրաքանչիւր մարզաձեւի մրցումներու աւարտէն ետք։ Առաջին, երկրորդ եւ երրորդ տեղը գրաւած մարզիկները կամ խումբերը կը կանգնին երեք աստիճաններէ կազմուած պատուոյ հարթակի մը վրայ, որպէսզի ստանան իրենց մետալները<ref>{{cite web |title= Olympic Games – the Medal Ceremonies |work= Encyclopædia Britannica |registration= yes |url= http://original.britannica.com/eb/article-249556/Olympic-Games |accessdate= 29 August 2008 |archive-date= 2 April 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170402150124/http://original.britannica.com/memberlogin |dead-url= yes }}{{subscription required}}</ref>։ Մետալները կը յանձնէ ՄՈԿ-ի անդամներէն մէկը, որմէ ետք կը բարձրացուին մետալակիրներու ներկայացուցած երեք երկիրներու դրօշակները, եւ կը հնչէ ոսկեայ մետալի արժանացած մարզիկի երկրին քայլերգը։ Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալող երկրին քաղաքացիները՝ իբրեւ կամաւոր, նոյնպէս կը մասնակցին մետալներու յանձնման արարողութեան. անոնք կ'օգնեն մետալները ներկայացնող ՄՈԿ-ի անդամին եւ հանդէս կու գան իբրեւ դրօշակակիր<ref>{{cite news |title= Medal Ceremony Hostess Outfits Revealed |work= China Daily |date= 18 July 2008 |url= http://english.sina.com/china/p/1/2008/0718/172118.html |accessdate=29 August 2008}}</ref>։ == Մարզաձեւեր == Ողիմպիական խաղերու ծրագիրը կը ներառէ 35 մարզաձեւ, դասակարգ եւ 408 մրցոյթ։ Օրինակ՝ Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ժամանակ ըմբշամարտի մրցումները տեղի կ'ունենան երկու դասակարգով՝ յունահռոմէական եւ ազատ ոճի։ Անոնցմէ իւրաքանչիւրին պարագային տեղի կ'ունենայ տղաներու տասնչորս մրցումներ եւ աղջիկներու չորս մրցումներ, որոնք բաժնուած են ըստ մարզիկներու կշիռքին<ref>{{cite web|title=Wrestling |publisher=The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad |url=http://en.beijing2008.cn/sports/wrestling/ |accessdate=25 March 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090226194816/http://en.beijing2008.cn/sports/wrestling/ |archivedate=26 February 2009 |df= }}</ref>։ Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ծրագիրը կ'ընդգրկէ 26 մարզաձեւ, Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերունը՝ 15 մարզաձեւ։ 1924-էն սկսեալ աթլէթի, լողի, սուսերամարտի ու գեղարուեստական մարմնամարզութեան մրցումները միշտ կ'ընդգրկուին Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ծրագիրներուն մէջ։ Դահուկավազքը, գեղասահքը, տափօղակով հոգիյը, դահուկային երկամարտը, դահուկացատկը եւ չմշկավազքը միշտ կ'ընդգրկուին Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու ծրագիրին մէջ։ Ներկայիս Ողիմպիական խաղերու ծրագիրին մէջ ընդգրկուող որոշ մարզաձեւեր, ինչպիսիք են պատմինթոնը, պասքէթպոլը, վոլիպոլը, նախապէս Ողիմպիական խաղերուն ներառուած են իբրեւ ցուցադրական մարզաձեւեր, ապա ընդգրկուած հիմնական ծրագիրին մէջ։ Որոշ մարզաձեւեր, ընդհակառակը, ժամանակի ընթացքին դուրս մնացած են Ողիմպիական ծրագիրէն<ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/uk/sports/past/index_uk.asp |title=Olympic Sports of the Past |publisher=International Olympic Committee |accessdate=10 February 2009}}</ref>։ Ողիմպիական մարզաձեւերը կը վերահսկեն միջազգային մարզական դաշնութիւնները, որոնք ճանչցուած են ՄՈԿ-ի կողմէ։ ՄՈԿ-ը կը ներկայացնէ 35 դաշնութիւն։ Կան մարզաձեւեր, որոնք ճանչցուած են ՄՈԿ-ի կողմէ, սակայն ներառուած չեն Ողիմպիական ծրագիրին մէջ։ Սակայն, անոնք կրնան ստանալ Ողիմպիական մարզաձեւի կարգավիճակ ծրագիրին վերանայման ատեն, որ տեղի կ'ունենայ վերջին Ողիմպիական խաղերուն յաջորդող ՄՈԿ-ի առաջին նիստին<ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/uk/organisation/if/index_uk.asp |title=International Sports Federations |publisher=International Olympic Committee |accessdate=8 February 2009}}</ref>։ Այդ վերանայումներու ատեն մարզաձեւերը կրնան ընդգրկուիլ Ողիմպիական ծրագիրին մէջ կամ դուրս գալ անկէ ՄՈԿ-ի անդամներու երկու երրորդին կողմ քուէարկելու պարագային<ref>{{cite web |url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_942.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429094118/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_942.pdf |archivedate=29 April 2011 |title=Factsheet: The sessions |publisher=International Olympic Committee |format=PDF |page=1 |accessdate=8 February 2009}}</ref>։ Կան ՄՈԿ-ի կողմէն ճանչցուած մարզաձեւեր, որոնք երբեք չեն ընդգրկուած Ողիմպիական ծրագրին մէջ. անոնց կարգին են շախմատն ու սըրֆինկը։ Հոկտեմբեր եւ Նոյեմբեր 2004-ին ՄՈԿ-ը ստեղծած է Ողիմպիական ծրագիրի յանձնաժողով մը, որ պէտք է վերանայէր Ողիմպիական ծրագիրին մէջ ընդգրկուած մարզաձեւերը ու ոչ Ողիմպիական ճանչցուած բոլոր մարզաձեւերը։ Անոր նպատակն էր ստեղծել համակարգուած մօտեցում Ողիմպիական խաղերու ծրագիրի կազմութեան մէջ։ Յանձնաժողովը ձեւակերպած է եօթը չափանիշ, որոնց հիման վրայ պէտք է որոշուէր տուեալ մարզաձեւին ընդգրկումը Ողիմպիական ծրագրին մէջ։ Այդ չափանիշներն են մարզաձեւի պատմութիւնն ու աւանդոյթները, համաշխարհային բնոյթը, ժողովրդականութիւնը, ձեւը, մարզիկներուն առողջութիւնը, այդ մարզաձեւը վերահսկող միջազգային դաշնութեան զարգացումը եւ այդ մրցոյթին համար պահանջուող ծախսերը։ Այդ ուսումնասիրութեան արդիւնքով հինգ ծանօթ մարզաձեւեր առաջարկուած են 2012-ի Ողիմպիական խաղերու ծրագրին մէջ ընդգրկուելու համար. այդ մարզաձեւերն են կոլֆը, քարաթէն, ռեկպի 15-ը, անուաչմշկասահքը եւ սքուոշը։ Այդ մարզաձեւերը քննարկուած են ՄՈԿ-ի Գործադիր Խորհուրդին կողմէ եւ ներկայացուած՝ Յուլիս 2005-ին Սինկափուրի մէջ տեղի ունեցած ընդհանուր նիստին։ Հինգ մարզաձեւերէն եզրափակիչ փուլ անցած են միայն երկուքը՝ քարաթէն եւ սքուոշը։ Սակայն անոնցմէ ոչ մէկը ստացած է ՄՈԿ-ի անդամներու ձայնին երկու երրորդը եւ չէ ընդգրկուած Ողիմպիական ծրագիրին մէջ։ Հոկտեմբեր 2009-ին ՄՈԿ-ը քուէարկած է ի նպաստ կոլֆին ու ռեկպիին 2016 եւ 2020 թուականներու Ողիմպիական խաղերու ծրագիրերուն ընդգրկման։ ՄՈԿ-ի 114-րդ նիստը, որ կայացած է 2002-ին, Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու ծրագիրը սահմանափակած է առաւելագոյնը 28 մարզաձեւով, 301 մրցոյթով ու 10, 500 մարզիկով։ Երեք տարի ետք՝ ՄՈԿ-ի 117-րդ նիստին, Ողիմպիական ծրագիրին մէջ տեղի ունեցած է առաջին մեծ փոփոխութիւնը, որու հետեւանքով 2012-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն պաշտօնական ծրագիրէն դուրս եկած են պէյսպոլն ու սոֆթպոլը։ Քանի որ այդ ժամանակ նոր մարզաձեւեր չեն ներառուած ծրագիրին մէջ, 2012-ի Ողիմպիական ծրագիրին մէջ եղած է 26 մարզաձեւ։ 2016 եւ 2020 թուականներու Ողիմպիական խաղերու ծրագիրերուն մէջ կրկին ընդգրկուած են առաւելագոյն թիւով մարզաձեւեր, քանի որ աւելցուած են ռեկպին ու կոլֆը։ === Սիրողական եւ մասնագիտական մակարդակներ === [[Պատկեր:Nagano 1998-Russia vs Czech Republic.jpg|thumb|հոգէյի ազգային լիկայի մասնագէտ խաղացողներուն արտօնուած է մասնակցիլ տափօղակով հոքիի մրցումներուն 1998-էն (նկարին մէջ՝ Ոսկեայ մետալի համար Ռուսիոյ ու Չեխիոյ հաւաքականներու խաղը 1998-ին)]] Ազնուական բարքերը, որոնք կը տիրէին [[Անգլիա|Անգլիոյ]] սեփական դպրոցներուն մէջ, մեծապէս ազդած են Փիեռ տը Քուպերթենի վրայ։ Անձնական դպրոցներուն մէջ տարածուած էր այն համոզումը, որ մարզանքը կրթութեան անբաժանելի մասն է։ Այդ վերաբերումը կը ձեւակերպուէր «mens sana in corpore sano» (առողջ հոգի՝ առողջ մարմինի մէջ) արտայայտութեամբ։ Ըստ այդ համոզումներուն, տղամարդը պէտք է ըլլար բազմակողմանի օժտուած մարդ, եւ ոչ թէ միայն մէկ ոլորտի մէջ լաւագոյնը։ Գոյութիւն ունէր նաեւ գերակշռող համոզում մը, ըստ որուն՝ արհեստավարժ մարզուիլը կը նկատուէր խաբէութիւն։ Մասնագիտական մակարդակով որեւէ մարզաձեւով զբաղողներուն գերազանցութիւնը անոնց նկատմամբ, որոնք մարզանքով կը զբաղէին միայն իբրեւ նախասիրութիւն, կը նկատուէր անարդար։ Մասնագէտ մարզիկներու մասնակցութեան բացառումը խաղերէն վէճերու առիթ տուած է ժամանակակից Ողիմպիական խաղերու ամբողջ ընթացքին։ 1912-ին հնգամարտի եւ տասնամարտի Ողիմպիական ախոյեան Ճիմ Թորփ զրկուած է իր մետալներէն, երբ պարզուած է, որ Ողիմպիական խաղերէն առաջ ան մասնագիտական մակարդակով պէյսպոլ խաղացած է ։ Անոր մետալները 1983-ին, յետմահու վերականգնուած են ՄՈԿ-ի կողմէ<ref>{{cite web |title=Jim Thorpe Biography |publisher=Biography.com |url=http://www.biography.com/search/article.do?id=9507017 |accessdate=9 February 2009}}</ref>։ Զուիցերիացի եւ աւստրիացի դահուկորդները բողոքած են 1936-ի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն՝ իբրեւ զօրակցութիւն դահուկավազքի իրենց ուսուցիչներուն, որոնց թոյլ չէր տրուած մասնակցիլ Ողիմպիական խաղերուն, քանի որ անոնք իրենց ապրուստը կը շահէին մարզանքի միջոցով, որու պատճառով նկատուած են մասնագէտներ<ref>{{cite web |title=Garmisch-Partenkirchen 1936 |publisher=International Olympic Committee |url=http://www.olympic.org/garmisch-partenkirchen-1936-winter-olympics |accessdate=25 July 2011}}</ref>։ Ի․րդ դարուն սիրողական մարզիկի բնորոշումը իբրեւ ազնուական տղամարդ արդէն ժամանակավրէպ էր։ Արեւելեան Եւրոպայի երկիրներուն մէջ պետութիւնը կը սկսի նիւթապէս հովանաւորել մարզիկներուն, որպէսզի անոնք միայն մարզանքով զբաղին։ Ասիկա ժխտական անդրադարձ կ'ունենայ սիրողական մարզանքի գաղափարախօսութեան վրայ, քանի որ անհաւասար պայմաններու մէջ կը դնէր Արեւմտեան Եւրոպայի երկիրները ներկայացնող սիրողական մակարդակի մարզիկները<ref>{{cite journal |last=Schantz |first=Otto |title=The Olympic Ideal and the Winter Games Attitudes Towards the Olympic Winter Games in Olympic Discourses – from Coubertin to Samaranch |publisher=Comité International Pierre De Coubertin |url=http://coubertin.org/docs/Winter%20Games%20Schantz.pdf |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20160919124001/http://coubertin.org/docs/Winter%20Games%20Schantz.pdf |archive-date=19 September 2016 |dead-url=no |accessdate=19 September 2016}}</ref>։ 1970-ականներէն սկսեալ, մասնակիցներու՝ ոչ մասնագէտ ըլլալու պահանջները աստիճանաբար դուրս եկած են Ողիմպիական խարտիայէն։ 1988-ի Ողիմպիական խաղերէն ետք ՄՈԿ կ'որոշէ արտօնել բոլոր մասնագէտ մարզիկներու մասնակցութիւնը խաղերուն՝ միջազգային մարզական միաւորումներու համաձայնութեամբ։ ==== Քանատայի խումբ ==== 1960-ականներու աւարտին, [[Քանատա|Քանատայի]] Սիրողական Հոքէյի Ընկերակցութիւնը հասկցած է, որ իրենց ոչ մասնագիտական խաղացողներն այլեւս չեն կրնար մրցակցիլ Խորհրդային Միութեան խումբին՝ ամբողջ ժամանակը մարզուող խաղացողներու եւ մշտապէս կատարելագործուող եւրոպական միւս խումբերուն դէմ։ Անոնք պնդած են, որ առիթ տրուի խումբին մէջ ներառել մասնագիտական լիկաներու խաղացողներ, սակայն անոր դէմ հանդէս եկած են Տափօղակով Հոքէյի Միջազգային Դաշնութիւնը ու ՄՈԿ-ը։ Էյվերու Պրենտէժ, որ 1952-1972-ականներուն եղած է ՄՈԿ-ի նախագահը, դէմ եղած է սիրողական ու մասնագիտական մակարդակներու մարզիկներու՝ ուրիշներուն հետ մրցելուն։ 1969-ին կայացած Տափօղակով Հոքէյ Միջազգային Դաշնութեան համագումարին որոշուած է Քանատային թոյլ տալ իր խումբը ընդգրկել ինն մասնագիտական մարզիկներ, բայց ոչ Հոքէյի ազգային։ 1970-ին [[Մոնրէալ]]ի ու Վինիբեկու (Մանիթոպա, Քանատա) տեղի ունեցող աշխարհի առաջնութիւններուն։ Այդ որոշումը չեղարկուած է Յունուար 1970-ին, երբ Պրենտէժը ըսած է, թէ այդ փոփոխութիւնը կատարելու պարագային վտանգի տակ կը դրուի հոքիի կարգավիճակը որպէս Ողիմպիական մարզաձեւ։ Անոր ի պատասխան՝ Քանատան դուրս եկած է տափօղակով հոքիի միջազգային մրցոյթէն, եւ պաշտօնական անձեր յայտարարած են, որ երկիրը չի վերադառնար, մինչեւ չհաստատուի «բաց մրցակցութիւն» {{cite news|title=Summit Series '72 Summary |publisher=Hockey Hall of Fame |url=http://www.hhof.com/html/GamesSummarySUM1972.shtml |accessdate=2 March 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080807130920/http://www.hhof.com/html/GamesSummarySUM1972.shtml |archivedate=7 August 2008 |df= }} արտօն։ Կիւնթէր Սապեթցկի 1975-ին դարձած է Տափօղակով Հոքիի Միջազգային Դաշնութեան նախագահ եւ օգնած հարթել վէճը Քանատայի Սիրողական Հոքէյի Ընկերակցութեան հետ։ 1976-ին Տափօղակով Հոքէյի Միջազգային Դաշնութիւնը համաձայնած է թոյլ տալ «բաց մրցակցութիւն» բոլոր խաղացողներուն միջեւ աշխարհի առաջնութիւններուն մէջ։ Սակայն, Հոքիի ազգային լիկայի խաղացողները դեռ իրաւունք չեն ստացած մասնակցիլ Ողիմպիական Խաղերուն մինչեւ 1988-ը, քանի որ, ըստ ՄՈԿ-ի քաղաքականութեան, միայն սիրողական մակարդակի մարզիկները կրնային մասնակցիլ Ողիմպիական խաղերուն<ref>{{harvnb|Podnieks|Szemberg|2008}}, [http://www.iihf.com/iihf-home/the-iihf/100-year-anniversary/100-top-stories/story-6.html Story #6–First Canada Cup opens up the hockey world].</ref>։ == Վէճեր == === Բողոքներ === [[Պատկեր:1956 Summer Olympics (Melbourne) boycotting countries (blue).png|thumb|300px|1956-ի Ողիմպիական խաղերուն բողոքած երկիրները նշուած են կապոյտով]] [[Պատկեր:1964 Summer Olympics (Tokyo) boycotting countries (red).png|thumb|300px|Կարմիրով նշուած են 1964-ի Ողիմպիական խաղերուն բողոքած երկիրները]] [[Պատկեր:1976 Summer Olympics (Montréal) boycotting countries (blue).png|thumb|300px|Կապոյտով նշուած են 1976-ի Ողիմպիական խաղերուն բողոքած երկիրները]] [[Պատկեր:1980 Summer Olympics (Moscow) boycotting countries (blue).svg|alt=|մինի|300x300փքս|Կապոյտով նշուած են 1980-ի Ողիմպիական Խաղերուն բողոքած երկիրները]] [[Պատկեր:1984 Summer Olympics (Los Angeles) boycotting countries (blue).png|thumb|300px|Կապոյտով նշուած են 1984-ի Ողիմպիական Խաղերուն բողոքած երկիրները]] [[Պատկեր:1988 Summer Olympics (Seoul) boycotting countries (blue).png|thumb|300px|Կապոյտով նշուած են 1988-ի Ողիմպիական խաղերուն բողոքած երկիրները]] [[Յունաստան]], [[Աւստրալիա]], [[Ֆրանսա]] եւ [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Մեծն Բրիտանիա]] այն միակ երկիրներն են, որոնք մասնակցած են ժամանակակից բոլոր Ողիմպիական խաղերուն՝ 1896-էն ի վեր։ Երբեմն երկիրները բաց ձգած են Ողիմպիական խաղերը որակաւորուած մարզիկներ չունենալնուն պատճառով, իսկ որոշ երկիրներ նախընտրած են բողոքել Ողիմպիական խաղերուն տարբեր պատճառներով։ [[Իրլանտա|Իրլանտայի]] Ողիմպիական Կոմիտէն բողոքած է 1936-ի [[Պերլին|Պերլինի]] Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն, որովհետեւ ՄՈԿ-ը պահանջած է, որ անոր խումբը ներկայացնէ Իրլանտայի Ազատ Պետութիւնը, ոչ թէ ամբողջ Իրլանտական կղզին։ Երեք բողոք յայտարարուած է 1956-ին Մելպուռնի Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն. Հոլանտա, [[Սպանիա]] եւ Զուիցերիա հրաժարած են մասնակցիլ՝ բողոքելով Խորհրդային Միութեան կողմէն Հունգարական յեղափոխութեան ճնշման դէմ, սակայն այդ երկիրներու ձիավարութեան խումբերը մասնակցած են Սթոքհոլմի մէջ տեղի ունեցած մրցումներուն։ Քամպոճիա, [[Եգիպտոս]], [[Իրաք]] եւ [[Լիբանան]] բողոքած են Ողիմպիական խաղերուն [[Սուէզ|Սուէզի]] ճգնաժամին պատճառով, իսկ [[Չինաստան]] (Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետութիւն) բողոքած է այն պատճառով, որ Թայուանին թոյլ տրուած է մասնակցիլ իբրեւ Չինաստանի Հանրապետութիւն։ 1972 եւ 1976-ականներուն ափրիկեան բազմաթիւ երկիրներ ՄՈԿ-ին սպառնացած են բողոքել եթէ չարգիլուի Հարաւափրիկեան Հանրապետութեան եւ Ռոտէզիոյ մասնակցութիւնը այնտեղ տիրող խտրականութեան քաղաքականութեան պատճառով։ [[Ափրիկէ|Ափրիկեան]] երկիրները պահանջած են հանել նաեւ Նոր Զիլանտայի մասնակցութիւնը, որովհետեւ վերջինիս ռեկպիի ազգային խումբը մեկնած էր Հարաւափրիկեան Հանրապետութիւն։ ՄՈԿ-ը կատարած է առաջին երկու պահանջները, սակայն մերժած է վերջինը՝ պատճառաբանելով, որ ռեկպին Ողիմպիական մարզաձեւ չէ։ յետագային ափրիկեան 20 երկիրներուն միացած են Գայանան ու Իրաքը՝ ձգելով [[Մոնրէալ|Մոնրէալի]] Ողիմպիական խաղերը , իրենց քանի մը ներկայացուցիչներուն մրցումներուն մասնակցութենէն ետք {{cite journal |url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1976/ore109/ore109h.pdf |title=Africa and the XXIst Olympiad |journal=Olympic Review |issue=109–110 |pages=584–585 |date=November–December 1976 |publisher=International Olympic Committee |format=PDF |accessdate=6 February 2009 |archive-date=8 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080408184445/http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1976/ore109/ore109h.pdf |dead-url=yes }}</ref>։ Թայուան հեռացուած է 1976-ի Ողիմպիական խաղերէն [[Քանատա]]յի վարչապետ Փիեռ Էլիոթ Տրիւտոյի հրամանով։ Տրիւտոյի արարքը լայնօրէն քննադատուած է, եւ Քանատան մեղադրած են քաղաքական ճնշում գործադրելու մէջ<ref>http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02722019109481098?journalCode=rarc20</ref>։ Քանատային կղզի ճանչցուած չըլլալուն պատճառով որոշուած է արգիլել խումբին մասնակցութիւնը, սակայն մարզիկներուն առաջարկուած է սահմանափակուիլ պետական խորհրդանիշներու մասնաւոր օգտագործմամբ<ref>{{cite journal |url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1976/ore107/ore107i.pdf |title=Game playing in Montreal |work=Olympic Review |publisher=International Olympic Committee |pages=461–462 |issue=107–108 |date=October 1976 |format=PDF |accessdate=7 February 2009 |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013854/http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1976/ore107/ore107i.pdf |dead-url=yes }}</ref>։ Սակայն, Թայուան որոշած է բողոքել Ողիմպիական խաղերուն եւ չէ մասնակցած մինչեւ 1984, երբ վերադարձած է Չինական Թայփէ անունով եւ յատուկ դրօշով ու օրհներգով։ 1980 եւ 1984-ականներուն Պաղ Պատերազմի մասնակիցները բողոքած են ուրիշ երկիրներու մէջ տեղի ունեցող Ողիմպիական խաղերուն։ [[Միացեալ Նահանգներ]]ն ու վաթսունհինգ այլ երկիրներ բողոքած են 1980-ի Մոսկուայի Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն Խորհրդային Միութեան կողմէ [[Աֆղանիստան]] ներխուժման պատճառով։ Այդ բողոքին պատճառով 1980-ի Ողիմպիականին մասնակցած է 80 երկիր, որ մասնակից երկիրներու ամենափոքր թիւն է 1956-էն ի վեր<ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/moscow-1980-summer-olympics |title=Moscow 1980|publisher=International Olympic Committee |accessdate=25 July 2011}}</ref>։ Խորհրդային Միութիւնը եւ 15 երկիրներ բողոքած են 1984-ին Լոս Անճելըսի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերուն՝ պատճառաբանելով, թէ անոնք չեն կրնար երաշխաւորել իրենց քաղաքացիներու անվտանգութիւնը։ Հակառակ անոր՝ այդ Ողիմպիականին մասնակցած է 140 Ազգային կոմիտէ, որ մրցանշային թիւ էր այդ ատենուան համար<ref name="olympic.org"/>։ Վարշաւայի պայմանագիրի կազմակերպութեան անդամ Ռումանիոյ խումբը, հակառակ ԽՍՀՄ պահանջին, որոշած է մասնակցիլ եւ արժանացած է ջերմ ընդունելութեան Միացեալ Նահանգներու մէջ։ Ողիմպիական խաղերու բացման արարողութեան ատեն Ռումանիոյ խումբը արժանացած է բուռն ծափահարութիւններու հանդիսատեսին կողմէն, որ հիմնականին ԱՄՆ քաղաքացիներ էին։ Արեւելեան միաւորումի՝ Ողիմպիական խաղերը բողոքած երկիրները Յուլիսին եւ Օգոստոսին ունեցած են իրենց այլընտրանքային մրցութիւնը, որ կոչուած է Բարեկամութեան խաղեր։ Կոչեր եղած են բողոքելու չինական արտադրութիւններուն ու 2008-ին Չինաստանի մէջ կայանալիք Ողիմպիական խաղերը իբրեւ բողոք [[Չինաստան|Չինաստանի]] մէջ մարդու իրաւունքները խախտելու դէմ եւ ի պատասխան Թիպէթեան անկարգութիւններուն։ Սակայն վերջնական արդիւնքով ոչ մէկ երկիր միացած է բողոքին<ref>{{cite news|title=Australia: Calls to Boycott Beijing Olympics |work=Inter Press Service |url=http://ipsnews.net/news.asp?idnews=41699 |accessdate=10 September 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080912023227/http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=41699 |archivedate=12 September 2008 |df= }}</ref>։ Օգոստոս 2008-ին [[Վրաստան]]ի կառավարութիւնը կոչ ուղղած է բողոքելու 2014-ին Սոչիի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն Հարաւային Օսիայի պատերազմին [[Ռուսաստան]]ի միջամտութեան պատճառով<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor.com/2008/0711/p06s01-woeu.html |title=Putin Faces Green Olympic Challenge: The Sochi 2014 Winter Games are threatened by a looming international boycott, environmental concerns, and public protests against local development |accessdate=18 August 2008 |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090822014059/http://www.csmonitor.com/2008/0711/p06s01-woeu.html |archivedate=22 August 2009 |df= }}, ''The Christian Science Monitor''. Retrieved 18 August 2008.</ref><ref>{{cite news|title=Olympic challenge for Sochi Games|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/dec/05/winter-olympics-sochi-russia|accessdate=31 May 2011|location=London|first=Frederick|last=Bernas|date=5 December 2009}}</ref>։ === Քաղաքականութիւն === [[Պատկեր:Bundesarchiv Bild 183-G00630, Sommerolympiade, Siegerehrung Weitsprung.jpg|thumb|Ճէսսի Օվէնս պատուոյ հարթակին՝ 1936-ի Ողիմպիական խաղերու ատեն:]] Ժամանակակից Ողիմպիական խաղերը սկզբնական ժամանակաշրջանին օգտագործուած են իբրեւ քաղաքական գաղափարախօսութիւններու տարածման հարթակ։ 1936-ի Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալող Նացիստական Գերմանիան փափաքած է ազգային-ընկերային կուսակցութիւնը ներկայացնել իբրեւ բարեացակամ ու խաղաղասէր, սակայն միաժամանակ խաղերը օգտագործած է արիական ցեղի գերազանցութիւնը ցուցադրելու նպատակով։ [[Գերմանիա]] եղած է այդ խաղերու ամենայաջողակ մասնակից երկիրը, սակայն անոր յաջողութիւնը «մթագնած են» չորս ոսկեայ մետալ նուաճած Ափրոամերիկուհի Ճէսի Օուենսի եւ ոսկեայ մետալի արժանացած հունգարացի հրեայ Իպոյա Չաքիի յաղթանակները։ Մինչեւ 1952, Խորհրդային Միութիւնը չէ մասնակցած Ողիմպիական խաղերուն։ Սակայն, անոր փոխարէն 1928-էն սկսեալ Խորհրդային Միութիւնը կազմակերպած է միջազգային մրցոյթներ, որոնք կոչուած են «Սպարտակիատաներ»։ Համաշխարհային երկու պատերազմներու միջեւ ինկած ժամանակաշրջանին՝ 1920-ական եւ 1930-ականներուն, տարբեր երկիրներու, ինչպէս նաեւ՝ Միացեալ Նահանգներու համայնավարներն ու ընկերվարականները փորձած են իրենց կողմէն «պուրժուական» կոչուած Ողիմպիական խաղերուն հակադրել Բանուորներու Ողիմպիական խաղերը։ 1956-ի Ողիմպիական խաղերուն Խորհրդային Միութիւնը հասած է մեծ յաջողութեան՝ նուաճելով ամենաշատ թիւով մետալները, որ նպաստած է երկիրի միջազգային հեղինակութեան բարձրացման<ref>{{cite journal |url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1974/ore84/ore84k.pdf |title=The USSR and Olympism |journal=Olympic Review |publisher=International Olympic Committee |issue=84 |pages=530–557 |date=October 1974 |format=PDF |accessdate=4 May 2009 |archive-date=16 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116214930/http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1974/ore84/ore84k.pdf |dead-url=yes }}</ref>։ Առանձին անհատներ նոյնպէս օգտագործած են Ողիմպիական խաղերը իրենց քաղաքական գաղափարները քարոզելու համար։ 1968-ի Մեքսիքոյի Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն ամերիկացի վազողներ Թոմի Սմիթ եւ Ճոն Քարլոս, որ 200 մեթր մրցատարածութիւնով գրաւած էին համապատասխանաբար առաջին եւ երրորդ տեղերը, մետալներու յանձնումէն ետք, երբ հնչած է ամերիկեան քայլերգը, խոնարհած են գլուխներն ու վեր բարձրացուցած բռունցքները (սեւ ձեռնոցներով)՝ ցուցադրելով «Black Power» (սեւերու հզօրութիւն) յայտնի նշանը՝ անով արտայայտելով իրենց բողոքը Միացեալ Նահանգներու մէջ տիրող ցեղապաշտութեան դէմ։ Արծաթէ մետալակիրը՝ աւստրալացի Փիթր Նորման, կը կրէր «Ողիմպիական նախագիծ մը՝ յանուն մարդու իրաւունքներու» ({{lang-en|Olympic Project for Human Rights, OPHR}}) նշանը՝ ցոյց տալով իր աջակցութիւնը Սմիթին ու Քարլոսին։ Անոր ի պատասխան՝ ՄՈԿ-ի նախագահ Էյվերու Պրենտեժ Միացեալ Նահանգներու Ողիմպիական Կոմիտէէն պահանջած է կա՛մ տուն ուղարկել այդ երկու մարզիկները, կա՛մ պայքարէն հանել թեթեւ աթլէթի ամբողջ խումբը։ Միացեալ Նահանգներու Ողիմպիական Կոմիտէն ընտրած է առաջինը։ Նոյն Ողիմպիական խաղերուն Չեխոսլովաքիան ներկայացնող մարմնամարզուհի Վերա Չասլաւսքան արտայայտած է իր բողոքը ընդդէմ Խորհրդային Միութեան կողմէն իր հայրենիքին կատարուած ներխուժման. մարզագերանի վրայ վարժութիւններու համար արծաթեայ եւ ազատ վարժութիւններու համար ոսկեայ (ԽՍՀՄ ներկայացուցիչ Լարիսա Փեթրիքի հետ միասին) մետալներու արժանանալէ ետք, Չասլաւսքան ԽՍՀՄ օրհներգի հնչեցման ատեն գլուխը թեքած է աջ եւ քիչ մը խոնարհած։ Հայրենիք վերադառնալէն ետք Վերա Չասլաւսքային Չեխոսլովաքիայի համայնավար ղեկավարութիւնը արգիլած է դուրս գալ երկիրէն։ Ներկայիս [[Իրան]]ի կառավարութիւնը քայլեր կը ձեռնարկէ իր մարզիկներուն թոյլ չտալու մասնակցիլ որեւէ մրցոյթի ընդդէմ [[Իսրայէլ]]ի մարզիկներուն։ 2004-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ժամանակ պարսիկ ճիւտոիստ Արաշ Միրեսմաեիլի չէր մասնակցած Իսրայէլը ներկայացնող մարզիկին դէմ մարտին։ Թէեւ Արաշ Միրեսմաեիլին պաշտօնապէս որակազրկուած է աւելորդ կշիռքի պատճառով, սակայն ան Իրանի կառավարութեան կողմէ ստացած է 125,000 տոլար դրամական պարգեւ, որ կը տրուէր Ողիմպիական խաղերուն ոսկի մետալներ նուաճած բոլոր իրանցիներուն։ Միջազգային մակարդակով կը համարուի, որ ան դիտմամբ չէ, որ խուսափած է մարտէն, սակայն այդ գումարին ընդունումը կասկածի պատճառ դարձած է<ref>{{cite news |title=Iranian Judoka rewarded after snubbing Israeli |agency=Associated Press |publisher=NBC Sports |date=8 September 2004 |url=http://nbcsports.msnbc.com/id/5942871/ |accessdate=7 February 2009 |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325034627/http://nbcsports.msnbc.com/id/5942871/ |dead-url=yes }}</ref>։ === Արդիւնաւէտութիւնը խթանող դեղամիջոցներու (խթանիչներու) օգտագործում === Ի․րդ դարու սկիզբը Ողիմպիական խաղերուն մասնակցող բազմաթիւ մարզիկներ սկսած են օգտագործել դեղանիւթեր՝ բարելաւելու համար իրենց մարզական ունակութիւնները։ Օրինակ՝ 1904-ին մարաթոնեան վազքին ոսկեայ մետալ ստացած Թոմաս Հիքսին մարզիչը մեղադրուած է ստրիխնինի (''strychnine'') գործածութեան համար<ref>{{cite web|title=Tom Hicks|publisher=Sports-reference.com|url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/hi/tom-hicks-1.html|accessdate=30 January 2009}}</ref>։ Ողիմպիական խաղերու ատեն խթանիչներու օգտագործման պատճառով մահացու միակ դէպքը պատահած է 1960-ին [[Հռոմ]]ի մէջ։ Դանիացի հեծանիւորդ Քնուտ Ենսէն ինկած է իր հեծանիւէն եւ աւելի ուշ՝ մահացած։ Դատաքննչական քննութիւնը ցոյց տուած է, որ ան եղած է amphetamineններու ազդեցութեան տակ։ 1960-ականներու կէսերուն մարզանքի դաշնութիւնները սկսած են արգիլել արդիւնաւէտութիւնը խթանող դեղամիջոցներու օգտագործումը։ 1967-ին ՄՈԿ-ը հետեւած է անոնց<ref>{{cite news |first=Sharon|last=Begley|title=The Drug Charade|work=Newsweek|date=7 January 2008|url=http://www.newsweek.com/id/86079/output/print|accessdate=27 August 2008}}</ref>։ Ըստ բրիտանացի լրագրող Էնտրու Ժենինկսի՝ Պետական Անվտանգութեան Կոմիտէի գնդապետը յայտարարած է, թէ գործակալութեան սպաներ նշանակուած են ՄՈԿ-ի մարմիններուն մէջ, որպէսզի չկեղծեն խթանիչի քննութիւնները, եւ այդ հսկայական ջանքերուն շնորհիւ «փրկուած են» խորհրդային մարզիկները<ref name=DG2011/>։ 1980-ին Մոսկուայի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերուն նուիրուած աւստրալական ուսումնասիրութեան մէջ, որ կատարուած է 1989-ին, ըսուած է. «Հազիւ թէ Մոսկուայի խաղերուն գտնուի մետալակիր մը, աւելի ստոյգ՝ ոսկեայ մետալակիր մը, բացի քանի մը հոգիիէ՝ խթանիչի ազդեցութեան տակ։ Մոսկուայի խաղերը կրնան կոչուիլ Դեղագործներու խաղեր»<ref name=DG2011>{{cite book |url= https://books.google.am/books?isbn=0292739575 |title= Drug Games: The International Olympic Committee and the Politics of Doping |first= Thomas M. |last= Hunt |year= 2011 |publisher= University of Texas Press |isbn= 0292739575 |page= 66 }}</ref>։ Ողիմպիական խաղերու մասնակից առաջին մարզիկը, որու քննութիւնը դրական արդիւնք տուած է, եղած է շուէտ հնգամարտիկ Հանս Գունար Լիլենվալը, որ կորսնցուցած է 1968-ի ամառնային ողիմպիական խաղերուն ստացած պրոնզէ մետալը ալքոլ օգտագործելուն պատճառով։ Խթանիչներու օգտագործման պատճառով տեղի ունեցած ամենայայտնի որակազրկումներէն մէկը տեղի ունեցած է 1988-ի Ողիմպիական խաղերէն ետք, երբ քանատացի ցատկող Պէն Ճոնսընի (որ յաղթած էր 100 մեթր մրցատարածութեան մէջ) քննութեան արդիւնքով պարզուած է, որ ան օգտագործած է ստանոզոլոլ։ Անոր ոսկեայ մետալը փոխանցուած է ամերիկացի Քարլ Լուիսին, որու արգիլուած նիւթերու օգտագործման վերաբերեալ քննութեան արդիւնքները նոյնպէս դրական եղած էին Ողիմպիական խաղերէն առաջ<ref>{{cite news |first=Jacquelin|last=Magnay|title=Carl Lewis's positive test covered up|work=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/articles/2003/04/17/1050172709693.html|date=18 April 2003|accessdate=28 August 2008}}</ref>։ 1999-ին ՄՈԿ-ի կողմէ ստեղծուած է Համաշխարհային հակատոպինկային գործակալութիւնը, որուն նպատակն էր համակարգել խթանիչներու օգտագործման ստուգումն ու յայտնաբերումը։ Խթանիչներու օգտագործման քննութիւններու դրական արդիւնքներու քանակի կտրուկ աճ գրանցուած է 2000-ի Ամառնային եւ 2002-ի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն։ Ծանր մարզախաղերուն ու դահուկավազքին մետալներու արժանացած շարք մը մարզիկներ որակազրկուած են խթանիչներու օգտագործման պատճառով։ 2006-ի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու ժամանակ միայն մէկ մարզիկ զրկուած է մետալէ խթանիչի օգտագործման պատճառով։ ՄՈԿ-ի կողմէն ստեղծուած խթանիչներու քննութեան համակարգը (ներկայիս յայտնի է որպէս Ողիմպիական համաչափ) սահմանած է համաշխարհային չափանիշներ, որոնք կը փորձեն ընդօրինակել մարզանքի դաշնութիւնները<ref>{{cite news|first=Zachary|last=Coile|title=Bill Seeks to Toughen Drug Testing in Pro Sports|date=27 April 2005|work=The San Francisco Chronicle|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/04/27/MNGMICG0SS1.DTL|accessdate=3 September 2008|archive-date=16 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120316004931/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/04/27/MNGMICG0SS1.DTL|dead-url=yes}}</ref>։ Փեքինի Ողիմպիական խաղերու ժամանակ 3667 մարզիկներ ստուգուած են ՄՈԿ-ի կողմէ Համաշխարհային հակատոպինկային գործակալութեան հովանիին ներքոյ։ Ստուգուած է մէզի եւ արեան մէջ արգիլուած նիւթերու առկայութիւնը։ Բազմաթիւ մարզիկներու չէին թոյլատրած խաղերուն մասնակցիլ իրենց Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէները, եւ միայն երեք մարզիկներ տապալած են խթանիչի օգտագործման քննութիւնը Փեքինի մէջ {{cite web|title=Doping: 3667 athletes tested, IOC seeks action against Halkia's coach |date=19 August 2008 |publisher=Express India Newspapers |url=http://www.expressindia.com/latest-news/Doping-3667-athletes-tested-IOC-seeks-action-against-Halkias-coach/350677/ |accessdate=28 August 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081201114743/http://www.expressindia.com/latest-news/Doping-3667-athletes-tested-IOC-seeks-action-against-Halkias-coach/350677/ |archivedate=1 December 2008 |df= }}։ [[Լոնտոն]]ի մէջ քննութենէ անցած են Ողիմպիական ու Փարալիմփիկ խաղերու աւելի քան 6000 մարզիկներ։ Մրցոյթներէն առաջ արգիլուած նիւթերու օգտագործման քննութեան արդիւնքը դրական եղած է 107 մարզիկներու մօտ, որոնց թոյլ չէ տրուած մասնակցիլ մրցոյթներուն<ref>{{cite web|title=Play True |publisher=World Anti-Doping Agency |year=2012 |format=PDF |url=http://www.wada-ama.org/Documents/Resources/Publications/PlayTrue_Magazine/PlayTrue-2012-02-London-Games-web-EN.pdf |accessdate=13 July 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130125200318/http://www.wada-ama.org/Documents/Resources/Publications/PlayTrue_Magazine/PlayTrue-2012-02-London-Games-web-EN.pdf |archivedate=25 January 2013 |df= }}</ref><ref>{{cite news|title=Anti-Doping Results Announced|work=The New York Times|date=25 July 2012|url=https://www.nytimes.com/2012/07/25/sports/olympics/antidoping-results-announced.html|accessdate=13 July 2013}}</ref>։ Խաղերու ընթացքին եւ անոնցմէ ետք եւս ութ մարզիկներու քննութիւնները ցոյց տուած են դրական արդիւնք. անոնց կարգին էր Նատժէա Օսթափչուկ, որ զրկուած է ոսկեայ մետալէ<ref>{{cite web|title=IOC Orders Belarus to Return Gold|publisher=ESPN|date=13 August 2012|url=http://espn.go.com/olympics/summer/2012/trackandfield/story/_/id/8263960/2012-london-olympics-belarus-shot-putter-nadzeya-ostapchuk-stripped-gold-doping|accessdate=13 July 2013}}</ref>։ ==== Ռուսաստանի թմրեցուցիչի հարցը ==== Խթանիչներու օգտագործման ծրագիրին՝ պետութեան կողմէ հովանաւորուելուն պատճառով, 2016-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն մասամբ, իսկ 2018-ի Ձմեռնային խաղերուն բոլորովին արգիլուած է Ռուսիոյ Ողիմպիական կոմիտէի մասնակցութիւնը։ === Սեռական խտրականութիւն === [[File:Charlotte Cooper.jpg|upright|thumb|Բրիտանացի թենիսուհի Շառլոթա Քուպերը, որ դարձած է առաջին կին Ողիմպիական ախոյեանը 1900-ին]] Ողիմպիական խաղերուն մասնակցելու արտօնութիւն առաջին անգամ կիները ստացած են 1900-ին Փարիզի մէջ, բայց մասնակից 35 երկիրներ ուղարկած են միայն տղամարդոցմէ կազմուած հաւաքականներ: յետագային այդ թիւը նուազած է: 2000-ին [[Պահրէյն]] առաջին անգամ ուղարկած է երկու մարզուհիներ՝ Ֆաթիմա Համիտ Գերաշին ու Մարիամ Մուհամէտ Հատի Ալ Հիլին<ref>[http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/2000/09/23/anderson_arab_women/ "Arab women make breakthrough at Games"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022233057/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/2000/09/23/anderson_arab_women/ |date=2012-10-22 }}, CNN, 23 September 2000</ref>: 2004-ին Ռոպինա Մուկիմեարը եւ Ֆարիտա Ռեզային դարձած են առաջին մարզուհիները, որոնք ներկայացուցած են [[Աֆղանիստան]]ը ողիմպիական խաղերուն<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3826673.stm "Afghan women's Olympic dream"], BBC, 22 June 2004</ref>: 2008-ին [[Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ]]ը առաջին անգամ Ողիմպիական խաղերուն ուղարկած է երկու մարզուհիներ (Մաիտա Ալ Մաքթումը մասնակցած է թեքուանտոյի, Լաթիֆա Ալ Մաքթումը՝ ձիավարութեան մրցումներուն): Երկու մարզուհիներն ալ եղած են [[Տուպայի Էմիրութիւն|Տուպայի]] շէյխերու ընտանիքներէ<ref>{{cite news |title=Should Saudi Arabia be Banned from the Olympics? |url=http://www.huffingtonpost.com/david-wallechinsky/should-saudi-arabia-be-ba_b_115736.html |work=The Huffington Post |date=29 July 2008 |first=David |last=Wallechinsky}}</ref>: Մինչ 2010-ը միայն երեք երկիրներ ոչ մէկ մարզուհի չեն ուղարկած մասնակցելու Ողիմպիական Խաղերուն. այդ երկիրներն են Պրունէյը, [[Սէուտական Արաբիա]]ն եւ [[Քաթար]]ը: [[Պրունէյ]] մասնակցած է միայն երեք Ողիմպիական խաղերու՝ ամէն անգամ ուղարկելով մէկական մարզիկ, իսկ [[Սէուտական Արաբիա]] ու [[Քաթար]] կը մասնակցին պարբերաբար, սակայն կ'ուղարկեն միայն տղամարդ մարզիկներ: 2010-ին Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն յայտարարած է, որ պէտք է այդ երկիրներուն ստիպել, թոյլ տալ եւ խրախուսել կանանց մասնակցութիւնը 2012-ի ողիմպիական խաղերուն: Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէի՝ Կանանց եւ մարզանքի հարցերով Կոմիտէի ղեկավար Անիթա Տեֆրանցը առաջարկած է երկիրներուն թոյլ չտալ մասնակցիլ Ողիմպիական խաղերուն, եթէ անոնք չեն ուղարկեր կիներ եւ աղջիկներ: Կարճ ժամանակ ետք Քաթարի Ողիմպիական Կոմիտէն յայտարարած է, որ իրենք «յոյս ունին ուղարկել մինչեւ չորս կին մարզիկներ»՝ մասնակցելու հրաձգութեան եւ սուսերամարտի մրցումներուն 2012-ին Լոնտոնի Ողիմպիական խաղերուն: 2012-ին Լոնտոնի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերուն պատմութեան մէջ առաջին անգամ մասնակից բոլոր երկիրներու հաւաքականներուն մէջ ընդգրկուած են նաեւ կանայք<ref>{{cite news|title=Saudis to send 2 women to London, make history |url=http://sportsillustrated.cnn.com/2012/olympics/2012/07/12/saudi-arabia-women-london-olympics.ap/index.html |work=Sports Illustrated |accessdate=13 July 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120715100639/http://sportsillustrated.cnn.com/2012/olympics/2012/07/12/saudi-arabia-women-london-olympics.ap/index.html |archivedate=15 July 2012 }}</ref>: Սէուտական Արաբիան իր Ողիմպիական հաւաքականին ընդգրկած էր երկու, Քաթարը՝ չորս, Պրունէյը՝ մէկ մարզուհի: Քաթարի ներկայացուցչուհիներէն մէկը՝ Պահիյա ալ Համատ, դարձած է Ողիմպիական ախոյեան (հրաձգութիւն) եւ եղած է անոնց դրօշակակիրը 2012-ի Ողիմպիական խաղերուն<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18813543 "London 2012 Olympics: Saudi Arabian women to compete"], BBC, 12 July 2012</ref>, իսկ Պահրէյն ներկայացնող վազքի մրցումին մասնակից Մարիամ Եուսուֆ Ճամալը արժանացած է պրոնզէ մետալի 1500 մեթր մրցատարածութեան մէջ<ref>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/08/13/232068.html|title=Female Gulf athletes make their mark in London Olympics|agency=Agence France-Presse|date=13 August 2012}}</ref>: Ողիմպիական ծրագիրին մէջ ընդգրկուած միակ մրցումը, որուն կը մասնակցին կանայք ու տղամարդիկ միասին, ձիավարութիւնն է: 2008-ի տուեալներով՝ աւելի շատ մետալներու հաւաքածոներ խաղարկուած են տղամարդոց, քան թէ կանանց համար: 2012-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն ծրագրին մէջ կանանց բռնցքամարտի աւելացումէն ետք կանայք կրնան մասնակցիլ այն նոյն մրցոյթներուն, ինչպէս տղամարդիկ<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympic_games/8196879.stm "Women's boxing gains Olympic spot"], BBC, 13 August 2009</ref>: Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու ժամանակ կանայք չեն կրնար մասնակցիլ մէկ մարզաձեւի՝ դահուկային երկամարտի մրցոյթներուն: Տղամարդիկ չեն մասնակցիր երկու մարզաձեւերու՝ գեղալողի ու գեղարուեստական մարմնամարզութեան մրցոյթներուն: === Գաղութացում === Ողիմպիական խաղերը քննադատուած են հիւրընկալող երկիրներու ու քաղաքներու գաղութային քաղաքականութեան սատարելուն (իսկ որոշ պարագաներու նաեւ ուժեղացնելու) համար, որ տեղի կ'ունենայ Ողիմպիական խաղերու հետ կապուած կազմակերպութիւններու կամ ուղղակիօրէն Ողիմպիական խաղերու պաշտօնական մարմիններուն կողմէ, ինչպիսիք են Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն, հիւրընկալող կազմակերպչական կոմիտէները եւ պաշտօնական հովանաւորները։ Քննադատները նշած են, որ Ողիմպիական խաղերուն կը ներկայացուին ժողովրդագրական ու գաղութային սխալ տեղեկութիւններ<ref>Definition: "…the process of transforming an object, idea, activity, or service into a commodity by capitalist economies." Beaster-Jones 2013, par. 1.</ref>, ինչպէս նաեւ կ'օգտագործուին բնիկ ժողովուրդին մշակութային արժէքները, որոնց հողերը գրաւուած են, եւ որոնց համար ստեղծուած են ապրելու վատ պայմաններ։ Նման դէպքեր եղած են 1904-ի Սենթ Լուիսի (Միսսուրի, [[ԱՄՆ]]) ու 1976-ի [[Մոնրէալ]]ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն եւ 1988-ին Քալկարիի (Ալպերթա, [[Քանատա]]) ու 2010-ին Վենքուվըրի (Բրիտանական Քոլոմպիա, Քանատա) Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու ընթացքին։ == Քաղաքացիութիւն== === ՄՈԿ-ի կանոնները քաղաքացիութեան մասին === Ողիմպիական խարտիան կը պահանջէ, որ մարզիկը ըլլայ այն երկիրի քաղաքացին, որ կը ներկայացնէ։ Երկքաղաքացիութիւն ունեցող անձեր կրնան ներկայացնել այն երկիրը, որ կը ցանկան, եթէ նախորդ երկիրը ներկայացնելէ ետք անցած է երեք տարի։ Սակայն ՄՈԿ-ի եւ Միջազգային մարզական միաւորման համաձայնութեամբ այդ ժամկէտը կրնայ կրճատուիլ կամ չեղարկուիլ<ref>[https://stillmed.olympic.org/Documents/olympic_charter_en.pdf "Olympic Charter"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160804181503/https://stillmed.olympic.org/Documents/olympic_charter_en.pdf |date=2016-08-04 }} (PDF). Lausanne, Switzerland: International Olympic Committee. July 2011. Retrieved 27 July 2012.</ref>։ Այդ ժամկէտը պահպանելը պարտադիր է այն մարզիկներուն համար, որոնք նախապէս ներկայացուցած են երկիր մը եւ կը ցանկան հանդէս գալ այլ երկիրի դրօշակով։ Եթէ մարզիկը ստանայ նոր կամ երկրորդ քաղաքացիութիւն, ապա ան պարտաւոր չէ սպասել որոշակի ժամանակ մը եւ կրնայ հանդէս գալ յօգուտ նոր կամ երկրորդ երկիրին։ ՄՈԿ-ը սկսած է հետաքրքրուիլ քաղաքացիութեան հարցերով, երբ որոշ երկիրներ սկսած են մարզիկներուն քաղաքացիութիւն տալ։ === Քաղաքացիութիւնը փոխելու պատճառներ === Մարզիկները երբեմն ձեռք կը բերեն այլ երկրի քաղաքացիութիւն, որպէսզի կարենան մասնակցիլ Ողիմպիական խաղերուն այդ երկիրի դրօշակով։ Ասիկա յաճախ տեղի կ'ունենայ այն պատճառով, որ մարզիկները կը գրաւեն աւելի լաւ հովանաւորներ կամ մարզուելու աւելի լաւ պայմաններ ունենալու հնարաւորութիւնները այնպիսի երկիրներու մէջ, ինչպիսին է ԱՄՆ-ը։ Անոր պատճառ կրնայ ըլլալ նաեւ այն, որ մարզիկը չի յաջողիր իր հայրենի երկիրը որակաւոր ձեւով ներկայացնելու, մանաւանդ երբ իր երկիրին մէջ արդէն որակաւորուած են ուրիշ մարզիկներ։ 1992-էն մինչեւ 2008-ը նախապէս այլ երկիրի դրօշակով Ողիմպիական խաղերուն մասնակցած շուրջ 50 մարզիկներ տեղափոխուած են Միացեալ Նահանգներ՝ նպատակ ունենալով հանդէս գալ ԱՄՆ Ողիմպիական խումբի կազմին մէջ։ === Քաղաքացիութեան փոփոխութիւններ եւ վէճեր === Ողիմպիական խաղերուն մասնակցելու համար քաղաքացիութիւնը փոխելու ամենայայտնի դէպքերէն մէկը հարաւափրիկեցի վազող Զոլա Պատի դէպքն է, որ տեղափոխուած է Մեծն Բրիտանիա, քանի որ Հարաւափրիկեան Հանրապետութիւնը չէր կրնար մասնակցիլ Ողիմպիական խաղերուն։ Ան իրաւունք ունէր ստանալ բրիտանական քաղաքացիութիւն, քանի որ իր մեծ հայրը ծնած էր Բրիտանիոյ մէջ, սակայն երկրին քաղաքացիները կառավարութիւնը մեղադրած են անոր քաղաքացիութիւն շնորհելու գործընթացը արագացնելուն համար<ref>{{cite news|author=Rory Carroll |url=https://www.theguardian.com/sport/2003/feb/24/athletics.rorycarroll |title=What Zola Budd did next |work=The Guardian |date= 24 February 2003 |accessdate=27 November 2011 |location=London}}</ref>։ Այլ յայտնի օրինակ է քենիացի վազող Պերնարտ Լակատի դէպքը, որ դարձած է Միացեալ Նահանգներու քաղաքացի Մայիս 2004-ին։ Քենիայի Սահմանադրութիւնը կը պահանջէ, որ անձը հրաժարի իր երկրի քաղաքացիութենէն՝ այլ երկիրի քաղաքացիութիւն ստանալու պարագային։ Լակատ Քենիայի դրօշակով հանդէս եկած է [[Աթէնք]]ի մէջ կայացած 2004-ի Ողիմպիական խաղերուն, թէեւ արդէն Միացեալ Նահանգներու քաղաքացի էր։ Ըստ քենիական կողմին՝ Լակատ արդէն [[Քենիա|Քենիայի]] քաղաքացի չէր, որ վտանգի տակ կը դնէր անոր նուաճած արծաթեայ մետալը։ Լակատ ըսած է, թէ ինքը [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]] քաղաքացիութիւն ստանալու գործընթացը սկսած է 2003-ի վերջը եւ չէր ակնկալեր, որ քաղաքացիութիւն ստանար նախքան Աթէնքի Ողիմպիական խաղերը<ref>{{cite web|url=http://www.coolrunning.com/engine/3/3_1/lagat-a-runner-without-a-.shtml |title=Lagat a runner without a country |publisher=Cool Running |accessdate=27 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120519082947/http://www.coolrunning.com/engine/3/3_1/lagat-a-runner-without-a-.shtml |archivedate=19 May 2012 |df= }}</ref>։ Կողովագնդակի մարզուհի Պեքի Համոն ({{lang-en|Becky Hammon}}) չէ ընդգրկուած Միացեալ Նահանգներու Ողիմպիական խումբին մէջ, սակայն փափաքած է մասնակցիլ Ողիմպիական խաղերուն, այդ պատճառով ալ տեղափոխուած է [[Ռուսիա]], ուր ան արդէն խաղացած էր տեղի լիկային մէջ WNBA միջմրցաշրջանի ընթացքին։ Համօն քննադատութիւններու արժանացած է շարք մը ամերիկացիներէ, ինչպէս նաեւ ԱՄՆ ազգային խումբի մարզիչին կողմէ եւ նոյնիսկ համարուած՝ ոչ հայրենասէր<ref>{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/oly/news/story?id=3427182 |title=Olympics opportunity too much for Hammon to pass up – Olympics|publisher=ESPN |date=5 June 2008 |accessdate=27 November 2011}}</ref>։ == Ախոյեաններ եւ մետալակիրներ == Իւրաքանչիւր մրցումի առաջին, երկրորդ եւ երրորդ տեղը գրաւած մարզիկները կը ստանան մետալներ։ Յաղթողները կ'արժանանան ոսկեայ մետալներու, որոնք մինչեւ 1912 ամբողջովին եղած են ոսկի, յետոյ ոսկեզօծ արծաթ, իսկ աւելի ուշ՝ ոսկիի բարակ շերտով պատուած արծաթեայ։ Ամէն մէկ ոսկեայ մետալ պէտք է պարունակէ առնուազն վեց կրամ մաքուր ոսկի։ Երկրորդ տեղը գրաւողները կը ստանան արծաթեայ, իսկ երրորդ տեղը գրաւողները՝ պրոնզէ մետալներ։ Այն մարզաձեւերուն մէջ, որոնց մէջ կը գործէ փլէյ օֆֆ համակարգը (առաւելապէս բռնցքամարտին մէջ), երրորդ տեղը որոշելու անհնարինութեան պատճառով կիսաեզրափակիչ պարտուած երկու մարզիկներն ալ կ'արժանանան պրոնզէ մետալներու։ 1896-ի Ողիմպիական խաղերուն մետալներ ստացած են միայն առաջին երկու տեղերը գրաւողները. առաջինները ստացած են արծաթեայ, երկրորդները՝ պրոնզէ մետալներ։ Երեք մետալ ներառող ներկայի համակարգը կը գործէ 1904-ի Ողիմպիական խաղերէն սկսեալ<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/st-louis-1904-summer-olympics|title=St Louis 1904|publisher=Olympic Games|accessdate=3 July 2012}}</ref>։ 1948-էն սկսեալ չորրորդ, հինգերորդ եւ վեցերորդ տեղերը գրաւող մարզիկները կը ստանան հաւաստագիրներ, որոնք պաշտօնապէս ծանօթ են իբրեւ յաղթանակի վկայականներ։ 1984-էն ի վեր նման վկայականներ կը տրուին նաեւ եօթներորդ եւ ութերորդ տեղերը գրաւողներուն։ 2004-ին [[Աթէնք|Աթէնքի]] մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերուն ոսկեայ, արծաթեայ եւ պրոնզէ մետալներու արժանացած մարզիկներուն տրուած են նաեւ դափնեպսակներ<ref>{{cite web |title=The Modern Olympic Games|publisher=The Olympic Museum|url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_668.pdf|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080906225419/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_668.pdf|archivedate=6 September 2008|dead-url=yes|accessdate=29 August 2008}}</ref>։ ՄՈԿ-ը չի պահպաներ մետալակիրներու վիճակագրութիւնը, սակայն Ազգային Ողիմպիական կոմիտէներու ու լրատուամիջոցներու կողմէ Ողիմպիական մրցանակները կը դիտարկուին իբրեւ յաջողութեան չափանիշ<ref>{{cite news|last=Munro|first=James|title=Britain may aim for third in 2012|publisher=BBC Sport|date=25 August 2008|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/london_2012/7579901.stm|accessdate=25 August 2008}}</ref>։ == Մասնակից երկիրներ == === Ամառնային Ողիմպիական խաղերու մասնակիցներ === 2012-ին Լոնտոնի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերուն մասնակցած են ներկայիս գոյութիւն ունեցող բոլոր 204 Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէները, որոնք մասնակցած են Ամառնային Ողիմպիական խաղերու առնուազն մէկ մրցոյթի, իսկ [[Աւստրալիա]], [[Ֆրանսա]], Մեծն Բրիտանիա, [[Յունաստան]] եւ [[Զուիցերիա]] մասնակցած են բոլոր Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն։ [[Միացեալ Նահանգներ]]ը բաց թողած են 1980-ին [[Մոսկուա]]յի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերը երկիրի նախագահ Ճիմի Քարթըրի բողոքին պատճառով։ === Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու մասնակիցներ === 119 Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէներ (ներկայիս 204 Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէներէն 110-ը եւ նախապէս գործած 9 Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէներ) առնուազն մէկ անգամ մասնակցած են Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու, իսկ 12 պետութիւններ ([[Աւստրիա]], [[Իտալիա]], [[Լեհաստան]], [[Քանատա]], [[Հունգարիա]], [[Մեծն Բրիտանիա]], [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներ]], [[Նորվեկիա]], [[Շուէտ]], [[Զուիցերիա]], [[Ֆինլանտա]], [[Ֆրանսա]]) մասնակցած են ցարդ տեղի ունեցած բոլոր Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն։ Հաշուի առնելով Չեխոսլովաքիայի մասնակցութիւնը՝ [[Չեխիա|Չեխիան]] եւ [[Սլովաքիա|Սլովաքիան]] նոյնպէս մասնակցած են տեղի ունեցած բոլոր Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն։ === Հիւրընկալող երկիրներ եւ քաղաքներ === [[Պատկեր:Summer olympics all cities.PNG|thumb|upright=1.35|Ամառնային Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալած երկիրներու ցանկ. խաղերը մէկ անգամ հիւրընկալած երկիրները նշուած են կանաչով, երկու կամ աւելի անգամ հիւրընկալածները՝ կապոյտով]] [[Պատկեր:Winter olympics all cities.svg|thumb|upright=1.35|Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալած երկիրներու ցանկ. խաղերը մէկ անգամ հիւրընկալած երկիրները նշուած են կանաչով, երկու կամ աւելի անգամ հիւրընկալածները՝ կապոյտով]] Ողիմպիական խաղերու մայրաքաղաքը սովորաբար կ'ընտրուի միջոցառման տեղի ունենալէն եօթը կամ ութ տարի առաջ։ Ընտրութիւնը կազմուած է երկու փուլէ, որ կը տեւէ երկու տարի։ Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալել փափաքող քաղաքները դիմում կը ներկայացնեն իրենց երկիրին Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէին. եթէ երկիրի մը մէկէ աւելի քաղաք դիմում ներկայացուցած է, ապա Ազգային Կոմիտէն կը կատարէ ներքին ընտրութիւնը, քանի որ իւրաքանչիւր երկիր կրնայ միայն մէկ քաղաքի համար դիմում ներկայացնել Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէին։ Դիմումներու ներկայացման համար նախատեսուած ժամկէտին աւարտէն ետք կը սկսի առաջին փուլը, որուն ընթացքին դիմում ներկայացուցած քաղաքները կը լրացնեն որոշակի հարցաթերթիկ մը՝ պատասխանելով Ողիմպիական խաղերու կազմակերպման վերաբերող հարցումերու: Դիմում ներկայացուցած քաղաքները պէտք է վստահեցնեն, որ իրենք կը հետեւին Ողիմպիական կանոններուն, որոնք սահմանուած են ՄՈԿ-ի Գործադիր Կոմիտէին կողմէ։ Ամբողջացած հարցաթերթիկները կը գնահատուին մասնագէտներու յատուկ խումբի մը կողմէ, որուն հիման վրայ պատկերացում կը կազմուի երկիրներու ներկայացուցած առաջարկներուն ու խաղերը հիւրընկալելու անոնց կարողութեան մասին։ Այդ գնահատման հիման վրայ ՄՈԿ-ի Գործադիր Կոմիտէն կ'ընտրէ այն թեկնածուները, որոնք կ'անցնին յաջորդ փուլ։ Թեկնածու ընտրուած քաղաքները պէտք է աւելի ծաւալուն ու մանրամասն ներկայացնեն իրենց նախագիծը ՄՈԿ-ին։ Իւրաքանչիւր նախագիծ կը քննարկուի գնահատող յանձնաժողովի մը կողմէ։ Վերջինս կ'այցելէ թեկնածու քաղաքներ, հարցազրոյցներ կ'ունենայ տեղի պետական պաշտօնեաներուն հետ, կը ստուգէ այն վայրերը, ուր կը նախատեսուի կատարել միջոցառումները։ Ապա, յանձնաժողովը կը ներկայացնէ իր հաշուետուութիւնը ՄՈԿ-ի վերջնական որոշումէն մէկ ամիս առաջ։ Հարցազրոյցներու հանգրուանին թեկնածու քաղաքը պէտք է նաեւ երաշխաւորէ, որ կրնայ նիւթապէս հովանաւորել Ողիմպիական խաղերուն կազմակերպումը։ Գնահատող յանձնաժողովի աշխատանքին աւարտէն ետք թեկնածուներու ցանկը կը ներկայացուի ՄՈԿ-ի ընդհանուր նիստին, որ տեղի կ'ունենայ այն երկիրին մէջ, որմէ քաղաք չկայ թեկնածուներու ցանկին մէջ։ ՄՈԿ-ի անդամներու քուէարկութեամբ կ'որոշուի այն քաղաքը, որ պէտք է հիւրընկալէ Ողիմպիական խաղերը։ Ընտրուելէն ետք հիւրընկալ քաղաքին դիմումը ներկայացուցած կոմիտէն (համապատասխան երկիրի Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէի հետ միասին) կը ստորագրէ հիւրընկալող քաղաքի պայմանագիր մը ՄՈԿ-ի հետ՝ պաշտօնապէս դառնալով Ողիմպիական խաղերը ընդունող քաղաք։ Մինչ 2016, Ողիմպիական խաղերը տեղի ունեցած են 23 երկիրներու 44 քաղաքներու մէջ, որոնցմէ միայն ութն կը գտնուի [[Եւրոպա]]յէն ու Հիւսիսային Ամերիկայէն դուրս։ 1988-ին Սէուլի մէջ (Հարաւային Քորէա) տեղի ունեցած Ամառնային Ողիմպիական խաղերէն սկսեալ՝ Ողիմպիական խաղերը չորս անգամ տեղի ունեցած են [[Ասիա|Ասիոյ]] եւ Օքիանիայի մէջ, որ մեծ առաջընթաց է ժամանակակից Ողիմպիական խաղերու պատմութեան մէջ։ 2006-ի Ռիօ տէ Ժենէրոյի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերը եղած են առաջինը Հարաւային Ամերիկայի մէջ։ [[Ափրիկէ]]ի երկիրներուն մէջ Ողիմպիական խաղեր դեռ տեղի չեն ունեցած։ Միացեալ Նահանգներ Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալած են ութ անգամ (չորս անգամ Ամառնային Ողիմպիական խաղերը, չորս անգամ՝ Ձմեռնային), որ ամենաշատն է բոլոր երկիրներու ցանկին մէջ։ Մեծն Բրիտանիոյ մայրաքաղաք Լոնտոն Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալած է երեք անգամ (բոլորն ալ Ամառնային), որ աւելի շատ է, քան որեւէ այլ քաղաք։ Երկու անգամ Ամառնային Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալած երկիրներն են [[Գերմանիա]], [[Աւստրալիա]], [[Ֆրանսա]] եւ [[Յունաստան]]։ Երկու անգամ Ամառնային Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալած քաղաքներն են Լոս Անճելըս, Փարիզ եւ [[Աթէնք]]։ 2020-ին տեղի ունենալիք Ամառնային Ողիմպիական խաղերէն ետք [[Ճափոն]]ն ու Թոքիօն պիտի համալրեն այդ ցանկը։ Միացեալ Նահանգներէն բացի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը երեք անգամ հիւրընկալած է նաեւ Ֆրանսան։ Երկու անգամ այդ խաղերը հիւրընկալած են Զուիցերիա, [[Աւստրիա]], [[Նորվեկիա]], [[Ճափոն]], [[Քանատա]] եւ [[Իտալիա]]։ Քաղաքներու շարքին Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը երկուքական անգամ հիւրընկալած են Լէյք Փլեսիտը, Ինսպրուքը եւ Սան Մորիսը։ === Ողիմպիական խաղերու կազմակերպման տարեթիւեր եւ վայրեր === {| width="100%" class="wikitable" ! !!colspan="4"|'''Ամառնային Ողիմպիական խաղեր'''!!colspan="5"|'''Ձմեռնային Ողոմպիական Խաղեր''' |- !rowspan=2| № !rowspan=2| Տարեթիւ !rowspan=2| Վայր !colspan=2| Մասնակիցներ !rowspan=2| № !rowspan=2| Տարեթիւ !rowspan=2| Վայր !colspan=2| Մասնակիցներ |----- bgcolor="#AAAAAA" ! երկիր ! մարզաձեւ ! երկիր ! մարզաձեւ |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 1 ! [[1896]] | [[Պատկեր:Flag of Greece (1822-1978).svg|25px]] [[Աթէնք]], [[Յունաստան]] ! 14 ! 9 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 2 ! [[1900]] | [[Պատկեր:Flag of France.svg|25px]] [[Փարիզ]], [[Ֆրանսա]] ! 24 ! 20 |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 3 ! [[1904]] | [[Պատկեր:Flag of the United States (1896-1908).svg|25px]] [[Շիքակօ]], [[ԱՄՆ]] →<br>[[Պատկեր:Flag of the United States (1896-1908).svg|25px]] Սենթ Լուիս, [[ԱՄՆ]] ! 12 ! 18 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! -- ! [[1906]] | [[Պատկեր:Flag of Greece (1822-1978).svg|25px]] [[Աթէնք]], [[Յունաստան]] ! 21 ! |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 4 ! [[1908]] | [[Պատկեր:Flag of Italy (1861-1946).svg|25px]] [[Հռոմ]], [[Իտալիա]] →<br>[[Պատկեր:Flag of the United Kingdom.svg|25px]] [[Լոնտոն]], [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Մեծն Բրիտանիա]] ! 22 ! 22 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 5 ! [[1912]] | [[Պատկեր:Flag of Sweden.svg|25px]] [[Սթոքհոլմ]], [[Շուէտ]] ! 28 ! |----- bgcolor="#FF99CC" ! 6 ! [[1916]] | [[Պատկեր:Flag of the German Empire.svg|25px]] [[Պերլին]], [[Գերմանիա]] ! -- ! -- |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 7 ! [[1920]] | [[Պատկեր:Flag of Belgium (civil).svg|25px]] Անթվերբէն, [[Պելճիքա]] ! 29 ! 26 |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 8 ! [[1924]] | [[Պատկեր:Flag of France.svg|25px]] [[Փարիզ]], [[Ֆրանսա]] ! 44 ! 17 ! 1 ! [[1924]] | [[Պատկեր:Flag of France.svg|25px]] Շամոնի, [[Ֆրանսա]] ! 16 ! 4 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 9 ! [[1928]] | [[Պատկեր:Flag of the Netherlands.svg|25px]] [[Ամսթերտամ]], [[Հոլանտա]] ! 46 ! 14 ! 2 ! [[1928]] | [[Պատկեր:Civil Ensign of Switzerland.svg|25px]] Սան Մորէն, [[Զուիցերիա]] ! 25 ! 4 |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 10 ! [[1932]] | [[Պատկեր:US flag 48 stars.svg|25px]] [[Լոս Անճելըս]], [[ԱՄՆ]] ! 37 ! 14 ! 3 ! [[1932]] | [[Պատկեր:US flag 48 stars.svg|25px]] [[Լէյք Պլեսիդտ]], [[ԱՄՆ]] ! 17 ! 4 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 11 ! [[1936]] | [[Պատկեր:Flag of the NSDAP (1920–1945).svg|25px]] [[Պերլին]], [[Գերմանիա]] ! 51 ! 19 ! 4 ! [[1936]] | [[Պատկեր:Flag of the NSDAP (1920–1945).svg|25px]] Գարմիշ-Փարթենքիրխէն, [[Գերմանիա]] ! 28 ! 4 |----- bgcolor="#FF99CC" ! 12 ! [[1940]] | [[Պատկեր:Flag of Japan.svg|25px]] [[Թոքիօ]], [[Ճափոն]] →<br>[[Պատկեր:Flag of Finland.svg|25px]] Հելսինքի, [[Ֆինլանտա]] ! -- ! -- ! -- ! [[1940]] | [[Պատկեր:Flag of Japan.svg|25px]] [[Սապորօ]], [[Ճափոն]] →<br>[[Պատկեր:Civil Ensign of Switzerland.svg|25px]] Սան Մորէն, [[Զուէներուա]] →<br>[[Պատկեր:Flag of the NSDAP (1920–1945).svg|25px]] [[Գարմիշ-Փարթենքիրխէն]], [[Գերմանիա]] . ! -- ! -- |----- bgcolor="#FFCCFF" ! 13 ! [[1944]] | [[Պատկեր:Flag of the United Kingdom.svg|25px]] [[Լոնտոն]], [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Մեծն Բրիտանիա]] . ! -- ! -- ! -- ! [[1944]] | [[Պատկեր:Flag of Italy (1861-1946).svg|25px]] [[Քորթինա տ'Ամպեցօ]], [[Իտալիա]] ! -- ! -- |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 14 ! [[1948]] | [[Պատկեր:Flag of the United Kingdom.svg|25px]] [[Լոնտոն]], [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Մեծն Բրիտանիա]] . ! 59 ! 19 ! 5 ! [[1948]] | [[Պատկեր:Civil Ensign of Switzerland.svg|25px]] Սան Մորէն, [[Զուիցերիա]] ! 28 ! 4 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 15 ! [[1952]] | [[Պատկեր:Flag of Finland.svg|25px]] Հելսինքի, [[Ֆինլանտա]] ! 69 ! 17 ! 6 ! [[1952]] | [[Պատկեր:Flag of Norway.svg|25px]] [[Օսլօ]], [[Նորուէկիա]] ! 30 ! 4 |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 16 ! [[1956]] | [[Պատկեր:Flag of Australia.svg|25px]] [[Մելպուռն]], [[Աւստրալիա]] <br /> [[Պատկեր:Flag of Sweden.svg|25px]] [[Սթոքհոլմ]], [[Շուէտ]] ! 67 ! 17 <br> {{tooltip|1|ձիասպորտ}} ! 7 ! [[1956]] | [[Պատկեր:Flag of Italy.svg|25px]] [[Քորթինա տ'Ամպեցօ]], [[Իտալիա]] ! 32 ! 4 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 17 ! [[1960]] | [[Պատկեր:Flag of Italy.svg|25px]] [[Հռոմ]], [[Իտալիա]] ! 83 ! 17 ! 8 ! [[1960]] | [[Պատկեր:US flag 49 stars.svg|25px]] [[Սքվօ Վելի]], [[ԱՄՆ]] ! 30 ! 4 |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 18 ! [[1964]] | [[Պատկեր:Flag of Japan.svg|25px]] [[Թոքիօ]], [[Ճափոն]] ! 93 ! 19 ! 9 ! [[1964]] | [[Պատկեր:Flag of Austria.svg|25px]] [[Ինսպրուք]], [[Աւստրիա]] ! 36 ! 6 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 19 ! [[1968]] | [[Պատկեր:Flag of Mexico.svg|25px]] [[Մեխիկօ|Մեքսիքօ]], [[Մեքսիքօ]] ! 112 ! 20 ! 10 ! [[1968]] | [[Պատկեր:Flag of France.svg|25px]] [[Կրէնոպլ]], [[Ֆրանսա]] ! 37 ! 6 |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 20 ! [[1972]] | [[Պատկեր:Flag of Germany.svg|25px]] [[Միւնիխ]], [[Գերմանիա]] ! 121 ! 23 ! 11 ! [[1972]] | [[Պատկեր:Flag of Japan.svg|25px]] [[Սապորօ]], [[Ճափոն]] ! 35 ! 6 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 21 ! [[1976]] | [[Պատկեր:Flag of Canada.svg|25px]] [[Մոնրէալ]], [[Քանատա]] ! 92 ! 21 ! 12 ! [[1976]] | [[Պատկեր:Flag of the United States.svg|25px]] [[Տէնվըր]], [[ԱՄՆ]] →<br>[[Պատկեր:Flag of Austria.svg|25px]] [[Ինսպրուք]], [[Աւստրիա]] ! 37 ! 6 |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 22 ! [[1980]] | [[Պատկեր:Flag of the Soviet Union (1955-1980).svg|25px]] [[Մոսկուա]], ԽՍՀՄ ! 80 ! 21 ! 13 ! [[1980]] | [[Պատկեր:Flag of the United States.svg|25px]] [[Լէյք Փլէսիտ]], [[ԱՄՆ]] ! 37 ! 6 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 23 ! [[1984]] | [[Պատկեր:Flag of the United States.svg|25px]] [[Լոս Անճելոս]], [[ԱՄՆ]] ! 140 ! 23 ! 14 ! [[1984]] | [[Պատկեր:Flag of SFR Yugoslavia.svg|25px]] [[Սարայեվօ]], [[Եուկոսլաւիա]] ! 49 ! 6 |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 24 ! [[1988]] | [[Պատկեր:Flag of South Korea.svg|25px]] [[Սէուլ]], [[Հարաւային Քորէա]] ! 159 ! 27 ! 15 ! [[1988]] | [[Պատկեր:Flag of Canada.svg|25px]] [[Քալկարի]], [[Քանատա]] ! 57 ! 6 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 25 ! [[1992]] | [[Պատկեր:Flag of Spain.svg|25px]] [[Պարսելոնա]], [[Սպանիա]] ! 169 ! 32 ! 16 ! [[1992]] | [[Պատկեր:Flag of France.svg|25px]] [[Ալպրվիլ|Ալպերվիլ]], [[Ֆրանսա]] ! 64 ! 6 |----- bgcolor="#DDDDDD" ! ! | ! ! ! 17 ! [[1994]] | [[Պատկեր:Flag of Norway.svg|25px]] Լիլեհամեր, [[Նորվեկիա]] ! 67 ! 6 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 26 ! [[1996]] | [[Պատկեր:Flag of the United States.svg|25px]] [[Աթլանթա]], [[ԱՄՆ]] ! 197 ! 26 | | | | | |----- bgcolor="#DDDDDD" ! ! | ! ! ! 18 ! [[1998]] | [[Պատկեր:Flag of Japan.svg|25px]] [[Նաքանօ]], [[Ճափոն]] ! 72 ! 7 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 27 ! [[2000]] | [[Պատկեր:Flag of Australia.svg|25px]] [[Սիտնի]], [[Աւստրալիա]] ! 199 ! 28 | | | | | |----- bgcolor="#DDDDDD" ! ! | ! ! ! 19 ! [[2002]] | [[Պատկեր:Flag of the United States.svg|25px]] [[Սոլթ Լէյք Սիթի]], [[ԱՄՆ]] ! 77 ! 7 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 28 ! [[2004]] | [[Պատկեր:Flag of Greece.svg|25px]] [[Աթէնք]], [[Յունաստան]] ! 201 ! 28 | | | | | |----- bgcolor="#DDDDDD" ! ! | ! ! ! 20 ! [[2006]] | [[Պատկեր:Flag of Italy.svg|25px]] Թուրին, [[Իտալիա]] ! 80 ! 7 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 29 ! [[2008]] | [[Պատկեր:Flag of China.svg|25px]] [[Փեքին]], [[Չինաստան]] ! 204 ! 28 | | | | | |----- bgcolor="#DDDDDD" ! ! | ! ! ! 21 ! [[2010]] | [[Պատկեր:Flag of Canada.svg|25px]] [[Վանքուվեր]], [[Քանատա]] ! 82 ! 7 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 30 ! [[2012]] | [[Պատկեր:Flag of the United Kingdom.svg|25px]] [[Լոնտոն]], [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Մեծն Բրիտանիա]] ! 204 ! 36<ref>[https://archive.is/20120525064645/www.london2012.com/sports/ 30-րդ Ամառնային ողոմպիական խաղերու պաշտոնական կայքի մարզաձեւերու էջը]</ref> | | | | | |----- bgcolor="#DDDDDD" ! ! | ! ! ! 22 ! [[2014]] | [[Պատկեր:Flag of Russia.svg|25px]] Սոչի, [[Ռուսաստան|Ռուսիա]] ! 88 ! 7 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 31 ! [[2016]] | [[Պատկեր:Flag of Brazil.svg|25px]] [[Ռիօ տէ Ժանէրօ]], [[Պրազիլ]] ! 207 ! 28 | | | | | |----- bgcolor="#DDDDDD" ! ! | ! ! ! 23 ! [[2018]] | [[Պատկեր:Flag of South Korea.svg|25px]] Փհենչհան, [[Հարաւային Քորէա]] ! 92 ! 7 |----- bgcolor="#EEEEEE" !32 !2020 |[[Պատկեր:Flag of Japan.svg|25px]] [[Թոքիօ]], [[Ճափոն]] ! ! |'''24''' | |[[Պատկեր:Flag of China.svg|25px]] [[Պէյճինկ]], [[Չինաստան]] | | 16 |- !33 !2024 |[[Պատկեր:Flag of France.svg|25px]] [[Փարիզ]], [[Ֆրանսա]] ! ! | | | | | |} == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} == Աղբիւրներ == * {{cite web|last=Beaster-Jones|first=Jayson|title=Commodification|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195314281.001.0001/acref-9780195314281-e-1827|work=The Grove Dictionary of American Music|publisher=Oxford University Press|accessdate=15 March 2014|year=2013|doi=10.1093/acref/9780195314281.001.0001/acref-9780195314281-e-1827}} * {{cite book | title = Historical Dictionary of the Olympic Movement | last1 = Buchanon | first1 = Ian | last2 = Mallon | first2 = Bill | publisher = Scarecrow Press | location = Lanham, MD | year = 2006 | isbn = 978-0-8108-5574-8 | url = https://archive.org/details/historicaldictio00buch_0| ref = harv }} * {{cite book | last = Burkert | first = Walter | authorlink = | year = 1983 | title = Homo Necans | chapter = Pelops at Olympia | publisher = University of California Press | isbn = 978-0-520-05875-0 | ref = harv }} * {{cite book | title = Global entertainment media | last = Cooper-Chen | first = Anne | publisher = Lawrence Erlbaum Associates | location = Mahwah, New Jersey | year = 2005 | isbn = 978-0-8058-5168-7 | url = https://books.google.am/?id=1Su8jRiVVdoC&pg=PA228&dq=tv+influence+on+olympic+games#PPA230,M1 | accessdate =21 March 2009 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Coubertin | first1 = Pierre de | authorlink = | last2 = Philemon | first2 = Timoleon J. | last3 = Politis | first3 = N.G. | last4 = Anninos | first4 = Charalambos | title = The Olympic Games: BC 776 – AD 1896 | work = The Olympic Games in 1896 – Second Part | publisher = Charles Beck | format = PDF | location = Athens | year = 1897 | url = http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1896/1896.pdf | accessdate = 2 February 2009 | ref = harv | archive-date = 27 May 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080527211831/http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1896/1896.pdf | dead-url = yes }} * {{cite book | last = Crowther | first = Nigel B. | year = 2007 | chapter = The Ancient Olympic Games | title = Sport in Ancient Times | publisher = Greenwood Publishing Group | isbn = 978-0-275-98739-8 | ref = harv }} * {{cite book | title = Architecture of Greece | last = Darling | first = Janina K. | year = 2004 | publisher = Greenwood Publishing Group | location = Santa Barbara, California | isbn = 978-0-313-32152-8 | chapter = Panathenaic Stadium, Athens | url = https://books.google.am/?id=4F-v35--l_gC&dq=Panathenaic+Stadium,+Averoff,+Constantine | accessdate =30 January 2009 | ref = harv }} * {{cite book | last = Eassom | first = Simon | year = 1994 | title = Critical Reflections on Olympic Ideology | publisher = The Centre for Olympic Studies | location = Ontario | isbn = 978-0-7714-1697-2 | ref = harv }} * {{cite book | title = Encyclopedia of the Modern Olympic Movement | last1 = Findling | first1 = John E. | last2 = Pelle | first2 = Kimberly D. | publisher = Greenwood Press | location = Westport CT | year = 2004 | isbn = 978-0-313-32278-5 | url = https://books.google.am/?id=QmXi_-Jujj0C&pg=PA283&dq=winter+games+at+the+1912+summer+olympics | accessdate =30 March 2009 | ref = harv }} * {{cite book | last = Gershon | first = Richard A. | title = Telecommunications Management:Industry structures and planning strategies | year = 2000 | publisher = Lawrence Erlbaum Associates | location = Mahwah, NJ | isbn = 978-0-8058-3002-6 | url = https://books.google.am/?id=H3cu_PFsFYwC&pg=PA17&dq=1998+winter+olympics | accessdate =21 March 2009 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Girginov | first1 = Vassil | last2 = Parry | first2 = Jim | year = 2005 | title = The Olympic Games Explained: A Student Guide to the Evolution of the Modern Olympic Games | publisher = Routledge | location = | isbn = 978-0-415-34604-7 | url = https://books.google.am/books?id=vxAmyvh0ZsQC | accessdate =3 July 2012 | ref = harv }} * {{cite book | last = Golden | first = Mark | year = 2009 | chapter = Helpers, Horses, and Heroes | title = Greek Sport and Social Status | publisher = University of Texas Press | isbn = 978-0-292-71869-2 | ref = harv }} * {{cite web|last=International Olympic Committee|title=All Games since 1896|url=http://www.olympic.org/olympic-games|accessdate=20 February 2013}} * {{cite book | last1 = Krüger | first1 = Arnd | last2 = Murray | first2 = William J. | year = 2003 | title = The Nazi Olympics: sport, politics and appeasement in the 1930s | publisher = University of Illinois Press | isbn = 978-0-252-02815-1 | url = https://books.google.am/?id=s5ntIQv0W5IC | accessdate =3 July 2012 | ref = harv }} * {{cite news|last=Lee |first=Jeff |title=Hyper-Hush Surrounds 2010 Games Mascots 'Til Tuesday |url=http://www.canada.com/vancouversun/news/story.html?id=5336f700-2921-444b-a6fb-8deb8a787975 |accessdate=16 March 2014 |newspaper=The Vancouver Sun |date=24 November 2007 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141104214413/http://www.canada.com/vancouversun/news/story.html?id=5336f700-2921-444b-a6fb-8deb8a787975 |archivedate=4 November 2014 |df= }} * {{cite book | title = Rome 1960 | last = Maraniss | first = David | year = 2008 | publisher = Simon & Schuster | location = New York | isbn = 978-1-4165-3407-5 | ref = harv }} * {{cite book | last = Matthews | first = George R. | year = 2005 | title = America's first Olympics: the St. Louis games of 1904 | publisher = University of Missouri Press | location = | isbn = 978-0-8262-1588-8 | url = https://books.google.am/books?id=WKRUmep515oC&lpg=PP1&dq=America's%20first%20Olympics%3A%20the%20St.%20Louis%20games%20of%201904&pg=PA53#v=onepage&q=liverpool&f=false | ref = harv }} * {{cite web | url = http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_122.pdf | title = Olympic Charter |publisher=International Olympic Committee | year = 2007 | format = PDF | accessdate =19 September 2012 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110723070003/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_122.pdf | archivedate = 23 July 2011 | ref = {{sfnRef|Olympic Charter|2007}} }} * {{cite web|url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_658.pdf |archiveurl=https://www.webcitation.org/5gKmnnDyw?url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_658.pdf |archivedate=26 April 2009 |title=The Olympic Games in Antiquity |author=Olympic Museum |publisher=International Olympic Committee |year=2007 |format=PDF |accessdate=2 February 2009 |ref=harv |deadurl=yes |df= }} * {{cite book | author = Pausanias | authorlink = | others = translated by W. H. S. Jones and H. A. Ormerud | title = Description of Greece | url = http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160 | chapter = Elis 1 | chapterurl = http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160&query=book%3D%235 | volume= Vol. 2 | date = 1 January 1926 | series = Loeb Classical Library | publisher = W. Heinemann | location = London | oclc= 10818363 | isbn = 978-0-674-99207-8 | accessdate =9 January 2009 | ref = harv }} * {{cite book | author = Pindar | authorlink = | others = translated by William H. Race | title = Olympian Odes | url = http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0162&query=head%3D%231 | chapter = Olympian 10 | chapterurl = http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0162&layout=&loc=O.+10.1 | year = 1997 | series = Loeb Classical Library | publisher = Harvard University Press | isbn = 978-0-674-99564-2 | accessdate =25 March 2009 | ref = harv }} * {{cite book | title = Doping:Athletes and Drugs | last = Porterfield | first = Jason | year = 2008 | publisher = Rosen Publishing Group | location = New York | isbn = 978-1-4042-1917-5 | page = 15 | url = https://books.google.am/?id=YXWa6ll5GxoC&pg=PA15&dq=Hans-Gunnar+Liljenwall, | accessdate = 30 January 2009 | ref = harv }}{{dead link|date=October 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book | title = The Fifth Century BC | last = Richardson | first = N.J. | year = 1992 | publisher = Cambridge University Press | editor=Lewis, D.M. |editor2=Boardman, John |editor3=Davies, J.K. | isbn = 978-0-521-23347-7 | chapter = Panhellenic Cults and Panhellenic Poets | url = https://books.google.am/books?id=Nqbz8Emo3PIC&pg=PA223 | accessdate =2 February 2013 | ref = harv }} * {{cite book | title = Mega-Events and Modernity | last = Roche | first = Maurice | publisher = Routledge, Taylor & Francis Group | location = New York | year = 2000 | url = https://books.google.am/?id=aldh2YTO7XQC&printsec=copyright&dq=spartakiads+and+the+olympics | isbn = 978-0-415-15711-7 | accessdate =30 January 2009 | ref = harv }} * {{cite book | title = Olympics at the Millennium | last1 = Schaffer | first1 = Kay | last2 = Smith | first2 = Sidonie | publisher = Rutgers University Press | location = New Jersey | year = 2000 | isbn = 978-0-8135-2819-9 | url = https://books.google.am/?id=nMzYdZpk8qMC&printsec=copyright&dq=olympics | accessdate =30 January 2009 | ref = harv }} * {{cite book|last=Schantz|first=Otto J.|chapter=Pierre de Coubertin's Concepts of Race, Nation, and Civilization|title=The 1904 Anthropology Days and Olympic Games: Sport, Race, and American Imperialism|date=2008|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln and London|isbn=978-0-8032-1098-1|editor=Susan Brownell}} * {{cite journal | last = Shachar | first = Ayelet | year = 2011 | title = Picking Winners: Olympic Citizenship and the Global Race for Talent | url = https://archive.org/details/yale-law-journal_2011-06_120_8/page/2088 | journal = Yale Law Journal | volume = 120 | issue = 8 | pages = 2088–2139 | ref = harv }} * {{cite book | title = The Commercialisation of sport | last = Slack | first = Trevor | publisher = Routledge | location = New York | year = 2004 | isbn = 978-0-7146-8078-1 | url = https://books.google.am/?id=Kd7ieYncwxIC&pg=PA192&dq=television+and+the+olympic+games | accessdate =31 March 2009 | ref = harv }} * {{cite book | title = The Fifth Century BC | last = Spivey | first = Nigel Jonathan | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-280433-4 | chapter = Olympia: the Origins | ref = harv }} * {{cite book | last = Swaddling | first = Judith | year = 1999 | title = The Ancient Olympic Games | publisher = University of Texas Press | isbn = 978-0-292-77751-4 | ref = harv }} * {{cite book | last = Swaddling | first = Judith | year = 2000 | title = The Ancient Olympic Games | edition = 2 | publisher = University of Texas Press | location = Austin | isbn = 978-0-292-70373-5 | oclc = 10759486 | url = https://books.google.am/?id=2-HQMnDiLqIC | accessdate =6 June 2009 | ref = harv }} * {{cite book | title = Sport and leisure cultures | last = Tomlinson | first = Alan | publisher = University of Minnesota Press | location = Minneapolis MN | year = 2005 | isbn = 978-0-8166-3382-1 | url = https://books.google.am/?id=JphFoBnq2R8C&pg=PA14&dq=olympic+games+television+ratings | accessdate =2 April 2009 | ref = harv }} * {{cite web|last=Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games|title=Vancouver 2010 Mascots Introduced to the World|url=http://www.newswire.ca/en/story/128683/vancouver-2010-mascots-introduced-to-the-world|work=Canadian NewsWire|accessdate=10 March 2014|date=27 November 2007|archive-date=13 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144945/http://www.newswire.ca/en/story/128683/vancouver-2010-mascots-introduced-to-the-world|dead-url=yes}} * {{cite journal | last = Weiler | first = Ingomar | year = 2004 | title = The predecessors of the Olympic movement, and Pierre de Coubertin | journal = European Review | volume = 12 | issue = 3 | publisher = Cambridge University Press | ref = harv }} * {{cite book | title = Social Issues in Sport | last = Woods | first = Ron | publisher = Human Kinetics | location = Champaign IL | year = 2007 | isbn = 978-0-7360-5872-8 | url = https://books.google.am/?id=Krclca7m_z0C&pg=PA146&lpg=PA146&dq=television+ratings+decline+olympic+games+torino | accessdate =2 April 2009 | ref = harv }} * {{cite book | title = A Brief History of the Olympic Games | last = Young | first = David C. | year = 2004 | publisher = Wiley-Blackwell | isbn = 978-1-4051-1130-0 | chapter = The Beginnings | ref = harv }} * {{cite book | title = The Modern Olympics: A Struggle for Revival | last = Young | first = David C. | year = 1996 | location = Baltimore | publisher = Johns Hopkins University Press | isbn = 978-0-8018-7207-5 | ref = harv }} == Գրականութիւն == {{refbegin}} * {{cite book | title = Power Games: A Political History of the Olympics | last = Boykoff | first = Jules | publisher = Verso | year = 2016 | isbn = 978-1-784-78072-2 | location = New York and London | authorlink = }} * {{cite book | title = Historical dictionary of the Olympic movement | last = Buchanan | first = Ian | publisher = Scarecrow Presz | year = 2001 | isbn = 978-0-8108-4054-6 | location = Lanham | authorlink = }} * {{cite book | title = The Golden Book of the Olympic Games | last = Kamper | first = Erich | publisher = Vallardi & Associati | year = 1992 | isbn = 978-88-85202-35-1 | location = Milan | authorlink = |author2=Mallon, Bill }} * {{cite book | title = The Economics of Staging the Olympics: A Comparison of the Games 1972–2008 | last = Preuss | first = Holger | publisher = Edward Elgar Publishing | year = 2005 | isbn = 978-1-84376-893-7 | location = | authorlink = |author2=Marcia Semitiel García }} * {{cite book | title = Dishonored Games: Corruption, Money, and Greed at the Olympics | last = Simson | first = Vyv | publisher = S.P.I. Books | year = 1992 | isbn = 978-1-56171-199-4 | location = New York | authorlink = |author2=Jennings, Andrew }} * {{cite book | title = The Complete Book of the Summer Olympics, Athens 2004 Edition | last = Wallechinsky | first = David | publisher = SportClassic Books | year = 2004 | isbn = 978-1-894963-32-9 | location = | authorlink = }} * {{cite book | title = The Complete Book of the Winter Olympics, Turin 2006 Edition | last = Wallechinsky | first = David | publisher = SportClassic Books | year = 2005 | isbn = 978-1-894963-45-9 | location = }} {{refend}} == Արտաքին յղումներ == * {{official website|http://www.olympic.org/}} * [https://www.britannica.com/sports/Olympic-Games "Olympic Games"]. ''[[Encyclopædia Britannica]]'' Online. * {{dmoz|Sports/Events/Olympics/}} * [https://www.nytimes.com/interactive/2008/08/04/sports/olympics/20080804_MEDALCOUNT_MAP.html ''New York Times'' Interactive of all the medals in the Modern Olympics] * [http://www.insidethegames.biz/ insidethegames – the latest and most up to date news and interviews from the world of Olympic, Commonwealth and Paralympic Games] * [http://www.aroundtherings.com/ ATR – Around the Rings – the Business Surrounding the Olympics] * [http://www.gamesbids.com/eng/ GamesBids.com – An Authoritative Review of Olympic Bid Business (home of the BidIndex™)] * [https://web.archive.org/web/20070318010246/http://www.databaseolympics.com/index.htm Database Olympics] * [https://web.archive.org/web/20130313013906/http://ezine.pk/?Olympic-Games--From-History-of-Olympics-to-the-Present-Day&id=820 History of Olympics to the Present Day] * [http://www.olympicgameswinners.com/ Reference book about all Olympic Medalists of all times] * [http://www.theolympicgamescountdown.com Days left until the next Olympic Games | The Olympic Games Countdown | 2012 | Sochi 2014 | Rio 2016 | PyeongChang 2018 | Tokyo 2020] * [http://www.olympics-records.com/ Olympic and Asian games records] {{Արտաքին յղումներ}} dillsnrbl397gb01hkzx1fqm26h0rv7 0 5295 253546 142676 2026-08-19T10:04:23Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253546 wikitext text/x-wiki '''Ոսմիոն'''՝ [[քիմիական տարրեր|քիմիական տարր]] է, որուն նշանն է <big>'''Os'''</big> ({{lang-la|Osmium}}-էն), կարգահամարը՝ 76, ատոմական զանգուածը՝ 190,2։ Արծաթափայլ կապտավուն [[մետաղ]] է։ == Պատմութիւն == Ոսմիոնը յայտնաբերած են [[իրիտիւմ]]ին հետ միաժամանակ [[Լոնտոն]] տեղ [[1803 թուական]]ին անգլիացի քիմիագէտներ Սմիթսըն Թենանթը ({{lang-en|Smithson Tennant}}) եւ Ուիլիըմ Ուոլասթընը ({{Լեզու en|William Hyde Wollaston}})<ref>{{cite journal|title=Osmium|url=https://archive.org/details/sim_metallurgist_january-february-1974_18_1-2/page/155|journal=Metallurgist|volume=18|issue= 2|year=1974|doi=10.1007/BF01132596|pages=155–157|first=S. I.|last=Venetskii}}</ref>՝ արքայաջուրին մէջ բնածին սպիտակ ոսկին լուծելէն հետո մնացած սեւ փոշիին մէջ։ Յայտնաբերուած նոր տարրը փաստագրուած եղած է Թենանթի Լոնտոնի թագաւորական հասարակութեան նամակին մէջ, [[Յունիս 21]]-ին, [[1804 թուական]]<ref>{{cite journal|title= On Two Metals, Found in the Black Powder Remaining after the Solution of Platina|first=S.|last=Tennant|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|volume=94|year=1804|pages=411–418|jstor=107152|doi=10.1098/rstl.1804.0018}}</ref>: == Անուանում == Անուանումն ստացած է քառօքսիտի՝ OsO<sub>4</sub> սուր հոտի պատճառաւ՝ {{lang-grc|ὀσμή}}՝ «հոտ» բառէն։ Պատճառը ոսմիոնի ցնդող OsO<sub>4</sub> օքսիտի՝ օզոնի սուր հոտ հիշեցնող հոտն է։ == Բնութեան մեջ == Երկրակեղեւին քիչ տարածուած տարր է (5•10<sup>−6</sup> զանգուած %)։ Կը հանդիպէ ոսմիոնիրիտիւմային հանքանիւթերու ձեով։ == Բնագիտական Յատկութիւններ == [[Պատկեր:Osmium 1-crop.jpg|մինի|240px|{{resize|90%|Ոսմիոնի գնդիկ}}]] Բոլոր նիւթերու մէջ ունի ամէնամեծ [[խտութիւն]]ը՝ 22.59 կ/սմ<sup>3</sup>։ Այդ ցուցանիշով անոր հետ կրնայ համեմատուիլ միայն [[իրիտիւմ]]ը<ref name="density">The lattice parameters, densities and atomic volumes of the platinum metals. Crabtree, Robert H. Sterling Chem. Lab., Yale Univ., New Haven, CT, USA. Journal of the Less-Common Metals (1979), 64(1), 7-9 էջեր:</ref>։ == Քիմիական Յատկութիւններ == Տարրերի պարբերական համակարգի VI պարբերութեան, VIII խումբի քիմիական տարր է, <big>d</big>-տարր է, կը պատկանի պղատինային մետաղներու շարքին։ Աթոմի արտաքին ելեքտրոնային թաղանթներու կառուցուածքն է ''5s<sup>2</sup> 5p<sup>6</sup> 5d<sup>6</sup> 6s<sup>2</sup>''։ К, L, M եւ N թաղանթները լրացուած են։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} i7wi6x5yc1ekj0qmqgrv8vjsvvr4fwm 0 6027 253547 196769 2026-08-19T10:06:22Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253547 wikitext text/x-wiki {{այլգործածություն|կենսաբանական սեռի||Սեռ (այլ կիրառումներ)}} [[Պատկեր:Sperm-egg.jpg|thumb|Արական [[սփերմաթոզոիտ]]ը կը բեղմնաւորէ իգական կամետը՝ [[ձուաբջիջ]]ը։]] '''Սեռ''' ({{lang-la|sexus }}՝ «սեռ»), [[օրկանիզմ]]ներու յատկանիշներու ամբողջութիւնն է, որ սերտօրէն կապուած է բազմացման հետ եւ ինչով կը տարբերին արական եւ իգական անհատները<ref>{{Cite web|url=http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=29&query=սեռ|title=Ժամանակակից հայոց լեզուի բացատրական բառարան|year=1969|website=www.nayiri.com|publisher=Հրաչեայ Աճառեանի Անուան Լեզուի Կեդրոն։ Հայկական ՍՍՀ Գիտութիւններոպ Ակադեմիայի Հրատարակչութիւն|page=288|language=hy|accessdate=2016-04-04}}</ref><ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/sex sex]. CollinsDictionary.com. Collins English Dictionary—Complete & Unabridged 11th Edition. Retrieved 3 December 2012.</ref>։ [[Սեռական բազմացում]]ը ժառանգական յատկանիշներու միաւորումն է եւ փոփոխութիւնը. յատուկ մասնագիտացած բջիջները՝ [[կամետ]]ները (սեռական բջիջները), կը միաւորուին՝ յառաջացնելով ապագայ օրկանիզմը, որ կը ժառանգէ ծնողական յատկանիշները: Կամետները իրենց կառուցուածքով եւ գործառոյթով կրնան միանման ըլլալ ([[իզոկամիա]]), սակայն սովորաբար [[աճում|աճման]] հետեւանքով ձեւաւորուած են սեռականօրէն տարբերակուած կամետներ ([[հեթերոկամետներ]], երեւոյթը՝ [[անիզոգամիա]]): Մարդու եւ կաթնասուններու մօտ արական օրկանիզմը սովորաբար կը կրէ XY [[սեռական քրոմոզոմներ]], բայց,իգական օրկկանիզմի մօտ առկայ են XX քրոմոզոմները: Ասիկա [[XY սեռի որոշման համակարգ]]ն է: Այլ կենդանիներու մօտ կան սեռի որոշման այլ համակարգեր, ZW սեռի որոշման համակարգը՝ [[թռչուններ]]ու եւ X0 սեռի որոշման համակարգը՝ [[միջատներ]]ու մօտ: Առանձնեակի մօտ ձեւաւորուող կամետներու տեսակը պայմանաւորուած է օրկանիզմի սեռով: Արական առանձնեակներու մօտ կը ձեւաւորուին արական կամետներ ([[սփերմաթոզոիտ]]ներ կամ սփերմա՝ կենդանիների մօտ եւ փոշի՝ բոյսերու մօտ), իսկ իգական առանձնեակներու մօտ՝ իգական կամետներ ([[ձուաբջիջ]]ներ): Առանձին օրկանիզմներու մօտ կարելի է ձեւաւորուիլ թէ՛ արական, թէ՛ իգական կամետներ: Այս օրկանիզմները կ'անուանուին [[Հերմաֆրոտիթիզմ|հերմաֆրոտիթներ]]: Աւելի յաճախ տարբեր սեռ ունեցող օրկանիզմները ֆիզիքապէս տարբեր են: Այս երեւոյթն կը կոչուի [[Սեռական տիմորֆիզմ|սեռական տարբերակի]] (տիմորֆիզմ): Սեռական տարբերակումը յատուկ է կենդանիներու եւ բոյսերու հսկայական մեծամասնութեան եւ կը պայմանաւորուի բջջաբանական, ձեւաբանական, կենսաքիմիական եւ ֆիզիոլոկիական շարք մը յատկանիշներու տարբերութեամբ։ Տարբեր օրկանիզմներու սեռական տարբերակման աստիճանը եւ բնոյթը տարբեր են։ Օրգանիզմներու մեծամասնութեան, յատկապէս կենդանիներու արական եւ իգական անհատները իրարմէ կը տարբերին յստակ, առաջին հայեացքէն հեշտօրէն որոշուող յատկանիշներով, իսկ ցած ձեւերու սեռական տարբերութիւնները աւելի թոյլ են արտայայտուած եւ երբեմն աննկատելի են։ == Ընդհանուր նկարագիր == [[Պատկեր:Sexual cycle.hy.svg|thumb|Սեռական բազմացմամբ բազմացող օրկանիզմի կեանքի ցիկլը կազմուած է հափլոիտ եւ տիփլոիտ փուլերէն:]] [[Կեանքէն դէպի կեանք|Կեանքի]] հիմնական օրինաչափութիւններէն մէկը [[վերարտադրութիւն]]ն է կամ [[բազմացում]]ը՝ օրկանիզմներու ընդունակութիւնը ձեւաւորած նոր օրկանիզմներ: Սեռը, այս առումով, այս օրինաչափութեան մէկ մասը կը կազնէ: Կեանքը աւելի պարզագոյն ձեւերէն շրջուած է դէպի աւելի բարդ ձեւեր. սկզբնապէս վերարտադրումը կրկնապատկման գործընթաց էր, որուն հետեւանքով կը ձեւաւորուէին նոյն ժառանգական տեղեկատուութեամբ օրկանիզմներ: Բազմացման այս ձեւը կը կոչուի անսեռ բազմացում, անիկա տարածուած է [[Միաբջիջ օրկանիզմներ|միաբջիջ]] օրկանիզմներու մօտ, սակայն կը հանդիպի նաեւ [[Բազմաբջիջ օրկանիզմներ|բազմաբջիջներու]] մօտ<ref>{{cite book|title=Biology of Plants|publisher=Freeman and Company Publishers|edition=7 th|location=NY|display-authors=etal|last1=Raven|first1=P. H.}}</ref>: Սեռական բազմացման ժամանակ սերունդի ժառանգական նիւթը կը ձեւաւորուի երկու առանձնեակներու ժառանգական նիւթի հիման վրայ։ Սեռական բազմացումը ձեւաւորուած է երկարատեւ շրջում գործընթացի հետեւանքով: Պաքտերիաները, օրինակ, կը բազմանան անսեռ եղանակով, սակայն կ'իրականացնեն նաեւ գործընթաց մը, որուն ժամանակ ժառանգական նիւթը մէկ օրգանիզմէն (տոնրր) կը փոխանցուի միւսին (ռեսիփիենտ)<ref>{{cite book|title=Genetics: Conjugation|date=1996|publisher=University of Texas|edition=4 th|display-authors=etal|last1=Holmes|first1=R. K.}}</ref>: Հաշուի չառնելով միջանկեալ բազմացման եղանակները՝ անսեռ եւ սեռական բազմացումներու հիմնական տարբերութիւնը ժառանգական նիւթի փոփոխման ձեւն է: Սովորաբար անսեռ բազմացումէն առաջ բջիջը կը կրկնապատկէ իր ժառանգական նիւթը, ապա նոր՝ կը կիսուի: Բջիջներու բաժանման այսպիսի եղանակը կը կոչուի [[միթոզ]]: Սեռական բազմացման դէպքին մէջ՝ կան յատուկ բջիջներ, որոնք կը կիսուին առանց ժառանգական նիւթի կրկնապատկման: Այս գործընթացը կը կոչուի [[մեյոզ]]: Առաջացող բջիջները կը կոչուին կամետներ եւ կը պարունակեն ծնողական ժառանգական տեղեկատուութեան միայն կէսը: Կամետները օրկանիզմի սեռական բազմացման մասնակցող բջիջներն են<ref>{{cite book|title=Biological Science|date=2005|publisher=Pearson Prentice Hall|edition=3rd|last1=Freeman|first1=Scott}}</ref>: Սեռը կը ներառէ շարք մը յատկանիշներ, որոնք կը թոյլատրեն իրականացնել սեռական բազմացումը: Անիկա շրջուած է [[Սեռական անդամներ|սեռական համակարգի անդամներու]] հետ՝ միանման կամետներէն (իզոկամիա) դէպի տարբեր կամետներ (անիզոկամիա) ուղղութեամբ<ref>{{cite book|title=Living at Micro Scale|date=2009|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass|last1=Dusenbery|first1=David B.}}</ref>: Բարձրակարգ օրկանիզմներու մօտ սեռական բջիջներու ձեւաւորումը եւ փոխանակումն կ'իրականացնեն սեռական անդամները: Շատ տեսակներ՝ յատկապէս կենդանիները ունին սեռական մասնագիտացում. բնակչութիւնը կը բաժնուի արական եւ իգական առանձնեակներու: Ի հակառակ ատոր կան տեսակներ, որոնք չունին որեւէ սեռական մասնագիտացում եւ նոյն առանձնեակը ունի ինչպէս արական, այնպէս ալ իգական սեռական անդամներ եւ կը կոչուի [[Հերմաֆրոտիթիզմ|հերմաֆրոտիթներ]]: Բոյսերու երկսեռութիւնը շատ յաճախ հանդիպող երեւոյթ է<ref>{{cite book|title=The Evolution of Sex Determination|date=2014|publisher=Oxford University Press|last1=Beukeboom|first1=L., and other}}</ref>: == Շրջում == Կ'ենթադրուի, որ սեռական բազմացումը առաջին անգամ ի յայտ է եկած մէկ միլիառ տարի առաջ<ref>{{cite web| title=Book Review for ''Life: A Natural History of the First Four Billion Years of Life on Earth''| url=http://jupiterscientific.org/review/life.html | publisher=Jupiter Scientific| accessdate=2008-04-07}}</ref>։ Սեռի եւ սեռական բազմացման ծագման պատճառներու վերաբերեալ մինչեւ օրս որոշակի կարծիք չկայ։ Ամենատարածուած տեսութիւններէն են՝ սեռական բազմացումը կ'ապահովէ ժառանգական բազմազանութիւն, թոյլ կու տայ տարածել օգտակար եւ հեռացնել շրջուն տեսակէտէն ոչ օգտակար յատկանիշները։ Սեռական բազմացումը էուկարիոտներուն բնորոշ երեւոյթ է. [[էուկարիոտներ]]ը օրկանիզմներ են, որոնց բջիջները ունին [[Բջիջակորիզ|կորիզ]] եւ [[միտոքոնտրիումներ]]: Բացի կենդանիներէն, բոյսերէն եւ սունկերէն այլ էուկարիոտներ նոյնպէս (օրինակ՝ [[Մալարիա|մալարիայի պլազմոտիումը]]) կ'իրականցնէ սեռական բազմացում: Որոշ փաքտերիաներ [[քոնիւկացիա]]յի միջոցով կը փոխանակեն ժառանգական տեղեկատուութիւնը: Քոնիւկացիան սեռական բազմացում չէ, բայց անիկա նոյնպէս կը նպաստէ ժառանգական յատկանիշներու ձեւափոխման: Էուկարիոտներու մօտ սեռական բազմացումը կը բնորոշուի կամետներու տարբերութեամբ եւ [[Բեղմնաւորում|բեղմնաւորման]] առկայութեամբ։ Նոյն տեսակի ներսի կամետներու տեսակներու բազմազանութիւնը նոյնպէս կը համարուի սեռական բազմացման եղանակ։ Բազմաբջիջ օրկանիզմներու մօտ յայտնի չէ երրորդ տեսակի կամետ՝ արականէն եւ իգականէն բացի<ref>Schaffer, Amanda (updated September 27, 2007) [http://www.slate.com/id/2174380/?GT1=10538 "Pas de Deux: Why Are There Only Two Sexes?"], ''[[Slate (magazine)|Slate]]''.</ref><ref>{{cite journal|author=Hurst, Laurence D. |jstor=50723|title=Why are There Only Two Sexes?|journal=Proceedings: Biological Sciences|volume=263|year=1996|pages= 415–422|doi=10.1098/rspb.1996.0063|issue=1369}}</ref><ref>{{cite journal | author = Haag ES | year = 2007 | title = Why two sexes? Sex determination in multicellular organisms and protistan mating types | url = | journal = Seminars in Cell and Developmental Biology | volume = 18 | issue = 3| pages = 348–9 | doi = 10.1016/j.semcdb.2007.05.009 | pmid = 17644371 }}</ref>: Սեռը ծագած է [[Փրոքարիոտներ]]ու կամ վաղ էուկարիոտների մօտ<sup>[[Sex|[11]]]</sup>, իսկ քրոմոզոմներով պայմանաւորուած սեռը ծագած է էուկարիոտների մոտ: ZW սեռի որոշման համակարգը կը հանդիպի թռչուններոպ, ձուկերու եւ որոշ [[խեցգետնակերպեր]]ու մօտ: XY սեռի որոշման համակարգը կը հանդիպի կաթնասուններու<sup>[[Sex|[12]]]</sup>, ինչպէս նաեւ որոշ միջատներու<sup>[[Sex|[13]]]</sup> եւ բոյսերու (''Silene latifolia'')<sup>[[Sex|[14]]]</sup> մօտ: Սեռի X0 որոշման համակարգը կը հանդիպի որոշ միջատներու մօտ: Թռչուններու ZW եւ կաթնասուններու XY քրոմոզոմները չունին ընդհանուր կեներ<sup>[[Sex|[15]]]</sup>. օրինակ՝ [[հաւեր]]ու Z քրոմոզոմը աւելի նման է մարդու աուտոսոմային 9-րդ քրոմոզոմին, քան X-ին կամ Y-ին: Ասիկա ցոյց կու տայ, որ սեռի որոշման ZW եւ XY համակարգերը չունին ընդհանուր ծագում, փոխարէնը սեռական քրոմոզոմները կը ծագին թռչուններու եւ կաթնասուններու ընդհանուր նախնիի տարբեր աուտոսոմ քրոմոզոմներէն: 2004 թուականին տպագրուած հետազօտութեան մը մէջ համեմատուած է [[բադակտուց]]ի X քրոմոզոմը եւ հաւի Z քրոմոզոմը եւ ենթադրուած է, որ այս երկու համակարգերը կրնան կապուած ըլլալ<sup>[[Sex|[16]]]</sup>: == Սեռական բազմացում == [[Պատկեր:Papilioandrogeusgynandromorph.jpg|thumb|200px|Գինանդրոմորֆ ''[[Papilio androgeus]]'' տեսակի թիթեռ:]] {{Հիմնական յօդուած|Սեռական բազմացում}} Սեռական բազմացմամբ բազմացող օրկանիզմներու կեանքը կազմուած է [[հափլոիտ]] եւ [[տիփլոիտ]] փուլերէն: Էուկարիոտներու սեռական բազմացման ժամանակ նոր առաջացող օրկանիզմին մէջ կը միաւորուին ծնողներու ժառանգական յատկանիշները: Այս գործընթացի ընթացքին քրոմոզոմները մէկ սերունդէն կը փոխանցուին միւսին: Իւրաքանչիւր բջիջ կը ժառանգէ իւրաքանչիւր ծնողի քրոմոզոմներու կէսը<sup>[[Sex|[17]]]</sup>[[Sex|:]] Ժառանգական յատկանիշները կը պահպանուին [[քրոմոզոմներ]]ու [[տեզօքսիռիպոնուկլեինաթթու]]ին մէջ (ԴՆԹ): Ծնողներու քրոմոզոմներու միացումէն կ'առաջանայ քրոմոզոմներու կրկնակի հաւաքակազմով օրկանիզմ, որ կը կոչուի «տիփլոիտ», իսկ քրոմոզոմներու կէսի չափ կրճատուած հաւաքակազմի փուլը ծնողնական ձեւերու սեռական քրոմոզոմներու մօտ կը կոչուի «հափլոիտ» փուլ: Տիփլոիտ օրկանիզմները իրենց հերթին կը ձեւաւորեն հափլոիտ բջիջներ՝ կամետներ (սեռական բջիջներ), որոնց մէջ մեյոզի ընթացքին պատահական կերպով կ'անցնի զոյգ քրոմոզոմներէն որեւէ մէկը<sup>[[Sex|[18]]]</sup>: [[Քրոսինկովըր]]էն եւ [[բեղմնաւորում]]էն ետք յառացացող տիմփլոիտ օրկանիզմը կ'ունենայ ծնողներէն ժառանգուած տարբեր ժառանգական յատկանիշներ: Շատ օրկանիզմներու մոտ հափլոիտ փուլը արտայայտուած է միայն կամետներով, բայց որոշ օրկանիզմներու մօտ կամետները կրնան կիսուիլ առաջացնելով բազմաբջիջ օրկանիզմներ: Երկու պարագաներուն ալ կամետները կրնան չափերով եւ ձեւով նմանիլ (իզոկամիա) կամ ըլլալ անհամաչափ՝ չափերով եւ գործառոյթով<sup>[[Sex|[19]]]</sup>: Պայմանական ձեւով ավելի մեծ կամետը՝ ձուաբջիջը կը համարուի իգական, իսկ աւելի փոքր կամետը՝ սփերմաթոզոիտը՝ արական: Երկու տեսակի կամետներ ձեւաւորող օրկանիզմը կը կոչուի հերմաֆրոտիթ. որոշ պարագաներու հերմաֆրոտիթները ընդունակ են ինքնաբեղմնաւորուիլ եւ սերունդ տալ՝ առանց երկրորդ օրկանիզմի մասնակցութեան<sup>[[Sex|[20]]]:</sup> == Սեռի որոշում == [[Պատկեր:Evolsex-dia2a.svg|thumb|300x300px|Սեռը կ'օգնէ բազմացման միջոցով փոխանցել առաւելութիւն ունեցող յատկանիշները: Նկարին մէջ կը համեմատուի սեռական (վերը) եւ անսեռ (վարը) բազմացումներու ժամանակ տեղի ունեցող ալելներու յաճախութեան շրջումը: Ուղղահայեաց առանցքի վրայ յաճախութիւնն է, հորիզոնականի վրայ՝ ժամանակը: a/A եւ b/B ալելները կը հանդիպին պատահական կերպով: Առաւելութիւն ունեցող A եւ B ալելները, որոնք կը ձեւաւորուին իրարմէ անկախ, սեռական բազմացման միջոցով կրնան արագօրէն վերածուիլ AB ավելի առաւելութիւն բերող ալելի: Անսեռ բազմացման ժամանակ նոյն արդիւնքին հասնելու համար կը պահանջուի աւելի երկար ժամանակամիջոց:]] Բոյսերու մեծ մասը երկսեռ է<ref name="dellaporta_19932">{{cite journal|last=Dellaporta|first=S. L.|last2=Calderon-Urrea|first2=A.|year=1993|title=Sex Determination in Flowering Plants|url=https://archive.org/details/sim_plant-cell_1993-10_5_10/page/1241|journal=The Plant Cell|publisher=American Society of Plant Biologists|volume=5|issue=10|pages=1241–1251|doi=10.2307/3869777|jstor=3869777|pmc=160357|pmid=8281039}}</ref>: Կենդանիներու մօտ կը հանդիպին հերմաֆրոտիթներ եւ այնպիսի օրկանիզմներ, որոնք կը ձեւաւորեն միայն արական, կամ միայն իգական կամետներ: Կենսաբանական այն պատճառները, որոնց շնորհիւ օրկանիզմի մօտ կը ձեւաւորուի սեռերէն մէկը կը կոչուին սեռական տարբերակին մէջ: Սեռական տարբերակին մէջ ունեցող տեսակներու մեծամասնութեան մօտ օրկանիզմները կամ արական են, կամ իգական: Բացառութիւնները շատ են, օրինակ՝ ''[[C. elegans]]'' կլոր որդի մօտ կան հերմաֆրոտիթ եւ առարական առանձնեակներ (այս համակարգը կը կոչուի անտրոտիեցիա): Սովորաբար երբ օրկանիզմը, որուն զարգացումը կը գտնուի արականի եւ իգականի միջեւ կը կոչուի ինթերսեքս: Յաճախ ալ ինտերսեքս առանձնեակները կը կոչուին հերմաֆրոտիթներ, բայց ասոնք ի տարբերութիւն կենսաբանական հերմաֆրոտիթներու հազուադէպ հանդիպող են եւ բեղուն չեն արական եւ իգական առումներով միաժամանակ: === Սեռի ժառանգական որոշում === Ժառանգական սեռ որոշման համակարգերու օրկանիզմը սեռը պայմանաւորուած է [[կենոմ]]ով եւ կը ժառանգուի: Այս համակարգը սովորաբար կախուած է [[սեռական քրոմոզոմներու]] ասիմեթրիկ ժառանգութեամբ: Սեռը կրնայ որոշուիլ սեռական քրոմոզոմներու տեսակով եւ քանակով: Սեռի ժառանգական որոշման պարագային, սովորաբար արական եւ իգական օրկանիզմները կ'առաջանան 1:1 յարաբերութեամբ: Մարդու եւ այլ կաթնասուններու մօտ առկայ է սեռի որոշման XY համակարգը: Y քրոմոզոմը կը կրէ գործոններ, որոնք ընդունակ են զարգացումը տանիլ արական ճանապարհով: Y քրոմոզոմի բացակայութիւնը կ'ընթանայ «լռելայն սեռի»՝ իգականի զարգացումը: XX կաթնասունները իգական են, իսկ XY -ը՝ արական: Մարդու մօտ կենսաբանական սեռը կ'որոշուի ծննդեան ժամանակ առկայ 5 գործօններով՝ Y քրոմոզոմի առկայութեամբ կամ բացակայութեամբ, [[սեռական գեղձեր]]ու տեսակով, [[սեռական հորմոններ]]ով, ներքին (օրինակ՝ կանանց [[Արգանդի յաւելումներու բորբոքում|արգանդը]]) եւ արտաքին [[Մարդու վերարտադրողական համակարգ|վերարտադրողական համակարգի]] անատոմիայով<ref name="KnoxSchacht2011">Knox, David; Schacht, Caroline. ''[https://books.google.am/books?id=iVOXAp27iQkC&pg=PT64 Choices in Relationships: An Introduction to Marriage and the Family]''. 11 ed. Cengage Learning; 2011-10-10 [cited 17 June 2013]. ISBN 9781111833220. p. 64–66.</ref>: [[Պատկեր:Drosophila XY sex-determination (hy).png |thumb|Ինչպէս մարդկանց եւ այլ կաթնասուններու մօտ, պտղաճանճի մօտ նոյնպէս կը գործէ սեռի որոշման XY համակարգը:]] XY որոշման համակարգը առկայ է նաեւ այլ օրկանիզմներու մօտ, ինչպէս՝ սովորական [[Պտղաճանճեր|պտղաճանճի]] եւ որոշ բոյսերի մօտ<ref name="dellaporta_19932"/>: Որոշ պարագաներու, ինչպէս՝ պտղաճանճի մօտ, X քրոմոզոմի քանակն է, որ կ'որոշէ սեռը, եւ ոչ թէ Y-ի առկայութիւնը կամ բացակայութիւնը: Թռչուններու մօտ կը գործէ սեռի որոշման ZW համակարգը: W քրոմոզոմը կը կրէ գործօններ, որոնք զարգացումը կը տանին իգական ուղղութեամբ, իսկ «լռելայն սեռը» արականն է<ref>{{cite journal|last=Smith|first=C. A.,|last2=Katza|first2=M|last3=Sinclair|first3=A. H.|year=2003|title=DMRT1 Is Upregulated in the Gonads During Female-to-Male Sex Reversal in ZW Chicken Embryos|journal=Biology of Reproduction|volume=68|issue=2|pages=560–570|doi=10.1095/biolreprod.102.007294|pmid=12533420}}</ref>: Երկու՝ XY եւ ZW սեռի որոշման համակարգերուն ալ որոշիչ գործօնները կրող սեռական քրոմոզոմը զգալիօրէն աւելի փոքր է եւ կը կրէ աւելի քիչ կեներ<ref>{{cite web|url=http://www.learner.org/channel/courses/biology/textbook/gender/gender_4.html|title=Evolution of the Y Chromosome|publisher=Annenberg Media|accessdate=2008-04-01}}</ref>: Շատ միջատներու մօտ սեռի որոշումը պայմանաւորուած է սեռական քրոմոզոմներու թիւով: Ասիկա կը կոչուի սեռի որոշման X0 համակարգ. 0-ն ցոյց կու տայ սեռական քրոմոզոմի բացակայութիւնը: Միւս բոլոր քրոմոզոմները այս օրկանիզմներու մօտ տիփլոիտ են, միայն սեռական քրոմոզոմները կրնան ըլլալ մէկը կամ երկուքը: [[Ճռռիկներ]]ու մօտ մէկ X ունեցող առանձնեակը արական է, իսկ երկու X կրողը՝ իգական<ref>{{cite journal|last=Yoshimura|first=A.|year=2005|title=Karyotypes of two American field crickets: Gryllus rubens and Gryllus sp. (Orthoptera: Gryllidae)|journal=Entomological Science|volume=8|issue=3|pages=219–222|doi=10.1111/j.1479-8298.2005.00118.x}}</ref>: ''C. elegans'' [[նեմաթոտ]]ի առանձնեակներու մեծամասնութիւնը ինքնաբեղմնաւորուող XX հերմաֆրոտիթներ են: Բայց քրոմոզոմներու ժառանգման ժամանակ յառաջացող շեղումներու ժամանակ կարելի է յառաջանալ X0 առանձնեակներ, որոնք բեղուն արուներ են<ref>{{cite book|title=''C. Elegans'' II|last=Riddle|first=D. L.|last2=Blumenthal|first2=T.|last3=Meyer|first3=B. J.|last4=Priess|first4=J. R.|publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press|year=1997|isbn=0-87969-532-3}} [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=ce2.section.312 9.II. Sexual Dimorphism]</ref>: Այլ միջատներու, օրինակ՝ [[մեղուներ]]ու եւ [[մրջիւններ]]ու մօտ կը գործէ սեռի որոշման հափլոտիփլոիտ համակարգը<ref>{{cite journal|last=Charlesworth|first=B.|year=2003|title=Sex Determination in the Honeybee|url=https://archive.org/details/cell_2003-08-22_114_4/page/n28|journal=Cell|volume=114|issue=4|pages=397–398|doi=10.1016/S0092-8674(03)00610-X|pmid=12941267}}</ref>: Այս պարագային տիփլոիտ օրկանիզմները սովորաբար իգական են, հափլոիտները, որոնք կը ձեւաւորուին չբողմնաւորուած ձուաբջիջէն՝ արական: Սեռի որոշման այս համակարգը կը բերէ սեռերու ոչ որոշակի յարաբերութեան, քանի որ սեռը կախուած կ'ըլլայ բեղմնաւորումէն, այլ ոչ թէ մեյոզի ժամանակ քրոմոզոմներու բաշխմամբ: === Ոչ ժառանգական սեռի որոշում === Շատ տեսակներու մօտ սեռը պայմանաւորուած չէ ժառանգականութեամբ այլ կ'առաջանայ արտաքին պայմաններու գործօններու ազդեցութեամբ: Շատ [[սողուններ]]ու մօտ սեռը կ'առաջանայ ջերմաստիճանէն կախուած. զարգացման ընթացքին սաղմի վրայ ազդող ջերմաստիճանի մեծութիւնը կ'ազդէ սեռի վրայ։ Որոշ [[կրիաներ]]ու մօտ, օրինակ, արական օրկանիզը կ'առաջացնէ աւելի ցած ջերմաստիճանի, իսկ իգականը՝ աւելի բարձր ջերմաստիճանի պարագային: Որուն ընթացքին, ջերմաստիճաններուն տարբերութիւնը կարելի է ըլլալ ընդամէնը 1-2&nbsp;°C: Շատ ձուկեր կեանքի ընթացքին կը փոխեն իրենց սեռը, այս երեւոյթը յայտնի է [[յաջորդական հերմաֆրոթիթիզմ]] անունով: [[Ծաղրածու ձուկեր]]ու մօտ աւելի փոքր ձուկները արական են, իսկ աւելի մեծ՝ վայրի ձուկը կը դառնայ իգական: ''Labridae'' ընտանիքի շատ ձուկերու մօտ հակառակն է, ձուկերը սկզբնապէս իգական են, չափերը մեծնալէ ետք՝ կը դառնան արական: Յաջորդական հերմաֆրոթիներու մօտ կեանքի ընթացքին կրնան ձեւաւորուիլ երկու տեսակի կամետները, բայց կեանքի միաձոյլ պահուն կ'առաջանան կամ արական, կամ իգական կամետներ: Որոշ [[փթերանմաններ]]ու մօտ առանձնեակները սկզբնապէս հերմաֆրոտիթ են, բայց եթէ փթերանմանը կ'աճի այն հողին մէջ, ուր նախապէս աճած են հերմաֆրոտիթներ՝ կը զարգանայ արական սեռի առանձնեակ<ref>{{cite journal|last=Tanurdzic|first=M.|last2=Banks|first2=J. A.|year=2004|title=Sex-Determining Mechanisms in Land Plants|journal=The Plant Cell|volume=16|issue=Suppl|pages=S61–S71|doi=10.1105/tpc.016667|pmc=2643385|pmid=15084718}}</ref>: == Սեռական տիմորֆիզմ == [[Պատկեր:Male_and_female_pheasant.jpg|thumb|Փասիաններու մօտ լաւ արտայայտուած է սեռական տիմորֆիզմը: Փասիանի արուն եւ էգը տարբեր են չափերով եւ տեսքով:]] Մարդկանց, ինչպէս նաեւ բոլոր [[կաթնասուններ]]ու մօտ, որոշ միջատներու (օրինակ՝ ղրոզոֆիլ պտղաճանճի) եւ շարք մը այլ կենդանիներու մօտ հոմոկամետ Լ իգական եւ հեթերոկամետ է արական սեռը։ Հակառակ պատկերը կը դիտուի [[Թիթեռներ]]ու, [[սողուններ]]ու, [[թռչուններ]]ու մօտ. հոմոկամետ է արական սեռը, հեթերոգամետ՝ իգականը։ Թռչուններու ZW սեռական քրոմոզոմները չունին ընդհանուր կեներ կաթնասուններու XY քրոմոզոմների հետ<ref>{{cite journal |author=Stiglec R, Ezaz T, Graves JA |title=A new look at the evolution of avian sex chromosomes |journal=Cytogenet. Genome Res. |volume=117 |issue=1–4 |pages=103–109 |year=2007 |pmid=17675850 |doi=10.1159/000103170}}</ref>։ 2004 թուականին համեմատուած է հաւի Z քրոմոզոմը բադակտուցի X քրոմոզոմի հետ եւ ենթադրուած է, որ վերջիններս միանման են<ref>{{cite journal | last=Grützner | first=F. | coauthors=Rens, W., Tsend-Ayush, E., El-Mogharbel, N., O'Brien, P.C.M., Jones, R.C., Ferguson-Smith, M.A. and Marshall, J.A. | year=2004 | title=In the platypus a meiotic chain of ten sex chromosomes shares genes with the bird Z and mammal X chromosomes | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-12-16_432_7019/page/913 | journal=[[Nature (journal)|Nature]] | volume=432 | pages=913–917 | doi=10.1038/nature03021 | pmid=15502814 | issue=7019}}</ref>։ Որոշ ձուկերու մօտ տիմորֆիզմը այնքան ծայրայեղ է, որ արուն մակաբոյծ է, որ կ'ապրի էգին վրայ։ Բոյսերու տեսակներու մօտ նոյնպէս կը հանդիպի տիմորֆիզմ, ուր իգական ձեւերը զգալիօրէն աւելի մեծ են, քան արուները, ինչպէս օրինակ ''[[:en:Dicranum|Dicranum]]'' մամուռի<ref>{{cite book|title=Bryophyte Biology|last=Shaw|first=A. Jonathan|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=0-521-66097-1|location=Cambridge|pages=379–380|chapter=Population ecology, population genetics, and microevolution|editors=A. Jonathan Shaw & Bernard Goffinet (eds.)}}</ref> ''[[:en:Sphaerocarpos|Sphaerocarpos]]'' լյարդամամուռի մոտ է<ref name="Schuster 1984">{{cite book|title=New Manual of Bryology|last=Schuster|first=Rudolf M.|publisher=The Hattori botanical Laboratory|year=1984|volume=2|location=Nichinan, Miyazaki, Japan|page=891|chapter=Comparative Anatomy and Morphology of the Hepaticae}}</ref>: Կան որոշ փաստեր, որ այս ցեղերու տիմորֆիզմը կրնայ պայմանաւորուած ըլլալ սեռական քրոմոզոմներով<ref name="Schuster 1984" /><ref name="Crum & Anderson">{{cite book|title=Mosses of Eastern North America|last2=Anderson|first2=Lewis E.|publisher=Columbia University Press|year=1980|isbn=0-231-04516-6|volume=1|location=New York|page=196|last1=Crum|first1=Howard A.}}</ref> կամ իգական ձեւի ազդանշանային քիմիական նյութերով<ref>{{cite journal|last=Briggs|first=D. A.|year=1965|title=Experimental taxonomy of some British species of genus ''Dicranum''|journal=New Phytologist|volume=64|issue=3|pages=366–386|doi=10.1111/j.1469-8137.1965.tb07546.x}}</ref>: Թռչուններու մօտ արուները յաճախ աւելի գունագեղ են եւ ունին այնպիսի յատկանիշներ (օրինակ՝ սիրամարգի երկար պոչը), որ առաջին հայեացքէն անբարենպաստ յատկանիշ է (վառ գոյները կրնան թռչունը տեսանելի դարձնել գիշատիչներու համար): Բացատրութիւններէն մէկը հանդիկապի սկզբունքն է<ref>{{cite book|title=The handicap principle: a missing piece of Darwin's puzzle|last=Zahavi|first=Amotz|last2=Zahavi|first2=Avishag|publisher=Oxford University Press|year=1997|isbn=0-19-510035-2}}</ref>: Այս վարկածը կ'ըսէ, որ այս թերութիւններով կենդանի մնալով արուն էգերուն ցոյց կու տայ իր ժառանգական առաւելութիւնները: == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} [[Ստորոգութիւն:Կենսաբանութիւն]] 2d5ltwlf789a0d94zeb23c4uv61jq4v 0 6197 253543 236696 2026-08-19T10:01:31Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253543 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հիւանդութիւն | անուանում = Սուր Անակնկալ Շնչառական Համախտանիշ (ՍԱՇՀ) | լատիներէն անուանում = | պատկեր = Infectious bronchitis virus.png | նկարագրում = | տեսակ = Վարակիչ (ժահր) | պատճառ = | բուն պատճառ = | փոխանցման ձեւ = | ախտանիշ = | կը վնասէ = | վարակ տարածող = | օժանդակող տարածող = | բուժաքննութիւն = | բուժում = | մսնագիտութիւն = | յայտնաբերող = | ՀՄԴ9 = {{ICD10|U|04||u|00}} | ՀՄԴ10 = {{ICD9|079.82}} | OMIM = | MedlinePlus = 007192 | eMedicine = 3662 | MeSHID = D045169 | Patientplus = | Disease Ontology = | NCI Thesaurus = | GeneReviews = | անուանուած է = | Վիքիպասեստ = |}} '''ՍԱՇՀ'''ը շնչառական համակարգի [[հիւանդութիւն]] մըն է, որ կը յառաջանայ «Քորոնա» (Corona) ժահրի որոշ մէկ տեսակին վարակումով: Հարբուխը կը յառաջանայ քանի մը տեսակ Քորոնա ժահրերով: ՍԱՇՀի ժահրը Քորոնա ժահրերու յատուկ մէկ տեսակն է: == Պատմութիւն == ՍԱՇՀը առաջին անգամ ախտաճանաչուեցաւ [[2002]]-ին [[Չինաստան]]ի մէջ եւ տեղի ունեցաւ ՍԱՇՀի համաճարակը: Գրանցուեցան 8096 վարակումներ եւ 774 մահեր, որոնց մեծամասնութիւնը պատահեցաւ [[Հոնկ Քոնկ]]ի մէջ<ref name="who:table2004_04_21">{{cite web|url=http://www.who.int/csr/sars/country/table2004_04_21/en/index.html|title=Summary of probable SARS cases with onset of illness from 1 November 2002 to 31 July 2003|publisher=[[World Health Organization]] (WHO) |accessdate=2008-10-31}}</ref>: ՍԱՇՀը շուտով տարածուեցաւ այլ երկիրներ՝ վարակուած անձերու ճամբորդութեան պատճառով: Ճամբորդներ երկրէ երկիր փոխադրուելով, տարածեցին այս ժահրը շատ մը երկիրներ: Մէկ տարուան ընթացքին 37 երկիրներ ունեցան ՍԱՇՀի հարիւրաւոր պարագաներ: [[Քանատա]]յի մէջ գրանցուեցան շուրջ 400 ՍԱՇՀի պարագաներ եւ 44 մահեր<ref>{{cite news| author=Yardley J | url=http://www.nytimes.com/2005/05/15/health/15sars.html | title =After Its Epidemic Arrival, SARS Vanishes |work=The New York Times | date=2005-05-15| accessdate=2008-10-31}}</ref><ref>{{cite journal |author=Smith, R. D.|title=Responding to global infectious disease outbreaks, Lessons from SARS on the role of risk perception, communication and management |url=https://archive.org/details/sim_social-science-medicine_2006-12_63_12/page/3113|journal=[[Social Science and Medicine]] |volume=63 |issue=12 |pages=3113–3123 |year=2006 |pmid= 16978751|doi=10.1016/j.socscimed.2006.08.004}}</ref><ref name="nhssars">{{cite web |title=SARS (severe acute respiratory syndrome) |url=http://www.nhs.uk/conditions/SARS/Pages/Introduction.aspx |website=[[NHS Choices]] |publisher=[[National Health Service]] |accessdate=2016-03-08 |location=United Kingdom |date=2014-10-03 |quote=Since 2004, there haven't been any known cases of SARS reported anywhere in the world. |archive-date=2017-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170909050218/http://www.nhs.uk/conditions/SARS/Pages/Introduction.aspx |dead-url=yes }}</ref> : == Ախտանշաններ == ՍԱՇՀը կը հարուածէ ընդհանրապէս բոլոր տարիքի մարդիկը՝ առանց սեռի խտրութեան, սակայն առաւելաբար 15-70 տարեկան անձերը: ՍԱՇՀի ախտանշանները [[կռիփ]]ի (հարբուխ-influenza) ախտանշաններուն կը նմանին. տեղի կ'ունենան ախտանշաններու յարաճուն զարգացում: Ախտանշաններուն կարեւորագոյնը շնչառութեան սուր անբաւարարութիւնն է: Անոր նախնական ախտանշանները կռիփի նման ախտանշաններ են, ինչպէս՝ ջերմութիւն, դող, չոր հազ եւ մկանային [[ցաւ]], [[գլխացաւ]], [[փորհարութիւն]] եւ քթահոսք: Յատկանշական է [[Արիւն|արեան]] ճերմակ գնդիկներու նուազումը եւ հակամարմիններու յայտնաբերումը վարակումէն երեք շաբաթներ ետք: Հակամարմինները կը գործեն 3-4 ամիսներ եւ ապա կը սկսին նուազելու: Վարակուած անհատներուն մեծամասնութիւնը կը բարելաւուին ինքնաբերաբար 1-2 շաբաթներու ընթացքին: Վարակուածներուն փոքր մէկ տոկոսը կ'ունենան շնչառութեան դժուարութիւն եւ թթուածինի անբաւարարութիւն, որոնք ազդանշաններն են ՍԱՇՀի: Այս հանգրուանին կը յառաջանայ ժահրային [[Թոքատապ]] (pneumonia), որ կրնայ վերածուիլ մանրէական (bacterial) [[թոքատապ]]ի: Ենթական կը մատնուի զօրաւոր շնչահեղձութեան, սուր [[թթուածին]]ի անբաւարարութեան, կապտութեան (cyanosis), վարակամերժութեան (immunity) նուազումի եւ մարմնական ընդհանուր փլուզումի (shock): Շատ արագ տեղի կ'ունենան այս զարգացումները, որոնք կրնան պատճառ դառնալ ենթակայի [[մահ]]ուան<ref>{{cite journal|url=http://wwwnc.cdc.gov/eid/article/10/5/03-0682_article.htm |title=Laboratory Diagnosis of SARS | volume=10 |issue=5 |date=May 2004 |journal=Emerging Infectious Disease Journal |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |accessdate=2013-07-14}}</ref>: == Վարակում == Քորոնա ժահրը կը տարածուի եւ կը փոխանցուի օդի ճամբով, այսինքն շնչելով Քորոնա ժահրով վարակուած օդ: Վարակուած անհատը հազալով եւ փռնգտալով կը սփռէ ՍԱՇՀի ժահրը օդին մէջ եւ իր շուրջը գտնուող իրերուն, կերակուրներուն եւ անհատներուն վրայ։ ՍԱՇՀի ժահրը կ'ապրի' մեր ձեռքերուն եւ հագուստներուն վրայ մօտաւորապէս 6 ժամ: Առողջ անհատներ կը վարակուին ՍԱՇՀով շատ արագ՝ պարզապէս ներշնչելով այս վարակուած օդը, դպչելով վարակուած իրերուն եւ անձերուն եւ ուտելով վարակուած կերակուրներները: Այս ժահրը երկար ժամանակ կ'ապրի շատ պաղ եղանակներուն: ՍԱՇՀի թխսումը կը տեւէ 2-10 օրեր: Մահացութեան տոկոսը 10ն է, այսինքն՝ վարակուածներուն 10 տոկոսը կը մահանայ: Մահացութեան տոկոսը կը հասնի մինչեւ 50 տոկոսի տարեցներու մօտ: <div style="float:right; margin-left:5.95em; "> {| class="wikitable" style="width: 10em;" | colspan="5" style="text-align:center; padding:0.3em; font-size:1em; background:Violet;"|'''ՍԱՇՀի պարագաներ տարբեր երկիրներու մէջ՝ [[1 Նոյեմբեր]] [[2002]] - [[31 Յուլիս]] [[2003]]''' |- |'''Երկիր կամ Շրջան'''||'''Պարագայ'''||'''Մահերու թիւ'''||'''ՍԱՇՀի Պատճառաւ մահերու թիւ'''||'''Մահացութեան տոկոսը''' |- align=right |align=left|[[Քանատա]]||251||44||0||18 |- align=right |align=left|[[Չինաստան]] (մայրաքաղաքի բաժինները)&nbsp;*||5,328||349||19||6.6 |- align=right |align=left|[[Չինաստան]] ([[Հոնկ Քոնկ]])&nbsp;*||1,755||299||5||17 |- align=right |align=left|[[Չինաստան]] (Մաքաու)&nbsp;*||1||0||0||0 |- align=right |align=left|[[Թայուան]]&nbsp;** ||346||37||36||11 |- align=right |align=left|[[Սինկափոր]]||238||33||0||14 |- align=right |align=left|[[Վիեդնամ]]||63||5||0||8 |- align=right |align=left|[[ԱՄՆ]]||27||0||0||0 |- align=right |align=left|[[Ֆիլիբին]]||14||2||0||14 |- align=right |align=left|[[Մոնկոլիա]]||9||0||0||0 |- align=right |align=left|[[Քուէյթ]]||1||0||0||0 |- align=right |align=left|[[Իրլանտա]]||1||0||0||0 |- align=right |align=left|[[Ռոմանիա]]||1||0||0||0 |- align=right |align=left|[[Ռուսաստան]]||1||0||0||0 |- align=right |align=left|[[Սպանիա]]||1||0||0||0 |- align=right |align=left|[[Զուիցերիա]]||1||0||0||0 |- align=right |align=left|[[Հարաւային Քորէա]]||4||0||0||0 |- align=right |'''''Ընդհանուր'''''||'''''8273'''''||'''''775'''''||'''''60'''''||'''''9.6''''' |- | colspan=5 style="font-size: smaller;" | ''(*) Պարագաները Չինաստանի համար չեն ընդգրկէր Special Administrative Regions անունով շրջանները (Macau SAR, Hong Kong SAR), որոնք զատէն արձանագրուած են [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|ՄԱԿ]]-ի [[Առողջապական Համաշխարհային Կազմակերպութիւն|Առողջապական Համաշխարհային Կազմակերպութեան]] (WHO) կողմէ:'' |- | colspan=5 style="font-size: smaller;" | ''(**) [[11 Յուլիս]] [[2003]]էն ետք, 325 Թայուանական պարագաներ «անտեսուած» էին: Տարրալուծարանային տեղեկութեան հիման վրայ այս թիւէն 101ը մահացան:'' |- | colspan="5" style="padding:0.3em; font-size:1em; background:Violet"|''Source:WHO.<ref name=WHO>{{cite web|url=http://www.who.int/csr/sars/country/en/index.html |title=Epidemic and Pandemic Alert and Response (EPR) |publisher=World Health Organization }}</ref>'' |} </div> == Ախտաճանաչում == ՍԱՇՀի ախտաճանաչումը ընդհանրապէս կ'ըլլայ տեսնելով ենթակային հիւանդագին վիճակը, ինչպէս նաեւ կատարելով շատ մը տարրալուծարանային քննութիւններ եւ Ք ճառագայթային նկարումներ: Յաճախ թոքերու պարզ Ք ճառագայթային նկարումը ոչ մէկ ախտաբանական վիճակ չի ցուցաբերեր, հակառակ անոր, որ ՍԱՇՀը կը մնայ կասկածելի: Այս պարագային կը կատարուի թոքերու յատուկ համակարգչային շերտագրական նկարում (CT Scan): Կը կատարուին արեան զանազան տեսակի քննութիւններ, մասնաւորապէս արեան ճերմակ գնդիկներու քանակական հաշուաքննութիւնը (count), ՍԱՇՀի ժահրի եւ հակամարմիններու յայտնաբերումի քննութիւները, քթաքսուկ-քթա-չնչան (nasal swab) եւ կոկորդաչնչան-կոկորդաքսուկ՝ (throat swab) յայտնաբերելու համար Քորոնա ժահրը<ref>{{cite journal |last=Dandekar |first=A |last2=Perlman |first2=S |title= Immunopathogenesis of coronavirus infections: implications for SARS |journal=Nat Rev Immunol |year=2005 |volume=5 |pages=917–927 |doi=10.1038/nri1732 |pmid=16322745 |issue=12}}</ref>: Քորոնա ժահրի եւ ՍԱՇՀի դէմ մասնաւոր դեղեր գոյութիւն չունին<ref>{{cite journal |author=Lu P, Zhou B, Chen X, Yuan M, Gong X, Yang G, Liu J, Yuan B, Zheng G, Yang G, Wang H. |title=Chest X-ray imaging of patients with SARS |journal=Chinese Medical Journal |date=July 2003 |volume=116 |issue=7 |pages=972–5 |pmid=12890364}}</ref>: ՍԱՇՀէ վարակուածներուն մեծամասնութիւնը յատուկ դարմանումի պէտք չեն ունենար: Անոնք 1-2 շաբաթներու ընթացքին կը բարելաւուին ինքնաբերաբար, սակայն պէտք է ստանան բաւարար հեղուկ եւ առողջարար սնունդ, ունենան կատարեալ անկողնային եւ ֆիզիքական հանգիստ: Յառաջացած ՍԱՇՀի պարագաները կ'ենթարկուին հիւանդանոցային խնամքի եւ շտապ օգնութեան: Անոնց կը կիրարկուի ներերակային հեղուկ, արուեստական օժանդակ շնչառութիւն (artificial respiration)՝ թթուածինի ներշնչումով միատեղ: Մանրէական թոքատապի պարագային, կը գործածուին հակամանրէական դեղեր: ՍԱՇՀի դէմ մինչեւ օրս պատուաստ չէ գտնուած: Սակայն տեսնուած է, որ կռիփի պատուաստ եւ թոքատապի պատուաստ ստացողները նուազ չափով կը վարակուին ՍԱՇՀով: Յառաջացած ՍԱՇՀի պատճառով կրնան տեղի ունենալ բարդութիւններ, որոնցմէ կարեւորագոյններն են՝ թոքերու թելային կարծրացում (firosis), ոսկրափխրում (osteoporosis), ոսկորներու մեռուկացում (necrosis) եւ լեարդի աշխատանքի վատթարացում: ՍԱՇՀը կրնայ շուտով համաճարակի վերածուիլ, եթէ պէտք եղած կանխարգելիչ միջոցներ չկիրարկուին: Վարակուած անհատը պէտք է մեկուսացուի: Բժշկական անձնակազմը, հիւանդապահուհիները եւ հիւանդին հետ յարաբերութիւն ունեցող անձերը պէտք է գործածեն բերանի-քիթի դիմակ (oral-nasal mask), յատուկ հագուստ, գոգնոց եւ ձեռնոց: Բոլոր կասկածելի պարագաները պէտք է մեկուսացուին: Վարակուած պարագաները եւ կասկածելիները պէտք է գրանցուին պետական առողջապահական հաստատութիւններու մօտ: Կարգ մը կանխազգուշական թելադրութիւններ կարեւոր են ՍԱՇՀի համաճարակի պարագային. # Լուալ ձեռքերը յաճախակիօրէն. # Լուալ վարակուած անհատին հագուստները, սաւանը, անձեռոցը, կերակուրի սպասները՝ օճառով եւ տաք ջուրով. # Հազալու եւ փռնգտալու միջոցին փակել քիթը եւ բերանը. # Վարակուած անձէն հեռու մնալ եւ չգործածել անոր կերակուրի սպասները, իրեղէնները, հագուստը եւ անձեռոցը. # Հիւանդին ապաքինումէն 10-15 օրեր ետք միայն սկսիլ յարաբերութիւն ունենալու անոր հետ. # Համաճարակ ունեցող երկիր չայցելել. # Համաճարակ երկիրէն դուրս ելլել շատ զգուշութեամբ։ == Տե'ս Նաեւ == * [[Ականջ]] * [[Փայծաղ]] * [[Ականջային Արիւնահոսութիւն]] * [[Գլխապտոյտ]] * [[Մանկական Անդամալուծութիւն]] * [[Ողնայարի Կողմնածռութիւն]] * [[Ջղային Անախորժակութիւն]] * [[Տանկի Տենդ]] * [[Գլխու Դիրքաւորման Նոպայական Գլխապտոյտ]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * «Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, [[21 Նոյեմբեր]] [[2014]]: [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով]] d9eksfgze375j3re51kj4eih9crl7yb 0 6415 253593 228772 2026-08-19T11:26:14Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253593 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հիւանդութիւն | անուանում = Վարակիչ Կակղամորթախտ | լատիներէն անուանում = Molluscum contagiosum | պատկեր = Molluscaklein.jpg | նկարագրում = Վարակիչ Կակղամորթախտի երեւոյթը՝ մօտէն ներկայացուած. | տեսակ = | ենթադաս = | պատճառ = | բուն պատճառ = | փոխանցման ձեւ = | ախտանիշ = | կը վնասէ = | վարակ տարածող = | օժանդակող տարածող = | բուժաքննութիւն = | բուժում = | մսնագիտութիւն = | յայտնաբերող = | ՀՄԴ9 = {{ICD9|078.0}} | ՀՄԴ10 = {{ICD10|B|08|1|b|00}} | OMIM = | MedlinePlus = 000826 | eMedicine = 270 | MeSHID = D008976 | Patientplus = | Disease Ontology = 8337 | NCI Thesaurus = | GeneReviews = | անուանուած է = | Վիքիպասեստ = |}} '''Վարակիչ կակղամորթախտը''' (Molluscum contagiousum) մորթային վարակիչ հիւանդութիւն մըն է։ Անոր յարուցիչը (causative agent) յատուկ ժահր մըն է, որ ունի չորս տարբեր խմբաւորումներ։ Այս ժահրը կը հարուածէ միայն մարդ արարածը եւ անիկա կ'ապրի առաւելաբար [[Խոնաւութիւն|խոնաւ]], տաք եղանակներուն եւ խճողուած վայրերու մէջ։ Ժահրը կը հարուածէ միայն մորթի մակերեսը, անիկա մարմինին մէջ չի տարածուիր<ref name="Athlete">{{cite journal |last1=Likness|first1=LP|title=Common dermatologic infections in athletes and return-to-play guidelines.|url=https://archive.org/details/sim_jaoa-the-journal-of-the-american-osteopathic-association_2011-06_111_6/page/373|journal=The Journal of the American Osteopathic Association|date=June 2011|volume=111|issue=6|pages=373–379|pmid=21771922}}</ref>: == Յաւելեալ == Վարակիչ կակղամորթախտը շատ տեսնուած մորթային [[հիւանդութիւն]] մըն է։ Անիկա կը պատահի անխտիր բոլոր երկիրներուն մէջ եւ որեւէ մէկ տարիքի՝ առանց [[Սեռ (կենսաբանութիւն)|սեռ]]ի խտրութեան, բայց առաւելաբար մանուկներու՝ 1-10 տարիքներուն միջեւ<ref name="CDC Molluscum Contagiosum">{{cite web|url=http://www.cdc.gov/ncidod/dvrd/molluscum/faq/everyone.htm#whogets|title=Frequently Asked Questions: For Everyone. CDC Molluscum Contagiosum|publisher= United States Centers for Disease Control and Prevention|accessdate=2008-06-29}}</ref>, տկար վարակամերժողականութիւն ունեցողներու, ձեռքբերովի վարակամերժութեան անբաւարարութեան համախտանիշ (AIDS), մարդկային վարակամերժութեան անբաւարարութեան ժահրով (HIV) տառապողներու եւ [[քաղցկեղ]]ի դարմանումի մէջ գտնուող հիւանդներուն։ Վարակիչ կակղամորթախտը կը յատկանշուի մորթի մակերեսի մէկ կամ մէկէ աւելի վէրքերով՝ թարախափշտիկներով (pustules), որոնք ցաւ չեն պատճառեր, սակայն կրնան յառաջացնել տեղային [[քերուըտուք]]։ Քերելով այս [[վէրք]]երը կը յառաջանայ երկրորդական բորբոքում, որ պատճառ կը դառնայ մորթի սպիացումին։ Վէրքերը կրնան յայտնուիլ մարմինի որեւէ մէկ բաժինին վրայ, մանաւանդ՝ իրանին (trunk), բազուկներուն, աճուկին (groin) եւ սրունքներուն վրայ։ Շատ հազուագիւտ պարագաներու, անոնք կրնան յայտնուիլ աչքին շուրջը, կոպերուն վրայ եւ բերանի ու քիթի խլնաթաղաթանթին (mucous membrane) վրայ։ Յաճախ այս վէրքերը ջրակոծիծ (water warts) կը կոչուին։ Վէրքերը կ'ըլլան գմբէթաւոր, մորթի գոյն, մարգարիտանման կամ բաց վարդագոյն։ Անոնք կը պարունակեն ճերմակ ճարպաթարախ, ուր կ'ապրին յարուցիչ ժահրերը։ Վէրքերը վարակիչ են մինչեւ որ անհետանան։ Իրաքանչիւր վէրքի մակերեսը կ'ունենայ փոսիկ մը։ Վէրքերուն մեծութիւնը կը տարուբերի գնդասեղի մը գլխու չափէն մինչեւ 5 մմ..<ref>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/ncidod/dvrd/molluscum/faq/everyone.htm|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|accessdate=26 December 2013|title=Molluscum (Molluscum Contagiosum) FAQ}}</ref>: [[Պատկեր:Mollusca1klein.jpg|մինի|Վարակիչ Կակղամորթախտի երեւոյթը.]] Վարակիչ կակղամորթախտը կը փոխանցուի անձէ անձ ուղղակիօրէն։ Փոխանցումը կ'ըլլայ դպնալով ախտահարուած անհատի վէրքերուն։ Անիկա կը փոխանցուի սեռային յարաբերութեամբ, եթէ վէրքը գտնուի տղամարդոց առնանդամին եւ կիներուն ու աղջիկներուն իգափողին-հեշտոցին (vagina), ամօթոյքին (vulva) վրայ։ Յաճախ վարակուած անհատը [[քերուըտուք]]ի պատճառով կը քերէ մորթային վէրքերը եւ կը վիրաւորէ զանոնք ու պատճառ կը դառնայ վէրքերուն ժահրերով հարուստ հեղուկի արտահոսումին։ Այս պարագային տեղի կ'ունենայ ինքնավարակում (auto-inoculation), այսինքն նոր վէրքեր կը յայտնուին մարմինի այլ բաժիններուն վրայ։ Այս մէկը կը յառաջանայ դպնալով այդ հեղուկին եւ փոխադրելով թարախոտ հեղուկն ու ժահրերը մատներու միջոցաւ։ Այս թարախոտ [[հեղուկ]]ը կրնայ կեդրոնանալ կամ փոխադրուիլ անհատի սպասներուն կամ մանուկին խաղալիքներուն, ինչպէս նաեւ անոնց բաղնիքը, աւազանը եւ լոգարանը։ Ուստի, առողջ անձ մը՝ դպնալով այս վարակուած սպասներուն, խաղալիքներուն կամ նոյն բաղնիքը կամ աւազանը գործածելով, կրնայ շատ դիւրաւ վարակուիլ այս հիւանդութեամբ<ref name="pmid10591712">{{cite journal |author=Weller R, O'Callaghan CJ, MacSween RM, White MI |title=Scarring in molluscum contagiosum: comparison of physical expression and phenol ablation |journal=BMJ |volume=319 |issue=7224 |pages=1540|year=1999 |pmid=10591712 |doi= 10.1136/bmj.319.7224.1540|url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/319/7224/1540 |pmc=28297}}</ref><ref name="pmid14532898">{{cite journal |author=Tyring SK |title=Molluscum contagiosum: the importance of early diagnosis and treatment |journal=Am. J. Obstet. Gynecol. |volume=189 |issue=3 Suppl |pages=S12–6 |year=2003 |pmid=14532898|doi=10.1067/S0002-9378(03)00793-2}}</ref>: Վարակիչ կակղամորթախտը, բացի մորթի մակերեսային անցաւ վէրքերէն, հիւանդագին այլ հարցեր չի յառաջացներ։ Վէրքերը ինքնաբերաբար, ժամանակի ընթացքին կ'անհետանան, առանց որեւէ մէկ դեղի գործածութեան։ Վարակիչ կակղամորթախտի ախտաճանաչումը կը կատարուի պարզապէս տեսնելով բացայայտ եւ յատկանշական մորթային վէրքերը։ Անոր յարուցիչ ժահրը կարելի չէ մշակել։ Սակայն կարելի է վէրքէն կտոր մը վերցնել-կենսահերձում կատարել (biopsy) եւ տեսնել ժահրը։ Վարակիչ կակղամորթախտը յատուկ դեղադարման չունի։ Անոր դէմ պատուաստ ալ չկայ։ Սակայն կան այլ դարմանամիջոցներ, որոնք երբեմն կը կիրարկուին։ Յանձնարարելի է ծածկել վէրքերը, որպէսզի վարակուած անհատը սխալմամբ չդպնայ իր վէրքերուն եւ չվիրաւորէ զանոնք։ Վարակուած մանուկը կրնայ [[դպրոց]] երթալ կամ մանկամսուր, պայմանաւ որ վէրքը ծածկուած ըլլայ կապօգնականով (band aid): Այս հիւանդութեամբ վարակուած անհատը ախտամերժութիւն չ'ունենար։ Ան կրնայ երկրորդ անգամ ախտահարուիլ այս հիւանդութեամբ, եթէ ուղղակի հպում ունենայ վարակուած անհատի մը հետ։ Այս հիւանդութեամբ վարակուած անհատը ինքնաբերաբար պէտք է հետեւի կարգ մը կանխազգուշական միջոցներու, ինչպէս՝ ձեռքերը յաճախ լուալ, վէրքերը մաքուր պահել եւ վէրքերը կապօգնականով ծածկել։ Իսկ առողջ մարդիկ, որպէսզի չվարակուին այս հիւանդութեամբ, նմանապէս պէտք է առնեն որոշ կանխազգուշական միջոցներ, ինչպէս՝ վարակուած անհատին հետ հպում եւ սեռային յարաբերութիւն չունենալ, անոր սպասները, անկողինը հագուստները եւ լոգարանը կամ աւազանը չգործածել։ == Տե'ս Նաեւ == *[[Փայծաղ]] *[[Ականջային Արիւնահոսութիւն]] *[[Գլխապտոյտ]] *[[Մանկական Անդամալուծութիւն]] *[[Ողնայարի Կողմնածռութիւն]] *[[Ջղային Անախորժակութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == *«Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, [[3 Ապրիլ]] [[2015]]: [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով]] ldmyrnksjl4rxv568behp8hz2f5yuc8 0 6719 253542 236701 2026-08-19T10:00:18Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253542 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Փիթր Հէյտըն Տինքլէճ | բնագիր ԱԱՀ = Peter Hayden Dinklage | պատկեր = Peter Dinklage by Gage Skidmore.jpg | չափ = 250px | նկարագրութիւն = Տինքլէճը 2013-ի [[San Diego Comic-Con International|San Diego Comic-Con]] ձեռնարկին | ծնած է = [[11 Յունիս]], [[1969 թուական|1969]] | ծննդավայր = Մոռիսթաուն, Նիւ Ճըրզի, [[ԱՄՆ]] | վախճանած է = | մահուան վայրը = | քաղաքացիութիւն = {{դրօշ|ԱՄՆ}} [[ԱՄՆ|Միացեալ նահանգներ]] | հպատակութիւն = | ազգութիւն = | ալմա մատեր = [[Bennington College]] | կրօնք = | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | աշխատանք = | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[Դերասան]] <br/> Ֆիլմի արտադրիչ | ամուսին = Էրիքա Շմիտ <br/> <small>([[2005]]-ներկայ)</small> | ծնողներ = Ճոն Քառլ Տինքլէճ <br/> Տայան Տինքլէճ | երեխաներ = 1 | պարգեւներ եւ մրցանակներ = | կայքէջ = | ստորագրութիւն = }} '''Փիթր Հէյտըն Տինքլէճ'''<ref>{{cite web|url=http://www.peoplepets.com/people/pets/article/0,,20529532,00.html/|title=Emmy winner Peter Dinklage thanks his dog sitter|date= September 20, 2011|accessdate=September 6, 2012}}</ref> ({{lang-en|Peter Hayden Dinklage}},<ref>[http://www.thenameengine.com/pronounce/Peter+Dinklage/2301 Peter Dinklage Pronunciation]. The Name Engine (April 30, 2014). Retrieved on May 7, 2015.</ref> ծնած [[11 Յունիս]], [[1969 թուական|1969]], Մոռիսթաուն, Նիւ Ճըրզի, [[ԱՄՆ]])<ref>{{cite journal|title=Monitor|url=https://archive.org/details/sim_entertainment-weekly_2013-06-14_1263/page/40|journal=[[Entertainment Weekly]]|date=Jun 14, 2013|issue=1263|page=40}}</ref> [[ԱՄՆ|Ամերիկացի]] [[դերասան]] մըն է: Իր ամէնէ հռչակաւոր ֆիլմը եղած է The Station Agent ([[2003 թուական|2003]]) ֆիլմը, իսկ ամէնէ հռչակաւոր հեռուստաշարն ալ [[Գահերու Խաղ (հեռուստաշար)|«Գահերու Խաղ»]] հեռուստաշարը: == Արտաքին յղումներ == * IMDb՝ 227759 * [http://www.emmys.com/celebrities/peter-dinklage Peter Dinklage at Emmys.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821063450/http://www.emmys.com/celebrities/peter-dinklage |date=2013-08-21 }} * {{cite news | title = Peter Dinklage Was Smart to Say No | author = Dan Kois | date = March 29, 2012 | work = [[Նյու Յորք Թայմս]] | url = http://www.nytimes.com/2012/04/01/magazine/peter-dinklage-was-smart-to-say-no.html }} * [https://www.youtube.com/watch?v=CuEfEv0OlsY Peter Dinklage '91 Addresses Bennington College's Class of 2012] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{DEFAULTSORT:Տինքլէճ, Փիթր}} [[Ստորոգութիւն:11 Յունիսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:1969 ծնունդներ]] fiwbbk4b6vm8441mkvjmkxiwdwteo85 0 6921 253536 198317 2026-08-19T09:53:28Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253536 wikitext text/x-wiki '''Կրթական յաջողութիւն'''ը կ'իրականանայ, երբ ուսանողը, ուսուցիչը կամ կրթական հաստատութիւնը կը հասնին իրենց կարճ կամ երկարաժամկէտ կրթական նպատակակէտերուն: Կրթական ծրագիրին ընթացքը աւարտելէ ետք (միջնակարգ կամ երկրորդական վարժարաններու պարագային), վկայականները կը հաստատեն արձանագրուած ուսումնական նուաճումները:[[File:Bishop Auckland GCSE results.png|thumb|right|Բաղդատական ցուցակ GCSE քննութեան արդիւնքներու:|313x313փքս]] Կրթական յաջողութիւնները ընդհանրապէս կը հաստատուին կրթական քննութիւններու եւ գրաւոր փորձերու միջոցաւ, բայց տակաւին գիտականօրէն չէ հաստատուած, թէ փորձ քննութիւններուն ո՛ր ձեւը ամէնէն ճիշդն է<ref>{{citation |title=Educational Measurement |author1=Annie Ward |author2=Howard W. Stoker |author3=Mildred Murray-Ward |chapter=Achievement and Ability Tests - Definition of the Domain |pages=2–5 |volume=2 |publisher=University Press of America |year=1996 |isbn=978-0-7618-0385-0}}</ref>։ [[ԱՄՆ|ԱՄՆ-ի]] [[Քալիֆորնիա|Քալիֆորնիոյ]] նահանգին մէջ կրթական կարողութիւնները կը հաստատուին Կրթական Կատարման Յայտանիշով (Academic Performance Index)։ == Անհատական տարբերութիւնները՝ ազդանիշ յաջողութեան == Անհատական տարբերութիւնները կրթական յաջողութեան մէջ կապուած են թէ՛ ուշիմութեան եւ թէ՛ անհատին անձնաւորութեան<ref name=3rdpillar>{{Cite journal | first = Sophie | last = von Stumm | authorlink = | author2= Hell, Benedikt | author3= Chamorro-Premuzic, Tomas | year = 2011 | month = | date = | title = The Hungry Mind: Intellectual Curiosity Is the Third Pillar of Academic Performance | quote = | journal = Perspective on Psychological Science | volume = 6 | issue = 6 | pages = 574–588 | doi =10.1177/1745691611421204 | id = | url = http://pps.sagepub.com/content/6/6/574 | format = | accessdate = February 11, 2012 }}</ref> հետ։ Աշակերտներ, որոնք աւելի բարձր մտային կարողութիւններ ունին (չափանիշն է IQ-ի քննութիւնը) եւ աշակերտներ, որոնք անընդհատ ճիգ կը թափեն սորվելու (անոնք ընդանհրապէս բարձրագոյն արդիւնք կ'ապահովեն կրթական քննութիւններուն)։ Վերլուծում մը ցոյց կու տայ, թէ այն աշակերտները, որոնք ընդհանրապէս հետաքրքիր են, կրնան բարձր արդիւնքներ ապահովել<ref>{{cite journal|last=Bossaert|first=G|author2=S. Doumen|author3=E. Buyse|author4=K. Verschueren|title=Predicting Students' Academic Achievement After the Transition to First Grade: A Two-Year Longitudinal Study|journal=Journal of Applied Developmental Psychology|year=2011|volume=32|pages=47–57|doi=10.1016/j.appdev.2010.12.002}}</ref>։ == Ծնողքին դերը == Ծնողք-զաւակ առողջ փոխ յարաբերութիւնը, այլ ազդակներու կողքին, մեծ դերակատարութիւն ունի նախակրթարանի աճող աշակերտին կրթական-ուսումնական բնական զարգացումին մէջ:<ref name="Magnuson 1497–1512">{{cite journal|last=Magnuson|first=Katherine|title=Maternal Education and Children's Academic Achievement During Middle Childhood|url=https://archive.org/details/sim_developmental-psychology_2007-11_43_6/page/1497|journal=Developmental Psychology|date=November 2007|volume=43|pages=1497–1512|doi=10.1037/0012-1649.43.6.1497}}</ref><ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/496623 Ծնողքին դերը]</ref> Կանուխ տարիներու լաւորակ կրթութիւնը, որ կ'իրագործուի ուսուցիչին ղեկավարութեամբ, օգտակար է մանուկներուն համար, մասնաւորաբար` նիւթական համեստ պայմաններով ապրող ընտանիքներու զաւակներուն, որովհետեւ ծնողքին ընկերատնտեսական վիճակը ունի իր ազդեցութիւնը զաւակին կրթական յաջողութեան վրայ։ Եթէ աշակերտին ծնողքը ուսեալ եւ դաստիարակուած է՝ զաւակին յաջողութեան հաւանականութիւնը կը բարձրանայ։ Ծնողքի մը մօտեցումներէն եւ գործելու միջոցառումներէն կարելի է յիշել հիմնականները. * Ան կը գործէ` հաւատալով, որ ինք իր զաւակին առաջին դաստիարակն է: * Կը սերմանէ իր զաւակին միտքին եւ հոգիին մէջ ազնիւ բարոյականութիւն եւ նախնական կարեւոր գիտելիքներ: * Կը հետեւի զաւակին դասացուցակին եւ դասանիւթերուն: * Կ'օգնէ անոր դասերուն` պարզապէս ուղղութիւն տալով, բացատրելով  եւ ոչ թէ՝ ամբողջութեամբ կատարելով անոր պարտականութիւնները: Այս մէկը կը զարգացնէ իր զաւակին մէջ մտածելու եւ  տրամաբանելու կարողութիւնը, ինչպէս նաեւ` անձնական աշխատանքով ու ճգնելով յաջողելու հասկացողութիւնը: * Տունէն ներս կ'ունենայ տարբեր լեզուներով օրաթերթեր ու շաբաթաթերթեր, որպէսզի իր զաւակը վարժուի թերթ կարդալու եւ ունենալու ընդհանուր զարգացում: * Տունէն ներս ժամեր կը տրամադրէ, որպէսզի մտերմանայ զաւակին հետ: * Դաստիարակչական եւ ընկերային յատուկ խաղերով ժամանակ կ'անցընէ անոր հետ: * Արտադպրոցական ընթերցանութիւններ կ'ընէ զաւակին հետ եւ հետաքրքրական նիւթերու մասին կը զրուցէ: * Կը սորվեցնէ բառարանի գործածութիւնը եւ կը մղէ, որ ան ամէն օր քանի մը վայրկեան բառարանով զբաղի, որպէսզի ունենայ ճշգրիտ ուղղագրութիւն եւ տառարտասանութիւն: * Կը քաջալերէ, որ զաւակը խօսի դպրոցական կեանքի մասին: * Կը լսէ զաւակէն, ամէն օր դպրոցէն վերադառնալէ ետք, դպրոցին մէջ պատահած յատկանշական, հաճելի եւ ոչ հաճելի իրադարձութիւնները: * Շատ հարցումներ չ'ուղղեր, այլ առիթ կը ստեղծէ, որ ան արտայայտուի ինքնաբուխ եւ խօսի անվախ ու ազատ: * Կը գնահատէ, կը քաջալերէ եւ կը մատնանշէ անոր նուազագոյն յաջողութիւնը եւ կամ բարելաւումը: * Գնահատանքի մէկ խօսք՝ զաւակին մէջ կը զարգացնէ ինքնավստահութիւն եւ զօրաւոր անհատականութիւն: * Զաւակին մանր սխալները եւ տկարութիւնները տեւաբար չի մատնանշեր եւ ժխտական արտայայտութիւններ ու կեցուածքներ չ'ունենար, որպէսզի  ան չատէ սորվիլը, չհեռանայ սորվելու հաճոյքէն, չյուսահատի եւ  չձախողի: * Կը բացատրէ, թէ ան կարողութիւնը ունի սորվելու եւ յաջողելու: * Կ'ունենայ հաւասարակշռուած, իրապաշտ եւ դրական կեցուածք` իր զաւակին հանդէպ, յաջողութեան թէ ձախողութեան պարագային: * Կը բացատրէ, թէ սխալիլը եւ ձախողիլը պատահական են, եւ անոնք կը սրբագրուին` սորվելով, աշխատելով եւ ճգնելով: * Կը բացատրէ, թէ յաջողիլը եւ սորվիլը կ'իրականանան վարժութեամբ, կրկնելով եւ աշխատելով: * Կը կազմակերպէ անոր աշխատանքի եւ սորվելու վայրը, կերպը, ժամանակը: * Կը մղէ զաւակը, որ ինքնաբաւ ըլլայ, առանձին աշխատի եւ նախաձեռնող ըլլայ: * Զօրավիգ կը կանգնի անոր` բոլոր դժուարութիւններու պարագային, որպէսզի ան ապահով զգայ եւ չյուսահատի: * Շաբաթական դրութեամբ կը կազմակերպէ պտոյտներ: Անոնք միասին կ'այցելեն թանգարաններ, շարժանկարի սրահներ, թատրոններ, ցուցահանդէսներ եւ ներկայ կ'ըլլան երաժշտական ու մարզական ձեռնարկներու: * Կը քաջալերէ անոր արտադպրոցական խաղերը եւ աշխատանքները: * Կը մղէ զաւակը, որ ընկեր-ընկերուհիներ ունենայ եւ անոնց հետ բարեկամութիւն  եւ մտերմութիւն մշակէ: * Կը թելադրէ զաւակին, որ խաղէ դուրս ըլլայ հանդարտ, մտածէ եւ վերյիշէ դաստիարակին թելադրութիւնները եւ բացատրութիւնները: * Անօթի չի ղրկեր զաւակը դպրոց` քաջ գիտնալով, որ նախաճաշը խիստ կարեւոր է անոր արթնութեան եւ ֆիզիքական, մտային ու հոգեկան առողջութեան համար: * Ուշադիր կը հետեւի զաւակին սննդառութեան, մարմնամարզին, հանգիստին եւ քունին: * Բաղդատականներ չ'ըներ իր զաւակներուն միջեւ եւ կ'ընդունի անոնցմէ ամէն մէկը իր յատկութիւններով եւ կարողութիւններով: * Խտրականութիւն չի դներ զաւակներուն միջեւ, այլ կ'ըլլայ միշտ արդար եւ խղճամիտ: == Այլ ազդակներ == Փոքրերուն կեանքին առաջին քանի մը տարիները մեծ դեր կը խաղան լեզուի զարգացման եւ ընկերային կարողութեան վրայ։ Դպրոցական պատրաստութիւնները այդ տարիներուն կ'օգնեն փոքրիկին, որպէսզի հոգեպէս պատրաստ ըլլայ դպրոցական միջավայրին<ref>{{cite journal|last=Lassiter|first=Kerry|title=The Relationship Between Young Children's Academic Achievement and Measures of Intelligence|url=https://archive.org/details/sim_psychology-in-the-schools_1995-07_32_3/page/170|journal=Psychology in the Schools|date=July 1995|volume=32|pages=170–177|doi=10.1002/1520-6807(199507)32:3<170::aid-pits2310320303>3.0.co;2-k}}</ref>։ Ուրիշ շատ կարեւոր բանալի մը կրթական յաջողութեան՝ մշտական մարմնային թեթեւ մարզանքն է։ Ուսումնասիրութիւններ ցոյց կու տան, թէ կրթական յաջողութեան կարելիութիւնը կը բարձրանայ մարզանքի շնորհիւ: Մարզանքը յատկապէս դրական ազդեցութիւն կ'ունենայ յիշողութեան ու կեդրոնացման վրայ<ref name="Tomporowski 2008 111–131">{{cite journal|last=Tomporowski|first=Phillip|author2=Catherin Davis|author3=Patricia Miller|author4=Jack Naglieri|title=Exercise and Children's Intelligence, Cognition and Academic Achievement|url=https://archive.org/details/sim_educational-psychology_2008-03_28_2/page/111|journal=Educational Psychology|year=2008|volume=20|issue=2|pages=111–131|doi=10.1007/s10648-007-9057-0}}</ref><ref name="Tomporowski 2008 111–131"/>։ == Տե՛ս նաեւ == * [[Հոգեբանութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} [[Ստորոգութիւն:Կրթութիւն]] ipc7jg1azj2kuqy2unnfmjt25ahv7dz 0 6926 253570 247539 2026-08-19T10:39:20Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253570 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հիւանդութիւն | անուանում = Կրիփ | լատիներէն անուանում = | պատկեր = | նկարագրում = | տեսակ = | ենթադաս = | պատճառ = | բուն պատճառ = | փոխանցման ձեւ = | ախտանիշ = | կը վնասէ = | վարակ տարածող = | օժանդակող տարածող = | բուժաքննութիւն = | բուժում = | մսնագիտութիւն = | յայտնաբերող = | ՀՄԴ9 = {{ICD9|460}} | ՀՄԴ10 = {{ICD10|J|00}} | OMIM = | MedlinePlus = 000678 | eMedicine = | MeSHID = D003139 | Patientplus = | Disease Ontology = | NCI Thesaurus = | GeneReviews = | անուանուած է = | Վիքիպասեստ = |}} '''Հարբուխը''' (common cold), Վերին շնչառական համակարգի ընդհանրացած ժահրային վարակ մը, որ սովորաբար կը դարմանուի առանց լուրջ բարդութիւններու։ Անիկա առաւելաբար կը յայտնուի [[Գարուն|Գարնան]] եւ [[Աշուն|Աշնան]], սակայն կրնայ ի յայտ գալ նաեւ՝ [[Ձմեռ|Ձմրան]]։ Այս վարակը բժշկութեան կողմէ ճանչցուած է 1872 թուականին։ Շրջան մը «influenza» անունը կրած է, իսկ ԺԶ. դարէն սկսեալ, պարբերաբար վերածուած է համաճարակի՝ պատճառ դառնալով հազարաւոր կեանքերու կորստեան։ Հարբուխի ժահրը կը հարուածէ մանուկները, երիտասարդները եւ տարեցները՝ առանց խտրութեան։ Անիկա վարակիչ է եւ վարակումը անհատէ անհատ կը փոխանցուի թէ՛ անմիջական հպումով ու դպչելով, թէ՛ օդի միջոցով։ Մարդիկ ընդհանրապէս կ'ապաքինին եօթը օրուան ընթացքին<ref name="Eccles2005">{{cite journal | author = Eccles R | title = Understanding the symptoms of the common cold and influenza | journal = Lancet Infect Dis | volume = 5 | issue = 11 | pages = 718–25 | date = November 2005 | pmid = 16253889 | doi = 10.1016/S1473-3099(05)70270-X }}</ref>: Կարգ մը պարագաներու [[հիւանդութիւն]]ը կը տեւէ երեք շաբաթ<ref name="Heik2003">{{cite journal |vauthors=Heikkinen T, Järvinen A | title = The common cold |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2003-01-04_361_9351/page/51 | journal = Lancet | volume = 361 | issue = 9351 | pages = 51–9 | date = January 2003 | pmid = 12517470 | doi = 10.1016/S0140-6736(03)12162-9 }}</ref>: Սովորական պայմաններու մէջ, չափահաս մարդը տարուան ընթացքին միջինը երկուքէն-երեք անգամ, մինչ մանուկները՝ վեցէն-ութ անգամ կրնան հարբուխով վարակուիլ<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3275147/ Հարբուխ]</ref>։ == Հարբուխի ախտանշանները == [[Պատկեր:CDC Get Smart poster healthy adult.png|250px|մինի|աջից]] Հարբուխի ախտանշանները կը սկսին վարակումէն 24-72 ժամ ետք։ Առաջին ախտանշաններն են՝ [[կոկորդ]]ի ցաւ եւ քերուըտուք, [[քիթ]]ի հոսք, փռնգտուք, [[քիթ]]ի խցում եւ շնչասպառութիւն, ինչպէս նաեւ մարմնական ընդհանուր յոգնածութիւն ու կոտրտուք, որոնք կը պատահին առանց ջերմի։ Առաջին [[քիթ]]ի հոսքը մաքուր, բարակ, ջրանման եւ թափանցիկ խլնաթաղանթային հիւթ մըն է. յաջորդող օրերուն ան կը ստանայ լպրծուն, հաստ եւ կիսաթափանց երեւոյթ մը. շատ քիչ պարագաներուն այս հոսքը թարախի կը վերածուի ջերմի բարձրացումին հետ միատեղ։ Վարակումէն 3-4 օր ետք կը յայտնուի չոր եւ մեղմ [[հազ]]ը։ Ախտանշանները կը մնան մօտաւորապէս 7-10 օրեր<ref name=Eccles2005/>, սակայն [[հազ]]ը կրնայ շարունակուիլ մինչեւ երկու շաբաթ։ Մնայուն ցնցղատապ, սրտի [[հիւանդութիւն]]ներ եւ տկար դիմադրողականութիւն ունեցողներու մօտ, ինչպէս նաեւ շաքարախտաւորներու եւ տարեցներու մօտ հարբուխը կ՚երկարի եւ բարդութիւններ կրնան պատահիլ։ Հարբուխը կը վերջանայ ընդհանրապէս առանց բարդութիւններու. հազուադէպօրէն կը զարգանայ դէմքի խոռոչներու եւ միջին [[ականջ]]ի բորբոքում։ Հարբուխի ախտաճանաչումը դիւրին է. անոր ախտանշանները յստակ են եւ բժիշկը յատուկ տարրալուծարանային քննութիւններու չի դիմեր։ Հարբուխէ տառապող անհատը հետեւելու է դարմանումի հետեւեալ միջոցառումներուն՝ 1-2 օր տունը հանգիստ ընել, առատ հեղուկ խմել, լաւ սնանիլ եւ բարձր ջերմի պարագային գործածել հակաջերմ դեղեր։ Հարբուխի դէմ յատուկ դեղեր չկան. [[քիթ]]ի հակախցիչ, հակաարիւնազեղիչ (decongestants) եւ պարզ հակագերզգայնութեան (anti-allergic) դեղեր ժամանակաւոր հանգստութիւն կու տան, սակայն զգուշանալու ենք «cortisone»ի գործածութենէ։ Մանուկներու, տարեցներու եւ շագանագեղձի ծաւալում ունեցողներու պարագային [[քիթ]]ի հակախցիչ եւ հակաարիւնազեղիչ դեղերը գործածուելու են միայն անհրաժեշտութեան պարագային։ Կարգ մը տնային նախնական դարմանումի միջոցառումներ կը կատարուին, որոնք որոշ օգտակարութիւն չունին. հակարակ որ «C» կենսանիւթը շատերու կողմէ յաճախակիօրէն կը գործածուի, անոր օգուտը չէ փաստուած։ Հակամիքրոպային դեղեր նմանապէս օգուտ մը չունին, սակայն անոնք յանձնարարելի են [[թոքեր]]ու մնայուն հիւանդութենէ տառապող եւ հարբուխէ վարակուող հիւանդներուն։ Հարբուխը կանխարգիլելու համար պատուաստ (vaccine) չկայ, սակայն հարբուխ ունեցող մը կրնայ արգելք հանդիսանալ ուրիշի մը վարակումին՝ պարզապէս փռնգտալու միջոցին թաշկինակ գործածելով եւ յաճախակիօրէն լուալով եւ կամ հականեխելով իր [[ձեռք]]երը։ [[Պատկեր:Woman sneezing.jpg|250px|մինի|աջից]] Անչափահասներու հարբուխի պարագային, ծնողք մանկաբոյժի դիմելու են, երբ իրենց զաւակը ունենայ հետեւեալ ախտանշանները՝ ականջի ցաւ, 72 ժամէ աւելի տեւողութեամբ բարձր ջերմ, երկարատեւ քնատութիւն, մարմնական տարածուն կարմրութիւն, սուր շնչարգելութիւն, մեզի նուազում, երկարատեւ [[հազ]] եւ փսխունք։ Կրիփը (influenza) դարձեալ ժահրային [[վարակ]] մըն է, որ կը պատահի ամէն տարիքի եւ ընդհանրապէս [[Ձմեռ|ձմրան]] եւ [[Աշուն|աշնան]]։ Ան կը փոխանցուի անհատէ անհատ անմիջական պարզ հպումով եւ դպչելով, օդի միջոցաւ եւ հիւանդին գործածած առարկաներուն դպնալով։ Ան կրնայ [[համաճարակ]]ի վերածուիլ շատ արագ։ Կրիփի ախտանշանները որոշ չափով կը նմանին հարբուխի ախտանշաններուն, որոնք կը մնան 7-14 օրեր։ Կոկորդի քերուըտուքի եւ ցաւի, [[քիթ]]ի խցումի, գլխացաւի, [[հազ]]ի, մարմնական ընդհանուր յոգնածութեան, կոտրտուքի եւ ցաւի հետ միատեղ՝ վարակուողը կ՚ունենայ բարձր ջերմ, դող, [[քրտինք]], եւ ակնազօդաբորբ (conjunctivitis), իսկ բարձր ջերմը կը մնայ 3-4 օրեր։ Այս ախտանշանները կ՚սկսին վարակումէն 2-4 օրեր ետք. կրիփը կ՚սկսի անակնկալ ջերմով եւ դողով. [[հազ]]ը կ՚ըլլայ չոր կամ խուխով եւ յոգնեցուցիչ. գլխացաւին հետ կը պատահի [[լոյս]]ի անհանդուրժողականութիւն եւ աչքի ցաւ։ Բժիշկին համար կրիփի ախտաճանաչումը ընդհանրապէս բացայայտ է. ախտանշանները յստակ ըլլալով ան յաւելեալ քննութիւններու չի դիմեր։ Սակայն որոշ պարագաներուն, բարդութիւններու երեւումով բժիշկը ստիպողաբար կը դիմէ յատուկ տարրալուծարանային քննութուններու եւ [[թոքեր]]ու X ճառագայթային շողանկարահանումներու։ == Կրիփին բարդութիւնները == Հազուադէպօրէն անհակակշռուած կրիփը կ՚ունենայ բարդութիւններ. այս բարդութիւններուն կարեւորագոյններն են՝ ուղեղատապ (encephalitis), սրտամկանատապ (myocarditis) եւ թոքատապը (pneumonia), որուն հետեւանքով հիւանդը կ՚ունենայ բարձր-երկարատեւ ջերմ, շնչահեղձութիւն, ձայնաւոր շնչառութիւն, թարախային եւ կամ արիւնախառն խուխ-[[հազ]]։ == Կրիփին դարմանումը == [[Պատկեր:Scientists Model Immune Variation and Responses to Flu Vaccination (14165434229).jpg|250px|մինի|աջից|'''Կրիփի պատուաստը''']] Բարդութիւններէ զերծ կրիփէ վարակուած հիւանդին դարմանումը կ՚ըլլայ հետեւեալ միջոցառումներով՝ 2-3 օր տունը հանգիստ ընելով, առատ հեղուկ խմելով ինչպէս նաեւ հակաջերմ, ցաւաբեկ եւ [[քիթ]]ի հակախցիչ ու հակաարիւնազեղիչ դեղեր գործածելով։ Յանձնարարելի է մանուկներուն «aspirin» չտալ։ Բարդութիւններու գոյութեան պարագային, հիւանդը կ'ենթարկուի [[հիւանդանոց]]ային խնամքի. հոն հակամիքրոպային դեղերու, ինչպէս նաեւ այլ տեսակի դեղերու գործածութիւնը կը դառնայ պարտաւորիչ։ Կարելի է որոշ չափով կանխարգիլել կրիփը, գործածելով յատուկ պատուաստ մը։ Այս պատուաստը պարտաւորիչ է մանուկներուն, տարեցներուն (65 տարիքէ վեր) եւ այն անհատներուն, որոնք կը տառապին [[Շաքարախտ|շաքարախտէ]], խլիրդէ եւ [[Սիրտ|սիրտի]] ու [[թոքեր]]ու մնայուն [[հիւանդութիւն]]ներէ. ան պարտաւորիչ է նաեւ բոլոր անոնց, որոնք վերոնշեալ խմբաւորումի անհատներուն հետ կ'ապրին։ Հակակրիփ պատուաստը մանուկներուն կը տրուի ամէն տարի երկու անգամ՝ մէկ ամսուան տարբերութեամբ, իսկ մնացեալներուն կը տրուի ամէն տարի անգամ մը։ ==== Կրիփէն արագ ապաքինելու տնային միջոցներ ==== Կէս կիտրոն կեղուել, ճզմել եւ տաք թէյին մէջ աւելցնելով խմել: Ասիկա կ'օգնէ հանգստացնելու բորբոքած կոկորդը: Մեղրը կ'օգնէ մեղմացնելու կոկորդի ցաւը եւ իջեցնելու բարձր ջերմը: Կէս լիթր գաղջ ջուրին մէջ լուծել 1 թէյի դգալ մեղր, աւելցնել 1 ապուրի դգալ կիտրոնի հիւթ եւ այս խառնուրդով կէս ժամը անգամ մը ողողել բերանն ու կոկորդը: Ծծումբով շատ հարուստ սխտորը ունի ուժեղ հակաբորբոքային յատկութիւն: Զայն կարելի է հում օգտագործել եւ կամ` թէյերու մէջ, կրիփէն աւելի արագ ապաքինելու համար: Խնձորի քացախը, ինչպէս` կիտրոնը, մանրէասպան յատկութիւն ունի: Կոկորդի թեթեւ ցաւը դարմանելու համար օրական երկու ժամը անգամ մը կոկորդն ու բերանը ողողել բաժակ մը ջուրի մէջ մէկ թէյի դգալ խնձորի քացախով: Կոճապղպեղը հարբուխի դէմ պայքարելու կախարդական միջոց է: Անիկա շատ արագ կը վերացնէ առաջին իսկ ախտանշանները: Կոճապղպեղը կտրատել, դնել բաժակի մը մէջ, երկու կտոր կիտրոն աւելցնել եւ վրան թէյ լեցնել: Այս բուրաւէտ ու համեղ թէյը խմել առտու եւ օրուան ընթացքին: Երեկոյեան չխմել, եթէ քունի հարց ունին: Քիչ քանակութեամբ ուիսքին կը թեթեւցնէ պաղարութեան ախտանշանները: Սկովտիացիները անցեալին ուիսքիով կը դարմանէին ձմեռնային հիւանդութիւնները: Թէյին մէջ աւելցնել քանի մը կաթիլ ուիսքի եւ տաք-տաք խմել<ref>[https://aztag4.rssing.com/chan-10040258/latest.php Կրիփէն արագ ապաքինելու տնային միջոցներ]</ref>: == Տե՛ս նաեւ == * [[Հեշտոցային Արիւնահոսութիւն]] * [[Քիթի Արիւնահոսութիւն]] * [[Վահանագեղձ]] * [[Երիկամ]] * [[Շաքարախտ]] * [[Մարսողութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * «Asbarez» օրաթերթ, Յոդուածներ, Դկտ. Կարպիս Հարպոյեան, [http://asbarez.com/arm/48541/%D5%AF%D6%80%D5%AB%D6%83-%D5%A5%D6%82-%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AD/ http://asbarez.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407181025/http://asbarez.com/arm/48541/%d5%af%d6%80%d5%ab%d6%83-%d5%a5%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%a2%d5%b8%d6%82%d5%ad/ |date=2019-04-07 }}, [[2 Ապրիլ]] [[2008]]: * «Բժիշկ» բժշկական եւ առողջապահական ամսաթերթ, Ա.տարի, [[Պէյրութ]], [[1955]]-[[1956]], էջ 168: [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով]] n1nmmy1ynteg0utajrynh2mzabz3wst 0 7069 253577 250497 2026-08-19T10:56:43Z InternetArchiveBot 5016 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253577 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Bronchitis.jpg|մինի|400px]] '''Ցնցղատապը''' թոքերու ցնցուղներուն (bronchi) նեղնալն է, որուն պատճառով տեղի կ'ունենայ ներշնչումի եւ արտաշնչումի դժուարութիւն, այլ [[խօսք]]ով [[օդ]]ի մուտքը դէպի [[թոքեր]] եւ ելքը թոքերէն դուրս կը նուազի<ref name=NIH2011Def>{{cite web|title=What Is Bronchitis?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/brnchi|accessdate=1 April 2015|date=August 4, 2011}}</ref>: Ցնցղատապը կը պատահի առանց [[սեռ]]ի եւ տարիքի խտրութեան ու բոլոր եղանակներուն, բայց առաւելաբար ծխողներուն մօտ եւ ձմրան եղանակին: Անիկա յաճախ տեսնուած [[հիւանդութիւն]] մըն է: Մօտաւորապէս ժողովուրդին 5 առ հարիւրը կը տառապի անկէ.<ref name=AFP2010>{{cite journal|last1=Albert|first1=RH|title=Diagnosis and treatment of acute bronchitis.|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2010-12-01_82_11/page/1345|journal=American family physician|date=1 December 2010|volume=82|issue=11|pages=1345–50|pmid=21121518}}</ref>: == Ազդակներ == Ցնցղատապը կը յառաջանայ երկու տարբեր ախտապատճառ-ազդակներու ներգործութեամբ՝ === Մանրէական ախտապատճառներ === ==== Հիմնական ախտապատճառներ ==== Մանրէները կը յառաջացնեն ցնցուղներու բորբոքում, որոնք կրնան ըլլալ ցպկային (Bacterial) կամ ժահրային (viral) բորբոքումներ, սակայն ժահրայինը առաւելաբար տեսնուած երեւոյթն է: Մանրէները կը ներշնչուին [[քիթ]]ի կամ բերանի ճամբով եւ անցնելէ ետք խռչափողէն ու շնչափողէն կը հասնին ցնցուղներ<ref name="What Causes Bronchitis">{{cite web|title=What Causes Bronchitis?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/brnchi/causes|accessdate=1 April 2015|date=August 4, 2011}}</ref>: Բորբոքումին հետեւանքով ցնցուղներուն ներքին պատերը կը հաստնան, ցնցուղները կը նեղնան եւ արգելք կը հանդիսանան բնականոն [[Շնչառութիւն|շնչառութեան]]: Մանրէական ցնցղատապը ընդհանրապէս կը պատահի հարբուխէ, «կռիփ»է (influenza) եւ խոռոչատապէ (laryngitis) ետք: ==== Երկրորդական ախտապատճառներ ==== *Տկար դիմադրողականութիւն, որ մասնաւորաբար կը տեսնուի տարեցներու, երկարատեւ-մնայուն հիւանդութիւններէ տառապողներու եւ ծխողներու մօտ: Տկար դիմադրողականութեան պատճառով անոնք շուտով թիրախ կը դառնան մանրէական բորբոքումներու<ref name=Tac2012>{{cite journal|last1=Tackett|first1=KL|last2=Atkins|first2=A|title=Evidence-based acute bronchitis therapy.|journal=Journal of pharmacy practice|date=December 2012|volume=25|issue=6|pages=586–90|pmid=23076965|doi=10.1177/0897190012460826}}</ref>: *Ստամոքսաորկորային յետադարձութիւն (gastro-esophageal reflux), որ պատճառ կը դառնայ ստամոքսի թթուին մուտքը թոքերէն ներս: Ստամոքսի թթուն գրգռելով ցնցուղներուն ներքին պատերը կը յառաջացնէ անոնց բորբոքումը եւ նեղացումը<ref name="How Is Bronchitis Treated">{{cite web|title=How Is Bronchitis Treated?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/brnchi/treatment|accessdate=1 April 2015|date=August 4, 2011}}</ref>. Մանրէական ախտապատճաներով յառաջացած ցնցղատապը ժամանակաւոր եւ անցողակի է: Անիկա կրնայ փոխանցիկ ըլլալ: === Ոչ մանրէական ախտապատճառներ === *[[Ծխախոտ]]ի գործածութիւն եւ ծխախոտի երկրորդական-անուղղակի վնասներուն (secondary-indirect), *Գրգռիչ կազեր եւ քիմիական նիւթեր, մանաւանդ գործարաններու մէջ, *Փոշի եւ բեղմնափոշի (pollen) *Ապականած միջավայր եւ մթնոլորտ: Այս ախտապատճառներով ցնցուղներու ներքին պատերը կը գրգռուին եւ կը յառաջացնեն ցնցուղներուն պրկումը եւ նեղացումը, որոնց պատճառով կը հաստատուի մնայուն ցնցղատապը<ref name=GOLD2013Chp2>{{cite book |last=Vestbo |first=Jørgen |title=Global Strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chronic Obstructive Pulmonary Disease |year=2013 |publisher=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease |pages=9–17 |chapter=Diagnosis and Assessment |chapterurl=http://www.goldcopd.org/uploads/users/files/GOLD_Report_2013_Feb20.pdf#26 |access-date=2016-04-20 |archive-date=2016-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328053032/http://www.goldcopd.org/uploads/users/files/GOLD_Report_2013_Feb20.pdf#26 |dead-url=yes }}</ref>: == Յառաջացում == Մանրէական ցնցղատապը կը սկսի սուր երեւոյթով, որ կը տեւէ մօտաւորապէս երկու շաբաթ, ուր արդէն հիւանդը ապաքինած կ'ըլլայ եւ ձեռբազատուած բոլոր ախտանշաններէն<ref name=Harr2012>{{cite book |first1=John J. |last1=Reilly |first2=Edwin K. |last2=Silverman |first3=Steven D. |last3=Shapiro |chapter=Chronic Obstructive Pulmonary Disease |pages=2151–9 |editor1-first=Dan |editor1-last=Longo |editor2-first=Anthony |editor2-last=Fauci |editor3-first=Dennis |editor3-last=Kasper |editor4-first=Stephen |editor4-last=Hauser |editor5-first=J. |editor5-last=Jameson |editor6-first=Joseph |editor6-last=Loscalzo |year=2011 |title=Harrison's Principles of Internal Medicine |edition=18th |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0-07-174889-6}}</ref>: Քիչ պարագաներուն, երբ սուր ցնցղատապը կատարեալ ամբողջական ձեւով չի դարմանուիր եւ մասնաւորաբար ծխախոտ գործածողներուն մօտ, սուր ցնցղատապը կը վերածուի մնայուն (chronic) երեւոյթի՝ հազով, խուխով եւ կրծքավանդակի ցաւով, որոնք առաւելաբար զգալի կը դառնան գիշերուան ժամերուն եւ պառկած վիճակի մէջ։ Յաճախ հիւանդներ տարիներով կը տառապին մնայուն ցնցղատապէ: Սակայն երկարատեւ-մնայուն ցնցղատապի հիմնական պատճառը ծխախոտի գործածութիւնն է<ref name=Lancet2012>{{cite journal |author=Decramer M, Janssens W, Miravitlles M |title=Chronic obstructive pulmonary disease |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-7-13-2012_379_9823/page/1341 |journal=Lancet |volume=379 |issue=9823 |pages=1341–51 |date=April 2012 |pmid=22314182 |doi=10.1016/S0140-6736(11)60968-9}}</ref>: == Ախտանշաններ == Սուր ցնցղատապի ախտանշաններն են՝ չոր կամ խուխով հազ, շնչասլոց (strider) եւ շնչարգելութիւն (dyspnea), ջերմ, դող, [[Մկաններ|մկան]]ային ցաւ, քիթի խցում, կրծքավանդակի եւ փորի մկանային ցաւ: Խուխը նշան է, որ բորբոքումը տարածուած է դէպի թոքերու ծայրամասերուն եւ անիկա ազդանշանն է [[թոքատապ]]ի սկզբնաւորութեան<ref name=GOLD2007>{{cite journal | author = Rabe KF, Hurd S, Anzueto A, Barnes PJ, Buist SA, Calverley P, Fukuchi Y, Jenkins C, Rodriguez-Roisin R, van Weel C, Zielinski J | title = Global strategy for the diagnosis, management, and prevention of chronic obstructive pulmonary disease: GOLD executive summary | journal = Am. J. Respir. Crit. Care Med. | volume = 176 | issue = 6 | pages = 532–55 | date = September 2007 | pmid = 17507545 | doi = 10.1164/rccm.200703-456SO | url = http://ajrccm.atsjournals.org/content/176/6/532.long | access-date = 2016-04-20 | archive-date = 2013-01-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130102150149/http://ajrccm.atsjournals.org/content/176/6/532.long | dead-url = yes }}</ref>: Ոչ-մանրէական եւ երկարատեւ ցնցղատապի պարագային խուխը կ'ըլլայ անգոյն եւ թափանցիկ հեղուկ մը, իսկ բորբոքումի պարագային խուխը կը դառնայ անթափանց, դեղին կամ բաց կանաչ թանցր հեղուկ մը<ref name=Chest2006>{{cite journal|last1=Braman|first1=SS|title=Chronic cough due to acute bronchitis: ACCP evidence-based clinical practice guidelines.|journal=Chest|date=January 2006|volume=129|issue=1 Suppl|pages=95S-103S|pmid=16428698|doi=10.1378/chest.129.1_suppl.95S}}</ref>: Շատ քիչ պարագաներու կը տեսնուի [[արիւն]]ոտ խուխ, որ նշան է մանրանօթերու (capillaries) վնասումին (trauma)՝ հազի պատճառով: Ջերմը ընդհանրապէս մեղմ է, մանաւանդ ոչ-մանրէական ցնցղատապի պարագային, իսկ բարձր ջերմ կը նշանակէ մանրէական զօրաւոր ցնցղատապ կամ թոքատապ: Հազը հակադարձութիւն մըն է արտահանելու համար խուխը: Իսկ չոր հազը հետեւանքն է ցնցուղներու մակերեսին գրգռութեան: Փորի մկանային ցաւը հետեւանքն է շարունակական եւ ուժգին հազի: Մնայուն ցնցղատապի ախտանշաններն են՝ *Մնայուն չոր կամ խուխով հազ, որ կը պատահի առաւելաբար առաւօտուն * Թանցր եւ դեղին-կանաչ խուխ * Խուխի դժուար արտահանում * Մնայուն շնչահեղձութիւն * Ոտքերու եւ սրունքներու ջրուռեցք (edema) * Կապտութիւն (cyanosis), որ հետեւանքն է արեան թթուածինի նուազումին * [[Փքռոյց]] (emphysema) եւ թոքային այլ հիւանդութիւններ: Մնայուն ցնցղատապը փոխանցիկ չէ, որովհետեւ այս պարագային մանրէներ գոյութիւն չունին: == Ախտաճանաչում == Ցնցղատապի ախտաճանաչումը ընդհանրապէս դիւրին է, որովհետեւ անոր ախտանշանները յատկանշական են. սակայն բժիշկը կը կատարէ թոքերու Ք (K) ճառագայթային պարզ նկարահանում եւ յաճախ խուխի պարզ քննութիւն եւ խուխի ցան-մշակում (smear-culture)<ref name=Wen2006>{{cite journal|last1=Wenzel|first1=RP|last2=Fowler AA|first2=3rd|title=Clinical practice. Acute bronchitis.|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2006-11-16_355_20/page/2125|journal=The New England Journal of Medicine|date=16 November 2006|volume=355|issue=20|pages=2125–30|pmid=17108344|doi=10.1056/nejmcp061493}}</ref><ref name=Flem2007>{{cite journal|last1=Fleming|first1=DM|last2=Elliot|first2=AJ|title=The management of acute bronchitis in children.|journal=Expert opinion on pharmacotherapy|date=March 2007|volume=8|issue=4|pages=415–26|pmid=17309336|doi=10.1517/14656566.8.4.415}}</ref>: == Դարմանամիջոցներ == Սուր ցնցաղատապը կը դարմանուի մի քանի միջոցառումներով համաձայն անոր ախտապատճառներուն: Բոլոր պարագաներուն կը կիրարկուին հետեւեալ դարմանամիջոցները՝ *Ժամանակաւորապէս գործէ դադրիլ եւ տնային հանգիստի դիմել. * Հազը մեղմացնող դեղեր գործածել չոր հազի պարագային. * Հազացուցիչ դեղեր (expectorant) գործածել թանցր խուխի պարագային. *Շոգի ներշնչել խուխը կակուղցնելու համար. *Տան մէջ խոնաւացուցիչ (humidifier զետեղել). * Հեռու մնալ փոշիէ եւ բեղմնափոշիէ. *Դադրիլ ծխելէ, եթէ ծխախոտը ախտապատճառ է: Ոչ-մանրէական ցնցղատապի պարագային գործածել նաեւ corticosteroid դեղահատեր եւ ցնցուղները ընդլայնող դեղամիջոցներ<ref name=YLD2012>{{cite journal | author = Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V | title = Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990–2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2163 | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9859 | pages = 2163–96 |date=December 2012 | pmid = 23245607 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |display-authors=etal}}</ref>: Մանրէական ցնցղատապէ տառապող հիւանդին պէտք է տրուի նաեւ հակամանրէական եւ հակաջերմ դեղեր: == Բարդութիւններ == Հազուադէպօրէն սուր ցնցղատապը բարդութիւններով կը զարգանայ շատ արագ եւ տեղի կ'ունենայ խիստ շնչահեղձութիւն եւ կապտութիւն: Այս պարագային վերոյիշեալ բոլոր դարմանամիջոցներուն կողքին հիւանդը կը խնամուի հիւանդանոցի մէջ եւ անոր կը ներարկուի թթուածին արուեստական շնչառական սարքի (artificial respirator) միջոցաւ<ref name=GDB2013>{{cite journal|last1=GBD 2013 Mortality and Causes of Death|first1=Collaborators|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.|journal=Lancet|date=17 December 2014|pmid=25530442|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2|pmc=4340604|volume=385|pages=117–71}}</ref>: Մնայուն ցնցղատապէ տառապող անհատը շարունակ պէտք է գործածէ ցնցուղները ընդլայնող դեղամիջոցներ, corticosteroid եւ հակահազ դեղեր, ինչպէս նաեւ պէտք է դադրի ծխելէ՝ եթէ ծխող է: == Մտահոգիչ Ախտանշաններ == Ցնցղատապէ ախտահարուած անհատը [[հիւանդանոց]]ային շտապ օգնութեան կը կարօտի երբ ան ցուցաբերէ հետեւեալ ախտանշանները. * Ուժգին եւ շարունակական հազ հանգիստ վիճակի եւ քունի մէջ * Չորս օրերէ աւելի բարձր ջերմ * Խիստ եւ մնայուն շնչասպառութիւն * Մնայուն եւ ուժգին շնչասլոց * Արիւնոտ խուխ: == Ցուցմունքներ == Ոչ-մանրէական ցնցղատապը կանխարգիլելի է ուշադրութիւն ընելով հետեւեալ ցցմունքներուն. * Չծխել կամ դադրիլ ծխելէ եւ ծխողներէ հեռու մնալ. * Հեռու մնալ գրգռիչ կազերէ, քիմիական նիւթերէ եւ ապականած, խճողուած եւ խոնաւ միջավայրերէ. * Ամէն տարի պատուաստուիլ կռիփի դէմ յատուկ պատուաստով մը: == Տե'ս Նաեւ == *[[Ականջ]] *[[Փայծաղ]] *[[Ականջային Արիւնահոսութիւն]] *[[Գլխապտոյտ]] *[[Մանկական Անդամալուծութիւն]] *[[Ողնայարի Կողմնածռութիւն]] *[[Ջղային Անախորժակութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == *«Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, [[13 Ապրիլ]], [[2012]]: [[Ստորոգութիւն:Գիտութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով]] 23fgwhumj8h51g4yawj8djnvxxytwl8 0 7254 253555 252730 2026-08-19T10:21:14Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253555 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր}} '''Քենիա''' (պաշտօնապէս՝ '''Քենիոյ հանրապետութիւն''' {{resize|90%|սուահիլերէն՝}} Jamhuri ya Kenya {{աուդիո|Kenya pronunciation.ogg|Kenya}}), պետութիւն մըն է [[Ափրիկէ]]ի արեւելքը: Տարածքի մեծութեամբ աշխարհին 47-րդն է, բնակչութեան թուաքանակով՝ 33-րդը, Բրիտանական համագործակցութեան անդամ է։ Դրամական միաւորն է քենիական շիլլինկը։ == Ընդհանուր Տեղեկութիւններ == Բնակչութեան կենսամակարդակը ցած է, աշխարհին վրայ՝ 128-րդը։ Քենիայի ամէնաբարձր լեռն է Քենիան (5199 մ), Ափրիկէի բարձրութեամբ երկրորդն է։ Միւս բարձր լեռներն են՝ Ապերտերը, Մաուն, Էլկէյոն։ Քիչ չեն հրաբուխներով շրջապատուած իջուածքները։ Ջուրի պաշարները կը կազմեն երկրի տարածքի 2 %-ը։ Այնտեղ է Վիքթորիա քաղցրահամ լիճը, որ մակերեսի մեծութեամբ Ափրիկէի մէջ առաջինն է, աշխարհի վրայ՝ երկրորդը։ == Պատմական Տեղեկութիւններ == ===Անկախացում 1963-ին=== Բնիկ քենիացիներու օրէնսդիր մարմնի առաջին ուղղակի ընտրութիւնները կայացած են 1957-ին: Թէեւ բրիտանացիները յոյս ունէին յանձնել իշխանութիւնը տեղացի «չափաւոր» մրցակիցներուն, կառավարութիւնը ձեւաւորեցաւ Ճոմոյ Քէնեաթայի գլխաւորած ՔԱԱՄ Քենիայի ափրիկեան ազգային միութիւնը {{resize|90%|({{Լեզու en|[[:en:Kenya African National Union|Kenya African National Union]] (KANU)}})}}: Քենիայի գաղութային վիճակի վերջը եկաւ 12 Դեկտեմբեր 1963-ին՝ անկախութեան հետ միասին: Միացեալ թագաւորութիւնը զիջեցաւ Քենիայի վրայ ունեցած իր գերիշխանութիւնը: Զանզիպարի սուլթանը տուաւ իր համաձայնութիւնը, որ Քենիան պիտի ըլլայ ինքնիշխան, անկախ երկիր մը:<ref name="Kenneth Roberts-Wray 1966. P. 762">"Commonwealth and Colonial Law" by Kenneth Roberts-Wray, London, Stevens, 1966. P. 762</ref><br>Միաժամանակ, Քենիայի բանակը յաղթեցաւ Շիֆթայի պատերազմը սոմալցիներուն դէմ, որ կ'ուզէին Սոմալիոյ միացուցել իրենց ցեղակիցները:<ref>Bruce Baker, ''Escape from Domination in Africa: Political Disengagement & Its Consequences'', (Africa World Press: 2003), p.83</ref> 1967-ի Հոկտեմբերին կնքուեցաւ կրակի դադրեցման համաձայնագիր, սակայն խաղաղութեան յարաբերական անկայունութիւնը պահպանուեցաւ մինչեւ 1969 թուականը:<ref name="Hogg1986">{{cite journal | last1 = Hogg | first1 = Richard | year = 1986 | title = The New Pastoralism: Poverty and Dependency in Northern Kenya | url = https://archive.org/details/sim_africa-uk_1986_56_3/page/319 | journal = Africa: Journal of the International African Institute | volume = 56 | issue = 3 | pages = 319–333 | jstor = 1160687 | doi = 10.2307/1160687 }}</ref><ref name="Howell1968">{{cite journal | last1 = Howell | first1 = John |date=May 1968 | title = An Analysis of Kenyan Foreign Policy | journal = The Journal of Modern African Studies | volume = 6 | issue = 1 | pages = 29–48 | jstor = 158675 | doi = 10.1017/S0022278X00016657 }}</ref> Յետագայ ներխուժումներէն ապահովագրուելու համար 1969-ին Քենիան կնքեց դաշնագիր Եթովպիոյ հետ, որն ոյժին մէջ է մինչեւ հիմա:<ref>{{cite web|author=Pike, John |url=http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1992/BHK.htm |title=Post-Independence Low Intensity Conflict in Kenya |publisher=Globalsecurity.org |year=1992 |accessdate=16 April 2010}}</ref><br>12 Դեկտեմբեր1964-ին հռչակուեցաւ Քենիայի հանրապետութիւնը եւ Ճոմոյ Քենեաթան դարձաւ երկրին առաջին նախագահը:<ref>{{cite web |title=Kenya at the United Nations |author=Permanent Mission of the Republic of Kenya to the United Nations |url=http://kenyaun.org/polhistory.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090608141216/http://kenyaun.org/polhistory.html |archivedate=8 June 2009 |year=2002 |publisher=Consulate General of Kenya in New York |accessdate=15 February 2010}}</ref> 1978-ին անոր մահէն ետք նախագահ դարձաւ Դանիէլ արափ Մոին պահպանեց ըլլալով 1979, 1983 եւ 1988 թուականներու ընտրութիւններու անընդդիմադիր թեկնածու: 1983 թուականի ընտրութիւնները կայացան մէկ տարի աւելի շուտ եւ ուղղակի արդիւնք էին 2 Օգոստոս 1982 թուականին չյաջողած ռազմական յեղաշրջումի: == Աշխարհագրական Տուեալներ == [[Պատկեր:Pt_Thomson_Batian_Nelion_Mt_Kenya.JPG|մինի|ձախից|240px|{{resize|90%|Քենիան իր անունն ստացած է համանուն լեռէն, որուն բարձրութիւնը 5199 մեթր է}}]] Քենիան կը տարածուի հասարակածէն հիւսիս եւ հարաւ՝ հիւսիսային 5-րդ եւ հարաւային 5-րդ զուգահեռականերու եւ արեւելեան 34° եւ 42° միջօրէականներու միջակայքին։ Հարաւ-արեւելքին ափերը կ'ողողեն Հնդկական ովկիանոսի ջուրերը: Անիկա սահմանակից է հարաւէն եւ հարաւ-արեւմուտքէն Թանզանիոյ, արեւմուտքէն Ուկանտային, հիւսիսին Եթովպիոյ եւ հիւսիս-արեւմուտքին՝ Սոմալի: Տարածքը 581 309 քմ<sup>2</sup> է եւ բնակչութիւնը՝ 48 միլիոն՝ 2017 Յունուարի դրութեամբ: Որոշ միջազգային առեւտրային կազմակերպութիւններ Քենիան կը դասակարգեն որպէս Ափրիկեան Մեծ եղջիւրին մաս մը:<ref>Maxwell, Daniel, and Ben Watkins. "Humanitarian information systems and emergencies in the Greater Horn of Africa: logical components and logical linkages." Disasters 27.1 (2003): 72-90.</ref>, նաեւ հիմնադիր անդամն է Արեւելեան ափրիկեան ընկերակցութեան: Քենիան ունի տաք եւ խոնաւ արեւադարձային կլիմայ իր Հնդկական ովկիանոսի ափամերձ շրջանին: Մայրաքաղաք Նայրոպիին շուրջ սաւաննաներուն կլիման աւելի սառն է, առաւելաբար Քենիա լեռան շուրջ, որ մշտապէս գագաթներուն ունի ձնածածկոյթ: == Կառավարում Եւ Քաղաքականութիւն == Քենիան նախագահական ներկայացուցչական կառավարումով ժողովրդավարական երկիր մըն է: Նախագահը ե՛ւ պետութեան, ե՛ւ կառավարութեան գլխաւորն է: Գործադիր իշխանութիւնը կ'իրականացուի կառավարութեան միջոցաւ: Օրէնսդիր իշխանութիւնը ներկայացուած է կառավարութեան եւ Ազգային ժողովի ու նաեւ՝ Սենատի մէջ: Դատական համակարգն անկախ է օրէնսդիրէն եւ գործադիրէն: Նախկին նախագահ Տանիէլ արափ Մոիի օրօք կար անհանգստութիւն դատական համակարգին միջամտելու համար:<ref>{{cite web|url=http://racism.org/index.php?option=com_content&view=article&id=1448:mandatorydeathpenalty03&catid=140&Itemid=155&showall=&limitstart=11|title=The Criminal Justice System and Eroding Democracy After Independence – Page 12|last=Novak|first=Andrew|website=racism.org|access-date=13 May 2016|archive-date=3 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603102544/http://racism.org/index.php?option=com_content&view=article&id=1448:mandatorydeathpenalty03&catid=140&Itemid=155&showall=&limitstart=11|dead-url=yes}}</ref> [[Պատկեր:JUDICIARY.JPG|մինի|ձախից|240px|{{resize|90%|Քենիայի Գերագոյն դատարանի շէնքը}}]] Քենիան ցած դասակարգում ունի [[:en:Transparency International|Transparency International]] քոռումփացուածութեան ընկալման սանդղակով: 2012-ի ընդհանուր 176-ի շարքին երկիրը տեղակայուած էր 139-րդին:<ref name="TICPI">{{cite web|title=Transparency International: CPI|url=http://www.transparency.org/country#KEN|publisher=Transparency International|accessdate=29 May 2013|archive-date=23 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230523141507/https://www.transparency.org/country/#KEN|dead-url=yes}}</ref> Դեկտեմբեր 2002-ին Քենիայի մէջ կայացան ժողովրդավարական եւ բաց ընտրութիւններ, որ առաւելապէս ազատ եւ արդար գնահատած են միջազգային դիտորդները:<ref>{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/world/international-observers-declare-kenyan-elections-fair-1.349882|title=International observers declare Kenyan elections fair|website=www.cbc.ca|access-date=13 May 2016}}</ref> 2002-ի ընտրութիւնները նշուած են որպէս կարեւոր շրջադարձային կէտ մը Քենիայի ժողովրդվարական զարգացման համար, անկախացումէն ի վեր:<br>Մուաի Քիպաքիի նախագահութեամբ նոր կառավարող կոալիսիոնը խոստացաւ ջանքերը կեդրոնացնել տնտեսական եւ կրթութեան զարգացման վրայ եւ փտածութեան դէմ պայքարի: Քանի մը խոստումներ անիկա իրականացուց: Տարրական կրթութիւնն անվճար է:<ref>{{cite web|url=http://www.norrag.org/ar/publications/norrag-news/online-version/critical-perspectives-on-education-and-skills-in-eastern-africa-on-basic-and-post-basic-levels/detail/the-turning-point-free-primary-education-in-kenya.html|title=The Turning Point: Free Primary Education in Kenya – NORRAG|website=www.norrag.org|access-date=13 May 2016|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160430184821/http://www.norrag.org/ar/publications/norrag-news/online-version/critical-perspectives-on-education-and-skills-in-eastern-africa-on-basic-and-post-basic-levels/detail/the-turning-point-free-primary-education-in-kenya.html|archivedate=30 April 2016|df=dmy-all}}</ref> == Տնտեսութիւն<ref>{{Citation|title=Kenya|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kenya&oldid=1362059658|date=2026-07-01|accessdate=2026-07-15|language=en}}</ref> == Քենիայի մակրոտնտեսական հեռանկարը վերջին քանի մը տասնամեակներուն ընթացքին կայուն կերպով արձանագրած է տոկուն աճ, մեծ մասամբ շնորհիւ ցամաքային, երկաթուղային, օդային եւ ջրային փոխադրամիջոցներու ենթակառուցուածքային ծրագիրներուն, ինչպէս նաեւ Տեղեկատուական եւ հաղորդակցութեան արհեստագիտութեան (ICT) մէջ կատարուած հսկայական ներդրումներուն։ Քենիայի տնտեսութիւնը մեծագոյնն է Արեւելեան Ափրիկէի մէջ։ Անկախութենէն ետք, Քենիան խթանեց արագ տնտեսական աճ՝ հանրային ներդրումներու միջոցով, քաջալերեց փոքր հողատէրերու գիւղատնտեսական արտադրութիւնը եւ խրախուսիչ պայմաններ ստեղծեց մասնաւոր արդիւնաբերական ներդրումներու համար։ Քենիան Արեւելեան Ափրիկէի տարածաշրջանային փոխադրամիջոցային եւ ելեւմտական կեդրոնն է։ Քենիայի ելեւմտական մարզը կենսունակ է, լաւ զարգացած ու բազմազան՝ պարծենալով թէ՛ տարածաշրջանի եւ թէ՛ համաշխարհային մակարդակով ամէնաբարձր ֆինանսական ներառականութեամբ<ref>"Kenyan Economy – The National Treasury". Archived from the original on 28 February 2024. Retrieved 28 February 2024.</ref>։ Օտարերկրեայ ներդրումները Քենիայի մէջ կը մնան համեմատաբար թոյլ՝ նկատի առնելով անոր տնտեսութեան չափն ու զարգացման մակարդակը։ 2022-ի դրութեամբ, Քենիայի Օտարերկրեայ ուղղակի ներդրումներու (FDI) ընդհանուր պաշարը կազմած է 10.4 միլիառ ամերիկեան տոլար, որ երկրի Համախառն ներքին արդիւնքին (ՀՆԱ) լոկ 9.5%-ը կը կազմէ<ref>"Foreign direct investment (FDI) in Kenya – International Trade Portal". ''www.lloydsbanktrade.com''. Archived from the original on 28 February 2024. Retrieved 28 February 2024.</ref>։ Քենիայի Մարդկային զարգացման համաթիւը (HDI) 0.628 է (միջին), որով աշխարհի 193 երկիրներու շարքին կը գրաւէ 143-րդ դիրքը՝ 2023-ի տուեալներով։ 2022-ի դրութեամբ, քենիացիներուն 25.4%-ը կ'ապրէր օրական 2.15 տոլարէն պակաս եկամուտով։ 2022-ի ամէնավերջին տուեալներուն վրայ հիմնուելով՝ բնակչութեան 25.4%-ը կը տառապի բազմաչափ աղքատութենէ, իսկ յաւելեալ 26.4%-ը խոցելի է անոր հանդէպ։ 2017-ին, Քենիան Համաշխարհային դրամատան «Գործարարութեամբ զբաղելու դիւրութեան» դասակարգման մէջ գրաւած է 92-րդ դիրքը՝ բարձրանալով 2016-ի 113-րդ դիրքէն (190 երկիրներու մէջ)։ Կարեւորագոյն գիւղատնտեսական մարզը կը զբաղեցնէ աշխատուժի շուրջ 30%-ը։ Քենիան սովորաբար կը դասակարգուի իբրեւ սահմանային շուկայ (frontier market) կամ երբեմն՝ զարգացող շուկայ, եւ կը հանդիսանայ զարգացող երկիրներէն մէկը։ Տնտեսութիւնը մեծ ընդլայնում արձանագրած է, ինչ որ կ'երեւի զբօսաշրջութեան, բարձրագոյն կրթութեան եւ հեռահաղորդակցութեան ոլորտներու արձանագրած բարձր արդիւնքներով, ինչպէս նաեւ երաշտէն ետք գիւղատնտեսութեան, յատկապէս թէյի կենսական մարզի գոհացուցիչ արդիւնքներով։ 2007-ին Քենիայի տնտեսութիւնը աճեցաւ աւելի քան 7%-ով, իսկ արտաքին պարտքը մեծապէս նուազեցաւ։ Այս վիճակը անմիջապէս փոխուեցաւ 2007 Դեկտեմբերի վիճելի նախագահական ընտրութիւններէն ետք՝ երկիրը համակած անիշխանութեան ու քաոսի պատճառով։ Հեռահաղորդակցութիւնն ու ելեւմտական գործունէութիւնը վերջին տասնամեակին արդէն կը կազմեն ՀՆԱ-ի 62%-ը։ ՀՆԱ-ի 22%-ը տակաւին կու գայ ոչ-վստահելի գիւղատնտեսական մարզէն, որ կը զբաղեցնէ աշխատուժի 75%-ը (թերզարգացած տնտեսութիւններու բնորոշ յատկանիշ մը, որոնք դեռ չեն հասած պարէնային ապահովութեան)։ Բնակչութեան փոքր մաս մը կախեալ է պարէնային օգնութենէ։ Արդիւնաբերութիւնն ու արտադրութիւնը ամէնափոքր մարզն են՝ կազմելով ՀՆԱ-ի 16%-ը։ Ծառայութիւններու, արդիւնաբերութեան եւ արտադրութեան մարզերը միասնաբար կը զբաղեցնեն աշխատուժի միայն 25%-ը, սակայն կ'ապահովեն ՀՆԱ-ի 75%-ը<ref>"Country Profile: Kenya" (PDF). ''Federal Research Division''. Library of Congress. June 2007. Archived (PDF) from the original on 5 May 2015. Retrieved 23 April 2011.</ref>։ Քենիան նաեւ կ'արտահանէ աւելի քան 400 միլիոն տոլար արժողութեամբ մանածագործուածք (textiles)՝ AGOA-ի (Ափրիկեան աճի եւ հնարաւորութիւններու օրէնք) ծիրէն ներս։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Ափրիկէի աշխարհագրութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] bwz6r14i29zef5v2yxarrnb7fqoqhzz 0 7710 253526 208595 2026-08-19T07:18:16Z Azniv Stepanian 8 253526 wikitext text/x-wiki '''19 Յուլիս''', տարուան 200-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 201-րդ) օրն է *Տարուան աւարտին կը մնայ 165 օր [[Պատկեր:Yeghia Demirijibashian.png|մինի|150x150փքս|[[Եղիա Տէմիրճիպաշեան]]]] [[Պատկեր:Zabel Sibil Asadour.jpg|մինի|179x179փքս|[[Զապէլ Ասատուր]]]] <center>[[18 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''19 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[20 Յուլիս]]</center> == Դէպքեր == * 1900՝ բացուեցաւ [[Փարիզ]]ի մեթրոյի առաջին գիծը * 1926՝ Եկատերինոսլաւ քաղաքը կը ստանայ Տնիփրոփեթրովսք {{lang-uk|Дніпропетровськ}}<ref>{{resize|90%|2016-էն՝ Տնիփրո}}</ref> անունը === Ողիմպիական Խաղեր === * [[1952]]՝ XV ամառնային ողիմպիական խաղերու բացումը, [[Հելսինքի]], [[Ֆինլանտա]] === Պատահարներ === * 1985՝ [[Իտալիա|Իտալիոյ]] մէջ Վալ վի Սթաւայի ամբարտակի [[:en:Val vi Stava dam collapse|փլուզման]] {{ref-en}}, զոհ կը դառնայ 268 մարդ * 1989՝ Աեովային մէջ United Airlines-ի օդանաւի [[:en:United Airlines Flight 232|վթարից]] կը զոհուեն ներսի 296 մարդոց 112-ը == Ծնունդներ == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:19 Յուլիսի ծնածներ]]}} * 1838՝ [[Մկրտիչ Աճէմեան]] {{resize|90%|(մ.1918), հայ բանաստեղծ ու թարգմանիչ}} == Մահեր == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:19 Յուլիսի մահացածներ]]}} * [[1908 թուական|1908]]`<ref name="ReferenceA">{{resize|90%|Ծնած եւ մահացած է [[Կոստանդնուպոլիս|Կ.Պոլիս]]}}</ref>[[Եղիա Տէմիրճիպաշեան]] {{resize|90%|(ծն.1851), արեւմտահայ արձակագիր, բանաստեղծ, փիլիսոփաj}} * [[1934 թուական|1934]]՝<ref name="ReferenceA"/>[[Զապէլ Ասատուր]] {{resize|90%|(ծն.1865), գրող, հասարակական գործիչ}} * [[2014]]՝ [[Օգոստինոս Սեքուլեան]] (ծն․<nowiki/>[[1921 թուական|1921]]), հոգեւորական, աստուածաբան, գրագէտ, տոմարաբան *[[2021 թուական|2021]]՝ [[Թոլիս Վոսքոփուլոս]] (ծն․<nowiki/> [[26 Յուլիս]] [[1940 թուական|1940]][[2021 թուական|)]], անուանի յոյն երգիչ, երգահան, ինչպէս նաեւ  բանաստեղծ ու դերասան == Տօներ == {{resize|90%|*Անկախութեան օր (Լաօս, [[Ֆրանսա]]յէն, 1949)}} {{Տարուայ օրեր}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] 95y00iwztcsyjn9n6ij8ygf8cakmzzk 0 7711 253493 252827 2026-08-18T19:01:55Z Azniv Stepanian 8 253493 wikitext text/x-wiki '''19 Յունիս''', տարուան 170-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 171-րդ) օրն է։<center>[[18 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''19 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[20 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == * [[1892]], [[Հրաչ Փափազեան]] (աւազանի անունով՝ Կարապետ-Կարպիս), հայ իրաւաբան, ՀՅԴ բիւրոյի անդամ (մահ.՝ [[1960]])։ * [[1959 թուական|1959]], [[Անն Իտալկօ]], ֆրանսացի քաղաքական գործիչ։ * [[1975]], [[Հիւ Տենիս]], [[ԱՄՆ|Ամերիկացի]] [[դերասան]]։ == Մահեր == == Տօներ == {{անաւարտ}} [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] 715kgqt3woowxoae3m9vl92xvema4yh 0 7778 253539 227857 2026-08-19T09:58:16Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253539 wikitext text/x-wiki '''1952 թուական''', նահանջ տարի, 20^րդ դարու 52^րդ տարին է • Ձմեռային եւ Ամառային Ողիմպիական խաղեր • ՄԱԿ-ի տեղափոխումը նոր շէնք • [[Լոնտոն]]ի մեծ մառախուղը <center>[[1949 թուական|1949]] • [[1950 թուական|1950]] • [[1951 թուական|1951]] • '''1952''' • [[1953 թուական|1953]] • [[1954 թուական|1954]] • [[1955 թուական|1955]]</center> [[Պատկեր:Anne Frank lacht naar de schoolfotograaf (cropped).jpg|մինի|221x221փքս|[[Անն Ֆրանք]]]] [[Պատկեր:Շահեն Մեղրյան.jpg|մինի|194x194փքս|[[Շահէն Մեղրեան]]]] [[Պատկեր:James Philipp Bagian.jpg|մինի|177x177փքս|[[Ճէյմս Պաղեան]]]] [[Պատկեր:Վերապատուելի Դոկտոր Ռընէ Լեւոնեան Rene Levonian.jpg|մինի|265x265փքս|[[Ռընէ Լեւոնեան]]]] [[Պատկեր:Maria Montessori (portrait).jpg|մինի|196x196փքս|[[Մարիա Մոնթեսորի]]]] [[Պատկեր:President Salome Zourabichvili 2020 (cropped).jpg|մինի|217x217փքս|[[Սալոմէ Զուրապիշվիլի]]]] [[Պատկեր:Harvey Weinstein Césars 2014 (cropped) (centered).jpg|մինի|233x233փքս|[[Հարվի Ուայնսթին]]]] [[Պատկեր:Robert Zemeckis "The Walk" at Opening Ceremony of the 28th Tokyo International Film Festival (21835891403) (cropped).jpg|մինի|241x241փքս|[[Ռոպերթ Զեմեքիս]]]] [[Պատկեր:Karen Shakhnazarov.jpg|մինի|204x204փքս|[[Կարէն Շահնազարով]]]] [[Պատկեր:Владимир Путин (24-08-2021) (cropped).jpg|մինի|240x240փքս|[[Վլատիմիր Փութին]]]] == Դէպքեր == * [[12 Յունուար]]՝ Թէնըսիի համալսարանն ընդունուեցաւ առաջին սեւ ուսանողը * [[14 Փետրուար]]-[[25 Փետրուար]]՝ Ձմեռային Ողիմպիական խաղերը Օսլոյին մէջ * {{0}}[[4 Ապրիլ]]՝ նորվեկական հին որսորդական նաւերու 78 փոկեր որսացողներ անհետ կորսնուած են<ref>{{cite web|url= https://fiskeribladetfiskaren.no/nyheter/?artikkel=6881|title=Orkanen i Vestisen april 1952|publisher =Fiskeribladet Fiskaren AS |accessdate= December 1, 2016}}{{lang-de}}</ref> * {{0}}[[1 Յունիս]]՝ նաւագնացութեան համար բացուեցաւ [[Սեւ Ծով|Սեւ]] եւ Կասպեան ծովերը կապող Վոլկա-Տոն ջրանցքը * [[15 Յունիս]]՝ [[Անն Ֆրանք]]ի օրագիրը հրատարակեցաւ դանիերէն * [[19 Յուլիս]]-[[3 Օգոստոս]]՝ կայացան Ողիմպիական խաղերը [[Հելսինքի]]ին մէջ * [[12 Օգոստոս]]՝ Խորհ.Միութեան մէջ գնդակահարուեցին 12 հրեայ բանաստեղծները * [[14 Հոկտեմբեր]]՝ ՄԱԿ-ը իր աշխատանքներն սկսաւ [[Նիւ Եորք]]ին մէջ կառուցուած նոր շէնքէն ներս * [[5 Դեկտեմբեր|5]]-[[9 Դեկտեմբեր]]՝ [[Լոնտոն]]ի մեծ սմոկին մահացաւ 8 000-էն աւելի հոգի<ref>{{cite journal | authors = Bell, M.L.; Davis, D.L. & Fletcher, T. |date=2004 | title = A Retrospective Assessment of Mortality from the London Smog Episode of 1952: The Role of Influenza and Pollution | url = https://archive.org/details/sim_environmental-health-perspectives_2004-01_112_1/page/n61 | journal=Environ Health Perspect | volume = 112 | issue = 1; January | pages = 6–8 | doi = 10.1289/ehp.6539 | pmid=14698923 | pmc=1241789}}{{Յղում en}}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/2545747.stm Historic smog death toll rises] — BBC{{Յղում en}}</ref>. ==== Անստոյգ ամսաթիւով ==== * [[Միքայէլ Վենթրիս]] կը վերծանէ [[Գծային B (Γραμμική Β)|Գծային Β]] գիրը։  Իր այս գործին օգնած են [[Էմեթ Լեսլի Պենեթ]], [[Ալիս Քոպեր]] եւ [[Ճոն Չատուիք]]։ * [[Եգիպտոս|Եգիպտոսի]] մէջ Ազատներու կամ՝ Այժմէականներու յեղափոխութիւնը կը ծագի․ շարժումին առաջնորդներէն մէկն է Կամալ Ապտուլ Նասեր == Ծնունդներ == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:1952 ծնունդներ|'''1952 ծնունդներ''']]}} * {{0}}[[2 Յունուար]] {{resize|90%|'''[[Շահէն Մեղրեան]]''' (զ.[[1993 թուական|1993]])}} հրամանատար եւ քաղաքական դէմք * [[26 Փետրուար]] {{resize|90%|'''[[Ճէյմս Պաղեան]]''' James Philipp Bagian}} ամերիկացի բժիշկ, առաջին հայազգի աստղանաւորդը * {{0}}[[4 Մարտ]] {{resize|90%|'''[[Ռընէ Լեւոնեան]]'''}} Հայ Աւետարանչական ընկերակցութեան միութեան նախագահ * [[18 Մարտ]] {{resize|90%|'''[[Սալոմէ Զուրապիշվիլի]]''' სალომე ზურაბიშვილი Salomé Zourabichvili}} [[Վրաստան]]ի նախագահ<ref>Yerakouyn daily [http://yerakouyn.com/2018/11/29/վրաստանի-նոր-նախագահը-սալոմէ-զուրապի/ Վրաստանի Նոր Նախագահը Սալոմէ Զուրապիշվիլին է]</ref> * [[19 Մարտ]] {{resize|90%|'''[[Հարվի Ուայնսթին]]''' Harvey Weinstein}} ամերիկացի ֆիլմարտադրող * [[14 Մայիս]] {{resize|90%|'''[[Ռոպերթ Զեմեքիս]]''' Robert Lee Zemeckis}} ամերիկացի բեմադրիչ, արտադրող * {{0}}[[8 Յուլիս]] {{resize|90%|'''[[Կարէն Շահնազարով]]''' Карен Шахназаров}} ֆիլմ բեմադրող, արտադրող * [[29 Յուլիս]] {{resize|90%|'''[[Մարտիրոս Փանոսեան]]'''}} դերասան եւ բեմադրիչ * [[15 Նոյեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Կրիշա Իսախանեան]]''' (զ.[[1991 թուական|1991]])}} [[Արցախեան Ազատամարտ|Արցախի պատերազմի]] մասնակից * {{0}}[[7 Հոկտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Վլատիմիր Փութին]]''' Владимир Владимирович Путин}} Ռուսիոյ դաշնութեան նախագահ * [[22 Դեկտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Դաւիթ Սաֆարեան (բեմադրիչ)|Դաւիթ Սաֆարեան]]'''}} դերասան եւ բեմադրիչ * {{0}}{{0}}{{0}}[[Դեկտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Մկրտիչ Տարագճեան]]''' Megerditch Tarakdjian}} բժիշկ եւ քանդակագործ == Մահեր == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:1952 մահեր|'''1952 մահեր''']]}} * {{0}}[[4 Փետրուար|4 Փետրուար,]] {{resize|90%|'''[[Յակոբ Մանանդեան]]''' (ծն.[[1873 թուական|1873]], [[Ախալցխա]])}} պատմաբան, բանասէր, աղբիւրագէտ * {{0}}[[6 Մայիս]], {{resize|90%|'''[[Մարիա Մոնթեսորի]]''' Maria Motessori (ծն.[[1870 թուական|1870]])}} իտալացի բժիշկ, մանկավարժ, փիլիսոփայ *[[24 Դեկտեմբեր]], [[Անտոն Կազէլ]]․ հայազգի հրապարակագիր, խմբագիր, բանաստեղծ, արձակագիր եւ քաղաքական գործիչ ** Անստոյգ օրով՝ ** {{resize|90%|'''[[Զարեհ Թահմազ]]''' (ծն.[[1881 թուական|1881]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]])}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.brainyhistory.com/years/1952.html 1952-ը Պատմութեան մէջ]{{Յղում en}}* [http://www.islandnet.com/~kpolsson/worldhis/wor1952.htm Աշխարհի Պատմութեան Ժամանակագրութիւն՝ 1952]{{Յղում en}} [[Ստորոգութիւն:1952]] [[Ստորոգութիւն:Տարեթիւեր]] nc7tdc4c4r75f1ry6c90hcmmtvcup3k 0 7816 253581 227780 2026-08-19T11:03:23Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253581 wikitext text/x-wiki '''1986 թուական''', ոչ նահանջ տարի, 20^րդ դարու 86^րդ տարին է {{Քսաներորդ դար}} [[Պատկեր:Lady_Gaga_-_2019_SAG_Awards.jpg|մինի|241x241փքս|[[Լէյտի Կակա]]]] [[Պատկեր:Emily VanCamp by Gage Skidmore.jpg|մինի|209x209փքս|[[Էմիլի ՎանՔամփ]]]] [[Պատկեր:Kat Dennings Thor 2 cropped.png|մինի|226x226փքս|[[Քաթ Տէնինկզ]]]] [[Պատկեր:Sam Claflin 2014.jpg|մինի|224x224փքս|[[Սամ Քլաֆլին]]]] == Դէպքեր == [[Պատկեր:Emmy Rossum (24341757766) (cropped).jpg|մինի|207x207փքս|[[Էմմի Ռասըմ]]]] ==== Յունուար ==== * {{0}}[[1 Յունուար]]՝ [[Սպանիա]]ն եւ [[Փորթուկալ]]ը դարձան եւրոպական տնտեսական համագործակցութեան անդամ երկիրներ * [[20 Յունուար]]՝ Միացեալ Թագաւորութիւնը եւ [[Ֆրանսա]]ն յայտարարեցին նեղուցին տակով թիւնել կառուցելու մտադրութեան մասին * [[28 Յունուար]]՝ արձակումէն 73 երկվայրկեան անց ''Challenger'' տիեզերական շաթլի խորտակումի զոհ դարձան եօթ աստղանաւորդներ [[Պատկեր:Usain Bolt after 4 × 100 m Rio 2016.jpg|մինի|217x217փքս|[[Ուսէյն Պոլթ]]]] ==== Փետրուար ==== * {{0}}[[9 Փետրուար]]՝ 20^րդ դարուն երկրորդ այցելութեան ատենը Հելիի գիսաւորը հասաւ Արեգակին ամենամօտ կետին * [[19 Փետրուար]]՝ Խորհրդային Միութիւնն արձակեցաւ «Միր» ուղեծրակայանը * [[25 Փետրուար]]՝ Քուրասոն Աքինոն դարձաւ Փիլիփիններուն առաջին կին նախագահը * [[28 Փետրուար]]՝ Շուէտին վարչապետ Ուլոֆ Փալմէ սպաննուեցաւ մայրաքաղաք [[Սթոքհոլմ]]ին մէջ ==== Մարտ ==== * [[15 Մարտ]]՝ New World հիւրանոցի փլուզումը 33 հոգիի զոհուելուն պատճառը դարձաւ ==== Ապրիլ ==== * [[13 Ապրիլ]]՝ ծնաւ առաջին երեխան փոխնակ մօրէ * [[26 Ապրիլ]]՝ պատահեցաւ Չերնոպիլի աթոմակայանի վթարը, որուն զոհ գնաց 4056 հոգի.<ref name=bks>{{cite journal|authorlink=Benjamin K. Sovacool|first=Benjamin K.|last=Sovacool|title=The costs of failure: A preliminary assessment of major energy accidents, 1907–2007|url=https://archive.org/details/sim_energy-policy_2008-05_36_5/page/1806|journal=[[Energy Policy (journal)|Energy Policy]]|volume=36|year=2008|page=1806}}</ref> [[Պատկեր:Emilia Clarke.jpg|մինի|170x170փքս|[[Էմիլիա Քլարք]]]] ==== Մայիս ==== * [[31 Մայիս]]՝ Մեքսիքոյին մէջ մեկնարկեցաւ ՖԻՖԱ-ի աշխարհի բաժակին խաղարկութիւնը ==== Յունիս ==== * {{0}}[[5 Յունիս]]՝ ՄԱԿ-ի նախկին գլխաւոր քարտուղար [[Քուրթ Վալտհայմ]]ը ընտրուեցաւ [[Աւստրիա|Աւստրիոյ]] նախագահ ==== Նոյեմբեր ==== * [[7 Նոյեմբեր]]՝ «Դրոյան Խումբ»ի 5254 գտնուած աստղակերպ կը կոչուի Իթաքիին առասպելական թագաւորին անունով․ «5254 Ulysses» ==== Սեպտեմբեր ==== * {{0}}[[6 Սեպտեմբեր]]՝ Իսթանպուլին մէջ երկու ահաբեկիչներ սինակոկէն ներս սպաննեցին 22 հոգի ==== Սեպտեմբեր ==== * {{0}}[[7 Սեպտեմբեր]]՝ ** Տեսմընտ Թութուն դարձաւ անգլիկանանական եկեղեցւոյ առաջին սեւամորթ եպիսկոպոսը ** Չիլիի բռնապետ Աւկուսթոյ Փինոչէթի նկատմամբ կատարուեցաւ մահափորձ, սպաննուեցան հինգ թիկնապահներ [[Պատկեր:RIAN archive 25981 Academician Sakharov.jpg|180px]] * [[19 Դեկտեմբեր]]՝ խորհրդային այլախոհ Անտրէյ Սախըրովը իրաւունք ստացաւ Մոսքով վերադառնալու ==== Անստոյգ ամսաթիւով՝ ==== * Կը հիմնուի հայ-ամերիկեան ճազ երաժշտական քառեակը՝ Night Ark * [[Ղատամիս]] կը յայտարարուի [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքոյի]] Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Պատկեր:Jiddu Krishnamurti 01.jpg|մինի|193x193փքս|[[Ճիտու Քրիշնամուրդի]]]] == Ծնունդներ == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:1986 ծնունդներ]]}}<br /> {{Լուսանկարի հատված|պատկեր=ESC2016_-_Armenia_Meet_%26_Greet_22 (2).jpg|դիրք=right|ստորագրություն ={{resize|85%|Իւեթա Մուկուչեան<br />ծն.[[14 Հոկտեմբեր]]}} |լայնք=120|ընդհանուր=140|վերև=10|աջ=10|ներքև=30|ձախ=10|շրջանակ=ոչ|մեծացնել = }} [[Պատկեր:Vahram Papazyan.jpg|մինի|299x299փքս|[[Վահրամ Փափազեան (մարզիկ)]]]] ==== Մարտ ==== * [[28 Մարտ]] {{resize|90%|'''[[Լէյտի Կակա]]''' Lady Gaga}} ամերիկացի երգչուհի, պարուհի, գործարար, բարերար ==== Ապրիլ ==== * [[12 Ապրիլ]] {{resize|90%|'''[[Մաթ Մքկորի]]''' Matthew "Matt" McGorry}} ամերիկացի դերասան ==== Մայիս ==== * [[12 Մայիս]] {{resize|90%|'''[[Էմիլի ՎանՔամփ]]''' Emily Irene VanCamp}} [[գանատա]]ցի դերասանուհի ==== Յունիս ==== * [[13 Յունիս]] {{resize|90%|'''[[Քաթ Տէնինկզ]]''' Kat Dennings}} ամերիկացի դերասանուհի * [[27 Յունիս]] {{resize|90%|'''[[Սամ Քլաֆլին]]''' Samuel George Claflin}} անգլիացի դերասան ==== Օգոստոս ==== * [[21 Օգոստոս]] {{resize|90%|'''[[Ուսէյն Պոլթ]]''' Usain st.Leo Bolt}} [[ժամայքա]]ցի արագավազորդ ==== Սեպտեմբեր ==== * [[12 Սեպտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Էմմի Ռասըմ]]''' Emmanuelle Grey "Emmy" Rossum}} ամերիկացի դերասանուհի, բեմադրիչ եւ երգչուհի * [[30 Սեպտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Օլիվր Ճիրուտ]]''' Olivier Giroud}} ֆրանսացի ֆութպոլիստ ==== Հոկտեմբեր ==== * [[14 Հոկտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Իւեթա Մուկուչեան]]''' Iveta Mukuchyan}} [[Գերմանիա|գերմանաբնակ]] հայ երգչուհի, մոտել * [[23 Հոկտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Էմիլիա Քլարք]]''' Emilia Clarke}} անգլիացի դերասանուհի * [[24 Հոկտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Տրէյք (Ռեփր)|Տրէյք]]''' Drake Օպրի Տրէյք Կրեմ,}} [[գանատա]]ցի րէփր * [[28 Հոկտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Թամար Գաբրելեան]]''' Tamar Kaprelian}} [[Հայերը Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ|ամերիկահայ]] երգչուհի * [[31 Հոկտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Նազիկ Աւտալեան]]'''}} հայ ծանրաբարձուհի '''Դեկտեմբեր''' * [[8 Դեկտեմբեր]] [[Գայիանէ Եգանեան|Գայինէ Եգանեան]] հայ մանկավարժ եւ դասախօս [[Պատկեր:Gayane Yeganyan.jpg|մինի|192x192փքս|[[Գայիանէ Եգանեան]]]] == Մահեր == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:1986 մահեր]]}} <br /> [[Պատկեր:Simon Simonian.jpg|մինի|198x198փքս|[[Սիմոն Սիմոնեան]]]] ==== Փետրուար ==== * [[17 Փետրուար]] {{resize|90%|'''[[Ճիտու Քրիշնամուրդի]]''' Jiddu Krishnamurti (ծն.[[1895 թուական|1895]])}} հնդիկ ճարտասան, գրող եւ փիլիսոփայ ==== Մարտ ==== * {{0}}[[3 Մարտ]] {{resize|90%|'''[[Զաւէն Թաշճեան]]''' (ծն.[[1944 թուական|1944]], [[Այնճար]], [[Լիբանան]])}} դերակատար, հասարակական-քաղաքական գործիչ * {{0}}[[6 Մարտ]] {{resize|90%|'''[[Վահրամ Փափազեան (մարզիկ)|Վահրամ Փափազեան]]''' (ծն.[[1892 թուական|1892]], [[Կոստանդնուպոլիս|Կ.Պոլիս]])}}, օսմանահայ աթլետ * [[10 Մարտ]] {{resize|90%|'''[[Արամ Հայկազ]]''' (Արամ Արսէն Չեքեմեան, ծն.[[1900 թուական|1900]])}} արձակագիր * [[11 Մարտ]] {{resize|90%|'''[[Սիմոն Սիմոնեան]]''' (ծն.[[1914 թուական|1914]], [[Այնթապ]], [[Արեւմտեան Հայաստան|Արեւմ.Հայաստան]])}} հայ գրագէտ [[Պատկեր:Aram Haykaz.JPG|մինի|246x246փքս|[[Արամ Հայկազ]]]] ==== Մայիս ==== * [[21 Մայիս]] {{resize|90%|'''[[Կարօ Փօլատեան|Կարօ (Կարապետ) Փօլատեան]]''' (ծն.[[1911 թուական|1911]], [[Մարաշ]])}} ֆրանսահայ գրող ==== Օգոստոս ==== ­* [[13 Օգոստոս]] {{resize|90%|'''[[Քուլիս Ալեպիս|Քու­լիս (­Քի­րիա­քոս) Ա­լե­փիս]]''' Κούλης Αλέπης (ծն.[[1903 թուական|1903]])}} յոյն բանաստեղծ, թարգմանիչ, նկարիչ ==== Նոյեմբեր ==== * [[30 Նոյեմբեր]] ** {{resize|90%|'''[[Հրաչ Զարդարեան]]''' որդին [[Ռուբէն Զարդարեան]]ի (ծն.[[1892 թուական|1892]] Խարբերդ)}} գրող, թարգմանիչ ** {{resize|90%|'''[[Գառնիկ Ադդարեան]]''' (ծն.[[1925 թուական|1925]] [[Հալէպ]])}} սփիւռքահայ բանաստեղծ ==== Դեկտեմբեր ==== * {{0}}[[4 Դեկտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Ռուբէն Նաքեան]]''' Reuben Nakian (ծն.[[1897 թուական|1897]] [[Նիւ Եորք]])}} [[Հայերը Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ|ամերիկահայ]] նկարիչ * [[26 Դեկտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Մելանքթոն Արսլանեան]]''' (ծն.[[1913 թուական|1913]], [[Այնթապ]], [[Արեւմտեան Հայաստան|Արեւմ.Հայաստան]])}} բարերար ==== Անստոյգ օրով ==== * {{resize|90%|'''[[Կարի Մուշեղեան]]''' (ծն.[[1910 թուական|1910]], [[Երեւան]], Ռուսիոյ կայսրութիւն)}} հայ, խորհրդային դերասան, բեմադրիչ * {{resize|90%|'''[[Սապրինա Գրիգորեան]]''' (ծն.[[1956 թուական|1956]], Հռովմ)}} դերասանուհի * {{resize|90%|'''[[Ալեքսան Մնակեան]]''' (ծն.[[1936 թուական|1936]], [[Պէյրութ]])}} սփիւռքահայ երաժիշտ, խմբավար == Արտաքին յղումներ == * [http://www.brainyhistory.com/years/1986.html 1986-ը Պատմութեան մէջ]{{Յղում en}}* [http://www.islandnet.com/~kpolsson/worldhis/wor1986.htm Աշխարհի Պատմութեան Ժամանակագրութիւն 1986]{{Յղում en}} [[Ստորոգութիւն:1986]] [[Ստորոգութիւն:Տարեթիւեր]] h4bxxkrhwz06sa2kcid44h3rgvgpita 0 15168 253537 207030 2026-08-19T09:54:40Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253537 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հիւանդութիւն}} '''Սիրենոմելիա''' ({{lang-la|sirenomelia}}, {{lang-grc|σειρήν}}), ոչ բնական զարգացում [[Վերջոյթներ|վերջոյթներիու]] միաձուլման տեսքով։ Վերջոյթները կ'աճին այնպէս, որ կը նմանինն [[ձուկ|ձուկի]] պոչի, իսկ երեխան՝ [[ջրահարս]]ի: Այս պարագային ներքին օրկանները կը բացակային կամ ամբողջապէս զարգացած չեն ըլլար։ Այս մէկը կը հանդիպի 100 000 ծնածներէն<ref name="Kallen">{{cite journal | author=Kallen B, Castilla EE, Lancaster PA, Mutchinick O, Knudsen LB, Martinez-Frias ML, Mastroiacovo P, Robert E | title=The cyclops and the mermaid: an epidemiological study of two types of rare malformation | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-medical-genetics_1992-01_29_1/page/30 | journal=J Med Genet | year=1992 | pages=30–5 | volume=29 | issue=1 | pmid=1552541 | doi=10.1136/jmg.29.1.30}}</ref> 1-ի մօտ եւ որպէս կանոն՝ նման երեխաները կը մահանան ծնելէն 1-2 օր ետք, իսկ պատճառը [[երիկամ|երիկամներու]] եւ [[միզապարկ]]ի ոչ լրիւ, կամ ոչ ճիշդ զարգացումն է։ Սակայն կան դէպքեր, երբ երեխաները նոյնիսկ առանց վիրաբուժական միջամտութեան ապրեր են քանի մը տարի։ Ամերիկուհի Շայլօ Պեպինը կը տառապէր սիրենոմելիայով, բայց ապրեր է 10 տարիէն աւելի<ref>[http://www.trud.ru/article/28-10-2009/231168_devochke-rusalke_bylo_10_let.html Батищева В. Девочке-русалке было 10 лет] // газета «Труд», 28 октября 2009</ref>: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Կառուցվածքային շեղումներ]] [[Ստորոգութիւն:Հազվադեպ հանդիպող հիւանդութիւններ]] jcfni1ohdmqkgwtk9re2tz22pnfvkvx 0 16757 253529 208361 2026-08-19T07:41:47Z Maral Dikbikian 4797 253529 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Փլասիտօ Տոմինկօ''' (Սպաներէն՝ José Plácido Domingo Embil, {{ԱԾ}}), սպանացի օփերային (թենոր), երգիչ, դաշնակահար, ղեկավար։ == Կենսագրութիւն<ref>{{Citation|title=Plácido Domingo|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pl%C3%A1cido_Domingo&oldid=1364797968|date=2026-07-18|accessdate=2026-08-19|language=en}}</ref> == Փլասիտօ Տոմինկօ ծնած է 21 Յունուար 1941-ին, Սպանիոյ Մատրիտ քաղաքի Ռեքորտօ թաղամասին մէջ, Փեփիթա Էմպիլի եւ Փլասիտօ Տոմինկօ Ֆերերի ընտանիքին մէջ։ Մայրը կը յիշէր, թէ ինք եւ ամուսինը արդէն հինգ տարեկանէն գիտէին, որ տղան երաժիշտ պիտի դառնար, որովհետեւ ներկայացում մը դիտելէ ետք կրնար մտապահել եւ մրմնջալ սարսուելայի (սպանական օփերէթ) բարդ եղանակները։ 1949-ին, իր ութամեակէն քանի մը օր առաջ, ընտանիքին հետ փոխադրուեցաւ Մեքսիքօ։ Ծնողքը՝ երկուքն ալ երգիչ, Լատինական Ամերիկայի հաջող շրջագայութենէ մը ետք որոշած էին հոն սարսուելայի թատերախումբ մը հիմնել։ Մեքսիքօ հասնելէն կարճ ատեն ետք, Տոմինկօ շահեցաւ պատանիներու երգի մրցոյթ մը, իսկ ծնողքը երբեմն զինք եւ քոյրը կը ներգրաւէին իրենց սարսուելաներուն մէջ մանկական դերերու համար։ Տոմինկօ փոքր տարիքէն դաշնամուր սորվեցաւ, նախ մասնաւոր դասերով, ապա՝ Մեքսիքօ Սիթիի Երաժշտութեան ազգային պահպանողարանին (քոնսերվաթուար) մէջ, ուր ընդունուեցաւ 14 տարեկանին։ Պահպանողարանին մէջ ան հետեւեցաւ նաեւ Իկոր Մարկեւիչի խմբավարական դասընթացքներուն եւ ձայնամարզութիւն սորվեցաւ Քարլօ Մորելլիի մօտ (Ռենաթօ Զանելլիի եղբայրը)։ Երկու եղբայրներն ալ հռչակաւոր էին իբրեւ պարիտոնի եւ թենորի դերերու կատարողներ։ Պահպանողարանի դասընթացքները կազմեցին Տոմինկոյի պաշտօնական ձայնամարզութեան ամբողջութիւնը. ան երբեք մասնաւոր երգեցողութեան ուսուցիչ չէ ունեցած։ 1957-ին, 16 տարեկանին, Տոմինկօ ունեցաւ իր առաջին փրոֆեսիոնալ ելոյթը՝ դաշնամուրով ընկերակցելով մօրը՝ Եուքաթանի Մերիտա քաղաքին մէջ տրուած համերգի մը ընթացքին։ Նոյն տարին ան ունեցաւ իր առաջին գլխաւոր սարսուելայի տեպիւտը Մանուէլ Ֆերնանտէս Քապայերոյի «Խիկանթէս ի կապեսուտոս» (Gigantes y cabezudos) գործին մէջ՝ երգելով պարիտոնի դեր մը։ Այդ ատեն ան կաշխատէր ծնողքին սարսուելայի թատերախումբին հետ՝ ի վերջոյ ստանձնելով քանի մը պարիտոնի դերեր եւ իբրեւ նուագակից ծառայելով այլ երգիչներու։ Հետեւեալ տարին, ուրիշ թատերախումբի մը շրջագայող «Լուիսա Ֆերնանտա» (Luisa Fernanda) ներկայացման թենորը հիւանդացաւ։ Իբրեւ թենոր իր առաջին ներկայացման ընթացքին, Տոմինկօ փոխարինեց հիւանդ երգիչը, թէեւ կը վախնար, որ դերի ձայնաստիճանը (tessitura) չափազանց բարձր էր իրեն համար։ Նոյն տարուան ընթացքին աւելի ուշ, ան երգեց Ռաֆայէլի թենորի դերը սպանական «Էլ կաթօ մոնթէս» (El gato montés) օփերային մէջ՝ փաստելով թենորի ձայնասահմանը փորձելու իր պատրաստակամութիւնը, թէեւ տակաւին ինքզինք պարիտոն կը համարէր։ 12 Մայիս 1959-ին, Կուատալախարայի «Թէաթրօ Տեկոլեատօ»-ի մէջ, ան հանդէս եկաւ Փասքուալի պարիտոնի դերով (որ երբեմն կերգուի նաեւ պասերու կողմէ) Էմիլիօ Արրիէթայի «Մարինա» գործին մէջ։ «Էլ կաթօ մոնթէս»-ի նման, «Մարինա»-ն նոյնպէս սարսուելայի երաժշտական ոճով գրուած օփերա մըն է, այլ նոյնինքն սարսուելայ մը չէ, թէեւ երկուքն ալ սովորաբար կը ներկայացուին սարսուելայի թատերախումբերու կողմէ։ Սարսուելաներու մէջ իր գործունէութենէն անկախ, իր առաջին ելոյթներէն էր նաեւ երկրորդական դեր մը «Մայ ֆէր լէյտի» (My Fair Lady) մուզիքլի լատինամերիկեան առաջին բեմադրութեան մէջ, ուր ան նաեւ փոխ-խմբավար եւ օգնական փորձավար էր։ Այդ թատերախումբի անդամ եղած ատեն, անոնք մուզիքլի 185 ներկայացում տուին Մեքսիքոյի տարբեր քաղաքներուն մէջ։ 1959-ին, Տոմինկօ իբրեւ պարիտոն մասնակցեցաւ Մեքսիքոյի ազգային օփերայի պնդումներուն՝ «Փալասիօ տէ Պելլաս Արթես»-ի (Palacio de Bellas Artes) մէջ, սակայն իրմէ խնդրեցին անմիջապէս կարդալ «Ֆետորա» օփերայէն «Ամոր թի վիէթա» (Amor ti vieta) թենորի արիան։ Ան ընդունուեցաւ Ազգային օփերային մէջ իբրեւ երկրորդական դերերու թենոր եւ իբրեւ կրկնուսոյց-փորձավար (tutor)՝ այլ երգիչներու համար։ Իր կողմէ իբրեւ օփերային առաջին ելոյթ (տեպիւտ) նկատուած ներկայացման ընթացքին, Տոմինկօ 23 Սեպտեմբերին «Փալասիօ տէ Պելլաս Արթես»-ի մէջ երգեց Պորսայի երկրորդական դերը Ուերտիի «Ռիկոլէթթօ» (Rigoletto) օփերային մէջ՝ փորձառու ամերիկացի պարիտոն Քորնել ՄաքՆիլի եւ պաս-պարիտոն Նորման Թրէյկլի մասնակցութեամբ ներկայացման մը ընթացքին։ Աւելի ուշ ան հանդէս եկաւ իբրեւ Խոստովանահայր քահանայ՝ «Կարմելեան կոյսերու երկխօսութիւնը» (Dialogues of the Carmelites), Ալթում եւ Փանկ՝ «Թուրանտոթ» (Turandot), Նորմաննօ եւ Արթուրօ՝ «Լուչիա տի Լամմերմուր» (Lucia di Lammermoor) օփերաներուն մէջ, ինչպէս նաեւ այլ փոքր դերերով։ Ազգային օփերային մէջ եղած ատեն, ան մասնակցեցաւ նաեւ Լեհարի «Ուրախ այրին» (The Merry Widow) օփերէթին, ուր հերթագայաբար ստանձնեց Քամիլի եւ Տանիլոյի դերերը (երկուքն ալ սկզբնապէս գրուած իբրեւ թենորի դերեր, թէեւ վերջինս յաճախ կերգուի պարիտոններու կողմէ)։ 1962-ի ամռան, 21 տարեկանին, Տոմինկօ «Պելլաս Արթես»-ի մէջ իր տեպիւտը ունեցաւ Ուերտիի «Օթելլօ» (Otello) օփերային մէջ, ոչ թե գլխաւոր դերով, որով ան տասնամեակներ շարունակ միջազգային հռչակ վայելած է իբրեւ անոր լաւագոյն մեկնաբաններէն մէկը, այլ Քասսիոյի փոքր երկրորդական դերով։ Իր եկամուտը աւելցնելու համար, երիտասարդ Տոմինկօ դաշնամուր կը նուագէր պալէի թատերախումբի մը, ինչպէս նաեւ Մեքսիքոյի նորահաստատ մշակութային հեռուստակայանի յայտագիրի մը համար։ Յայտագիրը կը բաղկանար սարսուելաներէ, օփերէթներէ, օփերաներէ եւ երաժշտական կատակերգութիւններէ քաղուած հատուածներէ։ Թատրոնի մէջ ան փոքր դերեր ստանձնեց Ֆետերիքօ Կարսիա Լորքայի, Լուիճի Փիրանտելլոյի եւ Անթոն Չեխովի թատերախաղերուն մէջ։ 1950-ականներու վերջաւորութեան ան նաեւ երգերու դաշնաւորումներ պատրաստեց եւ իբրեւ ետնաձայն (backup vocal) հանդէս եկաւ Սէզար Քոսթայի գլխաւորած «Լոս Քամիսաս Նեկրաս» (Los Camisas Negras) ռոք-ըն-րոլ խումբին հետ։ Իր ինքնակենսագրութեան մէջ Տոմինկօ անդրադարձած է պատանեկան տարիքի իր զբաղուած եւ բազմազան գործունէութեան օգուտներուն. «Այսօր, երբ մարդիկ ինծի կը հարցնեն, թէ ինչպէ՛ս կրնամ դիմանալ իմ չափազանց ծանր эшխատանքային ծանրաբեռնուածութեանս, կը պատասխանեմ, որ կեանքիս շատ վաղ շրջանէն վարժուած եմ լարուած գործունէութեան, եւ այսօր ալ կը սիրեմ զայն այնպէս, ինչպէս կը սիրէի այն ատեն»։ Առ այսօր Փլասիտօ Տոմինկօն կատարած է 128 օփերային դեր իտալերէն, ֆրանսերէն, գերմաներէն, անգլերեն, Սպաներէն եւ ռուսերէն լեզուներով։ Իր առաւել յայտնի դերերէն են Օթելլօն ու Տոն Գարլոսը (Վերտիի համանուն օփերա), Ռատամեսը (Վերտիի «Աիտա» օփերա) Գավարատոսսին, տը Կրիեն եւ Ռիգ Ճոնսոնը ինիի «Թոսքա», «Մանոն Լեսքօ» եւ «Աղջիկը Արեւմուտքէն» օփերաներ), Ֆաուսթը (Կունոյի «Ֆաուսթ» օփերա), Վերտերը (Մասնէի «Վերտեր» օփերա), տոն Խոզեն (Պիզէի «Կարմեն» օփերա), Սամսոնը (Սեն-Սանսի «Սամսոն եւ Տալիլա» օփերա), Լոհենկրինը Պարսիֆալը եւ Զիգմունտը (Ռիխարտ Վակների «Լոհենկրին», «Պարսիֆալ» եւ «Վալկիրիա» օփերաներ)։ Փլասիտօ Տոմինկօի երգացանկը ծաւալուն է՝ օփերաներ եւ երաժշտական-բեմական ստեղծագործութիւններ «միւզիքլներ», նեոփոլիթանական երգեր ու փոփ ստեղծագործութիւններ։ Տոմինկօն 16 տարեկանին գաղտնի կ'ամուսնանայ իր դաշնակահարուհի ընկերուհիին հետ, որ մէկ տարի յետոյ իրեն որդի կը պարգեւէ։ Երկու տարի յետոյ անոնք կը բաժնուին։ Փլասիտօն երգիչի առաջին քայլերը կատարած է պարիթոն ձայնով (արական ձայնի տեսակ թենորի եւ պասի միջեւ)։ Մեքսիքայի ազգային օփերա ընդունուած ժամանակ իրմէ կը խնդրեն թենորային արիաներ կատարել եւ ասիկա իրեն համար կը դառնայ բախտորոշ։ Փլասիտօ Տոմինկօն նաեւ դաշնակահար է եւ ղեկավար: Երաժշտանոցի մէջ ուսանելու տարիներուն Փլասիտօն կը հանդիպի սոփրանօ Մարթա Օրնելասին։ Անոնք միասին հանդէս կու գան շուրջ երեք տարի։ Տօմինկոն 21 տարեկանին կ'ամուսնանայ երկրորդ անգամ եւ կ'ունենան երկու որդի։ == Կրեմմի մրցանակներ == * [[1971]] թուականին Ճ. Վերտիի «Աիտա»-ի համար՝ Մենակատար լաւագոյն օփերային ձայնագրութիւն * [[1983]] թուականին Ճ. Վերտիի «Թրավիաթա»-ի համար՝ Մենակատար լաւագոյն օփերային ձայնագրութիւն * [[1974]] թուականին Ժ. Փուչչենիի «Պոկեմա»-ի համար՝ Մենակատար լաւագոյն օփերային ձայնագրութիւն * [[1984]] թուականին Ժ. Պիզէի «Գարմեն»-ի համար՝ Մենակատար լաւագոյն օփերային ձայնագրութիւն * [[1984]] թուականին «Միշտ իմ սիրտի մէջ»-ի համար՝ Մենակատար լաւագոյն օփերային ձայնագրութիւն * [[1988]] թուականին Ռ. Վեգների «Լոենգրին»-ի համար՝ Մենակատար լաւագոյն օփերային ձայնագրութիւն * [[1992]] թուականին Ռ. Շթրաուսի «Կինը առանց ստուերի»-ի համար՝ Մենակատար լաւագոյն օփերային ձայնագրութիւն == Պատկերասրահ == <gallery> Placidodomingo.jpg| Pl%C3%A1cido_Domingo_backstage_at_the_Washington_National_Opera_(November_3,_2002).jpg| 14-05-05-placido-domingo-RalfR-2.jpg| Trovatore_6879_Michelides.jpg| Placido_Domingo_(padre)_with_composer_Federico_Moreno_Torroba_(left)_-_Teatro_de_la_Zarzuela,_1946.jpg| Placido_Domingo_2009.jpg| Statue_of_Placido_Domingo_in_Mexico_City.jpg| Concierto_Homenaje_a_las_v%C3%ADctimas_y_rescatistas_del_terremoto_de_la_ciudad_de_M%C3%A9xico_07.JPG| </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} rl54568i6cgayam0bkh9b4y4z3zt84r 253530 253529 2026-08-19T07:42:45Z Maral Dikbikian 4797 253530 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Փլասիտօ Տոմինկօ''' (Սպաներէն՝ José Plácido Domingo Embil, {{ԱԾ}}), սպանացի օփերային (թենոր), երգիչ, դաշնակահար, ղեկավար։ == Կենսագրութիւն<ref>{{Citation|title=Plácido Domingo|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pl%C3%A1cido_Domingo&oldid=1364797968|date=2026-07-18|accessdate=2026-08-19|language=en}}</ref> == Փլասիտօ Տոմինկօ ծնած է 21 Յունուար 1941-ին, Սպանիոյ Մատրիտ քաղաքի Ռեքորտօ թաղամասին մէջ, Փեփիթա Էմպիլի եւ Փլասիտօ Տոմինկօ Ֆերերի ընտանիքին մէջ։ Մայրը կը յիշէր, թէ ինք եւ ամուսինը արդէն հինգ տարեկանէն գիտէին, որ տղան երաժիշտ պիտի դառնար, որովհետեւ ներկայացում մը դիտելէ ետք կրնար մտապահել եւ մրմնջալ սարսուելայի (սպանական օփերէթ) բարդ եղանակները։ 1949-ին, իր ութամեակէն քանի մը օր առաջ, ընտանիքին հետ փոխադրուեցաւ Մեքսիքօ։ Ծնողքը՝ երկուքն ալ երգիչ, Լատինական Ամերիկայի հաջող շրջագայութենէ մը ետք որոշած էին հոն սարսուելայի թատերախումբ մը հիմնել։ Մեքսիքօ հասնելէն կարճ ատեն ետք, Տոմինկօ շահեցաւ պատանիներու երգի մրցոյթ մը, իսկ ծնողքը երբեմն զինք եւ քոյրը կը ներգրաւէին իրենց սարսուելաներուն մէջ մանկական դերերու համար։ Տոմինկօ փոքր տարիքէն դաշնամուր սորվեցաւ, նախ մասնաւոր դասերով, ապա՝ Մեքսիքօ Սիթիի Երաժշտութեան ազգային պահպանողարանին (քոնսերվաթուար) մէջ, ուր ընդունուեցաւ 14 տարեկանին։ Պահպանողարանին մէջ ան հետեւեցաւ նաեւ Իկոր Մարկեւիչի խմբավարական դասընթացքներուն եւ ձայնամարզութիւն սորվեցաւ Քարլօ Մորելլիի մօտ (Ռենաթօ Զանելլիի եղբայրը)։ Երկու եղբայրներն ալ հռչակաւոր էին իբրեւ պարիտոնի եւ թենորի դերերու կատարողներ։ Պահպանողարանի դասընթացքները կազմեցին Տոմինկոյի պաշտօնական ձայնամարզութեան ամբողջութիւնը. ան երբեք մասնաւոր երգեցողութեան ուսուցիչ չէ ունեցած։ 1957-ին, 16 տարեկանին, Տոմինկօ ունեցաւ իր առաջին փրոֆեսիոնալ ելոյթը՝ դաշնամուրով ընկերակցելով մօրը՝ Եուքաթանի Մերիտա քաղաքին մէջ տրուած համերգի մը ընթացքին։ Նոյն տարին ան ունեցաւ իր առաջին գլխաւոր սարսուելայի տեպիւտը Մանուէլ Ֆերնանտէս Քապայերոյի «Խիկանթէս ի կապեսուտոս» (Gigantes y cabezudos) գործին մէջ՝ երգելով պարիտոնի դեր մը։ Այդ ատեն ան կաշխատէր ծնողքին սարսուելայի թատերախումբին հետ՝ ի վերջոյ ստանձնելով քանի մը պարիտոնի դերեր եւ իբրեւ նուագակից ծառայելով այլ երգիչներու։ Հետեւեալ տարին, ուրիշ թատերախումբի մը շրջագայող «Լուիսա Ֆերնանտա» (Luisa Fernanda) ներկայացման թենորը հիւանդացաւ։ Իբրեւ թենոր իր առաջին ներկայացման ընթացքին, Տոմինկօ փոխարինեց հիւանդ երգիչը, թէեւ կը վախնար, որ դերի ձայնաստիճանը (tessitura) չափազանց բարձր էր իրեն համար։ Նոյն տարուան ընթացքին աւելի ուշ, ան երգեց Ռաֆայէլի թենորի դերը սպանական «Էլ կաթօ մոնթէս» (El gato montés) օփերային մէջ՝ փաստելով թենորի ձայնասահմանը փորձելու իր պատրաստակամութիւնը, թէեւ տակաւին ինքզինք պարիտոն կը համարէր։ 12 Մայիս 1959-ին, Կուատալախարայի «Թէաթրօ Տեկոլեատօ»-ի մէջ, ան հանդէս եկաւ Փասքուալի պարիտոնի դերով (որ երբեմն կերգուի նաեւ պասերու կողմէ) Էմիլիօ Արրիէթայի «Մարինա» գործին մէջ։ «Էլ կաթօ մոնթէս»-ի նման, «Մարինա»-ն նոյնպէս սարսուելայի երաժշտական ոճով գրուած օփերա մըն է, այլ նոյնինքն սարսուելայ մը չէ, թէեւ երկուքն ալ սովորաբար կը ներկայացուին սարսուելայի թատերախումբերու կողմէ։ Սարսուելաներու մէջ իր գործունէութենէն անկախ, իր առաջին ելոյթներէն էր նաեւ երկրորդական դեր մը «Մայ ֆէր լէյտի» (My Fair Lady) մուզիքլի լատինամերիկեան առաջին բեմադրութեան մէջ, ուր ան նաեւ փոխ-խմբավար եւ օգնական փորձավար էր։ Այդ թատերախումբի անդամ եղած ատեն, անոնք մուզիքլի 185 ներկայացում տուին Մեքսիքոյի տարբեր քաղաքներուն մէջ։ 1959-ին, Տոմինկօ իբրեւ պարիտոն մասնակցեցաւ Մեքսիքոյի ազգային օփերայի պնդումներուն՝ «Փալասիօ տէ Պելլաս Արթես»-ի (Palacio de Bellas Artes) մէջ, սակայն իրմէ խնդրեցին անմիջապէս կարդալ «Ֆետորա» օփերայէն «Ամոր թի վիէթա» (Amor ti vieta) թենորի արիան։ Ան ընդունուեցաւ Ազգային օփերային մէջ իբրեւ երկրորդական դերերու թենոր եւ իբրեւ կրկնուսոյց-փորձավար (tutor)՝ այլ երգիչներու համար։ Իր կողմէ իբրեւ օփերային առաջին ելոյթ (տեպիւտ) նկատուած ներկայացման ընթացքին, Տոմինկօ 23 Սեպտեմբերին «Փալասիօ տէ Պելլաս Արթես»-ի մէջ երգեց Պորսայի երկրորդական դերը Ուերտիի «Ռիկոլէթթօ» (Rigoletto) օփերային մէջ՝ փորձառու ամերիկացի պարիտոն Քորնել ՄաքՆիլի եւ պաս-պարիտոն Նորման Թրէյկլի մասնակցութեամբ ներկայացման մը ընթացքին։ Աւելի ուշ ան հանդէս եկաւ իբրեւ Խոստովանահայր քահանայ՝ «Կարմելեան կոյսերու երկխօսութիւնը» (Dialogues of the Carmelites), Ալթում եւ Փանկ՝ «Թուրանտոթ» (Turandot), Նորմաննօ եւ Արթուրօ՝ «Լուչիա տի Լամմերմուր» (Lucia di Lammermoor) օփերաներուն մէջ, ինչպէս նաեւ այլ փոքր դերերով։ Ազգային օփերային մէջ եղած ատեն, ան մասնակցեցաւ նաեւ Լեհարի «Ուրախ այրին» (The Merry Widow) օփերէթին, ուր հերթագայաբար ստանձնեց Քամիլի եւ Տանիլոյի դերերը (երկուքն ալ սկզբնապէս գրուած իբրեւ թենորի դերեր, թէեւ վերջինս յաճախ կերգուի պարիտոններու կողմէ)։ 1962-ի ամռան, 21 տարեկանին, Տոմինկօ «Պելլաս Արթես»-ի մէջ իր տեպիւտը ունեցաւ Ուերտիի «Օթելլօ» (Otello) օփերային մէջ, ոչ թե գլխաւոր դերով, որով ան տասնամեակներ շարունակ միջազգային հռչակ վայելած է իբրեւ անոր լաւագոյն մեկնաբաններէն մէկը, այլ Քասսիոյի փոքր երկրորդական դերով։ Իր եկամուտը աւելցնելու համար, երիտասարդ Տոմինկօ դաշնամուր կը նուագէր պալէի թատերախումբի մը, ինչպէս նաեւ Մեքսիքոյի նորահաստատ մշակութային հեռուստակայանի յայտագիրի մը համար։ Յայտագիրը կը բաղկանար սարսուելաներէ, օփերէթներէ, օփերաներէ եւ երաժշտական կատակերգութիւններէ քաղուած հատուածներէ։ Թատրոնի մէջ ան փոքր դերեր ստանձնեց Ֆետերիքօ Կարսիա Լորքայի, Լուիճի Փիրանտելլոյի եւ Անթոն Չեխովի թատերախաղերուն մէջ։ 1950-ականներու վերջաւորութեան ան նաեւ երգերու դաշնաւորումներ պատրաստեց եւ իբրեւ ետնաձայն (backup vocal) հանդէս եկաւ Սէզար Քոսթայի գլխաւորած «Լոս Քամիսաս Նեկրաս» (Los Camisas Negras) ռոք-ըն-րոլ խումբին հետ։ Իր ինքնակենսագրութեան մէջ Տոմինկօ անդրադարձած է պատանեկան տարիքի իր զբաղուած եւ բազմազան գործունէութեան օգուտներուն. «Այսօր, երբ մարդիկ ինծի կը հարցնեն, թէ ինչպէ՛ս կրնամ դիմանալ իմ չափազանց ծանր «шշխատանքային ծանրաբեռնուածութեանս, կը պատասխանեմ, որ կեանքիս շատ վաղ շրջանէն վարժուած եմ լարուած գործունէութեան, եւ այսօր ալ կը սիրեմ զայն այնպէս, ինչպէս կը սիրէի այն ատեն»։ Առ այսօր Փլասիտօ Տոմինկօն կատարած է 128 օփերային դեր իտալերէն, ֆրանսերէն, գերմաներէն, անգլերեն, Սպաներէն եւ ռուսերէն լեզուներով։ Իր առաւել յայտնի դերերէն են Օթելլօն ու Տոն Գարլոսը (Վերտիի համանուն օփերա), Ռատամեսը (Վերտիի «Աիտա» օփերա) Գավարատոսսին, տը Կրիեն եւ Ռիգ Ճոնսոնը ինիի «Թոսքա», «Մանոն Լեսքօ» եւ «Աղջիկը Արեւմուտքէն» օփերաներ), Ֆաուսթը (Կունոյի «Ֆաուսթ» օփերա), Վերտերը (Մասնէի «Վերտեր» օփերա), տոն Խոզեն (Պիզէի «Կարմեն» օփերա), Սամսոնը (Սեն-Սանսի «Սամսոն եւ Տալիլա» օփերա), Լոհենկրինը Պարսիֆալը եւ Զիգմունտը (Ռիխարտ Վակների «Լոհենկրին», «Պարսիֆալ» եւ «Վալկիրիա» օփերաներ)։ Փլասիտօ Տոմինկօի երգացանկը ծաւալուն է՝ օփերաներ եւ երաժշտական-բեմական ստեղծագործութիւններ «միւզիքլներ», նեոփոլիթանական երգեր ու փոփ ստեղծագործութիւններ։ Տոմինկօն 16 տարեկանին գաղտնի կ'ամուսնանայ իր դաշնակահարուհի ընկերուհիին հետ, որ մէկ տարի յետոյ իրեն որդի կը պարգեւէ։ Երկու տարի յետոյ անոնք կը բաժնուին։ Փլասիտօն երգիչի առաջին քայլերը կատարած է պարիթոն ձայնով (արական ձայնի տեսակ թենորի եւ պասի միջեւ)։ Մեքսիքայի ազգային օփերա ընդունուած ժամանակ իրմէ կը խնդրեն թենորային արիաներ կատարել եւ ասիկա իրեն համար կը դառնայ բախտորոշ։ Փլասիտօ Տոմինկօն նաեւ դաշնակահար է եւ ղեկավար: Երաժշտանոցի մէջ ուսանելու տարիներուն Փլասիտօն կը հանդիպի սոփրանօ Մարթա Օրնելասին։ Անոնք միասին հանդէս կու գան շուրջ երեք տարի։ Տօմինկոն 21 տարեկանին կ'ամուսնանայ երկրորդ անգամ եւ կ'ունենան երկու որդի։ == Կրեմմի մրցանակներ == * [[1971]] թուականին Ճ. Վերտիի «Աիտա»-ի համար՝ Մենակատար լաւագոյն օփերային ձայնագրութիւն * [[1983]] թուականին Ճ. Վերտիի «Թրավիաթա»-ի համար՝ Մենակատար լաւագոյն օփերային ձայնագրութիւն * [[1974]] թուականին Ժ. Փուչչենիի «Պոկեմա»-ի համար՝ Մենակատար լաւագոյն օփերային ձայնագրութիւն * [[1984]] թուականին Ժ. Պիզէի «Գարմեն»-ի համար՝ Մենակատար լաւագոյն օփերային ձայնագրութիւն * [[1984]] թուականին «Միշտ իմ սիրտի մէջ»-ի համար՝ Մենակատար լաւագոյն օփերային ձայնագրութիւն * [[1988]] թուականին Ռ. Վեգների «Լոենգրին»-ի համար՝ Մենակատար լաւագոյն օփերային ձայնագրութիւն * [[1992]] թուականին Ռ. Շթրաուսի «Կինը առանց ստուերի»-ի համար՝ Մենակատար լաւագոյն օփերային ձայնագրութիւն == Պատկերասրահ == <gallery> Placidodomingo.jpg| Pl%C3%A1cido_Domingo_backstage_at_the_Washington_National_Opera_(November_3,_2002).jpg| 14-05-05-placido-domingo-RalfR-2.jpg| Trovatore_6879_Michelides.jpg| Placido_Domingo_(padre)_with_composer_Federico_Moreno_Torroba_(left)_-_Teatro_de_la_Zarzuela,_1946.jpg| Placido_Domingo_2009.jpg| Statue_of_Placido_Domingo_in_Mexico_City.jpg| Concierto_Homenaje_a_las_v%C3%ADctimas_y_rescatistas_del_terremoto_de_la_ciudad_de_M%C3%A9xico_07.JPG| </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} 3ld67uyqs8cnicdkakhns3hj4t6mcus 0 17575 253556 220596 2026-08-19T10:23:16Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253556 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Womanpower logo.jpg|մինի|upright|Ֆեմինիստական շարժման խորհրդանիշը, որ կը ներկայացնէ բռունցք մը՝ (պայքարի եւ արդարութեան նշան) նկարուած Վեներայի հայելիին վրայ (կնոջ խորհրդանիշ)։ Մանիշակագոյնը ֆեմինիզմի աւանդական գոյնն է]] '''Ֆեմինիզմ''' ([[Ֆրանսերէն|ֆր]].՝ féminisme, [[Լատիներէն|լատ]].՝ femina - կին), քաղաքական եւ ընկերային շարժումներու եւ գաղափարախօսութիւններու ամբողջութիւն մըն է, որ ունի մէկ ընդհանուր նպատակ՝ սեռերու համար սահմանել, զարգացնել եւ հասնիլ հաւասար քաղաքական, տնտեսական, մշակութային, անձնական եւ ընկերային իրաւունքներու<ref name="Hawkesworth">{{Cite book |last=Hawkesworth | first=Mary E.|title=Globalization and Feminist Activism |url=https://archive.org/details/globalizationfem0000hawk |year=2006|publisher=Rowman & Littlefield |pages=[https://archive.org/details/globalizationfem0000hawk/page/n25 25]–27 |isbn=9780742537835}}</ref><ref name="Beasley">{{Cite book |last=Beasley |first=Chris |title=What is Feminism? |year=1999|publisher=Sage |location=New York |pages=3–11 |isbn=9780761963356}}</ref>: Ֆեմինիզմը կը պայքարէր՝ վերացնելու կիներու շահագործումը, տղամարդու բացարձակ իշխանութիւնը, կնոջ լուսանցքային դեր վերապահող կարծրատիպերն ու վերջապէս ստեղծելու այնպիսի միջավայր մը, ուր կին արարածը կը վայելէ հաւասարութիւն, ազատութիւն եւ արդարութիւն` ներգրաւուելով քաղաքական թէ հասարակական տարբեր ոլորտներու մէջ<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/231543 Ֆեմինիզմը]</ref>: Ֆեմինիզմը կրնայ նաեւ համարուիլ գործունեայ քաղաքականութեան ջատագովութիւն մը, որ կը պայքարի կնոջ միայն վերարտադրողական կարողութիւն ունենալուն, ընտանեկան բռնութեան, սեռային ոտնձգութիւններուն եւ սեռական խտրականութեան դէմ: Կը պայքարի նաեւ՝ կանանց ընտրական իրաւունքի, աշխատելու իրաւունքի, աշխատավայրէն ներս հաւասար իրաւունքներու եւ հաւասարաչափ վարձատրութեան, սեփականութիւն ունենալու, կրթութիւն ստանալու, պայմանագիրներ կնքելու եւ ամուսնութեան մէջ հաւասար իրաւունքներ ունենալու համար։ === Պատմութիւն === [[Պատկեր:Charles Fourier (by Hans F. Helmolt).jpg|մինի|upright|Շարլ Ֆուրիէ, «François Marie Charles Fourier»]] [[Պատկեր:Feminist Suffrage Parade in New York City, 1912.jpeg|ձախից|մինի|Կանանց ընտրական իրաւունքի շքերթ, Նիւ Եորք, 6 Մայիս 1912։]] Շարլ Ֆուրիէ ({{lang-fr|Charles Fourier}}) [[ֆրանսա]]<nowiki/>ցի ընկերվարական [[փիլիսոփայ]] մըն էր։ Ան կը համարուի «féminisme» բառը ստեղծողը (1837): ''Féminisme'' (''feminism'') եւ ''féministe'' (''feminist'') արտայայտութիւնները առաջին անգամ օգտագործուած են՝ [[Ֆրանսա]]<nowiki/>յի եւ [[Հոլանտա]]<nowiki/>յի մէջ՝ 1872-ին, [[Անգլիա|Անգլիոյ]] մէջ՝ 1890-ին եւ [[ԱՄՆ|Ամերիկայի]] մէջ՝ 1910-ն<ref>{{cite journal|last=Goldstein|first=Leslie F.|year=1982|title=Early Feminist Themes in French Utopian Socialism: The St.-Simonians and Fourier|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_january-march-1982_43_1/page/91|journal=Journal of the History of Ideas|volume=43|issue=1|pages=91–108|doi=10.2307/2709162|jstor=2709162}}</ref>: Իգական սեռի իրաւունքներու ջատագովները տարբեր նպատակներ կը հետապնդեն: Ամենամեծ արեւմտեան պատմաբանները՝ իգական սեռի իրաւունքներու ջատագովները, կը պնդեն, որ բոլոր այն շարժումները, որոնք կը հետապնդեն կանանց իրաւունքներու պաշտպանութիւնը, պէտք է ֆեմինիստական համարուին, նոյնիսկ եթէ անոնք չեն (կամ չէին) կիրարկեր այդ եզրը<ref name="spender">{{cite book |last=Spender |first=Dale |title=There's Always Been a Women's Movement this Century |url=https://archive.org/details/theresalwaysbeen00spenrich |publisher=Pandora Press |location=London |year=1983 |pages=[https://archive.org/details/theresalwaysbeen00spenrich/page/n10 1]–200}}</ref><ref>{{cite book |last=Lerner |first=Gerda |title=The Creation of Feminist Consciousness From the Middle Ages to Eighteen-seventy |url=https://archive.org/details/creationoffemini02lern |publisher=Oxford University Press |year=1993 | pages=[https://archive.org/details/creationoffemini02lern/page/n18 1]–20}}</ref><ref name="walters">{{cite book |last=Walters |first=Margaret |title=Feminism: A very short introduction |url=https://archive.org/details/feminismveryshor00walt_884 |publisher=Oxford University |year=2005 |isbn=0-19-280510-X |pages=[https://archive.org/details/feminismveryshor00walt_884/page/n11 1]–176}}</ref><ref name="kinnaird">{{cite book |last1=Kinnaird |first1=Joan |first2=Mary |last2=Astell |chapter=Inspired by ideas (1668–1731) |editor1-last=Spender |editor1-first=Dale |title=There's always been a women's movement |url=https://archive.org/details/theresalwaysbeen00spenrich |publisher=Pandora Press |location=London |year=1983 |pages=[https://archive.org/details/theresalwaysbeen00spenrich/page/29 29]–}}</ref><ref>{{cite web |url=http://plato.stanford.edu/entries/feminism-femhist/index.html |last=Witt |first=Charlotte |title=Feminist History of Philosophy |work=Stanford Encyclopedia of Philosophy |year=2006 |accessdate=23 Յունուարի, 2012}}</ref><ref name="taylor">{{cite journal |first1=Ann Taylor |last1=Allen |year=1999 |title=Feminism, Social Science, and the Meanings of Modernity: The Debate on the Origin of the Family in Europe and the United States, 1860–1914 |url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1999-10_104_4/page/1085 |journal=The American Historical Review |volume=104 |issue=4 |pages=1085–113 |jstor=2649562 |pmid=19291893 |doi=10.1086/ahr/104.4.1085}}</ref>: Ուրիշ պատմաբաններ ալ կ'ըսեն, թէ եզրը պէտք է վերագրուի արդի ֆեմինիստական շարժման եւ անոր ժառանգորդներուն։ Ուստի, անոնք կը գործածեն ''protofeminist'' բառը, նկարագրելու վաղ ժամանակաշրջանի շարժումները<ref name="botting-houser">{{cite journal |first1=Eileen Hunt |last1=Botting |first2=Sarah L. |last2=Houser |year=2006 |title='Drawing the Line of Equality': Hannah Mather Crocker on Women's Rights |url=https://archive.org/details/sim_american-political-science-review_2006-05_100_2/page/265 |journal=The American Political Science Review |volume=100 |issue=2 |pages=265–78 |jstor=27644349 |doi=10.1017/S0003055406062150}}</ref><ref>[https://digitalcommons.tacoma.uw.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=gh_theses ''Protofeminist'', Jody A. Dammann-Matthews․ 2014, «''The Oxford English Dictionary defines Feminism: “As an adjective; of, relating to, or advocating the rights and equality of women, or as a noun, Feminist; an advocate or supporter of the rights and equality of women.”(OED, 2014) Proto means before, so proto-feminism would be used when defining women who had these ...''»]</ref>: === Ալիքներ === Արեւմտեան Ֆեմինիզմի պատմութիւնը բաժնուած է չորս «ալիքներու»: Առաջինը կը ներառէ կանանց ընտրական իրաւունքը (Թ.- Ի. դարեր): Երկրորդ ալիքը կը սկսի 1960-ականներուն, երբ կիները կ'ունենան օրինական եւ հասարակական հաւասարութիւն: 1992-ին, երրորդ ալիքը կը յայտնուի, որ կը նկարագրուի անհատականութեան եւ կիներու իրաւունքներու գաղափարախօսութեան պայքարով: Չորրորդ ալիքը՝ 2012-ին, սեռային ոտնձգութիւններուն դէմ պայքարն է․ կը նկարագրուի նաեւ իբրեւ ''Me Too'' շարժում<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20100207064056/http://archive.enet.gr/online/online_text/c=113,dt=11.03.2009,id=12074916 Էլեֆթերոդիփիա թերթ, ''Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία'' ΒΙΚΗ ΤΣΙΩΡΟΥ, 11/03/2009{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/world/2017/oct/20/women-worldwide-use-hashtag-metoo-against-sexual-harassment ''Me Too'' շարժումը, The Guardian թերթ, 20-10-2017] {{ref-en}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20171017232531/https://www.bostonglobe.com/lifestyle/2017/10/17/alyssa-milano-credits-activist-tarana-burke-with-founding-metoo-movement-years-ago/o2Jv29v6ljObkKPTPB9KGP/story.html The Boston Globe թերթ, Guerra, Cristela 10-10-2017] {{ref-en}}</ref>: === Ի. եւ Թ. դարեր === '''Առաջին Ալիք'''[[Պատկեր:Emmeline Pankhurst, seated (1913).jpg|մինի|upright|Էմմէլին Փենքհարսթ (Emmeline Pankhurst) (1913)]] Առաջին ալիքը տեղի կ'ունենայ Թ.- Ի. դարերուն: Անգլիա եւ Ամերիկա կը պաշտպանեն կնոջ եւ մարդու միջեւ հաւասար ըլլալու գաղափարը ամուսնութեան մէջ: 1839-ին Անգլիոյ մէջ նոր շարժում մը կը սկսի, որ կը կոչուի «''Custody of Infants»'': Անիկա կը միտի ապահովել կանանց իրաւունքը իրենց երեխաներուն հետ («Նորածիններու խնամակալութիւնը»), ըստ որուն առաջին անգամ կիներուն թոյլ կը տրուի իրենց երեխաներուն հանդէպ խնամակալութեան իրաւունք ունենալ<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/untiltheyareseve00wroa|title=Until They Are Seven, The Origins of Women's Legal Rights|last=Wroath|first=John|publisher=Waterside Press|year=1998|isbn=1 872 870 57 0}}</ref><ref>{{cite book|title=Lord Melbourne, 1779–1848|last=Mitchell|first=L. G.|publisher=Oxford University Press|year=1997|isbn=}}</ref><ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_FJBpAAAAMAAJ|title=The Life of the Honourable Mrs. Norton|last=Perkins|first=Jane Gray|publisher=John Murray|year=1909|isbn=}}</ref>: Աւելի ուշ, դարձեալ Անգլիոյ մէջ, 1870-1882 թուականներուն, այլ շարժում մը կը սկսի, որ կը կոչուի «''Married Women's Property''»: Այս շարժումը նաեւ կը յայտնուի հարաւային Ուելսի մէջ 1889-ին, իսկ [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] միւս գաղութները 1890-1897 թուականներու ընթացքին<ref name="NoTurningBack464">{{cite book|url=https://archive.org/details/noturningbackhis00free|title=No Turning Back: The History of Feminism and the Future of Women|author=Freedman, Estelle B.|publisher=Ballantine Books|year=2003|isbn=0-345-45053-1|page=464}}</ref>: ԺԹ. դարը կը կեդրոնանայ քաղաքական զօրութեան եւ աւելի ճիշդ կանանց ընտրական իրաւունքին վրայ, թէեւ ուրիշ իգական սեռի իրաւունքներու ջատագովները կը զբաղէին նաեւ կանանց սեռային, վերարտադրողական եւ տնտեսական իրաւունքներով: Կանանց ընտրական իրաւունքին համար մղուող պայքարը Բրիտանական Աւստրալասիական գաղութներուն մէջ կը սկսի ԺԹ. դարու վերջը, [[Նոր Զելանտա]]<nowiki/>յի ինքնավար գաղութներուն մէջ, 1893-ին կանանց ընտրական իրաւունքի ընդունմամբ, իսկ Հարաւային Աւստրալիոյ մէջ 1895-ին՝ կանանց թոյլ տալով մասնակցելու ընտրութիւններուն եւ իրենց թեկնածութեան առաջադրման խորհրդարանական պաշտօններու։ Այս բոլորին կը յաջորդէ 1902-ին [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] մէջ Կանանց ընտրական իրաւունքի ընդունումը<ref>{{cite web|url=http://www.elections.org.nz/votes-women|title=Votes for Women Electoral Commission|date=ապրիլի 13, 2005|publisher=Elections New Zealand|accessdate=31 Մարտ, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aec.gov.au/Elections/Australian_Electoral_History/wright.htm|title=Women and the right to vote in Australia|date=28 Յունուարի, 2011|publisher=Australian Electoral Commission|accessdate=26 Ապրիլի, 2013}}</ref>: 1918-ի շարժումը կանանց ընտրական իրաւունք կու տայ, բայց պէտք էր, որ անոնք 30 տարեկանէն աւելի ըլլային: Անոնք կը ստանան նաեւ սեփականութիւն ունենալու իրաւունք։ 1928-ին վերոնշեալ օրէնքը փոփոխութեան կ'ենթարկուի եւ ընտրական տարիք կը ճշդուի՝ 21-ը <ref name="Phillips">{{cite book|url=https://archive.org/details/ascentofwomanhis0000phil|title=The Ascent of Woman: A History of the Suffragette Movement and the Ideas Behind it|author=Phillips, Melanie|publisher=Abacus|year=2004|isbn=978-0-349-11660-0|location=London|pages=[https://archive.org/details/ascentofwomanhis0000phil/page/n1 1]–370}}</ref>։ Էմմէլին Փենքհարսթ, Անգլիոյ ամենագործօն քաղաքականութեան ջատագովը կը դառնայ: Ան կը հաստատէ, թէ ինք փոխած է կնոջ բնատիպը հասարակութեան մէջ: === Ի. դարու կէս === ==== ''Երկրորդ Ալիք'' ==== [[Պատկեր:Photograph_of_American_Women_Replacing_Men_Fighting_in_Europe_-_NARA_-_535769.tif|մինի|Եւրոպայի մէջ ամերիկացի կանայք կը փոխարինեն արական սեռին պատերազմի ընթացքին, 1945]] Ի. դարու կէսերուն եւրոպական շարք մը երկիրներու մէջ կանայք զրկուած էին որոշ կարեւոր իրաւունքներէն։ Այս երկիրներուն մէջ ֆեմինիստները կը շարունակէին պայքարիլ ընտրական իրաւունքի ձեռքբերման համար։ Զուիցերիոյ կանայք դաշնային ընտրութիւններուն մասնակցելու իրաւունք ստացած են 1971-ին<ref name="switzerland-chronology">{{cite web|url=http://history-switzerland.geschichte-schweiz.ch/chronology-womens-right-vote-switzerland.html|title=The Long Way to Women's Right to Vote in Switzerland: a Chronology|publisher=History-switzerland.geschichte-schweiz.ch|accessdate=2011-01-08}}</ref>, սակայն Ափենզել Ինըր Ռոտըն (Appenzell Inner Rhoden) գաւառակի կանայք տեղական հարցերուն վերաբերող ընտրութիւններուն մասնակցելու իրաւունք կը ստանան միայն 1991-ին, երբ Զուիցերիական Դաշնային Գերագոյն դատարանը կը պարտադրէ գաւառակին ընդունելու օրէնքը<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2003/WOM1373.doc.htm|title=United Nations press release of a meeting of the Committee on the Elimination of Discrimination against Women (CEDAW), issued on 14 January 2003|publisher=Un.org|accessdate=2011-09-02}}</ref>։ Լիխտենշտայնի մէջ կանայք ընտրութեան իրաւունք ձեռք կը բերեն 1984-ի հանրաքուէի իբրեւ արդիւնք։ Նախորդ երեք հանրաքուէները՝ 1968, 1971 եւ 1973 թուականներուն կը ձախողեցնեն իրաւունքի ամրագրումը։ Ֆեմինիստները կը շարունակէին պայքարիլ «Ընտանիքի մասին» օրէնքին համար, որ ամուսիններուն իրենց կանանց նկատմամբ վերահսկման իրաւունք կու տար։ Օրինակ, Ֆրանսայի մէջ ամուսնացած կանայք իրաւունք չունէին աշխատելու առանց իրենց ամուսիններուն թույլտուութեան մինչեւ 1965<ref name="Guillaumin">{{cite book|title=Racism, Sexism, Power, and Ideology|last=Guillaumin|first=Colette|year=1994|pages=193–95}}</ref><ref name="Meltzer">{{cite book|url=https://archive.org/details/hotpropertystake00melt|title=Hot Property: The Stakes and Claims of Literary Originality|last=Meltzer|first=Françoise|year=1995|page=[https://archive.org/details/hotpropertystake00melt/page/88 88]}}</ref>։ Ֆեմինիստները նաեւ կ'աշխատէին վերացնել «ամուսնական ազատութիւնը» բռնաբարութեան օրէնքներուն մէջ, որոնց համաձայն ամուսինները չէին դատապարտուեր իրենց կիները բռնաբարելու համար<ref name="Allison">{{cite book|title=Rape: The Misunderstood Crime|last=Allison|first=Julie A.|year=1995|page=89}}</ref>։ Ամուսնական յարաբերութիւններուն մէջ բռնաբարութիւնը քրէականացնող նախորդ փորձերը ձախողած էին<ref name="Bland">{{cite book|url=https://books.google.am/?id=Cl8nLdfgz1IC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Banishing the Beast: Feminism, Sex and Morality|last=Bland|first=Lucy|year=2002|isbn=9781860646812|pages=135–49|accessdate=August 25, 2013}}</ref><ref>{{Cite journal|issn=1040-0656|volume=7|issue=3|pages=54–68 [60]|last=Palczewski|first=Catherine Helen|title=Voltairine de Cleyre: Sexual Slavery and Sexual Pleasure in the Nineteenth Century|journal=NWSA Journal|date=1995-10-01|jstor=4316402}}</ref>։ Հակառակ անոր, որ արարքի քրէականացումը արեւմտեան երկիրներու մեծ մասին մէջ կ'ընդունուի մէկ դար ետք, անպատժելի է աշխարհի զանազան այլ երկիրներու մէջ<ref>{{cite book|title=Understanding Violence Against Women|last1=Crowell|first1=Nancy A.|last2=Burgess|first2=Ann W.|year=1997|page=127}}</ref>։ === Ի. դարու վերջը եւ Ի. դարու սկիզբը === ==== ''Երրորդ ալիք'' ==== [[Պատկեր:Lozu_mont_oct8_bellhooooooooks.png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Lozu_mont_oct8_bellhooooooooks.png|աջից|մինի|upright|Ֆեմինիստ, գրող եւ գործունեայ անձ՝ Պելլ Հուքս (ծն. 1952)]] 1990-ական թուականներու սկիզբը [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ի մէջ կը սկսի «երրորդ ալիքը» իբրեւ «երկրորդ ալիքի» ձախողութիւններուն պատասխան եւ ըննդէմ անոր նախաձեռնութիւններուն եւ շարժումներուն։ «Երրորդ ալիք»ին ֆեմինիզմը կը տարբերի «երկրորդ ալիք»էն սեռականութեան վերաբերող հարցերով` մարտահրաւէրի կանչելով իգական [[սեռականութիւն]]<nowiki/>ը նշելով իբրեւ կանանց հզօրացում<ref name="Douglas">{{Cite book|title=Cultural Strategy: Using Innovative Ideologies to Build Breakthrough Brands|last=Douglas|first=Holt, Cameron|year=2010|isbn=978-0-19-958740-7|Oxford University Press}}</ref>։ «Երրորդ ալիք»ին ֆեմինիզմը կը փորձէ նաեւ խուսափիլ «երկրորդ ալիք»ին՝ կանացիութեան վերաբերող նիւթապաշտական սահմանումէն, ուր կը գերակշռէ միջին դասէն բարձր սպիտակամորթ կանանց կենսափորձը։<ref name="NoTurningBack4642">{{cite book|url=https://archive.org/details/noturningbackhis00free|title=No Turning Back : The History of Feminism and the Future of Women|author=Freedman, Estelle B.|publisher=Ballantine Books|year=2003|isbn=0-345-45053-1|page=464}}</ref><ref name="Henry">{{cite book|url=https://archive.org/details/notmymotherssist00henr_204|title=Not my mother's sister: generational conflict and third-wave feminism|last=Henry|first=Astrid|publisher=Indiana University Press|year=2004|isbn=978-0-253-21713-4|location=Bloomington|pages=[https://archive.org/details/notmymotherssist00henr_204/page/n15 1]–288}}</ref><ref name="Gillis">{{cite book|title=Third wave feminism: a critical exploration|last1=Gillis|first1=Stacy|last2=Howie|first2=Gillian|last3=Munford|first3=Rebecca|publisher=Palgrave Macmillan|year=2007|isbn=978-0-230-52174-2|location=Basingstoke|pages=xxviii, 275–76}}</ref><ref name="Faludi">{{cite book|title=Backlash: the undeclared war against women|last=Faludi|first=Susan|publisher=Vintage|year=1992|isbn=978-0-09-922271-2|location=London|authorlink=Susan Faludi}}{{page needed|date=October 2012}}</ref>: «Երկրորդ ալիք»ին ֆեմինիստական շարժման առաջնորդները, ինչպէս՝ Կլորիա Անզալտուա, Պելլ Հուսք, Շելա Սանտովալ, Շորի Մորական, Օտրի Լորտ, Մաքսին Հոնկ Քինկսթոն եւ շարք մը այլ ոչ սպիտակամորթ ֆեմինիստներ, կը փորձէին ֆեմինիստական շրջանակներուն մէջ բանակցիլ ցեղային հարցերու շուրջ<ref name="Gillis" /><ref name="Walker">{{Cite book|title=In Search of Our Mothers' Gardens: Womanist Prose, p. 397|last=Walker|first=Alice|year=1983|isbn=ISBN 0-15-144525-7}}</ref><ref name="Heywood">{{cite book|title=Third Wave Agenda: Being Feminist, Doing Feminism|last1=Leslie|first1=Heywood|last2=Drake|first2=Jennifer|publisher=University of Minnesota Press|year=1997|isbn=0-8166-3005-4|location=Minneapolis}}{{page needed|date=October 2012}}</ref>։ «Երրորդ ալիք»ն ֆեմինիզմը կը ներառէր նաեւ ներքին բանավէճեր «տարաձայնային ֆեմինիստներ»ու միջեւ, որոնք կը հաւատան, որ սեռերու միջեւ կան էական տարբերութիւններ, եւ անոնց, որոնք հաւատացած են, որ սեռերու միջեւ չկան բնորոշ տարբերութիւններ, եւ կը պնդեն, որ սեռական դերերը պայմանաւորուած են ընկերային հանգամանքներով<ref name="Gilligan">{{cite book|url=https://archive.org/details/indifferentvoic000gill|title=In a different voice: psychological theory and women's development|last=Gilligan|first=Carol|publisher=Harvard University Press|year=1993|isbn=0-674-44544-9|location=Cambridge, Mass.|page=[https://archive.org/details/indifferentvoic000gill/page/184 184]|authorlink=Carol Gilligan}}</ref>։ ==== Քլարա Ցեթքինի գաղափարախօսութիւնը ==== ԺԹ. դարու վերջաւորութեան եւ Ի. դարու սկզբնաւորութեան ֆեմինիստական շարժումին մէջ կար քաղքենիական ուղղութիւն մը, որ կիներու իրաւունքները կը սահմանափակէր միայն ու միայն քաղքենի դասակարգի կիներուն ընտրելու եւ ընտրուելու իրաւունք շնորհելու երեւոյթին մէջ` առանց անդրադառնալու կիներու դիմագրաւած ընկերային թէ քաղաքական միւս հարցերուն: Ընկերվարական ֆեմինիզմի տեսութիւնը հակադրելով քաղքենիական ֆեմինիզմի տեսութեան` գերմանացի Քլարա Ցեթքին (Clara Zetkin) եւ իրեն համախոհ ընկերվարական մտածողներ կու գան այն եզրակացութեան, որ կայ կիներու ազատագրումի հարց` իբրեւ մէկ բաժինը աշխատաւոր մարդուն ազատագրման (ընկերային-տնտեսական, դասակարգային ազատագրում): Չի բաւեր միայն քաղաքական իրաւունքներ տալ սակաւաթիւ կիներու, որոնք կը պատկանին հարուստ դասակարգին, այլ անհրաժեշտ է կնոջական իրաւունքներուն մօտենալ համապարփակ հասկացողութեամբ` սկսելով աշխատանքային պայմաններուն բարելաւման համար պայքարէն մինչեւ ընկերութեան մէջ արմատացած կարծրատիպերուն քանդումը: Ընկերվարական ֆեմինիստները մանաւանդ շեշտը կը դնեն հայրիշխանական դրսեւորումներուն դէմ պայքարին եւ ազատ սիրոյ գաղափարին վրայ: Ինք` Քլարա Ցեթքին, մեկնելով ազատ սիրոյ գաղափարի արմատական սկզբունքէն, թէեւ համակրական ու սիրոյ կապ ունեցած է տղամարդու մը հետ, որդեգրած է անոր մականունը, անկէ երկու զաւակ ունեցած է ու հետը ապրած եւ պայքարած, բայց երբեք պաշտօնապէս չէ ամուսնացած անոր հետ` մերժելով ընտանիքի հաստատութեան գաղափարը: Քլարա Ցեթքին կը նշէ, որ աշխատավարձի համար տունէն դուրս աշխատիլը կը մեծցնէ կնոջ անկախութեան շրջագիծը, ինչ որ ազատութեան նախապայմաններէն մէկն է, սակայն անպայմանօրէն չի նշանակեր այդ ազատութեան իրականացումը, որովհետեւ այդպիսով թէեւ աշխատաւոր դասակարգին մէջ կիները տնտեսական անկախութիւն ձեռք կը ձգեն, բայց տակաւին իբրեւ անհատներ չեն ունենար լիարժէքօրէն ապրելու կարելիութիւն, որովհետեւ կը ստանան միայն դրամատիրական արտադրութեան սեղանէն ինկած փշրանքները: Հետեւաբար աշխատաւոր դասակարգին մէջ կիներու պայքարը` իրենց ազատագրումին համար, երբեք ուղղուած չէ նոյն դասակարգէն տղամարդոց դէմ, ինչպէս որ քաղքենիական հասարակութեան մէջ քաղքենի կնոջ պայքարը ուղղուած կ՛ըլլայ քաղքենի տղամարդուն դէմ: Կիներու պայքարին վերջնական նպատակը, ըստ Քլարա Ցեթքինի, աշխատաւոր դասակարգին կողմէ քաղաքական իշխանութիւնը ձեռք ձգելն է` ուս ուսի պայքարելով աշխատաւոր տղամարդուն կողքին` դրամատիրական հասարակարգին դէմ: Նոյնիսկ եթէ կիները ձեռք ձգեն քաղաքական հաւասարութիւնը, ասիկա գոյութիւն ունեցող իրականութենէն ոչինչ պիտի փոխէ, որովհետեւ պիտի շարունակուի աշխատաւոր կնոջ շահագործումը` յար եւ նման աշխատաւոր տղամարդուն շահագործման<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/230481 Քլարա Ցեթքինի գաղափարախօսութիւնը]</ref>: Ըստ Քլարա Ցեթքինի, աշխատաւոր կիները պէտք չէ իրենց պայքարը սահմանափակեն քաղաքական մասնակի պահանջներու ներկայացումով, ինչպիսին էր ընտրելու իրաւունքը: Անոնք պէտք է պայքարին աշխատելու իրաւունք ձեռք ձգելու, աշխատավարձի հաւասարութեան, երեխաներու հոգատարութեան համար վճարուած արձակուրդի, կրթութեան իրաւունքին եւ այլ իրաւունքներու համար ալ: Կնոջական պայքարը դժուար է, կ'ենթադրէ շատ աշխատանք եւ հսկայական զոհողութիւններ. {{քաղուածք|Սակայն այս զոհողութիւնները անպայմանօրէն պիտի պտղաբերեն: Աշխատաւոր դասակարգը չի կրնար իր նպատակներուն հասնիլ, բացի եթէ իր բոլոր զաւակները միասնաբար պայքարին` առանց սեռերու միջեւ խտրականութեան: Աշխատաւոր կիներու հսկայ զանգուածներուն մասնակցութիւնը աշխատաւորութեան ազատագրութեան պայքարին, նախապայմաններէն մէկն է ընկերվարութեան գաղափարախօսութեան յաղթանակին եւ ընկերվարական հասարակութեան կերտման»:|Քլարա Ցեթքին}} {{քաղուածք|Միայն ընկերվարական հասարակութիւնը պիտի լուծէ այն տագնապը, որ յառաջացած է կիներուն աշխատանքային գործունէութեան պատճառով: Անգամ մը, որ ընտանիքը այլեւս կը դադրի գոյութիւն ունենալէ իբրեւ տնտեսական կառոյց, եւ անոր կու գայ փոխարինելու ընտանիքին համար տարբեր հասկացողութիւն մը` իբրեւ բարոյական կառոյց, այն ժամանակ միայն կինը պիտի դառնայ հաւասարապէս ստեղծագործ, հաւասարապէս նպատակասլաց, յառաջադէմ ընկերակիցը իր ամուսնոյն, իր անհատականութիւնը պիտի ծաղկի, միեւնոյն ժամանակ ան ըստ կարելւոյն ամէնէն բարձր մակարդակի վրայ պիտի իրագործէ իր առաքելութիւնը իբրեւ կին եւ մայր:|Քլարա Ցեթքին}} === Տեղափոխութիւններ եւ գաղափարախօսութիւն === ''Ֆեմինիզմի շարժումներ եւ գաղափարախօսութիւններ'' ==== Քաղաքական շարժումներ ==== Ֆեմինիզմ գաղափարին արմատները յառաջացած են քաղաքական հակումներէ, ինչպէս նաեւ ազատականութեան, պահպանողականութեան եւ կամ բնութեան վրայ կեդրոնացումէն: [[Պատկեր:Feminism symbol.svg|մինի|upright|'''''«Venus նշան»''''']] Ֆեմինիզմի ազատ հաւատացեալները կը փնտռեն հաւասարութիւն կանանց եւ մարդոց միջեւ, քաղաքական եւ օրինական բարեկարգութիւնը, առանց խանգարելու միաբանութիւնը: Catherine Rottenberg կը նշէ, որ Ֆեմինիզմի նոր պրակը՝ հաւատացեալները ազատօրէն կ'առաջնորդէ, ինչ որ չի հաւաքականացներ եւ կ'անջատէ անհաւասարութենէն: Այսպէս ան կը փաստէ, որ «Ֆեմինիզմի ազատ հաւատացեալները» (Liberal Feminism) չեն կրնար միօրինակ քննարկել մարդոց իշխանութիւնը, ուժը եւ առանձնաշնորհումը: Արմատական Ֆեմինիզմը (Radical feminism) կը քննադատէ արական դրամատէր նուիրապետութիւնը՝ անոնք իբրեւ կանանց ապագան որոնող։ Ազատամիտ Ֆեմինիզմը կ'ըմբռնէ մարդոց իբրեւ սեփականատէր եւ կ'անուանէ ազատութեան հարկադրիչ միջամտութիւն: Իգական սեռի իրաւունքներու ուրիշ ջատագովներ կը քննադատեն հերձուած Ֆեմինիզմը իբրեւ «sexist»: Բնապաշտ ֆեմինիզմները Ecofeminists կ'ըսեն թէ՝ այր մարդոց (men) հսկողութիւնը պատասխանատու է կանանց կեղեքման: Այս շարժումը քննադատուած է, որ շատ կը կեդրոնանայ կիներու եւ բնութեան միջեւ խորհրդաւոր (mystical) կապին: == Փոսթ ֆեմինիզմ == Փոսթ ֆեմինիզմ եզրը կը կիրարկէ նկարագրելու համար ֆեմինիզմին վերաբերող այն տեսակէտերը, որոնք ի յայտ եկած են 1980-ական թուականներէն սկսեալ։ Հակաֆեմինիստ չըլլալով հանդերձ՝ փոսթֆեմինիստները հաւատացած են, որ կանայք «երկրորդ ալիք»ի նպատակներուն հասած են։ Եզրը առաջին անգամ օգտագործուած էր նկարագրելու «երկրորդ ալիք»ի ֆեմինիզմին դէմ ուղղուած ճնշումը։ Սակայն այսօր փոսթ ֆեմինիզմը դարձած է շարք մը այնպիսի տեսութիւններու պիտակը, որոնք քննադատօրէն կը մօտենան ֆեմինիստական նախորդ ճառախօսութիւններուն եւ կը ներառեն «երկրորդ ալիք»ին գաղափարները<ref name="Wright2000">{{cite book|title=Lacan and Postfeminism (Postmodern Encounters)|last=Wright|first=Elizabeth|publisher=Totem Books|year=2000|isbn=1-84046-182-9}}</ref>։ Այլ փոսթֆեմինիստներ կը կարծեն, որ ֆեմինիզմը այլեւս չի համապատասխաներ արդի հասարակութեան<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/feminismwithoutw00modl|title=Feminism without women: culture and criticism in a 'postfeminist' age|last=Modleski|first=Tania|publisher=Routledge|year=1991|isbn=0-415-90416-1|location=New York|page=[https://archive.org/details/feminismwithoutw00modl/page/188 188]}}</ref>։ Ամերիկացի գրող, փրոֆ. Ամելիա Ճոնս կը գրէ, որ 1980-ական եւ 1990-ական թուականներուն յայտնուած փոսթֆեմինիստական հատուածները «երկրորդ ալիք»ին ֆեմինիզմը կը նկարագրէին իբրեւ միասնականութիւն<ref>{{cite book|title=New Feminist Criticism: Art, Identity, Action|last=Jones|first=Amelia|publisher=HarperCollins|year=1994|editor1-last=Frueh|editor1-first=Joana|location=New York|pages=16–41, 20|chapter=Postfeminism, Feminist Pleasures, and Embodied Theories of Art|editor2-last=Langer|editor2-first=Cassandra L.|editor3-last=Raven|editor3-first=Arlene}}</ref>։ Փրոֆ. Տորոսի Ճէյն (Dorothy Jane) կը նշէ. «շատ ֆեմինիստներ կ'արտայայտեն իրենց անհանգստութիւնը առ այն, որ իրաւունքներու եւ հաւասարութեան վերաբերող շարք մը դատողութիւններ այժմ կը կիրարկուին ֆեմինիստներուն դէմ»<ref>Chunn, D. (2007). "Take it easy girls": Feminism, equality, and social change in the media. In D. Chunn, S. Boyd, & H. Lessard (Eds.), Reaction and resistance: Feminism, law, and social change (pp. 31). Vancouver, BC: UBC Press.</ref>։ == Տեսութիւն == [[Պատկեր:Articles by and photo of Charlotte Perkins Gilman in 1916.jpg|մինի|ձախից]] ==== Նիւթապաշտ գաղափարախօսութիւնները ==== Ռոզմարի Հենեսի (Rosemary Hennessy) եւ Քրիս Ինկրահամ (Chrys Ingraham) կը նշեն, թէ Ֆեմինիզմի նիւթապաշտ ձեւերը ծագում կ'առնեն արեւմտեան Marxist շրջանակներէն եւ ներշնչած են ուրիշ եւ տարբեր շարժումներ։ Marxist ֆեմինիստները կը փաստեն, թէ դրամատիրութիւնը մեղաւոր է կանանց կեղեքման համար եւ կնոջ զանազանման առօրեայ կեանքին մէջ: Ընկերվարական Ֆեմինիզմը կը զանազանուի Marxist ֆեմինիզմէն․ կը վիճի, թէ կանանց ազատագրումը կրնայ յաջողիլ միայն երբ ան կ'աշխատի, որ վերջ դնէ կնոջ կեղեքման պատճառ եղող տնտեսական եւ մշակութային աղբիւրներուն: Անիշխանական ֆեմինիստները (Anarcha-feminists) կը կարծեն, թէ այս ձեւի տուայտանքը եւ պարտադիր անիշխանութիւնը նաեւ կը պայքարի տղամարդոց պատրիարքութեան դէմ: ==== «Սեւ» եւ յետգաղութային գաղափարախօսութիւնները (postcolonial ideologies) ==== [[Պատկեր:Photograph of American Women Replacing Men Fighting in Europe - NARA - 535769.tif|մինի|աջից|Ամերիկացի կիներ կը փոխարինեն արական սեռին՝ կռուելու Եւրոպայի մէջ]]: Սարա Ահմետ (Sara Ahmed) կը նշէ, թէ Սեւ եւ յետգաղութային Postcolonial Ֆեմինիզմը մարտահրաւէր մըն է «արեւմտեան Ֆեմինիզմի մտածումներուն քանի մը առաջադրանքներով»: Պատմութեան ընթացքին արեւմտեան Եւրոպայի եւ հիւսիսային Ամերիկայի Ֆեմինիստ շարժումները եւ անոնց տեսական զարգացումը «ճերմակամորթ» կիները կը կառավարեն: Այս հակումը կ'արագանայ 1960-ին քաղաքային իրաւունքներու շարժման հետ զուգահեռ․ Ամերիկայի եւ Ափրիկէի, Քարիպեան (Caribbean) կղզիներու, լատին Ամերիկայի եւ Ասիոյ հարաւ արեւելքի մէջ եւրոպական գաղթօճախներու տկարացման: Տարբեր ազգերու եւ կամ ցեղերու կիներ առաջադրած են տարբեր Ֆեմինիզմի ձեւեր: Կանացի իրաւունքներու շարժումը կ'աճի «Ճերմակամորթ» եւ միջին դասակարգի նախաֆեմինիստական շարժումներէն ետք։ Յետգաղութային ֆեմինիստները կը փաստեն, թէ գաղթօճախներու ճնշումը եւ արեւմտեան Ֆեմինիզմը լուսանցքի տակ դրած են յետգաղութային ֆեմինիստ կիները, սակայն զանոնք կրաւորական կամ անձայն չեն դարձուցած։ Երրորդ աշխարհի եւ բնիկ ֆեմինիստ շարժումները շատ մօտիկ են յետգաղութային ֆեմինիստներուն։ Այս գաղափարները շատ մօտիկ են Ափրիկէի ֆեմինիստական, motherism, Stiwanism, negofeminism, femalism, transnational feminism, and Africana womanism շարժումներուն։ ==== Արական հակազդեցութիւնը ==== Արականի եւ Ֆեմինիզմի ազգակցութիւնը բաղադրութիւն մըն է: Մարդիկ մասնակցած են Ֆեմինիզմի ամէն ալիքի իրենց նշանակալից պատասխանով: Տեղի կ'ունենան դրական եւ ժխտական հակազդեցութիւններ: Այս պատասխանները փոխուած են փրօ-ֆեմինիզմէն (''pro-feminism)'' մինչեւ անդի-ֆեմինիզմ (''anti-feminism)'': === Փիեռ Պուրտիէոյի գաղափարախօսութիւնը === Փիեռ Պուրտիէօ` ֆրանսացի ընկերաբան եւ մարդաբան, իր «Արական գերիշխանութիւնը» (La Domination Masculine, 2002) փորձագրութեան մէջ կը բացատրէ, որ կին-այր աւանդական դերերու վերանորոգումը արդիւնքն է աշխատանքներու սեռային բաժանումին. ընտանիքը, ընկերային առաջին եւ ամենանեղ օղակը կազմուած է այր մարդէն, կնոջմէն եւ երեխայէն, որ մանկութենէն սկսեալ կը դիտէ իր մօր եւ հօր աշխատանքները, կը ներառէ սեռային բաժանումը, եւ անոր համեմատ կը կազմէ իր սեռային ինքնութիւնը` հետագային յանձն առնելու համար իրեն վերապահուած դերը` իբրեւ կին կամ այր: Սեռային բաժանումը ներառող ընկերային մարմինը առիթը չունի մտածելու, թէ ինչո՞ւ իր մօրը եւ հօրը կատարած դերերը սահմանուած են անոնց սեռային պատկանելիութեամբ: Այս իմաստով,  Սիմոն տը Պովուար իր «Երկրորդ սեռը» փորձագրութեան մէջ կը գրէ. « Համակերպումի եւ ենթարկումի աւանդութիւն մըն է, համապարտութեան եւ հաւաքական գիտակցութեան պակաս մը… »: Սեռային խտրութեամբ եւ արական գերիշխանութեամբ դաստիարակուող մարմինը կը վերանորոգէ աւանդական կանոնները իր իսկ կազմած ընկերային օղակին ընդմէջէն<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/342046 Փիեռ Պուրտիէոյի տեսութիւնը]</ref>: == Տե՛ս նաեւ == * [[:en:Charles Fourier|Շարլ Ֆուրիէ]] {{ref-en}} * [[:en:Emmeline Pankhurstr|Էմմելին Փենքհարսթ]] {{ref-en}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Հասարակութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Կին]] 8sq4lstyz9gmf0zbqkstth4tp1knvk8 0 17778 253583 219447 2026-08-19T11:06:27Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253583 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գեղանկարիչ}}[[Պատկեր:Van Gogh - Selbsbildnis11.jpeg|մինի|Ինքնադիմանկար, Փարիզ, 1887]] '''Վինսընթ  Ուիլիըմ  վան Կոկ''' ({{ԱԾ}}), հոլանտացի նկարիչ: Արեւմտեան արուեստի պատմութեան ամէնէն նշանաւոր եւ ամէնէն ազդեցիկ դէմքերէն  մէկը: Տասը տարուան  ընթացքին ստեղծած է արուեստի շուրջ  2,100 գործ, որոնցմէ` 860-ը իւղաներկ. անոնց մեծ մասը նկարիչը ստեղծած  է իր կեանքին վերջին երկու տարիներուն: Նկարները դիմանկարներ են, բնանկարներ, ինքնադիմանկարներ, որոնք կը բնորոշուին համարձակ գոյներով, արտայայտչականութեամբ, ինչ որ նպաստած է ժամանակակից արուեստի սկզբունքներու հաստատման: վան Կոկի անձնասպանութիւնը 37 տարեկան հասակին  հետեւանք է հոգեկան հիւանդութեան ու աղքատութեան: վան Կոկ սկսած է նկարել մանկութենէն, եղած է լուրջ, հանգիստ ու խոհուն երեխայ մը: Երիտասարդ տարիքին  աշխատած է արուեստի գործեր վաճառող, հաստատութեան մը մէջ:Յաճախ ճամբորդած է, սակայն վհատութիւն ապրած է, երբ զինք տեղափոխած են [[Լոնտոն]]: Ան  իբրեւ բողոքական հոգեւորական հանդէս եկած է Պելճիքայի հարաւը: Նկարիչը եղած է մինակ ու հիւանդ: [[1881]]-ին, երբ տուն  վերադարձած է ծնողքին քով, իր կրտսեր եղբայրը` [[Թէօ վան Կոկ]] (Theo), նիւթական աջակցութիւն ցուցաբերած է իրեն: Հետագային եղբայրները նամակագրական երկարատեւ  կապ պահպանած են իրարու հետ: վան Կոկի վաղ շրջանի նկարները, հիմնականին մէջ բնանկարներ եղած են եւ գիւղացիներու  պատկերներ: [[1886]]-ին նկարիչը տեղափոխուած  է [[Փարիզ]], ուր հանդիպած է աւանգարդի ներկայացուցիչներու հետ, այդ թիւին մէջ` [[Էմիլ Պեռնար]]ի (''Émile Henri Bernard)'' եւ <nowiki/>[[Փօլ Կոկեն|Փոլ Կոկեն]]<nowiki/>ի (''Eugène Henri Paul Gauguin)'', որոնք անտարբեր չէին արտայայտչականութեան ու զգացմունքայնութեան հանդէպ: Իր աշխատանքին  ընթացքին վան Կոկ նոր մօտեցում  ցուցաբերած է բնապատկերներու նկատմամբ. ան իր նկարները գծած  է  վառ գոյներով. նկարած է  ձիթենիներ, ցորենի դաշտեր ու արեւածաղիկներ: վան Կոկ տառապած  է հոգեկան հարցերով եւ հարկ եղած սնունդը ստանալու փոխարէն, յաճախ հարբած է: Կոկենի հետ անոր բարեկամութիւնը խզուած է զայրոյթի մը պահուն, երբ իր ձախ ականջը ածելիով կտրած է: Նկարիչը որոշ ժամանակ բուժուած  է հոգեբուժական հիւանդանոցի մը մէջ` [[Սէն Ռեմի տը Փրովանս]]ի (''Saint-Rémy-de-Provence)'' մէջ եղած ժամանակաշրջանին: Երբ հիւանդանոցէն տեղափոխուած է Փարիզի մերձակայքը գտնուող [[Օպերկ Ռավու|Օպերժ Ռավու]] (''Auberge Ravoux'')` [[Օվեր սիւր Ուազ]] (''Auvers-sur-Oise''), բժիշկ [[Փօլ Կաշէ|Փոլ Կաշէ]]ի (''Dr. Gachet)'' հսկողութեան տակ եղած է: [[27 Յուլիս]] [[1890]]-ին անձնասպան եղած է: [[Պատկեր:Portrait of Dr. Gachet.jpg|մինի|ձախից|ԲԺիշկ Կաշէի նկարին առաջին տարբերակը՝ Յունիս, 1890]] վան Կոկ իր կեանքին ընթացքին   համարուած է  խելագար ու անյաջող: Կ'ըսուի, թէ ան միայն մէկ գեղանկար վաճառած էր իր կեանքին ընթացքին, եւ թէ` երբեք աստղ մը չէր արուեստի աշխարհին մէջ:<ref>[http://archive.aztagdaily.com/archives/215423 վան Կոկի Մասին Թաքուն Բաներ]</ref> Ան կը տառապէր ինքնավստահութեան պակասէ եւ վարուելակերպի բազմատեսակ հարցերէ: Ան մեծ համբաւ  ստացած է իր անձնասպանութենէն  ետք: Անոր հռչակը տարածուած  է Ի. դարու  սկիզբը: Նկարիչին ստեղծագործութիւնները հասած  են առեւտրական յաջողութեան հետագայ տասնամեակներուն, իսկ ինք ընկալուած  է որպէս շատ հռչակաւոր, բայց ողբերգական նկարիչ մը: վան Կոկի ստեղծագործութիւնները կը պահպանուին աշխարհի ամէնէն մեծ  թանգարաններուն մէջ ([[Նիւ Եորք|Նիու Եորք]]ի Մեթրոփոլիթըն թանգարան (''Metropolitan museum of art''), [[Օկիւստ Ռոտեն]]ի (''Auguste Rodin'') տուն-թանգարան, [[Փարիզի Ժամանակակից արուեստի թանգարան]] (''Musée d'Art Moderne de Paris''), եւ այլն)։ == Նամակներ == {{Բազմապատիկ պատկերներ | նկարագրութիւն = Վինսընթ վան Կոկ (ձախէն) 1873-ին, երբ կ'աշխատէր ''Goupil & Cie's'' պատկերասրահին մէջ եւ եղբայրը` Թէօ վան Կոկ (աջէն) | լայնություն = 450 | պատկեր1 = Vincent van Gogh January 1873-cropped.jpeg | պատկեր2 = Theo van Gogh May 1878-cropped.jpeg }} վան Կոկի կեանքին լիարժէք սկզբնաղբիւրը իր եւ կրտսեր եղբօր` [[Թէօ վան Կոկ]]<nowiki/>ի նամակագրութիւնն է: Անոնց մտերմութիւնն ու Վինսընթի` արուեստի մասին ունեցած պատկերացումներն ու տեսակէտերը գրուած են հարիւրաւոր նամակներու մէջ, որոնք եղբայրները փոխանակած են [[1872]]-[[1890]] թուականներուն: Թէօ վան Կոկ արուեստի գործերու վաճառքով կը զբաղէր եւ կը սատարէր իր եղբօրը թէ՛ նիւթապէս եւ թէ բարոյապէս, ինչպէս նաեւ կը հաստատէր անոր կապը ժամանակակից արուեստի ազդեցիկ մարդոց հետ: Թէօ պահած է Վինսընթի բոլոր նամակները, իսկ Վինսընթ պահած է եղբօր ուղարկած նամակներէն մէկ քանին: Երկուքին մահէն ետք Թէոյի այրին` Եոհաննա վան Կոկ-Պոնկըր ''(Johanna van Gogh-Bonger)'' , տպագրութեան ներկայացուցած է անոնց նամակներէն մէկ քանին. անոնք հրապարակուած են [[1906]]-[[1913]] թուականներուն: Նամակներուն հիմնական մասը տպագրուած է [[1914]]-ին: Վինսընթի նամակները պերճախօս են եւ արտայայտիչ, մօտ են օրագրային ոճին եւ կը կարդացուին ինքնակենսագրութեան պէս: Թարգմանիչ [[Առնըլտ Փոմերանս]] (''Arnold Pomerans'') գրած է, որ անոնց նամակագրութիւնը «վան Կոկի արուեստը ըմբռնելու նոր հնարաւորութիւն մը կ'ընձեռնէ, որ կը ներկայացնէ ինքը նկարիչը»: Պահպանուած են վան Կոկի` եղբօրը ուղարկած շուրջ 600 նամակ, մինչդեռ Թէոյի նամակներէն միայն 40-ը հասած են: 22 նամակ հասցէագրուած են իրենց քրոջ` [[Վիլ վան Կոկ|Ուիլ վան Կոկ]]ի (''Wilhelmina Jacoba "Wil" van Gogh)'', 58-ը` նկարիչ [[Անտոն վան Ռապար|Անտոն վան Ռափար]]<nowiki/>ի (''Anthon van Rappard'') եւ 22-ը` [[Էմիլ Պեռնար]]ի: Առանձին նամակներ հասցէագրուած են [[Փօլ Սինյակ|Սինեաք]]<nowiki/>ի, [[Փօլ Կոկեն|Փոլ Կոկեն]]ի եւ քննադատ [[Ալպըրթ Աուրի|Ալպըրթ Օրիէ]]ի (''Albert Aurier''): Նամակներէն մէկ քանին նկարազարդուած են: Բազմաթիւ նամակներ թուագրուած չեն, սակայն արուեստագէտները կրցած են անոնք դասաւորել ժամանակագրական սկզբունքով: Թուագրման եւ ընթեռնելիութեան հարցեր կան այն նամակներուն մէջ, որոնք ուղարկուած են [[Առլ]]էն (''Arles'') . այդ նամակները թիւով շուրջ 200 են եւ գրուած են հոլանտերէն, ֆրանսերէն ու անգլերէն: Նամակագրութեան մէջ բաց մնացած է այն շրջանը, երբ եղբայրները միասին Փարիզ կ'ապրէին եւ նամակագրութեան անհրաժեշտութիւն չեն ունեցած: 1973-ին Ամսթերտամի մէջ կը բացուի թանգարան մը, որուն գլխաւոր նպատակն էր մէկտեղել վան Կոկի գործերը: == Կենսագրութիւն == === Վաղ տարիներ === [[Պատկեր:Cuesmes JPG001.jpg|մինի|աջից|վան Կոկի բնակարանը, ուր ան որոշած է նկարիչ դառնալ]] Վինսընթ Ուիլիըմ վան Կոկ ծնած է [[30 Մարտ]] [[1853 թուական|1853]]-ին հոլանտական Զունտըրթ (''Zundert'') գիւղը բնակող հոգեւոր հովիւի մը ընտանիքէն ներս: Ան [[Թէոտոր վան Կոկ]]ի (''Theodorus van Gogh'') եւ [[Աննա Քոռնելիա Քարբենտըս]]ի (''Anna Cornelia Carbentus'') չմահացած զաւակներուն անդրանիկն էր: վան Կոկի մայրը եղած է խստապահանջ, աստուածավախ կին մը եւ մեծ կարեւորութիւն տուած է ընտանիքի դերին: Նկարիչին հօր` Թէոտորին աշխատավարձքը համեստ էր, սակայն եկեղեցին անոր տրամադրած էր տուն, աղախին, երկու խոհարար, այգեպան, կառք ու ձի, իսկ Աննան պարտականութիւն ստանձնած էր պահել ընտանիքին ընկերային բարձր դիրքը: վան Կոկի ուսմամբ զբաղած են մայրը եւ տնային մանկավարժը, իսկ [[1860 թուական|1860-]]ին զինք ուղարկած են գիւղին դպրոցը: [[1864 թուական|1864]]-ին ան տեղափոխուած է Զեւենպերկընի (''Zevenbergen'') գիշերօթիկ դպրոցը, ուր ինքզինք մինակ ու լքուած զգացած է, եւ տուն վերադառնալու ցանկութիւն յայտնած: [[1866 թուական|1866]]-ին անոր ծնողները զինք ուղարկած են Թիլպըրկի (''Tilburg'') միջնակարգ դպրոցը, որմէ ան շատ դժգոհ մնացած է: Ապագայ նկարիչին արուեստի հանդէպ ունեցած հետաքրքրութիւնը ի յայտ եկած է կանուխ տարիքէն: Ան նկարած է մայրը. այդ նկարները աչքի ինկած են արտայայտչականութեամբ: վան Կոկի դժբախտութիւնը արգելք հանդիսացած է իր դասերուն: [[Մարտ]] [[1868 թուական|1868]]- ին ան տուն վերադարձած է: Հետագային ան գրած է, որ իր մանկութիւնը «խիստ էր, սառ եւ անպտուղ»: Յուլիս [[1869 թուական|1869]]-ին վան Կոկի հօրեղբայրը պաշտօն մը ստանձնած է արուեստի վաճառքով զբաղող ''Goupil & Cie'' ընկերութեան մէջ Հախ (''Haag''): Ուսումը աւարտելէ ետք ան [[1873 թուական|1873]]-ին տեղափոխուած է ընկերութեան լոնտոնեան մասնաճիւղը, որ կը գտնուէր Սաութհեմփթըն փողոցին (''Southampton road'') մէջ, եւ բնակարան մը վարձած՝ Հէքֆըրտ Ռոտ (''Hackford road'') փողոցին մէջ: Այս շրջանը երջանիկ եղած է վան Կոկի համար. ան յաջողակ եղած է աշխատանքին մէջ եւ քսան տարեկան հասակին հօրմէն աւելի շահած է: Հետագային Թէոյին կինը ըսած է, որ այս շրջանը եղած է վան Կոկի կեանքին ամենաերջանիկ ժամանակահատուածը: Ան սիրահարած էր տիրուհիին դստեր` Էօժէնի Լոյըրի (''Eugénie Loyer''), սակայն զգացումները բացայայտելէ ետք շուտով մերժուած է: վան Կոկ դարձած է աւելի մեկուսացած: Անոր հայրն ու հօրեղբայրը դասաւորած են անոր փոխադրումը՝ Փարիզ [[1875 թուական|1875]]-ին: Ապրիլ [[1876]]-ին վան Կոկ վերադարձած է [[Անգլիա]] եւ Ռամսկէթի (''Ramsgate'') գիշերօթիկ դպրոցին մէջ ուսուցիչի պաշտօն վարած: Երբ դպրոցին սեփականատէրը տեղափոխուած է Այզըլուորթ (''Isleworth'') փոքրիկ քաղաքը, վան Կոկ հետեւած է անոր, բայց այնտեղ չէ շարունակած ուսուցիչի իր աշխատանքը եւ դարձած՝ քարոզիչի օգնական: Այս ընթացքին Վինսընթի ծնողները տեղափոխուած էին Էթըն-Լոր (''Etten-Leur'') : 1876-ին Վինսընթ վան Կոկ [[Սուրբ Ծնունդ|Ս.Ծննդեան]] տօնին վերադարձած է տուն եւ շուրջ վեց ամիս աշխատած է [[Տորտրեխտ]]ի (''Dordrecht'') գրախանութին մէջ: Հոն իր աշխատանքով չէ զբաղած եւ իր ժամանակը տրամադրած է նկարչութեան կամ [[Աստուածաշունչ]]էն հատուածներ թարգմանած՝ անգլերէնի, ֆրանսերէնի եւ գերմաներէնի: Իր կրօնական հաւատամքը պահելու եւ քահանայ դառնալու նպատակով [[1877 թուական|1877]]-ին ընտանիքը քեռիին` Եոհան Սթրիքըրի (''Johannes Stricker'') հետ ուղեւորուած է [[Ամսթերտամ]], սակայն այնտեղ չէ յանձնած քննութիւնները եւ Յուլիս [[1878 թուական|1878]]-ին հեռացած է քեռիին տունէն: Ան եռամսեայ դասընթացքներու հետեւած է [[Պրիւքսէլ]]էն ոչ հեռու գտնուող Լաքընի (''Laeken)'' բողոքական քարոզչական դպրոցին մէջ: [[Յունուար]] [[1879 թուական|1879]]-ին ան քարոզիչի պաշտօն վարած է [[Փըթիթ Վասմես|Փըթի Ուասմես]] (''Petit Wasmes)'' գիւղին մէջ` Պորինաժ, ''(Borinage)'' ([[Պելճիքա]]), որ հանքահորային աղքատ տարածաշրջան մըն էր: Կրօնական համայնքին աջակցութիւն ցուցաբերելու նպատակով ան հրաժարած է իր յարմարաւէտ բնակարանէն եւ տեղափոխուած՝ փոքրիկ խրճիթ մը, ուր քնացած է ծղօտի վրայ, սակայն անոր ջանքերը աջակցութիւն չեն գտած եկեղեցական իշխանութիւններու շրջանակին մէջ, որոնք զինք հեռացուցած են «քահանայի արժանապատուութիւնը նուաստացնելուն պատճառով»: Անկէ ետք ան գացած է [[Պրիւքսէլ|Պրիւքսել]]էն 75 քմ. հեռու` [[Պորինաժ]], սակայն ծնողքին խորհուրդով վերադարձած է [[Էտեն|Էթըն-Լոր]]: Ան այնտեղ մնացած է մինչեւ [[Մարտ]] [[1880 թուական|1880]], ինչ որ անհանգստութիւն ու հիասթափութիւն յառաջացուցած է ծնողքին: Հայրը որոշած է զինք ուղարկել Ժիլի (''Geel'') հոգեբուժարանը: վան Կոկ [[Կիւսէս|Գիւէսմես]] (''Cuesmes'') վերադարձած է [[1880 թուական|1880]]-ին, ուր հանքափոր աշխատած է մինչեւ [[Հոկտեմբեր]]: Ան հետաքրքրուած է մարդոցմով, անոնց հետ կատարուող իրադարձութիւններով եւ զանոնք նկարած: Տարեվերջին, Թէոյին խորհուրդին հետեւելով, գացած է [[Պրիւքսէլ]] եւ նկարչութեան դասեր առած՝ նկարիչ Ուիլիըմ Ռուլոֆսէն (''Willem Roelofs''), որ հակառակ արուեստի կանոնաւոր դպրոցներու նկատմամբ անբարեացակամ վերաբերմունքին, իրեն խորհուրդ տուած է յաճախել ''Académie Royale des Beaux-Arts'' հիմնարկը, [[Հոկտեմբեր]] 1880-ին: Գեղանկարչութեան ձեռնարկելէ առաջ վան Կոկ փորձած է դառնալ հոգեւոր հովիւ, ուսուցիչ եւ արուեստի գործերու վաճառական: Ան փորձած է նաեւ այլ ասպարէզներ: Ապա, ինչպէս վան Կոկի թանգարանը կը նշէ, Դեկտեմբեր 1881-ին ան իր եղբօր` Թէոյին գրած է. {{քաղուածք|Թէօ՛, չես կրնար երեւակայել, թէ որքա՛ն ուրախ եմ ներկերու տուփովս: Այժմ, առնուազն մէկ տարիէ ի վեր ժամանակս միայն գծելու տրամադրելէ ետք կը մտածեմ, թէ երանի սկիզբէն գծէի… որովհետեւ, Թէօ՛, իրականութեան մէջ գեղանկարչութեամբ կը սկսի իմ բուն գործս: Չե՞ս կարծեր, թէ իրաւունք ունիմ այսպէս մտածելու:|}} վան Կոկ իր ստեղծագործական կեանքին ընթացքին գծած է շուրջ 900 գեղանկարներ եւ աւելի քան 1100 գծանկարներ: Այսինքն ան մինչեւ իր մահը գեղանկար մը արտադրած է 2 շաբաթը անգամ մը դրութեամբ: Ճիշդ է, որ ան բեղուն գեղանկարիչ մըն էր, սակայն նաեւ կը տառապէր լուսնոտութենէ (ինչպէս ախտաճանաչուած էր), ինչպէս նաեւ` վարուելակերպի հետ առնչուած խանգարումէ մը, որ կը կոչուի հայփըրկրաֆիա (''hypergraphia''), որմէ տառապող անձերը կը զգան գրելու բուռն մարմաջ մը կամ ինչպէս վան Կոկի պարագային` գծելու: === Էթըն-Լոր (''Etten-Leur''), Տրենթէ (''Drenthe'') եւ Տեն Հախ (''Haag'') === վան Կոկ Էթըն ([[Հոլանտա-պելճիքական Յարաբերութիւններ|Հոլանտա]]<nowiki/>յի հիւսիսը) վերադարձած է [[Ապրիլ]] [[1881 թուական|1881]]-ին`ծնողքին քով ապրելու: Ան շարունակած է նկարել` իր դրացիները օգտագործելով որպէս բնորդ: [[Ապրիլ]] 1881-ին իրենց տունը հիւրընկալուած է նկարիչին մօր մեծ քրոջ` Ուիլհելմինայի (''Willemina'') եւ Եոհաննէս Սթրիքըրի (''Johannes Stricker)'' դուստրը` Քոռնելիան (Քի) (''Cornelia "Kee" Vos-Stricker''), որ նոր այրիացած էր, եւ անոր ութամեայ տղան: Քի եօթը տարի մեծ էր վան Կոկէն: Նկարիչը զարմացուցած է բոլորը իր այն յայտարարութեամբ, թէ սիրահարած է Քիին եւ անոր ամուսնութեան առաջարկ ըրած, սակայն վերջինս հրաժարած է` բացագանչելով. «Ո'չ, երբեք ո'չ» ( "''No, nay, never" ("nooit, neen, nimmer"''): Երբ Քի վերադարձած է Ամսթերտամ, վան Կոկ գացած է Տեն Հախ` ծախելու իր նկարները եւ հանդիպելու իր միւս զարմիկին` նկարիչ Անտոն Մէօվին (''Anton Mauve'') : Մէօվ այդ օրերուն յաջողակ նկարիչ էր եւ հրաւիրած է վան Կոկը քանի մը ամիսէն վերադառնալու, առաջարկելով, որ որոշ ժամանակ անցընէ քարածուխով նկարելով: Նկարիչը, այս խորհուրդին հետեւելով, վերադարձած է Էթըն-Լոր: Աւելի ուշ` [[Նոյեմբեր]] 1881-ին, մեկնած է [[Ամսթերտամ]]: Քի չէ ընդունած զինք, իսկ իր ծնողքը գրած են, որ վան Կոկի «մտադրութիւնը նողկալի է»: Յուսահատութեան մէջ ան իր ձախ ձեռքը պահած է լամփի մը լոյսին վրայ` ըսելով. «Թո'յլ տուէք ինծի զինք տեսնել այնքան ատեն, որքան ես կրնամ ձեռքս պահել կրակին վրայ»: Հետագային ան լաւ չէ յիշած այդ իրադարձութիւնը, բայց ենթադրած է, որ քեռին փչած ու հանգեցուցած է կրակը: : Մէօվ վան Կոկը ընդունած է իբրեւ աշակերտ եւ անոր ծանօթացուցած ջրաներկով աշխատելու հնարքներուն: Յաջորդ ամիս նկարիչը սկսած է աշխատիլ` մինչեւ Ս. Ծննդեան տօնին տուն վերադարձը: Ան վիճած է հօր հետ` հրաժարելով եկեղեցի այցելելէ, եւ գացած է Հախ: [[Մարտ]] [[1882 թուական|1882]]-ին, ան կապ ունեցած է Քլազինա Մարիա Հուրնիքի հետ (Սիեն, 1850-1904) (''Clasina Maria "Sien" Hoornik''), որ թեթեւաբարոյ կին մըն էր եւ ունէր փոքր դուստր մը: վան Կոկ անոր հանդիպած էր 1882-ին, երբ կինը յղի էր եւ ունէր հնգամեայ դուստր մը: Երբ վան Կոկի հայրը իմացած է որդւոյն մտերմութեան մասին այդ կնոջ հետ, ճնշում բանեցուցած է եւ ստիպած, որ լքէ Սիենը եւ անոր երկու երեխաները: Սկիզբը Վինսընթ մերժած է կատարել հօր խնդրանքը, սակայն [[1883 թուական|1883]]-ին լքած է Սիենը ու անոր երեխաները: Սիեն խեղդուած է [[Շելտ գետ]]ին (''River Scheldt'') մէջ, [[1904 թուական|1904]]-ին: [[Սեպտեմբեր]] [[1883 թուական|1883]]-ին վան Կոկ տեղափոխուած է Հոլանտայի հիւսիսը՝ Տրենթէ: [[Դեկտեմբեր]]ին վերադարձած է ապրելու ծնողքին քով, որմէ ետք գացած է Հիւսիսային Պրապանթ`(''North Brabant'') Նիւնըն: === Տարագրութեան մէջ === ==== Նիւնըն (''Nuenen'') եւ Անվեր (''Anvers'') (1883-1886) ==== [[Պատկեր:Van-willem-vincent-gogh-die-kartoffelesser-03850.jpg|250px|մինի|''[[Գետանխնձոր ուտողները]]'', 1885, վան Կոկի թանգարան, [[Ամսթերտամ]]]] [[Նուենեն|Նիւնըն]]ի մէջ վան Կոկ կեդրոնացած է նկարչութեան վրայ: Արագ աշխատելով` ան նկարած է կտաւագործներն ու անոնց խրճիթները: [[Օգոստոս]] [[1884 թուական|1884]]-ին դրացիին աղջիկը` Մարկօ Պեկման (''Margot Begemann''), որ նկարիչէն տասը տարի մեծ էր, միացած է իրեն: Մարկօ սիրահարած էր նկարիչին, վերջինս ալ փոխադարձաբար, սակայն նուազ ոգեւորութեամբ: Անոնք փափաքած են ամուսնանալ, սակայն երկու կողմերէն ոչ մէկուն ընտանիքը խրախուսած է այդ որոշումը: Մարկօ յուսահատութեան մէջ անձնասպանութիւն փորձած է, սակայն չէ մահացած, որովհետեւ վան Կոկ զինք արագ մօտակայ հիւանդանոց մը փոխադրած է: [[26 Մարտ]] [[1885 թուական|1885]]-ին նկարիչին հայրը մահացած է սիրտի կաթուածի հետեւանքով: վան Կոկ Նիւնընի մէջ երկու տարի մնալու ընթացքին նկարած է շուրջ 200 նկար` ջրաներկով ու իւղաներկով: Անոր երանգապնակը հիմնականին մէջ բաղկացած է մռայլ գոյներէ` յատկապէս մուգ շագանակագոյնէ, եւ վառ գունաւորման ոչ մէկ նշան դրսեւորած է: 1885-ի սկիզբը անոր նկարները հետաքրքրութիւն յառաջացուցած են փարիզցի վաճառականի մը քով: [[Թէոն|Թէօ]] հարցուցած է վան Կոկի, եթէ ցուցադրութեան պատրաստ նկարներ ունի: Մայիսին նկարիչին պատասխանը եղած է իր առաջին մեծածաւալ գործը` «[[Գետնախնձոր ուտողները]]» նկարը, որ «գիւղացիներու բանուորութիւնները ուսումնասիրելու» շարքէն էր: Նկարը քանի մը տարուան աշխատանքի հանգուցալուծումն էր: Երբ ան դժգոհած է, որ Թէօ բաւարար ջանք չէ թափած իր նկարները Փարիզի մէջ վաճառելու համար, եղբայրը պատասխանած է, որ անոնք չափազանց մռայլ են եւ չեն համապատասխաներ [[տպաւորապաշտութեան]] վառ ոճին: Օգոստոսին վան Կոկի աշխատանքը ներկայացուած է [[Հաագա|Հախի]] նկարավաճառի մը ցուցասրահին մէջ: <gallery mode="packed" heights="250"> Պատկեր:Vincent van Gogh - Worn Out (F997).jpg|alt=A drawing of an old man who sits on a chair with his head in his hands|''[[Յաւերժութեան շեմին]]'', գծանկար, 1882, [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]] Պատկեր:Stilleven met bijbel - s0008V1962 - Van Gogh Museum.jpg|alt=An image of a large opened bible on a table top|''[[Բաց Աստուածաշունչ]]'', 1885, [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]] Պատկեր:Vincent van Gogh - Head of a skeleton with a burning cigarette - Google Art Project.jpg|alt=A skull smoking a cigarette|''[[Վառող ծխախոտով գանգը]]'', 1885–86, [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]] Պատկեր:Vincent van Gogh - Peasant woman digging.jpg|alt=A woman facing away working with a spade|''Գիւղացի կինը կը քանդէ'' կամ ''Գիւղացի կինը բահով'', 1885, [[Օնթարիոյի գեղարուեստի պատկերասրահ]], [[Թորոնթօ]] </gallery> Նոյեմբերին վան Կոկ տեղափոխուած է [[Անթվերպէն|Անվեր]] (''Antwerp, Պելճիքայի քաղաքներէն'') եւ վարձած ներկեր վաճառող առեւտրականի մը խանութին վերի յարկը գտնուող սենեակը: Հոն ապրած է աղքատութեան մէջ եղբօր ուղարկած գումարը ծախսելով նկարչական նիւթերու եւ բնորդներու վրայ: Անոր սննդամթերքին հիմնական բաղադրիչները կազմած են հացը, սուրճը եւ ծխախոտը: [[Փետրուար 1886]]-ին ան գրած է Թէոյին, որ [[Մայիս]]էն մինչեւ այդ ժամանակ ընդամէնը 5-6 անգամ տաք ճաշ կերած է: Անվերի մէջ վան Կոկ սկսած է ուսումնասիրել գոյնի տեսութիւնը, յատկապէս հետաքրքրուած է [[Ռուպենս]]ի (''Peter Paul Rubens'') աշխատանքներով եւ հարստացուցած է իր երանգապնակին գոյները` ներառելով կարմիրը, զմրուխտը, վառ կապոյտը: Այս ընթացքին ան դարձեալ սկսած է հարբենալ եւ Փետրուար - Մարտ 1886 ամիսներուն բուժուած է: Ապաքինելէ ետք, [[Յունուար]]<nowiki/>ին, վան Կոկ [[Գեղարուեստի թագաւորական հիմնարկ]]ին գեղանկարչութեան բաժինը ընդունուած է: Հիւանդացած է չափազանց շատ աշխատելէ, վատորակ սնունդէ ու շատ ծխելէ: Ան բախում ունեցած է հիմնարկին տնօրէնին` գեղանկարչութեան ուսուցիչին Չառլզ Վեռլային հետ (''Charles Verlat''): Բախում ունեցած է նաեւ նկարչական դասարանի ղեկավար Ֆրանզ Վինքի (''Franz Vinck'') հետ: ==== Փարիզ (1886-1888) ==== [[File:Toulouse-Lautrec de Henri Vincent van Gogh Sun.jpg|thumb|[[Անրի տը Թուլուզ-Լոթրեք]], ''վան Կոկի դիմանկարը'', 1887, [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]]]] Մարտ 1886-ին վան Կոկ տեղափոխուած է [[Փարիզ]], ուր եղբօր` Թէոյի հետ ապրած է [[Մոնմարթրի Գերեզմանատուն|Մոնմարթրի]] Լաւալ փողոցին մէջ եւ ուսանած<nowiki/>[[Ֆերնանդ Կորմոն|Ֆերնան Քորմոն]]<nowiki/>ի (''Fernand Cormon'') արուեստանոցին մէջ: Յունիսին եղբայրները մեծ բնակարան վարձած են Լեփիք (''rue Lepic'') փողոցին մէջ: Փարիզի մէջ վան Կոկ նկարած է ընկերներու եւ ծանօթներու դիմանկարներ, բնանկարներ, Մոնմարթրի, Անիերի, Սէնի մերձափնեայ տեսարաններ:1885-ին սկսած է հետաքրքրուիլ ճափոնական փորագրութիւններով` որոնցմով զարդարած է իր արուեստանոցին պատերը: Փարիզի մէջ ան հաւաքած է հարիւրաւոր այդ տիպի փորագրութիւններ: Ստեղծած է ճափոնական թեմայով նկարներ, արտանկարած՝ ''Paris Illustre'' ամսագիրին կողքին ճափոնական նկարը: Պատկերասրահին մէջ [[Ադոլֆ Մոնտիչելլի|Ատոլֆ Մոնտիչելլի]]ի (''Adolphe Monticelli'') նկարները տեսնելով` վան Կոկ որոշած է աւելի վառ երանգապնակ մը օգտագործել, որ դրսեւորուած է Սենթ Մարիի ծովային բնանկարներու շարքին մէջ (''Seascape at Saintes-Maries)'' (1888): Երկու տարի ետք Վինսընթն ու Թէօն վճարուած են Մոնտիչելլիի նկարներուն մասին գիրք հրատարակելով, իսկ Վինսընթ գնած է Մոնտիչելլիի աշխատանքներէն մաս մը՝ իր հաւաքածոյին համար: վան Կոկ Թէոյէն իմացած է Ֆերնան Քորմոնի (''Fernand Cormon'') արուեստանոցին մասին եւ Ապրիլ- Մայիս 1886-ին հոն աշխատած՝ յաճախ այցելելով աւստրալացի նկարիչ Ճոն Փիթըր Ռասըլի (''John Peter Russell''): 1886-ին Ռասըլ նկարած է անոր դիմանկարը: վան Կոկ կապ հաստատած է նաեւ [[Էմիլ Բեռնար|Էմիլ Պեռնար]]ի (''Émile Bernard''), [[Լուիս Էյնքուիտին|Լուի Անքեթեն]]ի (''Louis Anquetin'') եւ [[Անրի դը Տուլուզ-Լոտրեկ|Անրի տը Թուլուզ-Լոթրեք]]ի (''Henri de Toulouse-Lautrec'') աշակերտներուն հետ, իսկ վերջինս նկարած է Վինսընթի դիմանկարը: Անոնք հանդիպած են Ժիւլիեն Թանգիի (''Julien "Père" Tanguy'')` նկարչական խանութին մէջ (խանութը այդ օրերուն միակ տեղն էր, ուր կը ցուցադրուէին [[Պոլ Սեզան|Փոլ Սեզան]]ի (''Paul Cézanne'') աշխատանքները): 1886-ին նոյն վայրին մէջ կազմակերպուած են երկու մեծ ցուցահանդէսներ: Եղբայրներուն միջեւ վէճ մը ծագած է: 1886-ին Թէօ Վինսընթի հետ ապրիլը համարած է «գրեթէ անտանելի: 1887-ի սկիզբը անոնք բաժնուած են, եւ Վինսընթ տեղափոխուած է Փարիզի հիւսիսային արուարձան` Անիեր, ուր ծանօթացած է Փոլ Սինեաքին (''Paul Signac)'': Անիերի մէջ վան Կոկի նկարներուն մէջ կը տեսնենք զբօսայգիներ, ճաշարաններ, Սենի տեսարաններ, Սենի կամուրջներ: Նոյեմբեր 1887-ին Թէօ եւ վան Կոկ ընկերութիւն ըրած են [[Փօլ Կոկեն|Փոլ Կոկեն]]ի (''Paul Gauguin'') հետ, որ նոր ժամանած էր Փարիզ: Տարեվերջին Վինսընթ Էմիլ Պեռնարի, Լուի Անքեթենի եւ Անրի տը Թուլուզ-Լոթրեքի հետ նկարներու ցուցադրութիւն մը կազմակերպած է Մոնմարթրի Կրան Պույոն Տիւ Շալէ ճաշարանին մէջ (''Grand-Bouillon Restaurant du Chalet, Montmartre''): Իր տարեգրութեան մէջ Պեռնար նշած է, որ ցուցահանդէսը ներկայացուցած է այն, ինչ որ այդ օրերուն կար Փարիզի մէջ: Հոս Պեռնարն ու Անքեթեն վաճառած են իրենց առաջին նկարները, իսկ վան Կոկ նկարներ փոխանակած է Փոլ Կոկենի հետ: Արուեստի, նկարիչներու, իրենց ընկերային վիճակին մասին բանավէճերը սկսած են ցուցահանդէսի ատեն եւ ընդարձակուած` ներառելով այցելուները, ինչպիսիք են, Քամիյյ Փիսսարօն (''Camille Pissarro'') եւ անոր որդին` Լիւսիենը (''Lucien'') , Փոլ Սինեաք եւ Սյորէն: Փետրուար 1888-ին, յոգնելով Փարիզի կեանքէն, վան Կոկ հեռացած է քաղաքէն` երկու տարուան ընթացքին նկարելով շուրջ 200 նկար: Մեկնումէն քանի մը ժամ առաջ Թէոյին ուղեկցութեամբ այցելած է Սյորէին՝ անոր աշխատանոցին մէջ: === Ստեղծագործական վերելք === ==== Առլ (''Arles'')(1888-1889) ==== Հարբեցողութեան եւ ծխելու պատճառով յառաջացած հազէն բուժուելու նպատակով, Փետրուար1888-ին վան Կոկ ապաստանած է Առլի մէջ: Երկու ամսուան համար իրեն ընկերակցած է դանիացի նկարիչ Քրիսթիան Մուրիէ Փիթըրսընը (''Christian Mourier-Petersen''), որու համար սկզբնական շրջանին Առլը հիասքանչ վայր մը թուացած է: Առլի մէջ անցուցած ժամանակահատուածը վան Կոկի ամէնէն բեղմնաւոր շրջաններէն մէկը կը համարուի. հոն ան նկարած է 200 նկար եւ շուրջ 100 ջրաներկով աշխատանք: Նկարիչը հիացած էր տեղի բնանկարով ու լոյսով. անոր այս շրջանի գործերը հարուստ են դեղինի, լազուարթի, մանուշակագոյնի երանգներով: Նկարներուն մէջ պատկերուած են ցորենի դաշտեր, բերք, այս շրջանի գիւղական տեսարժան վայրեր եւ հողմաղացներ: Այդ նկարներէն են «Հին ջրաղացը» (1888), որ Հոկտեմբեր 1888-ին Փոն Ավեն (''Pont-Aven'') ուղարկուած եօթ նկարներէն մէկն է, որոնք փոխանակուած են Փոլ Կոկենի, Էմիլ Պեռնարի, Չարլզ Լաւալի (''Charles Laval'') եւ ուրիշներու գործերուն հետ: վան Կոկի առլեան բնապատկերները կը թուին հարթ, առանց հեռանկարի, սակայն կը գերիշխէ գոյնի կիրարկումը: Նկարիչին նոր դրսեւորումները կ'արտայայտուին նկարներու չափաւորութեամբ: Աշխատանքներէն երեքը ցուցադրուած են [[Անկախների սալոն|Անկախներու սալոնին մէջ]] (''Société des Artistes Indépendants''): Ապրիլին իրեն այցելած է ամերիկացի նկարիչ Տոտճ Մէք Նայթ (''Dodge MacKnight''), որ Ֆոնվիէն շատ հեռու չէր ապրեր (''Fontvieille''): 7 Մայիսին վան Կոկ տեղափոխուած է ''Café de la Gare'', որու տնօրէններն էին Ժոզէֆ եւ Մարի Ժինուները (''Joseph and Marie Ginoux''): «Դեղին տունը» պէտք էր ձեւափոխուէր, նախքան իր հոն հաստատուիլը: Նկարիչը կ'ուզէր, որ անիկա արհեստանոց մը ըլլար, ուր ցուցադրուէին իր նկարները` «[[վան Կոկի աթոռը (նկար)|վան Կոկի աթոռը]]» (1888), «[[Ննջասենյակ Առլում|Ննջասենեակ Առլի մէջ]]» (1888), «[[Գիշերային սրճարանը]]» (1888), «[[Սրճարանի գիշերային տեռասը|Սրճարանի գիշերային պատշգամը]]» (1888), «[[Աստղալից գիշեր Ռոնի վրա]]յ» (1888), [[Արեւածաղիկներ (վան Կոկ)|«Ծաղկաման` 12 արեւածաղիկներով]] » (1888), որոնք բոլորն ալ նախատեսուած էին իբրեւ զարդ ծառայելու «Դեղին տան» համար: <gallery mode="packed" heights="180"> Պատկեր:De zaaier - s0029V1962 - Van Gogh Museum.jpg|alt=A man sowing seeds in front of a giant sun going down near a large tree|«Սերմնացանը մայրամուտին», 1888, վան Կոկի թանգարան, Ամսթերտամ Պատկեր:Vincent van Gogh (1853-1890) - The Old Mill (1888).jpg|alt=A large building under a clear sky with a landscape in the background and two people in the near distance|''Հին ջրաղաց'', 1888, [[Օլպրայթ-Նոքս պատկերասրահ]], [[Պուֆալօ]], [[Նիւ Եորք]] </gallery> ==== Փոլ Կոկենի այցելութիւնը (1888) ==== [[Պատկեր:Paul_Gauguin_-_Vincent_van_Gogh_painting_sunflowers_-_Google_Art_Project.jpg|alt=A seated red-bearded man wearing a brown coat, facing to the left, with a paintbrush in his right hand, is painting a picture of large sunflowers.|մինի|Փոլ Կոկեն, «''Արեւածաղիկներ նկարողը»'', 1888, վան Կոկի թանգարան, Ամսթերտամ]] 1888-ին Երբ [[Պոլ Գոգեն|Փոլ Կոկեն]] համաձայնած է այցելել [[Առլ]], վան Կոկ յոյսեր փայփայած է իր վաղեմի երազը իրականացնելու, որն էր՝ նկարիչներու հաւաքական աշխատանքներ կազմակերպել: Սպասման մէջ, Օգոստոս ամսուան ընթացքին, ան նկարած է [[Արեւածաղիկներ (Վան Գոգ)|«Արեւածաղիկներ»]]: Երբ Պոշ (''Boch'') կրկին այցելած է վան Կոկի, վերջինս նկարած է անոր դիմանկարը, ինչպէս նաեւ «Բանաստեղծն ընդդէմ աստղալից երկինքի» գործը: Փոլ Կոկենի այցելութեան նախապատրաստական աշխատանքներու ծիրին մէջ վան Կոկ փոստային բաժանմունքի ղեկավար Ժոզեֆ Ռուլանի (''Joseph Roulin'') խորհուրդով գնած է երկու մահճակալ (վան Կոկ նկարած է Ռուլանի դիմանկարը): 17 Սեպտեմբերին ան առաջին անգամ գիշերած է Դեղին տան մէջ: Երբ Կոկեն համաձայնած է մնալ Առլ եւ աշխատիլ իրեն հետ, վան Կոկ սկսած է աշխատիլ իր «Դեղին տան զարդարանքներ» շարքին վրայ: Աւարտած է երկու գործ` «վան Կոկի աթոռը» եւ «Կոկենի բազկաթոռը»: վան Կոկի բազմաթիւ յորդորներէն ետք Կոկեն Առլ ժամանած է 23 Հոկտեմբերին, իսկ Նոյեմբերին անոնք սկսած են միասին նկարել: Կոկեն վան Կոկը գծած է արեւածաղիկները նկարելու ատեն: վան Կոկ Կոկենի առաջարկած է յիշողութեան վրայ հիմնուելով նկարել: Անոնց առաջին համատեղ աշխատանքը «Ալիսքեմփ» ({{lang-fr|Les Alyscamps}}) նկարը եղած է: Այս այցելութեան ընթացքին Կոկենի միակ նկարը եղած է «վան Կոկը արեւածաղիկներ նկարելու ատեն» : վան Կոկ եւ Կոկեն Դեկտեմբեր 1888-ին այցելած են [[Մոնփելիէ]] (''Montpellier''), ուր Ֆապր թանգարանին մէջ (Musée Fabre) տեսած են [[Գուստավ Կուրբե|Քուրպէի]] ''(Courbet)'' եւ Տելաքրուայի ''(Delacroix)'' գործերը: Սակայն շուտով երկու նկարիչներու յարաբերութիւնները վատացած են. վան Կոկ հիացած էր Կոկենով, սակայն Կոկեն գոռոզ էր եւ իշխող բնաւորութիւն մը ունէր, ինչ որ կը վրդովեցնէր վան Կոկը: Անոնք յաճախ կը վիճէին եւ վան Կոկ կը մտահոգուէր, որ Փոլ Կոկեն կրնար օր մը լքել զինք: <gallery mode="packed" heights="180"> Պատկեր:Le café de nuit (The Night Café) by Vincent van Gogh.jpeg|alt=A billiard table in the centre of a room of a café surrounded by tables. Patrons are seated at several tables, and a man dressed in white stands behind the billiard table.|''[[Գիշերային սրճարանը]]'', 1888, Եյլի համալսարանի պատկերասրահ, Նիու Հեյվըն (''Yale University Art Gallery, New Haven, Connecticut'') : Պատկեր:Red vineyards.jpg|alt=A vineyard with many people working picking fruit, while a very large and bright sun shines in the sky.|''[[Կարմիր որթատունկեր Առլի մէջ]]'', նոյեմբեր, 1888, Փուշքինի թանգարան, [[Մոսկուա]],1890: </gallery> ==== Առլի Հիւանդանոցին Մէջ (Դեկտեմբեր, 1888) ==== [[Պատկեր:Le Forum Républicain (Arles) - 30 December 1888 - Vincent van Gogh ear incident.jpg|thumb|Տեղական թերթին`30 Դեկտեմբեր 1888-ին հրատարակուած հատուած մը, ուր կը ներկայացուի վան Կոկի ինքնայարձակումը:|alt=photograph of a partial 19th-century newspaper story about a self-mutilation]] Յայտնի չէ, թէ ճիշդ ի՛նչ էին այն դրդապատճառները, զորս յանգեցուցած էին իր ականջը կտրելուն: Դէպքէն 15 տարի ետք Կոկեն նշած է, թէ նախորդող գիշերը իրենց յարաբերութիւնները վատացած են: [[Թեո վան Գոգ|Թէօ]] Կոկենէն պարտքի գումար վերցուցած էր, եւ Կոկեն կասկած էր, թէ եղբայրները նիւթապէս զինք կը չարաշահէին: Հաւանական է, թէ վան Կոկ զգացած էր, որ Կոկեն մեկնելու կը պատրաստուէր: Յաջորդող օրերուն յորդառատ անձրեւ տեղացած է եւ երկու նկարիչները ստիպուած են Դեղին տան մէջ մնալ: Հետագային Կոկեն յայտնած է, թէ վան Կոկ հետեւած է իրեն, երբ ինք դուրս ելած է տունէն զբօսնելու համար, եւ «յարձակած իր վրայ` բաց ածելին ձեռքին»: Սակայն այս տեղեկութիւնը չէ հաստատուած: Կոկեն, ամենայն հաւանականութեամբ, այդ գիշեր բացակայած է Դեղին տունէն եւ հաստատուած՝ հիւրանոցի մը մէջ: Կոկենի հետ ունեցած վէճէն ետք վան Կոկ վերադարձած է իր սենեակը, ուր հոգեկան տագնապներ ապրած է եւ իր ձախ ականջը կտրած է ածելիով: Յաջորդ առտու վան Կոկ անգիտակից վիճակի մէջ յայտնաբերած են ոստիկանները եւ հիւանդանոց տարած, ուր զինք զննած է բժիշկ Ֆելիքս Ռէյը (''Félix Rey''), որ երիտասարդ եւ անփորձ բժիշկ մըն էր: Հիւանդանոց հասցուցած են նաեւ ականջը, սակայն բժիշկ Ռէյ չէ փորձած զայն վերականգնել, քանի որ բաւական ժամանակ անցած էր: Դէպքին մասին Կոկեն անմիջապէս տեղեկացուցած է Թէոյին, որ ամուսնացած էր իր վաղեմի ընկերոջ` Անտրիես Պոնկըրի (''Andries Bonger'') քրոջ` Եոհաննային (''Johanna'') հետ: Թէօ նոյն երեկոյեան, Ծննդեան տօնին, Վինսընթի քով հասած է եւ փորձած՝ հանգստացնել զինք: Նոյն գիշեր ան ձգած է Առլը եւ ուղղուած՝ Փարիզ: Կոկեն փախած է Առլէն եւ այնուհետեւ երբեք չէ հանդիպած վան Կոկի: Բայց անոնք պահած են իրենց նամակագրական կապը: 7 Յունուար 1889-ին վան Կոկ վերադարձած է Դեղին տուն: Յաջորդ ամիսը ան անցուցած է տան եւ հիւանդանոցին մէջ` հոգեկան տագնապներ ապրելով: Մարտին ոստիկանութիւնը 30 քաղաքացիի, որոնցմէ՝ Ժինու (''Ginoux'') ընտանիքին բողոքներուն վրայ հիմնուելով տունը փակած են: վան Կոկ վերադարձած է հիւանդանոց: Ապրիլին հիւանդանոցէն տեղափոխուած է բժիշկ Ռէյի վարձած սենեակը, քանի որ անձրեւներն ու հեղեղները վնասած էին իր տան մէջ գտնուող նկարները: Երկու ամիս անց ան ձգած է Առլը եւ իր կամքով տեղափոխուած [[Սեն Ռեմի դը Պրովանս|Սեն Ռեմի տը Փրովանս]] (''Saint-Rémy-de-Provence''): 1899-ին վան Կոկ բժիշկ Ռէյի նուիրած է «Բժիշկ Ֆելիքս Ռէյի դիմանկարը», սակայն բժիշկը, նկարչութեան սիրահար չըլլալով, զայն օգտագործած է հաւնոցին մէջ: 2016-ին նկարը տեղափոխուած է [[Պուշկինի անվան կերպարվեստի թանգարան (Մոսկվա)|Փուշքինի անուան կերպարուեստի թանգարանը]] եւ գնահատուած՝ 50 միլիոն տոլարով<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.irishtimes.com/news/world/europe/gun-used-by-vincent-van-gogh-to-kill-himself-goes-on-display-1.2719415|title=Gun used by Vincent van Gogh to kill himself goes on display|last=Cluskey|first=Peter|date=12 July 2016|newspaper=The Irish Times|access-date=22 October 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vangoghstudio.com/portrait-of-doctor-felix-rey/|title=Portrait of Doctor Felix Rey Oil Painting Reproduction, 1889|website=van gogh studio|language=nl-NL|access-date=22 October 2016|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161023061312/http://www.vangoghstudio.com/portrait-of-doctor-felix-rey/|archivedate=23 October 2016|df=dmy-all}}</ref>: <gallery mode="packed" heights="180"> Պատկեր:Vincent Willem van Gogh 106.jpg|alt=A portrait of Vincent van Gogh from the right; he is smoking a pipe, wearing a winter hat. His ear is bandaged and he has no beard.|«Ինքնադիմանկար կտրուած ականջով ու ծխամորճով», 1889, անձնական հաւաքածոյ: Պատկեր:Van Gogh - Garten des Hospitals in Arles1.jpeg|alt=A courtyard garden of a large building with tree and fountain.|«Առլի հիւանդանոցն ու այգին», 1889, Օսքար Ռեյնհարթի հաւաքածոյ (''Oskar Reinhart Collection)'', Ուինթըրթըր (''Winterthur'') գեղարուեստի թանգարան, Զուիցերիա: Պատկեր:Vincent van Gogh - Self-portrait with bandaged ear (1889, Courtauld Institute).jpg|alt=A portrait of Vincent van Gogh from the right; he is wearing a winter hat, his ear is bandaged and he has no beard.|«Ինքնադիմանկար` վնասուած ականջով», 1889, [[Լոնտոն]] (''Courtauld Institute of Art''): Պատկեր:Vincent van Gogh - Portrait of Doctor Félix Rey (F500).jpg|''Բժիշկ Ֆելիքս Ռէյի դիմանկարը'' Պատկեր:Ward in the Hospital in Arles.jpg|alt=A large room of a large building with hospital beds and several people gathered around a wood-burning stove; nuns and others are in the background.|''Առլի հիւանդանոցին մէջ'', 1889, Օսքար Ռեյնհարթի հաւաքածոյ (''Oskar Reinhart Collection''), Ուինթըրթըր (''Winterthur'') գեղարուեստի թանգարան, Զուիցերիա: </gallery> ==== Սեն Ռեմի (''Saint-Rémy)'' (Մայիս, 1889 - Մայիս, 1890) ==== [[Պատկեր:Van_Gogh_-_Starry_Night_-_Google_Art_Project.jpg|alt= A landscape in which the starry night sky takes up two-thirds of the picture. In the left foreground a dark pointed cypress tree extends from the bottom to the top of the picture. To the left, village houses and a church with a tall steeple are clustered at the foot of a mountain range. The sky is deep blue. In the upper right is a yellow crescent moon surrounded by a halo of light. There are many bright stars large and small, each surrounded by swirling halos. Across the centre of the sky the Milky Way is represented as a double swirling vortex.|մինի|''[[Աստղալից գիշեր]]'', Յունիս 1889, [[Ժամանակակից արուեստի թանգարան]], [[Նիւ Եորք|Նիու Եորք]]]] վան Կոկ Սեն Փոլ տը Մաուսոլի (''Saint-Paul-de-Mausole asylum'') հոգեբուժարան մտած է 8 Մայիս 1889-ին իր խնամակալին` բողոքական հոգեւորական Ֆրետերիք Սալեսի (''Frédéric Salles'') ուղեկցութեամբ: Սեն Փոլ մենաստան մըն էր Սեն Ռեմիի մէջ, որ կը գտնուէր Առլէն 30 քմ. հեռաւորութեան վրայ: Հիւանդանոցը կը ղեկավարէր ռազմածովային բժիշկ Թէօֆիլ Փեյրըն (Théophile Peyron): վան Կոկ ունէր երկու խուց` փակ պատուհաններով, որոնցմէ մէկը կ'օգտագործէր իբրեւ արուեստանոց: Հիւանդանոցն ու իր այգին կը դառնան Վինսընթի նկարչական հիմնական առարկաները: Այս շրջանին գծած է [[Աստղալից գիշեր|«Աստղալից գիշերը»]], ինչպէս նաեւ նոճիներ եւ ձիթենիներ: Սեպտեմբեր 1889-ին նկարած է նաեւ Առլի ննջասենեակին երկու տարբերակները: Հիւանդանոցին տարածքէն դուրս ելլելու հնարաւորութիւն չունենալով` վան Կոկ սկսած է աշխատիլ այլ նկարիչներու, օրինակ` [[Ժան Ֆրանսուա Միլլե|Ժան Ֆրանսուա Միլլէի]] աշխատանքներուն եւ իր` աւելի վաղ շրջանի գործերուն վերարտադրութեան վրայ: Իր [[«Բանտարկեալներու զբօսանք»]] նկարը (1890) ստեղծած է Կիւսթաւ Տորէի (''Gustave Doré)'' փորագրութիւններէն ետք: Փետրուար-Ապրիլ1890-ի ամիսներուն վան Կոկ ծանր շրջան ապրած է: Աւելի ուշ ան եղբօրը գրած է, որ քանի մը ոչ մեծ նկարներ ստեղծած է «հիւսիսի մասին յիշողութիւններէն»: Այդ աշխատանքներէն է «Երկու գիւղացի կիներ մայրամուտին ձիւնածածկ դաշտին մէջ կը փորեն » կտաւը: <gallery mode="packed" heights="180"> Պատկեր:Vincent Willem van Gogh 037.jpg|alt=In an indoor prison yard a large group of men walk in a circle, one behind the other. The face of the prisoner in the centre of the painting and looking toward the viewer looks like Van Gogh.|''[[Բանտարկեալներու զբօսանքը]]'' (Կիւսթաւ Տորէի (''Gustave Doré)'' հետեւողութեամբ), 1890, [[Փուշքինի անուան կերպարուեստի թանգարան]], [[Մոսկուա]] (Pushkin Museum, Moscow) Պատկեր:The Sower.jpg|alt=A man is scattering seeds in a ploughed field. The figure is represented as small, and is set in the upper right and walking out of the picture. He carries a bag of seed over one shoulder. The ploughed soil is grey, and behind it rises a standing crop, and in the left distance, a farmhouse. In the centre of the horizon is a giant yellow rising sun with emanating yellow rays. A path leads into the picture, and birds are swooping down.|''Սերմնացանը'' (Ժան Ֆրանսուա Միլլէի հետեւողութեամբ), 1888, Քրօլլըր-Միւլլըրի թանգարան, Օթերլօ (''Kröller-Müller Museum, Otterlo''): Պատկեր:Van Gogh - Zwei grabende Bäuerinnen auf schneebedecktem Feld.jpeg|alt=Two women are digging in a snowy field, covered in white, houses off in the distance, while the sun rises.|''Երկու գիւղացի կիներ մայրամուտին ձիւնածածկ դաշտին մէջ կը փորեն:'' (Ժան Ֆրանսուա Միլլէի հետեւողութեամբ), 1890, Էմիլ Պիւհրըլ հաւաքածոյ, Զուիցերիա (''E.G. Bührle Collection):'' Պատկեր:Van Gogh - Trauernder alter Mann.jpeg|alt=A painting of an old man who sits on a chair with his head in his hands.|''[[Մորմոքող ծերունի]]'', 1890, Քրօլլըր-Մյուլլըրի թանգարան, Օթերլօ (''Kröller-Müller Museum, Otterlo'') </gallery>Ֆրանսացի բանաստեղծ, նկարիչ Ալպեր Օրիէ (Albert Aurier) ''Mercure de France'' պարբերականին` 1890-ի Յունուարի թիւին մէջ վան Կոկը «հանճար» անուանած է: Փետրուարին վան Կոկ նկարած է տիկին Ժինուի ''(Madame Ginoux)'' հինգ տարբերակ` օգտուելով ածուխով գծանկարներէն, զորս ստեղծած էր Կոկեն, երբ Նոյեմբեր 1888-ին կինը իբրեւ բնորդ ծառայած էր երկու նկարիչներուն: ==== Օվեր Սիւր Ուազ (''Auvers-sur-Oise'') (Մայիս-Յուլիս, 1890) ==== [[Պատկեր:Whitehousenight.jpg|ձախից|մինի|''[[Սպիտակ տունը գիշերով]]'', 1890, նկարած է իր մահէն վեց շաբաթ առաջ:]] Մայիս 1890-ին վան Կոկ ձգած է Սեն Ռեմիի հիւանդանոցը եւ բժիշկ Փոլ Կաշէին (''Dr. Paul Gachet'') աւելի մօտ ըլլալու նպատակով հաստատուած է [[Օվեր սիւր Ուազ]]: Կաշէ սիրողական մակարդակով նկարիչ էր եւ կապեր հաստատած էր քանի մը տարբեր նկարիչներու հետ: [[Պատկեր:Vincent_van_Gogh_-_Tree_Roots_and_Trunks_(F816).jpg|մինի|''[[Ծառերու արմատներ]]'', Յուլիս 1890, [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]]:]] <br /> [[Պատկեր:Vincent_van_Gogh_-_The_Church_in_Auvers-sur-Oise,_View_from_the_Chevet_-_Google_Art_Project.jpg|մինի|''[[Եկեղեցի Օվերի մէջ]]'', 1890, Օրսէյ թանգարան (''Musée d'Orsay''), [[Փարիզ|Փարիզ:]]]] Սեն Ռեմիի մէջ եղած վերջին շաբաթներուն անոր միտքերը վերադարձած էին հիւսիսային յիշողութիւններուն. Օվերի մէջ ստեղծուած շուրջ 70 իւղանկարներէն շատերը կը յիշեցնեն հիւսիսային տեսարաններ: Յունիս 1890-ին ան նկարած է բժիշկի քանի մը նկարներ, անոնցմէ` «Բժիշկ Կաշէի դիմանկարը»: վան Կոկ թէոյի գրած է, որ ցորենի դաշտերը կը ներկայացնեն իր «թախիծը եւ ծայրահեղ մինակութիւնը», եւ որ նկարները կրնան պատմել այն, ինչ որ ինքը չի կրնար արտայայտել բառերով: == Մահ == [[Պատկեր:Vincent-van-gogh-echo-pontoisien-august7-1890.jpg|alt=Photograph of a 19th-century newspaper announcement of someone's death|ձախից|մինի|''L'Écho Pontoisien'' թերթին համարը, ուր կը տեղեկացուի վան Կոկի մահուան մասին, 7 Օգոստոս 1890:]] 27 Յուլիս 1890 -ին, 37 տարեկան հասակին վան Կոկ անձնասպան եղած է սնտուկին մէջ պահուող ''revolver'' ատրճանակով <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/jonathanjonesblog/2016/jul/12/vincent-van-gogh-truth-about-ear-exhibition-on-verge-of-insanity-amsterdam|title=The whole truth about Van Gogh's ear, and why his 'mad genius' is a myth|last=Jones|first=Jonathan|date=12 July 2016|newspaper=The Guardian|issn=0261-3077|access-date=22 October 2016}}</ref>: Վկաներ չեն եղած. ան մահացած է դէպքէն 30 ժամ ետք: Կ'ըսուի, թէ ինք այդ արարքը գործած է ցորենի դաշտին մէջ, նկարելու ընթացքին, կամ տեղի մարագներէն մէկուն մէջ: Գնդակը անցած էր անոր կողոսկրներէն դէպի կուրծքը` առանց վնասելու ներքին օրկանները, հաւանաբար կանգ առնելով ողնայարին մէջ: Ան կրցած է վերադառնալ Օպերկ Ռավու, ուր իրեն այցելած են երկու բժիշկներ, սակայն առանց վիրաբոյժի ներկայության` գնդակը չէին յաջողած հեռացնել: Բժիշկները իրենց գործը աւարտելէ ետք զինք ձգած են իր սենեակին մէջ, իսկ իրենք` ծխամորճ ծխած: Յաջորդ առտու Թէօ շտապած է եղբօր քով` զինք գտնելով լաւ տրամադրութեան մէջ, սակայն քանի մը ժամ ետք Վինսընթի վիճակը վատացած է վէրքէն յառաջացած [[վարակ]]ին պատճառով:Ան մահացած է 29 Յուլիսի առաւօտեան: Թէոյի խօսքերով Վինսընթի վերջին բառերը եղած են. «Թախիծը կ'երկարի յաւիտեան»<ref>[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5703399s "La misère ne finira jamais", Études, 1947, p. 9], Bibliothèque nationale de France, département Philosophie, histoire, sciences de l'homme, D-33939</ref><ref>"La tristesse durera toujours", François-Bernard Michel, ''La face humaine de Vincent Van Gogh'', Grasset, 3 November 1999, {{ISBN|2-246-58959-2}}</ref><ref name="TvGletter">{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/21/etc-Theo-Lies.htm|title=Letter from Theo van Gogh to Elisabeth van Gogh Paris, 5 August 1890|last1=van Gogh|first=Theodorus|publisher=Webexhibits.org|accessdate=28 April 2015|quote=he said, "La tristesse durera toujours" [The sadness will last forever]}}</ref>: [[Պատկեր:Graves_of_Vincent_and_Théodore_Van_Gogh.jpg|alt=Two graves and two gravestones side by side; heading behind a bed of green leaves, bearing the remains of Vincent and Theo Van Gogh, where they lie in the cemetery of Auvers-sur-Oise. The stone to the left bears the inscription: ''Ici Repose Vincent van Gogh (1853–1890)'' and the stone to the right reads: ''Ici Repose Theodore van Gogh (1857–1891)''|մինի|Վինսընթի եւ Թէոյի գերեզմանները [[Օվեր սիւր Ուազի]] քաղաքային գերեզմանատան մէջ]] վան Կոկ թաղուած է 30 Յուլիսին Օվեր սիւր Ուազի քաղաքային գերեզմանոցին մէջ: Թէօ հիւանդ էր, եւ անոր առողջութիւնը աւելի վատացած էր եղբօր մահէն ետք. չդիմանալով եղբօր կորուստին, առողջութիւնը կորսնցնելով մահացած է 25 Յունուար 1891-ին եւ թաղուած Իւթրեխթի մէջ (''Utrecht'') : 1914-ին անոր կինը` Եոհաննա վան Կոկ-Պոնկեր (Johanna van Gogh-Bonger), կազմակերպած է Թէոյի աճիւններուն տեղափոխումը Իւթրեխթէն Վինսընթի քով` Օվեր Սիւր Ուազ: == Տպաւորապաշտ Գեղանկարիչին Գոյներու Բախումը Բացատրող Յայտնութիւն մը == վան Կոկ ունէր գոյներու սուր զգացողութիւն եւ վառ ու զիրար հակասող երանգներու նախընտրութիւն մը, որ երկար ժամանակ արուեստի ֆովիսթ շարժումին բնորոշ յատկանիշն էր: Ճափոնցի բժիշկ, գիտնական եւ բանաստեղծ Քազունորի Ասատայի համաձայն, վան Կոկի գեղանկարները շատ աւելի կը գեղեցկանան եւ շատ աւելի բնական կը թուին անուղղակի լոյսի տակ. «Գոյներու բախումը եւ գիծերու կոպտութիւնը աննկատ կ՛անհետանան, իւրաքանչիւր գեղանկար կը վերածուի փայլուն գործի մը` շատ նուրբ գիծերով եւ երանգներով»: Այնուհետեւ Ասատա իր փորձարկութիւնը շարունակած է համակարգչային սարքով մը, որ կը ստեղծէ գոյները ճանչնալու կարողութեան տարբեր մակարդակներ: Ապա ան կեդրոնացած է գոյները ճանչնալու միջին թերութեան մը վրայ, որ իր կարծիքով, լաւագոյն ձեւով կը բնորոշէր վան Կոկի գոյներու ճանաչողութիւնը: Ան եզրակացուցած է, թէ վան Կոկի աչքը միջին չափով զուրկ էր կարմիր գոյնի երանգները ընկալելու կարողութենէն: Ասատայի փորձարկութեամբ` «Ցորենի դաշտեր` Ս. Փօլ հիւանդանոցին ետին» վերնագիրով պաստառին կարմիր եւ նարնջագոյն վրձնահարուածները կը ստանան աշնանային ոսկեգոյնի երանգներ: «Աստեղազարդ երկինք» գեղանկարին զգայացունց կանաչը կը ստանայ դեղինի երանգներ: «Սերմնացանը» գեղանկարին դաշտէն կ՛անհետանան կարմիրն ու նարնջագոյնը, իսկ «Արեւածաղիկները» կը դառնայ մռայլ: Ապա կայ նաեւ փիլիսոփայական վէճը. ինչպէ՞ս կարելի է վիճիլ, թէ վան Կոկի գեղանկարները աւելի գեղեցիկ կ'երեւին` լոյսը զտող յատուկ գործընթացէ մը անցնելով: Մտածել, թէ գեղանկարիչին արուեստի գրգռիչ նախընտրութիւնները պարզապէս արդիւնք են առողջական վիճակի մը, կը նշանակէ ամբողջութեամբ անտեսել անոր ստեղծագործական աշխատանքը: վան Կոկի գոյները դիտումնաւոր կերպով կը բախին իրարու: Գոյներու ոչ աւանդական զուգորդումները մաս կը կազմէին յետտպաւորապաշտ եւ ֆովիսթ շարժումներու գեղագիտական ոճին: Արդեօք Փօլ Կոկեն եւ Անտրէ Տըրան ե՞ւս գոյները չէին ճանչնար:<ref>[http://archive.aztagdaily.com/archives/83396 Գոյներու Բախումը Բացատրող Յայտնութիւն մը]</ref>: == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="180"> Vincent van Gogh - Windmills on Montmartre - Google Art Project.jpg|''Մուլեն տը Պլու Ֆէն'' (1886) ''Մուլեն տը լա Կալեթ'' շարքէն [[Գեղանկարչութեան թանգարան Պրիճսթաուն]], [[Թոքիօ]] (F273) Van Gogh - la courtisane.jpg|alt=A Japanese woman looks to the left in a Ukiyo-e style painting|''Քուրտիզանուհի'' (Կէյսա Էյսենի արտանկարը), 1887, [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]] Van Gogh - Portrait of Pere Tanguy 1887-8.JPG|alt=A bearded old man sits gazing directly at the viewer|''[[Հայր Տանկիի դիմանկարը]]'' 1887, [[Ռոդընի թանգարան]], [[Փարիզ]] Vincent van Gogh - Bloeiende pruimenboomgaard- naar Hiroshige - Google Art Project.jpg|alt=Closeup of a tree branch and landscape in the background, in a Ukiyo-e style painting|''Ծաղկած դեղձենիներու այգի'' ([[Հիրոշիգէի]] արտանկար), 1887, [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]] Cafétafel met absint - s0186V1962 - Van Gogh Museum.jpg|alt=A glass and bottle on a café table|1887, [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]] Het uitgaan van de Hervormde Kerk te Nuenen - s0003V1962 - Van Gogh Museum.jpg|[[Ելք Նիւնընի բողոքական եկեղեցիէն]] Van Gogh Landscape with carriage and train 1890.jpg| [[Օվերի բնանկար անձրեւէն ետք]] Van Gogh - Strohgedeckte Häuser.jpeg| [[Հիւղակներ]] Scarpe.jpg|[[Կօշիկներ]] Vincent van Gogh - The Rocks - Google Art Project.jpg|[[Կլաքարեր եւ կաղնի]] Vincent van Gogh - Blossoming Almond Branch in a Glass with a Book.jpg|[[Նշենիի ծաղկած ճիւղեր]] Vincent Willem van Gogh 028.jpg|[[Առլի ասպարէզը]] Vincent van Gogh - View from Theo’s apartment - Google Art Project.jpg|[[Փարիզի տեսարանը Թէոյի բնակարանէն Լեպիք փողոց]] Van Gogh - Der alte Friedhofsturm in Nuenen3.jpeg|[[Հին եկեղեցական աշտարակ Նիւնըն]] Պատկեր:Vincent van Gogh - The yellow house ('The street').jpg |Դեղին բնակարանը,[[1888]] [[վան Կոկի թանգարան]],[[Ամսթերտամ]] Vissersboten op het strand van Les Saintes-Maries-de-la-Mer - s0028V1962 - Van Gogh Museum.jpg | Մակոյկներ,[[1888]] [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]] Vincent van Gogh - De slaapkamer - Google Art Project.jpg| ննջարան, [[1888]] [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]] Red vineyards.jpg| Կարմիր մարգագետինը, Նոյեմբեր 1888, Փուշքինի թանգարան Vincent Willem van Gogh 138.jpg| վան Կոկի աթոռը,1888, Անգլիոյ Ազգային Ցուցասրահ Vincent van Gogh - De stoel van Gauguin - Google Art Project.jpg | Փոլ Կոկէնի բազկաթոռը, 1888, [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]] </gallery> == Տե՛ս նաեւ == [[Եորղոս Եաքովիտիս]] [[Ռենուար]] [[Փոլ Կօկէն]] [[Ռամպրանտ վան Ռէյն]] [[Տիէկօ Ռիվերա]] [[Ռամպրանտ վան Ռէյն]] [[Տիէկօ Ռիվերա]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * {{cite book |last= Arnold |first=Wilfred Niels |title=Vincent van Gogh: Chemicals, Crises, and Creativity|publisher=Birkhäuser |date=1992 |isbn=978-3-7643-3616-5 |ref=harv}} * {{cite journal|last=Arnold|first=Wilfred Niels |title=The illness of Vincent van Gogh|journal=Journal of the History of the Neurosciences|volume=13 | issue= 1|pages=22–43|year=2004|doi=10.1080/09647040490885475 |pmid=15370335 | url=https://www.researchgate.net/publication/8345093 | ref = harv}} <!-- * {{cite book |last= Bailey |first=Martin |title=The Sunflowers are Mine: The Story of Van Gogh's Masterpiece|publisher=Frances Lincoln |date=2013 |isbn=978-0-7112-3298-3 |ref=harv}} --> * {{cite journal |last=Blumer |first=Dietrich |doi=10.1176/appi.ajp.159.4.519 |title=The Illness of Vincent van Gogh |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2002-04_159_4/page/519 |journal=American Journal of Psychiatry |year=2002 |volume=159 |issue=4 |pages=519–526 |ref=harv |pmid=11925286}} * {{cite book |last=Callow |first=Philip |title=Vincent van Gogh: A Life|publisher=Ivan R. Dee |date=1990 |isbn=978-1-56663-134-1|ref=harv}} * {{cite book |last1=Channing |first1=Laurence |first2=Barbara J. |last2=Bradley |title=Monet to Dalí: Impressionist and Modern Masterworks from the Cleveland Museum of Art|publisher=Cleveland Museum of Art |date=2007 |isbn=978-0-940717-90-9 |ref=harv}} * {{cite journal|last=Cohen|first=Ben |year=2003|title=A Tale of Two Ears|url=https://archive.org/details/sim_royal-society-of-medicine-great-britain-journal_2003-06_96_6/page/305|journal=Journal of the Royal Society of Medicine|volume=96 |issue=6|ref=harv |pmc=539517 |pmid=12782701 |pages=305–306 |doi=10.1258/jrsm.96.6.305}} * {{cite book|last=Davies|first=Christopher|title=Divided by a Common Language: A Guide to British and American English|url=https://books.google.am/books?id=HTSWCwAAQBAJ|year=2007|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|isbn=978-0-547-35028-8|ref=harv}} * {{cite book|last1=Doiteau|first1=Victor|last2=Leroy|first2=Edgard|title=La Folie de Vincent Van Gogh|trans-title=|location=|pages=|language=|publisher=Éditions Aesculape|year=|isbn=|date=1928|oclc=458125921|ref=harv}} * {{cite book|last=Dorn|first=Roland|title=Décoration: Vincent van Gogh's Werkreihe für das Gelbe Haus in Arles|trans-title=Décoration: Vincent van Gogh's Series of Works for the Yellow House in Arles|location=|pages=|language=|publisher=Olms Verlag|date=1990|year=|isbn=978-3-487-09098-6|ref=harv}} * {{cite book |editor1-last=Dorn |editor1-first=Roland |editor2-last=Schröder |editor2-first=Albrecht |editor3-last=Sillevis |editor3-first=John |title= Van Gogh und die Haager Schule|publisher= Bank Austria Kunstforum |date=1996 |isbn=978-88-8118-072-1 |ref=harv }} * {{cite book |last=Edwards |first=Cliff |title=Van Gogh and God: A Creative Spiritual Quest |publisher=Loyola University Press|date=1989 |isbn=978-0-8294-0621-4 |ref=harv}} * {{cite book |last=Erickson |first=Kathleen Powers |title=At Eternity's Gate: The Spiritual Vision of Vincent van Gogh |publisher =Eerdmans|date=1998 |isbn=978-0-8028-4978-6|ref=harv}} 8xmv6uagf0kiqgmnxveh1iy8xbqp52v 0 18925 253588 240446 2026-08-19T11:16:21Z InternetArchiveBot 5016 Add 7 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253588 wikitext text/x-wiki '''Քաղցրածինը''', բազմապատկաճիւղ [[օսլա]]յէ (polysaccharide) կազմուած [[քաղցրուց]]է, որ կը ծառայէ որպէս կենսուժի մթերման ձեւ, [[կենդանի]]ներու <ref>{{cite book |title = Life |edition = 9th, International |last = Sadava|year = 2011 |publisher = W. H. Freeman |isbn = 9781429254311 |page = |display-authors=etal}}</ref>[[սունկ]]երու եւ մանրէներու:<ref name="worldcat.org">{{Cite book|title=Biochemistry|vauthors = Berg JM, Tymoczko JL, Gatto GJ, Stryer L|isbn=9781464126109|edition= Eighth |location=New York|oclc=913469736|date = 2015-04-08}}</ref> Օսլայի կազմութիւնը կը ներկայացնէ գլխաւոր մթերում քաղցրուցի, մարմինի մէջ: Քաղցրածինը պաշտօն կը կատարէ երկու ձեւերէն մէկը, որպէս կենսուժի պահուստ, քաղցրածինը ըլլալով կարճաժամկէտ իսկ միւսը ըլլալով [[դրիկլիսերիտ]]ը (triglyceeride) որ կը պահուի [[ճարպ|ճարպային հիւսուածքի]] (adipose tissue) մէջ, այսինքն մարմինի ճարպ, երկարաժամկէտ մթերման համար: [[Մարդ]]ու մօտ, քաղցրածինը առաջին հերթին, կը կուտակուի [[լեարդ]]<nowiki/>ի բջիջներու եւ [[ոսկոր]]<nowiki/>ային [[մկան]]ի մէջ:<ref name="Glucose-Glycogen storage review">{{cite journal|vauthors=Wasserman DH|date=January 2009|title=Four grams of glucose|journal=American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism|volume=296|issue=1|pages=E11–21|doi=10.1152/ajpendo.90563.2008|pmc=2636990|pmid=18840763|quote=Four grams of glucose circulates in the blood of a person weighing 70&nbsp;kg. This glucose is critical for normal function in many cell types. In accordance with the importance of these 4&nbsp;g of glucose, a sophisticated control system is in place to maintain blood glucose constant. Our focus has been on the mechanisms by which the flux of glucose from liver to blood and from blood to skeletal muscle is regulated.&nbsp;... The brain consumes ∼60% of the blood glucose used in the sedentary, fasted person.&nbsp;... The amount of glucose in the blood is preserved at the expense of glycogen reservoirs (Fig. 2). In postabsorptive humans, there are ∼100&nbsp;g of glycogen in the liver and ∼400&nbsp;g of glycogen in muscle. Carbohydrate oxidation by the working muscle can go up by ∼10-fold with exercise, and yet after 1&nbsp;h, blood glucose is maintained at ∼4&nbsp;g.}}</ref><ref name="pmid1615908" /> Լեարդի մէջ, քաղցրածինը կը ներկայացնէ 5–6 տոկոս օրկանի կշիռքէն, եւ չափահասի մը լեարդը, որ կը կշռէ 1.5 քիլօկրամ, կարող է վերիվերոյ բարդել 100–120 կրամ քաղցրածին:<ref name="Glucose-Glycogen storage review" /><ref>{{cite book |last=Guyton |first=Arthur C. | authorlink = | author2=John Edward Hall | title= Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology | publisher=Saunders/Elsevier | year=2011 | location=New York, New York | pages= | url = https://books.google.com/books?id=X491kgEACAAJ | doi = | isbn = 978-5-98657-013-6 }}</ref> Ոսկորային մկանի մէջ, քաղցրածինը կը յայտնաբերուի ցած [[խտացում]]ով (1–2 տոկոս մկանի բովանդակութենէ) եւ չափահասի մը ոսկորային մկանը որ կը կշռէ 70 քիլօկրամ կարող է վերիվերոյ բարդել 400 կրամ քաղցրածին:<ref name="Glucose-Glycogen storage review" /> Գումարը քաղցրածինի, կուտակուած մարմինի մէջ - մասնաւորապէս մկանի եւ լեարդի մէջ - մեծ մասամբ կախում ունի ֆիզիքական մարզանքէ, [[յատակ|յատակային փոխարկական մակարդակէ]] (basal metabolic rate) եւ ուտելու սովորութիւններէ: Քաղցրածինը կը գտնուի նաեւ փոքր գումարներով, ուրիշ հիւսուածքներու եւ բջիջներու մէջ, նոյնպէս կը գտնուի [[երկամունք]]ներու, [[կարմիր|կարմիր արեան բջիջներու]] (red blood cells),<ref>{{cite journal |vauthors=Moses SW, Bashan N, Gutman A |title=Glycogen metabolism in the normal red blood cell |url=https://archive.org/details/sim_blood_1972-12_40_6/page/836 |journal=Blood |volume=40 |issue=6 |pages=836–43 |date=December 1972 |pmid=5083874 |doi=10.1182/blood.V40.6.836.836 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |journal=J Exp Biol |vauthors=Ingermann RL, Virgin GL |title=Glycogen content and release of glucose from red blood cells of the sipunculan worm themiste dyscrita |volume=129 |pages=141–9 |year=1987 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/reprint/129/1/141.pdf }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Miwa I, Suzuki S |title=An improved quantitative assay of glycogen in erythrocytes |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-clinical-biochemistry_2002-11_39_6/page/612 |journal=Annals of Clinical Biochemistry |volume=39 |issue=Pt 6 |pages=612–13 |date=November 2002 |pmid=12564847 |doi=10.1258/000456302760413432}}</ref>[[սպիտակ արեան բջիջ]]ներու (white blood cells) մէջ<ref>{{cite journal |vauthors= Scott, RB |title=The Role of Glycogen in Blood Cells |url= https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1968-06-27_278_26/page/1436 |journal=New England Journal of Medicine|volume=278 |issue=26 |pages=1436–1439 |date=June 1968 |pmid=4875345 |doi=10.1056/NEJM196806272782607 }}{{mcn|date=October 2017}}</ref> եւ նաեւ [[կլիալ]] (glial) բջիջներու մէջ որ հաստատուած են [[ուղեղ]]<nowiki/>ի մէջ:<ref>{{cite journal |vauthors=Oe Y, Baba O, Ashida H, Nakamura KC, Hirase H |title=Glycogen distribution in the microwave-fixed mouse brain reveals heterogeneous astrocytic patterns |journal=Glia |volume=64 |issue=9 |pages=1532–45 |date=June 2016 |pmid=27353480 |pmc=5094520 |doi=10.1002/glia.23020}}</ref> Արգանդը նաեւ կը կուտակէ քաղցրածինը յղութեան ժամանակ, որ սնուցանէ սաղմը:<ref>{{cite book |last=Campbell |first=Neil A. |authorlink= |author2=Brad Williamson |author3=Robin J. Heyden |title=Biology: Exploring Life |publisher=Pearson Prentice Hall |year=2006 |location=Boston |pages= |url=http://www.phschool.com/el_marketing.html |isbn=978-0-13-250882-7 |access-date=2020-08-28 |archive-date=2014-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102041816/http://www.phschool.com/el_marketing.html |dead-url=yes }}</ref> Մօտաւորապէս 4 կրամ քաղցրուց ներկայ են միշտ մարդու [[արեան]] մէջ,<ref name="Glucose-Glycogen storage review" /> ծոմ պահող անձերու մօտ, [[արեան|արեան քաղցրուցը]] (blood glucose) պահուած է կայուն այս մակարդակի, շնորհիւ քաղցրածինի կուտակման լեարդի եւ ոսկորային մկանի մէջ:<ref name="Glucose-Glycogen storage review" /> Քաղցրածինի մդերումը ոսկորային մկանի մէջ, կը ծառայէ որպէս կենսուժի պահուստ նոյնինքն մկաններու համար,<ref name="Glucose-Glycogen storage review" /> թէպէտեւ մկանի քաղցրածինի խորտակումը կ'արգիլէ մկանի քաղցրուցին գործածութիւնը արիւնէն, հետեւաբար արտադրել քանակը արեան քաղցրուցի օգտագործելու համար այլ հիւսուածքներու մէջ:<ref name="Glucose-Glycogen storage review" /> Քաղցրածինի մդերումը լեարդի մէջ կը ծառայէ որպէս քաղցրուցի պահուստ տեւողութեամբ մարմինի մէջ, մասնաւորապէս [[կեդրոնական]] [[ջղային]] [[համակարգ]]ի (central nervous system) մէջ:<ref name="Glucose-Glycogen storage review" />[[Մարդ]]կային [[ուղեղ]]<nowiki/>ը կ'սպառէ մօտաւորապէս 60 տոկոս արեան քաղցրուց, ծոմ պահող անձի մը մօտ:<ref name="Glucose-Glycogen storage review" /> Քաղցրածինը համազօր է [[նշայ]]ի (starch), քաղցրուցի [[բոլիմէր]] (polymer) որ կը պաշտօնարկէ որպէս կենսուժի պահուստ [[բոյս]]երու մօտ: Ան ունի կառուցուածք [[ամիլոբեքդին]]ի (amylopectin) նման (նշայի բաղկացուցիչ), սակայն ընդարձակօրէն աւելի ամփոփ է քան նշան: Երկուքն ալ սպիտակ [[փոշի]] են, չոր կացութեան: Քաղցրածինը կը գտնուի հատիկի կերպով [[բջջանիւթ]]ի (cytosol/cytoplasm) մէջ զանազան [[բջիջներու]] մէջ եւ կը ներկայացնէ կարեւոր դեր [[քաղցրուց|քաղցրուցի շրջանի]] (glucose cycle) համար: Քաղցրածինը կը ծառայէ որպէս [[կենսուժ]]ի մթերում որ արագօրէն զօրաշարժի կ'ենթարկուի հանդիպելու յանկարծական քաղցրուցի կարիք, սակայն ան նուազ ամփոփ է քան [[դրիկլիսերիտ]]ներու կենսուժի մթերումը: Անիկա նաեւ կը գործէ իբրեւ մթերման պահեստ բազմաթիւ մակաբուծական նախակենդանիներու մօտ:<ref>{{cite journal|last1=Ryley|first1=JF|title=Studies on the metabolism of the protozoa. 5. Metabolism of the parasitic flagellate Trichomonas foetus.|url=https://archive.org/details/sim_biochemical-journal_1955-03_59_3/page/361|journal=The Biochemical Journal |date=March 1955|volume=59|issue=3|pages=361–9|pmid=14363101|pmc=1216250|doi=10.1042/bj0590361}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Benchimol |first1=Marlene |last2=Elias |first2=Cezar Antonio |last3=De Souza |first3=Wanderley |title=''Tritrichomonas foetus'': Ultrastructural localization of calcium in the plasma membrane and in the hydrogenosome |journal=Experimental Parasitology |date=December 1982 |volume=54 |issue=3 |pages=277–284 |doi=10.1016/0014-4894(82)90036-4 |pmid=7151939 |issn=0014-4894}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mielewczik |first1=Michael |last2=Mehlhorn |first2=Heinz |last3=Al-Quraishy |first3=Saleh |last4=Grabensteiner |first4=E. |last5=Hess|first5=M.|title=Transmission electron microscopic studies of stages of Histomonas meleagridis from clonal cultures|journal=Parasitology Research|date=1 September 2008 |volume=103 |issue=4 |pages=745–50 |doi=10.1007/s00436-008-1009-1 |pmid=18626664 |language=en |issn=0932-0113}}</ref>[[File:Glycogen structure.svg|thumb|upright=1.25|Քաշցրաղինի ծրագրային 2D XS պատկեր: [[Կլիգոժենինի]] (glycogenin) կեդրոնային բնասպիտ շրջապատոած ճիւղաւորուած [[քաշցրուցի]] միաւորներու կողմէ: Ամբողջ կլոր հատիկը կրնայ ըլլալ բովանդակէ 30,000 քաշցրուցի միաւորներ:<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SRptlOx7yj4C |page=12 |title=Exercise physiology: energy, nutrition, and human performance|author1=William D. McArdle |author2=Frank I. Katch |author3=Victor L. Katch |edition= 6th|publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2006 |isbn=978-0-7817-4990-9}}</ref> ]] [[File:Glycogen spacefilling model.jpg|thumb|[[Հիւլէական]] (atomic) կառուցուածքի պատկեր, [[քաղցրուցի]] միաւորներու միայնակ ճիւղաւորուած, քաղցրածինի [[մասնիկի]] մէջ: ]] [[File:Parasite130059-fig7 Spermiogenesis in Pleurogenidae (Digenea).tif|thumb|right|Քաղցրածին (սեւ հատիկներ) տափորդի սերմնակենդանքի մէջ, TEM-ի (transmission electron microscopy) միջոցով, չափ: 0.3 µm]] == Կառուցուածք == Քաղցրածինը ճիւղաւորուած [[պիոբոլիմէր]] է (biopolymer), որ բաղկացած է գծակերպ շղթայէ [[քաղցրուցի]] [[մնացորդէ]], որ միջին երկարութիւնը մօտաւորապէս 8-էն 12 քաղցրուցի միաւորներ է:<ref name="Manners1991">{{cite journal|last1=Manners|first1=David J.|title=Recent developments in our understanding of glycogen structure|url=https://archive.org/details/sim_carbohydrate-polymers_1991_16_1/page/37|journal=Carbohydrate Polymers|volume=16|issue=1|year=1991|pages=37–82|issn=01448617|doi=10.1016/0144-8617(91)90071-J}}</ref> Քաղցրուցի միաւորները շղթայուած են միասին գծային ձեւով ըստ ա(1→4) [[կլիքոզիտային]] [[կապերով]] (glycosidic bonds) մէկ քաղցրուցէն յաջորդը: Ճիւղերը կապուած են շղթաներու հետ որոնք ճիւղաւորուած են ըստ ա(1→6) կլիքոզիտային կապերով առաջին քաղցրուցի նոր ճիւղի եւ ցողունային շղթայի քաղցրուցի միջեւ:<ref>{{cite book |title = Biochemistry |url = https://archive.org/details/biochemistrythed00berg |url-access = limited |edition = 7th, International |last = Berg, Tymoczko & Stryer |year = 2012 |publisher = W. H. Freeman |isbn = 978-1429203142 |page = [https://archive.org/details/biochemistrythed00berg/page/n375 338]}}</ref> Քաղցրածինի համադրութեան շնորհիւ, իւրաքանչիւր հատիկ քաղցրածին ունի իր կեդրոնին [[կլիգոժենին]] (glycogenin) բնասպիտ:<ref>{{cite book |title = Biochemistry |edition = 7th, International |last = Berg|year = 2012 |publisher = W. H. Freeman |isbn = |page = 650|display-authors=etal}}</ref> Քաղցրածինը մկանի, լեարդի եւ ճարպ բջիջներու մէջ, կուտակուած է ջրատ ձեւով, եւ բաղկացած է քաղցրածինի մէկ մասի երեք կամ չորս մաս ջուրէ, բաժին առ բաժին, միացած 0.45 [[միլլիմոլ]] (18 հազարորդակրամ) կալիոմէ, մէկ կրամ քաղցրածինի <ref name="pmid1615908">{{cite journal |vauthors=Kreitzman SN, Coxon AY, Szaz KF | title=Glycogen storage: illusions of easy weight loss, excessive weight regain, and distortions in estimates of body composition | journal=[[The American Journal of Clinical Nutrition]] | volume=56 | issue=1 Suppl | year=1992 | pages=292s–93s | url = http://ajcn.nutrition.org/content/56/1/292S.full.pdf | id= | pmid=1615908| doi=10.1093/ajcn/56.1.292S }}</ref> հետ: Քաղցրուցը ներմղական մասնիկ է եւ խորունկ ազդեցութիւն ունի բարձր խտացումով ներմղական ճնշումի վրայ, որ հաւանաբար կ'առաջնորդէ բջջայինի վնաս կամ բջջայինի մահ, եթէ հաւաքուած է բջիջի մէջ առանց փոփոխութեամբ:<ref name="worldcat.org" /> Քաղցրածինը ոչ ներմղական մասնիկ է, ուրեմն կարող է գործածուիլ որպէս լուծոյթ, քաղցրուցի պահեստի բջիջի մէջ, առանց ճեղքելու ներմղական ճնշումը:<ref name="worldcat.org" /> [[File:Glycogen2.PNG|thumb|1,4-α-glycosidic շղթայաւորութիւններ, քաղցրածինի օլիկոմերի մէջ:]] [[File:Glycogen.svg|thumb|1,4-α-glycosidic եւ 1,6-glycosidic շղթայաւորութիւններ քաղցրածինի օլիկոմերի մէջ:]] == Պարտականութիւններ == === Լեարդ === Երբ կերակուր մը, որ կը պարունակէ [[ածխաջրատ]]ներ (carbohydrates) կամ բնասպիտներ (protein), սպառուած է եւ [[մարսուած]] է, [[արեան]] [[քացրուցի]] մակարդակը կը բարձրանայ եւ [[ստամոքսի գեղձը]] (pancreas) կ'արտադրէ [[էնսիւլին]] (insulin): Արեան քացրուցը <nowiki/>[[portal-ի երակէն]] կը մտնէ [[լեարդի բջիջներու]] (hepatocytes) մէջ: էնսիւլինը կը գործէ լեարդի բջիջներու վրայ, որ գրգռէ գործողութիւնը բազմաթիւ [[խմորիչներու]] (enzymes), մէջը առնելով [[քաղցրածին սինթազը]] (glycogen synthase): Քաղցրուցի մասնիկները աւելցուած են շղթայէ քաղցրուցին, որչափ ատեն որ էնսիւլինը եւ քաղցրուցը կը մնան լիառատ: Այս [[հետծննդաբերական]] (postprandial) կամ "կշտացած" վիճակին, լեարդը կ'առնէ աւելի քաղցրուց արիւնէն, քան այդ արձակէ: Կերակուր մը սպառելէ ետք, եւ երբ քացրուցի մակարդակը կը սկսի նուազիլ, էնսիւլինի արտադրութիւնն ալ կը նուազի եւ քաղցրածինի համադրոյթը կը դադրի: Երբ կարիքը կայ [[կենսուժի]], քաղցրածինը կը քանդուի եւ կը հակափոխուի դարձեալ քացրուցի: [[Քաղցրածին ֆոսֆորիլազը]] (glycogen phosphorylase) սկզբնական խմորիչն է քաղցրածինի անյաջողութեան: Յաջորդ 8–12 ժամերուն, քաղցրուցը որ բխած է լեարդի քաղցրածինէն, առաջին աղբիւրն է արեան քաղցրուցի օգտագործուած մնացած մարմինի մասերէ, վառելանիւթի համար: [[Կլիւգակոնը]] (glucagon), ուրիշ ներազդակ (hormone) արտադրուած ստամոքսային գեղձէն, բազմաթիւ ձեւով կը ծառայէ որպէս հականշան էնսիւլինի: Երբ էնսիւլինի մակարդակը բնականոնէն վար է (երբ քաղցրուցի արեան մակարդակը կը սկսի նուազիլ բնականոն կարգէն վար), կլիւգակոնը արտադրուած է աճող քանակութեամբ եւ այդ կը գրգռէ [[glycogenolyse]]-ը (խորտակումը քաղցրածինի) եւ [[gluconeogenesis]]-ը (արտադրութիւնը քաղցրուցի ուրիշ աղբիւրներէ): ===Մկան=== Քաղցրածինի [[մկանային բջիջները]], կը գործեն որպէս քացրուցի անմիջական պահեստային աղբիւր, մկանային բջիջներու համար: Այլ բջիջներ որոնք կը պարունակեն քաղցրուց փոքր քանակով, այն կ'օգտագործեն նաեւ տեղական տարածքով: Քանի որ մկանային բջիջները չունին [[քաղցրուց-6-ֆոսֆադազ]] (glucose-6-phosphatase), որ անհրաժեշտ է քաղցրուցը արեան մէջ տեղափոխելու համար, քաղցրածինը որ կը կուտակեն, շահաւոր է միմիայն ներքին գործածութեան եւ ոչ բաժին ունենալով այլ բջիջներու հետ: Այս հակադրուած է լեարդի բջիջներու հետ, որ ներկայացուած պահուն, իսկոյն կը բաժանէ կուտակուած քաղցրածինը քաղցրուցի, եւ այն կ՛ուղարկէ արեան հոսանքի միջոցով, որպէս վառելանիւթ ուրիշ օրկաններու:<ref>{{Cite web|url=https://oregonstate.edu/instruct/bb450/summer09/lecture/glycogennotes.html|title=Glycogen Biosynthesis; Glycogen Breakdown|website=oregonstate.edu|access-date=2018-02-28|archive-date=2021-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512113448/https://oregonstate.edu/instruct/bb450/summer09/lecture/glycogennotes.html|dead-url=yes}}</ref> == Պատմութիւն == Քաղցրածինը յայտնաբերուած է [[Գլոտ Պեռնարտի]] (Claude Bernard) կողմէ: Անոր փորձերը ցուցադրեցին թէ լեարդը կը  պարունակէ նիւթ մը որ կը նուազեցնէ շաքարը խմորի գործողութեան միջոցով: Մօտ 1857 թուին, ան նկարագրեց նիւթի մը մեկուսացութիւնը, որ կոչեց " նիւթ քաղցրուց" (l''a matière glycogène)'' կամ "շաքար պարունակող նիւթեր" (sugar-forming substance): Լեարդի քաղցրածինի յայտնաբերութենէ անմիջապէս յետոյ, Ա. Սանսոն (A. Sanson) հաստատեց որ մկանային  հիւսուածքը կը պարունակէ նաեւ քաղցրածին: Քաղցրածինի փորձական բանաձեւը (C6H10O5)<sub>n</sub> հաստատուած է [[Գէգուլէ]]-ի (Kekulé) կողմէ 1858-ը թուին:<ref>{{cite journal |author=F. G. Young |title=Claude Bernard and the Discovery of Glycogen|journal=British Medical Journal |volume=1 |issue=5033 (Jun. 22, 1957) |pages=1431–37 |year=1957 |jstor=25382898 |doi=10.1136/bmj.1.5033.1431|pmid=13436813|pmc=1973429}}</ref> == Նիւթափոխանակութեան (metabolism) == === Համադրոյթ === {{Main|Glycogenesis}} Քաղցրածինի համադրոյթը, տարբեր իր անյաջողութեան,[[endergonic]] — Այդ կը պահանջէ զօրութիւն: Զօրութիւնը քաղցրածինի համադրոյթի համար, կը ստացուի իւրիտին դրիֆոսֆաfդ ([[uridine triphosphate]] (UTP)) որ կը ներգործէ քաղցրուց-1-ֆոսֆատ ([[glucose-1-phosphate]]), եւ կը կազմէ [[UDP-glucose]], հակազդեցութեան մը մէջ տարանջատուած [[UTP—glucose-1-phosphate uridylyltransferase]]-ի կողմէ: Քաղցրածինը համադրուած է [[UDP-glucose]]-ի մոնոմերներէ, առաջին հերթին [[կլիգոժենին]] (glycogenin) բնասպիտի շնորհիւ, որ ունի երկու [[պանրիտի]] խարիսխներ քաղցրածինի ծայրը, որովհետեւ կլիգոժենինը համանման երկամաս է: Ութը քաղցրուցի մասնիկներ աւելացուելէ ետք պանրիտի վրայ, [[քաղցրածին սինթազ]] խմորիչը հետզհետէ կ՛երկարէ քաղցրածինի շղթան, գործածելով UDP-glucose-ը, կցելով ա(1→4) - կապուած քաղցրուցը քաղցրածինի շղթայի ծայրը:<ref>Nelson, D. (2013) Lehninger Principles of Biochemistry, 6th ed., W.H. Freeman and Company (p. 618)</ref>  [[Քաղցրածինի ճիւղաւորման խմորիչը]] կը տարանջատէ, վեց կամ եօթը քաղցրուցի մնացորդներու վերջածայրերու փոխանցումը չխթանուած ծայրէն, դէպի քաղցրուցի մնացորդի C-6 հիտրոգսիլ (hydroxyl) խումբին, խորացնելով քաղցրածինի մասնիկի ներքը: Ճիւղաւորման խմորիչը կարող է գործել միայն մէկ ճիւղի վրայ, որ ունի առնուազն 11 մնացորդ, եւ խմորիչը կարող է տեղափոխուիլ նույն քաղցրուցի շղթայի կամ յարակից քաղցրուցի շղթայի վրայ: '''Խորտակում'''{{Main|Glycogenolysis}} Քաղցրածինը բաժնուած է չխթանուած ծայրերէ, ըստ [[քաղցրածին ֆոսֆորիլազ]] (glycogen phosphorylase) խմորիչը, որ արտադրէ քաղցրուց-1-ֆոսֆադ մոնոմէրներ (monomers of glucose-1-phosphate): [[File:Glycogen phosphorylase stereo.png|600px|center|Action of Glycogen Phosphorylase on Glycogen]] Մարմինի մէջ, ֆոսֆորոլիզը (phosphorolysis) կ՛ընթանայ քաղցրածինի խորտակման ուղղութեամբ, որովհետեւ համեմատութիւնը  ֆոսֆադի (phosphate) եւ քաղցրուց-1-ֆոսֆադի, սովորաբար աւելի մեծ է, քան 100:<ref>Stryer, L. (1988) Biochemistry, 3rd ed., Freeman (p. 451)</ref> Քաղցրուց-1-ֆոսֆադ այնուհետեւ կը վերածուի  <nowiki/>[[քաղցրուց-6-ֆոսֆադազ]] (glucose 6-phosphate (G6P)) ըստ [[ֆոսֆոկլիւգոմիւդազ]] (phosphoglucomutase): Անհրաժեշտ է հատուկ [[քայքայող խմորիչ]] (debranching enzyme), ճիւղաւորուած քաղցրուցի ա(1-6) մասնաճիւղերը հեռացնելու համար եւ շղթան վերաձեւավորելու համար գծային բոլիմէրի (polymer): Արտադրուած G6P մոնոմէրները ունին երեք հնարաւոր ճակատագրեր: * G6P կարող է տեւել [[կլիգոլիզի]] արահետի մէջ եւ գործածուի որպէս վառելանիւթ: * G6P կարող է ներմուծուիլ [[բենդոզ ֆոսֆադի ուղին]] (pentose phosphate pathway), [[քաղցրուց-6-ֆոսֆադ տեհիտրոժենազ]] (glucose-6-phosphate dehydrogenase) խմորիչին միջոցով NADPH եւ 5-carbon շաքար արտադրելու համար: * Լեարդի եւ երիկամունքի մէջ, G6P կարող է վերածուիլ քաղցրուցի, [[քաղցրուց-6-ֆոսֆադազ]] խմորիչին միջոցով: Այս վերջին քայլն է [[կլիւգոժենեսիս]] (glycogenesis) ուղին:   == Դարմանական վերաբերութիւն == '''Քաղցրուցի նիւթափոխանակութեան անկարգութիւնները''' [[Շաքարախտը]] (diabetes) ամենատարածուած հիվանդութիւնն է որ քաղցրածինի [[նիւթափոխանակութիւնը]] (metabolism) կը դառնայ անբնականոն, որ այդ դէպքին էնսիւլինի աննորմալ քանակութեան պատճառով, լեարդի քաղցրածինը կարող է աննորմալ կերպով կուտակուիլ կամ նուազիլ: Բնականոն քաղցրուցի նիւթափոխանակութեան վերահաստատութիւնը ընդհանրապէս բնականոն վիճակի կը վերածէ քաղցրածինի նիւթափոխանակութիւնը : [[Հիբոկլիսեմիայի]] (hypoglycemia) դէպքին, չափազանց էնսիւլինի հետեւանքով, լեարդի քաղցրածինի մակարդակը բարձր է, բայց էնսիւլինի բարձր մակարդակը կ՛ընդմիջէ [[կլիգոժենոլիզը]], որ անհրաժեշտ է արեան շաքարի բնականոն մակարդակի պահպանման համար: [[Կլիւգակոնը]] (glucagon) այս տեսակի հիբոկլիկեմիայի տարածուած բուժում է: Խմորիչները, որ անհրաժեշտ են քաղցրածինի համադրոյթին կամ խորտակման, անոնց թերութիւնը կը պատճառէ զանազան [[ներածին]] [[սխալներ]] [[նիւթափոխանակութիւնը]] մասին (inborn errors of metabolism): Ասոնք հաւաքաբար կը վերաբերուին իբր [[քաղցրածինի մթերման հիւանդութիւններ]] (glycogen storage diseases): '''Քաղցրածինի սպառում եւ տեւականացնում''' Երկար հեռաւորութեան վրայ գտնուող մարզիկները, նման [[վազքի]] (marathon) մրցումի վազողները, [[ձիւնամուճակով սահողները]] (cross-country skiers) եւ [[հեծանուորդները]], յաճախ փորձառութիւն ձեռք կը բերեն քաղցրաղինի ոչնչացման, ուր գրեթէ ամբողջ մարզիկներու քաղցրաղինիի պահեստը կը սպառուի երկար ժամանակ ջանադրութիւն կատարելէ ետք, առանց բաւական ածխաջրատի (carbohydrate) սպառման: Այս բներեւոյթը կը կոչուի <nowiki/>[[Հարուածել պատը :|հարուածել պատը]] (hitting the wall): Քաղցրածինի սպառումը կրնայ կանխագրաւուիլ երեք հաւանական ձեւերով: Առաջինը, մարզանքի ժամանակ, փոխարկութիւնը դէպի արեան քաղցրուց այսինքն բարձր [[կլիսեմիք ցուցանիշ]]ով (high glycemic index) ամէնաբարձր մակարդակ ունեցող ածխաջրատները, սպառուած են շարունակաբար: Լաւագոյն արդիւնքը այս ռազմահնարքին, կը փոխարինէ 35 տոկոս սպառուած քաղցրուց սիրտի զարկի արագութեան մօտ առաւելագոյնը 80 տոկոսէն վեր: Երկրորդը, համբերութիւն կրթութեան յարմարումները եւ մասնագէտ սննդականոները (օրինակ ծոմապահութիւն ընել ցած ուժգնութեամբ տեւականացման կրթութիւն), մարմինը կարող է պայմանաւորել [[type I muscle|type I]] [[մկանի]] մանրաթելեր, որ զարգացնէ վառելանիւթի գործածութեան կարողութիւնը եւ պաշտօնարկել կարողութիւնը աճեցնելու հարիւրորդութիւնը ճարպաթթուներու գործածուած իբր վառելանիւթ,<ref>{{Cite web| url=http://www.bodyrecomposition.com/training/methods-of-endurance-training-part-1.html| title=Methods of Endurance Training Part 1| date=2009-10-30| accessdate=2020-08-28| archive-date=2018-07-22| archive-url=https://web.archive.org/web/20180722203112/https://bodyrecomposition.com/training/methods-of-endurance-training-part-1.html/| dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.bodyrecomposition.com/fat-loss/qa-steady-state-vs-tempo-training-and-fat-loss.html| title=Steady State vs. Tempo Training and Fat Loss| date=2008-06-02| accessdate=2020-08-28| archive-date=2017-09-05| archive-url=https://web.archive.org/web/20170905054006/https://www.bodyrecomposition.com/fat-loss/qa-steady-state-vs-tempo-training-and-fat-loss.html/| dead-url=yes}}</ref> պահելով ածխաջրատի օգտագործութիւնը ամբողջ աղբիւրներէ: Երրորդ, վատնելով ածխաջրատները լայն քանակներով քաղցրածինի պահեստը պարպելէ ետք, ի հետեւանք մարզանքի կամ սնունդի կանոնաւորման, մարմիը կարող է յաւելացնել քաղցրածինի միջամկանի մթերումը:<ref>{{cite web |url=http://www.directlyfitness.com/store/carbing-cyclical-ketogenic-diet/ |last=McDonald |first=Lyle |title=Research Review: An In-Depth Look Into Carbing Up On The Cyclical Ketogenic Diet |access-date=19 February 2017 |date=2012-07-25 |archive-date=2020-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111194513/http://www.directlyfitness.com/store/carbing-cyclical-ketogenic-diet/ |dead-url=yes }}</ref><ref>McDonald, Lyle. ''The Ketogenic Diet: A Complete Guide for the Dieter and the Practitioner. ''Lyle McDonald, 1998</ref><ref name="pmid5123660">{{cite journal | vauthors = Costill DL, Bowers R, Branam G, Sparks K | title = Muscle glycogen utilization during prolonged exercise on successive days | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_1971-12_31_6/page/834 | journal = J Appl Physiol | volume = 31 | issue = 6 | pages = 834–8 | date = December 1971 | pmid = 5123660 | doi = 10.1152/jappl.1971.31.6.834 }}</ref> Այս ընթացքը ճանչցուած է [[ածխաջրատի դիզում]] (carbohydrate loading): Ընդհանուր առմամբ, ածխաջրերի աղբիւրի կլիսեմիք ցուցանիշը, նշանակութիւն չունի, քանի որ մկաններու էնսիւլինի զգայականութիւնը կ՛աճի ժամանակաւոր ձեւով, քաղցրածինի ոչնչացման արդիւնքով:<ref name="pmid3538900">{{cite journal | vauthors = Zorzano A, Balon TW, Goodman MN, Ruderman NB | title = Glycogen depletion and increased insulin sensitivity and responsiveness in muscle after exercise | journal = Am. J. Physiol. | volume = 251 | issue = 6 Pt 1 | pages = E664–9 | date = December 1986 | pmid = 3538900 | doi = 10.1152/ajpendo.1986.251.6.E664 }}</ref><ref>McDonald, Lyle. The Ultimate Diet 2.0. Lyle McDonald, 2003</ref> Երբ քաղցրաղինի պարտաւորութիւնը փորձառութիւն ձեռք կը ձգէ, մարզիկները յաճախ ծայրահեղ [[յոգնածութիւն]] կը զգան, որ դժուար կ՛ըլլայ իրենց որ շարժին: Իբր ակնարկութիւն, ամենալաւ կոչուած հեծանուորդը [[աշխարհի]] մէջ, սովորաբար կը կատարէ 4-էն 5 ժամ մրցում, ճիշդ քաղցրածինի ոչնչացման սահմաններուն, գործածելով առաջին երեք ռազմահնարքները: Երբ մարզիկները կը ստանան ածխաջրատ եւ [[սրճիտ]] (caffeine) իբր սնունդ, մարզանք ընելէ ետք, անոնց քաղցրածինի պահեստը կը լեցուի արագօրէն,<ref>{{cite journal |vauthors=Pedersen DJ, Lessard SJ, Coffey VG, etal |title=High rates of muscle glycogen resynthesis after exhaustive exercise when carbohydrate is coingested with caffeine |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_2008-07_105_1/page/7 |journal=Journal of Applied Physiology |volume=105 |issue=1 |pages=7–13 |date=July 2008 |pmid=18467543 |doi=10.1152/japplphysiol.01121.2007 |type=Original article }}</ref><ref name="Recovery nutrition review">{{cite journal | vauthors = Beelen M, Burke LM, Gibala MJ, ((van Loon LJC)) | s2cid = 13748227 | title = Nutritional strategies to promote postexercise recovery | journal = International Journal of Sport Nutrition and Exercise Metabolism | volume = 20 | issue = 6 | pages = 515–32 | date = December 2010 | pmid = 21116024 | doi = 10.1123/ijsnem.20.6.515 }}</ref> սակայն, նուազագոյն չափը սրճիտի որ [[բժշկականօրէն կարեւոր]] ազդեցութիւն ունի քաղցրածինի առլցման վրայ, հաստատուած չէ:<ref name="Recovery nutrition review" /> == Տե՛ս նաեւ == * [[Chitin]] * [[Peptidoglycan]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Reflist}} == Աղբիւրներ == {{Commonscat}} *[http://mcardlesdisease.org Glycogen storage disease – McArdle's Disease Website] *{{MeshName|Glycogen}} {{carbohydrates}} {{Authority control}} [[Ստորոգութիւն:Exercise physiology]] [[Ստորոգութիւն:Glycobiology]] [[Ստորոգութիւն:Hepatology]] [[Ստորոգութիւն:Nutrition]] [[Ստորոգութիւն:Polysaccharides]] [[Ստորոգութիւն:Biology]] 5ls4tokjqm8idwj4findb9973qzve7r 0 20434 253540 245439 2026-08-19T09:58:34Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253540 wikitext text/x-wiki {{Անձ}} '''Ալեքսանտրա Ասանովա Էլպաքեան''' ([[Անգլերէն|անգլ]].՝ Alexandra Asanovna Elbakyan''',''' {{lang-ru|Алекса́ндра Аса́новна Элбакя́н}},<ref>{{Cite web|url=https://runet-id.com/103103/|title=Элбакян Александра Асановна / RUNET-ID|website=runet-id.com|access-date=2017-01-07|archive-date=2017-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807193030/https://runet-id.com/103103/|dead-url=yes}}</ref> ծնած<nowiki/>[[1988]])<ref name=":0">{{cite news|url=http://www.ladn.eu/reflexion/articles-parus-dans-ladn-revue/alexandra-elbakyan-la-pirate-scientifique/|title=Alexandra Elbakyan: la pirate scientifique|year=2016|language=fr|quote=Née en 1988 au Kazakhstan... elle étudie les neurosciences à Astana et son université n'a pas les moyens de payer l'abonnement aux publications des éditeurs scientifiques. Pour son projet de recherche (l'interactivité cerveau-machine), elle aurait dû acheter chaque article autour de 30 dollars – un prix faramineux quand on sait qu'il faut consulter des dizaines ou des centaines d'articles. Elle n'a qu'une solution: les pirater|author=Coralie Trinh Thi|archive-url=https://web.archive.org/web/20170111182330/http://www.ladn.eu/reflexion/articles-parus-dans-ladn-revue/alexandra-elbakyan-la-pirate-scientifique/|archive-date=January 11, 2017|url-status=dead|author-link=Coralie Trinh Thi}}</ref> [[Ղասախիստան|Ղազախ]] համակարգչային ծրագրաւորող է, եւ Sci-Hub կայքէջի հիմնադիրը, որ բացօրէն կը յայթայթէ հետազօտական յօդուածներ եւ գրութիւններ, առանց հեղինակային իրաւունքներ յարգելու:<ref>{{cite news|url=http://openaccess.unt.edu/symposium/2016/info/transcript-and-translation-sci-hub-presentation|publisher=[[University of North Texas]]|title=Transcript and translation of Sci-Hub presentation|access-date=January 1, 2017|quote=We have a recent addition to our lineup of speakers that we'll start off the day with: Alexandra Elbakyan. As many of you know, Alexandra is a Kazakhstani graduate student, computer programmer, and the creator of the controversial Sci-Hub site.|archive-date=August 14, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020429/http://openaccess.unt.edu/symposium/2016/info/transcript-and-translation-sci-hub-presentation|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Dylla|first=H. Frederick|date=2016-03-21|title=No need for researchers to break the law to access scientific publications|journal=Physics Today|doi=10.1063/PT.5.2031|issn=0031-9228}}</ref> Ըստ Էլպաքեանի, Sci-Hub կայքէջը տրամադրած է մէկ միլիար գիտական յօդուածներ իր այցելուներուն 2011 թուականէն ի վեր:<ref>{{cite web|url=https://vk.com/sci_hub?z=photo-36928352_457240383%2Falbum-36928352_00%2Frev|title=sci-hub|website=Vkontakte|access-date=20 September 2020}}</ref> Էլպաքեան նկարագրուած է իբր «Գիտութեան Ծովահեն Թագուհին»:<ref>{{cite web|url=https://www.theverge.com/2018/2/8/16985666/alexandra-elbakyan-sci-hub-open-access-science-papers-lawsuit|title=Science's Pirate Queen|last1=Graber-Stiehl|first1=Ian|date=2018-02-08|website=The Verge|ref="Science's Pirate Queen"|access-date=1 November 2018}}</ref> 2016 թուականին, ''Nature'' թերթը զինք ներառեց իրենց 10 հոգինոց ցանկին մէջ, վերնագրուած 10 Ամէնէն Շատ Գիտական Կարեւորութիւն Ունեցող Մարդիկ:<ref name="nature1016">{{Cite journal|quote=In 2009, when she was a graduate student working on her final-year research project in Almaty, Kazakhstan, Elbakyan became frustrated at being unable to read many scholarly papers because she couldn't afford them...|title=Nature's 10: Ten people who mattered this year|url=https://archive.org/details/nature-uk_december-22-29-2016_540_7634/page/n40|date=2016-03-12|journal=Nature|volume=540|issue=7634|pages=507–515|doi=10.1038/540507a|pmid=30905952|bibcode=2016Natur.540..507.|doi-access=free}}</ref> ''Ars Technica'' զինք բաղդատած է Էրըն Շուարթզի<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/04/a-spiritual-successor-to-aaron-swartz-is-angering-publishers-all-over-again/|title=A spiritual successor to Aaron Swartz is angering publishers all over again|last=Kravets|first=David|date=3 April 2016|website=Ars Technica|publisher=Condé Nast|archive-url=https://web.archive.org/web/20170111180537/http://arstechnica.com/tech-policy/2016/04/a-spiritual-successor-to-aaron-swartz-is-angering-publishers-all-over-again/|archive-date=January 11, 2017|quote=Just as Swartz did, this hacker is freeing tens of millions of research articles from paywalls, metaphorically hoisting a middle finger to the academic publishing industry, which, by the way, has again reacted with labels like "hacker" and "criminal." Meet Alexandra Elbakyan, the developer of Sci-Hub, a Pirate Bay-like site for the science nerd. It's a portal that offers free and searchable access "to most publishers, especially well-known ones."|access-date=18 April 2016|url-status=dead}}</ref>, իսկ ''The New York Times'' զինք բաղդատած է [[Էտուըրտ Սնոտըն|Էտուըրտ Սնոտընի]]:<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/03/13/opinion/sunday/should-all-research-papers-be-free.html|title=Opinion {{!}} Should All Research Papers Be Free?|date=2016-03-12|work=The New York Times|access-date=2018-03-03|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հայեր այբբենական կարգով]] haumnt9ss3gxz393an9t694aspqjjd0 0 20439 253587 190660 2026-08-19T11:11:40Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253587 wikitext text/x-wiki {{Անձ}} '''Վիգէն Չեթերեան''' ծնած Լիբանան, լրագրող, գրող եւ պատմաբան:<ref>{{cite news|last1=Esen|first1=Tuğba|title=Vicken Cheterian: Kurds replaced the Armenians|url=http://www.agos.com.tr/en/article/12344/vicken-cheterian-kurds-replaced-the-armenians|work=[[Agos]]|date=8 January 2015|archive-url=https://archive.vn/rFF2H|archive-date=16 December 2020|quote=Both of my parents were born in Turkey and I was born in Beirut and I grew up during the war.}}</ref> Ան կը դասաւանդէ միջազգային յարաբերութիւններ Ուէպսթըր Համալսարան Ժընեւ:<ref>{{cite web|url=https://www.opendemocracy.net/en/author/vicken-cheterian/|title=Author Page|website=openDemocracy|language=en|access-date=15 December 2020}}</ref> Ան նաեւ դասաւանդած է Ժընեւի Համալսարանէն եւ ՍՕԱՍ Լոնտոնի Համալսարանէն ներս:<ref name="unige">{{cite web|url=https://www.unige.ch/gsi/fr/presentation/enseignants/cer/vicken-cheterian/|title=Vicken Cheterian|website=unige.ch|publisher=[[University of Geneva]]|language=fr|archive-url=https://archive.vn/08aqh|archive-date=16 December 2020}}</ref> Չեթերեան կը գրէ Պոլսահայ շաբաթական Ակօս թերթին մէջ:<ref>{{cite web|url=http://www.agos.com.tr/en/author/165/vicken-cheterian|title=Author: Vicken Cheterian|website=[[Agos]]|access-date=16 December 2020}}</ref> Ան իր Դոկտորի վկայականը ստացած է Աւարտական Միջզագային եւ Զարգացման Հետազօտութիւններու Հիմնարկէն (անգլ.՝ Graduate Institute of International and Development Studies կամ IUHEI):<ref name="unige" /> == Գործեր == * {{cite book|title=War and Peace in the Caucasus: Ethnic Conflict and the New Geopolitics|last1=Cheterian|first1=Vicken|date=2008|publisher=Columbia University|isbn=978-0-231-70064-1|language=en}}<ref>{{cite journal|title=War and Peace in the Caucasus: Ethnic Conflict and the New Geopolitics|journal=Foreign Affairs|date=19 August 2009|url=https://www.foreignaffairs.com/reviews/capsule-review/2009-09-01/war-and-peace-caucasus-ethnic-conflict-and-new-geopolitics|issn=0015-7120}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Apostolov|first1=Mario|title=War and peace in the Caucasus: ethnic conflict and the new geopolitics, by Vicken Cheterian, New York, Columbia University Press, 2008, viii+395 pp., ISBN 978-0-231-70064-1|url=https://archive.org/details/sim_nationalities-papers_2010-03_38_2/page/320|journal=Nationalities Papers|date=2010|volume=38|issue=2|pages=320–322|doi=10.1017/S0090599200039684}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bell|first1=Joseph P.|title=Cheterian, Vicken. War and Peace in the Caucasus: Ethnic Conflict and the New Geopolitics. New York: Columbia, 2008. {{text|ISBN}}: 978 0 231 70065 8|journal=The Journal of Slavic Military Studies|date=2013|volume=26|issue=2|pages=352–354|doi=10.1080/13518046.2013.780526|s2cid=144200439}}</ref> * {{cite book|title=From Perestroika to Rainbow Revolutions: Reform and Revolution After Socialism|date=2013|publisher=Hurst|isbn=978-1-84904-144-7|editor1-last=Cheterian|editor1-first=Vicken|language=en}} * {{cite book|title=[[Open Wounds|Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide]]|last1=Cheterian|first1=Vicken|date=2015|publisher=Hurst|isbn=978-1-84904-458-5|language=en}}<ref>{{cite journal|last1=Hofmann|first1=Tessa|author-link=Tessa Hofmann|title=Open Wounds: Armenians, Turks, and a Century of Genocide by Vicken Cheterian|journal=Histoire sociale/Social history|date=2016|volume=49|issue=100|pages=662–664|doi=10.1353/his.2016.0046|s2cid=152278362}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Göçek|first1=Fatma Müge|author-link=Fatma Müge Göçek|title=Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide by Vicken Cheterian (review)|journal=Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association|date=2016|volume=3|issue=1|pages=210–212|doi=10.2979/jottturstuass.3.1.19|language=en|issn=2376-0702}}</ref><ref>{{cite journal|title=Cora on Cheterian, 'Open Wounds: Armenians, Turks, and a Century of Genocide' {{!}} H-Nationalism {{!}} H-Net|journal=Networks.h-net.org|url=https://networks.h-net.org/node/3911/reviews/181673/cora-cheterian-open-wounds-armenians-turks-and-century-genocide}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bayraktar|first1=Seyhan|title=Vicken Cheterian , Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide (Oxford University Press, 2015). Pp. 393. $29.95 cloth. {{text|ISBN}}: 9780190263508|journal=International Journal of Middle East Studies|date=2018|volume=50|issue=1|pages=157–159|doi=10.1017/S0020743817001118|s2cid=165970413}}</ref><ref>{{cite journal|title=Open Wounds: Armenians, Turks, and a Century of Genocide|journal=Foreign Affairs|date=14 December 2015|url=https://www.foreignaffairs.com/reviews/capsule-review/2015-12-11/open-wounds-armenians-turks-and-century-genocide|issn=0015-7120}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lancaster|first1=Guy|title=Book Review: Vicken Cheterian, Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide|journal=Political Studies Review|date=2017|volume=15|issue=1|pages=165–166|doi=10.1177/1478929916667031|s2cid=152099414}}</ref><ref>{{cite news|title=Vicken Cheterian, "Open Wounds: Armenians, Turks, and a Century of…|url=https://newbooksnetwork.com/vicken-cheterian-open-wounds-armenians-turks-and-a-century-of-genocide-hurst-2015|access-date=15 December 2020|work=New Books Network|language=en}}</ref> * Roots of ISIS Violence and the Killing Fields of the Middle East,” ''Survival'' , Vol. 57, Issue 2, 2015, pp. 105-118. * "Origins and Trajectory of the Conflicts in the Caucasus", ''Europe-Asia Studies'' , Vol. 64, No. 9, 2012, pp. 1625-1649. * "Karabakh Conflict After Kosovo: No Way Out?", ''Nationalities Papers'' , Vol. 40, No. 5, 2012, pp. 703-720. * "Kyrgyzstan, Central asia's Island of Instability", ''Survival'' , Vol. 52, No. 5, 2010, pp. 21-27. * "History, memory and international relations: the Armenian diaspora and Armenian-Turkish relations", ''International Relations'' , No. 141, 2010, pp. 7-24. * "The August 2008 War in Georgia: from ethnic conflict to border wars", ''Central Asian Survey'' , Vol. 28, No. 2, 2009, pp. 155-170. * "From Reform and Transition to 'Colored Revolutions'" ''Journal of Communist Studies and Transition Politics'' , Vol. 25, No. 2, 2009, pp. 136-160. * "Georgia's Rose Revolution: Change or Repetition? Tension between State-Building and Modernization Projects", ''Nationalities Papers'' , Vol. 36, No. 4, 2008, pp. 689-712.<ref>{{Cite web|url=https://www.unige.ch/gsi/fr/presentation/enseignants/cer/vicken-cheterian/|title=Vicken Cheterian - Global Studies Institute - UNIGE|date=2015-10-05|website=www.unige.ch|language=fr|access-date=2021-04-14}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հայեր այբբենական կարգով]] snvq3570gwc1f4wqm3a5kzmxqqrf5dy 0 20469 253498 190775 2026-08-18T19:23:36Z Azniv Stepanian 8 253498 wikitext text/x-wiki '''24 Յունիս''', տարուան 175-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 176-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 190 օր <center>[[23 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''24 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[25 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == * [[1821 թուական|1821]]․ օսմանցիները [[Կրետէ]] կղզիին մայրաքաղաք [[Իրաքլիօ|Իրաքլիոյի]] բնակչութեան ջարդը կը ձեռնարկեն == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] 4x1tc2wevm0nzh1c361k0vorurwurap 0 20583 253469 252883 2026-08-18T12:13:01Z Azniv Stepanian 8 253469 wikitext text/x-wiki '''28 Մայիս''', տարուան 148-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 149-րդ) օրն է։<center>[[27 Մայիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''28 Մայիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[29 Մայիս]]</center> == Դէպքեր == * [[1918 թուական|1918]]․ [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն|Հայաստանի Հանրապեութեան]] հռչակում * [[1928 թուական|1928]]․ կը հիմնուի [[Համազգային|«Հայ Կրթական եւ Հրատարակչական Համազգային Ընկերութիւն»ը]], [[Գահիրէ]] == Ծնունդներ == == Մահեր == * [[1935 թուական|1935]]՝ [[Ճէյն Ատամս]]․ ամերիկացի ընկերային գործիչ, բարեկարգիչ, ընկերաբան եւ հեղինակ։ == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Մայիս]] h1oywnwp7eewyljiid3cedi7lrsi2jv 0 20948 253527 252867 2026-08-19T07:19:06Z Azniv Stepanian 8 253527 wikitext text/x-wiki '''20 Յուլիս''', տարուան 201-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 202-րդ) օրն է։<center>[[19 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''20 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[21 Յուլիս]]</center>[[Պատկեր:Giannis Antetokounmpo (24845003687) (cropped).jpg|մինի|194x194փքս|[[Եանիս Անթեթոքունպօ]]]] == Դէպքեր == ==== Յուլիս ==== * [[1974 թուական|1974]]․ [[Թուրքիա]] [[Կիպրոս]] կը ներխուժէ * [[2021 թուական|2021]]․ Միլուոքի Պաքս ΝΒΑ ախոյեան կը պսակուի յաղթելով Սանս խումբին 105-98 արդիւնքով․ ախոյեանութեան ամենաթանգաին մարզիկը [[Եանիս Անթեթոքունպօ|Եանիս Անթեթոքունպօն]] կը հանդիսանայ == Ծնունդներ == * [[1980 թուական|1980]]․ [[Ժիզել Պիւնտհեն|Ժիզել Քարոլայն Պիւնտհեն]], պրազիլացի նորաձեւոթեան մոտել (կերպար) == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] h24mnaaruhiqdvqrjwpbsuxk4t9npkn 0 21016 253470 243558 2026-08-18T12:13:52Z Azniv Stepanian 8 253470 wikitext text/x-wiki '''29 Մայիս''', տարուան 149-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 150-րդ) օրն է։<center>[[28 Մայիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''29 Մայիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[30 Մայիս]]</center>[[Պատկեր:Hrant Shahinyan stamp.jpg|մինի|'''[[Հրանդ Շահինեան]]''']] == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == * [[1996 թուական|1996]]․ '''[[Հրանդ Շահինեան]]''' (ծն.[[1923 թուական|1923]]) հայ, խորհրդային մարմնամարզիկ == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Մայիս]] slfymievhziz2yku8r3unfiw7ilst2r 0 21606 253591 230935 2026-08-19T11:19:32Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253591 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ուտեստ | անւանում = Համեմունքներ | բնագիր անուանում = | պատկեր = Spices1.jpg | նկարագրութիւն = | ազգային խոհանոց = | ենթատեսակ = | առաջացման երկիր = | վայր = | արտադրող = | հեղինակ = | անվաված է = | տարի = | հիմնական բաղադրամասեր = | հնարավոր բաղադրամասեր = | նոյնական ուտեստներ = | բաղադրատոմս = | կալորիականութիւն = | սպիտակուցներ = | ճարպեր = | ածխաջրեր = | NDB = | ծանօթ = }} [[Պատկեր:Spicesindia.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Spicesindia.jpg|աջից|մինի|346x346փքս|Համեմունքներ]] '''Համեմունքներ''' ([[Ռուսերէն|ռուս]].՝ ''припра́вы'', [[Անգլերէն|անգլ]].՝ ''Condiment''), համեմունքները սուր հոտ եւ համ ունեցող թարմ ու չորցած [[Բուսաբանութիւն|բոյսերու]] [[Ծաղիկ|ծաղիկներն]] են, տերեւները, սերմերը, պտուղները եւ անոնցմէ պատրաստուած հեղուկները, մածուկներն ու փոշիները։ Համեմունքային բոյսերու սուր հոտն ու զանազան բուրմունքները պայմանաւորուած են այդ բոյսերու տարբեր օրգաններուն մէջ պարունակուող եթերաիւղերով։ Համեմունքները կ'օգտագործուին խոհարարութեան, սնունդի արդիւնաբերութեան (պահածոներ, հրուշակեղէն, խմորեղէն, խմիչք, օղի եւ այլն), օծանելիքի արտադրութեան եւ [[Բժշկութիւն|բժշկութեան]] մէջ։ Կերակուրներու եւ պահածոներու համար կ'օգտագործուին [[սոխ]], [[սխտոր]], համեմ, [[ռեհան]], [[մանանեխ]], [[թարխուն]], [[անանուխ]], սեւ, սպիտակ, կարմիր ու բուրաւէտ [[Պղպեղ|պղպեղներ]], [[Դափնի|դափնիի]] տերեւ եւ այլն։ Ըմպելիքներու, անուշներու, հրուշակեղէնի, խմորեղէնի պատրաստման համար կ'օգտագործուին կասիա, [[մեխակ]], կոճապղպեղ (իմբիր), հիլ, անիսոն, վանիլ, [[մշկընկոյզ]], սեւ սոնիճ եւ այլն։ [[Պանիր|Պանիրի]] որոշ տեսակներու կը խառնեն [[ուրց]], թարխուն, սոխ, սոխուկ եւ այլ բանջարներ։ Համեմունքներու շարքին կը դասուին նաեւ աղանիւթերը, գլիկոզիդները եւ այլն։ Համեմունքները ախորժաբեր են եւ կը նպաստեն մարսողութեան։ Համեմունքային բոյսերը տարածուած են գրեթէ ամբողջ աշխարհին մէջ, սակայն առաւել արժէքաւոր են արեւադարձային երկիրներու մէջ աճողները (մեծ մասամբ՝ ծառեր)։ Անոնցմէ են կասիան, մեխակը, մշկընկոյզը, վանիլը, հիլը, բուրաւէտ ու սեւ պղպեղները եւ այլն։ Հնագոյն ժամանակներուն անոնք մշակուած են նաեւ [[Հայաստան|Հայաստանի]] մէջ. տարածուած համեմունքային բոյսերէն են թարխունը, կորթինը, ռեհանը, նեխուրը, համեմը, քիմիոնը, քրքումը, [[Սամիթ|սամիթը]], անանուխը, [[Ազատքեղ|ազատքեղը]], մանանեխը, սոխը, սխտորը, ուրցը եւ այլն։ == Յաճախ օգտագործուող համեմունքներ == [[Խոտ|Խոտեր]] ու համեմունքներ. * Կասիա ([[Ռուսերէն|ռուս]].՝ Корица, [[Լատիներէն|լատ]].՝ Cinnamomum aromaticum) * Քրքում ([[Ռուսերէն|ռուս]].՝ ''Куркума'', [[Լատիներէն|լատ]].՝ ''Curcuma longa'') * Կոճապղպեղ ([[Ռուսերէն|ռուս]].՝ Имбирь,[[Լատիներէն|լատ]].՝  Zingiber officinale) * Վայրի սուսամբար ([[Ռուսերէն|ռուս]].՝ Орегано,[[Լատիներէն|լատ]].՝ Oregano) * Սխտոր (ռուս.՝ чеснок, [[Լատիներէն|լատ]].՝ Allium sativum) * Պապրիկա ([[Ռուսերէն|ռուս]].՝ Паприка, [[Լատիներէն|լատ]].՝ Paprika) Այս անծանօթ համեմունք չէ։ Այն կարմիր պղպեղն է։ == Համեմունքներու շուկան ներկայիս == Համեմունքներու կլոպալ արտադրողներէն առաջատար երկիր կը համարուի [[Հնդկաստան|Հնդկաստանը]] ([[Անգլերէն|անգլ]].՝ ''spices''): {| class="wikitable sortable" |+Համեմունքների արտադրութիւնը 2009 թուականին<ref>[http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx FAOSTAT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161016200146/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx |date=2016-10-16 }}, выбрать: '''countries by commodity'''; selected item: spices; 2009.</ref>, հազար տօննայ !Դասակարգում !Երկիր !2010 !2011 |- |1 |[[Հնդկաստան]] |1,474,900 |1,525,000 |- |2 |[[Պանկլատէշ]] |128,517 |139,775 |- |3 |[[Թուրքիա]] |107,000 |113,783 |- |4 |[[Չինաստան]] |90,000 |95,890 |- |5 |Փաքիստան |53,647 |53,620 |- |6 |[[Իրան]] |18,028 |21,307 |- |7 |[[Նեփալ]] |20,360 |20,905 |- |8 |Քոլումպիա |16,998 |19,378 |- |9 |[[Եթովպիա]] |27,122 |17,905 |- |10 |<nowiki>Սրի Լանկա || 8,293 || 8,438</nowiki> |- |— |''Համաշխարհային'' |1,995,523 |2,063,472 |- | colspan="4" |''Source: [[:hy:FAO|UN Food & Agriculture Organization]]<ref>{{cite web|url=http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx|title=Production of Spice by countries|year=2011|publisher=[[FAO|UN Food & Agriculture Organization]]|accessdate=2013 թ․ դեկտեմբերի 20–ին|archive-date=2016-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20161016200146/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx|dead-url=yes}}</ref>'' |} == Պատկերասրահ == <gallery perrow="7" heights="120px"> Պատկեր: Spices in an Indian market.jpg|Համեմունքներ Պատկեր:Chinese condiments at the restaurant by bhollar in Nerima, Tokyo.jpg|Համեմունքներ Պատկեր: Gingembre.jpg|Կոճապղպեղի արմատներ Պատկեր: Garlic.jpg|Սխտոր Պատկեր: Paprika 09.jpg|Պապրիկա Պատկեր: A aesthetic cumin.JPG|Չաման Պատկեր: FlordeRomaní.jpg|Խնկունի </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == <references></references> == Գրականութիւն == * Пряности // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * Ароматические средства // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * Corn, Charles. ''Scents of Eden: A History of the Spice Trade''. New York։ Kodansha, 1999. * {{cite book|url=https://archive.org/details/spicesglobalhist0000czar|title=Spices: A Global History|author=Czarra, Fred|publisher=Reaktion Books|year=2009|isbn=978-1-86189-426-7|page=[https://archive.org/details/spicesglobalhist0000czar/page/128 128]}} * Dalby, Andrew. ''Dangerous Tastes: The Story of Spices''. Berkeley։ University of California Press, 2002. * Freedman, Paul. ''Out of the East: Spices and the Medieval Imagination''. New Haven։ Yale UP, 2008. * Keay, John. ''The Spice Route: A Histor''y. Berkeley։ U of California P, 2006. * Krondl, Michael. ''The Taste of Conquest: The Rise and Fall of the Three Great Cities of Spice''. New York։ Ballantine Books, 2007. * Miller, J. Innes. ''The Spice Trade of the Roman Empire''. Oxford։ Oxford UP, 1969. * Morton, Timothy. ''Poetics of Spice: Romantic Consumerism and the Exotic''. Cambridge UP, 2000. * {{cite book|url=https://archive.org/details/spicehistoryofte00turn|title=Spice: The History of a Temptation|author=Turner, Jack|publisher=Knopf|year=2004|isbn=0-375-40721-9|authorlink=Jack Turner (writer)}} '''Յօդուածներ''' * {{cite news|title=Food Bacteria-Spice Survey Shows Why Some Cultures Like It Hot|work=ScienceDaily|date=մարտի 5, 1998|url=http://www.sciencedaily.com/releases/1998/03/980305053307.htm|quote=...Garlic, onion, allspice and oregano, for example, were found to be the best all-around bacteria killers (they kill everything)|accessdate=2008 թ․ դեկտեմբերի 20–ին}} * {{cite journal|title=Antioxidant and antimicrobial effects of garlic in chicken sausage|journal=Lebensm. Wiss. Technol.|volume=37|issue=8|pages=849–855|date=December 2004|pmid=17330154|pmc=1805705|doi=10.1016/j.lwt.2004.04.001|first1=Kh.I.|last1=Sallam|first2=M|last2=Ishioroshi|first3=K.|last3=Samejimab}} * {{cite journal|journal=The Quarterly Review of Biology|date=March 1998|volume=73|pmid=9586227|issue=1|doi=10.1086/420058|title=Antimicrobial Functions of Spices: Why Some Like it Hot|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1998-03_73_1/page/n4|first1=Jennifer|last1=Billing|first2=Paul W.|last2=Sherman|pages=3–49}} * {{cite web|url=http://www.oznet.ksu.edu/pr_fsaf/News%20Releases/relspicfung.htm|title=Common Kitchen Spices Kill E. Coli O157:H7|date=օգոստոսի 18, 1998|archive-url=https://web.archive.org/web/19991005204145/http://www.oznet.ksu.edu/pr_fsaf/News%20Releases/relspicfung.htm|archive-date=1999-10-05|dead-url=yes|accessdate=2014-11-26|quote=...The study is the first in the United States that looks at the effect of common spices on E. coli O157:H7. Previous studies have concluded spices kill other foodborne pathogens. 'In the first part of our study, we tested 23 spices against E. coli O157:H7 in the laboratory', Fung said. 'We found that several spices are good at killing this strain of E. coli.'}} * {{cite web|url=http://www.thespicehouse.com/info/lore/|title=The Lure and Lore of Spices|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811030656/http://www.thespicehouse.com/info/lore|archive-date=2011-08-11|dead-url=yes|accessdate=2014-11-26|quote=If the appearance of spices were to reflect their real importance in the history of the world, the bottles of spices would be filled with bright glittery substances, diamonds, rubies, emeralds or gold would be appropriate. When you opened the bottle, a poof of vibrantly colored, mystically fragrant, magical smoke would slowly billow softly throughout the room.}} * {{cite web|url=http://www.theepicentre.com/Spices/spiceref.html|title=Spice|work=Encyclopedia of Spices, Spice Blends by Region, The Spice Trade|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621071602/http://theepicentre.com/spices/|archive-date=2020-06-21|dead-url=yes|accessdate=2008 թ․ դեկտեմբերի 20–ին}} * {{cite web|url=http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_ics/catalogue_ics_browse.htm?ICS1=67&ICS2=220&development=on|title=67.220: Spices and condiments. Food additives|year=2009|accessdate=2009 թ․ ապրիլի 23|author=[[International Organization for Standardization]]}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.lib.aldebaran.ru/author/pohlyobkin_vilyam/pohlyobkin_vilyam_vse_o_pryanostya.. Вильям Похлёбкин :: Все о пряностях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828153736/http://www.lib.aldebaran.ru/author/pohlyobkin_vilyam/pohlyobkin_vilyam_vse_o_pryanostya..|date=2011-08-28}}. * [http://newsletter.sgs.com/eNewsletterPro/uploadedimages/000006/SGS-Safeguards-08909-Pungency-of-Spices-EN-09.pdf Pungency of spices] {{ՀԲ}} [[Ստորոգութիւն:Բոյսեր]] emp7zp0cxppf8rxkglwmqsj3quxiamb 0 22037 253538 246073 2026-08-19T09:57:01Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253538 wikitext text/x-wiki {{Անձ}} '''Ճորճ Ք. Աղաճանեան''' ({{ԱԾ}}), Պատուակալ Էմէրիթըս Համալսարանի Դասախօս է Եյլ Բժշկական Դպրոցի, Նիու Հէյվըն, Քընէթիքըթ, հոգեբուժութեան բաժանմունքին մէջ:<ref>{{Cite web|url=https://medicine.yale.edu/profile/george_aghajanian/?tab=bio|title=George Aghajanian, MD|website=Yale School of Medicine|access-date=2019-09-02}}</ref> Ջղաբջիջի դեղաբանութեան ոլորտին մէջ մասնագէտ մըն է: NARSAD-ի Գիտական Խորհրդատուական Յանձնախումբին մաս կազմած է:<ref>{{Cite web|url=https://www.bbrfoundation.org/sites/default/files/pdfs/yi2016-finallowres.pdf|title=Young Investigator Grant Program}}</ref> == Հետազօտութիւններ<ref>{{Citation|title=Ջորջ Աղաջանյան|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%8B%D5%B8%D6%80%D5%BB_%D4%B1%D5%B2%D5%A1%D5%BB%D5%A1%D5%B6%D5%B5%D5%A1%D5%B6&oldid=10572830|date=2025-11-09|accessdate=2025-11-22|language=hy}}</ref> == === Գիտական Հետազօտութիւններ === * LSD-ի Ազդեցութիւնը։ Աղաճանեանը հետազօտած է LSD-ի (գերմ.՝ Lysergsäurediethylamid-էն) ազդեցութիւնը գլխուղեղի վրայ, անոր յառաջացուցած Զգայապատրանքները (Hallucinations)։ * Հոգեմետ Դեղամիջոցներ։ Ան նաեւ բացայայտած է ատիպիք հոգեմետ դեղամիջոցներու թերապեւթիք մեխանիզմը։ * Սերոթոնինի Կիրառումը։ Ան նաեւ յայտնաբերած է, որ սերոթոնինի (5-HT) կիրառումը կը յանգեցնէ մեծ ուղեղի կեղեւի եւ անցումային կեղեւի բրգաձեւ նիւրոններու յաճախութեան եւ ամփլիթիւտի աճի՝ առնետի ուղեղի կտրուածքին մէջ ամբողջական բջիջներու ներդրման միջոցով։ * Ճորճ Աղաճանեանը հետազօտութիւններ կատարած է նաեւ հոգեմէտ դեղերու եւ նիւրոփոխանցիչներու կառուցուածքի ու մեխանիզմի վերաբերեալ։ === Գարիերայի Ընթացքը === Գարիերայի սկզբնական շրջանին Աղաճանեանը Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու բանակի բժշկական սպայ էր։ Ան ծառայած է տարբեր պաշտօններու մէջ Եյլի Բժշկական Դպրոցին (Yale Medical School) մէջ, այդ կարգին եղած է. * Հոգեբուժութեան Ասիսթենթ։ * Հոգեբուժութեան եւ Դեղագիտութեան Փրոֆեսոր։ * Հոգեբուժութեան Հետազօտութիւններու Հիմնադրամի Փրոֆեսոր։ == Ընտրեալ հրապարակումներ == * George K Aghajanian: Modeling "psychosis" ''in vitro'' by inducing disordered neuronal network activity in cortical brain slices. ''Psychopharmacology''.<ref>{{Cite journal|last=Aghajanian|first=George K.|date=2009-11-01|title=Modeling "psychosis" in vitro by inducing disordered neuronal network activity in cortical brain slices|url=https://archive.org/details/sim_psychopharmacology_2009-11_206_4/page/575|journal=Psychopharmacology|volume=206|issue=4|pages=575–585|doi=10.1007/s00213-009-1484-9|issn=1432-2072|pmc=2755104|pmid=19241062}}</ref> * George Aghajanian, Benjamin S Bunney, and Philip S Holzman: Patricia Goldman-Rakic, 1937–2003. ''Neuropsychopharmacology''.<ref>{{Cite journal|last=Holzman|first=Philip S.|last2=Bunney|first2=Benjamin S.|last3=Aghajanian|first3=George|year=2003|title=Patricia Goldman-Rakic, 1937–2003|journal=Neuropsychopharmacology|volume=28|issue=12|pages=2218–2220|doi=10.1038/sj.npp.1300325|issn=1740-634X}}</ref> * George K Aghajanian and Gerard J Marek: Serotonin model of schizophrenia: emerging role of glutamate mechanisms. ''Brain Research Reviews''.<ref>{{Cite journal|last=Aghajanian|first=George K|last2=Marek|first2=Gerard J|date=2000-03-01|title=Serotonin model of schizophrenia: emerging role of glutamate mechanisms|url=https://archive.org/details/sim_brain-research-reviews_2000-03_31_2-3/page/302|journal=Brain Research Reviews|volume=31|issue=2|pages=302–312|doi=10.1016/S0165-0173(99)00046-6|issn=0165-0173|pmid=10719157}}</ref> * George K Aghajanian and Gerard J Marek: Serotonin–Glutamate Interactions: A New Target for Antipsychotic Drugs. ''Neuropsychopharmacology''.<ref>{{Cite journal|last=Gerard J. Marek|last2=Aghajanian|first2=George K.|year=1999|title=Serotonin–Glutamate Interactions: A New Target for Antipsychotic Drugs|journal=Neuropsychopharmacology|volume=21|issue=2|pages=S122–S133|doi=10.1016/S0893-133X(99)00106-2|issn=1740-634X}}</ref> * George K.Aghajanian and Gerard J Marek: Serotonin, via 5-HT2A receptors, increases EPSCs in layer V pyramidal cells of prefrontal cortex by an asynchronous mode of glutamate release. ''Brain Research''.<ref>{{Cite journal|last=Aghajanian|first=George K.|last2=Marek|first2=Gerard J.|date=1999-04-17|title=Serotonin, via 5-HT2A receptors, increases EPSCs in layer V pyramidal cells of prefrontal cortex by an asynchronous mode of glutamate release|url=https://archive.org/details/sim_brain-research_1999-04-17_825_1-2/page/161|journal=Brain Research|volume=825|issue=1|pages=161–171|doi=10.1016/S0006-8993(99)01224-X|issn=0006-8993|pmid=10216183}}</ref> * Ronald S Duman, George K Aghajanian, Gerard Sanacora, and John H Krystal: Synaptic plasticity and depression: new insights from stress and rapid-acting antidepressants. ''Nature Medicine''.<ref>{{Cite journal|last=Krystal|journal=Nature Medicine|pmc=5405628|issn=1546-170X|doi=10.1038/nm.4050|pages=238–249|issue=3|volume=22|title=Synaptic plasticity and depression: new insights from stress and rapid-acting antidepressants|first=John H.|year=2016|first4=Ronald S.|last4=Duman|first3=George K.|last3=Aghajanian|last2=Gerard Sanacora|pmid=26937618}}</ref> * Ronald S Duman and George K Aghajanian: Neurobiology of Rapid Acting Antidepressants: Role of BDNF and GSK-3β. ''Neuropsychopharmacology''.<ref>{{Cite journal|last=George K. Aghajanian|last2=Duman|first2=Ronald S.|year=2014|title=Neurobiology of Rapid Acting Antidepressants: Role of BDNF and GSK-3β|journal=Neuropsychopharmacology|volume=39|issue=1|pages=233|doi=10.1038/npp.2013.217|issn=1740-634X|pmc=3857657|pmid=24317309}}</ref> * Ronald S. Duman and George K. Aghajanian: Synaptic Dysfunction in Depression: Potential Therapeutic Targets. ''Science''.<ref>{{Cite journal|last=Duman|first=Ronald S.|last2=Aghajanian|first2=George K.|date=2012-10-05|title=Synaptic Dysfunction in Depression: Potential Therapeutic Targets|url=https://archive.org/details/sim_science_2012-10-05_338_6103/page/n67|journal=Science|volume=338|issue=6103|pages=68–72|doi=10.1126/science.1222939|issn=0036-8075|pmc=4424898|pmid=23042884}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Ամերիկահայեր]] [[Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր]] nv3lawhwozzctjr0w5ymp6j7z9wcxt0 0 23098 253557 230497 2026-08-19T10:24:20Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253557 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հիւանդութիւն}} '''Թոքախտ''', Mycobacterium tuberculosis (MTB) մանրէով յարուցուող վարակիչ հիւանդութիւն<ref name="WHO2015Fact">{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|title=Tuberculosis Fact sheet N°104|date=October 2015|website=WHO|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823143802/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|archive-date=օգոստոսի 23, 2012|access-date=2016 թ․ փետրվարի 11|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>։ Այս օրերուս, սակայն, թոքախտը բուժելի է: Անիկա հիմնականօրէն կ'ախտահարէ [[Թոք|թոքերը]]. նաեւ կրնայ ախտահարել այլ անդամներ<ref name="WHO2015Fact" />։ Վարակումը ընդհանրապէս ոչ մէկ ախտանշան ցոյց կու տայ. այս երեւոյթը կը կոչուի ծածուկ թոքախտ (latent tuberculosis)<ref name="WHO2015Fact" />։ Ծածուկ վարակի 10%-ը կը վերածուի աշխուժ հիւանդութեան, որ չբուժուելու պարագային կը տանի դէպի մահ<ref name="WHO2015Fact" />։ Աշխուժ թոքախտի դասական նշաններն են հազը, խորխում արեան առկայութիւնը, [[Տենդ|տենդը]], գիշերային քրտինքը եւ կշիռքի նուազումը<ref name="WHO2015Fact" />։ Այլ անդամներու ախտահարումը կրնայ տարբեր տեսակի ախտանիշներ ցոյց տալ<ref name="ID10">{{cite book|title=Mandell, Douglas, and Bennett's principles and practice of infectious diseases|last=Dolin|first=[edited by] Gerald L. Mandell, John E. Bennett, Raphael|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|year=2010|isbn=978-0-443-06839-3|edition=7th|location=Philadelphia, PA|page=Chapter 250}}</ref>։ Թոքախտը կը տարածուի օդային ճամբով (air-borne), երբ [[Թոքեր|թոքերու]] մէջ աշխուժ թոքախտի մանրէներ ունեցող անձը կը հազայ, կը թքէ, կը խօսի կամ կը փռնգտայ<ref name="WHO2015Fact" /><ref name="CDC2012B">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/tb/topic/basics/default.htm|title=Basic TB Facts|date=March 13, 2012|website=CDC|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206032136/http://www.cdc.gov/tb/topic/basics/default.htm|archive-date=2016 թ․ փետրվարի 6|access-date=2016 թ․ փետրվարի 11|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>։ Ծածուկ թոքախտ ունեցողներ չեն տարածեր հիւանդութիւնը<ref name="WHO2015Fact" />։ Հիւանդութեան աշխուժ տեսակին սովորաբար կը հանդիպինք [[ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ|ՍԻՏԱ]]-է (HIV/AIDS) տառապողներու եւ ծխողներու մօտ<ref name="WHO2015Fact" />. անոր ախտորոշումը հիմնուած է կրծքավանդակի շօղագրութեան վրայ<ref name="AP">{{cite journal|author=Konstantinos A|year=2010|title=Testing for tuberculosis|url=http://www.australianprescriber.com/magazine/33/1/12/18/|deadurl=yes|journal=Australian Prescriber|volume=33|issue=1|pages=12–18|doi=10.18773/austprescr.2010.005|archive-url=https://web.archive.org/web/20100804052035/http://www.australianprescriber.com/magazine/33/1/12/18|archive-date=օգոստոսի 4, 2010|df=dmy-all}}</ref>։ Ծածուկ թոքախտի յայտնաբերումը տեղի կ'ունենայ թոքախտի մաշկային փորձերով եւ արեան քննութիւններով<ref name="AP" />։ Հիւանդութեան կանխարգիլումը կը ներառէ բարձր հաւանականութիւն ունեցող անձերու մշտական քննութիւններ ու հետազօտութիւններ, դէպքերու վաղ յայտնաբերում ու բուժում եւ BCG (bacillus Calmette-Guérin) պատուաստում<ref name="Haw2014">{{cite journal|date=December 2014|title=Tuberculosis vaccines and prevention of infection|url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2014-12_78_4/page/650|journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews|volume=78|issue=4|pages=650–71|doi=10.1128/MMBR.00021-14|pmc=4248657|pmid=25428938|vauthors=Hawn TR, Day TA, Scriba TJ, Hatherill M, Hanekom WA, Evans TG, Churchyard GJ, Kublin JG, Bekker LG, Self SG}}</ref><ref name="Harr2013">{{cite book|url=https://archive.org/details/epidemiologyofch0000harr|title=Epidemiology of chronic disease: global perspectives|last1=Harris|first1=Randall E.|date=2013|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-8047-0|location=Burlington, MA|page=[https://archive.org/details/epidemiologyofch0000harr/page/682 682]|ref=https://books.google.com/books?id=KJLEIvX4wzoC&pg=PA682}}</ref><ref name="TBCon2008">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=EUZXFCrlUaEC&pg=PA179|title=Implementing the WHO Stop TB Strategy: a handbook for national TB control programmes|last1=Organization|first1=World Health|date=2008|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-154667-6|location=Geneva|page=179|df=dmy-all}}</ref>: Բարձր հաւանականութեան խումբին մէջ կը գտնուին աշխուժ թոքախտէ տառապող անձերու հետ շփուողները<ref name="TBCon2008" />։ Բուժումը կը կատարուի երկարատեւ հակամանրէներու ընկալումով (antibiotics)<ref name="WHO2015Fact" />։ Սակայն հակամանրէներու կայութիւնը աճող խնդիր մըն է, քանի որ երթալէն կը բազմանայ դիմակայուն թոքախտի (MDR-TB) եւ ընդլայնուած կայունութիւն ունեցող թոքախտի (XDR-TB)<ref name="WHO2015Fact" /> դէպքերը։ Կը նկատուի, թէ իւրաքանչիւր 4 անձէն մէկը վարակուած է թոքախտով<ref name="WHO2018Fact">{{cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis|title=Tuberculosis (TB)|date=փետրվարի 16, 2018|website=World Health Organization|accessdate=2018 թ․ սեպտեմբերի 15}}</ref>։ Ամէն տարի բնակչութեան 1%-ը կը վարակուի<ref name="WHO2002">{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/who104/en/print.html|title=Tuberculosis|year=2002|work=World Health Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617193438/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/who104/en/print.html|archive-date=2013 թ․ հունիսի 17|deadurl=yes|df=dmy-all|accessdate=2022-07-26|archivedate=2013-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130617193438/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/who104/en/print.html}}</ref>։ 2017-ին արձանագրուած է աշխուժ թոքախտէ վարակուողներու 10 միլիոն դէպք, որոնց 1.6 միլիոնը մահացած է<ref name="WHO2017Report">{{Cite web|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/en/|title=Global tuberculosis report|website=World Health Organization|language=en-GB|access-date=2017 թ․ նոյեմբերի 9}}</ref>, ինչ որ այս հիւանդութիւնը կը դասէ վարակիչ հիւանդութիններու մահուան գլխաւոր պատճառը<ref name="WHO2017Report" />։ Մահերու աւելի քան 95%-ը արձանագրուած է զարգացող երկիրներու մէջ, որոնցմէ աւելի քան 50%-ը՝ [[Հնդկաստան|Հնդկաստանի]], [[Չինաստան|Չինաստանի]], [[Ինտոնեզիա|Ինտոնեզիայի]], [[Փաքիստան|Փաքիստանի]] և [[Ֆիլիփին|Ֆիլիփինի]] մէջ<ref name="WHO2017Report" />։ 2000-էն ի վեր վարակուողներու թիւը տարուէ տարի կը նուազի<ref name="WHO2015Fact" />։ [[Ափրիկէ|Ափրիկէի]] ու [[Ասիա|Ասիոյ]] բնակչութեան աւելի քան 80%-ը թոքախտի քննութեան դրական արդիւնք ունի, իսկ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]] մէջ այդ ցուցանիշը կը կազմէ 5-10%<ref name="Robbins">{{cite book|url=https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1|title=Robbins Basic Pathology|vauthors=Kumar V, Abbas AK, Fausto N, Mitchell RN|publisher=Saunders Elsevier|year=2007|isbn=978-1-4160-2973-1|edition=8th|pages=[https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1/page/516 516]–22}}</ref>։ Մարդիկ թոքախտէ վարակուած են անյիշելի ժամանակներէ սկսեալ<ref name="Lancet11">{{cite journal|date=July 2011|title=Tuberculosis|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_july-2-8-2011_378_9785/page/57|journal=Lancet|volume=378|issue=9785|pages=57–72|doi=10.1016/S0140-6736(10)62173-3|pmid=21420161|vauthors=Lawn SD, Zumla AI}}</ref>։ [[Պատկեր:Wikipedia-VideoWiki-Tuberculosis.webm|thumbtime=1:33|մինի|Համառօտ տեսահոլովակ]] == Պատմական տեղեկութիւններ == Թոքախտը հնագոյն եւ ամէնէն շատ տարածուած հիւանդութիւններէն մէկն է։ Թոքախտի ախտաբանական երեւոյթներ յայտնաբերուած են <u>քարէ դարու</u> մարդոց ու <u>Եգիպտոսի մումիաներու</u> ոսկրային մնացորդներուն մէջ։ Հին դարերու բժիշկները կ'առանձնացնէին թոքախտի բնորոշ ախտանշաններ՝ զօրաւոր հազ (խորխարտադրութեամբ), յաճախակի արիւնախխումներով եւ տենդով, որ շուտով կը հիւծէ հիւանդը. հոսկէ յառաջացած է թոքախտի հետազօտութիւններով զբաղող գիտութեան՝ ֆթիզիատրիայի ({{lang-el|фθίσις}} -հիւծում, քայքայում) անուանումը։ Այն ժամանակ թոքախտը կը նկատուէր յոյժ վարակիչ եւ ժառանգաբար փոխանցուող հիւանդութիւն։ Այդ պատճառով, օրինակ Պարսկաստանի մէջ, թոքախտով տառապող հիւանդները բորոտներուն հետ միասին կը մեկուսնացնէին, իսկ Հնդկաստանի մէջ արգիլուած էր նման հիւանդներու կամ անոնց հարազատներու հետ ամուսնութիւնը։ Հիւանդութիւնը իր թոքախտ անունով առաջին անգամ յայտնաբերուած է [[Հիփոքրատ]]ի աշխատութիւններուն մէջ։ Հիւանդութեան մասին մանրամասն տեղեկութիւններ կու տայ [[Աւիչենա]]ն։ Անդամներու ձեւաբանական փոփոխութիւններու առաջին ուսումնասիրութիւնները կատարած է [[Սիլվիուս տէ լա Պոէ]]ն, որ տարբեր անդամներու մէջ յառաջացած թմբիկներու ծագումը կը կապէր թոքախտի հետ։ [[1689]]-ին Ռիչըրտ Մորտընը գրած է թոքախտի մասին առաջին մենագրութիւնը՝ «Ֆթիզիոլոգիա, կամ տրակտատ թոքախտի մասին» անունով։ Ախտաբանութեան, անդամազննական և դարմանական աւելի մանրամասն նկարագրութիւն տուած է ֆրանսացի գիտնական [[Լայեննեկ]]ը։ [[24 Մարտ]] [[1882]]-ին Ռոպերթ Կոխ կը յաջողի առանձնացնել թոքախտի յարուցիչը։ [[1993]]-ին [[Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութիւն]]ը թոքախտը կը յայտարարէ համազգային աղետ, իսկ [[24 Մարտ]]ը կը յայտարարէ «Թոքախտի դէմ պայքարի համաշխարհային օր»<ref name=fund7>{{cite web|url=http://mediainform.am/am/topic.php?id=13604|title=Mediainform|accessdate=2012 թ․ մարտի 14}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ == Համաճարակաբանութիւն == [[Պատկեր:Tuberculosis-prevalence-WHO-2009.svg|մինի|300px|Թոքախտի համաշխարհային տարածումը ([[2009]], [[ԱՀԿ]])]] Համաճարակաբանութեան տեսանկիւնէն կարեւոր կը նկատեն կենսաբանական (կապուած մարդու օրկանիզմի եւ հիւանդութեան հարուցիչի փոխազդեցութեան հետ) եւ ընկերային (բնակչութեան եւ անոր առանձին խումբերու առողջական ու ընկերային վիճակ) գործօնները։ Վարակի հիմնական աղբիւր կը հանդիսանայ թոքերու թոքախտէ տառապող հիւանդը, որմէ վարակը կը փոխանցուի օդակաթիլային, հազուադէպ՝ սնունդի ճամբով։ Երկրորդական դեր ունին վարակի միւս աղբիւրները. թոքախտէ տառապող խոզերը, կատուները, շուները, թռչունները, որոնցմէ մարդը կրնայ վարակուիլ ինչպէս օդակաթիլային, այնպէս ալ շփման ձեւով։ Բարեբախտաբար միշտ չէ, որ օրկանիզմի վարակումը միկոմանրէներով կը տանի հիւանդութեան յառաջացման։ Այս առումով կարեւոր նշանակութիւն ունին կեանքի անբարենպաստ պայմանները եւ օրկանիզմի դիմադրողականութեան անկումը։ Հիւանդութեան յառաջացման կը նպաստեն սնունդի պակասը, երկարատեւ ֆիզիքական եւ յուզումնային լարուածութիւնը եւ որոշ քրոնիք հիւանդութիւններ ([[շաքարախտ]],[[խոցային հիւանդութիւն]], քրոնիք [[ալքոհոլիզմ]] եւ այլն)<ref name=fund5>{{cite book|title=Туберкулез органов дыхания|author=А. Г. Хоменко|date=1988}}</ref>։ Թոքախտը տարածուած է ամենուրեք։ Ըստ [[Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութիւն|Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութեան]] 1990-ի տուեալներոն, աշխարհի վրայ ամէն տարի կը վարակուի մօտաւորապէս 8 միլիոն մարդ, որմէ 3-4 միլիոնը մահանայ այս հիւանդութենէն։ Թոքախտէ վարակուող մեծագոյն թիւը արձանագրուած է [[Ասիա|Ասիոյ]], [[Ափրիկէ]]ի եւ [[Լատին Ամերիկա]]յի քիչ զարգացած երկիրներուն մէջ<ref name=fund6>{{cite book|title=Туберкулез|author=Перельман М. И., Корякин В. А., Протопопова Н.М.|date=1990}}</ref>։ === Հայաստանի մէջ === Թոքախտը հիմնական առողջական խնդիր է [[Հայաստան]]ի մէջ։ [[2005]]-ին Հայաստանի մէջ արձանագրուած է թոքախտի 2000 նոր վպարագայ։ [[2006]]-ին, այդ թիւը նուազած է 1500-ի<ref name=fund2>{{cite web|url=http://www.armenianmedicalfund.org/projects.asp|title=Հայ Բժշկական Ֆոնդի նախագծեր (անգլերեն)|accessdate=2009 թ․ մայիսի 27|archive-date=2009 թ․ հունիսի 6|archive-url=https://web.archive.org/web/20090606122039/http://armenianmedicalfund.org/projects.asp|dead-url=yes}}</ref>։ [[2010]]-ին արձանագրուած է 1331 պարագայ<ref name=fund4>{{cite web|url=https://news.am/arm/news/36789.html|title=Տուբերկուլոզը Հայաստանում, թեև դանդաղ, բայց նահանջում է|accessdate=2012 թ․ մարտի 13}}</ref>։ == Դասակարգում == Կը տարբերին թոքախտի հետեւեալ դարմանական ձեւերը. * Թոքախտային թունաւորում երեխաներու եւ պատանիներու մօտ * Շնչառական անդամներու թոքախտ ** Առաջնային թոքախտային համալիր ** Ներկրծքային [[ավշային հանգոյց]]ներու թոքախտ ** Թոքերու տարածուն թոքախտ ** Թոքերու օճախային թոքախտ ** Թոքեր ներսփռանքային թոքախտ ** Թոքերու թոքախտ ** Թոքերու խոռոչային թոքախտ ** Թոքերի նեարդային թոքախտ ** Թոքերու ցիռոտիկ թոքախտ ** Թոքափառատապ ** Ցնցուղներու, շնչափողի, բկանցքի, վերին շնչական ուղիներու թոքախտ ** Շնչառական անդամներու թոքախտ, զուգակցուած թոքերու այլ յառաջացած հիւանդութիւններու հետ * Այլ անդամ-համակարգերու թոքախտ ** Կեդրոնական նեարդային համակարգի եւ ուղեղի թաղանթներու թոքախտ ** Աղիքներու, որովայնամզի եւ միջընդերքի աւշահանգոյցներու թոքախտ ** Ոսկորներու եւ յօդերու թոքախտ ** Միզասեռական անդամներու թոքախտ ** Մաշկի թոքախտ ** Ծայրամասային աւշային հանգոյցներու թոքախտ ** Ակնային թոքախտ ** Այլ անդամներու թոքախտ == Բուժում == Թոքախտի բուժումը տեղի կ'ունենայ բժշկական հսկողութեան տակ, սկիզբը՝ հիւանդանոցը, ապա՝ փոփոխական պայմաններու մէջ։ Թոքախտի բուժումը, իբրեւ օրէնք, կը կատարուի [[հակաթոքախտային դեղամիջոցներ]]ով, որոնք կը տրուին երկար ժամանակով (9-12 ամիս, երբեմն՝ նոյնիսկ աւելի)։ Այս դեղամիջոցները արագօրէն կը վերացնեն հիւանդութեան ախտանշանները. ջերմաստիճանը կը դառնում է բնականոն, հազը կ'ընդհատուի, ընդհանուր ինքնազգացողութիւնը կը բարելաւուի։ Բայց ատիկա չի նշանակեր, որ հիւանդը լրիւ բուժուած է։ Յաճախ հիւանդները կը գերագնահատեն իրենց վիճակը եւ կը դադրին բժիշկին ցուցմունքներուն հետեւելէ։ Այսպիսով անոնք անուղղելի վնաս կը հասցնեն իրենց մարմնին, քանզի այդ դեղամիջոցներուն ոչ ճիշտ օգտագործման կամ բուժման ընդհատման պարագային կրնայ զարգանալ կայունութիւն այդ դեղամիջոցներէն մէկուն կամ մի քանիին նկատմամբ, որուն պարագային կը զարգանայ դեղորայքակայուն թոքախտ։ Բուժուած ըլլալու փաստը կրնայ հաստատել միմիայն բժիշկը։ Թոքախտի բուժման ժամանակ պարտադիր կ'օգտագործեն օրկանիզմի պաշտպանական ուժեր ամրապնդող մեթոտներ։ Առողջարանային սննդականոնը (զօրաւոր սնունդ, չափաւոր ֆիզիքական շարժում) ունի էական նշանակութիւն։ Որոշ պարագաներու վիրաբուժութեամբ կը հանեն թոքերու, երիկամներու եւ թոքախտով ախտահարուած այլ հատուածներ։ Թոքախտի բոլոր ձեւերու յաջող բուժման նախադրեալներն են բժիշկի սահմանած սննդականոնի պահպանումը, բազմատեսակ, կենսանիւթերով հարուստ սնունդը, ինչպէս նաեւ մաքուր օդը (անհրաժեշտ է հիւանդին սենեակը մշտապէս օդափոխել)։ Ժամանակին կիրարկուած համալիր բուժումը առիթ կու տայ բուժելու հիւանդներու ճնշող մեծամասնութիւնը։ Միեւնոյն ժամանակ, [[Հայաստան]]ի առողջապահութեան նախարարութեան Կլոպալ հիմնադրամի կողմէ "Թոքախտի դէմ պայքարի ազգային ծրագիրի զօրացում" դրամաշնորհային միջոցներով [[Երեւան]]ի շարք մը համայնքներու մէջ, ինչպէս նաեւ հանրապետութեան մարզերու մէջ թոքախտի դեղակայուն ձեւերով հիւանդներու բուժման նպատակով կը բացուին դեղակայուն հիւանդներու բուժման առանձնարաններ, կը հրաւիրուին [[Առողջապահութեան Համաշխարհային Կազմակերպութիւն|Առողջապահութեան Համաշխարհային Կազմակերպութեան]] փորձագէտներ, կը վերապատրաստուին մասնագէտներ, կը նախատեսուի դեղակայուն հիւանդներու ընդլայնուած ընկերային աջակցութիւն<ref name=fund8>{{cite web|url=http://www.doctors.am/am/diseases/Տուբերկուլոզ-%28թոքային%29/963|title=Տուբերկուլոզ (թոքային)|accessdate=2012 թ․ մարտի 14|archive-date=2012 թ․ հունիսի 6|archive-url=https://web.archive.org/web/20120606170916/http://doctors.am/am/diseases/%D5%8F%D5%B8%D6%82%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%B8%D5%A6-(%D5%A9%D5%B8%D6%84%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6)/963|dead-url=yes}}</ref>։ == Կանխարգիլում == Թոքախտի կանխարգիլումը կը կատարուի 3 ձեւով՝ * ընկերային կանխարգիլում, * առողջապահական կանխարգիլում, * առանձնայատուկ հակաթոքախտային կանխարգիլում։ Թոքախտի '''ընկերային կանխարգիլումը''' միջոցառումներու համալիր է, որուն նպատակը բնակչութեան առողջութեան բարելաւումն է։ Անիկա կը ներառէ ինչպէս կեանքի նիւթական պայմաններու եւ կենցաղավարման մակարդակի բարելաւումը, այնպէս ալ առողջապահական գիտելիքներու հայթայթումը։ Թոքախտի '''առողջապահական կանխարգիլում''' ըսելով կը հասկնանք հիւանդութեան բաց ձեւով հիւանդներու շտապ հիւանդանոցային հոգատարութիւն, ինչպէս նաեւ բնակչութեան զանգուածային (յատկապէս հանրակացարաններու մէջ ապրողներու) պարբերաբար հետազօտութիւններու կատարում։ Վարակման վտանգը աւելի եւս կը բարձրանայ ընտանեկան սերտ շփման մթնոլորտի մէջ, ուստի հիւանդներու հետ շփուած բոլոր անձերը պէտք է գտնուին հակաթոքախտային յատուկ հսկողութեան տակ։ Տեղամասային հիւանդապահը ամէն ամիս պէտք է այցելէ ու հետեւի հիւանդին եւ վստահ ըլլայ, որ ան ճիշդ ձեւով կը կատարէ բժիշկին թելադրանքները, ինչպէս նաեւ պէտք է ընտանիքի անդամներուն սորվեցնէ հիւանդութեան կանխարգիլման անձնական միջոցները, յատկապէս՝ անձնական իրերու օգտագործման վարակազերծման մեթոտները։ Թուքը հաւաքելու համար իւրաքանչիւր հիւանդ պէտք է ունենայ թքաման. թուքը կը հաւաքեն մինչեւ թքամանի կէսը, այնուհետեւ անոր վրայ կ'աւելացնեն չոր քլորակիր (10 մլ-ին՝ 2 կրամ), կըը խառնեն եւ 2 ժամ կը ձգեն թքամանին մէջ։ Վարակազերծելէ ետք պարունակութիւնը կը թափեն կոյուղի, իսկ թքամանը կը լուան սովորական ձեւով։ Հիւանդին ճերմակեղէնը (յատկապէս թաշկինակները եւ սրբիչը) անհրաժեշտ է հաւաքել առանձին տոպրակի մէջ, լուալէ առաջ գիշերը թրջել քլորամինի լուծոյթով եւ 30 վայրկեան եռացնել։ Հիւանդին համար կ'առանձնացնեն ամանեղեն, որ առանձին կը լուան (նախընտրելի է 15 վայրկեան եռացնել 2%-անոց օճառասոտային լուծոյթի մէջ)։ Հիւանդին հագուստը պէտք է յաճախ արդուկել եւ օդափոխել արեւուն տակ։ Հիւանդին սենեակը պէտք է պաշտպանել ճանճերէ։ Երբ հիւանդը հիւանդանոց կը տանին, սենեակին մէջ կը կատարեն վերջնական վարակազերծում. սենեակի գետինն ու պատերը կը լուան վարակազերծող լուծոյթով, իսկ 2 ժամ ետք բնակարանը կը մաքրեն ու կը չորցնեն։ Խորհուրդ կը տրուի պատերն ու առաստաղը ճերմակ ներկել կամ պաստառները փոխել։ '''Առանձնայատուկ հակաթոքախտային կանխարգելումը''' տեղի կ'ունենայ BCG պատուաստով, զոր յայտնաբերած են ֆրանսացի գիտնականներ Քալմետն ու Կերենը։ Պատուաստը կը կատարուի պարտադիր կարգով բոլոր նորածիններուն, եթէ հակացուցումներ չկան։ Պատուաստուած երեխաներու հիւանդացութեան տոկոսը քանի մը անգամ նուազ է։ Պատուաստի ազդեցութեան տեւողութիւնը 4-5 տարի է, որմէ ետք ախտամերժութիւնը աստիճանաբար կը մարի։ Այդ պատճառով մինչեւ 30 տարեկան կը կատարեն պարբերաբար կրկնակի պատուաստ։ Թոքախտի բաց ձեւով հիւանդներու հետ շփուող երեխաներուն եւ անչափահասներուն, ինչպէս նաեւ հիւանդութեան բարձր հաւանականութեամբ հակուած անձերուն կը նշանակեն քիմիականխարգիլում՝ հակաթոքախտային պատրաստուկներու ներարկում 3 ամիս ժամանակով<ref name=fund8/>։ == Գրականութիւն == * ''[[Перельман, Михаил Израилевич|Перельман М. И.]], Корякин В. А., Богадельникова И. В.'' Фтизиатрия. ОАО Издательство «Медицина», 2004. * ''Руководство по лечению лекарственно-устойчивых форм туберкулёза. Издание ВОЗ. * [http://www.who.int/publications/list/9241546956/ru/index.html Сайт ВОЗ. Руководство по программному ведению лекарственно-устойчивого туберкулёза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216112314/http://www.who.int/publications/list/9241546956/ru/index.html |date=2013-12-16 }} * [http://www.who.int/features/qa/08/ru/index.html Туберкулёз. Вопросы и ответы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109051103/http://www.who.int/features/qa/08/ru/index.html |date=2014-01-09 }} Всемирная организация здравоохранения * [http://www.who.int/topics/tuberculosis/ru/index.html Факты о туберкулёзе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131215042804/http://www.who.int/topics/tuberculosis/ru/index.html |date=2013-12-15 }} Сайт Всемирной организации здравоохранения == Ծանօթագրութիւններ == <references /> [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Թոքային հիւանդութիւններ]] r0bdch5ln92sa1xkkavkanwnma4khgx 0 23360 253594 207192 2026-08-19T11:27:08Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253594 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Latex-production.jpg|մինի]] '''Լաթեքս (Կաթնահիւթ)''' ձգախէժ է: Սովորաբար անոր յիսունհինգ տոկոսը ջուր է եւ շուրջ քառասուն տոկոսը` ձգախէժէ պատրաստուած նիւթ մը<ref>{{cite journal |author = Paul G. Mahlberg|date = 1993|title = Laticifers: an historical perspective|url = https://archive.org/details/sim_botanical-review_january-march-1993_59_1/page/n2|journal = [[The Botanical Review]]|volume = 59|issue = 1|pages = 1–23|jstor = 4354199|doi = 10.1007/bf02856611}}</ref>: Լաթեքսը փափուկ, ճերմակ նիւթ մըն է, որ կը գտնուի հասուն ձգախէժի [[Ծառ|ծառի]] կեղեւին տակ: Լաթեքսը բնական նիւթ մըն է, նկատի առած անոր վերջնական կարծրութիւնն ու զգացողութիւնը, որոնք կ'երեւին [[Անիւ|անիւներու]], ձգախէժէ ձեռնոցներու եւ [[Թենիս|թենիսի]] կօշիկներու մէջ: Ճշմարտութիւնն այն է, որ լաթեքսը, ըստ էութեան, կու գայ բնութենէն: Նախքան զայն մշակելը, ձգախէժ կաթեցնողները (rubber tappers) լաթեքս կը հաւաքեն ծառերէն` օգտագործելով ձեւ մը, որ փոխանցուած է սերունդէ սերունդ: Բնական ձգախէժէ լաթեքսին մեծ մասը կու գայ ձգախէժի ծառի մէկ տեսակէն: Տարբեր ծառերու լաթեքսի բաղադրութիւնը կը տարբերի, բայց ամէնէն տարածուածը Հարաւային Ամերիկայինն է: Ծառը կը ծաղկի նաեւ հարաւարեւելեան [[Ասիա|Ասիոյ]] տնկարաններուն մէջ: Լաթեքսը կը գոյանայ այս ձգախէժի ծառերու կեղեւին տակ: Երբ զայն կաթեցնողները կը հանեն կեղեւը, անոնք կը խծբծեն բոյսերուն խողովակները` դուրս բերելու համար լաթեքսը` կաթնային սպիտակ այդ նիւթը: Այնտեղէն անոնք կրնան հաւաքել լաթեքսը եւ ուղարկել զայն` մշակման համար: [[Պատկեր:Opium pod cut to demonstrate fluid extraction1.jpg|ձախից|մինի|Կաթնահիւթ]] ==== Կաթնահիւթի Բերքահաւաքը ==== Լաթեքսի (Կաթնահիւթ)ի բերքահաւաքին գործընթացը կը սկսի, երբ ձգախէժի ծառը հասուննայ, այսինքն երբ անիկա շուրջ հինգ տարեկան ըլլայ: Այս շրջանին ծառը կ'արտադրէ ձգախէժ: Ձգախէժ արտահանելու համար համապատասխան անձեր կը հանեն ծառի կեղեւէն բարակ շերտեր: Այդպիսով կը խաթարուին լաթեքս պարունակող բոյսերուն խողովակները: Այս ծորաններու խաթարումը թոյլ կու տայ լաթեքսին` հոսելու ակօսներու միջոցով: Լաթեքսը այսպիսով կը հաւաքուի մեծ գաւաթներու մէջ: === Կաթնահիւթի Հեղուկին վերամշակումը === Ձգախէժի մշակման գործընթացը կը սկսի բերքահաւաքի պահէն, երբ անոնք կը քամեն ձգախէժի ծառերէն լաթեքսային հիւթ: Այնուհետեւ ընկերութիւնները կը զտեն լաթեքսը, որպէսզի զայն աւելի ուշ հաւաքեն մեծ տակառներու մէջ` յաջորդ հանգրուանին պատրաստելու համար: Երբ լաթեքսը պատրաստ է վերածուելու ձգախէժէ «ապխտած» կտորներու, ընկերութիւնները թթու կ'աւելցնեն լաթեքսին: Այս մէկը հեղուկը կը վերածէ խուրձերու (clumps): Այնուհետեւ խուրձերը թիթեղներու մէջ դնելով` կ'աղան ջրաղացով: Այդպիսով ջուրը կը հանեն անկէ, եւ ելած թերթերը կարելի կ'ըլլայ չորցնել եւ «ապխտել»: Վերջապէս, լաթեքսը կը դառնայ նախածծմբարկուած: Նախածծմբարկումը կը ներառէ քիմիական գործողութիւններ եւ մեղմ տաքացում` ցած ջերմաստիճաններու վրայ: Երբ լաթեքսը նախածծմբարկուած է, զայն տեղափոխելը աւելի յարմար կը դառնայ: Աւելի շատ տաքցնելով` նիւթը արդէն կրնայ վերածուիլ սովորական ձգախէժի: === Արհեստական Կաթնահիւթ (Լաթեքս) === Վստահաբար ոչ բոլոր լաթեքսները բնական են: Որոշ լաթեքսներ արհեստական են եւ բաղկացած` [[Քարիւղ|քարիւղէն]] ստացուած քիմիական նիւթերէ: Այս քիմիական նիւթերը կ'օգտագործուին մշակելու համար արհեստական ձգախէժի փոլիմերներ, որոնք կը հաւաքուին եւ կը չորցուին, այնուհետեւ կը տեղափոխուին արտադրական գործարան: Արտադրական գործարանին մէջ արհեստական ձգախէժի փոլիմերները կը խառնուին: Երբեմն անոնց կ'աւելցուին լրացուցիչ բաղադրիչներ` ըստ արհեստական ձգախէժի վերջնական արտադրանքին: Գործարանը կը գլորէ ձգախէժը` անոնցմէ կազմելով թերթեր, զորս կը կտրէ հետագայ մշակման համար: Արհեստական մշակման ամէնէն տարածուած ձեւերն են<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/557107 Կաթնահիւթը]</ref>. * Արտամղումը (extrusion) * Ներարկումով ձուլումը (injection molding) * Ճնշումով ձուլումը (compression modling) Արտամղման ատեն ձգախէժի փոլիմերային միացութիւնը կը դրուի արտամղիչին մէջ, որ կը տաքցնէ նիւթը եւ կը սեղմէ զայն: Այդ մէկը տեղի կ'ունենայ արտամղիչի տակառին եւ պտուտակին միջոցով: Այնուհետեւ փոլիմերային միացութիւնը փոքր բացուածքի միջոցով անցնելով` կը ծծմբարկուի կամ կը մշակուի: === Արտամղիչ === Ներարկումով ձուլումը կը ներառէ ձգախէժի շերտերու խառնում: Բարձր ճնշում գործադրելով` շերտերը ստիպողաբար կը մտնեն կաղապարի մէջ, ուր տաքութիւնը կը ծծմբարկէ ձգախէժը: Ճնշումով ձուլումը կը սկսի ձգախէժի միացութեան նախնական վիճակէն: Այդ տձեւ վիճակը կը ձեւաւորուի կաղապարի մէջ` սեղմումով, ճնշումով եւ ծծմբարկումով: === Լաթեքսային Նիւթին Յատկութիւնները === Վերամշակումէն ետք լաթեքսը սքանչելի ձգախէժէ նիւթ մը կը դառնայ: Լաթեքսը նշանաւոր է իր առաձգական յատկութիւններով, ինչպէս նաեւ` պատռուելու դիմադրութեամբ: Ամէնէն տարածուած յղկիչ նիւթերը չեն վնասեր լաթեքսը: Ցած ջերմաստիճանը սպառնալիք մը չէ, բայց բարձր ջերմաստիճանը կրնայ խնդիր յառաջացնել: 82 աստիճանէն բարձր` լաթեքսի մաշում կրնայ սկսիլ: Կարելի է աւելցնել յաւելեալ քիմիական նիւթեր` լաթեքսը ջերմութենէն, արեւի լոյսէն եւ թթուածինէն պաշտպանելու համար: Նախընտրելի է նաեւ լաթեքս չօգտագործել [[Քարիւղ|քարիւղի]] արտադրանքներու եւ լուծիչներու հետ միասին: Անոնք կրնան վտանգել զայն: === Լաթեքսի Գործածութիւններ === Լաթեքսը ունի կիրարկութիւններու լայն տեսականի` սկսեալ առօրեայ իրերէն մինչեւ աւելի մասնագիտացուած կիրարկութիւններ: Բնական ձգախէժէ լաթեքսը աւելի յաճախ կ'օգտագործուի պատրաստելու համար ձեռնոցներ, լողի գլխարկներ, ծամոններ, ներքնակներ (mattress), հոսափողեր (catether), ապարանջաներ, փուչիկներ եւ այլ առարկաներ: Արհեստական լաթեքսները տարածուած են ծածկոյթներու (coating) արտադրանքներուն մէջ: Զանոնք կարելի է գտնել նաեւ սոսինձներու մէջ` շնորհիւ լաթեքսի փոլիմերային մասնիկներուն ջուրի գոլորշիացման ժամանակ կարծրանալու ունակութեան: Արհեստական լաթեքս կարելի է աւելցնել նաեւ կրաղիւսին: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} n5od8rshhz2dl5mkh2gvr2i8x61qaes 0 24117 253496 210971 2026-08-18T19:16:27Z Azniv Stepanian 8 253496 wikitext text/x-wiki '''22 Յունիս''', տարուան 173-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 174-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 192 օր <center>[[21 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''22 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[23 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == ==== Յունիս ==== * [[1898 թուական|1898]], [[Էրիհ Մարիա Ռեմարք]] գերմանացի վիպագիր == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] ftymug8b9cj9h8f99c62qod9nk831om 0 24250 253567 211793 2026-08-19T10:36:31Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253567 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Centro Armenio en Buenos Aires 03.JPG|alt=Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցի - Պուէնոս Այրէս|մինի|245x245փքս|[[Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ|Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ]] Եկեղեցի - [[Պուէնոս Այրէս]]]]'''Արժանթինահայեր'''ը այն Հայերն են որոնք կ՛ապրին [[Արժանթին|Արժանթինայի Հանրապետութեան]] մէջ (Սպաներէն՝ República Argentina, ''Ռէփուպլիքա'' ''Արխէնթինա'')։ Տարբեր կարծիքներ կան անոնց կազմած թիւին մասին, սակայն բոլորն ալ կ՚ըսեն թէ Արժանթինայի մէջ կ՚ապրի 70,000-120,000 Հայկական արմատներ ունեցող մարդ, կազմելով Հայկական [[Սփիւռք (ընդհանուր)|սփիւռքին]] ամէնամեծ խումբերէն մէկը։<ref>"[https://web.archive.org/web/20210206194436/http://diaspora.gov.am/en/pages/4/argentina#:~:text=1000%2520Armenians%2520from%2520Romania%2520and,Aires%252C%2520and%25207%252C000%2520in%2520Cordoba. Argentina]". ''diaspora.gov.am''. Office of the High Commissioner for Diaspora Affairs of Armenia. Archived from [http://diaspora.gov.am/en/pages/4/argentina#:~:text=1000%20Armenians%20from%20Romania%20and,Aires%2C%20and%207%2C000%20in%20Cordoba. the original] on 6 February 2021. <q>Today, the number of Armenians in Argentina is around 120,000....</q></ref><ref name="est2">[http://www.hayernaysor.am/news.php?p=11&c=g&t=0&r=0&year=2009&month=11&day=27&shownews=5374&LangID=4#5374 Հայերը Արգենտինայում] (Հայերը Արժանթինայի մէջ) {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110531152834/http://www.hayernaysor.am/news.php?p=11&c=g&t=0&r=0&year=2009&month=11&day=27&shownews=5374&LangID=4#5374|date=May 31, 2011}} Հայերն Այսօր (Armenians Today)</ref> Անոնց միջնոսկրը կազմուած է [[Կիլիկիա|Կիլիկիայէն]], [[Սուրիա|Սուրիայէն]] եւ [[Լիբանան|Լիբանանէն]] գաղթած Հայերէն։ {| class="wikitable" ! colspan="2" |Արժանթինահայեր (Արժանթինահայութիւն) |- |Համայնքին Ընդհանուր Համրանքը |80,000 կամ 100,000 կամ 120,000 |- |Այն շրջանները ուր մեծ թիւ կը կազմեն |[[Պուէնոս Այրէս]], եւ աւելի փոքր թիւերով՝ Քորտոպա (Córdoba), Մար Տէլ Փլաթա (Mar del Plata), Պէրիսո (Berisso) եւ Ռոզարիո (Rosario) |- |Լեզուներ |Սպաներէն, [[Հայերէն]] |- |Յարանուանութիւններ (դաւանանքներ) |[[Հայաստանեայց Առաքելական Ս. Եկեղեցի|Հայ Առաքելական]], [[Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցի|Հայ Կաթուղիկէ]], [[Հայ Աւետարանական Եկեղեցի|Հայ Աւետարանական]] |- |Մերձակայ Սփիւռքայհայ Համայնքներ |[[Պրազիլի Հայերը|Պրազիլահայութիւն]], [[Ուրուկուէի Հայերը|Ուրուկուէյահայութիւն]] |} == Պատմութիւն == Ըստ հետազօտող Քիմ Հէքիմեանի, 1920-ին Արժանթին ժամանած Հայերուն մեծամասնութիւնը կու գան [[Կիլիկիա|Կիլիկիոյ]] [[Ատանա]] գաւառէն որ կը գտնուէր [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանական]] գրաւումին ներքոյ։<ref name="Review">{{cite journal|last=Hekimian|first=Kim|title=Armenian Immigration to Argentina: 1909–1938|url=https://archive.org/details/sim_armenian-review_spring-1990_43_1/page/85|journal=Armenian Review|year=1990|volume=43|issue=1|pages=85–113}}</ref> Այս Հայերուն մեծ մասը ստիպուած էր թողուլ իր հայրենիքը ջարդերուն եւ բռնի տեղահանութեան արդիւնքով, որոնք տեղի ունեցան [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Հայոց Ցեղասպանութեան]] ժամանակ։ [[Հաճըն]], [[Մարաշ]], Եւ Այնթապ քաղաքներէն գաղթած հայերը միասին համրուած կը կազմեն Արժանթին հաստատուած Կիլիկիահայերուն մօտաւորապէս վաթսուն տոկոսը։<ref name="Review" /> Վերոյիշեալ Քաղաքներէն գաղթած Հայերուն մեծ մասը կը հետեւէր կանխապէս գաղթած իրենց ընկերներն ու ազգականներուն։ == Յիշարժան Արժանթինահայեր == * Մարթին Աճեմեան (Martín Adjemián) - Դերասան։ * Լէոն Արսլանեան (León Arslanián) - Նախկին Դաշնային Դատաւոր, եւ Պուէնոս Այրէս գավառի անվտանգութեան նախկին նախարար։ * Ստեփան Պէքըր (Esteban Becker) - Ոտնագնդակի մարզիչ։ * Խոզէ Անտրէս Պիլիպիո (José Andrés Bilibio Estigarribia) - Արհեստավարժ ոտնագունդ խաղացող։ * Նորպէրթո Պրիասքո (Norberto Briasco) - Արհեստավարժ ոտնագունդ խաղացող։ * Ղուկաս Զէլարաեան (Lucas Zelarayán) - Արհեստավարժ ոտնագունդ խաղացող։ * Էֆրիան Չաքուրեան (Efrain Chacurian) - Արհեստավարժ ոտնագունդ խաղացող։ * Ֆէրնանտո Զաղարեան (Fernando Zagharian) - Արհեստավարժ ոտնագունդ խաղացող։ * Ալէքս Եմէնիճեան (Alex Yemenidjian) - MGMի նախկին նախագահը։ * Փաօլա Վէսվէսեան (Paola Vessvessian) - Խորհրդարանի անդամ։ * Տէյւիտ Նալբանդեան (David Nalbandian) - թէնիս խաղացող։ * Փազ Լէնչանթին (Paz Lenchantin) - Բամբ-կիթառահար (թաւ կիթառ, Անգլերէն՝ Bass Guitar)։ * Ալիսիա Թէրզեան (Alicia Terzian) - Խմբավար, երաժշտաբան, նուագայարդար, երգահան։ == Տե՛ս Նաեւ == * [[Արժանթին]]։ * [[Արժանթինահայ Երաժշտութիւն]]։ * [[Հաճընի Հերոսամարտ]]։ * [[Համիտեան Ջարդեր]]: * [[Հայոց Ցեղասպանութիւն]]: * [[Սասնոյ Ջարդերը|Սասնոյ Ջարդեր]]: * [[Տիարպեքիրի Ջարդերը (1895)|Տիգրանակերտի Ջարդեր]]: * [[Ատանայի Կոտորած]]։ * [[Այնթապի Բերդ]]։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> rhhxors3he4qetwj2a0620kcw6317tk 0 27425 253535 242909 2026-08-19T09:50:22Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253535 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ|alt=}} '''Մերի Ուիթըն Քալքինզ''' (30 Մարտ 1863 – 26 Փետրուար 1930<ref>{{cite ANB|title=Calkins, Mary Whiton|first=Deborah|last=Johnson|url=http://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-2000140}}</ref>) [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկացի]] [[փիլիսոփայ]] եւ [[հոգեբան]], որուն գործերն ու հետազօտութիւնները կեդրոնացած են յիշողութեան, երազներու եւ ինքնութեան վրայ: 1903 թուականին, Քալքինզ իր վաստակով 12րդ դիրքին արժանացաւ 50 հոգեբաններու միջեւ: Քալքինզ գլխաւոր դէմք մըն է կին հոգեբաններու պատմութեան մէջ: Ան կիներու համար առաջին հոգեբանական տարրալուծարանը հիմնադրեց [[Ուելսլի Քոլեճ]]<nowiki/>ին մէջ: Ան նաեւ եղած է առաջին կինը, որ ամբողջացուցած է հոգեբանութեան ճիւղի Վարդապետութեան տիտղոսի դասերը [[Հարվըրտի համալսարան|Հարվըրտ համալսարան]]<nowiki/>ին մէջ: Սակայն, Հարվըրտ համալսարանը մերժած է Քալքինզին տալ Վարդապետութեան տիտղոսը իր սեռին պատճառով - որովհետեւ ան կին էր եւ այն ժամանակ համալսարանը կիներ չէր ընդուներ: Ետքը, Մերի Քալքինզ դարձաւ [[Ամերիկեան Հոգեբանական Միութիւն|Ամերիկեան Հոգեբանական Միութեան]] եւ [[Ամերիկեան Փիլիսոփայական Միութիւն|Ամերիկեան Փիլիսոփայական Միութեան]] առաջին կին նախագահը: Ան գրեթէ 40 տարի դասաւանդած է հոգեբանութիւն եւ փիլիսոփայութիւն Ուելսլի Քոլեճին մէջ: Նաեւ հետազօտութիւններ կատարած է հոն եւ Հարվըրտ համալսարանին մէջ: == Պատմութիւն == Մերի Ուիթըն Քալքինզը ծնած է 30 Մարտ, 1869 թուականին, [[Հարթֆորտ]], [[Քոնեքթիքթ]] նահանգին մէջ<ref>Furumoto, Laurel (1980). "Mary Whiton Calkins". ''Psychology of Women Quarterly''. '''5''': 55–68. doi:10.1111/j.1471-6402.1980.tb01033.x. S2CID&nbsp;144148191.</ref>: Ան ունէր 7 քոյր եւ եղբայրներ եւ ինք ամէնէն մեծն էր անոնց միջեւ<ref name="Bumb">{{Cite web|url=http://www2.webster.edu/~woolflm/marycalkins.html|title=Mary Whiton Calkins|last=Bumb|first=Jenn|year=n.d.|website=Women's Intellectual Contribution to the Study of Mind and Society|accessdate=3 November 2012|ref={{harvid|Bumb}}|archive-date=23 August 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20000823190407/http://www2.webster.edu/~woolflm/marycalkins.html|dead-url=yes}}</ref>: Մերին շատ մօտ կապ ունէր իր ընտանիքին հետ<ref name="Furumoto1980">{{Cite journal}}</ref>: 1880 թուականին, ան իր ընտանիքին հետ փոխադրուեցաւ [[Նիւթըն]], [[Մասաչուսեց]] նահանգը որպէսզի շարունակէ իր ուսումը<ref name="Bumb2">{{Cite web|url=http://www2.webster.edu/~woolflm/marycalkins.html|title=Mary Whiton Calkins|last=Bumb|first=Jenn|year=n.d.|work=Women's Intellectual Contribution to the Study of Mind and Society|ref={{harvid|Bumb}}|access-date=3 November 2012|archive-date=23 August 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20000823190407/http://www2.webster.edu/~woolflm/marycalkins.html|dead-url=yes}}</ref> եւ մնաց հոն մինչեւ իր կեանքին վերջը: Մերիին հայրը, որ երիցական կղերական մըն էր, շատ աշխոյժ ձեւով կը հետապնդէր իր զաւակներուն ուսումը: Այս պատճառով, Մերին կրցաւ քոլեճ արձանագրուիլ իր դպրոցական ուսումը աւարտելէ ետք<ref name="Furumoto19802">{{Cite journal|title=Mary Whiton Calkins|url=https://archive.org/details/sim_psychology-of-women-quarterly_fall-1980_5_1/page/55|last=Furumoto|first=Laurel|date=1980|journal=Psychology of Women Quarterly|doi=10.1111/j.1471-6402.1980.tb01033.x|volume=5|pages=55–68|s2cid=144148191}}</ref>: 1882 թուականին, 1 տարի Մերի [[Սմիթ Քոլեճ]] յաճախեց<ref name="Bumb3">{{Cite web|url=http://www2.webster.edu/~woolflm/marycalkins.html|title=Mary Whiton Calkins|last=Bumb|first=Jenn|year=n.d.|work=Women's Intellectual Contribution to the Study of Mind and Society|ref={{harvid|Bumb}}|access-date=3 November 2012|archive-date=23 August 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20000823190407/http://www2.webster.edu/~woolflm/marycalkins.html|dead-url=yes}}</ref>: Երբ 1883 թուականին իր քոյրը մահացաւ, ան տարի մը դադրեցուց իր քոլեճի ուսումը եւ սկսաւ անձնական [[յունարէն]] դասեր տալ<ref name="faculty.frostburg.edu2">DiFebo, H. (n.d). Psyography: Mary whiton calkins. Retrieved from http://faculty.frostburg.edu/mbradley/psyography/marywhitoncalkins.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161023214702/http://faculty.frostburg.edu/mbradley/psyography/marywhitoncalkins.html |date=2016-10-23 }}</ref>: 1884 թուականին վերադարձաւ Սմիթ Քոլեճ եւ աւարտեց փիլիսոփայութեան ճիւղը<ref name="Bumb4">{{Cite web|url=http://www2.webster.edu/~woolflm/marycalkins.html|title=Mary Whiton Calkins|last=Bumb|first=Jenn|year=n.d.|work=Women's Intellectual Contribution to the Study of Mind and Society|ref={{harvid|Bumb}}|access-date=3 November 2012|archive-date=23 August 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20000823190407/http://www2.webster.edu/~woolflm/marycalkins.html|dead-url=yes}}</ref>: Աւարտելէ ետք, Քալքինզ իր ընտանիքին հետ 18 ամիս պտոյտ մը ունեցաւ [[Եւրոպա]]: Հոն, ան ալ աւելի հետաքրքրուեցաւ արդի Յունարէնով: Երբ վերադարձան, Մերիին հայրը իրեն համար հարցազրոյց մը կազմակերպեց Ուելսլի Քոլեճի նախագահին հետ, որ Մերին հոն աշխատի որպէս յունարէնի ուսուցչուհի<ref name="Bumb5">{{Cite web|url=http://www2.webster.edu/~woolflm/marycalkins.html|title=Mary Whiton Calkins|last=Bumb|first=Jenn|year=n.d.|work=Women's Intellectual Contribution to the Study of Mind and Society|ref={{harvid|Bumb}}|access-date=3 November 2012|archive-date=23 August 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20000823190407/http://www2.webster.edu/~woolflm/marycalkins.html|dead-url=yes}}</ref>: Եւ այս Քոլեճը միայն կիներու համար էր: Մերին հոն աշխատեցաւ 3 տարի, մինչեւ որ փիլիսոփայութեան ճիւղէն դասախօս մը նկատեց Մերիին լաւ դասաւանդութեան ձեւը եւ առաջարկեց իրեն հոգեբանութիւն դասաւանդել, որ փիլիսոփայութեան ճիւղին մէջ նոր ծրագիր մըն էր<ref name="Furumoto19803">{{Cite journal|title=Mary Whiton Calkins|url=https://archive.org/details/sim_psychology-of-women-quarterly_fall-1980_5_1/page/55|last=Furumoto|first=Laurel|date=1980|journal=Psychology of Women Quarterly|doi=10.1111/j.1471-6402.1980.tb01033.x|volume=5|pages=55–68|s2cid=144148191}}</ref>: Քալքինզ ընդունեց առաջարկը այն պայմանով, որ ան 1 տարի հոգեբանութիւն ուսանի<ref name=":42">Christopher Green (Producer). (n.d.). Katharine Milar on the first woman president of the APA, Mary Whiton Calkins. [Audio podcast]. ''This week in the history of psychology.'' Retrieved from http://www.yorku.ca/christo/podcasts/</ref>: Այդ ժամանակ, Քալքինզ, որպէս կին, դժուարութիւն ունէր ուսանելու եւ դասաւանդելու: Ան հետաքրքրութիւն ունէր տարրալուծարանի մը մէջ ուսանելու, որ, այն ժամանակ, միայն Քլարք եւ Հարվըրտ համալսարանները ունէին այս առաւելութիւնը<ref name="Furumoto19804">{{Cite journal|title=Mary Whiton Calkins|url=https://archive.org/details/sim_psychology-of-women-quarterly_fall-1980_5_1/page/55|last=Furumoto|first=Laurel|date=1980|journal=Psychology of Women Quarterly|doi=10.1111/j.1471-6402.1980.tb01033.x|volume=5|pages=55–68|s2cid=144148191}}</ref>: Ի վերջոյ ան Հարվըրտ համալսարանը յաճախեց: Հարվըրտ չէր արտօներ որ կիները ուսանին համալսարանէն ներս, սակայն երբ Մերիին հայրը եւ Ուելսլի Քոլեճին նախագահը միջամտեցին, Հարվըրտ ընդունեց որ Մերին հետեւի դասերուն: == Ծանօթագրութիւններ == [[Ստորոգութիւն:1930 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:1863 ծնունդներ]] 52ap0oed7m5qusp3j1w2ajwe8myrd4i 0 28014 253559 238449 2026-08-19T10:26:33Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253559 wikitext text/x-wiki '''Յիսուս''' ({{lang-grc|Ἰησοῦς}} Iēsûs, {{lang-he|ישו}} Yēšū́a, ինչպէս նաեւ Յ'''իսուս Նազովրեցի''' կամ Յ'''իսուս Քրիստոս''', {{ԱԾ}}), [[Քրիստոնէութիւն|քրիստոնէութեան]] գլխաւոր անձը<ref>{{Cite book|title=Jesus: A Very Short Introduction|last=Bauckham|first=Richard|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=978-0-19-957527-5|pages=1-5|quote=Jesus of Nazereth, or Jesus Christ (As Christians call him), is undoubtedly the best known and most influential human person in world history...}}</ref>, առաջին դարու կրօնական քարոզիչ եւ կրօնական առաջնորդ<ref name="Vermes 1981">{{Cite book|title=Jesus the Jew: A Historian's Reading of the Gospels|title-link=Jesus the Jew|last=Vermes|first=Geza|publisher=First Fortress|year=1981|isbn=978-0-8006-1443-0|location=Philadelphia|pages=20, 26, 27, 29|author-link=Géza Vermes}}</ref>։ Ըստ Աստուածաշունչին, Յիսուս Աստուծոյ Որդին է եւ [[Հին Կտակարան|Հին Կտակարանին]] մէջ խոստացուած Օծեալը՝ «Մեսիան»<ref name="Ehrman Jesus became God">{{Cite book|url=https://archive.org/details/howjesusbecamego0000ehrm|title=How Jesus became God: The Exaltation of a Jewish Preacher from Galilee|last=Ehrman|first=Bart D.|publisher=HarperOne|year=2014|isbn=978-0-06-177818-6}}</ref>։ Գրեթե բոլոր ժամանակակից ուսումնասիրողները կ'ըսեն, թէ Յիսուսը պատմական անձնաւորութիւն է։ Ան Յովհաննէս Մկրտիչի կողմէ մկրտուած [[:hy:Գալիլեա|Գալիլիացի]] հրեայ էր<ref name="Vermes 19812">{{Cite book|title=Jesus the Jew: A Historian's Reading of the Gospels|title-link=Jesus the Jew|last=Vermes|first=Geza|publisher=First Fortress|year=1981|isbn=978-0-8006-1443-0|location=Philadelphia|pages=20, 26, 27, 29|author-link=Géza Vermes}}</ref>, որ յետագային սկսած է իր սեփական ծառայութիւնը՝ իր ուղերձը բանաւոր քարոզելով<ref name="Dunn2013">{{Cite book|url=https://archive.org/details/oralgospeltradit0000dunn|title=The Oral Gospel Tradition|last=Dunn|first=James D.G.|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2013|pages=[https://archive.org/details/oralgospeltradit0000dunn/page/290 290]–91}}</ref>, եւ յիշատակուած է որպէս «րապպի» (ուսուցիչ)<ref name="ISBEO">{{Cite web|url=http://www.internationalstandardbible.com/R/rabbi.html|title=International Standard Bible Encyclopedia Online|year=1939|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Co.|editor=James Orr}}</ref>։ Յիսուսը բանավիճած է այլ հրեաներու հետ՝ ինչպէս ճշմարիտ կերպով հետեւիլ Աստուծոյ, իրականացուցած է մարդոց բժշկումներ, սորվեցուցած է առակներով եւ իր շուրջը հաւաքած՝ հետեւորդներ{{sfn|Levine|2006|p=4}}<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=YTIGy5t45WgC&pg=PT113&dq=jesus+healing+historical#v=onepage|title=The Historical Jesus: An Essential Guide|last1=Charlesworth|first1=James H.|date=2008|isbn=978-1-4267-2475-6|page=113}}</ref>։ Ան ձերբակալուած է եւ յանձնուած՝ հրէական ատեանին{{sfn|Sanders|1993|p=11}}, ապա՝ հռոմէական իշխանութիւններուն եւ [[:hy:Հրեաստան|Հրէաստանի]] ([[:hy:Հուդա|յուդա]]) հռոմէական կառավարիչ [[:hy:Պիղատոս_Պոնտացի|Պիղատոս Պոնտացիի]] հրամանով դատապարտուած մահուան, խաչելութեան միջոցով{{sfn|Levine|2006|p=4}}։ Յիսուսը ծնած է Սուրբ Հոգիէն` Մարիամ կոյսէն, գործած՝ հրաշքներ, հիմնած եկեղեցին, մահացած խաչի վրայ, մարդկութեան մեղքերուն քաւութեան համար, յարութիւն առած մեռելներէն եւ համբարձած երկինք, ուրկէ ան պիտի վերադառնայ{{sfn|Grudem|1994|pp=568–603}} (տե՛ս նաեւ [[:hy:Նիկիական_հանգանակ|Նիկիոյ հաւատի հանգանակ]])։ Քրիստոնեաները կը հաւատան, որ Յիսուս Քրիստոս իր մահուան միջոցով հնարաւորութիւն տուած է իրեն հաւատացող մարդոց մաքրուիլ մեղքերէն եւ հաշտուիլ Աստուծոյ հետ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=WZEhBQAAQBAJ&lpg=PA766&dq=resurrection%20before%20after%20second%20coming&pg=PA766#v=onepage|title=Systematic Theology, Volume 2, Second Edition: Biblical, Historical, and Evangelical|last=Garrett|first=James L.|publisher=Wipf and Stock Publishers|year=2014|isbn=978-1-62564-852-5|page=766}}</ref>։ Քրիստոնեաներու մեծամասնութիւնը կ'երկրպագէ Յիսուսին որպէս Աստուծոյ Որդիի։ Յիսուսի ծնունդը սովորաբար կը նշուի Դեկտեմբեր 25-ին (որոշ արեւելեան եկեղեցիներու կողմէ` Յունուարի սկիզբները, [[:hy:Հայ_առաքելական_եկեղեցի|Հայ առաքելական եկեղեցւոյ]] կողմէ` [[:hy:Հունվարի_6|Յունուար 6]]-ին` Յիսուսի մկրտութեան տօնի հետ միասին) եւ որպէս տօն յայտնի է [[:hy:Սուրբ_ծնունդ|Սուրբ ծնունդ]] անունով։ Անոր խաչելութիւնը կը յարգուի [[:hy:Ավագ_Ուրբաթ|Աւագ Ուրբաթ]] օրը, իսկ յարութիւնը կը նշուի [[:hy:Զատիկ|Զատիկին]]։ Լայնօրէն կիրառուող [[:hy:Քրիստոսից_հետո|ՔՀ]] ժամանակաշրջանի օրացոյցը (լատիներէն՝ «''anno Domini»'' ՝«Տիրոջ տարի»), եւ անոր համարժէք այլընտրանքը ( [[:hy:Մեր_թվարկություն|մ.թ]].) կը հիմնուի Յիսուսի ծննդեան մօտաւոր թուականին վրայ<ref name="AD">{{Cite encyclopedia|year=2003|title=anno Domini|encyclopedia=Merriam Webster Online Dictionary|publisher=Merriam-Webster|url=http://www.m-w.com/dictionary/Anno%20Domini|quote=Etymology: Medieval Latin, in the year of our Lord|accessdate=2016 թ․ նոյեմբերի 3}}</ref>։ Յիսուս կը յիշատակուի նաեւ ոչ քրիստոնէական կրօններուն եւ նոր կրօնական շարժումներուն մէջ։ [[:hy:Իսլամ|Իսլամութեան]] մէջ Յիսուսը (անունը սովորաբար կը տառադարձուի ''Իսա'') կը համարուի Աստուծոյ կարեւոր մարգարէներէն մէկը եւ «Մեսիա»<ref name="uscsite">{{Cite web|url=http://www.usc.edu/org/cmje/religious-texts/quran/verses/004-qmt.php#004.157|title=Quran 3:46–158|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150501064500/http://www.usc.edu/org/cmje/religious-texts/quran/verses/004-qmt.php|archivedate=2015 թ․ մայիսի 1|url-status=dead}}</ref><ref name="CEI">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=D7tu12gt4JYC&pg=PA270#v=onepage|title=Concise Encyclopedia of Islam|last=Glassé|first=Cyril|publisher=Rowman & Littlefield|year=2008|isbn=978-0-7425-6296-7|pages=270–71}}</ref><ref name="Siddiqui">{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=L-fRe-18OcIC&printsec=frontcover&dq=Christians,+Muslims,+and+Jesus#v=onepage&q=Christians%2C%20Muslims%2C%20and%20Jesus|title=Christians, Muslims, and Jesus|last=Siddiqui|first=Mona|publisher=Yale University Press|year=2013|isbn=978-0-300-16970-6|authorlink=Mona Siddiqui}}</ref>։ [[:hy:Մուսուլման|Մուսուլմանները]] կը հաւատան, որ ան մարգարէ, որ ծնած է կոյսէն, բայց իրեն չեն համարեր Աստուծոյ Որդի։ Ըստ [[:hy:Ղուրան|Ղուրանի]]՝ Յիսուսը խաչուած, սպաննուած է առերեւոյթ, իսկ իրականութեան մէջ ֆիզիքապէս համբարձած է երկինք` Աստուծոյ մօտ։ [[:hy:Հուդայականություն|Յուդայականութիւնը]] կը մերժէ, որ Յիսուսը հրեաներու սպասուած օծեալն է (մեսիա)՝ ըսելով, թէ ան չի համապատասխաներ օծեալի մասին Հին Կտարակարանի մարգարէութիւններուն, օժտուած չէ աստուածային բնութեամբ եւ յարութիւն չէ առած<ref name="JE1906">{{Cite web|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/8616-jesus-of-nazareth|title=Jesus of Nazareth|last=Jacobs|first=Joseph|last2=Kohler|first2=Kaufmann|website=Jewish Encyclopedia|last3=Gottheil|first3=Richard|last4=Krauss|first4=Samuel}}</ref>։ == Անուան ստուգաբանութիւն<ref>{{Citation|title=Հիսուս|url=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%80%D5%AB%D5%BD%D5%B8%D6%82%D5%BD|date=2025-02-07|accessdate=2025-02-24|language=hy}}</ref> == Յիսուսի ժամանակաշրջանին հրեաները կը կրէին միայն մէկ անուն, որուն կը յաջորդէր հօր կամ հարազատ քաղաքին անունը [[Պատկեր:JesusYeshua2.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:JesusYeshua2.svg|մինի|Ժամացոյցի սլաքին հակառակ աջ վերեւից` «Յիսուս» անուան եբրայերէն, արամեերէն, յունարէն, լատիներէն եւ անգլերէն գրութիւնները]] <ref name="Britannica">{{Cite encyclopedia|title=Jesus Christ|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/303091/Jesus-Christ|last2=Pelikan|first2=Jaroslav J.|accessdate=2015 թ․ հունիսի 10|first1=Ed P.|last1=Sanders}}</ref>։ Այսպիսով Նոր Կտակարանին մէջ Յիսուսը սովորաբար կ'անուանեն Յիսուս Նազովրեցի{{efn|This article uses quotes from the [[New Revised Standard Version]] of the Bible.}} (օրինակ ՝ Մարկոսի 10 :47)<ref>{{bibleverse|Mark|10:47}}</ref>: Նազարէթ քաղաքին մէջ Յիսուսի հարեւանները զինք կ'անուանեն «հիւսնի որդի, Մարիամի որդի եւ Յովսէփի, Յակոբոսի, Սիմոնի եւ Յուդայի եղբայր» (Մարկոս 6:3)<ref>{{bibleverse|Mark|6:3}}</ref>, «հիւսնի որդի» (Մատթէոս 13:55)<ref>{{bibleverse|Matthew|13:55}}</ref>, կամ «Յովսէփի որդի» (Ղուկասի 4:22)<ref>{{bibleverse|Luke|4:22}}</ref>։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ [[:hy:Փիլիպպոս_առաքյալ|Փիլիպպոս առաքեալը]] զինք կ'անուանէ «Նազարէթ քաղաքէն Յովսէփի որդի» (Յովհաննէս 1:45)<ref>{{bibleverse|John|1:45}}</ref>։ Հայերէնի մէջ «Յիսուս» անունը ծագում առած է յունարէնէն՝ {{lang|grc|Ἰησοῦς}} (''{{lang|grc-Latn|Iesous}}'')<ref name="CE name">{{CathEncy|wstitle=Origin of the Name of Jesus Christ|first=Anthony J.|last=Maas}}</ref>։ Յունական ձեւը հրէական (''Yeshua'') աւելի հին (''Yehoshua'') տարբերակն է կամ անգլերէն «Joshua»<ref>{{Cite book|title=Wycliffe Bible Dictionary|publisher=Hendrickson Publishers|year=1975|location=entry Hebrew Language}}</ref><ref name="EhrmanDid29">{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=hf5Rj8EtsPkC&printsec=frontcover&dq=did+jesus+exist+bart+ehrman#v=snippet&q=%22nearly%20anyone%20who%20lived%20in%20the%20first%20century%22|title=Did Jesus Exist?: The Historical Argument for Jesus of Nazareth|last=Ehrman|first=Bart D.|publisher=HarperOne|year=2012|isbn=978-0-06-208994-6|page=29}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/joshua|title=Joshua|publisher=Merriam-Webster|accessdate=2013 թ․ օգոստոսի 4}}</ref>։ ''Yeshua'' անունը հաւանաբար օգտագործուած է Հրէաստանի մէջ, Յիսուսի ծննդեան ժամանակաշրջանին<ref>{{Cite book|title=Matthew|last=Hare|first=Douglas|publisher=Westminster John Knox Press|year=2009|isbn=978-0-664-23433-1|page=11}}</ref>։ Մ. թ. I դարուն [[:hy:Հովսեփոս_Փլավիոս|Յովսէփոս Փլավիոսի]] աշխատութիւններուն մէջ, որոնք գրուած են յունարէն՝ նոյն լեզուով, ինչ որ Նոր Կտակարանը<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=zo44-XeRBg4C&pg=PA12|title=Topical Josephus|last=Rogers|first=Cleon|publisher=Zondervan|year=1999|isbn=978-0-310-23017-5|page=12}}</ref>, Յիսուս անունը (i.e. Ἰησοῦς) կը գործածուի առնուազն 12 անգամ՝ տարբեր մարդոց նկատմամբ{{sfn|Eddy|Boyd|2007|p=129}}։ «Յիսուս» անուան ստուգաբանութիւնը Նոր Կտակարանին մէջ կը տրուի որպէս «Աստուած փրկութիւն է»{{sfn|France|2007|p=53}}։ Քրիստոնէութեան տարածման սկիզբէն քրիստոնեաները Յիսուսը կ'անուանէին «Յիսուս Քրիստոս»{{sfn|Doninger|1999|p=212}}։ «Քրիստոս» բառը կոչում կամ պաշտօն է, ոչ թէ անուն {{sfn|Pannenberg|1968|pp=30–31}}<ref>{{Cite book|title=Theology of the New Testament|last=Bultmann|first=Rudolf K.|publisher=Baylor University Press|year=2007|isbn=978-1-932792-93-5|page=80}}</ref>։ Ծագում առած է յունարէն {{lang|grc|[[wikt:Χριστός|Χριστός]]}} (Քրիստոս) բառէն<ref name="CE name" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=i4u42_PsPNsC&pg=PA66|title=Philippians: Let Us Rejoice in Being Conformed to Christ|last=Heil|first=John P.|publisher=Society of Biblical Lit|year=2010|isbn=978-1-58983-482-8|page=66}}</ref>, թարգմանուած է եբրայերէն ''[[:hy:Օծյալը_հուդայականությունում|մաշիախ]]'' ({{lang|he|[[wikt:מָשִׁיחַ|משיח]]}}) բառէն, որ կը նշանակէ «օծեալ»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=7CGw_j-noWkC&pg=PA92|title=Conflict: Christianity's Love Vs. Islam's Submission|last=Gwynn|first=Murl E.|publisher=iUniverse|year=2011|isbn=978-1-4620-3484-0|page=92}}</ref>{{sfn|Vine|1940|pp=274–75}}։ Աստուածաշնչեան յուդայականութեան մէջ սրբագործուած իւղը կը գործածուի մարդոց, առարկաները օծելու համար՝ որպէս անոնց կրօնական սրբագործման մաս (տե′ս [[:hy:Ղևտական|Ղեւտական 8:10–12]])։ Քրիստոնեաները Յիսուսը անուանեցին Քրիստոս, քանի որ կը հաւատային անոր «Օծեալ» ըլլալուն, որու գալուստը մարգարէացուած է Հին Կտակարանին մէջ։ Քրիստոսը կը դիտուի որպէս անուն՝ «Յիսուս Քրիստոսի» մաս։ «Քրիստոնեայ» եզրոյթը (կը նշանակէ՝ Յիսուսի հետեւորդներ) կը կիրառուի առաջին դարէն ցայսօր {{sfn|Mills|Bullard|1998|p=[https://books.google.am/books?id=goq0VWw9rGIC&lpg=PA142&pg=PA142#v=onepage&q=142%20allegiance 142]}}։ == Կանոնական աւետարաններ == [[Պատկեր:P._Chester_Beatty_I,_folio_13-14,_recto.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:P._Chester_Beatty_I,_folio_13-14,_recto.jpg|alt=A four-page papyrus manuscript, which is torn in many places|մինի|3-րդ դարու հունական [[:hy:Պապիրուս|պապիրուս]] [[:hy:Ղուկասի_ավետարան|Ղուկասի աւետարանից]] տեքստով]] Յիսուս Քրիստոսի մասին տեղեկութիւններու հիմնական աղբիւրն են [[:hy:Նոր_Կտակարան|Նոր Կտակարանի]] գիրքերը եւ յատկապէս [[:hy:Ավետարան|աւետարանները]]։ Չորս աւետարանները ([[:hy:Ավետարան_ըստ_Մատթեոսի|Մատթէոսի]], [[:hy:Ավետարան_ըստ_Մարկոսի|Մարկոսի]], [[:hy:Ավետարան_ըստ_Ղուկասի|Ղուկասի]], [[:hy:Ավետարան_ըստ_Հովհաննեսի|Յովհաննէսի]]), ժամանակային տարբեր հատուածներէն սկսելով, կը պատմեն Յիսուս Քրիստոսի ծննդեան, կեանքի, [[:hy:Առաքյալ|առաքեալներու]] ընտրութեան, քարոզչութեան, սուրբ վարքի, հրաշքներու, բժշկումներու, պայծառակերպութեան, մեռելներ յարուցանելու մասին, կը ներկայացնեն Յիսուսի առակները, պատուիրանները, կը նկարագրեն չարչարանքները, կը խօսին [[:hy:Վերջին_ընթրիք|Վերջին ընթրիքի]], այսինքն՝ [[:hy:Հաղորդություն|հաղորդութեան]] խորհուրդի հաստատման, [[:hy:Մահ|մահուան]] մատնուելու, խաչուելու, թաղուելու, յարութիւն առնելու, համբարնալու, երկրորդ անգամ զօրութեամբ երկիր վերադառնալու եւ այլնի մասին։ Չորս աւետարաններն ալ արձանագրած են Յիսուսի կեանքի այն դրուագները, որոնք ըստ աւետարանիչներուն՝ մարգարէացուած էին եւ կը կատարուէին մէկ առ մէկ՝ իրականացնելով մարդու փրկութեան Աստուծոյ ծրագիրը։ Նոր Կտակարանի այլ մասեր եւս կը պարունակեն տեղեկութիւններ անոր կեանքի առանցքային դրուագներու, օրինակ՝ Վերջին ընթրիքի մասին (տե՛ս [[:hy:Պողոս_առաքյալի_առաջին_նամակը_Կորնթացիներին|Կորնթացիներ]] 11։23)։ [[:hy:Առաքյալ|Առաքեալներու]] գործեր գիրքին մէջ առկայ տեղեկութիւնները ([[:hy:Գործք_առաքելոց|Գործք առաքելոց]] 10:37 եւ [[:hy:Գործք_առաքելոց|Գործք առաքելոց]] 19) կը վերաբերին Յիսուսի վաղ շրջանի ծառայութեան եւ [[:hy:Հովհաննես_Մկրտիչ|Յովհաննէս Մկրտիչի]] կողմէ անոր գալստեան աւետման<ref name="Bruce1988">{{Cite book|url=https://archive.org/details/bookofacts00bruc|title=The Book of the Acts|last=Bruce|first=Frederick F.|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=1988|isbn=978-0-8028-2505-6|page=[https://archive.org/details/bookofacts00bruc/page/362 362]}}</ref>։ Վաղ քրիստոնէական պարականոն որոշ աւետարաններու մէջ ([[:hy:Թովմաս|Թովմասի]],[[:hy:Պետրոս|Պետրոսի]], [[:hy:Հուդա|յուդայի]] աւետարաններ, Յակոբի «ապոկրիֆոն» եւ այլ [[:hy:Ապոկրիֆ|ապոկրիֆ]] գրուածքներ) կան Յիսուսի կեանքի եւ ուսուցման նկարագրութեան առանձին դրուագներ, որոնք կը բացակային [[:hy:Նոր_Կտակարան|Նոր Կտակարանին]] մէջ։ Ուսումնասիրողներու կարծիքով պարականոն աւետարանները գրուած են կանոնական աւետարաններէն աւելի ուշ եւ նուազ արժանահաւատ են<ref>{{Cite book|title=Exploring the Origins of the Bible|last1=Evans|first1=C.A.|date=2008|publisher=Baker Academic|page=154}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Historical Jesus of the Gospels|last1=Keener|first1=Craig S.|date=2009|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|page=56}}</ref>։ Կանոնական աւետարանները չորսն են․ անոնցմէ իւրաքանչիւրը գրուած է տարբեր հեղինակի կողմէ։ Աւետարաններու հեղինակները անանուն են, սակայն աւանդաբար կը վերագրուին Յիսուսի հետ սերտօրէն կապուած չորս աւետարանիչներուն՝<ref name="5GIntro">{{Cite book|title=The Five Gospels|last1=Funk|first1=Robert W.|last2=Hoover|first2=Roy W.|publisher=Harper|year=1993|p=3}}</ref> Մարկոսին՝ [[:hy:Պետրոս|Պետրոսի]] ընկերակիցը, Մատթէոսին` Յիսուսի տասներկու աշակերտներէն մէկը, Ղուկասին՝ [[:hy:Պողոս|Պօղոսի]] ուղեկիցը, որ կը յիշատակուի քանի մը նամակներու մէջ եւ Յովհաննէսին՝ Յիսուսի «սիրելի» աշակերտը։ Աւետարաններու ուսումնասիրութեան կարեւոր մէկ մասն է անոնց գրական ժանրային պատկանելիութեան հարցը<ref>Burridge, R. A. (2006). Gospels. In J. W. Rogerson & Judith M. Lieu (Eds) ''The Oxford Handbook of Biblical Studies''. Oxford: Oxford University Press. p. 433</ref>։ «Արդեօ՞ք աւետարանի հեղինակները գրած են [[:hy:Վեպ|վէպեր]], [[:hy:Առասպել|առասպելներ]], պատմութիւններ կամ կենսագրականներ, որոնք մեծ ազդեցութիւն ունեցած են եւ ինչպէ՞ս պէտք է մեկնաբանուին անոնք։ Վերջերս կատարուած ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, որ [[:hy:Ավետարան|աւետարաններու]] [[:hy:Ժանր|ժանրը]] պէտք է տեղայնացնել հին կենսագրութեան տիրոյթին մէջ»<ref>Talbert, C. H. (1977) ''What are the Gospels? A Comparison with Graeco-Roman Biography''. rev. updated edn. Grand Rapids, Michigan: Eerdmans.</ref>։ Այն տեսակէտը, որ աւետարանները հնագոյն կենսագրութեան տեսակ են, ներկայիս ընդունուած է ուսումնասիրողներէն շատերու կողմէ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=A7wNGMrAiD0C|title=Jesus and Gospel|author=Graham N. Stanton|date=2004 թ․ հուլիսի 8|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-00802-0|page=192}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=eKZYMifS1fAC|title=The Oxford Handbook of Biblical Studies|author1=J. W. Rogerson|author2=Judith M. Lieu|date=2006 թ․ մարտի 16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-925425-5|page=437}}</ref>։ Նոր Կտակարանին մէջ ամէն ինչ չէ որ կը համարուի պատմական առումով արժանահաւատ {{sfn|Sanders|1993|p=3}}։ Որոշ ուսումնասիրողներ կը համարեն, որ աւետարանները կու տան Յիսուսի կեանքի հաւաստի նկարագրութիւն {{sfn|Grudem|1994|pp=90–91}}, ուրիշներ կ'ըսեն, թէ անոնց միջոցով կարելի է տալ Յիսուսի կեանքի միայն ուրուագիծը {{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|pp=117–25}}{{sfn|Ehrman|1999|pp=22–23}}։ Ըստ լայն գիտական համաձայնութեան` [[:hy:Համատես_ավետարաններ|Համատես աւետարանները]] (Մատթէոս, Մարկոս եւ Ղուկաս), Յովհաննէսի աւետարանին համեմատ, առաւել հաւաստի տեղեկութիւններ կը պարունակեն Յիսուսի կեանքին մասին {{sfn|Sanders|1993|p=71}}{{sfn|Theissen|Merz|1998|pp=17–62}}<ref name="Britannica" />։ Ըստ Մարկանի առաջնութեան տեսութեան` առաջինը գրուած է [[:hy:Ավետարան_ըստ_Մարկոսի|Մարկոսի աւետարանը]] (մ. թ. 60-75), անոր հետեւած է [[:hy:Ավետարան_ըստ_Մատթեոսի|Մատթէոսի աւետարանը]] (մ. թ. 65-85), ապա [[:hy:Ավետարան_ըստ_Ղուկասի|Ղուկասի աւետարանը]] (65-95) եւ [[:hy:Ավետարան_ըստ_Հովհաննեսի|Յովհաննէսի աւետարանը]] (75-100)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=l2sloGWzzV8C&pg=PA58#v=onepage&q&f=false|title=Can We Trust the Gospels?: Investigating the Reliability of Matthew, Mark, Luke, and John|last=Roberts|first=Mark D.|publisher=Crossway|year=2007|isbn=978-1-4335-1978-9|page=58}}</ref>։ Որոշ ուսումնասիրողներու կարծիքով, Մատթէոսը եւ Ղուկասը իրենց աւետարանները գրելու համար օգտուած են Մարկոսի աւետարանէն եւ այսպէս կոչված Q ({{lang-de|quelle}}` աղբիւր) աղբիւրէն, որ երկու հեղինակներն ալ օգտագործած են {{sfn|Licona|2010|pp=210–21}}։ Մատթէոսը, Մարկոսն ու Ղուկասը յայտնի են որպէս «համատես (սինոպտիկ) աւետարանիչներ»։ Անոնց աւետարանները նման են իրար իրենց բովանդակութեամբ, պատմութեամբ, պայմանաւորուածութեամբ, լեզուով եւ առանձին հատուածներու կառուցուածքով<ref name="Synoptic">{{Cite book|title=New Testament Theology|last=Haffner|first=Paul|year=2008|isbn=978-88-902268-0-9|page=135}}</ref><ref name="Synoptic2">{{Cite book|title=A Guide to the Gospels|last=Scroggie|first=W. Graham|publisher=[[Kregel Publications]]|year=1995|isbn=978-0-8254-9571-7|page=128}}</ref>։ Ըստ որոշ ուսումնասիրողներու՝ Համատես աւետարաններու եւ Յովհաննէսի աւետարանին միջեւ գրական ուղղակի առնչութիւններ գտնել հնարաւոր չէ<ref name="Moloney3">{{Cite book|url=https://archive.org/details/gospelofjohn0004molo|title=The Gospel of John|last1=Moloney|first1=Francis J.|last2=Harrington|first2=Daniel J.|publisher=Liturgical Press|year=1998|isbn=978-0-8146-5806-2|page=[https://archive.org/details/gospelofjohn0004molo/page/3 3]}}</ref>։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ համատես աւետարաններու կողմէ փաստուած Յիսուսի երկրային կեանքի որոշ դրուագներու նկարագրութիւնը կամ կը բացակայի (Յիսուսի մկրտութիւն, Յիսուսի փոխակերպում) կամ էապէս կը տարբերի համատես աւետարաններուն մէջ ներկայացուած տարբերակէն (Տաճարի մաքրման տեսարան, առաքեալներու հետ փոխյարաբերութիւններ եւ այլն)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=eIdkM00EdlAC&pg=PA251#v=onepage&q&f=false|title=A Theology of the New Testament|last=Ladd|first=George E.|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=1993|isbn=978-0-8028-0680-2|page=251}}</ref>։ {| class="wikitable" style="font-size: 89%" |- |Կը սկսի Յիսուսի մկրտութեամբ կամ կոյսէն ծնունդով<ref name="5GIntro" /> |Կը սկսի արարչութեան, ոչ թէ ծննդեան պատմութեամբ<ref name="5GIntro" /> |- |Յովհաննէս Մկրտիչի մկրտութեամբ<ref name="5GIntro" /> |Մկրտութիւնը կ'ենթադրուի, բայց չի յիշատակուիր<ref name="5GIntro" /> |- |Կ'ուսուցանէ առակներու եւ ասացուածքներու միջոցով<ref name="5GIntro" /> |Կ'ուսուցանէ երկար ելոյթներու միջոցով<ref name="5GIntro" /> |- |Կ'ուսուցանէ Աստուծոյ արքայութեան մասին եւ շատ քիչ` իր մասին<ref name="5GIntro" /> |Կ'ուսուցանէ գլխաւորաբար իր մասին<ref name="5GIntro" /> |- |Կը խօսի աղքատներու եւ ճնշուածներու մասին<ref name="5GIntro" /> |Ոչինչ կ'ըսէ աղքատներու եւ ճնշուածներու մասին<ref name="5GIntro" /> |- |Կը մասնակցի մէկ Զատկական տօնի<ref name="numPassover">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=5FOeAjGFpGEC&pg=PA281#v=onepage|title=The Gospel of John: When Love Comes to Town|last1=Metzger|first1=Paul L.|date=2010|publisher=InterVarsity Press|page=281}}</ref> |Կը մասնակցի երեք կամ չորս Զատկական տօնի.<ref name="numPassover" /> |- |Տաճարի մաքրումը ուշ տեղի կ'ունենայ<ref name="5GIntro" /> |Տաճարի մաքրումը կանուխ տեղի կ'ունենայ<ref name="5GIntro" /> |- |Յիսուսը կը կատարէ նոր ուխտը վերջին ընթրիքի ժամանակ<ref name="5GIntro" /> |Յիսուս կը լուայ աշակերտներուն ոտքերը<ref name="5GIntro" /> |} Համատես աւետարանիչներէն իւրաքանչիւրը շեշտը կը դնէ Յիսուսի երկրային կեանքին եւ գործունէութեան տարբեր կողմերու վրայ։ Ըստ Մարկոսի` Յիսուսը Աստուծոյ Որդին է, եւ անոր հզօր գործերը կը վկայեն Աստուծոյ թագաւորութեան գոյութեան մասին։ Ան անխոնջ հրաշագործ մշակ է, [[:hy:Աստված|Աստուծոյ]] եւ [[:hy:Մարդ|մարդու]] ծառան<ref name="ThompsonPortraits">Thompson, Frank Charles. The Thompson Chain-Reference Bible. Kirk bride Bible Co & Zondervan Bible Publishers. 1983. pp. 1563–64.</ref>։ Այս կարճ աւետարանը համեմատաբար քիչ կ'անդրադառնայ Յիսուսի խօսքերուն կամ ուսմունքին։ Մատթէոսի աւետարանը կ'ընդգծէ, որ Յիսուս կը կատարէ Աստուծոյ կամքը, ինչպէս ցոյց տրուած է Հին Կտակարանին մէջ եւ ան է Եկեղեցւոյ Տէրը։ Ան [[:hy:Դավիթ_(արքա)|Դաւիթի]] որդին է՝ «թագաւոր» եւ «օծեալ»։ Ղուկաս կը ներկայացնէ Յիսուսը որպէս աստուածամարդ փրկիչ, որ կը կարեկցի կարիքաւորներուն<ref name="May Metzger Luke">May, Herbert G. and Bruce M. Metzger. The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha. 1977. "Luke" pp. 1240–85.</ref>։ Ան մեղաւորներու եւ մերժուածներու ընկերն է, որ եկած է փնտռելու եւ փրկելու կորուսեալները<ref name="ThompsonPortraits" />։ Այս աւետարանին մէջ զետեղուած են Յիսուսի ամէնասիրած առակները՝ «Բարի սամարացին» եւ «Անառակ որդին»<ref name="May Metzger Luke" />։ Յովհաննէսի աւետարանի նախաբանին մէջ Յիսուսը կը ներկայացուի որպէս աստուածային խօսքի մարմնացում<ref name="MayMetzgerJohn">May, Herbert G. and Bruce M. Metzger. The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha. 1977. "John" pp. 1286–318.</ref>։ Յիսուսը ոչ միայն աւելի մեծ է, քան անցեալի որեւէ մարգարէ, այլեւ աւելի մեծ է, քան որեւէ մարգարէ կրնայ ըլլալ։ Ան ո՛չ միայն Աստուծոյ խօսքեր կ'ըսէ, այլ ինքն է Աստուծոյ խօսքը {{sfn|Harris|1985|pp=302–10}}։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ Յիսուսը հրապարակայնօրէն կը բացայայտէ իր աստուածային էութիւնը։ Այստեղ ան «Կեանքի հացն» է, «Աշխարհի լոյսը», «Ճշմարիտ որթատունկը» եւ այլն<ref name="ThompsonPortraits" />։ Նոր Կտակարանի հեղինակները շատ չեն հետաքրքրուած Յիսուսի երկրային կեանքի ժամանակագրութեամբ, անոր կեանքի դրուագներու եւ պատմական ընթացիկ իրադարձութիւններու համապատասխանեցմամբ {{sfn|Rahner|2004|pp=730–31}}։ Յովհաննէսի աւետարանի 21։25 գլխուն մէջ կը նշուի, որ աւետարանները չեն յաւակնիր ներկայացնել Յիսուսի կեանքի իրադարձութիւնները սպառիչ կերպով<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/christologybibli00sjge|title=Christology: A Biblical, Historical, and Systematic Study of Jesus|last=O'Collins|first=Gerald|publisher=OUP Oxford|year=2009|isbn=978-0-19-955787-5|pages=[https://archive.org/details/christologybibli00sjge/page/1 1]–3}}</ref>։ Այս առումով ուշագրաւ է, որ աւետարանները իրենց բովանդակութեան մօտ մէկ երրորդը կը նուիրեն [Յիսուս Քրիստոսի] կեանքի վերջին` Զատկական շաբաթին<ref name="Turner613">{{Cite book|url=https://archive.org/details/matthew0000turn|title=Matthew|last=Turner|first=David L.|publisher=Baker Academic|year=2008|isbn=978-0-8010-2684-3|page=[https://archive.org/details/matthew0000turn/page/613 613]}}</ref>։ Չնայած աւետարանները բաւականաչափ մանրամասութիւններ չեն պարունակեր Յիսուսի կեանքին հետ կապուած, ճշգրիտ թուականներու գծով ժամանակակից ուսումնասիրողներու պահանջները բաւարարելու համար, սակայն անոնցմէ կարելի է որոշակի պատկերացում կազմել եւ ուրուագծել Յիսուսի երկրային կեանքի պատմութիւնը։ == Կեանքի վաղ տարիներ, ընտանիք եւ զբաղմունք == [[Պատկեր:ChristInTheTemple.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:ChristInTheTemple.jpg|աջից|մինի|12–ամյա Յիսուսը [[:hy:Տաճար|տաճարում]], պատկերված [[:hy:Հենրիխ_Հոֆման|Հենրիխ Հոֆմանի]] կողմէ, 1884]] Ըստ Նոր Կտակարանի` Յիսուս Քրիստոս ծնած է կոյս [[:hy:Մարիամ_Աստվածածին|Մարիամէն]]՝ [[:hy:Սուրբ_Հոգի|Սուրբ Հոգիի]] միջոցով, ինչպէս Մարիամին աւետած էր «Տիրոջ [[:hy:Հրեշտակ|հրեշտակը»]] (Մատթ. 1.18–23)։ Անոր անունը դրուած է Յիսուս՝ «աստուածային նախասահմանութեամբ»։ Ինչպէս կը հաշուէ [[:hy:Մատթեոս_առաքյալ|Մատթէոս աւետարանիչ]] իր ազգաբանութեան մէջ (Մատթ. 1)՝ [[:hy:Աբրահամ|Աբրահամէն]]՝ «հաւատքի հօրմէն» մինչեւ Քրիստոս կայ 42 սերունդ։ 42-րդը Քրիստոսն է՝ [[:hy:Դավիթ|Դաւիթ]] թագաւորի սերունդէն։ Ընդունուած կարծիքն այն է, որ Յիսուս ծնած է մ.թ. 1 թուականին (որով կը սկսի մեր թուարկութիւնը)։ Այլ հաշուարկներու համաձայն՝ ան ծնած է մ.թ.ա. 4 թուականին, [[:hy:Հերովդես_I_Մեծ|Հերովդէս Մեծի]] մահէն անմիջապէս առաջ։ Մատթէոսի եւ Ղուկասի աւետարաններուն մէջ նշուած է, որ Յիսուս իր մանկութիւնը անցուցած է [[:hy:Գալիլեա|Գալիլիայի]] [[:hy:Նազարեթ|Նազարէթ]] քաղաքին մէջ, ուր ապրած է իր ընտանիքին հետ։ Անոր ընտանիքի անդամներն էին՝ մայրը՝ [[:hy:Մարիամ_Աստվածածին|Մարիամը]], եղբայրները՝ Յակոբոսը, Յովսէն (կամ Յովսէփոսը), [[:hy:Հուդա|Յուդան]], [[:hy:Սիմոն|Սիմոնը]] եւ անանուն քոյրերը, որոնք կը յիշատակուին աւետարաններուն եւ այլ աղբիւրներու մէջ<ref name="Aslan2013">{{Cite book|url=https://archive.org/details/zealotlifetimeso00reza|title=Zealot: The Life and Times of Jesus of Nazareth|last=Aslan|first=Reza|publisher=Random House|year=2013|isbn=9781400069224|page=756|authorlink=Reza Aslan}}</ref>։ Մարկոսի աւետարանին մէջ կ'ըսուի, որ Յիսուս տարաձայնութիւններ ունէր իր ընտանիքի անդամներուն եւ հարեւաններուն հետ {{sfn|Harris|1985|pp=270–72}}։ Յիսուսի մայրն ու եղբայրները կ'երթան իր մօտ (Մարկոս 3։31-35), քանի որ [[:hy:Հիսուսի_հոգեկան_առողջություն|մարդիկ կ'ըսէին, թէ նա խելագարուած է]] (Մարկոս 3։21)։ Յիսուս կը պատասխանէ, որ իր հետեւորդներն են իր իսկական ընտանիքը։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ Մարիամ կը հետեւի Յիսուսին խաչելութեան ժամանակ եւ կը տանջուի անոր համար (Յովհաննէս 19։25-27): Աւետարանները կը նշեն, որ Յիսուս գիտէր կարդալ եւ մեկնաբանել Հին Կտակարանի գիրքերը, բանավիճիլ անոնց իմաստին շուրջ, սակայն այդ անպայմանօրէն չի նշանակեր, որ ան ստացած է կանոնակարգուած կրօնական ուսուցում<ref name="literacy">{{Cite encyclopedia|year=2001|title=Context, family and formation|encyclopedia=Cambridge companion to Jesus|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.am/books?id=vSehrtQpcYcC&pg=PA14#v=onepage&q&f=false|last=Evans|first=Craig A.|editor-last=Bockmuehl|editor-first=Markus N. A.|pages=14, 21|isbn=978-0-521-79678-1}}</ref>։ Ծնելէն յետոյ, երբ Յիսուս, հրէական օրէնքի համաձայն, կը բերուի Երուսաղէմի տաճար, [[:hy:Սիմոն|Սիմոն]] անունով մէկը կը դիմէ Մարիամին, ըսելով, որ Յիսուսը «պիտի կանգի որպէս հակառակութեան նշան, իսկ քու հոգիի միջով ալ սուր պիտի անցնի, որպէսզի բազում սրտերու խորհուրդներ յայտնի դառնան» (Ղուկաս 2։28-35)։ Երուսաղէմ կատարած մէկ այլ ճամբորդութեան ընթացքին, երբ Յիսուս կը կորչի, ծնողները զինք կը գտնեն տաճարին մէջ վարդապետներու մէջ նստած՝ անոնց լսելով եւ հարցեր տալով, եւ ամէնքը, որ կը լսէին զինք, կը զարմանային իր իմաստութեամբ եւ պատասխաններով։ Եւ երբ Մարիամ կ'ըսէ, որ փնտռած են զինք, Յիսուս կը պատասխանէ, որ «ինքը պէտք է ըլլայ իր հօր տան մէջ» (Ղուկաս 2։41-52); == Մկրտութիւն եւ փորձութիւններ == Շուրջ երեսուն տարեկանին (Ղուկ. 3.23) Յիսուս ինքզինք կը յայտնէ աշխարհին եւ շուրջ երեք տարի կ'աւետէ մարդոց Աստուծոյ փրկութեան ու երկինքի արքայութեան «բարի լուրը»։ Յիսուսի մկրտութեան պատմութեան Համատես աւետարաններուն մէջ կը նախորդեն [[:hy:Հովհաննես_Մկրտիչ|Յովհաննէս Մկրտիչի]] մասին տեղեկութիւնները {{sfn|Blomberg|2009|pp=224–29}}{{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|pp=141–43}}{{sfn|McGrath|2006|pp=16–22}}։ Անոնք կը վկայեն, որ Յովհաննէսը մեղքերու թողութեան համար [[:hy:Ապաշխարություն|ապաշխարութիւն]] կը քարոզէ՝ խրախուսելով աղքատներուն [[:hy:Ողորմություն|ողորմութիւն]] տալը (Ղուկաս 3։11): Ան կը մկրտէ մարդիկը [[:hy:Հորդանան|Յորդանան]] գետին մէջ՝ [[:hy:Փերիա|Փերիայի]] մօտ եւ կը կանխագուշակէ (Ղուկաս 3։16) մէկուն յայտնուիլը «որ աւելի զօրաւոր է իրմէ»<ref name="EerRoger">{{Cite book|url=https://archive.org/details/eerdmanscommenta0000unse|title=Eerdmans commentary on the Bible|last1=Dunn|first1=James D. G.|last2=Rogerson|first2=John W.|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2003|isbn=978-0-8028-3711-0|page=[https://archive.org/details/eerdmanscommenta0000unse/page/1010 1010]}}</ref><ref name="Zanzig">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=QMyiWpV-dx8C&lpg=PA118&pg=PA118#v=onepage&q=118%20%22the%20Baptist%22&f=false|title=Jesus of history, Christ of faith|last=Zanzig|first=Thomas|publisher=Saint Mary's Press|year=2000|isbn=978-0-88489-530-5|page=118}}</ref>։ Աւելի ուշ Յիսուս Յովհաննէսը կը բնութագրէ որպէս «Եղիա, որ պիտի գար» (Մաթ․11-14,Մարկ․9։13-14), մարգարէ, որ խոստացած էր յայտնուիլ մինչ «Տիրոջ մեծ եւ սարսափելի օրը» (Մաղաքիա 4.5)։ Մարկոսի աւետարանին մէջ, երբ Յովհաննէսը կը մկրտէ Յիսուսը եւ ան դուրս կիւ գայ ջուրէն, ապա կը տեսնէ [[:hy:Սուրբ_Հոգի|Սուրբ Հոգին]] աղաւնիի կերպարանքով եւ կը լսէ [[:hy:Երկինք|երկինքէն]] եկող ձայնը, որ կը յայտարարէ, թէ ան է Աստուծոյ Որդին (Մարկոս,1.9-11)։ Սա աւետարաններուն մէջ նկարագրուող երկու իրադարձութիւններէն մէկն է, ուր երկինքէն լսուող ձայնը Յիսուսը կ'անուանէ Որդի։ Յաջորդը տեղի կ'ունենայ փորձութեան ժամանակ։ Հոգին կը տանի զինք անապատ, ուր ան կը փորձուի Սատանային կողմէ (Մարկ․1։12-13)։ Մատթէոսի աւետարանին մէջ ալ Յիսուսի մկրտութիւնը համանման է։ Այստեղ, մինչ Յիսուսը մկրտելը, Յովհաննէս Մկրտիչ կը բողոքէ՝ ըսելով․ «Ես պէտք է քեզմէ մկրտուիմ» (Մատթ․3։14)։ Յիսուս կը յանձնարարէ շարունակել [[:hy:Մկրտություն|մկրտութեամբ]] «կատարել արդարութիւնը» (Մատթ․3։15)։ Մատթէոս կը մանրամասնէ երեք փորձութիւնները, զորս [[:hy:Սատանա|Սատանան]] կ'առաջարկէ Յիսուսին անապատին մէջ (Մատթ․4։3-11)։ Ղուկասի աւետարանին մէջ, երբ բոլորը կը մկրտուին եւ Յիսուս կ'աղօթէ, Սուրբ Հոգին [[:hy:Աղավնի|աղաւնիի]] կերպարանքով կ'իջնէ իր վրայ (Ղուկ․3։21-22)։ Յովհաննէսը անուղղակիօրէն կը ճանչնայ Յիսուսը եւ կ'ուղարկէ իր հետեւորդները հարցնելու անոր մասին (Ղուկ․7։18-23)։ Յիսուսի մկրտութիւնը եւ փորձութիւնները քարոզչական ծառայութեան նախապատրաստման հիմք կը հանդիսանան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=KyqQKohpVR4C&pg=PA65#v=onepage&q&f=false|title=Life of Christ|last=Sheen|first=Fulton J.|publisher=Random House|year=2008|isbn=978-0-385-52699-9|page=65}}</ref>։ Յովհաննէսի աւետարանը չ'անդրադառնար Յիսուսի մկրտութեան եւ փորձութիւններուն<ref name="Zanzig" />։ Այստեղ [[:hy:Հովհաննես_Մկրտիչ|Յովհաննէս Մկրտիչը]] կը վկայէ, որ ինք տեսած է Հոգիին իջնելը Յիսուսին վրայ (Յովհ․1։32)։ Յովհաննէսը բոլորի ներկայութեամբ կը յայտարարէ Յիսուսը որպէս [[:hy:Զոհաբերություն|զոհաբերութեան]] Աստուծոյ գառ եւ Յովհաննէսի [[:hy:Հետևորդ|հետեւորդներէն]] ոմանք կը դառնան Յիսուսի աշակերտները {{sfn|Theissen|Merz|1998|pp=17–62}}։ Այս աւետարանին մէջ Յովհաննէսը կը հերքէ, որ ինքը [[:hy:Եղիա|Եղիան]] է (Յովհ․1։21)։ Մինչ Յովհաննէս Մկրտիչի ձերբակալութիւնը, Յիսուս նոյնպէս մկրտելու պատուէր կու տայ իր աշակերտներուն (Յովհ․3.22-24) եւ անոնք աւելի շատ մարդ կը մկրտեն, քան Յովհաննէսը (Յովհ․4։1)։ == Հանրային ծառայութիւն == Համատես աւետարանիչները կու տան Յիսուսի ծառայութեան երկու հիմնական աշխարհագրական ուղենիշեր։ Առաջինը ինկած է [[:hy:Հրեաստան|Հրէաստանէն]] հիւսիս՝ [[:hy:Գալիլեա|Գալիլիայի]] մէջ, ուր Յիսուս յաջող քարոզչութիւն կը վարէ, իսկ երկրորդը՝ [[:hy:Երուսաղեմ|Երուսաղէմի]] մէջ, ուր Յիսուս կը մերժուի ու կը սպաննուի։ Յատկանշական է, որ Յիսուս ինքզինք որպէս [[:hy:«Օծյալ»|«օծեալ»]] ճանչցողներուն կ'արգիլէ խօսիլ ատոր մասին, այդ կարգին նաեւ այն մարդոց, որոնց կը բուժէ [[:hy:Դև|դեւերէն]]։ Յովհաննէսը շեշտը կը դնէ Յիսուսի ծառայութեան՝ Երուսաղէմի մէջ եւ անոր մօտակայքը տեղի ունեցող դրուագներու նկարագրութեան վրայ։ Յիսուսի աստուածային ինքնութիւնը բացայայտօրէն կը յայտարարուի եւ շատերու կողմէ կը ճանչցուի։ Ուսումնասիրողները Յիսուսի ծառայութիւնը կը բաժնեն քանի մը փուլերու։ Գալիլիայի ծառայութիւնը կը սկսի, երբ Յիսուս Յուդայի անապատին մէջ սատանային կողմէ փորձուելէն յետոյ կը վերադառնայ<nowiki/>[[:hy:Գալիլեա|Գալիլիա]]։ Յիսուս կը քարոզէ Գալիլիոյ մէջ եւ անոր մօտակայքը (Մատթ․4։18-20)։ Յիսուսի առաջին աշակերտները, որոնք յետագային պիտի դնեն վաղ [[:hy:Եկեղեցի|եկեղեցիներու]] հիմքը, կը միանան իրեն եւ կը սկսին ճամբորդել իր հետ։ Այս շրջանը կը ներառէ [[:hy:Լեռան_Քարոզ|Լեռան Քարոզը]]՝ Յիսուսի առանցքային [[:hy:Զրույց|զրոյցներէն]] մէկը {{sfn|Redford|2007|pp=117–30}}<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sermononmountthe0000vaug|title=The Sermon on the mount: a theological investigation|last=Vaught|first=Carl G.|publisher=Baylor University Press|year=2001|isbn=978-0-918954-76-3|pages=xi–xiv}}</ref>, ինչպէս նաեւ փոթորիկի հանդարտեցումը, 5,000 մարդ կերակրելը, ծովուն վրայ քալելը եւ շարք մը այլ [[:hy:Հրաշք|հրաշքներ]] եւ առակներ։ Անիկա կ'աւարտի [[:hy:Պետրոս|Պետրոսի]] հետ երկխօսութեամբ եւ [[:hy:Կերպարանափոխություն|Կերպարանափոխմամբ]]<ref>{{Cite encyclopedia|year=1909|title=Transfiguration, The|encyclopedia=The New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Thought: Son of Man-Tremellius V11|publisher=Funk & Wagnalls Company|url=https://books.google.am/books?id=js5-eDk13TcC&pg=PA493#v=onepage&q&f=false|last=Nash|first=Henry S.|editor-last=Jackson|editor-first=Samuel M.|page=493|isbn=978-1-4286-3189-2}}</ref><ref name="Barton132">{{Cite book|title=The Cambridge Companion to the Gospels|last=Barton|first=Stephen C.|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-80766-1|pages=132–33}}</ref>։ Երուսաղէմ ճանապարհորդութեան ընթացքին, Յիսուս, իր [[:hy:Փերիա|Փերիայի]] մէջ ծառայութեան ժամանակ, կը վերադառնայ [[:hy:Հորդանան|Յորդանանի]] այն ափը, ուր մկրտուած է (Յովհ․10։40-42)։ Երուսաղէմի մէջ իր ծառայութեան եզրափակիչ փուլը կը մեկնարկէ [[:hy:Ծաղկազարդ|Ծաղկազարդի]] Կիրակին՝ Յիսուսի յաղթական մուտքով քաղաք {{sfn|Cox|Easley|2007|pp=155–70}}։ Համատես աւետարաններուն մէջ այդ շաբթուան ընթացքին Յիսուսը դրամափոխները կը վռնտէ Երկրորդ Տաճարէն եւ կը մատնուի Յուդայի կողմէ։ Այս շրջանի գագաթնակէտն է Վերջին ընթրիքը եւ Հրաժեշտի զրոյցը {{sfn|Blomberg|2009|pp=224–29}}{{sfn|Cox|Easley|2007|pp=155–70}}{{sfn|Redford|2007|pp=257–74}}։ == Աշակերտներ եւ հետեւորդներ == [[Պատկեր:Brooklyn_Museum_-_The_Exhortation_to_the_Apostles_(Recommandation_aux_apôtres)_-_James_Tissot.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Brooklyn_Museum_-_The_Exhortation_to_the_Apostles_(Recommandation_aux_ap%C3%B4tres)_-_James_Tissot.jpg|աջից|մինի|Յիսուսը խոսում է իր տասներկու աշակերտների հետ, պատկերված է [[:hy:Ջեյմս_Տիսո|Ջեյմս Տիսոյի]] կողմէ]] Իր քարոզչութիւնը սկսելէ առաջ Յիսուս կ'ընտրէ [[:hy:Առաքյալներ|տասներկու առաքեալներ]]։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ Յիսուսի առաջին երկու առաքեալները [[:hy:Հովհաննես_Մկրտիչ|Յովհաննէս Մկրտիչի]] աշակերտներէն էին։ Երբ Յովհաննէս Մկրտիչ կը տեսնէ Յիսուսը եւ զինք կ'անուանէ «Աստուծոյ գառ», երկուքը կը լսեն այդ եւ կը հետեւին Յիսուսին։ Ըստ Մարկոսի եւ Մատթէոսի աւետարաններուն` Յիսուսի առաջին չորս աշակերտները ձկնորսներ էին, որոնք անմիջապէս կը համաձայնին ձգել իրենց ցանցերն ու նաւակները եւ հետեւիլ իրեն (Մատթ․4.18-22)։ Ի յաւելումն տասներկու առաքեալներուն, երբ Յիսուս կը քարոզէ դաշտին մէջ, մեծ թիւով մարդիկ կու գան տեսնելու եւ լսելու իրեն (Ղուկ․ 6.17)։ Յիսուս իր 70-72 աշակերտներուն նախօրօք կ'ուղարկէ բոլոր այն [[:hy:Քաղաք|քաղաքներն]] ու վայրերը, ուր ինք պիտի երթար (Ղուկ․ 10.1-16)։ Անոնք հրահանգ կը ստանան բուժել հիւանդները եւ աշխարհի մէջ տարածել Աստուծոյ արքայութեան գալստեան լուրը<ref>{{Cite encyclopedia|year=2009|title=The Gospel According to Luke|encyclopedia=New Collegeville Bible Commentary: New Testament|publisher=Liturgical Press|url=https://books.google.am/books?id=sdooTRyPMCwC&pg=PA255#v=onepage&q&f=false|last=Patella|first=Michael F.|editor-last=Durken|editor-first=Daniel|page=255|isbn=978-0-8146-3260-4}}</ref>։ == Ուսուցում եւ հրաշքներ == [[Պատկեր:Hoffman-ChristAndTheRichYoungRuler.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Hoffman-ChristAndTheRichYoungRuler.jpg|մինի|Քրիստոսը եւ հարուստ երիտասարդ կառավարիչը [[:hy:Հենրիխ_Հոֆման|նկարիչ՝Հենրիխ Հոֆման]],1889]] Համատես աւետարաննեն մէջ Յիսուս յաճախ կ'ուսուցանէ Աստուծոյ արքայութեան մասին [[:hy:Առակ|առակներով]]։ Աստուծոյ թագաւորութիւնը Յիսուսի ծառայութեան մէջ կը բնութագրուի որպէս անմիջական եւ արդէն ներկայ իրողութիւն։ Յիսուսը Աստուծոյ թագաւորութիւն կը խոստանայ բոլոր անոնց, որոնք կ'ընդունին իր [[:hy:Ուսուցում|ուսուցումը]] (Մարկ․10.13–27)։ Յիսուս կը խօսի Աստուծոյ Որդիին մասին, որ պիտի գայ հաւաքելու ընտրեալները<ref name="Britannica" />։ Ան կոչ կ'ընէ մարդոց [[:hy:Ապաշխարություն|ապաշխարել]] իրենց [[:hy:Մեղք|մեղքերը]] եւ ամբողջովին նուիրուիլ Աստուծոյ<ref name="Britannica" />։ Երբ Յիսուսին կը հարցնեն, թէ ո՞րն է ամէնամեծ պատուիրանը, Յիսուսը կը պատասխանէ․ «Սիրէ′ քու Տէր Աստուածդ ամբողջ սրտովդ, ամբողջ անձովդ եւ բոլոր մտքերովդ։ Երկրորդն ալ ասոր նման․ Սիրէ′ ընկերդ անձիդ պէս» (Մաթ․ 22.37-39)։ Յիսուսի այլ բարոյական պատուիրաններն են՝ սիրել թշնամիները, ձեռնպահ մնալ ատելութենէն եւ հեշտասիրութենէն, ներել այն մարդոց, ովքեր մեղք գործած են ձեր դէմ եւ այլն (Մաթ․ 5։44)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=LlMVrmA-b-4C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Kingdom Ethics: Following Jesus in Contemporary Context|last1=Stassen|first1=Glen H.|last2=Gushee|first2=David P.|publisher=InterVarsity Press|year=2003|isbn=978-0-8308-2668-1|pages=102–03, 138–40, 197–98, 295–98}}</ref>։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ Յիսուսի ուսմունքը կը ներկայացուի ո՛չ որպէս իր սեփական [[:hy:Քարոզ|քարոզը]], այլ որպէս աստուածային յայտնութիւն։ Օրինակի համար Յովհաննէս Մկրտիչ կը նշէ (Յովհ․ 3.34) «Ան, որուն [[:hy:Աստված|Աստուած]] ուղարկած է, կը խօսի Աստուծոյ բառերով, քանի որ Աստուած [[:hy:Հոգի|հոգին]] չափով չի տար»։ Յիսուս կ'ըսէ․ «Իմ վարդապետութիւնը իմս չէ, այլ զիս ուղարկողինն է» (Յովհ․ 7.16)։ Ան նոյնը կը հաստատէ նաեւ այլ տեղ մը (Յովհ․14.10). «Չէ՞ք հաւատար, որ ես Հօր մէջ եմ եւ Հայրս ալ իմ մէջ։ [[:hy:Խոսք|խօսքերը]],որ ես կ'ըսեմ, իմ անձէն չեմ ըսեր, այլ Հայրը, որ իմ մէջ կը բնակի, ան է որ կը գործէ այդ գործերը»<ref name="autogenerated98">{{Cite book|url=https://archive.org/details/emergencechristi00osbo_404|title=The emergence of Christian theology|last=Osborn|first=Eric F.|publisher=Cambridge University Press|year=1993|isbn=978-0-521-43078-4|page=[https://archive.org/details/emergencechristi00osbo_404/page/n115 98]}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/missionsofjesusd0000kost|title=The missions of Jesus and the disciples according to the Fourth Gospel|last=Köstenberger|first=Andreas J.|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=1998|isbn=978-0-8028-4255-8|pages=[https://archive.org/details/missionsofjesusd0000kost/page/108 108]–09}}</ref>։ [[Պատկեր:Christ_cleans_leper_man.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Christ_cleans_leper_man.jpg|մինի|[[:hy:Հիսուսը_բուժում_է_բորոտին|Յիսուսը բուժում է բորոտին]], միջնադարեան խճանկար [[:hy:Մոնրեալե_տաճար|Մոնրեալե տաճարից]]]] Առակները յաճախ կը պարունակեն [[:hy:Սիմվոլիկա|խորհրդանիշ]] եւ սովորաբար կը կապեն ֆիզիքական աշխարհը հոգեւորին հետ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=OoIuAAAAYAAJ&pg=PA9#v=onepage&q&f=false|title=The Parables of Jesus|last=Lisco|first=Friedrich G.|publisher=Daniels and Smith Publishers|year=1850|pages=9–11}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=5bUCAAAAQAAJ&pg=PA6#v=onepage&q&f=false|title=The parables of our Lord?|last=Oxenden|first=Ashton|publisher=William Macintosh Publishers|year=1864|page=6}}</ref>։ Որոշ առակներ ինչպէս «Անառակ որդիին վերադարձը» (Ղուկ․15.11-32) համեմատաբար պարզ են, սակայն կան առակներ, որոնք շատ բարդ են, խոր եւ խճճուած, ինչպէս օրինակ՝ «Սերմացանի առակը» (Մարկ․4. 26-29)<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/jesus/parables.html|title=The Parables|last=Boucher|first=Madeleine I.|publisher=BBC|accessdate=2013 թ․ հունիսի 3}}</ref>։ Երբ Յիսուսին աշակերտները կը հարցնեն՝ ինչո՞ւ առակներով կը խօսի մարդոց հետ, ան կը պատասխանէ, որ ի տարբերութիւն միւս մարդոց, ընտրեալ աշակերտներուն տրուած է իմանալու երկնային թագաւորութեան գաղտնիքները․ «Ով որ ունի, անոր կը տրուի եւ կ'աւելնայ, եւ ով որ չունի, ունեցածն ալ կ'առնուի իրմէ» (Մատթ․13.10-17)։ Աւետարանական պատմութիւններուն մէջ Յիսուս իր ծառայութեան մեծ մասը կը նուիրէ հրաշքներ գործելու եւ յատկապէս հիւանդներ բուժելու։ Հրաշքները կը դասակարգուին երկու հիմնական խումբերու՝ բուժական հրաշքներ եւ բնութեան հրաշքներ։ Բուժական հրաշքները կը ներառեն ֆիզիքական հիւանդութիւններու բուժումը։ Բնութեան հրաշքները կը ցուցադրեն Յիսուսի զօրութիւնը բնութեան վրայ եւ կը ներառեն ջուրի` գինիի դառնալը, ջուրին վրայէն քալելը, փոթորիկի հանդարտեցումը եւ այլն։ Յիսուս կը նշէ, որ իր հրաշքները աստուածային աղբիւրէն են։ Երբ Յիսուսի հակառակորդները զինք կը մեղադրեն, թէ ան դեւերը կը հանէ Բէեղզեբուղի միջոցով, ան կը պատասխանէ, որ այդ կ'ընէ «Աստուծոյ ոգիով» (Մատթ․12։28)։ «Եւ եթէ ես Բէեղզեբուղով կը հանեմ դեւերը, ձեր որդիները ինչո՞վ կը հանեն. ատոր համար անոնք կ'ըլլան ձեր դատաւորները։ Բայց եթէ ես Աստուծոյ Հոգիով կը հանեմ դեւերը, ուրեմն Աստուծոյ արքայութիւնը հասած է ձեր վրայ»<ref name="Britannica2">{{Cite encyclopedia|title=Jesus Christ|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/303091/Jesus-Christ|last2=Pelikan|first2=Jaroslav J.|accessdate=2015 թ․ հունիսի 10|first1=Ed P.|last1=Sanders}}</ref>։ Որեւէ մեղք, նոյնիսկ Աստուծոյ կամ մարդու որդիին դէմ կը ներուի, սակայն ան որ բարութիւնը կը վիրաւորէ կամ Սուրբ Հոգին` չի ներուիր։ Ան իր մեղքը պիտի կրէ յավերժ։ Այնուամենայնիւ համատես աւետարաններուն մէջ, երբ Սադուկեցիներն ու [[:hy:Փարիսեցիներ|Փարիսեցիները]] Յիսուսին կ'ըսեն, որ ցոյց տայ հրաշքի նշան եւ ապացուցէ իր [[:hy:Իշխանություն|իշխանութիւնը]], Յիսուս կը հրաժարի` ըսելով․ «Չար եւ շնացող [[:hy:Ազգ|ազգը]] նշան կը խնդրէ եւ նշան չի տրուիր իրեն, [[:hy:Հովնան_մարգարե|Յովնան մարգարէի]] նշանէն բացի»<ref name="Sign">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=GP2VY68mp7AC&pg=PA198#v=onepage&q&f=false|title=Introducing the New Testament: Its Literature and Theology|last1=Achtemeier|first1=Paul J.|last2=Green|first2=Joel B.|last3=Thompson|first3=Marianne M.|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2001|isbn=978-0-8028-3717-2|page=198}}</ref>։ Յիսուսի հրաշագործութեան բնութագրիչ յատկանիշն այն է, որ ան հրաշքներ կը գործէ ազատ, երբեք չի հարցներ եւ չընդունիր վարձատրութեան որեւէ ձեւ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=n4geAAAAIAAJ&pg=PA197#v=onepage&q&f=false|title=The Miracles Of Jesus|last=van der Loos|first=Hendrik|publisher=Brill|year=1965|page=197}}</ref> : Աւետարանական այն հատուածները, որոնք կը պարունակեն Յիսուսի հրաշագործութիւնները եւ հրաշքները, յաճախ նաեւ ուսմունքի հատուածներ կը ներառեն եւ ինքնին կը դարձնեն ուսուցման տարրերէն մէկը<ref name="WPent212">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=bh3M_AfgXZAC&pg=PA212#v=onepage&q&f=false|title=The words and works of Jesus Christ|last=Pentecost|first=J. Dwight|publisher=Zondervan|year=1981|isbn=978-0-310-30940-6|page=212}}</ref>։ Հրաշքներէն շատերը կ'ուսուցանեն հաւատքի կարեւորութիւնը։ Օրինակի համար՝ «Տասը բորոտներու մաքրումը» եւ «Ղազարոսի դուստրի յարութիւնը» հրաշագործութիւններուն մէջ ցոյց կը տրուի հաւատի շնորհիւ անոնց բժշկուիլը<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/allmiraclesofbib0000lock|title=All the Miracles of the Bible|last=Lockyer|first=Herbert|publisher=Zondervan|year=1988|isbn=978-0-310-28101-6|page=[https://archive.org/details/allmiraclesofbib0000lock/page/235 235]}}</ref>։ == Յիսուսի՝ որպէս «Քրիստոս» հռչակում եւ պայծառակերպութիւն == [[Պատկեր:Transfigurationbloch.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Transfigurationbloch.jpg|աջից|մինի|[[:hy:Հիսուսի_Պայծառակեպությունը|Յիսուսի Պայծառակեպութիւնը]] , պատկերված [[:hy:Կարլ_Բլոխ|Կարլ Բլոխի]] կողմէ 19-րդ դարուն]] Բոլոր համատես աւետարաններուն մէջ կը յիշատակուի երկու կարեւոր իրադարձութիւններու՝ Պետրոսի խոստովանութեան եւ Յիսուսի պայծառակերպութեան մասին<ref name="Barton132" /><ref name="KingsburyMark">{{Cite book|url=https://archive.org/details/christologyofmar0000king|title=The Christology of Mark's Gospel|last=Kingsbury|first=Jack D.|publisher=Fortress Press|year=1983|isbn=978-1-4514-1007-5|pages=[https://archive.org/details/christologyofmar0000king/page/91 91]–95}}</ref>{{sfn|Lee|2004|pp=21–30}}<ref name="Nobbs">{{Cite book|url=https://archive.org/details/contentsettingof0000unse|title=The Content and the Setting of the Gospel Tradition|last1=Harding|first1=Mark|last2=Nobbs|first2=Alanna|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2010|isbn=978-0-8028-3318-1|pages=[https://archive.org/details/contentsettingof0000unse/page/281 281]–82}}</ref>։ Այս երկու իրադարձութիւնները Յովհաննէսի աւետարանին մէջ կը բացակայեն {{sfn|Cross|Livingstone|2005|loc=John, Gospel of}}։ Իր խոստովանութեան մէջ Պետրոս կ'ըսէ Յիսուսին․ «Դուն Քրիստոսն ես, կենդանի Աստուծոյ որդին»<ref name="Karris">{{Cite book|title=The Collegeville Bible Commentary: New Testament|last=Karris|first=Robert J.|publisher=Liturgical Press|year=1992|isbn=978-0-8146-2211-7|pages=885–86}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/whodoyousaythati0000unse_i0j9|title=Who do you say that I am? Essays on Christology|last1=Kingsbury|first1=Jack D.|last2=Powell|first2=Mark A.|last3=Bauer|first3=David R.|publisher=Westminster John Knox Press|year=1999|isbn=978-0-664-25752-1|page=xvi}}</ref>{{sfn|Donahue|Harrington|2002|p=336}}։ Յիսուս կը հաստատէ, որ Պետրոսի խոստովանութիւնը աստուածային ճշմարտութիւնը կը բացայայտէ<ref name="OneTeacher">{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=g0-NaraCrAoC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=One teacher: Jesus' teaching role in Matthew's gospel|last=Yieh|first=John Y. H.|publisher=Walter de Gruyter|year=2004|isbn=978-3-11-018151-7|pages=240–41}}</ref>{{sfn|Pannenberg|1968|pp=53–54}}։ Խոստովանութենէն յետոյ Յիսուս կ'ըսէ իր աշակերտներուն իր մօտակայ մահուան եւ յարութիւն առնելու մասին (Մատթ․ 16.21, Մարկոս 8.31, Ղուկաս 9.22)։ Պայծառակեպութեան դրուագին մէջ ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#17.1 Մատթ․ 17.1–9], [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Mark#9:2 Մարկոս, 9. 2–8], եւ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Luke#9:28 Ղուկաս 9. 28–36]),{{sfn|Lee|2004|pp=21–30}}<ref name="Barton132" /><ref name="Nobbs" /> Յիսուս Պետրոսին եւ երկու այլ առաքեալներու կը տանի անանուն լեռը, ուր ան կ'այլակերպուի իրենց առջեւ եւ իր դէմքը կը փայլի արեւի պէս, իսկ զգեստները կը դառնան պայծառ սպիտակ {{sfn|Lee|2004|pp=72–76}}։ Լուսաւոր ամպ մը կը յայտնուի անոնց շուրջ եւ ամպերէն եկող ձայնը կ'ըսէ․ «Սա՛ է իմ Սիրելի Որդին, որ ունի իմ բարեհաճութիւնը. իրեն լսեցէ՛ք» ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#17:1 Մատթ․17:1–9]){{sfn|Lee|2004|pp=21–30}}։ == Զատկի շրջան == Յիսուս Քրիստոսի կեանքը (ըստ քրիստոնեաներու՝ «փրկագործ տնօրինութեան երկրաւոր շրջանը») կ'աւարտի հռոմէական կառավարիչ [[:hy:Պիղատոս_Պոնտացի|Պիղատոս Պոնտացիի]] կողմէ իր խաչելութեան միջոցով մահուան դատապարտութեամբ։ Քրիստոնեաները կը հաւատան, որ խաչելութեան յաջորդած շաբթուայ առաջին օրը (Կիրակի) տեղի ունեցած է Յիսուսի յարութիւնը։ Ըստ Նոր Կտակարանի գիրքերուն՝ յարութիւն առնելէն յետոյ Յիսուս յայտնուած է իր աշակերտներուն «քառասուն օրերու ընթացքին երեւալով անոնց եւ խօսելով Աստուծոյ արքայութեան մասին»<ref>[https://armenianchurchlibrary.com/files/easternarmenianbible/Acts.html Գործք, 1.3]</ref>։ Յիսուսի կեանքի վերջին շաբթուան նկարագրութիւնը (յաճախ Զատկի կամ Զատկական շրջան կը կոչուի), կը ներառէ կանոնական աւետարաններու պատմութիւններու մօտ մէկ երրորդը՝ սկսած Յիսուսի յաղթական մուտքով Երուսաղէմ եւ աւարտած անոր խաչելութեամբ {{sfn|Blomberg|2009|pp=224–29}}{{sfn|Cox|Easley|2007|pp=155–70}}։ === Յիսուսը Երուսաղէմի մէջ === [[Պատկեր:Gérôme_-_L'entrée_du_Christ_à_Jérusalem_-_cadre.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:G%C3%A9r%C3%B4me_-_L'entr%C3%A9e_du_Christ_%C3%A0_J%C3%A9rusalem_-_cadre.jpg|մինի|[[:hy:Ժան_Լեոն_Ժերոմ|Ժան Լեոն Ժերոմի]] Հաղթական մուտք Երուսաղէմ նկարը]] Համատես աւետարաններուն մէջ վերջին շաբաթը Երուսաղէմի մէջ Գալիլիայէն սկսեալ, Պերէայով եւ Հրէաստանով անցնող ճամբորդութեան աւարտն է {{sfn|Cox|Easley|2007|pp=155–70}}։ Յիսուս աւանակի քուռակին նստած կը մտնէ Երուսաղէմ՝ կատարելով Զաքարիա մարգարէի գրքէն օծեալի աւանակի մարգարէութիւնը, ուր հրեաներու համեստ թագաւորը այդպէս կը մտնէ Երուսաղէմ<ref name="May Metzger Mark">May, Herbert G. and Bruce M. Metzger. The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha. 1977. "Mark" p. 1213–39</ref>։ Մարդիկ ճանապարհի երկայնքով իր առջեւ կը փռեն իրենց զգեստները եւ ծառերէն ճիւղեր (կ'ենթադրուի՝ արմաւենիի ճիւղեր) եւ կը փառաբանէ անոր մուտքը Երուսաղէմ։ <nowiki>Ապա Յիսուս Երուսաղէմի տաճարէն (այսպէս կոչուած՝ Երկրորդ տաճար) կը վտարէ լումայափոխները՝ մեղադրելով զանոնք, թէ անոնք տաճարը վերածած են իրենց առեւտուրին համար «աւազակային» որջի։ Այդ ժամանակ Յիսուս կը մարգարէանայ գալիք կործանումներու մասին՝ ներառեալ կեղծ մարգարէներ, պատերազմներ, երկրաշարժներ, երկնային անկարգութիւններ, հաւատացեալներու հալածանքներ եւ անտանելի տառապանքներ (Մարկոս 13. 1–23)։ Ան կ'ըսէ, որ խորհրդաւոր «Մարդու Որդին» կ'ուղարկէ հրեշտակները երկրի բոլոր կողմերէն հաւատացեալները հաւաքելու (Մարկոս 13. 24–27}})։ Յիսուս կը նախազգուշացնէ, որ այս հրաշքները տեղի կ'ունենան լսողներու կեանքի ընթացքին </nowiki>{{sfn|Harris|1985|pp=285–96}}։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ Տաճարի մաքրումը տեղի կ'ունենայ Յիսուսի ծառայութեան սկիզբը ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/%D5%80%D5%B8%D5%BE%D5%B0#2:13 Յովհ 2:13–16]){{sfn|Harris|1985|pp=302–10}}։ Յիսուս հակասութեան մէջ կը մտնէ հրեայ աւագներուն հետ, երբ անոնք կասկածի տակ կ'առնեն իր հեղինակութիւնը եւ կը քննադատէ զանոնք՝ անուանելով երեսպաշտ {{sfn|Boring|Craddock|2004|pages=256–58}}{{sfn|Evans|2003|pp=381–95}}։ [[:hy:Հուդա_Իսկարիովտացի|Յուդա Իսկարիովտացին]]՝ Յիսուսի տասներկու առաքեալներէն մէկը, գաղտնի գործարք կը կնքէ հրեայ երէցներու հետ՝ համաձայնելով անոնց մատնել Յիսուսը 30 արծաթէ դրամի դիմաց<ref name="Lockyer106">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=-Q7l-_UFHmYC|title=All the Apostles of the Bible|last=Lockyer|first=Herbert|publisher=Zondervan|year=1988|isbn=978-0-310-28011-8|pages=106–11}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Synoptic Gospels and the Book of Acts|last=Hayes|first=Doremus A.|publisher=HardPress|year=2009|isbn=978-1-313-53490-1|page=88}}</ref>։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ կը պատմուի երկու այլ տօներու մասին, որոնք Յիսուսը անցուցած եւ ուսուցանած է Երուսաղէմի մէջ, նախքան Զատկական Շաբաթի տարին ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/%D5%80%D5%B8%D5%BE%D5%B0%E2%80%A4#7:1 Յովհ 7:1–10:42]){{sfn|Harris|1985|pp=270–72}}։ Յովհաննէսի աւետարանը կը պարունակէ Բեթանիոյ մէջ (Երուսաղէմի մօտ գտնուող գիւղ) Յիսուսի կողմէ Ղազարոսին մեռելներէն յարութիւն տալու պատմութիւնը։ Այս հզօր նշանը {{sfn|Harris|1985|pp=302–10}} կ'ուժեղացնէ իշխանութիւններուն հետ եղած լարուածութիւնը {{sfn|Cox|Easley|2007|pp=155–70}}, որոնք կ'որոշեն սպաննել զինք ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/%D5%80%D5%B8%D5%BE%D5%B0#11:1 Յովհ 11]){{sfn|Harris|1985|pp=270–72}}։ Ապա Յիսուս կը կատարէ իր յաղթական մուտքը Երուսաղէմ{{sfn|Harris|1985|pp=270–72}}։ Յիսուսին դիմաւորող ուրախ ամբոխը ալ աւելի կը գրգռէ իր նկատմամբ հրեայ վերնախաւի թշնամանքը {{sfn|Cox|Easley|2007|pp=155–70}}։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ Յիսուսը Երուսաղէմի տաճարը կը մաքրէ իր աւելի վաղ Երուսաղէմ կատարած զատկական այցելութեան ժամանակ։ Ապա Յովհաննէս կը պատմէ Յիսուսի եւ աշակերտներու Վերջին Ընթրիքի մասին{{sfn|Harris|1985|pp=270–72}}։ === Վերջին ընթրիք === [[Պատկեր:Última_Cena_-_Juan_de_Juanes.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%C3%9Altima_Cena_-_Juan_de_Juanes.jpg|մինի|Ժուան դը Խուանեսի Վերջին Ընթրիք նկարը]] Վերջին ընթրիքը վերջին ճաշն է, որ Յիսուս նախքան խաչելութիւնը կը կիսէ Երուսաղէմի մէջ իր 12 առաքեալներուն հետ։ Վերջին Ընթրիքը յիշատակուած է չորս կանոնական աւետարաններուն մէջ։ Վերջին ընթրիքին մասին անդրադարձներ կը պարունակէ նաեւ [[:hy:Պողոս_առաքյալի_առաջին_նամակը_Կորնթացիներին|Պօղոս առաքեալի առաջին նամակը Կորնթացիներուն]] ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/1%20Corinthians#11:23 11.23–26])<ref name="Fahlbusch52">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=C5V7oyy69zgC&pg=PA53#v=onepage&q&f=false|title=The Encyclopedia of Christianity|last=Fahlbusch|first=Erwin|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2005|isbn=978-0-8028-2416-5|volume=4|pages=53–56}}</ref>{{sfn|Evans|2003|pp=465–77}}{{sfn|Cox|Easley|2007|pp=180–91}}։ Ընթրիքի ընթացքին Յիսուս կը կանխագուշակէ, որ իր առաքեալներէն մէկը կը մատնէ զինք{{sfn|Cox|Easley|2007|p=182}}։ Չնայած առաքեալներէն իւրաքանչիւրը կը հաւաստիացնէ, որ ինքը երբեք չի դաւաճաներ, Յիսուս կը կրկնէ, որ մատնիչը կ'ըլլայ ներկաներէն մէկը [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#26:23 Մատթէոս26. 23–25] եւ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/John#13:26 Յովհաննէս 13. 26–27] մասնաւորապէս կը ճանչնայ Յուդան որպէս դաւաճան<ref name="Fahlbusch52" />{{sfn|Evans|2003|pp=465–77}}{{sfn|Cox|Easley|2007|p=182}}։ Համատես աւետարանին մէջ Յիսուս կը վերցնէ հացը, կ'օրհնէ, կը կտրէ զայն եւ կու տայ աշակերտներուն ըսելով․ «Այս է իմ մարմինը, որ կը տրուի ձեզի համար»։ Այնուհետեւ կը վերցնէ գինիով լի բաժակը, գոհութիւն կը յայտնէ եւ կու տայ աշակերտներուն։ Երբ բոլորը կը խմեն, կ'ըսէ․ «Այս է Նոր Ուխտի իմ արիւնը, որ կը թափի շատերու համար»<ref name="Fahlbusch52" />։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ Վերջին ընթրիքի ընթացքին հացի եւ գինիի ծիսակարգի նկարագրութիւնը կը բացակայում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/John#6:22 Յովհաննէս 6:22–59]։ Չորս աւետարաններուն մէջ ալ Յիսուս կը կանխագուշակէ, որ Պետրոսը մինչեւ յաջորդ առաւօտ աքլորականչը երեք անգամ կ'ուրանայ զինք<ref name="Denial">{{Cite book|title=Peter: apostle for the whole church|last=Perkins|first=Pheme|publisher=Fortress Press|year=2000|isbn=978-1-4514-1598-8|page=85}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Gospel according to Matthew, Volume 1|last=Lange|first=Johann P.|publisher=Charles Scribner Co|year=1865|page=499}}</ref>։ Ղուկասի եւ Յովհաննէսի աւետարաններուն մէջ կանխագուշակումը տեղի կ'ունենայ Ընթիրքի ընթացքին ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Luke#22:33 Ղուկաս 22.34], [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/John#22:33 Յովհաննէս 22.34])։ Մատթէոսի եւ Մարկոսի մօտ կանխագուշակումը տեղի կ'ունենայ Ընթրիքէն յետոյ։ Յիսուս նաեւ կը կանխագուշակէ, որ իր բոլոր աշակերտները կը լքեն զինք ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#26.31 Մատթէոս 26.31–34], [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Mark#14.27 Մարկոս 14.27–30]){{sfn|Walvoord|Zuck|1983|pp=83–85}}։ Յովհաննէսի աւետարանը միակն է, որ կը պարունակէ ընթրիքէն յետոյ ոտնլուայի արարողութեան նկարագրութիւնը {{sfn|Harris|1985|pp=272–85}}։ Յովհաննէսը նաեւ կը ներկայացնէ Յիսուսի երկար քարոզը, որ կը նախապատրաստէր աշակերտները (հիմա առանց Յուդայի) իր հեռանալուն [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/John#14.1 Գլուխ 14–17]։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ այս հատուածը յայտնի է որպէս «հրաժեշտի ճառասացութիւն» եւ նշանակալի է որպէս քրիստոնէութեան դաւանաբանութեան աղբիւր<ref name="Gail142">{{Cite book|url=https://archive.org/details/john0000oday|title=John|last1=O'Day|first1=Gail R.|last2=Hylen|first2=Susan|publisher=Westminster John Knox Press|year=2006|isbn=978-0-664-25260-1|pages=[https://archive.org/details/john0000oday/page/142 142]–68}}</ref><ref name="Herman546">{{Cite book|url=https://archive.org/details/gospelaccordingt0000ridd|title=The Gospel according to John|last=Ridderbos|first=Herman|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=1997|isbn=978-0-8028-0453-2|pages=[https://archive.org/details/gospelaccordingt0000ridd/page/546 546]–76}}</ref>։ === Գեթսեմանէի այգիին մէջ. մատնութիւն եւ ձերբակալութիւն === [[Պատկեր:The_Taking_of_Christ-Caravaggio_(c.1602).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:The_Taking_of_Christ-Caravaggio_(c.1602).jpg|մինի|յուդայի համբոյրը եւ Յիսուսի ձերբակալութիւնը, [[:hy:Կարավաջո|Կարավաջո]], 1602]] Համատես աւետարանիչներուն մօտ Վերջին ընթրիքէն յետոյ Յիսուս իր աշակերտներուն հետ կ'երթայ [[:hy:Գեթսեմանի_այգի|Գեթսեմանէի այգի]], ուր կ'աղօթում է իր յառաջիկայ փորձութիւններու «բաժակը» իրմէ հեռացուելու համար՝ վերջը աւելցնելով «բայց ոչ թէ ինչպէս ե՛ս կը կամենամ, այլ՝ ինչպէս դո՛ւն կը կամենաս» (Մարկոս 14.36)։ Ապա Յուդան կու գայ քահանայապետերու, դպիրներու եւ երէցներու կողմէ ուղարկուած զինուած ամբոխի հետ։ Ան կը համբուրէ Յիսուսը՝ ատով մատնացոյց ընելով ամբոխին իր ինքնութիւնը, որմէ ետք Յիսուսին կը ձերբակալեն։ Փորձելով կանգնեցնել զանոնք՝ Յիսուսի անանուն աշակերտներէն մէկը թուրով կը կտրէ ամբոխէն մէկուն ականջը։ Յիսուսի ձերբակալութենէն յետոյ աշակերտները կը թաքնուին, իսկ Պետրոսը հարցաքննութեան ժամանակ երեք անգամ կ'ուրանայ, որ կը ճանչնայ Յիսուսը։ Երրորդ ուրացումէն յետոյ Պետրոսը կը լսէ աքաղաղի կանչը, կը յիշէ Յիսուսի կանխագուշակումը իր ուրացման մասին եւ դառնութեամբ կ'արտասուէ{{sfn|Walvoord|Zuck|1983|pp=83–85}}{{sfn|Harris|1985|pp=285–96}}<ref name="Denial" />։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ (18.1–11) խաչելութենէն խուսափելու համար Յիսուսի աղօթքի դրուագը կը բացակայի {{sfn|Cross|Livingstone|2005|loc=Jesus}}։ Յիսուսը ձերբակալողներուն մէջ կ'առանձնացուին հռոմէացի զինուորները եւ Տաճարի պահակազօրը<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=zGr-amBm4PUC&pg=PT187#v=onepage&q&f=false|title=John (Understanding the Bible Commentary Series)|last1=Michaels|first1=J. Ramsey|date=211|publisher=Baker Books|isbn=9781441236593|page=187}}</ref>։ Համբոյրով մատնուած ըլլալու փոխարէն, Յիսուս կը հռչակէ իր ինքնութիւնը եւ երբ այդ կ'ընէ, զինուորներն ու սպասաւորները կ'իյնան գետին։ Աւետարանը թուր գործածած աշակերտը կը նոյնականացնէ Պետրոսին հետ, զոր Յիսուս կը կշտամբէ ատոր համար։ === Դատավարութիւն Սինեդրիոնի մէջ, Հերովդէս եւ Պիղատոս === [[Պատկեր:Ecce_homo_by_Antonio_Ciseri_(1).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Ecce_homo_by_Antonio_Ciseri_(1).jpg|ձախից|մինի|''Ecce homo!'' Անթոնիօ Սիսերի 1871 թուականի նկարը․ [[:hy:Պիղատոս_Պոնտացի|Պիղատոս Պոնտացի]] Յիսուսը կը ներկայացնէ ամբոխի դատին]] Հարցաքննութեան ընթացքին Յիսուս շատ քիչ կը է խօսի, պաշտպանութեան իրաւունքէն չ'օգտուիր եւ քահանաներու հարցերուն կու տայ անուղղակի եւ հակիրճ պատասխաններ՝ դրդելով սպասաւորներէն մէկը ապտակել զինք։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#26.62 Մատթ․ 26.62] գլխուն մէջ Յիսուսի լռութիւնը կը ստիպէ Կայիափային հարցնել իրեն․ «Պատասխան պիտի չտա՞ս, քու մասիդ ի՞նչ ամբաստանութիւն կ'ընեն անոնք {{sfn|Evans|2003|pp=487–500}}{{sfn|Blomberg|2009|pp=396–400}}<ref name="Holman608" />։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Mark#14.61 Մարկոս 14.61] գլխուն մէջ, երբ քահանայապետը կը հարցնէ Յիսուսին «Դո՞ւն ես Քրիստոսը՝ Օրհնեալի որդին», Յիսուս կը պատասխանէ․ «Ես եմ» եւ կը մարգարէանայ Աստուծոյ Որդիի գալստեան մասին<ref name="Britannica" />։ Այդ կը հրահրէ Կայիափան բարկութենէն իր շորերը պատռել եւ Յիսուսը մեղադրել զԱստուած անպատուելու մէջ։ Մատթէոսի եւ Ղուկասի աւետարաններուն մէջ Յիսուս կը պատասխանէ աւելի երկիմաստ․ «Դուն այդպէս ըսիր»<ref name="Britannica" />{{sfn|Evans|2003|p=495}}։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#26.64 Մատթ․ 26.64] եւ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/%D5%82%D5%B8%D6%82%D5%AF%D5%A1%D5%BD#22.70 Ղուկաս 22.70] գլուխներուն մէջ ան կ'ըսէ․ «Դուն ըսիր, որ ես եմ» {{sfn|Blomberg|2009|pp=396–98}}<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/lukespresentatio0000otoo|title=Luke's presentation of Jesus: a christology|last=O'Toole|first=Robert F.|publisher=Editrice Pontificio Istituto Biblico|year=2004|isbn=978-88-7653-625-0|page=[https://archive.org/details/lukespresentatio0000otoo/page/166 166]}}</ref>։ Այնուհետեւ հրեայ երէցները Յիսուսին կը տանին նահանգի հռոմէական կուսակալ Պոնտացի Պիղատոսի ատեան եւ կը խնդրեն կուսակալէն դատապարտել Յիսուսը մահուան՝ զԱստուած անպատուելու, հրէական ազգը մոլորեցնելու, կայսեր հարկ տալը արգիլելու, Հռոմի դէմ խռովութիւն հրահրելու, կախարդութեան, ինքն իրեն Քրիստոս՝ հրեաներու թագաւոր հռչակելու, Աստուծոյ Որդին եւ աշխարհի փրկիչը ըլլալու մեղադրանքներով<ref name="Holman608" />։ «Թագաւոր» բառի գործածումը Յիսուսի եւ Պիղատոսի զրոյցին մէջ կեդրոնական տեղ կը գրաւէ։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/John#18.36 Յովհ․ 18.36] գլխուն մէջ Յիսուս կը յայտարարէ․ «Իմ թագաւորութիւնը այս աշխարհէն չէ», բայց չի ժխտեր, որ հրեաներու թագաւորն է<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/namesofjesus0000binz|title=The Names of Jesus|last=Binz|first=Stephen J.|publisher=Twenty-Third Publications|year=2004|isbn=978-1-58595-315-8|pages=[https://archive.org/details/namesofjesus0000binz/page/81 81]–82}}</ref><ref>{{Cite book|title=John|last=Ironside|first=H. A.|publisher=Kregel Academic|year=2006|isbn=978-0-8254-9619-6|page=454}}</ref>։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Luke#23.7 Ղուկաս 23.7–15] գլխուն մէջ Պիղատոսը կը հասկնայ, որ Յիսուս Գալիլիացի է եւ կը գտնուի Հերովդէս Անտիպասի իշխանութեան ներքոյ {{sfn|Niswonger|1992|p=172}}{{sfn|Majerník|Ponessa|Manhardt|2005|p=181}} կ'ուղարկէ Յիսուսը Հերովդէսի դատին {{sfn|Carter|2003|pp=120–21}}, բայց Յիսուսը ոչինչ չի պատասխանում Հերովդէսի հարցերին։ Հերովդէսը եւ նրա զինուորները անարգում են նրան, թագաւորավայել թանկարժեք զգեստներ հագցնում եւ հետ ուղարկում Պիղատոսի մօտ {{sfn|Niswonger|1992|p=172}}, որ ան ալ հրեայ քահանայապետներուն եւ իշխաններուն կ'ըսէ, որ ինքը «այս մարդուն մէջ չէ գտած մէկը այն յանցանքներէն, որոնցմով դուք զինք կ'ամբաստանէք» {{sfn|Carter|2003|pp=120–21}}։ Պահպանելով այդ ժամանակներու զատկական կարգը՝ Պիղատոս կ'արտօնէ ազատ արձակել ամբոխին կողմէ ընտրուած մէկ բանտարկալ։ Ան մարդոց հնարաւորութիւն կու տայ ընտրութիւն կատարել Յիսուսի եւ Բարրաբա ({{lang|he|[[wikt:בר-אבא|בר-אבא]]}}) կոչուող մարդասպանին միջեւ<ref name="Evans">{{Cite book|title=Matthew (New Cambridge Bible Commentary)|last=Evans|first=Craig A.|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521011068|page=453}}</ref>։ Երէցների կողմէ հրահրուած ամբոխը ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#27.20 Մատթէոս 27.20]) կը նախընտրէ ազատ արձակել Բարրաբան եւ խաչել Յիսուսը{{sfn|Blomberg|2009|pp=400–01}}։ Պիղատոսը եբրայերէն նշան կը գրէ «Յիսուս Նազովրեցի, հրեաներու թագաւոր» որպէսզի փակցնեն Յիսուսի խաչին ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/John#19.19 Յովհ․ 19.19–20]){{sfn|Brown|1988|p=93}}, ապա կ'ուղարկէ զինք խաչելութեան։ Մինչ [[:hy:Գողգոթա|Գողգոթա]] խաչելու տանիլը, զինուորները զինք կը ծեծեն եւ կը ծաղրեն<ref name="Senior">{{Cite book|title=The Passion of Jesus in the Gospel of Matthew|last=Senior|first=Donald|publisher=Liturgical Press|year=1985|isbn=978-0-8146-5460-6|page=124}}</ref>{{sfn|Evans|2003|pp=487–500}}<ref name="Holman608" />{{sfn|Blomberg|2009|p=402}}։ === Խաչելութիւն եւ թաղում === [[Պատկեր:Pietro_Perugino_040.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Pietro_Perugino_040.jpg|մինի|[[:hy:Պիետրո_Պերուջինո|Բիետրօ Պերուջինոյի]] Խաչելութիւն նկարը, 1482]] Յիսուսի խաչելութիւնը նկարագրուած է բոլոր կանոնական աւետարաններուն մէջ։ Դատավարութենէն յետոյ Յիսուսին կ'առաջնորդեն դեպի Գողգոթա։ Կանոնական երեք աւետարաններուն մէջ նշուած է, որ ճանապարհի որոշ հատուած անոր փոխարէն խաչափայտը կը կրէ Սիմոն Կիւրենացին {{sfn|Evans|2003|pp=509–20}}{{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|pp=211–14}}։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Luke#23.27 Ղուկ․ 23.27–28] գլխուն մէջ Յիսուս իրեն հետեւող կանանց բազմութեան կ'ըսէ, որ չլան իր վրայ, այլ լան իրենց եւ իրենց երեխաներուն վրայ {{sfn|Evans|2003|pp=509–20}}։ Գողգոթայի մէջ Յիսուսին կ'առաջարկեն ըմպել քացախ, որ սովորաբար կու տային խաչելութեան դատապարտուածներուն, ցաւերը մեղմացնելու նպատակով։ Ըստ Մատթէոսի՝ ան կը հրաժարուի ատկէ{{sfn|Evans|2003|pp=509–20}}{{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|pp=211–14}}։ Զինուորները, Յիսուսին խաչելէն յետոյ վիճակ ձգելով, կը բաժնեն անոր զգեստները։ Յիսուսի գլխավերեւը, խաչին վրայ Պիղատոսը փակցնել կու տայ երբայերէն, յունարէն եւ լատիներէն լեզուներով հետեւեալ արձանագրութիւնը․ '''«Յիսուս Նազովրեցի՝ հրեաներու թագաւոր»'''։ Զինուորները եւ անցորդները կը ծաղրեն զինք։ Յիսուսի երկու կողմը խաչելութեան հանուած էին երկու չարագործ, որոնցմէ մէկը, ըստ Ղուկասի աւետարանի, կը նախատէր Յիսուսը, իսկ միւսը՝ կը պաշտպանէր զինք՝ խնդրելով Յիսուսին յիշել զինք, երբ գայ իր «թագաւորութեամբ» {{sfn|Evans|2003|pp=509–20}}{{sfn|Doninger|1999|p=271}}<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=QDiT3ytZ8FEC&pg=PA82#v=onepage|title=Jesus, Interrupted: Revealing the Hidden Contradictions in the Bible (And Why We Don't Know About Them)|last=Ehrman|first=Bart D.|publisher=HarperCollins|year=2009|isbn=978-0-06-186328-8|page=82}}</ref>։ Վերջինիս Յիսուս կ'ըսէ․ «Այսօր դուն ինծի հետ դրախտին մէջ կ'ըլլաս» (Ղուկաս 23.43)։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ մայրը՝ Մարիամը եւ սիրելի աշակերտը խաչելութեան ժամանակ Գողգոթայի վրայ էին։ Յիսուս կը պատուիրէ սիրելի աշակերտին հոգ տանիլ մօրը (Յովհաննէս 19.26–27)։ Մահը արագացնելու նպատակով հռոմէացի զինուորները կը կտրեն երկու գողերուն սրունքները, բայց չեն կտրեր Յիսուսինը, քանի որ ան արդէն մահացած էր (Յովհաննէս 19.33)։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/John%2019.34 Յովհաննէս 19.34] գլխուն մէջ զինուորներէն մէկը գեղարդով կը խոցէ անոր կողը եւ ջուրն ու արիւնը կը հոսին դուրս {{sfn|Doninger|1999|p=271}}։ Համատես աւետարաններուն մէջ, երբ Յիսուսի մահուան պահուն կը պատռուի Երուսաղէմի տաճարի վարագոյրը։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#27.51 Մատթէոս 27.51–54] գլխուն մէջ տեղի կ'ունենայ երկրաշարժը, որմէ ետք գերեզմաններ կը բացուին։ Մատթէոսի եւ Մարկոսի աւետարաններուն մէջ իրադարձութիւններէն սարսափած հռոմէացի հարիւրապետը կը հաստատէ, որ Յիսուս Աստուծոյ Որդին է{{sfn|Evans|2003|pp=509–20}}{{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|pp=213–14}}։ Նոյն օրը Յովսէփ Արիմաթեացին Պիղատոսի թոյլտուութեամբ եւ Նիկոդեմուսի օգնութեամբ կ'իջեցնէ Յիսուսի մարմինը խաչէն, կը փաթթէ զայն մաքուր պատանքի մէջ եւ կը թաղէ վեմի մէջ փորուած նոր գերեզմանին մէջ {{sfn|Evans|2003|pp=509–20}}։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#27.62 Մատթէոս 27.62–66] գլխուն մէջ Յիսուսի մահուան յաջորդող օրը քահանայապետերը կը խնդրեն Պիղատոսին հսկողութիւն սահմանել գերեզմանին վրայ եւ անոր թոյլտուութեամբ կը կնքեն մուտքը ծածկող վեմը{{sfn|Evans|2003|pp=509–20}}{{sfn|Morris|1992|page=727}}։ === Յարութիւն եւ համբարձում === [[Պատկեր:IVANOV_YAV_HRISTA_MARI1.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:IVANOV_YAV_HRISTA_MARI1.jpg|աջից|մինի|Յիսուս Քրիստոսի երեւալը Մարիա Մագդաղենացիին․ [[:hy:Ալեքսանդր_Իվանով|Ալեքսանդր Իվանով]] (1835)]] Մարիա Մագդաղենացին (Յովհաննէսի աւետարանին մէջ մենակ, սակայն համատես աւետարաններուն մէջ այլ կանանց հետ) Կիրակի առաւօտեան կ'երթայ Յիսուսի գերեզմանը եւ կը զարմանայ զայն դատարկ տեսնելով։ Չնայած Յիսուսի խօսքերուն՝ աշակերտները չէին կրնար ըմբռնել, որ ան կրկին յարութիւն պիտի առնէ{{sfn|Harris|1985|pp=308–09}}։ * Մատթէոսի աւետարանին մէջ գերեզմանին մօտ պահակներ կային։ Երկինքէն իջած հրեշտակները կը բանան գերեզմանը։ Պահակները վախէն կ'ուշաթափուին։ Յիսուս կ'երեւայ Մարիամ Մագդաղենացիին եւ «միւս Մարիամին» անոնց՝ գերեզման այցելելէն յետոյ։ Ապա Յիսուս Գալիլիայի մէջ կը յայտնուի մնացած տասնմէկ առաքեալներուն եւ կը յանձնարարէ անոնց Հօր, Որդիի եւ Սուրբ Հոգիի անունով մկրտել բոլոր ազգերը{{sfn|Harris|1985|pp=272–85}}: * Մարկոսի աւետարանին մէջ Մարիամ Մագդաղենացիի հետ կը յիշատակուին Սաղոմէն եւ [[:hy:Հակոբոս_առաքյալ|Յակոբոսի]] մայր Մարիամը (Մարկոս 16.1)։ Գերեզմանին մէջ սպիտակ շորերով երիտասարդը (հրեշտակը) անոնց կ'ըսէ, որ Յիսուս կը հանդիպի իր աշակերտներուն հետ Գալիլիայի մէջ, ինչպէս ըսած է անոնց (Մարկոս 14.28).<ref name="May Metzger Mark" /> * Ղուկասի աւետարանին մէջ Մարիամը եւ այլ կանայք գերեզմանին մէջ կը հանդիպին երկու հրեշտակներու, բայց տասնմէկ առաքեալները չեն հաւատար անոնց պատմութեան (Ղուկաս 25.1–12)։ Յիսուս կ'երեւայ իր երկու հետեւորդներուն Էմմաուսի մէջ։ Ան կ'երեւայ նաեւ Պետրոսին։ Նոյն օրը Յիսուս կ'երեւայ նաեւ իր առաքեալներուն Երուսաղէմի մէջ (Ղուկաս 24:13–43)։ Ան խորհրդաւոր կը յայտնուի եւ կ'անհետանայ, կ'ուտէ եւ թոյլ կու տայ դպչիլ իրեն՝ ապացուցելով որ ինքը հոգի չէ։ Ան կը կրկնէ իր յանձնարարութիւնը՝ իր ուսմունքը հասցնել բոլոր ազգերուն ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Luke#24.51 Ղուկաս 24.51]){{sfn|Harris|1985|pp=297–301}}։ * Յովհաննէսի աւետարանին մէջ Մարիամ Մագդաղենացին սկիզբը մինակ է, բայց Պետրոսը եւ «սիրելի աշակերտը» եւս կու գան եւ կը տեսնեն դատարկ գերեզմանը։ Յիսուս կ'երեւայ Մարիամին գերեզմանին մօտ։ Աւելի ուշ ան կ'երեւայ բոլոր առաքեալներուն, կը փչէ անոնց վրայ եւ կու տայ անոնց մեղքերը ներելու ուժ։ Աշակերտներուն երկրորդ այցի ժամանակ ան կասկածող աշակերտին կ'ապացուցէ, որ ինքը միսէ եւ արիւնէ է{{sfn|Harris|1985|pp=302–10}}։ Աշակերտները կը վերադառնան Գալիլիա, ուր անոնց կրկին կ'երեւայ Յիսուսը։ Ան կը կատարէ այնպիսի հրաշքներ, ինչպիսիք են Գալիլիայի ծովուն մէջ 153 ձուկ բռնելը, որմէ յետոյ Յիսուս կը խրախուսէ Պետրոսին ծառայել իր հետեւորդներուն {{sfn|Evans|2003|pp=521–30}}{{sfn|Cox|Easley|2007|pp=216–26}}։ Յիսուսի համբարձումը երկինք նկարագրուած է [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Luke#24.50 Ղուկաս 24.50–53], [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Acts#1.1 Գործք Առաքելոց 1.1–11] գլուխներուն մէջ եւ կը յիշատակուի [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/1%20Timothy#3.16 Տիմոթէոս 3.16] գլխուն մէջ։ Գործք Առաքելոցին մէջ յարութենէն քառասուն օր յետոյ աշակերտներու ներկայութեամբ «ան երկինք վերացաւ եւ ամպը ծածկեց զինք աշակերտներուն աչքերէն»։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD#3.22 1 Պետրոս 3.22] կը հաստատէ, որ Յիսուս «գացած է երկինք եւ Աստուծոյ աջ կողմն է»{{sfn|Evans|2003|pp=521–30}}։ Գործք Առաքելոցը կը նկարագրէ Յիսուսի համբարձումէն յետոյ քանի մը անգամ երեւալը։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Acts#7.55 Գործք7.55] գլխուն մէջ Ստեփանոսը կը նայի դեպի երկինք եւ կը տեսնէ «Յիսուսը կանգնած Աստուծոյ աջ կողմը» ինչպէս իր մահէն առաջ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=2lN0ibbLOHEC&printsec=frontcover#v=onepage|title=''The Acts of the Apostles''|last=Frederick F.|first=Bruce|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=1990|isbn=978-0-8028-0966-7|page=210}}</ref>։ Դամասկոսի ճանապարհին [[:hy:Պողոս|Սողոսը]] կը դառնայ քրիստոնեայ՝ տեսնելով կուրցնող լոյս եւ լսելով ձայն, որ կ'ըսէր «Ես Յիսուսն եմ, որուն դուն կը հալածես» ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Acts#9.5 Գործք 9.5])։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Acts#9.10 Գործք 9.10–18] գլխուն մէջ Յիսուս տեսիլքի միջոցով կը պատուիրէ Դամասկոսի մէջ բնակող Անանիային բուժել Սողոսը<ref name="HarringtonActs">{{Cite book|url=https://archive.org/details/actsofapostles0000john|title=The Acts of the Apostles|last1=Johnson|first1=Luke T.|last2=Harrington|first2=Daniel J.|publisher=Liturgical Press|year=1992|isbn=978-0-8146-5807-9|pages=[https://archive.org/details/actsofapostles0000john/page/164 164]–67}}</ref>։ [[:hy:Հայտնություն_Հովհաննեսի|Յայտնութիւն Յովհաննէսի]] գիրքին մէջ կը նկարագրուի Յիսուսի յայտնութիւնը՝ կապուած աշխարհի վերջին օրերուն հետ<ref>{{CathEncy|wstitle=Apocalypse|last=Van den Biesen|first=Christian}}</ref>։ == Վաղ քրիստոնէութիւն == Յիսուսի համբարձման պահուն անոր հետեւորդները, ինչպէս կը նկարագրուի [[:hy:Գործք_Առաքելոց|Գործք Առաքելոցի]] առաջին գլուխներուն մէջ, բոլորը հրեաներ էին կա′մ ծնունդով, կա′մ դաւանափոխութեամբ, որու համար կ'օգտագործուի աստուածաշնչեան [[:hy:Նորադարձ|«նորադարձ»]] եզրոյթը<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/12481c.htm Catholic Encyclopedia: Proselyte]: "The English term "proselyte" occurs only in the New Testament where it signifies a convert to the Jewish religion ({{bibleverse||Matthew|23:15|NAB}}; {{bibleverse||Acts|2:11|NAB}}; {{bibleverse-nb||Acts|6:5|NAB}}; etc.), though the same Greek word is commonly used in the [[Septuagint]] to designate a foreigner living in Palestine. Thus the term seems to have passed from an original local and chiefly political sense, in which it was used as early as 300 BC, to a technical and religious meaning in the Judaism of the [[Apostolic Age|New Testament epoch]]."</ref> եւ պատմաբանները զայն կ'անուանեն հրէական քրիստոնէութիւն։ Աւետարաններու վաղ շրջանի ուղերձները տարածուած են բանաւոր կերպով եւ հաւանաբար [[:hy:Արամեերեն|արամերէնով]]{{sfn|Ehrman|2012|pp=87–90}}, բայց գրեթէ անմիջապէս նաեւ յունարէնով<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=kYfAUnFMhPMC&pg=PA108|title=Early Christianity and Greek Paideia|last1=Jaeger|first1=Werner|date=1961|publisher=Harvard University Press|isbn=9780674220522|pages=6, 108–09|accessdate=2015 թ․ փետրվարի 26}}</ref>։ [[:hy:Նոր_Կտակարան|Նոր Կտակարանի]] Գործք առաքելոցին եւ [[:hy:Թուղթ_առ_Գաղատացիս|Թուղթ առ Գաղատացիսին]] մէջ կը նշուի, որ առաջին քրիստոնէական համայնքը կեդրոնացուած էր Երուսաղէմի մէջ եւ անոր առաջնորդներուն կարգին էին Պետրոսը, Յիսուսի եղբայր Յակոբոսը եւ Յովհաննէս առաքեալը<ref>{{bibleverse||Galatians|2.9|NIV}}, {{bibleverse||Acts|1.13|NIV}}</ref>։ Պօղոս առաքեալը դաւանափոխութենէն յետոյ կը ստանայ «հեթանոսներու առաքեալ» կոչումը։ Պօղոսի ազդեցութիւնը քրիստոնեաներու մտածելակերպին վրայ աւելի էական կը համարուի, քան Նոր Կտակարանի որեւէ այլ հեղինակի ազդեցութիւնը<ref>{{Cite book|title=The Oxford dictionary of the Christian Church|date=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=9780192802903|editor1-last=Cross|editor1-first=F.L.|edition=3rd rev.|location=Oxford|chapter=Paul}}</ref>։ Առաջին դարու վերջը քրիստոնէութիւնը ներսէն եւ դուրսէն կը սկսի ճանչցուիլ որպէս յուդայականութենէն առանձին կրօն, որ կատարելագործուած է եւ յետագայ զարգացում ստացած՝ 70 թ. Երուսաղէմի տաճարի կործանումէն յետոյ յետագայ հարիւրամեակներու ընթացքին<ref>Cohen, Shaye J.D. (1988). ''From the Maccabees to the Mishnah'' {{ISBN|0-664-25017-3}} pp. 224–225</ref>։ Նոր Կտակարանի եւ առաջին դարու այլ քրիստոնեայ գրողներու բազմաթիւ մէջբերումներու օրինակով կարելի է տեսնել, որ վաղ քրիստոնեաները հրէական Աստուածաշունչը՝ որպէս կրօնական գիրք, գլխաւորապէս կ'օգտագործեն եւ կը կարդային գլխաւորաբար յունարէն կամ արամերէն թարգմանութիւններով<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=sGBtAgAAQBAJ|title=How to Read the Bible for All Its Worth: Fourth Edition|last1=Fee|first1=Gordon|last2=Stuart|first2=Douglas|publisher=Zondervan|year=2014|isbn=978-0-310-51783-2|authorlink1=Gordon Fee|authorlink2=Douglas Stuart (biblical scholar)}}</ref>։ Վաղ քրիստոնեաները գրած են բազմաթիւ կրօնական աշխատութիւններ՝ ներառեալ Նոր Կտակարանի կանոնին մէջ ներառուածները։ Կանոնական գրութիւնները, որոնք դարձած են Յիսուսի պատմութիւնը եւ քրիստոնէութեան սրբազան գրութիւնները հասկանալու համար պատմաբաններու կողմէ օգտագործուած գլխաւոր աղբիւրներ, հաւանաբար գրուած են մ.թ. 50-120 թուականներու ընթացքին<ref name="Ehrman120ce">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=xpoNAQAAMAAJ|title=The New Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings|author=Bart D. Ehrman|publisher=Oxford University Press|year=1997|isbn=978-0-19-508481-8|page=8|quote=The New Testament contains twenty-seven books, written in Greek, by fifteen or sixteen different authors, who were addressing other Christian individuals or communities between the years 50 and 120 C.E. (see box 1.4). As we will see, it is difficult to know whether any of these books was written by Jesus' own disciples.}}</ref>։ == Պատմական Յիսուսի կերպարը՝ ըստ ժամանակակից ուսումնասիրողներու == 18-րդ դարէն սկսեալ կ'առանձնացուին պատմական Յիսուսի վերաբերեալ երեք առանձին գիտական որոնումներ՝ իւրաքանչիւրը տարբեր յատկանիշներով եւ հիմնուած տարբեր հետազօտական գործիքակազմի վրայ, որոնք յաճախ կը զարգանային տուեալ որոնման ժամանակ անոնք կիրառելու ընթացքին{{sfn|Witherington|1997|p=113}}{{sfn|Powell|1998|pp=19–23}}։ Մինչ գիտական համակարծութիւնը Յիսուսի պատմական գոյութեան {{efn|In a 2011 review of the state of modern scholarship, [[Bart Ehrman]] wrote, "He certainly existed, as virtually every competent scholar of antiquity, Christian or non-Christian, agrees".<ref>{{Cite book |last=Ehrman |first=Bart |url=https://books.google.com/?id=MtOMO8i4GLoC |title=Forged: writing in the name of God – Why the Bible's Authors Are Not Who We Think They Are |publisher=HarperCollins |year=2011 |isbn=978-0-06-207863-6 |page=285}}</ref> [[Richard A. Burridge]] states: "There are those who argue that Jesus is a figment of the Church's imagination, that there never was a Jesus at all. I have to say that I do not know any respectable critical scholar who says that any more".<ref>{{Cite book |last1=Burridge |first1=Richard A. |url=https://archive.org/details/jesusnowthen0000burr |title=Jesus Now and Then |last2=Gould |first2=Graham |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |year=2004 |isbn=978-0-8028-0977-3 |page=[https://archive.org/details/jesusnowthen0000burr/page/34 34]}}</ref> [[Robert M. Price]] does not believe that Jesus existed, but agrees that this perspective runs against the views of the majority of scholars.<ref>{{Cite encyclopedia |year=2009 |title=Jesus at the Vanishing Point |encyclopedia=The Historical Jesus: Five Views |publisher=InterVarsity |url=https://books.google.com/books?id=O33P7xrFnLQC&pg=PA55 |last=Price |first=Robert M. |editor-last1=Beilby |editor-first=James K. |pages=55, 61 |isbn=978-0-8308-7853-6 |editor-last2=Eddy |editor2-first=Paul R.}}</ref> [[James Dunn (theologian)|James D. G. Dunn]] calls the theories of Jesus' non-existence "a thoroughly dead thesis".<ref>{{Cite encyclopedia |year=2007 |title=Paul's understanding of the death of Jesus |encyclopedia=Sacrifice and Redemption |publisher=Cambridge University Press |last=Sykes |first=Stephen W. |pages=35–36 |isbn=978-0-521-04460-8}}</ref> [[Michael Grant (author)|Michael Grant]] (a [[classicist]]) wrote in 1977, "In recent years, 'no serious scholar has ventured to postulate the non historicity of Jesus' or at any rate very few, and they have not succeeded in disposing of the much stronger, indeed very abundant, evidence to the contrary".<ref name=Grant1977>{{Cite book |last=Grant |first=Michael |url=https://archive.org/details/jesushistoriansr00gran |title=Jesus: An Historian's Review of the Gospels |publisher=Scribner's |year=1977 |isbn=978-0-684-14889-2 |page=[https://archive.org/details/jesushistoriansr00gran/page/200 200]}}</ref> [[Robert E. Van Voorst]] states that biblical scholars and classical historians regard theories of non-existence of Jesus as effectively refuted. {{sfn|Van Voorst|2000|p=16}}|name=exist}} եւ անոր կեանքի ընդհանուր ուրուագիծի հարցով երթալով աւելի մեծ տարածում կը գտնէ {{efn|[[Amy-Jill Levine]] writes: "There is a consensus of sorts on a basic outline of Jesus' life. Most scholars agree that Jesus was baptized by John, debated with fellow Jews on how best to live according to God's will, engaged in healings and exorcisms, taught in parables, gathered male and female followers in Galilee, went to Jerusalem, and was crucified by Roman soldiers during the governorship of Pontius Pilate"<ref>[[Amy-Jill Levine]] in ''The Historical Jesus in Context'' edited by Amy-Jill Levine et al. Princeton University Press {{ISBN|978-0-691-00992-6}} p. 4</ref>}}, տարբեր ուսումնասիրողներու կողմէ առաջ քշուած Յիսուսի կեանքի եւ կերպարի վերաբերեալ վարկածները յաճախ մեծապէս կը տարբերին իրարմէ, ինչպէս նաեւ աւետարանական պատումներուն մէջ անոր կեանքի նկարագրութենէն<ref name="Theissen">{{Cite book|url=https://archive.org/details/questforplausibl0000thei|title=The Quest for the Plausible Jesus: The Question of Criteria|last1=Theissen|first1=Gerd|last2=Winter|first2=Dagmar|date=2002|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0664225377|location=Louisville, Kentucky|page=[https://archive.org/details/questforplausibl0000thei/page/5 5]}}</ref><ref>''Jesus Research: An International Perspective (Princeton-Prague Symposia Series on the Historical Jesus)'' by James H. Charlesworth and Petr Pokorny (September 15, 2009) {{ISBN|0802863531}} pp. 1–2</ref>։ Յիսուսի կեանքի պատմական վերակազմութեան վերաբերեալ մօտեցումները կը տատանուին 19-րդ դարու մաքսիմալիստական մօտեցումներէն, ուր աւետարանական պատումները երբ հնարաւոր է ստոյգ կը համարուին մինչեւ 20-րդ դարու մինիմալիստական մօտեցումներ, որոնց մէջ Յիսուսի մասին շատ քիչ բան ընդունուած էր որպէս պատմական<ref>{{Cite book|title=The Historical Jesus of the Gospels|last=Keener|first=Craig S.|publisher=William B. Eerdmans Publishing|year=2012|isbn=978-0-8028-6292-1|page=163}}</ref>։ 1950 թուականին պատմական Յիսուսի որոնման երկրորդ փուլը նոր թափ կը ստանայ, մինիմալիստական մօտեցումները կը խամրին եւ 21-րդ դարուն մինիմալիստները գիտական հետազօտողներու շրջանին փոքրամասնութիւն կը կազմեն{{sfn|Chilton|Evans|1998|p=27}}{{sfn|Evans|2012|pp=4–5}}։ Չնայած հաւատն առ աւետարաններու անսխալութիւն չէր կրնար հաստատուիլ պատմագիտութեան կողմէ՝ 1980 թուականներէն սկսեալ շատ ուսումնասիրողներ այն կարծիքին են, որ պատմական նշանակութիւն ունեցող քանի մը փաստերէն բացի, Յիսուսի կեանքի որոշ դրուագներ եւս կարելի է «պատմականօրէն հաւանական» համարել<ref>{{Cite book|title=Jesus in Contemporary Scholarship|last=Borg|first=Marcus J.|publisher=Continuum|year=1994|isbn=978-1-56338-094-5|pages=4–6}}</ref>{{sfn|Theissen|Winter|2002|pp=142–43}}։ Պատմական Յիսուսի մասին ժամանակակից գիտական հետազօտութիւնները կը կեդրոնանան առաւել հաւանական տարրերու յայտնաբերման վրայ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=ryybidJYMAQC&printsec=frontcover#v=onepage|title=John, Jesus, and History, Volume 1: Critical Appraisals of Critical Views|last1=Anderson|first1=Paul N.|last2=Just|first2=Felix|last3=Thatcher|first3=Tom|publisher=Society of Biblical Lit|year=2007|isbn=978-1-58983-293-0|page=131}}</ref>{{sfn|Meier|2006|p=124}}։ === Յուդան եւ Գալիլիան առաջին դարուն === Մ․թ․ 6 թուականին Հրէաստանը, Իդումեան եւ [[:hy:Սամարիա|Սամարիան]] [[:hy:Հռոմեական_կայսրություն|Հռոմէական կայսրութեան]] ենթակայ թագաւորութենէն կը վերածուին կայսերական նահանգի, որ կը ստանայ Հրէաստան անունը։ Երկիրը կը ղեկավարուէր հռոմէական նահանգապետի, որոշ կարճատեւ շրջաններուն՝ ենթակայ թագաւորին կողմէ։ Նահանգապետը կառավարումը կ'իրականացնէր ծովափնեայ [[:hy:Կեսարիա_(Պաղեստին)|Կեսարիա]] քաղաքէն՝ ձգելով Երուսաղէմի ներքին գործերու կառավարումը Իսրայէլի քահանայապետին։ Որպէս բացառութիւն՝ նահանգապետը Երուսաղէմ կու գար կրօնական տօնակատարութիւններու ժամանակ, երբ կրօնական եւ հայրենասիրական ոգեւորութիւնը անկարգութիւններ եւ ապստամբութիւններ կ'առաջացնէր։ Յուդայի եւ Գալիլիայի հրէաբնակ տարածքները շրջապատուած էին հեթանոսաբնակ տարածքներով, սակայն հռոմէական օրէնքն ու սովորոյթները թոյլ կու տային հրեաներուն օրինականօրէն եւ մշակութային առումով հետեւիլ իրենց ուրոյն կրօնին եւ օրէնքներուն։ Գալիլիան համեմատաբար աւելի զարգացած էր եւ աղքատութիւնը քիչ տարածում ունէր, ինչ որ կ'ապահովէր հասարակական կարգի խաղաղ ընթացքը<ref name="Britannica" />։ Սա հելլենիստական յուդայականութեան ժամանակաշրջանն էր, որ միաւորած էր հրեաների կրօնական աւանդոյթները [[:hy:Հելլենիզմ|հելլենիստական]] Յունաստանի մշակոյթի տարրերուն հետ։ Մինչեւ Հռոմէական կայսրութեան անկումը եւ Արեւմտեան Միջերկրածովեան մուսուլմանական նուաճումները, հելլենիստական յուդայականութեան գլխաւոր կեդրոնները կը գտնուէին [[:hy:Ալեքսանդրիա|Աղեքսանդրիայի]] (Եգիպտոս) եւ [[:hy:Անտիոք|Անտիոքի]] (այժմ Հարաւային Թուրքիա) երկու գլխաւոր յունական քաղաքային բնակավայրերու մէջ՝ [[:hy:Միջին_Արևելք|Միջին Արեւելքի]] եւ [[:hy:Հյուսիսային_Աֆրիկա|հիւսիսային Ափրիկէի]] մէջ՝ երկուքն ալ հիմնադրուած մ․թ․ա․ 4-րդ դարու վերջը՝ [[:hy:Ալեքսանդր_Մակեդոնացի|Աղեքսանտր Մակեդոնացիի]] նուաճումներէն յետոյ։ Հելլենիստական յուդայականութիւնը գոյութիւն ունէր Երուսաղէմի մէջ նաեւ Երկրորդ Տաճարի ժամանակաշրջանին, երբ հակասութիւն կար հելլենականութեան ջատագովներու եւ աւանդապաշտներու միջեւ։ Հրէական Աստուածաշունչը աստուածաշնչեան եբրայերէնէն եւ աստուածաշնչեան արամերէնէն կը թարգմանուի հրէական յունարէնի («կոյնէ»)<ref>{{Cite book|title=The Cambridge history of Judaism. Volume 2: The Hellenistic Age|last1=Barr|first1=James|date=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139055123|editor1-last=Davies|editor1-first=W.D.|edition=1. publ.|location=Cambridge|pages=79–114|chapter=Chapter 3 - Hebrew, Aramaic and Greek in the Hellenistic age|editor2-last=Finkelstein|editor2-first=Louis}}</ref>։ Հրեաները իրենց հաւատքն ու կրօնական պրակտիկան կը հիմնէին Աստուածաշունչի «Օրէնքի» գիրքերուն վրայ․ հինգ գիրքեր, որոնք, ինչպէս կ'աւանդուէր, Աստուծոյ կողմէ տրուած են [[:hy:Մովսես|Մովսէսին]]։ Երեք նշանաւոր կրօնական կուսակցութիւններն էին [[:hy:Փարիսեցիներ|փարիսեցիները]], Էսենները եւ Սադակեցիները։ Այս երեք կուսակցութիւնները միասին միայն բնակչութեան մէկ փոքր մասն կը ներկայացնէին։ Հրեաներէն շատերը կ'ըսէին, որ Աստուած ազատեր է զիրենք հեթանոս կառավարիչներէն, ընդհուպ մինչեւ հռոմէացիների դէմ պատերազմի միջոցով<ref name="Britannica" />։ === Աղբիւրներ === Նոր Կտակարանն ուսումնասիրող գիտնականները դժուարութիւններու կը հանդիպին կանոնական աւետարանները վերլուծելու ընթացքին{{sfn|Harris|1985|p=263}}։ Աւետարանները ժամանակակից իմաստով կենսագրութիւններ չեն հանդիսանար եւ տարբեր հեղինակներ կը մեկնաբանեն Յիսուսի աստուածաբանական նշանակութիւնը եւ կ'անդրադառնան անոր հանրային գործունէութեան՝ անտեսելով կեանքի շատ մանրամասնութիւններ{{sfn|Harris|1985|p=263}}։ Ուսումնասիրողները աւետարաններուն կը վերաբերին որպէս տեղեկութիւններու ոչ յուսալի աղբիւրներու, քանի որ աւետարանիչներուն նպատակը Յիսուսը փառաբանելն է{{sfn|Sanders|1993|p=3}}։ Չնայած այս իրողութեան՝ Յիսուսի կեանքին մասին սկզբնաղբիւրներն աւելի լաւ վիճակի մէջ են, քան օրինակ՝ [[:hy:Ալեքսանդր_Մեծ|Ալեքսանդր Մեծի]] կեանքի մասին մեզի հասած աղբիւրները {{sfn|Sanders|1993|p=3}}։ Գիտնականները կ'օգտագործեն շարք մը չափանիշներ, ինչպէս օրինակ անկախ վկայման չափանիշը, ներդաշնակուածութեան չափանիշը եւ ընդհատութեան չափանիշը՝ իրադարձութիւններու պատմականութիւնը գնահատելու համար {{sfn|Rausch|2003|pp=36–37}}։ Իրադարձութիւններու պատմականութիւնը նաեւ կախուած է աղբիւրներու վստահելութեան աստիճանէն․ աւետարանները Յիսուսի կեանքի՝ ո՛չ անկախ եւ ոչ ալ հետեւողական արձանագրութիւններ են։ Մարկոսի աւետարանը, որ ամենայն հաւանականութեամբ ամէնավաղ գրուած աւետարաններէն է, տասնամեակներ շարունակ համարուած է պատմականօրէն առաւել ստոյգ աղբիւրը<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=ryybidJYMAQC&pg=PA291#v=onepage|title=John, Jesus, and History, Volume 2|last1=Anderson|first1=Paul N.|last2=Just|first2=Felix|last3=Thatcher|first3=Tom|publisher=Society of Biblical Lit|year=2007|isbn=978-1-58983-293-0|page=291}}</ref>։ Յովհաննէսի աւետարանը, որ վերջին գրուած աւետարանն է, զգալիօրէն տարբեր է Հհամատես աւետարաններէն եւ ընդհանուր առմամբ կը համարուի աւելի քիչ յուսալի, թէեւ շատ մը գիտնականներ կը խոստովանին, որ անիկա կրնայ պարունակել աւելի հին նիւթի շերտ՝ նոյնքան պատմականօրէն արժէքաւոր, որքան համատես աւետարանները կամ նոյնիսկ անկէ առաւել<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=ryybidJYMAQC&pg=PA291#v=onepage|title=John, Jesus, and History, Volume 2|last1=Anderson|first1=Paul N.|last2=Just|first2=Felix|last3=Thatcher|first3=Tom|publisher=Society of Biblical Lit|year=2007|isbn=978-1-58983-293-0|page=292}}</ref>։ Թովմասի ոչ կանոնական աւետարանը կրնայ ըլլալ Յիսուսի առակներու եւ աֆորիզմներու անկախ աղբիւր։ Օրինակ՝ Թովմասը կը հաստատէ, որ Յիսուս օրհնած է աղքատներն ու անոր այս ասոյթը շրջանառուած է ինքնուրոյն կերպով՝ նախքան Q աղբիւրին մէջ նմանատիպ այլ ասոյթներու հետ փոխկապակցուիլը {{sfn|Funk|Hoover|1993|pp=471–532}}։ Վաղ ոչ քրիստոնէական աղբիւրները, որոնք կը հաստատեն Յիսուսի պատմական գոյութիւնը, կը ներառեն Յովսէփի եւ [[:hy:Կոռնելիոս_Տակիտոս|Տակիտոսի]] աշխատութիւնները{{efn|Tuckett writes: "All this does at least render highly implausible any far-fetched theories that even Jesus' very existence was a Christian invention. The fact that Jesus existed, that he was crucified under Pontius Pilate (for whatever reason) and that he had a band of followers who continued to support his cause, seems to be part of the bedrock of historical tradition. If nothing else, the non-Christian evidence can provide us with certainty on that score."<ref>{{Cite encyclopedia |year=2001 |title=Sources and methods |encyclopedia=Cambridge Companion to Jesus |publisher=Cambridge University Press |last=Tuckett |first=Christopher |editor-last=Bockmuehl |editor-first=Markus N. A. |pages=123–24 |isbn=978-0-521-79678-1}}</ref>}}{{sfn|Blomberg|2009|pp=431–36}}{{sfn|Van Voorst|2000|pp=39–53}}։ Ոչ քրիստոնէական աղբիւրները արժէքաւոր են երկու առումով։ Առաջին՝ անոնք ցոյց կու տան, որ նոյնիսկ քրիստոնէութեան նկատմամբ չեզոք կամ թշնամական տրամադրուած անհատներն ու խումբերը երբեք չեն ցուցաբերեր որեւէ կասկած, որ Յիսուսը իրօք գոյութիւն ունեցած է։ Երկրորդ՝ անոնք ցոյց կու տան Յիսուսի մօտաւոր պատկերը, որ համատեղելի է քրիստոնէական աղբիւրներուն մէջ ներկայացուող պատկերին հետ, համաձայն որու Յիսուսը ուսուցիչ է, ունի հրաշագործի հեղինակութիւն, Յակոբոս անունով եղբայր եւ մահացած է բռնի մահով{{sfn|Theissen|Merz|1998}}։ === Ժամանակագրութիւն === Աւետարանները քանի մը ուղենիշներ կը պարունակեն Յիսուսի ծննդեան թուականին վերաբերեալ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#2:1 Մատթէոս 2.1] գլխուն մէջ Յիսուսի ծնունդը փոխկապակցուած է մօտաւորապէս մ. թ .ա. 4 թ. մահացած Հերովդէս Մեծի իշխանութեան, [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Luke#1.5 Ղուկասի 1.5ին] մէջ նշուած է, որ Հերովդէսը գահակալած է Յիսուսի ծնունդէն ոչ շատ առաջ{{sfn|Maier|1989|pp=115–18}}{{sfn|Niswonger|1992|pp=121–22}}։ Ատոր հետ մէկտեղ՝ Ղուկասի աւետարանը Յիսուսի ծնունդը նաեւ կը կապէ [[:hy:Կվիրինիուսի_մարդահամար|Կվիրինիուսի մարդահամարին]] հետ, որ տեղի ունեցած է մօտ տաս տարի անց՝ մ.թ. 6 թուականին {{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|pp=137–38}}{{sfn|Niswonger|1992|pp=122–24}}։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Luke#3.23 Ղուկաս 3.23] գլխուն մէջ նշուած է, որ Յիսուս եղած է «երեսուն տարեկան» իր քարոզչութիւնը սկսած ատեն, որ, համաձայն [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Acts#10.37 Գործք 10.37–38] գլխուն, կը նախորդէր Յովհաննէս Մկրտիչի քարոզչութեան։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Luke#3.1 Ղուկաս 3.1–2] գլխուն մէջ նշուած է, որ Յիսուսի հրապարակային քարոզչութիւնը սկսած է հռոմէական կայսր [[:hy:Տիբերիոս|Տիբերիոսի]] գահակալման 15-րդ տարին ( մ․թ․ 28 կամ 29 թուականներ){{sfn|Niswonger|1992|pp=121–22}}<ref name="Vermes2006">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=a9EiEU_Yz_kC&pg=PA81#v=onepage|title=The Nativity: History and Legend|last=Vermes|first=Géza|publisher=Random House Digital|year=2010|isbn=978-0-307-49918-9|pages=81–82}}</ref>։ Համաձայնեցնելով աւետարանական տեղեկութիւնները պատմական տուեալներու հետ եւ օգտագործելով տարբեր այլ մեթոտներ՝ ուսումնասիրողներէն շատերը Յիսուսի ծննդեան թուականը կը յանգեցնեն մ․թ․ա․ 6-4 թուականներուն<ref name="Vermes2006" />{{sfn|Dunn|2003|p=324}}<nowiki>, բայց ոմանք կ'առաջարկեն Յիսուսի ծննդեան թուականի՝ աւելի լայն շրջանակի վարկածներ{{efn|For example, John P. Meier states that Jesus' birth year is </nowiki>''c.'' 7/6 BC<ref name="Meier1991">{{Cite book|title=A Marginal Jew: The roots of the problem and the person|last=Meier|first=John P.|publisher=Yale University Press|year=1991|isbn=978-0-300-14018-7|page=407}}</ref>, while Finegan favors ''c.'' 3/2 BC.<ref name="Finegan">{{Cite book|url=https://archive.org/details/handbookbiblical00fine|title=Handbook of Biblical Chronology, rev. ed|last=Finegan|first=Jack|publisher=Hendrickson Publishers|year=1998|isbn=978-1-56563-143-4|page=[https://archive.org/details/handbookbiblical00fine/page/319 319]}}</ref>։ Յիսուսի քարոզչութեան տեւողութիւնը որոշուած է համաձայն քանի մը տարբեր մօտեցումներու {{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|p=140}}{{sfn|Freedman|2000|p=249}}։ Այդ մօտեցումներէն մէկը հիմնուած է [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Luke#3.1 Ղուկաս 3.1–2], [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Acts#10.37 Գործք 10.37–38] տուեալներուն եւ Տիբերիուսի գահակալութեան տարիներուն վրայ, եւ որպէս Յիսուսի քարոզչութեան սկիզբ թուական կը նշէ 28-29 թուականները {{sfn|Maier|1989|pp=120–21}}։ Միւս մօտեցումը հիմնուած է [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/John#2.13 Յովհաննէս 2.13–20] գլխուն մէջ տաճարի մասին պնդման վրայ, որու համաձայն՝ Յիսուսի քարոզչութիւնը սկսած է այն ժամանակ, երբ Երուսաղէմի տաճարը կը գտնուէր կառուցման 46-րդ տարին (համաձայն [[:hy:Հովսեփոս_Ֆլավիոս|Յովսէփոս Ֆլավիոսի]] վկայութեան՝ տաճարի վերականգնման աշխատանքները սկսած էին Հերովդէս Մեծ արքայի գահակալութեան 18-րդ տարիին)։ Այս մօտեցմամբ Յիսուսի քարոզչութեան սկիզբը թուագրուած է մօտաւորապէս մ․թ․ 27-29 թուականներով {{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|p=140}}{{sfn|Maier|1989|p=123}}։ Մէկ այլ մեթոտ հիմնուած է Յովհաննէս Մկրտիչի մահուան եւ Հերովդէս Անտիպասի եւ Հերովդիադէի ամուսնութեան թուականներուն վրայ՝ ըստ Յովսէփոսի գրուածքներուն եւ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#14.4 Մատթէոս 14.4] եւ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Mark#6.18 Մարկոս 6.18] գլուխներու տուեալներուն<ref>{{Cite encyclopedia|year=2006|title=Josephus on John the Baptist|encyclopedia=The Historical Jesus in Context|publisher=Princeton University Press|url=https://books.google.am/books?id=wMbEyeDSQQgC&pg=PA55#v=onepage|last=Evans|first=Craig|editor-last1=Levine|editor-first=Amy-Jill|pages=55–58|isbn=978-0-691-00992-6|editor-first3=John D.|editor-last2=Allison|editor-last3=Crossan|editor2-first=Dale C.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/herodiasathomein0000gill|title=Herodias: at home in that fox's den|last=Gillman|first=Florence M.|publisher=Liturgical Press|year=2003|isbn=978-0-8146-5108-7|pages=[https://archive.org/details/herodiasathomein0000gill/page/25 25]–30}}</ref>։ Հաշուի առնելով, որ գիտնականներէն շատերը Հերովդէսի եւ Հերովիդադէի ամուսնութիւնը կը թուագրեն 28-35 թուականներով, այդ Յիսուսի քարոզչութեան սկիզբի թուագրման հարցով կը յանգեցնէ մօտաւորապէս 28-29 թուականներուն {{sfn|Freedman|2000|p=249}}։ Ուսումնասիրողներէն շատերը համակարծիք են, որ Յիսուս մահացած է 30 կամ 33 թուականներու միջեւ ինկած ժամանակաշրջանին<ref name="Humphreys1992" />{{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|p=398}}։ Աւետարանները կը նշեն, որ իրադարձութիւնը տեղի ունեցած է Հրէաստանի հռոմէական կուսակալ Պիղատոսի՝ 26-36 թուականներու կառավարման շրջանին{{sfn|Theissen|Merz|1998|pp=81–83}}<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=wzRVN2S8cVgC&printsec=frontcover#v=onepage|title=The gospel of Luke: New International Commentary on the New Testament Series|last=Green|first=Joel B.|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=1997|isbn=978-0-8028-2315-1|page=168}}</ref>{{sfn|Carter|2003|pp=44–45}}։ Պօղոսի՝ դէպի քրիստոնէութիւն դարձի թուականը (մօտ 33–36 թուականներ)՝ խաչելութեան թուագրման համար վերին շեմն է։ Պօղոսի դարձի եւ քարոզչութեան սկիզբի թուականը կարելի է որոշել Գործք առաքելոց եւ Պօղոսի նամակներու վերլուծութեան միջոցով{{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|pp=398–400}}<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=NlFYY_iVt9cC&pg=PA21#v=onepage|title=Jesus & the Rise of Early Christianity: A History of New Testament Times|last=Barnett|first=Paul|publisher=InterVarsity Press|year=2002|isbn=978-0-8308-2699-5|page=21}}</ref>։ Աստղագէտները կը փորձեն գտնել խաչելութեան ճշգրիտ թուականը՝ վերլուծելով լուսնային շարժումները ու հաշուելով հրէական Զատիկի (Փեսախ) պատմական թուականները, քանի որ տօնակատարութեան հիմք ծառայած է լուսնա-արեգակնային [[:hy:Հրեական_օրացույց|հրէական օրացոյցը]]։ Այս մեթոտի միջոցով ստացուած աւելի ընդունելի տարեթիւերն են 30 թուականի Ապրիլի 7-ը եւ 33 թուականի Ապրիլի 3-ը (երկուքն ալ [[:hy:Հուլյան_օրացույց|Յուլեան օրացոյցով]] )<ref>{{Cite journal|last=Pratt|first=J. P.|year=1991|title=Newton's Date for the Crucifixion|url=http://www.johnpratt.com/items/docs/newton.html|journal=Journal of the Royal Astronomical Society|volume=32|pages=301–04|bibcode=1991QJRAS..32..301P}}</ref>։ === Իրադարձութիւններու պատմական ընթացք === ==== Ընտանիք ==== Բազմաթիւ ուսումնասիրողներ համակարծիք են, որ Յովսէփը՝ Յիսուսի հայրը, մահացած է նախքան Յիսուսի հանրային քարոզչութեան սկիզբը։ Բոլոր աւետարաններուն մէջ Յովսէփը չի յիշատակուիր Յիսուսի քարոզչութեան ընթացքին։ Յովսէփի մահուան հանգամանքը կը բացատրէ, թէ ինչո՞ւ Մարկոսի աւետարանի 6։3 համարին մէջ Յիսուսի հարեւանները զինք կ'անուանեն Մարիամի որդի (տղաքը սովորաբար ճանչցուած են իրենց հայրերով)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=ML1mnUBwmhcC&pg=PA64#v=onepage|title=Mary in the New Testament|last1=Brown|first1=Raymond E.|date=1978|publisher=Paulist Press|isbn=9780809121687|page=64}}</ref>։ Ըստ ուսումնասիրողներ Թիսենի եւ Մերցի՝ բացառիկ քարիզմատիկ առաջնորդները, ինչպիսին Յիսուսն էր, յաճախ տարաձայնութիւններ կ'ունենան իրենց ընտանիքներու անդամներուն հետ{{sfn|Theissen|Merz|1998|p=194}}։ Մարկոսի աւետարանին մէջ Յիսուսի ընտանիքը կու գայ իր մօտ՝ վախնալով որ ան խելագարուած է (Մարկոս 3:20–34)։ Այս դրուագը շատ ուսումնասիրողներու կողմէ արժանահաւատ կը համարուի, քանի որ կ'ենթադրուի, որ քիչ հաւանական է որ վաղ քրիստոնեաները զայն յօրինած կ'ըլլան<ref name="ActJMark">[[Robert W. Funk|Funk, Robert W.]] and the [[Jesus Seminar]]. ''The acts of Jesus: the search for the authentic deeds of Jesus.'' HarperSanFrancisco. 1998. "Mark," pp. 51–161</ref>։ Յիսուսի մահէն յետոյ իր ընտանիքի շատ անդամներ կը միանան քրիստոնէական շարժման{{sfn|Theissen|Merz|1998|p=194}}։ Յիսուսի եղբայր Յակոբոսը կը դառնայ Երուսաղէմի եկեղեցւոյ առաջնորդ{{sfn|Cross||Livingstone|2005|loc=James, St.}}: Ըստ Գեզա Վերմեսի, կոյսէն Յիսուսի ծննդեան վարդապետութիւնը կը բխի աստուածաբանական զարգացումէ, եւ ո՛չ թէ պատմական իրադարձութիւններէն{{sfn|Vermes|1981|p=283}}։ Չնայած իշխող կարծիքին, որ Համատես աւետարաններու հեղինակները կը յենէին միմեանց վրայ, այլ ուսումնասիրողներ կարեւոր կը համարեն, որ կոյսէն ծնիլը կը յիշատակուի երկու տարբեր աւետարաններուն մէջ՝ Մատթէոսի եւ Ղուկասի<ref>Bromiley, Geoffrey (1995) ''International Standard Bible Encyclopedia'', Eerdmans Publishing, {{ISBN|978-0-8028-3784-4}}, p. 991.</ref><ref>Craig S. Keener, ''[https://books.google.am/books?id=8C2Y_HaL5W0C&pg=PA83#v=onepage&q=Keener%20infancy%20independent%20attestation The Gospel of Matthew]'' (Eerdmans 2009 {{ISBN|978-0-8028-6498-7}}), p. 83</ref><ref>Donald A. Hagner, ''Matthew 1–13'' (Paternoster Press 1993 {{ISBN|978-0-8499-0232-1}}), pp. 14–15, cited in the preceding</ref><ref>Millard Erickson, ''[https://books.google.am/books?id=0PbBz6-XcssC&pg=PA761#v=onepage&q=Erickson%20stronger%20%20claim%20historicity Christian Theology]'' (Baker Academic 1998 {{ISBN|978-0-8010-2182-4}}), p. 761</ref><ref>Fritz Allhoff, Scott C. Lowe, ''[https://books.google.am/books?id=2hYEngEACAAJ] Christmas{{snd}} Philosophy for Everyone: Better Than a Lump of Coal'' (Wiley-Blackwell 2010 {{ISBN|978-1-4443-3090-8}}), p. 28</ref><ref>[[Frederick Dale Bruner]], ''[https://books.google.am/books?id=5jZlfg1yxIEC&pg=PA41#v=onepage&q=Bruner%20%22two%20independent%20literary%22%60 Matthew: The Christbook]'' (Eerdmans 2004 {{ISBN|9780802811189}}), p. 41</ref>։ Սանդերսն կ'ըսէ, որ Յիսուսի ծագումնաբանութիւնը պատմականօրէն ոչ վաւեր է, քանի որ աւետարանիչներու նպատակն է ցոյց տալ, որ Յիսուսը եղած է համընդհանուր հրէական փրկիչ{{sfn|Sanders|1993|pp=80–91}}։ Ամէն պարագայի, ըստ որոշ ուսումնասիրողներու, երբ Յիսուսի՝ կոյսէն ծնելու վարդապետութիւնը ճանաչում գտաւ, անիկա փոխարինեց նախկին աւանդոյթը, ըստ որու ան սերած էր [[:hy:Դավիթ_(արքա)|Դաւիթէն]] Յովսէփի միջոցով{{sfn|Theissen|Merz|1998|p=196}}։ Ղուկաս կը հաղորդէ, որ Յիսուս Յովհաննէս Մկրտիչի արիւնակիցն է, բայց բազմաթիւ ուսումնասիրողներու կարծիքով այդ կապը մտացածին է{{sfn|Sanders|1993|pp=80–91}}։ ==== Մկրտութիւն ==== Ժամանակակից ուսումնասիրողներու մեծ մասը Յիսուսի մկրտութիւնը եւ խաչելութիւնը պատմական փաստ կը համարէ{{sfn|Dunn|2003|p=339}}։ Ուսումնասիրողները մկրտութեան վաւերականութեան հարցով կը հիմնուին անմեղութեան կանխավարկածին վրայ՝ նշելով, որ քիչ հաւանական է, որ վաղ քրիստոնեաները յօրինած են մկրտութեան դրուագը, քանի որ Յովհաննէս Մկրտիչի մօտ կը մկրտուէին ապաշխարողներն ու մեղաւորները, իսկ Յիսուս՝ ըստ քրիստոնէական վարդապետութեան, առանց մեղքի է{{sfn|Powell|1998|p=47}}<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=so_G78SBXAoC&pg=PA29#v=onepage|title=John the Baptist: Prophet of Purity for a New Age|last=Murphy|first=Catherine|publisher=Liturgical Press|year=2003|isbn=978-0-8146-5933-5|pages=29–30}}</ref> Ըստ Թեյսենի եւ Մերզի՝ Յիսուս ոգեշնչուած էր Յովհաննէս Մկրտիչով եւ վերցուցած է անոր ուսմունքի շատ մը տարրեր{{sfn|Theissen|Merz|1998|p=235}}։ ==== Քարոզչութիւն Գալիլիայի մէջ ==== Գիտնականներէն շատերու կարծիքով Յիսուս իր ամբողջ կեանքը անցուցած է Գալիլիայի եւ Յուդայի տարածքին մէջ եւ չէ քարոզած կամ ուսուցանած այլ տեղեր<ref name="Dunn303">{{Cite encyclopedia|year=2006|title=The Spirit-Filled Experience of Jesus|encyclopedia=The Historical Jesus in Recent Research|publisher=Eisenbrauns|url=https://books.google.am/books?id=37uJRUF6btAC&pg=PA303#v=onepage|last=Borg|first=Marcus J.|editor-last1=Dunn|editor-first=James D. G.|page=303|isbn=978-1-57506-100-9|editor2-first=Scot|editor2-last=McKnight}}</ref>։ Անոնք համակարծիք են, որ Յիսուս բանավիճած է հրեայ կրօնական վերնախաւին հետ Աստուծոյ թեմայով, կատարած է որոշ բժշկութիւններ, ներկայացուցած է իր ուսմունքը առակներու միջոցով եւ հետեւորդներ ունեցած{{sfn|Levine|2006|p=4}}։ Յիսուսի հրեայ ընդդիմախօսները իր ուսմունքը համարած են սկանտալային, քանի որ ան կը ճաշէր մեղաւորներու հետ, կ'եղբայրանար կանանց հետ<ref name="5GIntro" />։ Ուսումնասիրողներէն` Սանդերսը արժանահաւատ չի համարեր, որ Մովսէսի օրէնքի մեկնաբանութեան հետ կապուած տարաձայնութիւնները կրնային հրէական իշխանութիւններուն մօտ Յիսուսը սպաննելու ցանկութիւն առաջացնել {{sfn|Sanders|1993|pp=205–23}}։ Նա կ'ուսուցանէր հրէական օրէնքի մասին՝ որոնելով ատոր ճիշդ նշանակութիւնը, երբեմն ի հակադրութիւն այլ աւանդոյթներու{{sfn|Ehrman|1999|pp=164–67}}։ Յիսուս օրէնքին կեդրոնը կը դնէ սէրը եւ այդ օրէնքին հետեւիլը կը համարէ անհրաժեշտութիւն{{sfn|Ehrman|1999|pp=164–67}}։ Յիսուսի բարոյական ուսմունքի հիմքը ուրիշները ներելն ու չդատելն էր, թշնամիները սիրելն էր եւ աղքատներուն հոգ տանիլն էր {{sfn|Ehrman|1999|pp=171–76}}։ Ըստ Ֆանքի եւ Հովերի կարծիքին՝ Յիսուսին բնորոշ է բարատոքսալ կամ անսպասելի շրջասութիւնները, ինչպէս անոր խորհուրդներէն մէկն է․ երբ կը զարնեն մէկ այտին, դարձնել նաեւ միւս այտը (Ղուկաս 6:29)<ref>[[Robert W. Funk|Funk, Robert W.]], Roy W. Hoover, and the [[Jesus Seminar]]. ''The five gospels.'' HarperSanFrancisco. 1993. p. 294</ref>։ Աւետարանները Յիսուսի ուսուցումը կը նկարագրեն յստակ սահմանուած դրուագներով, ինչպէս Լեռան քարոզը Մատթէոսի աւետարանին մէջ կամ Քարոզ դաշտին մէջ՝ Ղուկասի աւետարանին մէջ։ Ըստ Գերդ Թիսենի եւ Անեթ Մերզի կարծիքին՝ այս դրուագները կը ներառեն Յիսուսի բուն ուսմունքները, բայց տեսարանները յօրինուած են համապատասխան աւետարանիչներու կողմէ, որպէսզի ստեղծեն այս ուսմունքները, որոնք նախապէս գրառուած էին առանց համաթեքսթի {{sfn|Theissen|Merz|1998|pp=17–62}}։ Թէեւ Յիսուսի հրաշքները կը տեղաւորուին հին ժամանակներու սոցիալական համաթեքսթին մէջ, ան սահմանած է զանոնք այլ կերպ։ Առաջինը` ան զանոնք մեծապէս կը պայմանաւորէ բժշկուողներու հաւատքով։ Երկրորդ՝ ան զանոնք կը կապէ ժամանակի աւարտի մարգարէութեան հետ{{sfn|Theissen|Merz|1998|p=310}}։ Յիսուսի կողմէ 12 աշակերտներու ընտրութիւնը, ըստ ուսումնասիրողներու, վախճանաբանական ուղերձ է{{sfn|Sanders|1993|p=10}}։ Երեք համատես աւետարաններուն մէջ նշուած է տասներկու առաքեալ, թէեւ Ղուկասի անուններուն ցանկը կը տարբերի Մատթէոսի եւ Մարկոսի անուններու ցանկէն՝ ենթադրելով որ քրիստոնեաները տարակարծիք էին բոլոր աշակերտներու ինքնութեան գծով{{sfn|Ehrman|1999|pp=186–87}}։ Տասներկու աշակերտները կրնային ներկայացնել Իսրայէլի 12 ցեղերը, որոնք պիտի վերականգնուէին Աստուծոյ արքայութեան հաստատումէն յետոյ{{sfn|Ehrman|1999|pp=186–87}}։ Յիսուսի երկրորդ գալստեան ժամանակ աշակերտները պէտք է դառնային Իսրայէլի 12 ցեղերու առաջնորդներ եւ դատաւորներ (Մատթէոս 19:28, Ղուկաս 22:30).{{sfn|Ehrman|1999|pp=186–87}}։ Ըստ Բարտ Էրմանի՝ Յիսուսի խոստումը, որ Տասներկուքը կ'առաջնորդեն Իսրայէլի ցեղերը, պատմական է, քանի որ Տասներկուքին մէջ կը մտնէ նաեւ Յուդա Իսկարիովտեցին։ Ըստ ուսումնասիրողներու` Մարկոսի աւետարանին մէջ աշակերտները յաճախ բացասական գոյներով պատկերուած են։ Մինչ այլք երբեմն կը պատասխանեն Յիսուսին լիակատար հաւատքով, անոր աշակերտները յաճախ շփոթուած են եւ կասկածամիտ{{sfn|Sanders|1993|pp=123–24}}։ Աշակերտները շատ պարագաներու որպէս ֆոն կը ծառայեն Յիսուսի եւ այլ կերպարներու համար{{sfn|Sanders|1993|pp=123–24}}։ Սակայն Սանդերսը կ'ըսէ, որ աշակերտներու թերութիւնները Մարկոսի աւետարանին մէջ հաւանաբար չափազանցուած են, եւ ընդհակառակը, աշակերտները իսկականէն աւելի դրական ներկայացուած են Մատթէոսի եւ Ղուկասի աւետարաններուն մէջ {{sfn|Sanders|1993|pp=123–24}}։ Սանդերս կ'ըսէ, որ Յիսուսի առաքելութիւնը ապաշխարանքի հրաւիրելու մէջ չէր, չնայած ան կը խոստովանէր, որ այդ կարծիքը տարածուած չէ{{sfn|Theissen|Merz|1998|p=336}}։ ==== Դեր ==== Յիսուս հանդէս կու գայ որպէս վախազդու կերպար, «Մարդու Որդի», որ շուտով փառքով պիտի գայ երկինքէն՝ հաւաքելու ընտրեալները (Մարկոս 13:24–27, Մատթէոս 24:29–31, Ղուկաս 21:25–28)։ Ան ինքզինք կ'անուանէ «մարդու որդի» խօսակցականի մէջ նաեւ «մարդ» իմաստով, սակայն ուսումնասիրողները վստահ չեն, թէ արդեօք ան ինքզի՞նք նկատի ունի, երբ կը խօսի երկնային Մարդու Որդիին։ Պօղոս առաքեալը եւ այլ վաղ քրիստոնեաներ կը նոյնացնեն «Մարդու Որդուն» յարութիւն առած Յիսուսի հետ<ref name="Britannica" />։ Քրիստոս կամ «Մեսիա», «օծեալ» անուանումըկը վկայէ, թէ Յիսուսի հետեւորդները կը հաւատային զինք՝ օծեալ Դաւիթ թագաւորի ժառանգը ըլլալուն, որմէ որոշ հրեաներ կ'ակնկալէին, որ պիտի փրկէ Իսրայէլը։ Աւետարանները կը վերաբերին իրեն ո՛չ միայն որպէս պարզ «օծեալի», այլ որպէս խոստացուած «օծեալի» կամ «Քրիստոսի»։ Վաղ յուդայականութեան մէջ այս տիտղոսի բացարձակ ձեւը չի հանդիպիր, այլ միայն այնպիսի արտայայտութեան ձեւով, ինչպէս օրինակ «անոր օծեալը»։ Հրէական մեսիանական աւանդոյթը կը ներառէր բազմաթիւ ձեւեր, որոնցմէ քանի մը հատը կեդրոնացած էր «Մեսիայի» կերպարին վրայ, իսկ միւսները՝ ոչ{{sfn|Theissen|Merz|1998|pp=533–40}}։ Հիմնուելով քրիստոնէական աւանդութեան վրայ՝ Գերդ Թեյսենը առաջ կը քշէ այն տեսութիւնը, որ Յիսուս ինքզինք կը դիտարկէր մեսիանական (փրկչական) աւանդութեան համաթեքսթին մէջ, բայց «Մեսիայի» կոչման չէր յաւակներ {{sfn|Theissen|Merz|1998|pp=533–40}}։ Իսկ Բարթ էրմանը կը գտնէ, որ Յիսուս ինքզինք «մեսիա» կը համարէր, թէկուզ այն իմաստով, որ ան պիտի ըլլայ Աստուծոյ ստեղծած նոր քաղաքական կարգի գլուխը<ref>{{Cite web|url=http://ehrmanblog.org/judas-and-the-messianic-secret/|title=Judas and the Messianic Secret|last=Ehrman|first=Bart|date=2015 թ․ դեկտեմբերի 1|website=The Bart Ehrman Blog}}</ref> բայց ոչ այն իմաստով ինչպէս յետագային ընդունուեցաւ քրիստոնէական վարդապետութեան մէջ<ref>{{Cite web|url=http://ehrmanblog.org/jesus-claim-to-be-the-messiah/|title=Jesus' Claim to be the Messiah|last=Ehrman|first=Bart|date=2015 թ․ դեկտեմբերի 1|website=The Bart Ehrman Blog}}</ref>: ==== Զատիկ եւ խաչելութիւն ==== Մօտ 30 թուականին Յիսուս եւ իր հետեւորդները կ'երթան Գալիլիայէն Երուսաղէմ Զատիկը նշելու{{sfn|Sanders|1993|p=10}}։ Յիսուս յուզում կը բարձրացնէ Երուսաղէմի տաճարին մէջ {{sfn|Sanders|1993|p=11}}, որ հրէական կրօնական եւ քաղաքական իշխանութիւններու կեդրոնն էր։ Սանդերսը ատիկա կը կապէ Յիսուսի այն մարգարէութեան հետ, որ Տաճարը ամբողջովին պիտի քանդուի{{sfn|Sanders|1993|pp=254–62}}։ Յիսուս վերջին ընթրիքը կ'ունենայ աշակերտներուն հետ, որ քրիստոնէական գինիի եւ հացի [[:hy:Հաղորդություն|հաղորդութեան]] խորհուրդի սկիզբը կը դնէ։ Այս խորհուրդի հարցով աւետարաններու տուեալները չեն կրնար ամբողջովին համապատասխան ըլլալ եւ անհնարին է իմանալ, թէ ինչն էր Յիսուսի նպատակը, սակայն ըստ երեւոյթին ընթրիքը կը խորհրդանշէ գալիք Աստուծոյ արքայութիւնը։ Յիսուս հաւանաբար կը սպասէր, որ իրեն պիտի սպաննն եւ հնարաւոր է՝ յոյս ունէր, որ Աստուած պիտի միջամտէ{{sfn|Sanders|1993|pp=263–64}}։ Աւետարանները կ'ըսեն, որ Յիսուս մատնուած է իր աշակերտներէն մէկուն կողմէ եւ ուսումնասիրողները այս աւանդոյթը իրականութեան համապատասխան կը համարեն{{sfn|Cross|Livingstone|2005|loc=Jesus Christ}}։ Հաւաստի կը համարուի նաեւ այն փաստը, որ Յիսուս մահապատիժի է ենթարկուած է Հրէաստանի հռոմէական կուսակալի Պիղատոս Պոնտացիի հրամանով{{sfn|Sanders|1993|p=11}}։ Տաճարի սադակեցի քահանայապետները ուզած են Յիսուսին մահապատիժի ենթարկել ո՛չ այնքան կրօնական քարոզչութեան, այլ առաւելապէս անոր քաղաքական հայեացքներուն համար{{sfn|Cross|Livingstone|2005|loc=Jesus Christ}}։ Անոնք Յիսուսը կը դիտարկէին որպէս սպառնալիք կայունութեան համար, յատկապէս երբ ան յուզում առաջացուց Երուսաղէմի տաճարին մէջ {{sfn|Cross|Livingstone|2005|loc=Jesus Christ}}<ref name="JE1906" />։ Այլ գործօններ, որոնցմէ էր անոր յաղթական մուտքը Երուսաղէմ, կրնային նպաստել այս որոշման{{sfn|Sanders|1993|pp=269–73}}։ Շատ ուսումնասիրողներ Յիսուսի խաչելութիւնը կը համարեն իրականութեան համապատասխանող փաստ, քանի որ վաղ քրիստոնեաները դժուար թէ հնարած ըլլային իրենց առաջնորդի նման տանջալի մահը{{sfn|Dunn|2003|p=339}}{{sfn|Meier|2006|pp=126–28}}։ === Լեզու, ազգային պատկանելիութիւն եւ արտաքին տեսք === [[Պատկեր:CompositeJesus.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:CompositeJesus.JPG|alt=Twelve depictions of Jesus from around the world|մինի|Յիսուսի կրօնական պատկանելութիւնը արվեստում եղել է մշակութային պայմանների ազդեցութեան տակ {{sfn|Houlden|2006|pp=63–99}}<ref name="Erricker44">{{Cite book|url=https://archive.org/details/teachingchristia0000unse|title=Teaching Christianity: a world religions approach|last=Erricker|first=Clive|publisher=James Clarke & Co|year=1987|isbn=978-0-7188-2634-5|page=[https://archive.org/details/teachingchristia0000unse/page/44 44]}}</ref>]] Յիսուս մեծցած է Գալիլիայի մէջ եւ անոր քարոզչութեան մեծ մասը այնտեղ անցած է{{sfn|Green|McKnight|Marshall|1992|p=442}}։ Լեզուները, որոնք առաջին դարուն կը գործածուէին Գալիլիայի եւ Յուդայի մէջ, հրէապաղեստինեան արամերէնը, եբրայերէնը եւ յունարէնն էին՝ արամերէնի առաւել տարածուածութեամբ<ref name="BarrLang">{{Cite journal|last=Barr|first=James|year=1970|title=Which language did Jesus speak|url=https://www.escholar.manchester.ac.uk/uk-ac-man-scw:1m2973|journal=Bulletin of the John Rylands University Library of Manchester|volume=53|issue=1|pages=9–29|access-date=2019-01-30|archive-date=2018-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203184449/https://www.escholar.manchester.ac.uk/uk-ac-man-scw:1m2973|url-status=dead}}</ref><ref name="Porter110">{{Cite book|url=https://archive.org/details/handbooktoexeges00port|title=Handbook to exegesis of the New Testament|last=Porter|first=Stanley E.|publisher=Brill|year=1997|isbn=978-90-04-09921-0|pages=[https://archive.org/details/handbooktoexeges00port/page/n110 110]–12}}</ref>։ Ըստ առաւել տարածուած կարծիքի, Յիսուս մեծ մասամբ ուսանած է արամերէնով{{sfn|Dunn|2003|pp=313–15}}։ Ժամանակակից ուսւոմնասիրողները համաձայն են, որ Յիսուս եղած է առաջին դարու [[:hy:Պաղեստին|Պաղեստինի]]{{sfn|Ehrman|1999|p=96}}<ref name="Celebrating sacraments">{{Cite book|title=Celebrating sacraments|last=Stoutzenberger|first=Joseph|publisher=St Mary's Press|year=2000|page=286}}</ref> հրեայ։ «Ioudaios»ը յունական Նոր կտակարանին մէջ եզրոյթ է, որ ըստ համաթեքսթի կրնայ նշանակել կրօն (յուդայականութիւն), ազգային պատկանելութիւն (հրեայ) կամ երկուքը միասին {{efn|In the New Testament, Jesus is described as Jewish / Judean (''[[Ioudaios]]'' as written in Koine Greek) on three occasions: by the Magi in [[Matthew 2]], who referred to Jesus as "King of the Jews" (''basileus ton ioudaion''); by both the [[Samaritan woman at the well]] and by Jesus himself in [[John 4]]; and (in all four gospels) during the Passion, by the Romans, who also used the phrase "King of the Jews".<ref>{{Cite journal |last=Elliott |first=John |year=2007 |title=Jesus the Israelite Was Neither a 'Jew' nor a 'Christian': On Correcting Misleading Nomenclature |journal=Journal for the Study of the Historical Jesus |volume=5 |issue=119 |page=119 |doi=10.1177/1476869007079741 | issn = 1476-8690}}</ref>}}<ref>{{Cite book|title=The Jewish Annotated New Testament|last=Garroway|first=Rabbi Joshua|date=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195297706|editor=Amy-Jill Levine, Marc Z. Brettler|pages=524–26|chapter=Ioudaios|chapter-url=https://books.google.am/books?id=DZRJ5zXUI2QC&lpg=PA524&pg=PA524}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Miller|first=David M.|date=2010|title=The Meaning of ''Ioudaios'' and its Relationship to Other Group Labels in Ancient 'Judaism'|journal=Currents in Biblical Research|volume=9|issue=1|pages=98–126|doi=10.1177/1476993X09360724}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mason|first=Steve|date=2007|title=Jews, Judaeans, Judaizing, Judaism: Problems of Categorization in Ancient History|url=http://www.stevemason.eu/resources/SMason-JSJ-2007-Jews-Judaism.pdf|url-status=dead|journal=Journal for the Study of Judaism|volume=38|issue=4|pages=457–512|doi=10.1163/156851507X193108|archivedate=2015 թ․ մարտի 25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150325062826/http://www.stevemason.eu/resources/SMason-JSJ-2007-Jews-Judaism.pdf}}</ref>։ Նոր Կտակարանին մէջ չի տրուիր Յիսուսի արտաքին տեսքի որեւէ նկարագրութիւն. աւետարաններու հեղինակները անտարբեր են ռասայական յատկանիշներու նկատմամբ եւ չեն անդրադառնար իրենց կողմէ նշուող մարդոց դիմագիծերուն<ref>{{Cite encyclopedia|year=2010|title=Jesus in Christian art|encyclopedia=The Blackwell Companion to Jesus|publisher=John Wiley & Sons|last=Jensen|first=Robin M.|editor-last=Burkett|editor-first=Delbert|pages=477–502|isbn=978-1-4443-5175-0}}</ref><ref name="Perkinson30">{{Cite book|url=https://archive.org/details/likenessofkingpr0000perk|title=The likeness of the king: a prehistory of portraiture in late medieval France|last=Perkinson|first=Stephen|publisher=University of Chicago Press|year=2009|isbn=978-0-226-65879-7|page=[https://archive.org/details/likenessofkingpr0000perk/page/30 30]}}</ref><ref name="Kidd48">{{Cite book|url=https://archive.org/details/forgingracesrace00kidd|title=The forging of races: race and scripture in the Protestant Atlantic world|last=Kidd|first=Colin|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-1-139-45753-8|pages=[https://archive.org/details/forgingracesrace00kidd/page/48 48]–51}}</ref>։ Յիսուս իր դիմագիծերով, հաւանաբար, չէր առանձնանար իր ժամանակի սովորական հրեաներէն եւ համաձայն որոշ ուսումնասիրողներու, իր թափառական եւ ճգնակեաց կեանքի շնորհիւ ունէր մկանոտ կազմուածք<ref>{{Cite news|last=Gibson|first=David|date=2004 թ․ փետրվարի 21|title=What Did Jesus Really Look Like?|url=https://www.nytimes.com/2004/02/21/arts/what-did-jesus-really-look-like.html|newspaper=New York Times}}</ref>։ === «Քրիստոս՝ որպէս առասպել» տեսութիւն === «Քրիստոս՝ որպէս առասպել» տեսութիւն է այն մասին, որ Յիսուս երբեք գոյութիւն չէ ունեցած եւ, եթե անգամ գոյութիւն ունեցած է, ապա անիկա որեւէ առնչութիւն չէ ունեցած քրիստոնէութեան հիմնադրման եւ աւետարաններուն մէջ ներկայացուող կերպարին հետ{{efn|Ehrman writes: ""In simpler terms, the historical Jesus did not exist. Or if he did, he had virtually nothing to do with the founding of Christianity." further quoting as authoritative the fuller definition provided by [[Earl Doherty]] in ''Jesus: Neither God Nor Man.'' Age of Reason, 2009, pp. vii–viii: it is "the theory that no historical Jesus worthy of the name existed, that Christianity began with a belief in a spiritual, mythical figure, that the Gospels are essentially allegory and fiction, and that no single identifiable person lay at the root of the Galilean preaching tradition."<ref>[[Bart Ehrman]], ''Did Jesus Exist?'' Harper Collins, 2012, p. 12</ref>}}։ Այս տեսութեանը յարող ուսումնասիրողները կ'ըսեն, որ Յիսուսի ծննդեան եւ անոր կեանքի տարբեր դրուագներուն վերաբերող պատումները ունին այնքան շատ առասպելական տարրեր, որ ինքը՝ Յիսուսը առասպել է{{sfn|Theissen|Merz|1998|pp=113–15}}։ Պրունօ Պաուըրը (1809–1882) կը գտնէ, որ առաջին աւետարանը գրական ստեղծագործութիւն էր, որ ստեղծած է, այլ ոչ թէ նկարագրած Յիսուսի պատմութիւնը{{sfn|Theissen|Merz|1998|p=90}}։ Ըստ Ալպերթ Կալտոֆի (1850–1906)` Յիսուս հասարակական շարժման եւ մեսիանական-փրկչական սպասումներու միախառնման ծնունդ է {{sfn|Theissen|Merz|1998|p=90}}։ Չնայած այս տեսութեան յարող հեղինակներու փաստարկներուն, որոնք կասկածի տակ կը դնեն պատմական Յիսուսի գոյութեան փաստը, պատմաքննադատական աստուածաշնչեան գիտութեան մէջ հաստատուն կը մնայ այն կարծիքը, որ տուեալ տարածքին մէջ եւ տուեալ ժամանակաշրջանին պատմական Յիսուսը մարդ իսկապէս գոյութիւն ունեցած է<ref name="DunnPaul35">[[James D.G. Dunn]] "Paul's understanding of the death of Jesus" in ''Sacrifice and Redemption'' edited by S.W. Sykes (December 3, 2007) Cambridge University Press {{ISBN|052104460X}} pp. 35–36</ref><ref name="Then' 2004 page 34">''Jesus Now and Then'' by Richard A. Burridge and Graham Gould (April 1, 2004) {{ISBN|0802809774}} p. 34</ref><ref name="Jesus' page 200">''Jesus'' by Michael Grant 2004 {{ISBN|1898799881}} p. 200</ref><ref name="Jesus' page 145">''The Gospels and Jesus'' by [[Graham Stanton]], 1989 {{ISBN|0192132415}} Oxford University Press, p. 145</ref><ref name="voorst16">[[Robert E. Van Voorst]] ''Jesus Outside the New Testament: An Introduction to the Ancient Evidence'' Eerdmans Publishing, 2000. {{ISBN|0-8028-4368-9}} p. 16</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9781620906378|title=Did Jesus Exist?:The Historical Argument for Jesus of Nazareth|publisher=[[HarperCollins]]|year=2012|isbn=978-0-06-220460-8}}</ref><ref>B. Ehrman, 2011 ''Forged : writing in the name of God'' {{ISBN|978-0-06-207863-6}}. p. 285</ref>։ == Հեռանկարներ == === Քրիստոնէութիւն === [[Պատկեր:Shield-Trinity-Scutum-Fidei-English.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Shield-Trinity-Scutum-Fidei-English.svg|աջից|մինի|Երրորդութիւնը քրիստոնէական հաւատն է, որ աստուածը մէկ աստուած է երեք անձերում․ Հայր աստուած, Որդի Աստուած (Յիսուս) եւ Սուրբ Հոգի]] [[Պատկեր:Christ_with_beard.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Christ_with_beard.jpg|աջից|մինի|Յիսուսը Ալֆայի եւ Օմեգայի հետ նամակները 4-րդ դարու հռումեական կատակոմբաներում]] Յիսուսի մասին քրիստոնէական տեսակետները հիմնուած են տարբեր աղբիւրներու վրայ՝ ներառեալ համատես աւետարանները եւ նոր կտակարանեան նամակները, ինչպէս՝ Պօղոսի նամակները եւ Յովհաննէսի գրուածքները։ Այս գրուածքները կ'ուրուագծեն քրիստոնեաներու` Յիսուսի մասին ունեցած հիմնական համոզմունքները, այդ կարգին անոր աստուածային, մարդկային, երկնային կեանքի, ինչպէս նաեւ այն մասին, որ ան է Քրիստոսը՝ Աստուծոյ Որդին<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=elw8xkVeTTUC&pg=PA23#v=onepage|title=New Testament Theology: Magnifying God in Christ|last=Schreiner|first=Thomas R.|publisher=Baker Academic|year=2008|isbn=978-0-8010-2680-5|pages=23–37}}</ref>։ Չնայած ընդհանուր հիմքը ոչ բոլոր քրիստոնէական դաւանութիւններու վարդապետութիւններն են իրար կը համընկնին եւ երկու՝ Արեւելեան (ուղղափառ) եւ Արեւմտեան (կաթոլիկ) ուղղութիւններու ուսմունքներու տարբերութիւնները քրիստոնէութեան մէջ կը պահպանուին դարեր շարունակ {{sfn|Cross|Livingstone|2005|loc=Great Schism}}։ Նոր Կտակարանին մէջ կ'ըսուի, որ Յիսուսի յարութիւնը քրիստոնէական հաւատի հիմքն է ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/1%20Corinthians#15:12 1 Կորնթացիներ 15:12–20])<ref>{{Cite encyclopedia|title=The Letter of Paul to the Corinthians|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137622/The-Letter-of-Paul-to-the-Corinthians|accessdate=2013 թ․ հունիսի 26}}</ref>։ Քրիստոնեաները կը հաւատան, որ Յիսուսի զոհաբերական մահուան եւ յարութեան շնորհիւ մարդիկ կրնան հաշտուիլ Աստուծոյ հետ եւ ատով իսկ արժանանալ փրկութեան եւ յավերժական կեանքի խոստման<ref name="Oxford Companion">{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=Y2KGVuym5OUC&printsec=frontcover#v=onepage|title=Oxford Companion to the Bible|last1=Metzger|first1=Bruce M.|last2=Coogan|first2=Michael D.|publisher=Oxford University Press|year=1993|isbn=978-0-19-974391-9|page=649}}</ref>։ Յիշելով Յովհաննէս Մկրտչի՝ Յիսուսի մկրտութեան յաջորդ օրը ըսուած խօսքերը՝ քրիստոնէութեան հետեւորդները երբեմն Յիսուսը կ'անուանեն Աստուծոյ Գառ, որուն խաչած են Աստուծոյ ծառայի իր դերը կատարելու համար<ref>{{Cite book|title=The Christology of the New Testament|last=Cullmann|first=Oscar|publisher=Westminster John Knox Press|year=1959|isbn=978-0-664-24351-7|page=79}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Christology of Anselm of Canterbury|last=Deme|first=Dániel|publisher=Ashgate Publishing|year=2004|isbn=978-0-7546-3779-0|pages=199–200}}</ref>։ Այսպիսով Յիսուս կը դիտուի որպէս առաջին եւ վերջին Ադամ, որու հնազանդութիւնը կը հակադրուի Ադամի անհնազանդութեան<ref>{{Cite book|title=Systematic Theology|last=Pannenberg|first=Wolfhart|publisher=Continuum|year=2004|isbn=978-0-567-08466-8|volume=2|pages=297–303|authorlink=Wolfhart Pannenberg}}</ref> {{sfn|McGrath|2006|pp=4–6}}։ Քրիստոնեաներէն շատեր կը հաւատան, որ Յիսուս ե՛ւմարդ է, ե՛ւ Աստուծոյ որդին<ref name="Ehrman Jesus became God2">{{Cite book|url=https://archive.org/details/howjesusbecamego0000ehrm|title=How Jesus became God: The Exaltation of a Jewish Preacher from Galilee|last=Ehrman|first=Bart D.|publisher=HarperOne|year=2014|isbn=978-0-06-177818-6}}</ref>։ [[:hy:Երրորդություն|Երրորդութիւնն]] ընդունող քրիստոնեաները կը հաւատան, որ Յիսուս Խորհրդանիշ է, Աստուծոյ մարմնացում եւ Աստուծոյ Որդի, այսինքն՝ միանգամայն աստուածային եւ միանգամայն մարդկային է։ Այնուամենայնիվ, ոչ բոլոր քրիստոնեաները կ'ընդունին Երրորդութեան վարդապետութիւնը<ref>{{Cite encyclopedia|title=Antitrinitarianism|encyclopedia=Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia|url=http://www.gameo.org/encyclopedia/contents/A597.html|last=Friedmann|first=Robert|accessdate=2012 թ․ հոկտեմբերի 24}}</ref><ref>{{CathEncy|wstitle=Blessed Trinity|first=George H.|last=Joyce}}</ref>։ Երրորդութիւնը չընդունող քրիստոնէական խումբերն են՝ Յիսուս Քրիստոսի Վերջին Օրերու Սուրբերու Եկեղեցին, Եհովայի վկաները եւ Ունիդարիսդները<ref>{{Citation|title=Mormonism 101: What is Mormonism|date=2014 թ․ հոկտեմբերի 13|work=MormonNewsroom.org|url=http://www.mormonnewsroom.org/article/mormonism-101|publisher=LDS Church|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 21}}</ref>։ === Իսլամ === [[Պատկեր:Jesus_Name_in_Arabic.gif|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Jesus_Name_in_Arabic.gif|ձախից|մինի|The name ''Jesus son of Mary'' written in [[:hy:Islamic_calligraphy|Islamic calligraphy]] followed by [[:hy:Peace_be_upon_him_(Islam)|Peace be upon him]]]] Յիսուսը (սովորաբար կը թարգմանուի''ʾĪsā'' ) իսլամի կեդրոնական կերպարներէն է<ref name="uscsite" /><ref name="Siddiqui" /> եւ կը համարուի Աստուծոյ (Ալլահի) նախագուշակ եւ մարգարէ, որ ուղարկուած է Իսրայէլի որդիներուն (''Bani Isra'il'') ուղեկցելու նոր աւետարանով (իսլամութեան մէջ կը կոչուի Ինճիլ)<ref name="CEI" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=E324pQEEQQcC&pg=PA159#v=onepage|title=The Oxford Dictionary of Islam|last=Esposito|first=John L.|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=978-0-19-975726-8|page=158}}</ref>։ Մուսուլմանները Նոր Կտակարանի աւետարանները կը համարեն ոչ հաւաստի եւ կը հաւատան, որ Յիսուսի նախնական ուղերձը կորսուած կամ վերափոխուած է եւ որ [[:hy:Մուհամմադ|Մուհամմատը]] եկած է աւելի ուշ՝ զայն վերահաստատելու համար<ref>{{Cite encyclopedia|year=2001|title=Quests for the historical Jesus|encyclopedia=Cambridge companion to Jesus|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.am/books?id=vSehrtQpcYcC&pg=PA183#v=onepage|last=Paget|first=James C.|editor-last=Bockmuehl|editor-first=Markus N.A.|page=183|isbn=978-0-521-79678-1}}</ref>։ Հաւատը՝ Յիսուսի նկատմամբ (եւ Աստուծոյ կողմէ ուղարկուած բոլոր մարգարէներուն) պարտադիր պայման կը համարուի մուսուլման ըլլալու համար<ref>{{Cite AV media|title=The Muslim Jesus|date=2007 թ․ օգոստոսի 19|medium=Television production|publisher=ITV Productions|people=Ashraf, Irshad (Director)}}</ref>։ Ղուրանին մէջ Յիսուսի անունը 25 անգամ աւելի յաճախ կը նշուի, քան Մուհամմատինը<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1196|title=Jesus, Son of Mary|publisher=Oxford Islamic Studies Online|accessdate=2013 թ․ հուլիսի 3}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=tX3suVDTJz0C&pg=PA20#v=onepage|title=Militant Islamist Ideology: Understanding the Global Threat|last=Aboul-Enein|first=Youssef H.|publisher=Naval Institute Press|year=2010|isbn=978-1-61251-015-6|page=20}}</ref> եւ կ'ընդգծէ, որ Յիսուս մահկանացու է, որ նման է միւս բոլոր մարգարէներուն եւ աստուածային կերպով ընտրուած էր Աստուծոյ ուղերձը տարածելու համար<ref name="comparative">{{Cite book|url=https://archive.org/details/comparativerelig0000fasc|title=Comparative Religious Ethics: A Narrative Approach|last1=Fasching|first1=Darrell J.|last2=deChant|first2=Dell|publisher=John Wiley & Sons|year=2001|isbn=978-0-631-20125-0|pages=[https://archive.org/details/comparativerelig0000fasc/page/241 241], 274–75}}</ref>։ Չնայած Ղուրանին մէջ կը հաստատուի Յիսուսի՝ կոյս Մարիամէն ծնիլը, սակայն չի համարուիր ո՛չ Աստուծոյ մարմնացում եւ ո՛չ ալ Աստուած։ Իսլամութեան մէջ, ինչպէս բոլոր մարգարէները, Յիսուսն ալ կը համարուի մուսուլման<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=bSI9Fe9TCz8C&printsec=frontcover#v=onepage|title=Was Jesus a Muslim?: Questioning Categories in the Study of Religion|last=Shedinger|first=Robert F.|publisher=Fortress Press|year=2009|isbn=978-1-4514-1727-2|page=ix}}</ref>։ Ղուրանին մէջ կը նկարագրուի հրեշտակներու աւետումը Մարիամին, որ ան պէտք է ծնի Յիսուսը՝ մնալով կոյս։ Այն կուսածնութիւնը կը համարէ հրաշք, որ կատարուած է Աստուծոյ կամքով<ref name="RobB32">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=akWUGyN7fwEC&pg=PA32#v=onepage|title=Christianity, Islam, and the West|last=Burns|first=Robert A.|publisher=University Press of America|year=2011|isbn=978-0-7618-5560-6|page=32}}</ref><ref name="Peters23">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=DRDwRPIQ1vUC&pg=PA23#v=onepage|title=Islam: A Guide for Jews and Christians|last=Peters|first=F. E.|publisher=Princeton University Press|year=2003|isbn=978-0-691-11553-5|page=23}}</ref>։ Ղուրանին մէջ (21:91 and 66:12) կը նշէ, որ Աստուած իր հոգին փչած է Մարիամի վրայ մինչ ան մաքրաբարոյ էր<ref name="RobB32" /><ref name="Peters23" />։ Յիսուսը կ'անուանեն «Աստուծոյ Հոգի», քանի որ ան ծնած է Սուրբ Հոգիի միջնորդութեամբ<ref name="RobB32" />, բայց այդ հաւատը չ'ենթադրեր անոր նախագոյութիւնը<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=X4J-p1E1OkwC&pg=PA59#v=onepage|title=Ishmael My Brother: A Christian Introduction To Islam|last=Cooper|first=Anne|last2=Maxwell|first2=Elsie A.|publisher=Monarch Books|year=2003|isbn=978-0-8254-6223-8|page=59}}</ref>։ Որպէսզի օգնէ հրեայ ժողովուրդին, Յիսուս Աստուծոյ թոյլտուութեամբ հրաշքներ գործելու կարողութիւն կը ստանայ, բայց ո՛չ իր ուժի շնորհիւ<ref name="Morgan">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=U94S6N2zECAC&pg=PA45#v=onepage|title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice|last=Morgan|first=Diane|publisher=ABC-CLIO|year=2010|isbn=978-0-313-36025-1|pages=45–46}}</ref>։ Իր քարոզչութեան շնորհիւ Յիսուս կը դիտուի որպէս Մուհամմատի նախագուշակ<ref name="comparative" />։ Մուսուլմաններուն համար ատիկա համբարձում է եւ ո՛չ թէ խաչելութիւն, որ Յիսուսի կեանքի գլխաւոր իրադարձութիւնն է<ref name="Khalidi">{{Cite book|url=https://archive.org/details/muslimjesussayin00|title=The Muslim Jesus: Sayings and Stories in Islamic Literature|last=Khalidi|first=Tarif|publisher=Harvard University Press|year=2001|isbn=978-0-674-00477-1|page=[https://archive.org/details/muslimjesussayin00/page/12 12]}}</ref>։ Շատ հրեաներ կը հաւատան, որ Յիսուսը պիտի վերադառնայ եւ յաղթէ Հակաքրիստոսին (Ատ-Տաճալին)՝ սպաննելով զայն Լուդին մէջ<ref name="CEI" />։ Ահմատիայի մուսուլմանական համայնքին մէջ կան Յիսուսի մասին քանի մը տարաբնոյթ ուսմունքներ։ Ահմատացիները կը հաւատան, որ ան հասարակ մահկանացու էր, որ վերապրած է իր խաչելութիւնը եւ մահացած՝ բնական մահով մօտ 120 տարեկան հասակին՝ Քաշմիրի մէջ՝ Հնդկաստան եւ թաղուած է Ռոզա Պալի մէջ<ref name="Melton55">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=v2yiyLLOj88C&pg=PA55#v=onepage|title=Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices|date=2010 թ․ սեպտեմբերի 21|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-203-6|page=55}}</ref>։ === Պահայի === Ըստ [[:hy:Բահայի|Պահայի հաւատի]]` Յիսուսը Աստուծոյ մարմնացումն է<ref name="stockman">{{Cite journal|first=Robert|year=1992|title=Jesus Christ in the Bahá'í Writings|url=http://bahai-library.com/stockman_jesus_bahai_writings|journal=Bahá'í Studies Review|volume=2|issue=1}}</ref>, միջնորդ Աստուծոյ եւ մարդկութեան միջեւ, ուղարկուած է որպէս բանբեր եւ կ'արտացոլէ Աստուծոյ որակները եւ յատկութիւնները<ref name="manifestation">{{Cite journal|last=Cole|first=Juan|year=1982|title=The Concept of Manifestation in the Bahá'í Writings|url=http://bahai-library.com/cole_concept_manifestation|journal=Bahá'í Studies|volume=9|pages=1–38}}</ref>։ Պահայի գաղափարները կ'ընդունին Քրիստոսի երկակի բնոյթը՝ աստուածային եւ մարդկային<ref name="stockman" /><ref name="manifestation" />։ Պահայիները Յիսուսը կ'ընդունին որպէս Աստուծոյ Որդի<ref name="Smith-jesus">{{Cite encyclopedia|year=2000|title=peace|encyclopedia=A concise encyclopedia of the Bahá'í Faith|publisher=Oneworld Publications|last=Smith|first=Peter|page=214|isbn=978-1-85168-184-6}}</ref>։ [[:hy:Բահաուլլա|Պահաուլան]]՝ Պահայի հաւատի հիմնադիրը<ref name="manifestation" /> կը սորվեցնէ, որ Աստուած Իր Էութեամբ անճանաչելի է<ref name="psmith128">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=z7zdDFTzNr0C&pg=PA128#v=onepage|title=An Introduction to the Baha'i Faith|last=Smith|first=Peter|publisher=Cambridge University Press|year=2008|isbn=978-0-521-86251-6|page=128}}</ref>։ Այդ կը նշանակէ, որ մենք պէտք չէ փորձենք ստեղծել Աստուծոյ մտովի պատկերը` պատկերացնելով Զինք, օրինակ, մարդու պատկերով<ref name="Lepart118">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=v2ob2Tw2k3MC&pg=PA118#v=onepage|title=In the Glory of the Father: The Bahai Faith and Christianity|last=Lepard|first=Brian D.|publisher=Bahai Publishing|year=2008|isbn=978-1-931847-34-6|page=118}}</ref>։ Ընդհանրապէս, ակնյայտ է, որ արարման ուժի մէջ չէ հասկնալ իր արարիչը։ Օրինակ` սեղանը չի կրնար հասկնալ այդ սեղանը սարքող հիւսնի բնոյթը<ref name="Cole">{{Cite journal|last=Cole|first=Juan R. I.|year=1997|title=Behold the Man: Baha'u'llah on the Life of Jesus|url=https://archive.org/details/sim_american-academy-of-religion-journal_spring-1997_65_1/page/51|journal=Journal of the American Academy of Religion|volume=65|issue=1|pages=51, 56, 60}}</ref>։ Հիւսնի գոյութիւնը բոլորովին անըմբռնելի է անոր շինած առարկաներուն համար<ref name="Smith-jesus" /><ref name="Cole" />։ Պահաուլան, որպէսզի բացատրէ, թէ ինչպէս Աստուծոյ յայտնիչները կը յարաբերակցին իրար հետ, իսկ անոնցմէ իւրաքանչիւրը Աստուծոյ հետ, կը բերէ հետեւեալ օրինակը։ Աստուած` ըլլալով կեանքի միակ աղբիւրը տիեզերքի մէջ, կը նմանի արեւին` երկրի վրայ կեանքի միակ աղբիւրին։ Աստուծոյ ոգին եւ յատկութիւնները կարելի է համեմատել արեւի ճառագայթներուն հետ, իսկ Աստուծոյ յայտնիչը` հայելիի։ Եթէ կայ քանի մը հայելի եւ ատօնք բոլորն ուղղուած են դէպի արեւը, ապա այդ միակ արեւն ալ կ'արտացոլայ իւրաքանչիւր հայելիի մէջ։ Միեւնոյն ժամանակ հայելիները կը տարբերին մէկը միւսէն ձեւով եւ իրար հետ չեն կապուած։ Այդպէս ալ Աստուծոյ յայտնիչները` տարբերելով իրարմէ իրենց անհատական գիծերով, իրենց մէջ կ'արտացոլան միակ Աստուծոյ ոգին եւ յատկութիւնները։ == Յիսուս Քրիստոսի մասին Հայ եկեղեցւոյ վարդապետութիւնը == [[Պատկեր:Armenian_Bas_Relief_of_Christ_-_10th-Century_Akdamar_Church_(Akdamar_Kilisesi)_-_Lake_Van_-_Turkey_(5796241489).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Armenian_Bas_Relief_of_Christ_-_10th-Century_Akdamar_Church_(Akdamar_Kilisesi)_-_Lake_Van_-_Turkey_(5796241489).jpg|մինի|Յիսուս Քրսիտոսի բարձրաքանդակը ([[:hy:Աղթամարի_Սուրբ_Խաչ_եկեղեցի|Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի]], X դար)]] Ըստ [[:hy:Հայ_Առաքելական_Եկեղեցի|Հայոց եկեղեցւոյ]] քրիստոսաբանութեան՝ Յիսուս Քրիստոսը մէկն է «Սուրբ [[:hy:Երրորդություն|Երրորդութենէն»]], Հայր Աստուծոյ եւ Սուրբ Հոգիի համագոյակիցը, Աստուծոյ Միածին Որդին եւ անժամանակ Ծնունդը, Աստուած՝ Աստուծմէ, նախայաւիտեան Բանը, որ մարդոց փրկութեան համար ճշմարտապէս մարդացաւ [[:hy:Մարիամ_Աստվածածին|Կոյս Մարիամէն]]։ Մարմնացեալ Աստուծոյ Որդին, ճշմարիտ Աստուած ու ճշմարիտ Մարդը, Աստուծոյ օծեալը եւ աշխարհի Փրկիչը, որու սուրբ մարդեղութեամբ հաստատուեցաւ Եկեղեցւոյ թագաւորութիւնը։ Ան, որ չարչարուեցաւ, խաչուեցաւ, երրորդ օրը յարութիւն առաւ մեռելներէն, նոյն մարմնով համբարձաւ երկինք եւ նստեցաւ Հօր աջ կողմը՝ ազատագրելով մարդը մեղքի դատապարտուածութենէն եւ ցոյց տալով փրկութեան ճանապարհը։ Յանուն իրեն Աստուած երկիր ուղարկեց Սուրբ Հոգին՝ Մխիթարիչը, Աստուծոյ Հոգին, որ կ'եկեղեցագործէ աշխարհի մէջ Հոգեգալուստի օրուընէ եւ առաջին աշխարհամատուռը՝ եկեղեցին (Վերնատունը) հաստատելէն ի վեր՝ մինչեւ Քրիստոսի [[:hy:Երկրորդ_գալուստ|Երկրորդ գալուստը]]՝ զօրութեամբ եւ բազում փառքով։ Յիսուս Քրիստոսին հաւատալով՝ մարդը կ'արդարանայ Աստուծոյ առջեւ, արդարանալով՝ կը փրկուի, փրկուելով՝ կը սրբացուի [[:hy:Սուրբ_Հոգի|Սուրբ Հոգիի]] կնիքով եւ կ'ընդունի յաւիտենական կեանքի աւետիսը։ Մինչեւ Յիսուս Քրիստոսի Երկրորդ գալուստը, որ խոստացուած է աւետարաններով եւ Յովհաննէսի յայտնութեամբ, քրիստոնեայ եկեղեցին կը գտնուի Սուրբ Հոգիի յայտնութեան շրջանին։ Աշխարհ գալով մարդու փրկութեան համար՝ Յիսուս Քրիստոսը ոչ միայն միջնորդ եւ բարեխօս եղաւ Աստուծոյ եւ մարդու միջեւ, այլեւ նոր փոխյարաբերութիւն մը հաստատեց անոնց միջեւ։ Ան ադամորդին մեղքի ծառայութենէն ազատելու եւ անոր ճշմարիտ աստուածճանաչողութեան առաջնորդելու համար իր տնօրինական գործունէութեամբ իրականացուց երեք կարեւոր պաշտօններ՝ մարգարէական, քահանայական եւ թագաւորական։ Ինչպէս Հին Կտակարանին մէջ այս երեք պաշտօններու գործադրումով միջնորդութիւն կը կատարուէր Աստուծոյ եւ «ընտրեալ ժողովուրդի» միջեւ, այնպէս ալ Նոր Կտակարանին մէջ Աստուծոյ եւ մարդու միջեւ խախտուած [[:hy:Ուխտ|ուխտը]] կը նորոգուի՝ Յիսուսի կողմէ այս երեք պաշտօններու սիրայօժար յանձնառութեամբ։ Ասոր շնորհիւ կը վերականգնուի մարդու՝ Աստուծոյ Որդի կոչուելու բարձր պատիւը։ Եթէ Հին Կտակարանին մէջ մարգարէն հանդես կու գար աստուածային ճշմարտութիւնը վկայելու, քահանայապետը զոհ կը մատուցէր ժողովուրդի [[:hy:Մեղք|մեղքերու]] քաւութեան համար, թագաւորը կը դատէր ու կը պաշտպանէր ընտրեալ ժողովուրդի իրաւունքները, ապա Նոր Կտակարանին մէջ միջնորդութեան այս երեք պաշտօնները լիալիր կատարելութեամբ կը կենսագործուին Քրիստոսի տնօրինութեան շնորհիւ։ Ան որպէս յայտնութենական ճշմարտութիւն՝ Նոր Ուխտ կը հաստատէ ու կ'իրականացնէ Աստուծոյ եւ մարդու միջեւ (Մարգարէութիւն), որպէս հաշտութեան աննման զոհ մէկընդմիշտ կը քաւէ մարդու մեղքը եւ կը հաշտեցնէ Աստուծոյ հետ (Քահանայութիւն) եւ որպէս Թագաւոր կը հաստատէ իր ամէնայաղթ տիրապետութիւնը (Թագաւորութիւն)։ == Տես նաեւ == * [[:hy:Քրիստոնեություն|Քրիստոնէութիւն]] * [[:hy:Աստվածաշունչ|Աստուածաշունչ]] * [[:hy:Նիկիական_հանգանակ|Նիկիական հանգանակ]] * [[:hy:Կրոնական_ավանդույթների_հիմնադիրների_ցանկ|կրօնական աւանդոյթների հիմնադիրների ցանկ]] * [[:hy:Հիսուսի_մասին_գրքերի_ցանկ|Յիսուսի մասին գրքերի ցանկ]] * [[:hy:Մարդկանց_ցանկ,_ովքեր_հավակնում_են_Հիսուսը_լինել|Մարդոց ցանկ, ովքեր հավակնում են Յիսուսը լինել]] * [[:hy:Արիոսականություն|Արիոսականութիւն]] * [[:hy:Քրիստոլոգիա|Քրիստոլոգիա]] * [[:hy:Նիկիայի_Ա_տիեզերական_ժողով|Նիկիայի Ա տիեզերական ժողով]] 325 թուական == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} o6keyh60vzmuhr0cdj6ssqnwoxbtrdy 0 29556 253550 242687 2026-08-19T10:12:32Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253550 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:T-shaped navel.jpg|մինի]] '''Պորտ''' ([[Լատիներէն|լատին․]] ''umbilicus''), Սպի մը, որ կը գտնուի առաջնային [[Որովայն|որովայնին]] պատին։ Անիկա կը կազմուի նորածինին պորտալարին հատման եւ հեռացման հետեւանքով։ Պորտ կ'ունենան բոլոր [[Կաթնասուններ|կաթնասունները]]։ Մեծ մասին մօտ անիկա կը նմանի փոքր գիծի մը, որուն վրայ [[Մազեր|մազային]] ծածկոյթ չկայ։ === Մարդկային պորտի ձեւեր === Մարդոց պարագային պորտերը տարբեր ձեւ եւ կառոյց ունին․ * ոմանց պարագային անիկա խորացած է [[Մաշկ|մաշկին]] մէջ (''«ներքին» պորտ''), * ուրիշներուն պարագային՝ դուրս ցցուած՝ ուռուցիկ (''«արտաքին» պորտ'')։ Բացի ատկէ, պորտերը կը տարբերին ձեւով, չափերով, խորութեամբ եւ կողմնային հարթութեամբ։ Այս տարբերութիւնները պայմանաւորուած են այն հանգամանքով, որ պորտը բնութեան կողմէ ձեւաւորուած սպի մըն է եւ ժառանգական չէ։ Հետեւաբար՝ պորտը երբեմն կը ծառայէ իբրեւ արտաքին զանազանիչ նշան, ներառեալ միաձուանի երկուորեակներու միջեւ<ref>[https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-62383-2_22 Պորտերու ձեւեր եւ չափեր]</ref>։ === Բժշկութեան մէջ === Պորտը առնչուած է տարբեր բժշկական վիճակներու հետ․ * պորտային ճողուածք (umbilical hernia), * պորտային վարակներ նորածիններու մօտ (''omphalitis''), * վիրաբուժական մուտք՝ «լափարոսքոփի»ի ժամանակ։ === Մշակոյթներու մէջ === Պորտը մարդկային մշակոյթներուն մէջ ունեցած է նաեւ գեղագիտական եւ խորհրդանշական արժէք։ Շատ հասարակութիւններու մէջ անիկա կը համարէր գեղեցկութեան եւ բերրիութեան նշան։ Ժամանակակից մշակոյթին մէջ տարածուած է պորտի զարդարանքն ու «փիրսինկը»։ == Գրականութիւն == * {{Cite web |url = http://navels.yourwildlife.org |title = Belly Button Biodiversity Project |access-date = 15 April 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160730002157/http://navels.yourwildlife.org/ |archive-date = 30 July 2016 |url-status = dead }} * {{Cite journal |last1=Craig |first1=Stefan B. |last2=Faller |first2=Mary S. |last3=Puckett |first3=Charles L. |title=In Search of the Ideal Female Umbilicus |url=https://archive.org/details/sim_plastic-and-reconstructive-surgery_2000-01_105_1/page/389 |journal=Plastic and Reconstructive Surgery |volume=105 |issue=1 |pages=389–92 |year=2000 |pmid=10627008 |doi=10.1097/00006534-200001000-00062 }} * {{Cite journal |last1=Gabriele |first1=Raimondo |last2=Conte |first2=Marco |last3=Egidi |first3=Federico |last4=Borghese |first4=Mario |title=Umbilical metastases: current viewpoint |journal=World Journal of Surgical Oncology |volume=3 |issue=1 |pages=13 |year=2005 |pmid=15723695 |pmc=552325 |doi=10.1186/1477-7819-3-13 |doi-access=free }} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Մարդկային մարմին]] ohox3pmurlviqufjxngbh0qqnbjhp5n 0 29621 253549 242837 2026-08-19T10:11:42Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253549 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Oenothera_biennis_20050825_962.jpg|մինի|200x200փքս|Երեկոյեան գարնանածաղիկը (''O. biennis'' ) կ'արտադրէ օմեկա-6 ճարպաթթուի տեսակ մը՝ γ-լինոլենաթթու պարունակող իւղ:]] '''Օմեկա-6 ճարպաթթուներ,''' նաեւ կը կոչուին '''ω-6 ճարպաթթուներ''' կամ '''''n''-6 ճարպաթթուներ,''' կը պատկանին «polyunsaturated» ճարպաթթուներու ընտանիքին, որոնք ունին ընդհանուր ածխածին-ածխածին վերջնական կրկնակի կապ մը՝ «''n'' -6»<ref>{{Cite book|title=Fatty Acids in Foods and Their Health Implications|last=Chow|first=Ching Kuang|publisher=Routledge Publishing|year=2001|location=New York|oclc=25508943}}</ref>։ == Առողջութեան վրայ հետեւանքները == [[Սիրտ|Սիրտի]] [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ամերիկեան]] հաստատութիւնը «կ'աջակցի օմեկա-6 ճարպաթթուներու ընդունումը առողջ կենսակերպի եւ սննդակարգի պարագային»<ref>{{Cite journal|last=Harris|first=WS|last2=Mozaffarian|first2=D|last3=Rimm|first3=E|last4=Kris-Etherton|first4=P|last5=Rudel|first5=LL|last6=Appel|first6=LJ|last7=Engler|first7=MM|last8=Engler|first8=MB|last9=Sacks|first9=F|year=2009|title=Omega-6 fatty acids and risk for cardiovascular disease: a science advisory from the American Heart Association Nutrition Subcommittee of the Council on Nutrition, Physical Activity, and Metabolism; Council on Cardiovascular Nursing; and Council on Epidemiology and Prevention|url=https://archive.org/details/sim_circulation_2009-02-17_119_6/page/902|journal=Circulation|volume=119|issue=6|pages=902–7|doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.108.191627|pmid=19171857|doi-access=free}}</ref>: 2018-ի վերանայումը ցոյց կու տայ, որ օմեկա-6 ճարպաթթուներու աւելցած ընդունումը կը նուազեցնէ ընդհանուր [[Քոլեսթերոլ|քոլեսթերոլը]] եւ կրնայ կանխել [[սիրտի կաթուածը]]<ref>{{Cite journal|vauthors=Hooper L, Al-Khudairy L, Abdelhamid AS, Rees K, Brainard JS, Brown TJ, Ajabnoor SM, O'Brien AT, Winstanley LE, Donaldson DH, Song F, Deane KH|year=2018|title=Omega‐6 fats for the primary and secondary prevention of cardiovascular disease|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=11|at=CD011094|doi=10.1002/14651858.CD011094.pub4|pmc=6516799|pmid=30488422}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Mazidi M, Shekoohi N, Katsiki N, Banach M|year=2021|title=Omega-6 fatty acids and the risk of cardiovascular disease: insights from a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials and a Mendelian randomization study|journal=Archives of Medical Science|volume=18|issue=2|pages=466–479|doi=10.5114/aoms/136070|pmc=8924827|pmid=35316920}}</ref>: 2023-ի տուեալները պարզած են, որ օմեկա-6 ճարպաթթուները կապուած են [[Արեան գերճնշում|արեան բարձր ճնշման]] աւելի ցած մակարդակին հետ<ref>{{Cite journal|last=Hajihashemi P, Feizi A, Heidari Z, Haghighatdoost F.|year=2023|title=Association of omega-6 polyunsaturated fatty acids with blood pressure: A systematic review and meta-analysis of observational studies|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10408398.2021.1973364|journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition|volume=63|issue=14|pages=2247–2259|doi=10.1080/10408398.2021.1973364|pmid=36939291}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Garg PK, Guan W, Nomura S, Weir NL, Tintle N, Virtanen JK, Hirakawa Y, Qian F, Sun Q, Rimm E, Lemaitre RN, Jensen PN, Heckbert SR, Imamura F, Steur M, Leander K, Laguzzi F, Voortman T, Ninomiya T, Mozaffarian D, Harris WS, Siscovick DS, Tsai MY|year=2023|title=Fatty Acids and Outcomes Research Consortium (FORCE). n-6 fatty acid biomarkers and incident atrial fibrillation: an individual participant-level pooled analysis of 11 international prospective studies.|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=118|issue=5|pages=921-929|doi=10.1016/j.ajcnut.2023.09.008|pmid=37769813}}</ref>: [[Պատկեր:Comparison_of_dietary_fat_composition.svg|մինի]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Ճարպաթթուներ]] 5wyaz1fm9ihhldwii6p9s8fqpgf4xtc 0 29780 253541 243413 2026-08-19T09:59:30Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253541 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:IMF-Seal ENG RGB.svg|մինի]] '''Արժոյթի Միջազգային Հիմնադրամ''' (ԱՄՀ) միջազգային դրամական ու նիւթական հաստատութիւն է եւ [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան]] մասնագիտական գործակալութիւն մը, որուն գլխաւոր գրասենեակը [[Ուաշինկթըն|Ուաշինկթընի]] մէջ է։ Ան բաղկացած է 191 անդամ երկիրներէ, եւ իր յայտարարուած առաքելութիւնն է «աշխատիլ՝ խրախուսելու համաշխարհային դրամական համագործակցութիւնը, երաշխաւորելու նիւթական կայունութիւնը, դիւրացնելու միջազգային առեւտուրը, յառաջ մղելու բարձր զբաղուածութիւն եւ կայուն տնտեսական աճ, եւ նուազեցնելու աղքատութիւնը աշխարհի մէջ»։<ref name="about">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/about.htm|title=About the IMF|website=International Monetary Fund|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20121016081524/https://www.imf.org/external/about.htm|archive-date=16 October 2012|url-status=live|access-date=14 October 2012}}</ref> ԱՄՀ-ն կը գործէ որպէս վերջին փոխատու իր անդամներուն, որոնք կ՚ապրին իրական կամ հնարաւոր վճարային կշիռի ճգնաժամեր։<ref name="What's Wrong">{{cite book|title=Globalization and the International Financial System: What's Wrong and What Can be Done|last1=Isard|first1=Peter|publisher=Cambridge University Press|year=2005|location=New York}}</ref> Հիմնադրուած [[1944]] Յուլիսին [[Պրեթըն Ուուտծ Համագումար|Պրեթըն Ուուտծ Համագումարի]] ընթացքին՝ հիմնուելով [[Հարրի Տեքսթըր Ուայթ|Հարրի]] [[Հարրի Տեքսթըր Ուայթ|Տեքսթըր Ուայթի]] եւ [[Ճոն Մեյնարտ Քեյնս|Ճոն Մեյնարտ Քեյնսի]] գաղափարներուն վրայ,<ref>{{cite journal|last1=Bordo|first1=M.D.|title=The Bretton Woods International Monetary System: A Historical Overview|journal=A Retrospective on the Bretton Woods System|editor1-first=M.D.|editor1-last=Bordo|editor2-first=Barry|editor2-last=Eichengreen|location=London|year=1993|doi=10.7208/chicago/9780226066905.001.0001|isbn=9780226065878|ref=none}}</ref> ԱՄՀ-ն պաշտօնապէս իր գոյութիւնը սկսաւ 1945-ին՝ 29 անդամ երկիրներով եւ միջազգային դրամական համակարգը վերակառուցելու նպատակով։ Իր առաջին երեք տասնամեակներուն, ԱՄՀ-ն հսկեց Պրեթըն Ուուտծի հաստատուն փոխարժէքային դասաւորութիւններու համակարգը։ Այս համակարգի փլուզումէն ետք 1971-ին, Հիմնադրամին դերը փոխուեցաւ վճարային կշիռի դժուարութիւններու եւ միջազգային նիւթական ճգնաժամերու կառավարման, դառնալով համաշխարայինացման դարաշրջանի առանցքային հաստատութիւն մը։<ref name="Lipscy 2015">{{cite journal|last=Lipscy|first=Phillip Y.|date=2015|title=Explaining Institutional Change: Policy Areas, Outside Options, and the Bretton Woods Institutions|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-political-science_2015-04_59_2/page/341|journal=American Journal of Political Science|volume=59|issue=2|pages=341–356|doi=10.1111/ajps.12130}}</ref> Քոթա համակարգի միջոցաւ, երկիրները գումարներ կը նուիրաբերեն, որմէ կրնան փոխ առնել եթէ վճարային կշիռի խնդիրներ ապրին. երկրի մը քոթան նաեւ կը որոշէ անոր քուէարկութեան ուժը։<ref name="Political Economy of IMF voting">{{Harvnb|Blomberg|Broz|2006}}.</ref> Փոխերու պայմանութիւն ըլլալու համար, ԱՄՀ-ն յաճախ կը պահանջէ փոխառու երկիրներէն քաղաքական բարեփոխումներ ձեռնարկել, որոնք կոչուին կառուցուածքային յարմարացում։<ref name="An Analysis of IMF Conditionality">{{cite journal|last1=Buira|first1=Ariel|title=An Analysis of IMF Conditionality|journal=G-24 Discussion Papers|date=August 2003|series=United Nations Conference on Trade and Development|issue=22}}</ref> Կազմակերպութիւնը նաեւ թեքնիքական օգնութիւն կը տայ եւ տնտեսական հսկողութիւն կը մատուցէ իր անդամներուն տնտեսութիւններու վրայ։<ref name="There is No Invisible Hand">{{cite journal|last=Schlefer|first=Jonathan|title=There is No Invisible Hand|url=https://hbr.org/2012/04/there-is-no-invisible-hand|journal=[[Harvard Business Review]]|via=hbr.org|publisher=Harvard Business Publishing|date=10 April 2012|access-date=15 March 2016|archive-date=7 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230807123659/https://hbr.org/2012/04/there-is-no-invisible-hand|url-status=live}}</ref> ԱՄՀ-ի փոխային պայմանները լայնօրէն քննադատուած են՝ խնայողական միջոցառումներ պարտադրելու համար, որոնք կրնան խոչընդոտել տնտեսական վերականգնումը եւ վնասել ամէնախոցելի բնակչութիւններուն։<ref name="Hertz">Hertz, [[Noreena]]. ''The Debt Threat''. New York: [[Harper Collins Publishers]], 2004.</ref> Քննադատողները կ՚արտայայտեն որ Հիմնարկութեան քաղաքականութիւններն կը սահմանափակեն փոխառու ազգերուն տնտեսական ինքնիշխանութիւնը եւ որ անոր կառավարչական կառուցուածքը գերիշխուած է Արեւմտեան երկիրներուն կողմէ, որոնք կ՚ունենան անարժան մեծ քուէարկութեան ուժ։<ref name="People Before Profit">{{cite book|url=https://archive.org/details/peoplebeforeprof00derb|title=People Before Profit|last1=Derber|first1=Charles|publisher=Picador|year=2002|isbn=9780312306700|location=New York|url-access=registration}}</ref> Ներկայիս կառավարիչ տնօրէնն ու նախագահն է պուլկարացի տնտեսագէտ Քրիսթալինա Կեորկեաւան, որ այս պաշտօնը կը զբաղեցնէ 2019 Հոկտեմբեր 1-էն ի վեր։<ref>{{cite web|url=https://www.apnews.com/3a8293b07f91434193221028f96aea68|title=Economist who grew up in communist Bulgaria is new IMF chief|last=Crutsinger|first=Martin|date=25 September 2019|publisher=[[Associated Press]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421025910/https://apnews.com/3a8293b07f91434193221028f96aea68|archive-date=21 April 2022|access-date=18 June 2020|url-status=live}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} rmoeu41o2mf9p0c206thjqlbppg6tm7 0 29963 253580 250129 2026-08-19T11:01:29Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253580 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր}} '''Պարպատոս''', '''[[Քարիպեան ծով|Ք]]'''[[Քարիպեան ծով|արիպեան ծովուն]] մէջ կղզի-երկիր մըն , կը գտնուի [[Ատլանտիկ Ովկիանոս|Ատլանտիկ Ովկիանոսին]] մէջ: Այն [[Արեւմտեան Հնդկականները|Արեւմտեան Հնդկական]] Կղզիներու [[Փոքր Անթիլներ|Փոքր Անթիլներու]] մասն է եւ Քարիպեան շրջանին արեւելեան ծայրագոյն կղզին: Այն գտնուած է [[Հարաւային Ամերիկա|Հիւսիսային Ամերիկայի]] եւ [[Քարիպեան սալակներ|Քարիպեան սալակներու]] սահմանին վրայ: Անոր մայրաքաղաքն ու ամենամեծ քաղաքը [[Պրիճթաուն|Պրիճթաունն]] է: [[1966]] թուականի Նոյեմբեր 30-ին, Պարպատոս քաղաքական անկախութեան ուղղութեամբ շարժեցաւ եւ [[Համագործակցութեան Թագաւորութիւն|Համագործակցութեան թագաւորութեան]] կարգավիճակ ստանձնեց՝ դառնալով անկախ իրաւական տարածք [[Եղիսապէթ II]]-ին հետ որպէս Պարպատոսի Թագուհի: 2021 թուականի Նոյեմբեր 30-ին, Պարպատոս դարձաւ Երկիրներու Համագործակցութեան հանրապետութեան՝ փոխարինելով իր թագաւորութիւնը արարողական նախագահով:<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2021/11/29/americas/barbados-bids-farewell-to-queen-intl-cmd/index.html|title=Barbadians celebrate the birth of a republic and bid farewell to the Queen|last1=Said-Moorhouse|first1=Lauren|last2=Foster|first2=Max|date=30 November 2021|work=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130080358/https://edition.cnn.com/2021/11/29/americas/barbados-bids-farewell-to-queen-intl-cmd/index.html|archive-date=30 November 2021|url-status=live|access-date=29 January 2022}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2021/nov/30/at-the-stroke-of-midnight-barbados-becomes-the-worlds-newest-republic|last=Safi|first=Michael|title=Barbados parts way with Queen and becomes world's newest republic|work=The Guardian|date=30 November 2021|access-date=30 November 2021|archive-date=30 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130054632/https://www.theguardian.com/world/2021/nov/30/at-the-stroke-of-midnight-barbados-becomes-the-worlds-newest-republic|url-status=live}}</ref> Պարպատոսի բնակչութիւնը գլխաւորապէս Ափրիկեան ծագումով են: Թէեւ Ատլանտեան կղզի է, Պարպատոսը սերտօրէն կապուած է Քարիպեանին հետ եւ կը դասակարգուի անոր առաջատար զբօսաշրջային նպատակակէտներէն մէկը:<ref>{{cite journal|last1=Belle|first1=Nicole|last2=Bramwell|first2=Bill|date=1 August 2005|title=Climate Change and Small Island Tourism: Policy Maker and Industry Perspectives in Barbados|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-travel-research_2005-08_44_1/page/34|journal=Journal of Travel Research|volume=44|pages=34–38|doi=10.1177/0047287505276589|s2cid=154912745|issn=0047-2875}}</ref> == Բնակչութիւն == {{Wikidata/Population}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} bcjdjln8kjmbz3b7g9hiotbcg57quft 0 30840 253572 250293 2026-08-19T10:44:16Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253572 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Manidae.jpg|մինի|341x341փքս]] '''Թեփամողէզ'''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=7rw7AQAAIAAJ&pg=PA525&dq=%D4%B9%D5%A5%D6%83%D5%A1%D5%B4%D5%B8%D5%B2%D5%A7%D5%A6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwigh7exxquTAxUfCRAIHdTSGBYQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D4%B9%D5%A5%D6%83%D5%A1%D5%B4%D5%B8%D5%B2%D5%A7%D5%A6&f=false|title=Բարգիրք գործնական գիտութեանց|last=Eremian|first=Simēon|date=1900|publisher=Ս. Ղազար|language=hy}}</ref> ({{lang-lat|Pholidota}}), հսկայամողէզ, թեփուկաւոր մրջնակեր անասուն, ({{lang-lat|Pholidota (/fɒlɪˈdoʊtə/}}) [[Կաթնասուն|կաթնասուններու]] դասի, ընկերքաւորներու ենթադասի, մրջնակերներու կարգի անասուն է: Թեփամողէզները կը պատկանին Մանիտեաներու ընտանիքին ({{lang-lat|Manidae}}), որ ({{lang-lat|Pholidota}}) կարգին միակ պահպանուած ընտանիքն է<ref>Жизнь животных. В 6 т. / гл. ред. Л. А. Зенкевич. — 1 е изд. — М. : Просвещение, 1971. — Т. 6 : Млекопитающие, или звери / под ред. С. П. Наумова, А. П. Кузякина. — 627 с. : ил. — 300 000 экз. • Наумов С. П. Зоология позвоночных. 4-е изд. — М.: Просвещение, 1982. — 464 с.</ref><ref>https://www.inaturalist.org/guide_taxa/1705728</ref><ref>https://1vet.by/?zhivotnye=1081_Gigantskiy_yascher_ili_gigantskiy_pangolin_Manis_gigantea</ref><ref>http://tambov-zoo.ru/alfaident/alfa/G/Gigantskii-yascher</ref>։ == Կենսաբանական դասակարգում == * Թագաւորութիւն (Regnum) Անասուններ * Տիպ (Phylum) Քորտաւորներ * Դաս (Classis) Կաթնասուններ * Կարգ (Ordo) Մրջնակերներ * Ընտանիք (Familia) Մանիտեներ * Ցեղ ({{lang-lat|Manis}}) (Ասիական տեսակներուն համար) եւ ({{lang-lat|Phataginus}}) եւ ({{lang-lat|Smutsia}}) (Ափրիկեան տեսակներուն համար) * Տեսակ (Species) Ընդհանուր՝ 8 տեսակ === '''Ասիա''' === * Manis pentadactyla — Չինական թեփամողէզ * Manis javanica — Սունտդան թեփամողէզ * Manis crassicaudata — Հնդկական թեփամողէզ * Manis culionensis — Փոքր Ֆիլիբինեան թեփամողէզ === '''Ափրիկէ''' === * Phataginus tricuspis — Մոխրագոյն ծառային թեփամողէզ * Phataginus tetradactyla — Երկարապոչ ծառային պանգոլին * Smutsia temminckii — հարաւային ափրիկեան գրաւի թեփամողէզ * Smutsia gigantea — Հսկայ թեփամողէզ Միակ գոյութիւն ունեցող ընտանիքը՝ Մանիտէն ({{lang-lat|Manidae}})-ն, ունի երեք սեռ՝ ({{lang-lat|Manis}}), ({{lang-lat|Phataginus}}) և ({{lang-lat|Smutsia}})<ref>https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=13900002</ref><ref>Schlitter, Duane A. (2005). Wilson, D.E.; Reeder, D.M. (eds.). Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed.). Baltimore, Maryland, USA: Johns Hopkins University Press. p. 530. ISBN 978-0-8018-8221-0.</ref>։ ({{lang-lat|Manis}})-ը կը ներառէ Ասիոյ մէջ գտնուող չորս տեսակի թեփամողէզներ, իսկ ({{lang-lat|Phataginus}})-ն ու ({{lang-lat|Smutsia}})-ն կը ներառեն երկուքական տեսակ, որոնք բոլոր կը գտնուին [[Սահարա Անապատ|Սահարայի]] ենթասահարեան [[Ափրիկէ|Ափրիկէի]] մէջ<ref>Gaudin, Timothy (28 August 2009). "The Phylogeny of Living and Extinct Pangolins (Mammalia, Pholidota) and Associated Taxa: A Morphology Based Analysis" (PDF). Journal of Mammalian Evolution. 16 (4). Heidelberg, Germany: Springer Science+Business Media: 235–305. doi:10.1007/s10914-009-9119-9. S2CID 1773698. Archived from the original (PDF) on 25 September 2015. Retrieved 14 May 2015.</ref><ref>{{Cite web|url=http://web2.utc.edu/~gvv824/Gaudin%20et%20al%202009.pdf|title=Արխիվացված պատճենը|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925134257/http://web2.utc.edu/~gvv824/Gaudin%20et%20al%202009.pdf|archive-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 25|url-status=dead|access-date=2025 թ․ հուլիսի 20}}</ref><ref>"A Mystery Species Was Discovered in Trafficked Pangolin Scales - Researchers believed there were eight species of the strange mammals. But a ninth was identified genetically, although no one knew it was a separate species in the wild". The New York Times. Archived</ref>: Այս տեսակներուն հասակը կրնայ 30-էն մինչեւ 100 ըլլալ: Կան նաեւ քանի մը անհետացած թեփամողէզներու տեսակներ: Իւրաքանչիւր տեսակ կ'ապրի վայրի մը մէջ. անոնք կրնան ապրիլ ծառերու խոռոչներու կամ բուներու մէջ։ Թեփամողէզները գիշերային անասուններ են, եւ անոնց սննդակարգը հիմնականօրէն բաղկացած է [[Մրջիւններ|մրջիւններէ]] և որդի տեսակներէ, զորոնք կ'որսան իրենց երկար լեզուներով։<ref>{{Cite book|title=The Encyclopedia of Mammals|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-956799-7|editor-last1=Macdonald|editor-first1=David W.|page=176-177}}</ref> Անոնք առանձին ապրող անասուններ են, որոնք կը հանդիպին միայն սերնդագործելու համար։ Թեփամողէզները արտաքնապէս կը նմանին զրահակիրներուն, հակառակ իրենց կապուած չըլլալուն. անոնք դարերու ընթացքին ենթարկուած են փոփոխութիւններու։ [[Պատկեր:Pangolin_(51837575293).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Pangolin_(51837575293).jpg|մինի|250x250փքս|Հսկայ թեփամողէզ]] Թեփամողէզները վտանգուած են որսագողութեան պատճառով՝ (իրենց միսի եւ թեփուկներուն համար, որոնք կ'օգտագործուին աւանդական բժշկութեան մէջ<ref>{{Cite journal|last1=D'Cruze|first1=Neil|last2=Assou|first2=Délagnon|last3=Coulthard|first3=Emma|last4=Norrey|first4=John|last5=Megson|first5=David|last6=Macdonald|first6=David W.|last7=Harrington|first7=Lauren A.|last8=Ronfot|first8=Delphine|last9=Segniagbeto|first9=Gabriel H.|last10=Auliya|first10=Mark|date=2020 թ․ նոյեմբերի 5|title=Snake oil and pangolin scales: insights into wild animal use at "Marché des Fétiches" traditional medicine market, Togo|url=https://natureconservation.pensoft.net/article/47879/|journal=[[Nature Conservation]]|language=en|volume=39|pages=45–71|doi=10.3897/natureconservation.39.47879|issn=1314-3301|s2cid=218663851|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|date=1938 թ․ հունվարի 1|title=Chinese Medicine and the Pangolin|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1938-01-08_141_3558/page/72|journal=Nature|volume=141|issue=3558|pages=72|bibcode=1938Natur.141R..72.|doi=10.1038/141072b0|doi-access=free}}</ref>։ Բնական միջավայրերու գիշատչական շահագործման՝ անխնայ անտառահատումներու եւ այլ պատճառովներով վտանգուած կաթնասուններ կը համարուին<ref>{{Cite news|last=Goode|first=Emilia|date=2015 թ․ մարտի 31|title=A Struggle to Save the Scaly Pangolin|url=https://www.nytimes.com/2015/03/31/science/a-struggle-to-save-the-scaly-pangolin.html|access-date=2016 թ․ մայիսի 1|newspaper=[[The New York Times]]|location=New York City}}</ref>։ 2020-ի Յունուարի դրութեամբ ութ տեսակի թեփամողէզներու պահպանման կարգավիճակը կը դասուի վտանգուած տեսակներու մակարդակին։ Անոնցմէ երեքը՝ ({{lang-lat|Manis culionensis, M. pentadactyla եւ M. javanica}}) կը գտնուին ծայրայեղ վտանգուած վիճակի մէջ, երեքը ({{lang-lat|Phataginus tricuspis, Manis crassicaudata եւ Smutsia gigantea)}}՝ վտանգուած, իսկ երկուքը ({{lang-lat|Phataginus tetradactyla եւ Smutsia temminckii}}) խոցելի կը համարուին [[:hy:Բնության_պահպանության_միջազգային_միություն|Բնութեան պահպանութեան միջազգային միութեան]] վտանգուած տեսակներու կարմիր ցուցակին մէջ<ref name="IUCN Manidae">{{Cite web|url=https://www.iucnredlist.org/search?taxonomies=101561&searchType=species|title=Manidae Family search|website=[[IUCN Red List of Threatened Species]]|publisher=[[IUCN]]|access-date=2020 թ․ հունվարի 30}}</ref>։ 2023-ի Սեպտեմբերին արձանագրուած է ինը տեսակ: == Ծանօթագրութիւններ == <references /> [[Ստորոգութիւն:Կենդանիներ]] [[Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով]] m1ibakzsup4a84wbs28lelh8bzldl6s 0 31502 253589 250258 2026-08-19T11:17:23Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253589 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ|անուն ազգանուն=Մերի Ճաքսոն|բնագիր ԱԱՀ=Mary Jackson|պատկեր=Mary Jackson with a model (medium close-up).jpg|չափ=|նկարագրութիւն=Մերի Ճաքսոն, 1977-ին|ծնած է=09 Ապրիլ 1921|ծննդավայր=Համբթոն (Վիրճինիա)|վախճանած է=11 Փետրուար 2005|մահուան վայրը=Համբթոն (Վիրճինիա)|քաղաքացիութիւն=|հպատակութիւն=|ազգութիւն=|ազդած է=|մասնագիտութիւն=թուաբան, զինուորական թռիչքի ճարտարագէտ|անդամակցութիւն=|պարգեւներ եւ մրցանակներ=|գրքեր/Գլխաւոր գործ=|բնագիր անուանում=Mary Jackson}}'''Մերի Ճաքսոն''' (ծնեալ`Մերի Ուինսթըն, [[9 Ապրիլ]], [[1921 թուական|1921]] – [[11 Փետրուար]], [[2005]])․ ամերիկացի տիեզերական ճարտարագիտութեան ճարտարագէտ եւ թուաբան, Ազգային Օդագնացութեան Խորհրդատուական Կոմիտէին (NACA) մէջ, որ 1958-ին փոխարինուեցաւ Ազգային Օդագնացութեան եւ Տիեզերականի Վարչութեան (NASA) կողմէ: Ան իր ասպարէզին մեծ մասը անցուցած է Լանկլէյ Հետազօտական Կեդրոնին մէջ, Համբթոն, Վիրճինիա: Ան սկսաւ իբրեւ համակարգիչի մասնագէտ Արեւմտեան Տարածքի Հաշուողական (West Area Computing) բաժանմունքին մէջ 1951-ին: 1958-ին, ճարտարագիտութեան դասընթացքներ առնելէ ետք, ան դարձաւ NASA-ի առաջին սեւամորթ կին ճարտարագէտը։ NASA-ի մէջ 34 տարի ծառայելէ ետք, Ճեքսըն արդէն իսկ ձեռք ձգած էր ճարտարագիտութեան ամէնէն բարձր տիտղոսը: Ան գիտակցեցաւ, որ չէր կրնար աւելի բարձր պաշտօններ ստանալ, եթէ տնօրէն չդառնար եւ ընդունեց պաշտօնի նուազեցում մը, որպէսզի դառնայ Դաշնակից Կանանց Ծրագրի (Federal Women's Program) տնօրէնը, NASA-ի Հաւասար Հնարաւորութեան Ծրագիրներու Գրասենեակին մէջ, ինչպէս նաեւ Հաստատող Գործողութեան Ծրագրին (Affirmative Action Program): Այս դերին մէջ, ան աշխատեցաւ ազդել NASA-ի մէջ գիտութեան, ճարտարագիտութեան եւ թուաբանութեան ասպարէզներուն մէջ կանանց ընդունուելուն եւ պաշտօնի բարձրացումներուն վրայ։ Ճաքսոնի պատմութիւնը կը յայտնուի 2016-ի ոչ գեղարուեստական գրականութեան՝ «Թաքնուած դէմքեր. սեւամորթ կիներուն Ամերիկեան երազը Եւ անպատմ պատմութիւնը, որոնք օգնեցին Տիեզերքի մրցումը շահիլ» գիրքին մէջ։ Ան «Թաքնուած Դէմքեր»ու (նոյն տարին հրապարակուած շարժապատկերի մեծ յարմարեցումը) երեք գլխաւոր դերակատարներէն մէկն է։ 2019-ին Ճաքսոնին յետ մահու շնորհուեցաւ Քոնկրեսի Ոսկէ Մետալը։ 2020-ին, ՆԱՍԱ-ի Կեդրոնական Գրասենեակները (Headquarters) Ուաշինկթընի մէջ, վերանուանուեցան Մերի Ու. Ճաքսոն ՆԱՍԱ-ի Կեդրոնական Գրասենեակներ։ Այս ուղղութեամբ ՆԱՍԱ պատկերացումով արարողութիւն մը կազմակերպեց։ == Կեանքը == Մերի Ուինսթըն ծնած է 9 Ապրիլ, 1921-ին։ Ծնողներն էին՝ Էլլա Ուինսթոն (ծննդեամբ՝ Սքոթ) եւ Ֆրանք Ուինսթոն։ Մեծցած է Համբթոն (Վիրճինիա), ուր գերազանցութեամբ աւարտած է Ճորճ Փի Ֆէնիքսի մարզումի դպրոցը, որ նախատեսուած էր միայն սեւամորթներու համար։ Մերի Ճաքսոն թուաբանութեան եւ բնագիտութեան մէջ վկայուած է Համբթըն համալսարանէն 1942-ին։ Ան «Ալֆա Քափա Ալֆա»ի անդամ էր։ Ճաքսոն աւելի քան 30 տարի ծառայած է իբրեւ իգական սեռի սկաուտներու առաջնորդ։ 1970-ականներուն ան իր համայնքին մէջ կը ճանչցուի աֆրօ-ամերիկացի երեխաներուն օգնելուն համար՝ փոքր քամիի փապուղի մը կառուցեն օդանաւեր փորձարկելու համար։ Ճաքսոն ամուսնացած է Լեւի Ճաքսոն Աւագ (Levi Jackson, Sr.) հետ 18 Նոյեմբեր, 1944-ին, որ ԱՄՆ նաւատորմին մէջ նաւաստի էր։ Անոնք ունեցած են երկու զաւակ՝ Լեւի Ճաքսոն Կրտսեր (Levi Jackson, JR.) եւ Քարոլայն Մարի Լիւիս (Carolyn Marie Lewis)։ Մահացած է 11 Փետրուար, 2005-ին, 83 տարեկան հասակին Ուսումը աւարտելէն ետք, Մերի Ճաքսոն մէկ տարի թուաբանութիւն դասաւանդած է Մէրիլանտ նահանգի Քալվերթ շրջանի ափրիկեան-ամերիկեան դպրոցի մէջ։ Այդ ժամանակ, Ա․Մ․Ն․ հարաւային շրջաններուն մէջ հանրային դպրոցները դեռ բաժնուած։ Ան նաեւ սկսաած է դասաւանդել երկրորդական եւ համալսարանի ուսանողներուն, ինչ որ շարունակած է իր ամբողջ կեանքին ընթացքին։ 1943*ին ան վերադարձած է Համբթըն, ուր դարձած է հաշուապահ Ազգային Կաթողիկէ Համայնքային Կեդրոնին մէջ։ Ան աշխատած է իբրեւ ընդունարանի աշխատող եւ գրասենեակի պաշտօնեայ Համբթընի Համաճարակաբանութեան Բաժանմունքին մէջ։ Այդ ժամանակաշրջանին ան յղի ըլլալով տուն վերադարձած է իր տղան ծննդաբերելու համար։ 1951-ին ան դարձած է գրասենեակի աշխատող Ֆորթ Մոնրօ (Fort Monroe) գտնուող Բանակի Ուժերու Գլխաւորներու Գրասենեակին մէջ։ 1951-ին, Ճէքսըն աշխատանքի կը կոչուի Օդագնացութեան Ազգային Խորհրդատուական Կոմիտէին (NACA) կողմէ, որ 1958-ին փոխարինուեցաւ Օդագնացութեան եւ Տիեզերքի Ազգային Վարչութեամբ (NASA): Ան սկզբնական շրջանին թուաբանագէտ հետազօտող եւ կամ հաշուարկող է, Լանկլէյի Հետազօտական Կեդրոնին (Langley Research Center) մէջ (Համբթըն, Վիրճինիա): 1953-ին, ան կ՛ընդունի աշխատելու Կազիմիէրծ Չարնեցքի (Kazimierz Czarnecki) մեքենագէտին համար՝ Ձայնէն Արագ Ճնշումի փապուղիին մէջ։ 4 x 4 ոտնաչափ (1.2 x 1.2 մ), 60,000 ձիաուժ (45,000 քՎ) հողմային փապուղին կ'օգտագործուէր մանրակերտի վրայ ուժերու ուսումնասիրութեան համար՝ ստեղծելով ձայնի արագութենէն գրեթէ կրկնակի արագութեամբ քամիներ: Չարնեցքի կը քաջալերէ Ճաքսոնին, որպէսզի ուսումը շարունակէ եւ կարողանայ առաջխաղացք արձանագրել իբրեւ մեքենագէտ եւ ան՝ Համբթընի Քաղաքապետարանի արտօնութեամբ, կը հետեւի Վիրճինիոյ Համալսարանին գիշերային ծրագրի մը որ տեղի կ'ունենար Համբթընի Աւագ դպրոցին մէջ (Hampton High School), որ միայն սպիտակամորթներու համար էր։ Դասընթացքները աւարտելէ ետք, ան առաջխաղացք կ՛արձանագրէ եւ կը դառնայ տիեզերական մեքենագէտ (1958), ինչպէս նաեւ՝ ՆԱՍԱ-ի առաջին սեւամորթ կին մեքենագէտը: Ճաքսոըն աշխատած է որպէս ճարտարագէտ NASA-ի զանազան բաժանումներուն մէջ. Սեղմուածութեան հետազօտական բաժին, լրիւ ծաւալի հետազօտական բաժին, մեծ արագութեան օդաերեւոյթաբանութեան բաժին, եւ ենթաձայնային-փոխանցիկ օդաերեւոյթաբանութեան բաժին։ Վերջապէս ան գրած կամ համահեղինակած է 12 արհեստագիտական թուղթեր NACA-ի եւ NASA-ի համար։ Նաեւ օգնած է կիներուն եւ այլ փոքրամասնութիւններուն իրենց ասպարէզները զարգացնելու համար, ներառեալ խորհուրդներ տալ թէ ինչպէս սորվիլ, որպէսզի որակաւորուին պաշտօնի բարձրացումներու համար։ 1979-ին, Ճաքսոն ձեռք բերած էր բարձրագոյն տիտղոսը ճարտարագիտական բաժինին մէջ։ Ան ծառայելու համար որպէս տնօրէն՝ Յատուկ Հաւասար Հնարաւորութիւններու ոլորտին մէջ, կ՛որոշէ ընդունիլ պաշտօնի նուազեցում մը։ NASA-ի կեդրոնական գրասենեակին մէջ փորձավարժութիւն ստանալէ ետք, ան կը վերադառնայ Լանկլէյ։ Կ՛աշխատի փոփոխութիւններ կատարելու եւ ընդգծելու կիները եւ այլ փոքրամասնութիւնները, որոնք յաջողած էին ասպարէզին մէջ։ Ան կը ծառայէ որպէս դաշնակից կիներու ծրագիրի տնօրէն՝ Հաւասար Հնարաւորութիւններու Ծրագիրի գրասենեակին մէջ, ինչպէս նաեւ որպէս Հաստատական Գործողութիւններու Ծրագիրի Կառավարիչ։ Միաժամանակ կը շարունակէ ազդել կիներու ասպարէզի ընթացքին վրայ՝ NASA-ի մէջ գիտութեան, ճարտարագիտութեան եւ թուաբանութեան դիրքերուն մէջ։ 1985-ին թոշակի կ՛անցնի։ Կը մահանայ 11 Փետրուար 2005-ին։ == Յետ մահու == * 2016-ին «Թաքնուած Թիւեր» ժապաւէնը կը պատմէ Ճաքսոնի, [[Քաթրին Ճոնսըն|Քաթրին Ճոնսընի]] (Katherine Johnson) եւ [[Տորոթի Վոկան|Տորոթի Վոկանի]] (Dorothy Vaughan) ասպարէզները NASA-ի մէջ, մասնաւորապէս իրենց աշխատանքը «<nowiki/>[[Մերքուրի Նախագիծ]]<nowiki/>»ին մէջ՝ Տիեզերական մրցավազքի ժամանակ։ Ժապաւէնը հիմնուած է Մարկօ Լի Շեթըրլիի (Margot Lee Shetterly) համանուն գիրքին վրայ։ Ժանէլ Մոնէն (Janelle Monáe) է որ ժապաւէնին մէջ Ճաքսոնը կը մարմնաւորէ։ * 2018-ին, Սոլթ Լէյք Սիթիի Դպրոցական խորհուրդը քուէարկած է, որպէսզի Եութայի Սոլթ Լէյք Սիթիի Ճէքսըն տարրական դպրոցը պաշտօնապէս վերանուանուի Մերի Ճաքսոնի անունով։ * 26 Փետրուար 2021-ին, Ուաշինկթընի NASA-ի գլխաւոր գրասենեակին շէնքը, վերանուանուած է Մերի Ու. Ճաքսոն NASA-ի կեդրոնական գրասենեակներ։ == Մրցանակներ եւ Պարգեւներ == * «Ափոլօ խումբի Ձեռքբերումներու» Մրցանակ, 1969 * «Daniels Շրջանաւարտներ» Մրցանակ՝ կարիքաւոր երիտասարդներուն գերազանց ծառայութեան համար * «Negro Women, Inc.» Ազգային Խորհուրդ։ Երախտագիտութեան Վկայական՝ Գերազանց Համայնքային Ծառայութեան համար * «Ծառայութեան Գերազանցութեան» Մրցանակ՝ «Միացեալ Դաշնակից Արշաւանքին» հետ իր աշխատանքին համար, որ կը ներկայացնէ Մարդասիրական Ծառայութիւններ, 1972 * «Լանկլէյ Հետազօտական Կեդրոնի Գերազանց Կամաւորներու» մրցանակ, 1975 * «Լանկլէյ Հետազօտական Կեդրոնի Տարուան Կամաւոր» մրցանակ, 1976 * «Թերակղզիի Գերազանց Կին Գիտնականին» համար «Իոթա Լամպտա Քոյրութեան» Մրցանակ, 1976 * «Քինկ Սթրիթի Համայնքային Կեդրոնի Գերազանցութեան» Մրցանակ * «Ազգային Արհեստագիտական Միութեան Նուիրատուութիւն», 1976 * «Hampton Roads Գլուխի Ոսկէ Արարքներու Գիրք»՝ ծառայութեան համար * «Լանկլէյ Հետազօտական Կեդրոնի Գնահատանքի Վկայական», 1976-1977 * «Քոնկրեսի Ոսկէ Մետալ», 2019 == Հրատարակութիւններ == * {{Citation|title=Effects of Nose Angle and Mach Number on Transition on Cones at Supersonic Speeds (NACA TN 4388)|last=Czarnecki|first=K. R.|last2=Jackson|first2=Mary W.|publisher=National Advisory Committee for Aeronautics|date=September 1958|url=https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=19930085290|ref=none}} * {{Citation|title=Investigation by Schlieren Technique of Methods of Fixing Fully Turbulent Flow on Models at Supersonic Speeds|year=1960|last=Jackson|last2=Czarnecki|first=Mary W.|first2=K.R.|volume=242|publisher=National Aeronautics and Space Administration|ref=none}} * {{Citation|title=Effects of Cone Angle, Mach Number, and Nose Blunting on Transition at Supersonic Speeds (NASA TN D-634)|last=Czarnecki|first=K. R.|last2=Jackson|first2=Mary W.|publisher=NASA Langley Research Center|date=January 1961|url=https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=20040006462|ref=none}} * {{Citation|title=Boundary-Layer Transition on a Group of Blunt Nose Shapes at a Mach Number of 2.20 (NASA TN D-932)|last=Jackson|first=Mary W.|last2=Czarnecki|first2=K. R.|publisher=NASA Langley Research Center|date=July 1961|url=https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=19980227788|ref=none}} * {{Citation|title=Studies of Skin Friction at Supersonic Speeds (Turbulent Boundary Layer and Skin Friction Data for Supersonic Transports)|year=1963|last=Czarnecki|last2=Jackson|last3=Monta|first=K.R.|first2=Mary W.|first3=William J.|ref=none}} * {{Citation|title=Turbulent Skin Friction at High Reynolds Numbers and Low Supersonic Velocities|last=Jackson|first=Mary W.|last2=Czarnecki|first2=K. R.|last3=Monta|first3=William J.|publisher=National Aeronautics and Space Administration|date=July 1965|ref=none}} * {{Citation|title=Measurement by wake momentum surveys at Mach 1.61 and 2.01 of turbulent boundary-layer skin friction on five swept wings|last=Czarnecki|first=K.R.|last2=Jackson|first2=M.W.|last3=Sorrells|first3=R. B. III|publisher=National Aeronautics and Space Administration|date=December 1, 1966|url=https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=19670003841&qs=N%3D4293861466|ref=none}} * {{Citation|title=Boundary-layer transition on hypersonic-cruise aircraft|last=Czarnecki|first=K.R.|last3=Jackson|first3=M.W.|last2=Allen|first2=J. M.|publisher=National Aeronautics and Space Administration|date=January 1, 1967|url=https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=19740075124&qs=N%3D4293861466|ref=none}} * {{Citation|title=Theoretical pressure distributions over arbitrarily shaped periodic waves in subsonic compressible flow and comparison with experiment|last=Czarnecki|first=K.R.|last2=Jackson|first2=M.W.|publisher=National Aeronautics and Space Administration|date=November 1, 1970|url=https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=19710002073&qs=N%3D4293861466|ref=none}} * {{Cite journal|last=Czarnecki|first=K.R.|last2=Jackson|first2=Mary W.|date=December 1975|title=Turbulent Boundary-Layer Separation due to a Forward-Facing Step|url=https://archive.org/details/sim_american-institute-aeronautics-astronautics-journal_1975-12_13_12/page/1585|journal=AIAA Journal|volume=13|issue=12|pages=1585–1591|doi=10.2514/3.60582|bibcode=1975AIAAJ..13.1585C}} a4to8q63peccw9bjvk9a337nwxspd29 0 32402 253528 253328 2026-08-19T07:34:48Z Maral Dikbikian 4797 253528 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Անի Փաշայեան''' ({{ԱԾ}}), հայ գրականագէտ, գրաքննադատ<ref>{{Cite web|url=https://www.orer.cz/hy/allcategories-hy-am/72-hy-am/7109-ani-pashayan-2019.html|title=ORER.eu - Գրաքննադատի առաքելությունը. Անի Փաշայան|website=www.orer.cz|accessdate=2026-08-13}}</ref>, այվազեանագէտ, խմբագիր, լրագրող, բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու (2007)<ref><nowiki>https://www.bok.am/user/21046</nowiki>, Անի Փաշայանի էջը Բարձրագույն որակավորման կոմիտեի պաշտոնական կայքում</ref>, դոցենտ (2023)<ref><nowiki>https://www.bok.am/node/15163</nowiki>, Դոցենտի կոչում շնորհելու մասին որոշում, ԲՈԿ կայքէջ, դեկտեմբեր 2023</ref>, [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] հայ գրողներու միութեան անդամ (2017), Հանրային խորհուրդի մշակոյթի ենթայանձնաժողովի անդամ։ == Կենսագրական գիծեր<ref name=":0">{{Citation|title=Անի Փաշայան|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B1%D5%B6%D5%AB_%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6&oldid=10822053|date=2026-07-07|accessdate=2026-08-19|language=hy}}</ref> == Անի Փաշայեան ծնած է Երեւան, մտաւորականներու ընտանիքի մը մէջ։ Բնագիտութեան պատմաբան Ասատուր Փաշայեանի դուստրն է, արեւելագէտ Արաքս Փաշայեանի քոյրը։ Աւարտած է Երեւանի Հրանտ Մաթեւոսեանի անուան միջնակարգ դպրոցը, ինչպէս նաեւ Երեւանի Առնօ Պապաճանեանի անուան երաժշտական-մանկավարժական քոլէճի դաշնամուրային բաժինը։ 1994-ին աւարտած է ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետը, ապա հետեւած՝ ասպիրանտուրայի լեզուաբանութեան բաժնին։ 1995-էն ի վեր աշխատած է Երեւանի Մխիթար Հերացիի անուան պետական բժշկական համալսարանի հայոց լեզուի եւ բժշկական տերմինաբանութեան (եզրոյթներու) ամպիոնին մէջ՝ իբրեւ աւագ դասախօս։ 2002-էն ի վեր Հայ-ռուսական (Սլաւոնական) համալսարանի հայագիտութեան ամպիոնի դոցենտ է<ref><nowiki>https://ihumanities.rau.am/am/lecturer/pashayan-ani-asaturovna</nowiki> {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240307221050/https://ihumanities.rau.am/am/lecturer/pashayan-ani-asaturovna|date=2024-03-07}}, Անի Փաշայան, Հայ-Ռուսական համալսարանի պաշտոնական կայք</ref>։ 2007-ին ԳԱԱ Մանուկ Աբեղեանի անուան գրականութեան հիմնարկին մէջ պաշտպանած է գիտական ատենախօսութիւն՝ «Աղասի Այվազեանի արձակին արուեստը» խորագրով՝ ստանալով բանասիրական գիտութիւններու թեկնածուի աստիճան<ref><nowiki>https://www.bok.am/user/21046</nowiki>, Անի Փաշայանի էջը ԲՈԿ պաշտոնական կայքում</ref>։ Երկու մենագրութեան եւ տասնեակէ աւելի գիտական յօդուածներու հեղինակ է։ Գիտական աշխատութիւնները նուիրուած են գրականութեան տեսական հարցերուն, մասնաւորաբար ժամանակակից գրականութեան խնդիրներուն, Աղասի Այվազեանի ստեղծագործութիւններու քննութեան, ինչպէս նաեւ լեզուաբանութեան տարբեր ճիւղերուն։ Անի Փաշայեան աշխատակցած է պարբերական մամուլին։ Յօդուածները հիմնականին մէջ լոյս տեսած են «Հանդէս Երեւանի համալսարանի», «Նոր-Դար», «Նորք», «Կանթեղ», «Անդին» գրական ամսագիրներուն, «Գրական թերթ»-ի<ref>«Նշագիր՝ Անի ՓԱՇԱՅԱՆ». ''grakantert.am, Գրական Թերթ''.</ref> եւ «Ազգ» օրաթերթին մէջ։ Մասնակցած է բազմաթիւ միջազգային գիտաժողովներու։ Կազմած եւ խմբագրած է 30-է աւելի գեղարուեստական եւ գիտական գիրքեր, բանաստեղծական ժողովածուներ, վէպեր, գրած է գեղարուեստական գիրքերու յառաջաբաններ։ Իբրեւ երաժշտագէտ՝ խմբագրած է յօթ հատորէ բաղկացած «Գրպանի երգարանը»։ 2004-ին լոյս տեսած է «Գիտութեան եւ ոգիի ասպետը» մենագրութիւնը՝ նուիրուած ակադեմիկոս, հասարակական գործիչ Էմիլ Գաբրիէլեանի կեանքին եւ գործունէութեան, որ միաժամանակ անդրադարձ է Հայաստանի բժշկական, քաղաքական եւ մշակութային կեանքին։ 2000 թուականէն ի վեր կը զբաղի Աղասի Այվազեանի ստեղծագործութիւններու ուսումնասիրութեամբ, մասնաւորաբար արձակի արուեստի խնդիրներով։ Խմբագրած է գրողին «Խորքի խորութիւնը» գիրքը, իսկ 2007-էն ի վեր՝ իբրեւ «Աղասի Այվազեան հիմնադրամ»-ի անդամ եւ այվազեանագէտ, կազմակերպած է «Այվազեանական ընթերցումներ» ծանօթ ձեռնարկներու շարքը, ինչպէս նաեւ հիմնադրամի միւս անդամներուն հետ, երկու անգամ՝ «Այվազեանական թատերգական փառատօն»-ը՝ միաժամանակ կազմելով եւ խմբագրելով այս իրադարձութիւններուն վերաբերող ժողովածուներ։ 2014-ին հիմնած է «Գրականութիւն» ֆէյսպուքեան խումբը, որ կը լուսաբանէ ժամանակակից գրականութեան ընթացքը՝ տեղ տալով գրական քննադատութեան, թարգմանչական արուեստին, հայ եւ համաշխարհային գրականութեան, գեղանկարչութեան ու երաժշտութեան լաւագոյն նմուշներուն, եւ ներկայացնելով երիտասարդ ստեղծագործողները։ 2015-2019 թուականներուն «Վէմ» ռատիոկայանէն վարած է «Գրական ընտրանի» յայտագիրը<ref><nowiki>https://www.youtube.com/watch?v=tIaPO9ZiREs</nowiki>, Վեմ ռադիոկայան, Գրական ընտրանի հաղորդաշար, 2021</ref>։ 2019-ի Մայիսէն ի վեր «Նոյեան տապան»-ի մէջ կը վարէ «Երկուքը՝ հեղինակ որոնելու ատեն» հեղինակային յայտագիրը<ref><nowiki>https://www.youtube.com/watch?v=WG4vpjeAj2o</nowiki>, Երկուսը՝ հեղինակ որոնելիս հաղորդաշար, 2019</ref>։ 2019-2024 թուականներուն եղած է Հայ-ռուսական համալսարանի հայոց լեզուի եւ գրականութեան ամպիոնի վարիչ<ref><nowiki>https://rau.am/am/news/ani-pashayan-interview</nowiki>, Անի Փաշայան, Հայ-Ռուսական համալսարանի պաշտոնական կայք</ref>։ Մասնակցած է տասնեակէ աւելի միջազգային եւ հանրապետական գիտաժողովներու, հանդէս եկած է զեկուցումներով։ Մասնագիտական հարթակներու եւ մամուլի մէջ հանդէս կու գայ արդի հայ գրականութեան հիմնախնդիրներուն շուրջ հրապարակումներով, հեղինակ է բազմաթիւ ակադեմական հետազօտութիւններու։ Ուսումնասիրութիւններու ծանրակշիռ մասը նուիրուած է ժամանակակից հայ գրականութեան հիմնախնդիրներուն։ Անի Փաշայեան նոր ուղի բացած է այվազեանագիտական ուսումնասիրութիւններու մարզին մէջ։ == Հրատարակութիւններ<ref name=":0" /> == '''Մենագրութիւններ''' * Գիտութեան եւ ոգիի ասպետը (մենագրութիւն), Երեւան, 2004, 410 էջ։ * Գործնական աշխատանքներ հայոց լեզուէն (Երեւանի Մ. Հերացիի անուան պետական բժշկական համալսարան), Երեւան, 2000, 17 էջ։ '''Մամուլ''' * Համլիկ Թումանեան, «Հանդէս Երեւանի համալսարանի», Երեւան, 1996, էջ 101-108։ * Բաղհիւսական բարդութիւնները Պ. Սեւակի ստեղծագործութիւններուն մէջ, «Հանդէս Երեւանի համալսարանի», Երեւան, 1997, էջ 50-57։ * Աղասի Այվազեանի «Աղի կոմսը» վիպակը, «Նոր-Դար» ՀԳՄ գրական-գեղարուեստական ամսագիր, Երեւան, 2000, էջ 188-196։ * Ոգեղէնը «Արմինուս»-ի մէջ, «Նորք» ՀԳՄ գրական-գեղարուեստական, հասարակական-քաղաքական հանդէս, Երեւան, 2001, էջ 145-151։ * Հայոց գիրերու գիւտը ռուս հայագէտներու աշխատութիւններուն մէջ, Միջազգային գիտաժողովին նուիրուած զեկուցումներու դրոյթներ, Երեւան, 2005, էջ 46-49։ * Մարդը Աղասի Այվազեանի արձակին մէջ, «Նոր-Դար» ամսագիր, Երեւան, 2006։ * Արեւելեան նրբերանգներն Աղասի Այվազեանի արձակին մէջ, «Մերձաւոր Արեւելք» գիտական յօդուածներու ժողովածու, Երեւան, 2006, էջ 148-152։ * Տարածութիւնը եւ ժամանակը Աղասի Այվազեանի արձակին մէջ, «Կանթեղ» գիտական յօդուածներու ժողովածու, Երեւան, 2006, էջ 21-25։ * Աղասի Այվազեանի կենդանի ժամանակը, «Այվազեանական ընթերցումներ-2008» գիտական յօդուածներու ժողովածու, Երեւան, 2008, էջ 18-25։ * Արեւելցին Աղասի Այվազեանի ստեղծագործութիւններուն մէջ, «Մերձաւոր Արեւելք» գիտական յօդուածներու ժողովածու, Երեւան, 2007, էջ 149-152։ * Ուրիշին, միւսին խնդիրը Այվազեանի արձակին մէջ, «Կանթեղ» գիտական յօդուածներու ժողովածու, Երեւան, 2008, էջ 18-23։ * Չարենցը եւ Արեւելքը, «Մերձաւոր Արեւելք» գիտական յօդուածներու ժողովածու, Երեւան, 2008, էջ 222-228։ * Ռուտաքիի քերթողութեան քանի մը առանձնայատկութիւններու համեմատական վերլուծութեան փորձ, «Մերձաւոր Արեւելք» գիտական յօդուածներու ժողովածու, Երեւան, 2009, էջ 343-349։ * Տարածաժամանակային մտածողութիւնը Աղասի Այվազեանի թատերգութեան մէջ, «Այվազեանական ընթերցումներ-2010. Թատերգութիւն» գիտական յօդուածներու ժողովածու, Երեւան, 2010, էջ 24-31։ * Արաբական դիւցազներգութեան եւ «Սասնայ ծռեր» էպոսի համեմատական վերլուծութեան փորձ, «Հայկական էպոսը եւ համաշխարհային էպիկական ժառանգութիւնը», գիտական յօդուածներու ժողովածու, Երեւան, 2012, էջ 72-77։ * Հայրենիքը, ցեղին արմատները, «Այվազեանական ընթերցումներ-2012» գիտական յօդուածներու ժողովածու, Երեւան, 2012, էջ 67-79։ * Աղասի Այվազեանի անկախութեան տարիներուն գրուած ստեղծագործութիւնները, «Ժամանակակից հայ արձակի հիմնախնդիրներ» գիտաժողովի նիւթեր, Երեւան, 2013, էջ 280-287։ * Տիանա Համբարձումեանի նոր՝ «Դուռը կը թակեն» վէպը, «Կամուրջ» տարեգիրք, Թբիլիսի, 2014, էջ 326-330։ * Որ տիեզերքի մէջ անգամ ոչ ոք տխրի, «Անդին» գրական-գեղարուեստական, հասարակական-քաղաքական ամսագիր, Երեւան, 2015, էջ 188-191։ * Արձակի արուեստը Դերենիկ Դեմիրճեանի «Աւելորդը» պատմուածքին մէջ, «Դերենիկ Դեմիրճեանի յարկին ներքոյ» գիտական յօդուածներու ժողովածու, Երեւան, 2016, էջ 62-74։ * Քերթողութիւնը իմ սիրուհիս է, «Անդին» գրական-գեղարուեստական, հասարակական-քաղաքական ամսագրի կայքէջ, 21 Յունիս 2016։ * Ժամանակակից հայ արձակին մասին, Լոս Անճելըս, 2016, ԱՄՆ-ի ՀԳՄ «Վերնատուն» պարբերական, թիւ 3, էջ 45-47։ * Ալիս Յովհաննիսեանի «Լենինական-Կումայրի-Գիւմրի» վէպին պոէթիքան, «Միջազգային գիտաժողովի նիւթերու ժողովածու», Երեւան, 2018, էջ 432-445։ * Դերենիկ Դեմիրճեանի արձակին ռիթմը, «Անդին» գրական-գեղարուեստական, հասարակական-քաղաքական ամսագրի կայքէջ, 19 Յունիս 2019։ * Աղասի Այվազեանի արձակին արուեստը, «Հայկազեան հայագիտական հանդէս», Պէյրութ, 2019, 39-րդ հատոր /ընթացքի մէջ/։ * Երեւանի պետական բժշկական համալսարանի ռեկտորները, «Ապագայ բժիշկ» պաշտօնաթերթ, Երեւան, 2000, թիւ 15, էջ 21։ * Աղասի Այվազեանի ոգեղէն աշխարհը, «Գրական կեանք» Գրականութեան եւ արուեստի ակադեմիայի պարբերաթերթ, Երեւան, 2010, թիւ 4, էջ 1։ * Աղասի Այվազեանի ժամանակը, «Գրական թերթ», Երեւան, 2012, թիւ 38, էջ 3։ * Աշոտ Յովսէփեանի «Հերուան ձիւնի փնտռտուք» ժողովածուն, «Գրական թերթ», Երեւան, 2013, թիւ 42, էջ 7։ * Lege artis (Բենիկ Ստեփանեանի բանաստեղծութիւններուն մասին), «Գրական թերթ», Երեւան, 2014, էջ 7։ * «Քու մասիդ է, Չիկակօ» (Անուշ Ասլիպէկեանի արձակին մասին), «Գրական թերթ», Երեւան, 2014, թիւ 14, էջ 7։ * Կարճ նախադասութիւններու անսահմանութիւնը (Արամ Պաչեանի արձակին մասին), «Գրական թերթ», Երեւան, 2014, թիւ 19, էջ 7։ * Ռուբէն Ֆիլեանի գեղագիտութիւնը, «Գրական թերթ», Երեւան, 2014, էջ 4։ * Իմ գրականութիւնս սէր է (Աղասի Այվազեանի գրականութեան մասին), «Գրական թերթ», Երեւան, 2015, էջ 5-8։ * Քերթողութեան լուռ կախարդանքը, «Գրական թերթ», Երեւան, 2015, թիւ 20, էջ 7։ * Ռուզան Ասատրեանի «Օրերու դէմքը» գիրքը, «Գրական թերթ», 2016, թիւ 39, էջ 6։ * Ժամանակը՝ նոր չափումներու մէջ, «Գրական թերթ», Երեւան, 2016, էջ 3-6։ * Գոհար Գալստեանի բանաստեղծութիւններու նոր ժողովածուն, «Գրական թերթ», Երեւան, 2017, էջ 6։ * Մտերմիկ զրոյց ընթերցողին հետ, «Գրական թերթ», Երեւան, 2016, թիւ 1, էջ 6-8։ * Անթարգմանելի վիպակին նորոյթները, «Ազգ» շաբաթաթերթ, Երեւան, 2017, թիւ 36 (5484), էջ 6։ * Նաիրա Փիրումեանի մէկ տերեւի առասպելը, «Ազգ» շաբաթաթերթ, Երեւան, 17 Նոյեմբեր 2017, թիւ 43, էջ 4։ * Նարինէ Աւագեանի բանաստեղծութիւններուն ներաշխարհը, «Ազգ» շաբաթաթերթ, Երեւան, 19 Հոկտեմբեր 2018, թիւ 39 (5537), էջ 2։ * Վարդգէս Դաւթեանի կենսունակ պատումը, «Ազգ» շաբաթաթերթ, Երեւան, 23 Նոյեմբեր 2018, թիւ 44 (5542), էջ 2-3։ * Օրագրային բանաստեղծութիւններ (Էտուարտ Աւագեանի բանաստեղծական ժողովածուին մասին), «Ազգ» շաբաթաթերթ, Երեւան, 17 Մայիս 2019, թիւ 19 (5566), էջ 3։ * «Շարլ Ազնաւուր՝ արուեստագէտը եւ հայը», «Ազգ» շաբաթաթերթ, Երեւան, 31 Մայիս 2019, թիւ 21 (5568), էջ 4։ * Եթէ չգրեմ, պիտի խելագարիմ, «Ազգ» շաբաթաթերթ, Երեւան, 14 Յունիս 2019, թիւ 25 (5570), էջ 3-4։ '''Խմբագրած գիրքեր եւ յառաջաբաններ''' * Էմիլ Գաբրիէլեան, Բեկորներ անցեալի յուշերից, Երեւան, 2009, 616 էջ։ * Աղասի Այվազեան, Խորքի խորութիւնը /պատմուածքներ, վիպակ/, Երեւան, 2010, 182 էջ /նաեւ յառաջաբանը/։ * Վահան Զանոյեան, Վերադարձ /բանաստեղծութիւններ/, Երեւան, 2010, 93 էջ /նաեւ յառաջաբանը/։ * Այվազեանական ընթերցումներ-2010. Թատերգութիւն /յօդուածներու ժողովածու/, Երեւան, 2010, 64 էջ։ * Գրպանի երգարան, գլխաւոր խմբագիր եւ յառաջաբանի հեղինակ, Երեւան, 2011, 7 հատոր։ * Արաքս Փաշայեան, Լիլիթ Յարութիւնեան, Սիրիայի հայ համայնքը. Արդի հիմնահարցեր, Երեւան, 2011, 154 էջ։ * Արաքս Փաշայեան, Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպութիւնը, Երեւան, 2003, ՀՀ ԳԱԱ Արեւելագիտութեան ինստիտուտ, «Զանգակ» հրատարակչութիւն։ * Վահան Զանոյեան, Եզրէն դուրս /բանաստեղծութիւններ/, Երեւան, 2011, 100 էջ։ * Այվազեանական ընթերցումներ-2012 /յօդուածներու ժողովածու/, Երեւան, 2012, 133 էջ։ * Կարինէ Սահակեան, Տարիներու խաչմերուկին /բանաստեղծութիւններ/, Երեւան, 2013, 115 էջ /նաեւ յառաջաբանը/։ * Աշոտ Յովսէփեան, Հերուան ձիւնի փնտռտուք /պատմուածքներ, վիպակներ/, Երեւան, 2013, 352 էջ /նաեւ յառաջաբանը/։ * Վահան Զանոյեան, Հեռաւոր տեղ մը /վէպ/, Երեւան, 2013, 404 էջ։ * Նարինէ Աւագեանի «Լռութեան խորհուրդը» ժողովածուին յառաջաբանը, Երեւան, 2014։ * Դիանա Համբարձումեան, Դուռը կը թակեն /վէպ/, Երեւան, 2014, 254 էջ։ * Ասատուր Փաշայեան, Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լերան քառասուն օրը», Երեւան, 2014, 184 էջ։ * Նանէ, Ջրհոսի դարաշրջանի դաւադրութիւնը /էսսէներ/, Երեւան, 2015, 121 էջ /նաեւ յառաջաբանը/։ * Վահան Զանոյեան, Օհանաւանքի աղաւնիները /վէպ/, Երեւան, 2015, 420 էջ։ * Պարոյր Սեւակի «Ու ծակում հոգիս» գերմաներէն լեզուով բանաստեղծական ժողովածուին յառաջաբանը, Պերլին, 2015։ * Գրիշ Դաւթեան, Օրաւուր /բանաստեղծութիւններ/, Երեւան, 2015, 192 էջ /նաեւ յառաջաբանը/։ * Ժորժ Գէորգեան, Ֆրանսական ռազմածովային նաւատորմին օգնութիւնը հայերուն /մենագրութիւն/, Երեւան, 2015, 145 էջ։ * Նարինէ Աւագեան, Նուռը /պատմուածք/, Երեւան, 2015, 7 էջ /նաեւ յառաջաբանը/։ * Կարինէ Ռաֆայէլեան, Ժամանակի չափումներուն մէջ /պատմուածքներ/, Երեւան, 2016, 62 էջ /նաեւ յառաջաբանը/։ * Նարինէ Աւագեան, Չգրուած տողերու լուսանցքներուն մէջ /բանաստեղծութիւններ/, Երեւան, 2016, 113 էջ /նաեւ յառաջաբանը/։ * Ժաննա Ղոչիկեան, «Պատէն այս կողմ» բանաստեղծական ժողովածուին յառաջաբանը, Երեւան, 2016։ * Բենիկ Ստեփանեան, Փարոսները յայտնի եւ անհայտ /բանաստեղծութիւններ/, Երեւան, 2016, 110 էջ /նաեւ յառաջաբանը/։ * Աննէ Մարի, Քու եւ քու միջեւ, Երեւան, 2017, 204 էջ /նաեւ յառաջաբանը/։ * Աննէ Մարի, Այս լոյսը թաւշեայ /բանաստեղծութիւններ/, Երեւան, 2018, 144 էջ /նաեւ յառաջաբանը/։ * Ռուզան Ասատրեան, Ծառին ցաւը /բանաստեղծութիւններ/, Երեւան, 2019, 168 էջ /նաեւ յառաջաբանը/։ * Անուշ Ասլիպէկեան, Պրոֆեսէօրը /վիպակ/, Երեւան, 2019, 44 էջ /նաեւ յառաջաբանը/։ '''Հարցազրոյցներ''' * «Գրականութիւն՝ առանց ինծի ու քեզի», «168 Ժամ» օրաթերթ /լրագրող Լիլիթ Աւագեանին/, 3-7 Ապրիլ 2010, թիւ 33։ * «Ժամանակակից գրողն այլեւս թոքախտաւոր եւ վաղամեռիկ չէ», «168 Ժամ» օրաթերթ /Լիլիթ Աւագեանին/, 26-28 Մարտ 2012, թիւ 27։ * «Ազատութիւն» ռատիոկայանին, «Գրողը եւ իր իրականութիւնը» յայտագիր /Գայանէ Դանիէլեանին/, 6 Հոկտեմբեր 2012։ * «Ոչ սիրային եռանկիւնի», «168 Ժամ» օրաթերթ /Լիլիթ Աւագեանին/, 17-19 Նոյեմբեր 2012, թիւ 112։ * «Հեռու տեղ մը, որ այնքան ալ հեռու չէ», «168 Ժամ» օրաթերթ /լրագրող Լիլիթ Աւագեանին/, 15-16 Յունիս 2013, թիւ 61։ * «Անի Փաշայեան՝ հայեացք ներսէն», ՀՌՀ շաբաթաթերթ /Նելլի Չախոյեանին/, 2 Սեպտեմբեր 2013։ * Հանրային ռատիոյի «Գրական հանդիպում» յայտագիրին /յայտագիրի հեղինակ՝ Հուսիկ Արա/, 27 Մարտ 2014։ * «Խօսքը ուրախ գրականութեան մասին չէ, այլ լոյսի պարունակութեան», «Իրատես» օրաթերթ, 18-21 Ապրիլ 2014, թիւ 26։ * Հանրային հեռուստաընկերութեան «Առաւօտ լուսոյ» յայտագիրին, 11 Նոյեմբեր 2014։ * «Երկիր Զապախա» լրատուական ռատիոյին /հաղորդավար՝ Վահէ Սարգսեան/, 11 Փետրուար 2015։ * «Աղասի Այվազեանը ճանչնալով՝ պիտի փրկենք ոչ միայն ազգային, այլեւ մեր ներսի կեանքը», «Հետք» լրատուական կայք /Մարինէ Մարտիրոսեանին/, 23 Մարտ 2015։ * «Աղասի Այվազեան ապագայի գրող է», «Իրատես» օրաթերթ /Արմինէ Սարգսեանին/, 17 Ապրիլ 2015։ * «Երկիր Զապախա» լրատուական ռատիոյին /հաղորդավար՝ Վահէ Սարգսեան/, 10 Նոյեմբեր 2015։ * «Մեզի մօտ շատ լաւ մասնագէտներ կը մնան տիզմի մէջ», «Իրատես» օրաթերթ /Կարինէ Ռաֆայէլեանին/, 15-18 Յունուար 2016, թիւ 1։ * Հանրային հեռուստատեսութեան «Չակերտներ» յայտագիրին /հաղորդավար՝ Արթուր Բախտամեան/, 3 Մարտ 2016։ * «Կը տեսնեմ այն շաւիղը, ուր պիտի հանդիպին գրողն ու ընթերցողը», «Առաւօտ» օրաթերթ /Սամուէլ Դանիէլեանին/, 15 Հոկտեմբեր 2016, թիւ 200։ * «Աղասի Այվազեանի գրականութիւնը հոգիի եւ մարմնի պատմութիւն է», «Իրատես» օրաթերթ /Կարինէ Ռաֆայէլեանին/, 14-17 Ապրիլ 2017, թիւ 28։ * «Ճշմարիտ, ճշմարիտ կըսեմ», «Վէմ» ռատիոկայանի «Հայելի» յայտագիր /հեղինակ՝ Լիլիթ Աւագեան/, Դանիէլ Երաժիշտի հետ, 5 Յունուար 2018։ * «Վերտեանի պատկերացումով...», «Իրատես» օրաթերթ /Կարինէ Ռաֆայէլեանին/, 10-12 Յուլիս 2018, թիւ 49։ * Ստեփանակերտի հեռուստաընկերութեան «Ողջո՛յն, Արցախ» յայտագիրին, 26 Նոյեմբեր 2018։ * «Եռանկիւնի»ի բազմանկիւնները, «Վէմ» ռատիոկայանի «Հայելի» յայտագիրին /հեղինակ՝ Լիլիթ Աւագեան/, 28 Դեկտեմբեր 2018։ * Հանրային հեռուստաընկերութեան «Առաւօտ լուսոյ» յայտագիրին, 16 Յունուար 2019։ * «Ինչպէս ճաշակաւոր ընթերցող ձեւաւորել», «Առաւօտ» օրաթերթ /Գոհար Յակոբեանին/, 7 Փետրուար 2019, թիւ 21։ * «Նոյեան տապան» լրատուական կեդրոնին, Անուշ Ասլիպէկեանի հետ /հաղորդավար՝ Տիգրան Յարութիւնեան/, 27 Մարտ 2019։ '''Մասնակցութիւն գիտաժողովներու''' * «Հայոց գիրերու գիւտը ռուս հայագէտներու աշխատութիւններուն մէջ» նիւթով, Միջազգային գիտաժողով՝ նուիրուած հայոց գիրերու 1600-ամեակին, Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու ազգային ակադեմիա, Երեւան, 12-17 Սեպտեմբեր 2005։ * «Բնագիտութիւնը Նարեկացիի «Մատեան ողբերգութեան» քերթուածին մէջ» նիւթով, Գիտաժողով՝ նուիրուած Նարեկացիի 1000-ամեակին, Հայ-ռուսական համալսարանի հայագիտութեան ամպիոն, ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղեանի անուան գրականութեան հիմնարկ, Երեւան, 12-13 Մարտ 2004։ * «Արեւելեան նրբերանգներն Աղասի Այվազեանի արձակին մէջ» նիւթով, Երիտասարդ արեւելագէտներու հանրապետական 27-րդ գիտաժողով, Երեւան, 8-9 Յունիս 2006։ * «Ուրիշին, միւսին խնդիրը Աղասի Այվազեանի արձակին մէջ» նիւթով, 9-րդ տարեկան գիտաժողով, ՌԴ Կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութիւն, ՀՀ Կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութիւն, Հայ-ռուսական համալսարան, Երեւան, 4-8 Դեկտեմբեր 2006։ * «Արեւելցին Աղասի Այվազեանի ստեղծագործութիւններուն մէջ» նիւթով, Երիտասարդ արեւելագէտներու հանրապետական 28-րդ գիտաժողով, Երեւան, 14-15 Յունիս 2007։ * «Չարենցը եւ Արեւելքը» նիւթով, Երիտասարդ արեւելագէտներու հանրապետական 29-րդ գիտաժողով, Երեւան, 11-13 Յունիս 2008։ * «Թումանեանի եւ Աղասի Այվազեանի Հայրենիքը» նիւթով, Հայ-ռուսական համալսարան, Երեւան, 28-29 Ապրիլ 2009։ * «Ռուտաքիի քերթողութեան քանի մը առանձնայատկութիւններու համեմատական վերլուծութեան փորձ» նիւթով, Երիտասարդ արեւելագէտներու հանրապետական 30-րդ գիտաժողով, Երեւան, 14-16 Յուլիս 2009։ * ««Սասնայ ծռեր»-ու եւ արաբական էպոսի համեմատութեան փորձ» նիւթով, Միջազգային գիտաժողով՝ «Հայկական ժողովրդական էպոսը եւ համաշխարհային էպիկական ժառանգութիւնը», ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտութեան եւ ազգագրութեան հիմնարկ, Հայ-ռուսական համալսարան, Երեւան, 12-14 Նոյեմբեր 2009։ * «Աղասի Այվազեանի անկախութեան տարիներուն գրուած ստեղծագործութիւնները» նիւթով, «Ժամանակակից հայ արձակի հիմնախնդիրներ» գիտաժողով, Համազգային հայ կրթական եւ մշակութային միութիւն, Երեւանի պետական համալսարան, Հայաստանի գրողներու միութիւն, Ծաղկաձոր, 5-6 Ապրիլ 2013։ * «Հարկահանութիւնը եւ աւարառութիւնը հայկական եւ արաբական էպոսներուն մէջ» նիւթով, Միջազգային գիտաժողով՝ նուիրուած Հայ-ռուսական համալսարանի 20-ամեակին, ՀՌՀ, ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտութեան եւ ազգագրութեան հիմնարկ, Քալիֆորնիոյ Լոս Անճելըսի համալսարան, Երեւան, 11-13 Հոկտեմբեր 2017։ * «Արձակի ռիթմը (Դ. Դեմիրճեան, Ա. Այվազեան)» նիւթով, 12-րդ տարեկան գիտաժողով՝ նուիրուած Հայ-ռուսական համալսարանի 20-ամեակին, ՌԴ Կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութիւն, ՀՀ Կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութիւն, Հայ-ռուսական համալսարան, Երեւան-Ծաղկաձոր, 4-8 Դեկտեմբեր 2017։ * «Դերենիկ Դեմիրճեանի արձակին ռիթմը» նիւթով, Դ. Դեմիրճեանի 140-ամեակին նուիրուած գիտաժողով, Գրականութեան եւ արուեստի թանգարանի մասնաճիւղ Դ. Դեմիրճեանի տուն-թանգարան, Երեւան, 12 Մարտ 2017։ * Ալիս Յովհաննիսեանի «Լենինական-Կումայրի-Գիւմրի» նիւթով միջազգային գիտաժողով, ՀՀ Կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութիւն, Վանաձորի Հ. Թումանեանի անուան պետական համալսարան, Երեւան, 2 Նոյեմբեր 2018։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Գրականագէտներ]] j1sd2xmfw0edjbcq8oufgocjqkk3jih 0 32451 253463 253457 2026-08-18T12:06:17Z Azniv Stepanian 8 253463 wikitext text/x-wiki '''22 Մայիս''', տարուան 142-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 143-րդ) օրն է: * Տարուան աւարտին համար կը մնայ 223 օր <center>[[21 Մայիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''22 Մայիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[23 Մայիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Մայիս]] 3qz444lfcvwhilpc5n4898koo6vofh3 0 32452 253464 253459 2026-08-18T12:07:20Z Azniv Stepanian 8 253464 wikitext text/x-wiki '''23 Մայիս''', տարուան 143-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 144-րդ) օրն է: * Տարուան աւարտին համար կը մնայ 222 օր <center>[[22 Մայիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''23 Մայիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[24 Մայիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Մայիս]] k9t8q8lcb3tdm76j9a3alsxbj5d9chu 0 32453 253460 2026-08-18T12:00:50Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ « '''24 Մայիս''', տարուան 143-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 145-րդ) օրն է: * Տարուան աւարտին համար կը մնայ 241 օր <center>[[23 Մայիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''24 Մայիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[25 Մայիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == Ստորոգութիւն:Մա...»: 253460 wikitext text/x-wiki '''24 Մայիս''', տարուան 143-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 145-րդ) օրն է: * Տարուան աւարտին համար կը մնայ 241 օր <center>[[23 Մայիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''24 Մայիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[25 Մայիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Մայիս]] bj4uzm8uohaelrp6h77wsgsnxp0fuo6 253465 253460 2026-08-18T12:09:01Z Azniv Stepanian 8 253465 wikitext text/x-wiki '''24 Մայիս''', տարուան 144-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 145-րդ) օրն է: * Տարուան աւարտին համար կը մնայ 221 օր <center>[[23 Մայիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''24 Մայիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[25 Մայիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Մայիս]] hsivfjcy05s14iqv4a1qxeq88qwjwbu 0 32454 253461 2026-08-18T12:03:10Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ « '''25 Մայիս''', տարուան 145-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 146-րդ) օրն է: * Տարուան աւարտին համար կը մնայ 240 օր <center>[[24 Մայիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''25 Մայիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[26 Մայիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == Ստորոգութիւն:Մա...»: 253461 wikitext text/x-wiki '''25 Մայիս''', տարուան 145-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 146-րդ) օրն է: * Տարուան աւարտին համար կը մնայ 240 օր <center>[[24 Մայիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''25 Մայիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[26 Մայիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Մայիս]] 6n8nsvqvup50zpv8c89xfwfoazz8q3m 253466 253461 2026-08-18T12:09:21Z Azniv Stepanian 8 253466 wikitext text/x-wiki '''25 Մայիս''', տարուան 145-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 146-րդ) օրն է: * Տարուան աւարտին համար կը մնայ 220 օր <center>[[24 Մայիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''25 Մայիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[26 Մայիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Մայիս]] dp748krk54a33ru1vmnw6zrekpe54l1 0 32455 253462 2026-08-18T12:04:42Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «'''26 Մայիս''', տարուան 145-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 146-րդ) օրն է: * Տարուան աւարտին համար կը մնայ 240 օր <center>[[25 Մայիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''26 Մայիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[27 Մայիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == Ստորոգութիւն:Մայ...»: 253462 wikitext text/x-wiki '''26 Մայիս''', տարուան 145-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 146-րդ) օրն է: * Տարուան աւարտին համար կը մնայ 240 օր <center>[[25 Մայիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''26 Մայիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[27 Մայիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Մայիս]] ng7f7qnlfji320rj1nsv3gy457mfdvi 253467 253462 2026-08-18T12:09:51Z Azniv Stepanian 8 253467 wikitext text/x-wiki '''26 Մայիս''', տարուան 146-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 147-րդ) օրն է: * Տարուան աւարտին համար կը մնայ 219 օր <center>[[25 Մայիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''26 Մայիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[27 Մայիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Մայիս]] 9zw1sypj3t0b1ypeabkhgdlmaekpcjr 0 32456 253468 2026-08-18T12:11:37Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «'''27 Մայիս''', տարուան 147-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 148-րդ) օրն է: * Տարուան աւարտին համար կը մնայ 218 օր <center>[[26 Մայիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''27 Մայիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[28 Մայիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == Ստորոգութիւն:Մայ...»: 253468 wikitext text/x-wiki '''27 Մայիս''', տարուան 147-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 148-րդ) օրն է: * Տարուան աւարտին համար կը մնայ 218 օր <center>[[26 Մայիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''27 Մայիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[28 Մայիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Մայիս]] m760lrkmjko63zok32ijzx53konkuor 0 32457 253475 2026-08-18T18:29:59Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ « '''1 Յունիս''', տարուան 153-րդ (իսկ [[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 154-րդ) օրն է:<center>[[31 Մայիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] 1 '''Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[2 Յունիս]]</center> * Տարուան աւարտին կը մնայ 212 օր։ == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == {{Տարուայ օրեր}} Ս...»: 253475 wikitext text/x-wiki '''1 Յունիս''', տարուան 153-րդ (իսկ [[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 154-րդ) օրն է:<center>[[31 Մայիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] 1 '''Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[2 Յունիս]]</center> * Տարուան աւարտին կը մնայ 212 օր։ == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == {{Տարուայ օրեր}} [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] jnpqn7ul1vdjkwgozh3ttazssrtqj1q 253476 253475 2026-08-18T18:33:04Z Azniv Stepanian 8 253476 wikitext text/x-wiki '''1 Յունիս''', տարուան 153-րդ (իսկ [[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 154-րդ) օրն է:<center>[[1 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] 2 '''Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[3 Յունիս]]</center> * Տարուան աւարտին կը մնայ 212 օր։ == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == {{Տարուայ օրեր}} [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] 13zcxi6ismsxgx9bbkomgssny4le2dm 0 32458 253494 2026-08-18T19:06:44Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «'''20 Յունիս''', տարուան 171-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 172-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 194 օր <center>[[19 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''20 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[21 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == <references /> Ստորոգութ...»: 253494 wikitext text/x-wiki '''20 Յունիս''', տարուան 171-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 172-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 194 օր <center>[[19 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''20 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[21 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == <references /> [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] 6vdsnyj33k49qf05occ3raql1ooemz9 0 32459 253495 2026-08-18T19:08:53Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ « '''21 Յունիս''', տարուան 172-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 173-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 193 օր <center>[[20 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''21 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[22 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == <references /> Ստորոգու...»: 253495 wikitext text/x-wiki '''21 Յունիս''', տարուան 172-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 173-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 193 օր <center>[[20 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''21 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[22 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == <references /> [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] fizkbjbmcca4xmvjtqvn89fp7mk3cci 0 32460 253497 2026-08-18T19:19:00Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «'''23 Յունիս''', տարուան 174-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 15-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 191 օր <center>[[22 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''23 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[24 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == Ստորոգութիւն:Յուն...»: 253497 wikitext text/x-wiki '''23 Յունիս''', տարուան 174-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 15-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 191 օր <center>[[22 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''23 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[24 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] 9bslc0825igo2c7u036yabkw0iiqcl9 0 32461 253499 2026-08-18T19:27:03Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «'''25 Յունիս''', տարուան 176-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 177-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 189 օր <center>[[24 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''254 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[26 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == Ստորոգութիւն:Յու...»: 253499 wikitext text/x-wiki '''25 Յունիս''', տարուան 176-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 177-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 189 օր <center>[[24 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''254 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[26 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] nngm28fkpury804bo4ceqrohk7o3v7z 253507 253499 2026-08-19T06:56:44Z Azniv Stepanian 8 253507 wikitext text/x-wiki '''25 Յունիս''', տարուան 176-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 177-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 189 օր <center>[[24 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''25 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[26 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] iabs7yzhglv21sycgple5bd5yvuyapf 0 32462 253500 2026-08-18T19:29:15Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «'''26 Յունիս''', տարուան 177-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 178-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 188 օր <center>[[24 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''25 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[26 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == Ստորոգութիւն:Յուն...»: 253500 wikitext text/x-wiki '''26 Յունիս''', տարուան 177-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 178-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 188 օր <center>[[24 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''25 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[26 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] m09y40re42j0nh95fgfzzfi4709o3lu 253501 253500 2026-08-18T19:30:28Z Azniv Stepanian 8 253501 wikitext text/x-wiki '''26 Յունիս''', տարուան 177-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 178-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 188 օր <center>[[25 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''26 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[27 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] 0vxgw9cudmsyuq8achb3e1bvsdw6rhf 0 32463 253502 2026-08-18T19:33:42Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «'''27 Յունիս''', տարուան 178-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 179-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 187 օր <center>[[26 Յունուար|26 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''27 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[28 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == Ստորոգ...»: 253502 wikitext text/x-wiki '''27 Յունիս''', տարուան 178-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 179-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 187 օր <center>[[26 Յունուար|26 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''27 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[28 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] 380m6gh2fltn1oxyqsh0st5opbsg4cg 0 32464 253503 2026-08-18T19:37:03Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «'''28 Յունիս''', տարուան 179-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 180-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 186 օր <center>[[27 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''28 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[29 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == Ստորոգութիւն:Յուն...»: 253503 wikitext text/x-wiki '''28 Յունիս''', տարուան 179-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 180-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 186 օր <center>[[27 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''28 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[29 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] oxvy9uhb2cvecdk5jq4oc3mvu5085ob 0 32465 253504 2026-08-18T19:39:35Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ « '''29 Յունիս''', տարուան 180-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 181-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 185 օր <center>[[28 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''29 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[30 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == Ստորոգութիւն:Յու...»: 253504 wikitext text/x-wiki '''29 Յունիս''', տարուան 180-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 181-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 185 օր <center>[[28 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''29 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[30 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] e6npywm0mr74746ssq2oum8nygwzetd 0 32466 253508 2026-08-19T07:01:55Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «'''2 Յուլիս''', տարուան 183-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 184-րդ) օրն է։<center>[[1 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''2 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[3 Յուլիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]]»: 253508 wikitext text/x-wiki '''2 Յուլիս''', տարուան 183-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 184-րդ) օրն է։<center>[[1 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''2 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[3 Յուլիս]]</center> == Դէպքեր == == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] 2mjrd3cr3vkaqigfvgfe9w3an1idlxb