Википеди
inhwiki
https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2
MediaWiki 1.46.0-wmf.24
first-letter
Медиа
Гӏулакха
Ювцар
Доакъашхо
Доакъашхочун дувцар
Википеди
Википеди ювцар
Файл
Файл ювцар
MediaWiki
MediaWiki ювцар
Ло
Ло бувцар
Новкъостал
Новкъостал дувцар
ОагӀат
ОагӀат ювцар
Моартал
Моарталах къамаьл
TimedText
TimedText talk
Модуль
Модуль ювцар
Event
Event talk
Бешлелаяр
0
3415
74075
57800
2026-04-15T20:42:28Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74075
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Lob Korocha2.JPG|мини|upright=1.2|ЦӀихеза Корочански бешамаш]]
'''Бешлелаяр''' ({{lang-ru|Садово́дство}}) — [[Растениеводство|баьцовгӀаш кхедара]] отрасль. Цун декхараш да:
* дуккха шерашка даха сомий е комарий баьцовгӀаш кхедар (''плодоводство'');
* декоративни баьцовгӀаш кхедар (''декоративное садоводство'').
[[Файл:Intensive apple orchard.jpg|175px|thumb|Ӏажий га сиха кхачийтар]]
[[Файл:Apple orchard near Brenner.jpg|175px|thumb|Лоам бешлелаяр]]
== Литература ==
* {{статья |автор =Тесля А. Е. |заглавие =Пути к наилучшему развитию Отечественного Садоводства |ссылка =http://kajuta.net/node/2635 |язык = |издание =Садовод |тип =Ежемесячный журнал плодоводства, огородничества и декоративного садоводства. Орган Ростовского на Дону Общества Садоводства Августейшего Имени Его Императорского Высочества наследника Цесаревича и Великого Князя Алексея Николаевича |год =1913 |том = |номер =1 |страницы = |doi = |issn = }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Журин А. Б., Капцинель М. А., Капцинель А. П.'' Календарь-справочник садовода-любителя. - М., Минсельхоз СССР, 1959. - Тираж 200 000 экз. - 495 с.
* ''Витковский В. Л., Краюшкина Н. С., Жмурко Л. А.'' Плодоводство Нечерноземья. - Л., Колос, 1983. - Тираж 15 000 экз. - 285 с.
== ТӀатовжамаш ==
{{примечания}}
[[ОагӀат:Бешлелаяр| Бешлелаяр]]
kbo50ffov3odj7ajf71wy95aspbv508
ГӀалгӀай гӀалаш
0
16004
74076
74055
2026-04-15T21:17:11Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74076
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Niy.jpg|справа|280px]]
'''ГӀа́лгӀай гӀа́ла́ши вӀо́внаши''' — юкъерча бӀаьшерий [[гӀалгӀай архитектура]]й объекташ; духьале яра́ а, хоам-ха дара́ а, зем бара́ а кхерах хьалъетта лакха гӀишлош я уж. Царех цхьаяраш [[ГӀалгӀайче]]н [[Шолжа шахьар]]е я, хӀаьта дукхагӀъяраш [[ЖӀайраха шахьар]]е я. Хьалха [[Наьсарен шахьар]]е массехк вӀов хиннай, кхы а дукхагӀа [[ГӀалме шахьар]]е а хиннай.
ВӀовнаш йоттарца къаьстта чӀоагӀа дегӀаенай гӀалгӀай архитектура. Ӏилманхоша оттадаьчох цар бувзам ба гӀалгӀай лоам хӀанз йиссача доккхийча кхертӀойх яь, ''[[Циклопическая кладка|циклопически]]'' аьнна цӀи йоахаш йолча гӀишлошца. Царех ширагӀъяраш вай замал хьалха II эзаршера чаккхеи I эзаршереи етта хинналга лоархӀ. Ерригача Кавказе гӀалай культура юхадийнъялар юкъерча бӀаьшерашка нийсденнад, хӀаьта эггара хозагӀа цу культурай феномен белгалъяьнналга лоархӀ лоаман ГӀалгӀайче, литературе «гӀалай мохк» аьнна хьоахаю из{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=155}}<ref>{{cite web|url= http://www.stav.kp.ru/photo/gallery/44542/|title= Ингушетия — страна башен|author= АО ИД «Комсомольская правда»|date= |work= |publisher= stav.kp.ru|accessdate= 2017-02-23|lang= ru|archive-date= 2016-09-21|archive-url= https://web.archive.org/web/20160921221212/http://www.stav.kp.ru/photo/gallery/44542/|deadlink= no}}</ref><ref>{{cite web|url= https://lifehacker.ru/2014/10/15/eto-nado-videt-egikal/|title= Уникальные места России, о которых вы вряд ли слышали: Эгикал|author= Артём Леднёв|date= |work= |publisher= lifehacker.ru|accessdate= 2017-02-23|lang= ru|archive-date= 2017-02-23|archive-url= https://web.archive.org/web/20170223212751/https://lifehacker.ru/2014/10/15/eto-nado-videt-egikal/|deadlink= no}}</ref>{{sfn|Басилов, Кобычев|1971|c=128—134}}. Дукхалага а дикалага а диллача, гӀалаш йоттар эггара чӀоагӀагӀа укхаза дегӀадена хиннад. Цу хӀамо а, иштта кавказерча къамай оаламаша а, из гӀалай культура ший овлашкара юкъара цаӀ хилар хьагойташ долча белгалонаша могадайта цхьаболча Ӏилманхошта хетийта — ГӀинбухерча Кавказе гӀалаш йоттар доладаьраш гӀалгӀай хилар{{sfn|Щеблыкин|1928|c=280}}<ref name="автоссылка1">{{книга |автор= Макалатия С. И.|заглавие= Хевсурети|ответственный= |ссылка= |место= Тбилиси|издательство= |год= 1940|том= |страниц= |страницы= 95 |isbn= |ref= }}</ref>{{sfn|Крупнов|1971|c=149—150}}{{sfn|Гольдштейн|1975|c=37, 112}}{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=154}}{{sfn|Пелевин П. История и традиции строительства ингушских башенных комплексов|2011|}}.
Проблем йолаш да гӀалайи вӀовнийи яьнна ха оттаяр а, XIII—XIV бӀаьшерашкара XVI—XVII бӀаьшерашка кхаччалца башха-башха увттаю цар яьнна ха{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=143}}, иштта уж лораяр а. Ха дӀа мел йода йохаш латт уж. Геттара чӀоагӀа зе даь хиннад гӀалгӀай гӀалашта Кавказхой тӀом хиннача ханеи, [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|деррига къам мехках даьккхача]] ханеи 1944—1957 шерашка: ахаш гӀалаши вӀовнаши йохаяьй йоккхийча топашцеи молхацеи лелха а лелхийташ<ref>{{книга|автор= Дахкильгов И.|заглавие= Древняя ингушская архитектура|ответственный= |ссылка= http://www.ingushetia.ru/about/kultura/|место= |издательство= |год= 2003|том= 1|страниц= |страницы= |isbn= |ref= |archivedate= 2016-07-01|archiveurl= https://web.archive.org/web/20160701105738/http://www.ingushetia.ru/about/kultura/}}</ref>.
== Хьахилари дегӀая́ри ==
[[Файл:Targim.jpg|мини|справа|[[Таргим]]]]
[[ГӀинбухера Кавказ|ГӀинбухерча Кавказе]] кхерах яь гӀалай хьисапе гӀишлош йолаш хиннай гӀалгӀай даьшка ([[къобана культура|къобана фунашка]]) вай замал хьалха II эзаршера чаккхеи — I эзаршереи хана чухьа.
[[Файл:Khamkhi.jpg|мини|справа|[[Хамхи]]]]
ГӀалгӀай лоам массехк моттиге ''[[Циклопическая кладка|циклопически]]'' яхаш йола доккхийча кхертӀойх яь гӀишлош йиса́й, масала, [[ТӀаргам]]е, [[Хамхи]], [[Аьгекхал]]а{{sfn|Чахкиев|2003|c=132—133}}{{sfn|Гадиев|2016|c=1}}, [[Дошхьакъле]], [[Кхарт]]а, иштта кхычахьа а{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=72}}. Царех цхьаяраш, кӀирах баьча маркхалах яьраш, XIII—XV бӀаьшерашка хьалъеттай аьнна оттадаьд, хӀаьта вожаш, ширагӀа йола циклопически гӀишлош, маркхал боацаш хьалъеттараш, вай з. хь. II эзаршера 2-гӀча аханегара денз еттай аьнна оттадаьд{{sfn|Чахкиев|2003|c=103}}{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=154}}.
Хьалйотташ яьккхача планах, яьча кладкай техниках, цхьацца кхыдолча бахьанашца а, ГӀалгӀайче циклопически гӀишлош тӀехьагӀа еттача гӀалашца вӀаший юкъара белгалонаш йолаш я. Тохкамхоша белгалдоах юкъерча бӀаьшерашка дегӀаена йола гӀалгӀай гӀалай архитектура бувзам болаш я Юкъерча Кавказе ширача ханашка хиннача кхерах гӀишлош йоттарца{{sfn|Мужухоев|1995|c=42}}.
== ГӀишлош йоттар ==
[[Файл:Ингушская боевая башня в разрезе.jpg|мини|справа|ГӀалгӀай вӀовна куц да юкъе гӀолла хоадайича. И. П. Щеблыкин яхачо дилла сурт, 1928 шу]]
Юкъерча бӀаьшерий ГӀалгӀайче эггара дукхагӀа дегӀаденача белхаех хиннад гӀишлош йоттара гӀулакх. Цу гӀулакха юкъе къаьст-къаьстта «специальносташ» а хиннай, масала, кхертӀой лохараш/хьабоаккхараш а, кхераардархой а<ref>{{книга |автор= Хасиев С.-М. А.|часть= Из истории развития кустарных промыслов чеченцев и ингушей в дореволюционном прошлом (обработка металла и камня)|заглавие= Хозяйство и хозяйственный быт народов Чечено-Ингушетии.|ответственный= |ссылка= |место= Грозный|издательство= |год= 1983|том= |страниц= |страницы= 23|isbn= |ref= }}</ref>.
Цхьабакъда, эггара чоалханегӀа къаьстта болхговзал эшаш хиннад гӀишлонхочун пхьоал. Цхьа сел чоалхане доаца цӀенош а кхыйола гӀишлош а наха шоаш йотта могаш хинна бале а, чоалхане гӀалаш, къаьстта вӀовнаш хьалйоттар эшаш хиннад «къаьстта болча пхьарий карагӀдоала лакха пхьоарал а, поалхам а, Ӏилма а, техникацара оамалга даьккхар… из хьакъ хиннад дуккха боацача гӀишлонохой-говзанчий»{{sfn|Крупнов|1971|c=131}}. Цу говзанчех гӀалгӀаша ''«тӀоговзанчий»'' оалаш хиннад. Цар специализацех хиннад вӀаштаръяь нах чуӀеш йола гӀишлош хьалйоттар, иштта тайп-тайпара маьлхара кашамаши, ердаши, элгацаши. ТӀеххьара шиаш, динца ювзаенна гӀишлош, хьалйоттар алхха хержа болча тӀоговзанчашта тӀадулаш хиннад. Пхьара ишта бола тешам цун доккха сийдар хиннад, цун кулгаговзал а эздел а наха къоабалдар хиннад.
Юкъерча бӀаьшерашка цӀихеза гӀалгӀай тӀоговзанчаш хиннаб<ref>''Муталиев Т. Х.-Б, Чахкиев Д. Ю.'' Славные сыновья и дочери Ингушетии. С. 47.</ref>:<br>
• [[Янд]] ([[Аьрзи (кхаьлл)|Аьрзера]])<br>
• Оахаранаькъан Дуго ([[Фуртовг]]ара)<br>
• Лаьнанаькъан Даьци ([[Фуртовг]]ара)<br>
• Чуранаькъан Хазби ([[Фуртовг]]ара)<br>
• Барханой Баки ([[Бархане]]ра)<br>
• Дударанаькъан Ерда ([[Хьули|Хьулера]])<br>
• Йовлой Арсмак ([[Йовли|Йовлера]])<br>
• Хоаной Хинг ([[Хаьни|Хаьнера]])<br>
• Аьлданаькъан Таьт-Боткъа ([[ТӀаргам]]ара)<br>
• Баркимхой къонгаш (Лакхереи, Юкъереи Лохереи Озиг) — ишта, гӀишлош йоттара пхьоал леладеш бӀарчча тайпаш а хиннад. Царех да, вӀовнаш къаьстта тӀехдика хьалйотташ хинна, [[Баркимхой]]{{sfn|Чахкиев|2003|c=126}}<ref>''Хасиев С.-М. А.'' Из истории развития кустарных промыслов чеченцев и ингушей в дореволюционном прошлом (обработка металла и камня) // Хозяйство и хозяйственный быт народов Чечено-Ингушетии. Грозный, 1983. С. 25.</ref>.
ГӀалгӀай гӀишлонхой мехка доазал дехьа а бовзаш хиннаб — Нохчийи, ХӀирийи Гуржийи мехкашка. Чоалхане гӀалаш йолаш гӀишлош хьалйотта дӀабехаш хиннаб уж{{sfn|Щеблыкин|1928|c=280}}<ref name="автоссылка1" />{{sfn|Крупнов|1971|c=149—150}}.
Ӏилманхоша белгалдаьхад ГӀалгӀайчеи, Нохчийчеи, ХӀирийчеи, Гуржехьен гӀинбухера шахьараши чулоацача лаьтта ХIV-XVIII бӀаьшерашка къаьстта гӀалгӀаша гӀишлош хьалйоттар хьалхале йолаш хиннад{{sfn|Гольдштейн|1975|c=112}}.
== ГӀалаш ==
Нах бахаш йола гӀала — нийса саьнаш дола е нийса биъ са бола кхерах яь гӀишло я, дукхагӀча даькъе шиъ-кхоъ гӀат йолаш, дикка топпар хьакха́ шаьра тхов а болаш. Кхоъ гӀат йолча гӀалий лакхал, юккъера хьаийцача, 10-12 метр хул, ларда боарамаш тайп-тайпара хул: 5×6 а, 10×12 а метр{{sfn|Гольдштейн|1977|c=229}}. ГӀалий пенаш кӀезига-кӀезига хьаготталуш урагӀа долх. Цу хӀаманца гӀалгӀай гӀалаш къаьстта чӀоагӀа белггала я{{sfn|Чахкиев|2003|c=132—133}}.
[[Файл:Опорный столб ингушской башни.jpg|180px|мини|справа|ГӀала чу юккъе багӀа ''«ердабӏоагӏа»'']]
Нах бахаш йола гӀала йотташ кхертӀой Ӏодахкар ишта чоалхане хилац вӀов йоттача хана дохкаш мо. Цу шин тайпарча йолча гӀалий баьрелага хьажжа да из. ГӀала йоттар духхьал нах чуӀера духьа йотташ хиларга хьажжа, сихагӀа йотташ хиннай, из бахьан долаш тӀерача куца́ чӀоагӀа терко еш хиннаяц. ГӀалгӀайче гӀалаш дукхагӀа [[Известковый раствор|кӀира маркхалаца]] йотташ хиннай, тӀехьнахьа сома штукатурка еш хиннай ӀажагӀа е кӀай-ӀажагӀа беса, чухьнахьа кладкай овнашта маркхал дӀатӀахьокхаш хиннаб. Из белгало йолаш я лоаман ГӀалгӀайчера гӀишлош: гӀалаши вӀовнаши, ердаши элгацаши, маьлхара кашамаши. Оаламашка дувцачох, кӀира маркхалах дӀатохаш хиннад котама фуаш а, шура а{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=161}}.
ГӀала чу лардага хьаболалуш юккъе оттабеш хиннаб кхерах баь биъсаьна бӀоагӀа — «ердабӏоагӏа» оалаш хиннад цох. Цох дӀа а гӀортабеш бохкаш хиннаб гӀаташта юкъе бадаш бола сома гӀайбаш. «Царна пхорагӀа диткъагӀа бола гӀайбаш бохкаш хиннаб, цхьан дистаца кхертӀойх дӀагӀерта болаш. Цу гӀайбаш тӀа [[хворост|пицхаш]] йохкаш, царна тӀа топпар булаш хиннаб»<ref>Мужухоев М. Б. Средневековая материальная культура Горной Ингушетии. Грозный, 1977. С. 20.</ref>.
== Хьокхаш ==
Нах бахача гӀалагара вӀовнага дехьайоалача кепах ''«хьокхаш»'' е ''«ах-вӀонаш»'' оал ({{lang-ru|полубоевые башни}}). Нах бахача гӀалашцеи вӀовнашцеи цар башхало фу я аьлча, гӀалий а вӀовний а йола белгалонаш йолаш я уж. 3-4 гӀат йолаш хьалъйотташ хиннай уж. Бухагахьа хьокхаш нийса биъ са болаш я, хӀаьта майда зӀамагӀа я гӀалий хулачул: 4,5-5 м шерала а, 5-5,5 м йӀоахала. Лакхал — 12-16 м йолаш хул. Цу тайпарча гӀалашка ерданбӀоагӀа хилац, амма вӀовнашка хулаш мо [[чӀерх]]аш (машикулеш) хул. Чура тховнаш нах бахача гӀалашка санна ве́да хул, хенех даь. Чувалар а нах бахача гӀалашка санна хул хьалхарча гӀата тӀа. ВӀовнашка мо шоллагӀча гӀатага гӀолла хьокхашка чувоалалга геттара нийлха хул{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=162}}.
== ВӀовнаш ==
[[Файл:Niy 3.jpg|мини|справа|ВӀов я [[Ний]]]]
[[Файл:Pyaling.jpg|мини|справа|[[Пхьалинг]]]]
ГӀалгӀай гӀишлош йоттара гӀулакх эггара чӀоагӀагӀа дегӀадар дувзаденна да '''вӀовнаш''' йоттарца. ВӀов хьисапе гӀишло хьахилар дувзаденна да цкъа хьалха нах чуӀеш йола гӀала дегӀайоалаяь хьокха хьаярцеи, тӀаккха тӀехьагӀа хьокхаш дегӀайоалаеш вӀовнаш хьаярцеи. Ӏилманхоша яхачох вӀовнашта юкъе хьалхагӀа хьахиннай веда тхов бола вӀов, цул тӀехьагӀа лагӀай хьисапе тхов бола вӀов. Уж тӀеххьаръяраш тӀехдикагӀа кеп йолаш я{{sfn|Марковин В.И.|1975|c=121}}. ХӀаьта а, дикагӀа гӀалаш хьахиннай аьнна вожаш хьалъе соцаяь хиннай аьнна дац, тайп-тайпара кепаш йола гӀалаш хьалъеш хиннай тӀеххьара юкъера бӀаьшерашка кхаччалца{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=137}}.
=== Веда тхов бола вӀовнаш ===
Веда тхов бола вӀовнаш 4-5 гӀат йолаш йотташ хиннай. Духьале яр духьа цар тховнаш [[парапет]]аца чӀоагӀдеш хиннад е хӀара саьнага говнаш дагӀаш (царга хьисапе урагӀа дагӀа кхерий долаш) тхов беш хиннаб. Цар лакхал тайп-тайпара я 16 метрагара ([[Мецхал]]) 25 метрага кхаччалца ([[Барким]]). Лакха парапет йолаш веда хьисапе тховнаш долаш вӀовнаш я [[Фуртовг]]е, [[Хьарп]]е, [[Лаьжг]]е, [[Фалхан]]е, [[Шоане]], [[Гадаборш-ЦӀенге]], [[Къест]]е, иштта кхычахьа а. Говнаш дола вӀовнаш я [[ГовзтӀе|ГовзтӀа]], Мецхале, [[Гаракх]]а, [[Бишт]], [[Наькист]]е, [[Бисар]]е, [[Цхьори|Цхьоре]], иштта кхычахьа а{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=138}}.
[[Файл:Byalgan.jpg|250px|мини|справа|[[Бялган|БаьлгӀане]] латта {{comment|тӀаьпа|шаьра, веда (плоский)}} тхов бола XII-ча бӀаьшерара вӀов]]
Цу тайпара масал долаш я [[БаьлгӀане]]ра вӀов. [[Маьтлоам]]а мухале улл [[БаьлгӀане]]. Цун вӀов 16 метр лакха я веда болаш говнаш дагӀа тхов а болаш. Цунна юхе 4 гӀала латт. IX—X бӀаьшерий хана еттай уж, амма къаьстта ер вӀов XII бӀаьшера я аьнна оттадаьд Ӏилманхоша<ref>{{cite web|url= http://bakdar.org/view_index.php?id=6977|title= Радиоуглеродные датировки боевой башни с. Бялган|publisher= |accessdate= 2017-04-11|lang= ru|archive-date= 2017-04-13|archive-url= https://web.archive.org/web/20170413072929/http://bakdar.org/view_index.php?id=6977|deadlink= no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20170413072929/http://bakdar.org/view_index.php?id=6977 |date=2017-04-13 }}</ref>.<br>
== Чхарашта яь гӀалаш ==
ГӀалгӀай гӀалашта юкъе цхьаяраш я лакхача чхарашта яь гӀалаш, дукхагӀа гонахье зе аьнна баьрел дола гӀишлош я уж. Царех я, масала: [[ПхьагӀала баьре хьагӀ]], [[ВӀовнашке]].
[[Файл:Khay.jpg|мини|справа|ГӀалаш йола пхьа «[[Хьай (пхьа)|Хьай]]»]]
== ГӀалгӀай гӀалашца хоамбара система ==
ГӀалгӀаша шоай пхьанаш вӀаший гарга йотташ хиннай, шоайла 500 м е 1 км мара гаьна хургйоацаш. Цхьан пхьегара лоалахой пхьера вӀовнаш бӀаргагуш хиннай: хоамбара духьа а пайда эцаш хиннаб вӀовнех, массехк секунда мара ца эшаш оарц даккхарах хоам дӀабохийташ хиннаб массайтта километр гаьна. ДукхагӀа мел йола пхьанаш яд гувнаш тӀа, е чӀожий мухаленаш тӀа е довкъаш тӀа. Лоаман ГӀалгӀайчен картага хьажача гуш да, гӀалгӀай пхьанаш цахаддача зӀанара кепе ядаш я Эс а, Ӏарам-хин а, кхыча хийн а атагӀенашка гӀолла{{sfn|Пелевин П. История и традиции строительства ингушских башенных комплексов|2011|c=}}.
Духьале яра а ха дара оамалах йолча вӀовнашта юкъе эггара дукхагӀа цӀихезаи йовзаши яр [[ВӀовнашке]]ра вӀовнаш я. Веда тхов болча гӀалаех лоархӀаш а я уж{{sfn|Пелевин П. История и традиции строительства ингушских башенных комплексов|2011|c=}}.
== Галерей ==
<gallery>
Файл:Таргим 7.jpg|[[ТӀаргам]]ара [[гӀап-гӀалаш]]
File:Erzi, Ingushetia, Erzi towers.jpg|[[Аьрзи (пхьа)|Аьрзера]] вӀовнаш
File:Vovnushki-1.jpg|[[ВӀовнашке]]н гаьнара
Файл:Bashni_vovnushki.jpg|ВӀовнашке юхера
Файл:Vovnushki_vaynakh.jpg|ВӀовнашкен малхбоалехьара ткъам
File:Древнее строение, Ингушетия, Кавказ, горы, Medieval tower, Ingushetia, Caucasus.jpg|[[Ӏарамхий|Ӏарамхин]] атагӀа латта гӀалан пен
File:Ingushetia, Russia, Ingush tower complex.jpg|[[Фалхан]]
</gallery>
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{книга
| автор = Агиров Т. А.
| заглавие = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям
| язык = ru
| место = М.
| издательство = Перо
| год = 2021
| страниц = 416
| isbn = 978-5-00189-087-4
| ref = Агиров
}}
* {{книга
| автор = Басилов В. Н., Кобычев В. П.
| часть = Галгай — страна башен
| заглавие = Советская этнография
| язык = ru
| место = М.
| год = 1971
| страниц =
| страницы = 128—134
| ref = Басилов, Кобычев
}}
* {{книга
| автор = [[Вахушти Багратиони]]
| заглавие = География Грузии
|отвественный = Введение, перевод и примечания М. Г. Джананашвили
| место = {{comment|Тифлисъ|Тбилиси}}
| издательство = Типография К. П. Козловскаго
| год = 1904
| страниц = 243
| ref = Вахушти Багратиони
}}
* {{статья
|автор = Гадиев У. Б.
|заглавие = Край башен и легенд — Горная Ингушетия
|ссылка = http://discours.press/dostoyanie-pokolenij/kraj-bashen-i-legend/
|язык = ru
|издание = «Discours»
|год = 2016
|ref = Гадиев
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20161108120032/http://discours.press/dostoyanie-pokolenij/kraj-bashen-i-legend/
|archivedate = 2016-11-08
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20161108120032/http://discours.press/dostoyanie-pokolenij/kraj-bashen-i-legend/ |date=2016-11-08 }}
* {{книга
| автор = Гольдштейн А. Ф.
| заглавие = Башни в горах
| язык = ru
| ссылка = http://books.totalarch.com/n/1524
| место = М.
| издательство = Советский художник
| год = 1977
| страниц = 330
| ref = Гольдштейн
}}
* {{книга
|автор = Долгиева М. Б., Картоев М. М., Кодзоев Н. Д., Матиев Т. Х.
|заглавие = История Ингушетии
|издание = 4-е изд
|место = Ростов-на-Дону
|издательство = Южный издательский дом
|год = 2013
|страниц = 600
|isbn = 978-5-98864-056-1
|ref = Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев
}}
* {{книга
|автор = [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]]
|заглавие = [[Средневековая Ингушетия]]
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1971
|страниц = 208
|тираж = 2800
|ref = Крупнов
}}
* {{книга
|автор = Марковин В. И.
|часть = Некоторые особенности средневековой ингушской архитектуры
|заглавие = Архитектурное наследство
|место = М.
|год = 1975
|ref = Марковин
}}
* {{книга
|автор = Марковин В. И.
|заглавие = Каменная летопись страны вайнахов
|язык = ru
|ответственный = М. А. Азиев, Д. Ю. Чахкиев
|место = М.
|издательство = «Русская книга»
|год = 1994
|isbn = 5—268—01387—4
|ref = Марковин
}}
* {{книга
|автор = Мужухоев М. Б.
|заглавие = Ингуши. Страницы истории, вопросы материальной и духовной культуры
|место = Саратов
|год = 1995
|ref = Мужухоев
}}
* {{книга
|автор = Семёнов Л. П.
|заглавие = Археологические и этнографические разыскания в Ингушетии в 1925-27 гг.
|место = Владикавказ
|издание = Вып.1.
|издательство = Известия ИНИИК
|год = 1928
|ref = Семёнов
}}
* {{книга
|автор = Чахкиев Д. Ю.
|заглавие = Древности Горной Ингушетии
|место = Назрань
|издательство =
|год = 2003
|том = 1
|страниц =
|isbn =
|ref = Чахкиев
}}
* {{книга
|автор = [[Щеблыкин, Иван Павлович (археолог)|Щеблыкин И. П.]]
|заглавие = Искусство Ингушетии в памятниках материальной культуры
|место = Владикавказ
|издательство = ИИШГИК
|год = 1928
|том = 1
|страниц =
|ref = Щеблыкин
}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья|автор= Сампиев Х.|заглавие= Архитектурное мастерство ингушей|ссылка= http://www.ingush.ru/serdalo141_4.asp|язык= ru|издание= [[Сердало]]|тип= |год= 2005|месяц= август|число= 18|том= |номер= 94 (9615)|страницы= |doi= |issn= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20160309210212/http://www.ingush.ru/serdalo141_4.asp|archivedate= 2016-03-09}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160309210212/http://www.ingush.ru/serdalo141_4.asp |date=2016-03-09 }}
* {{статья|автор= Пелевин П.|заглавие= История и традиции строительства ингушских башенных комплексов|оригинал= |ссылка= http://azanfund.ru/interesting/gikal-history-legends-and-facts/|автор издания= |издание= Фонд «Азан»|тип= |место= |издательство= |год= 2011|месяц= |число= |том= |выпуск= |номер= |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= ru|ref= Пелевин П. История и традиции строительства ингушских башенных комплексов|archiveurl= https://web.archive.org/web/20170312050925/http://azanfund.ru/interesting/gikal-history-legends-and-facts/|archivedate= 2017-03-12}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20170312050925/http://azanfund.ru/interesting/gikal-history-legends-and-facts/ |date=2017-03-12 }}
[[ОагӀат:ГӀалгӀай архитектура]]
151grg1uzonhla8f4qzoa1bxx1fqixp
Эбане
0
16754
74077
69477
2026-04-16T01:26:34Z
Коазой Рашид
1210
74077
wikitext
text/x-wiki
{{НП+Россия
| статус = юрт
| русское название = Эбане
| оригинальное название =
| изображение =
| герб =
| флаг =
| lat_deg = 42.81724
| lon_deg = 44.70054
| регион = Ингушетия
| регион в таблице = ГӀалгӀайче
| вид района = Муниципальни шахьар
| район = Джейрахский район
| район в таблице = ЖӀайраха шахьар
| вид поселения = Юрта хьисапе моттиг
| поселение = Сельское поселение Бейни
| поселение в таблице = Юрта хьисапе моттиг Бейни{{!}}Бейни
| C в регион = слева
| глава =
| дата основания =
| прежние имена =
| статус с =
| площадь =
| высота центра НП =
| население = {{ Население | Эбан | тс }}
| год переписи = {{ Население | Эбан | г }}
| плотность =
| агломерация =
| национальный состав = [[гӀалгӀай]]
| конфессиональный состав = бусалба
| этнохороним =
| часовой пояс =
| почтовый индекс = 386430
| почтовые индексы =
| телефонный код =
| цифровой идентификатор = 26205805035
| цифровой идентификатор 2 = 26620450271
| категория в Commons =
| сайт =
| описание флага =
}}
'''Эбане'''{{Дехьавалар|ЦӀи}} ({{lang-ru|Эбан}}, {{lang-ru2|Обане}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[кхаьлл]] я. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл.
Административни лоархӀаш хилча Эбане ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Бейни]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}.
== ЦӀи ==
ГӀалгӀай меттала укх кхаьллах «Эбане» оал{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=41}}{{sfn|Хьоашаланаькъан|1990|c=13}}. Эрсий меттала — «Эбан»<ref name="Закон РИ № 5-РЗ"/>{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=41}}.
== Статус ==
[[Россе Федераци|Россе Федерацен]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача,
Эбане статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Бейни]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Эбане ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Бейни]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш йолга лоархӀ<ref name="Закон РИ № 5-РЗ">[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]</ref>.
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[пхьа]]» е «[[кхала]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
== Географи ==
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа [[ЖӀайраха шахьар]]е лоам [[ЖӀайрах]] яхача юрта хьалмагӀа ваьлча, Обанхий Іарамхих дӀакхеттача, [[Ӏарамхий|Ӏарамхи]] аьтта оагӀорахьа лакхача лоаман [[зӀогал]]а тӀа ягӀа Эбана шира гӀалаш. Эбанена лакхе, дукъа [[кӀасартӀе|кӀасар тӀa]], Маьтлоама кӀалха улл цхьаькха цхьа лоаман зӀамига юрт — [[ДухьаргаштӀе]]{{sfn|Хьоашаланаькъан|1990|c=13}}. Эбанех 5 км гаьна бо́да [[ГӀалгӀай никъ]], гаьна доаццаш улл [[Бейни]]. Ӏарамхил дӀадехьаваьлча, [[МохтӀе]]нгеи [[Ӏарамхий (курорт)|«Ӏарамхий» курортагеи]] бо́да никъ ба.
=== Сахьата оаса ===
Эбане, еррига ГӀалгӀай Республика мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я<ref>{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}</ref>.
== Тархьар ==
ХIХ-ча бӀаьшера шовзткъалагӀча шерашка эрсий паччахьо [[Эрсий-кавказхой тӀом|Кавказ караерзаеча хана]] {{кхм|Розен, Григорий Владимирович|барона Розенеи}} инаралас [[Абхазов Иван Николаевич|Абхазовси]] йохаяьй уж. Укхазара хьадаьннад [[цисканаькъан]] тайпа{{sfn|Хьоашаланаькъан|1990|c=13}}.
Оаламо яхачох, дукха шераш хьалха, моцагӀа-моцагӀа цхьа моастагӀа тӀавенав, йоах, Эбане яккха. [[ГӀалаш]]ка мел баьха нах, тӀом беш, байна дӀабаьннаб. Алхха цхьа бер дисад дийна, ага чу улла бер. КӀаьнк хиннав из. Бирсбеннача моастагӀаша ийсазза гебагӀа Іеттаб цунна, тӀаккха, ший ага а тӀехьа, лосттаваь ахка вахийтав. Іарамхиво Ӏовихьав из, Тийрках дӀатехав. [[Балте|Балта]] йистте хьалъаракхессад Тийрко кӀаьнк чувоалла ага. ЧӀоагӀа цецваьннав цигга тӀакхаьча лоамаро-[[чарахь]]. Циск, аьнна, цӀи тиллай цо дийна висача кӀаьнках. Циск мо мара лергволаш хиннавац хьо, яхилга хиннад из. ТӀаккха, верза а ваь, воккха хилча, ше ваьча Эбане цӀавахийтав из{{sfn|Хьоашаланаькъан|1990|c=13}}.
== Бахархой ==
{{ Население | Эбан }}
== Инфраструктура ==
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Эбане.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{книга
| автор = Агиров Т. А.
| заглавие = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям
| язык = ru
| место = М.
| издательство = Перо
| год = 2021
| страниц = 416
| isbn = 978-5-00189-087-4
| ref = Агиров
}}
* {{публикация|книга
|заглавие = Ономастикон Ингушетии
|вид = [[Справочное издание|справ.-энцикл. изд]].
|ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Реценз.: д.п.н., проф. [[Жеребило Татьяна Васильевна|Т. В. Жеребило]], к. филол. н., [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]]
|место = М.
|издательство = ТПК «Центробланк»
|год = 2021
|страниц = 120
|isbn = 978-5-91303-022-1
|тираж = 500
|ref = Ономастикон Ингушетии
}}
* {{статья
|автор = [[Хьоашаланаькъан Ӏаьла]]
|заглавие = Эбанеи ДухьаргаштӀеи
|ссылка = https://archive.org/details/selaad--i---mgz-m/Села1ад%201990г.%20№6/page/n11/mode/2up
|язык = inh
|издание = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]]
|тип = журнал
|год = 1990
|месяц = 12
|день = 5
|страниц = 16
|ref = Хьоашаланаькъан
|archiveurl =
|archivedate =
}}
== ТӀатовжамаш ==
{{Населённые пункты Джейрахского района}}
[[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]]
esk2vsfi2fvoz7l6l2hl3tp6l0c8tx7
Ло:Motd/2026-04-16
10
18595
74074
2026-04-15T12:13:02Z
Frhdkazan
139
Керда оагIув: «Conjugation in Paramecium.webm»
74074
wikitext
text/x-wiki
Conjugation in Paramecium.webm
3h4it52xqotsu3oq188b74pxya4i7lk
Гӏовзтӏе
0
18596
74078
2026-04-16T03:37:40Z
Коазой Рашид
1210
[[ГӀовзтӀе]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам
74078
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[ГӀовзтӀе]]
1qnsfnkpli7rsxrd3f2ka16rappu3ci