Википеди
inhwiki
https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2
MediaWiki 1.46.0-wmf.24
first-letter
Медиа
Гӏулакха
Ювцар
Доакъашхо
Доакъашхочун дувцар
Википеди
Википеди ювцар
Файл
Файл ювцар
MediaWiki
MediaWiki ювцар
Ло
Ло бувцар
Новкъостал
Новкъостал дувцар
ОагӀат
ОагӀат ювцар
Моартал
Моарталах къамаьл
TimedText
TimedText talk
Модуль
Модуль ювцар
Event
Event talk
ГӀалгӀайче
0
1734
74103
73341
2026-04-20T22:47:22Z
Kwamikagami
1784
74103
wikitext
text/x-wiki
{{Субъект РФ
| Русское название = {{center|ГӀалгӀай мохк<br>ГӀалгӀайче}}
| Другое название = {{lang-ru|Республика Ингушетия}}
| Входит в = * [[Северо-Кавказский федеральный округ|Даькъастен федеральни го́м]]а́
* [[Северо-Кавказский экономический район|Даькъастен экономикай шахьар]]а
| Тип = Республика
| Включает =
| Столица = [[Магас]]
| Крупные города = Магас, [[Наьсаре]], [[МагӀалбик]], [[Илдарха-ГӀала]], [[Шолжа-Пхье]]
| Глава = [[Махмуд-Али Калиматов|Келматанаькъан Макшарипа Махьмуд-Ӏаьла]]
| Название главы = [[Глава Ингушетии|Мехкда]]
| Глава2 = [[Сластенин Владимир Владимирович]]
| Название главы2 = [[Правительство Республики Ингушетия|Доалчен Тхьамада]]
| Глава3 = [[ТӀумхой Ӏумара Мухьмад]]<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20220307231902/https://www.parlamentri.ru/index.php/sostav-i-struktura/rukovodstvo/36-predsedatel-narodnogo-sobraniya-respubliki-ingushetiya/1842-predsedatel-narodnogo-sobraniya-ri |title=Председатель Народного Собрания Республики Ингушетия |website=[[Народное Собрание Республики Ингушетия|НСРИ]] |date=2021-10-03 |archive-date=2022-03-07}}</ref>
| Название главы3 = [[Народное Собрание Республики Ингушетия|Халкъа Гуллама тхьамада]]
| Код субъекта = 06
| Место по ВРП = 79
| Языки = [[Ингушский язык|гӀалгӀай]], [[Русский язык|эрсий]]{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 10}}
| Население = {{ Население | Ингушетия | тс }}
| Год переписи = {{ Население | Ингушетия | г }}
| Место по населению = {{МестоПоНаселениюРегионы|Ингушетия}}
| Плотность = {{ПлотностьНаселенияРегионы|Ингушетия}}
| Национальный состав = [[гӀалгӀай]]
| Конфессиональный состав = [[бусалба ди]]
| Площадь = {{ПлощадьРегионы|Ингушетия|фс}}
| Место по площади = {{ПлощадьРегионы/Место|Ингушетия}}
| Максимальная высота =
| Средняя высота =
| Минимальная высота =
| Часовой пояс = {{MSK0}}
| Телефонный код =
| Интернет-домен =
| Сайт =
}}
'''ГӀалгӀайче''' ''(я)'', е '''ГӀалгӀай Мохк''' ''(ба)'', иштта '''ГӀалгӀай Республика''' ''(я)'' ({{lang-ru|Ингушетия, Республика Ингушетия}}) — [[Эрсече|Россе Федерацера]] [[Республика (Эрсече)|республика]]. [[Даькъастен федеральни округ|Даькъастен федеральни округá]] юкъейоагӀаш я.
ГӀалгӀайчен [[нанагӀала|на́нагӀа́ла]] [[Магас]] я. Паччахьалкхен мотт шиъ ба — [[ГӀалгӀай мотт|гӀалгӀайи]], [[Эрсий мотт|эрсийи]].
ГӀалгӀай мехка [[гӀай]] [[малхбузе]]хьеи [[гӀинбухе]]хьеи [[ХӀирийче|ХӀирий мехкацеи]], [[ГӀаьбартой-Малкхарой мохк|ГӀаьбартий-Малкхарой мехкацеи]] да, [[малхбоале]]хьа [[Нохчиче|Нохчий мохк]] ба, хӀаьта [[зӀилбухе]]хьа ГӀалгӀайчен гӀай [[Гуржехье|Гуржий мехка]] [[Мцхета-Мтианети|МацагӀатен лоамеца]] да, из цхьатара нийслу Эрсечен паччахьалкхен гӀайнаца.
Мохк гӀинбухехьара зӀилбухехьа 144 км бӀаьха ба, малхбузехьара малхбоалехьа 72 км ба.
ГӀалгӀай Республика кхеллай [[1992|1992 шера]] [[аьтинга бетта 4]]-ча дийнахьа.
Лаьттан [[майда]]х лаьрхӀача, ГӀалгӀай мохк эггара зӀамагӀа йола регион я Россе Федераце, [[Город федерального значения|федеральни лоадам бола пхьеш]] лоархӀаш ца хилча.
== ЦӀи ==
Мехка цӀи хьахиннай ''[[гӀалгӀай]]'' къаман цӀерахи ''«че»'' яхача суффиксахи. Уж вӀашагӀкхийттача ''«ГӀалгӀай баха лаьтта»'' аьнна маӀан хьадоал. «ГӀалгӀай» яха дош геттара шира да, Ӏилманхоша тайп-тайпара {{комм 2|разъяснять ду|доашх}} из{{sfn|Крупнов|1971|с=34}}. Цхьаццачара «''гӀалгӀай яхар ''„ГӀалий гӀишлонхой“'' яхилга да» оал, вокха́ра ''«Даьла нах»'' е ''«Даьла къам»'' яха маӀан увттаду.
Иштта шира гӀалгӀай цӀув хиннача ''Гела'' е ''Гала'' яхачунца цӀи ювзараш а ба<ref name="ingush">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110924163538/http://ingushetia.info/2008/02/07/kratkij-istoricheskij-ocherk.html |title=Краткий исторический очерк Ингушетии |website=ingushetia.info |archive-date=2011-09-24 |access-date=2011-09-24 |lang=ru}}</ref>. Кхычар хьаяхачох, «гӀалгӀай» яха дош [[Сумерой мотт|сумерой метта]] а хиннад белгалдаь (III—II эзар шу в.з. хьалха). Цу чу из чудаьннад «су», «субир», «хуррий» ({{lang-ru2|хурриты}}) яхаш цӀераш йолаш. «ГӀалгӀай» яха дош сумерой меттала ''«боккхий лувраш»'' ({{lang-ru2|«великие говорящие»}}) аьнна маӀан долаш леладеш хиннад, ''«зиракаш»'' ({{lang-ru2|«мудрецы»}}) яха ший маӀан долаш{{sfn|Хайров|2012|c=11}}.
[[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] мохк «Ингушетия» яхаш ба, «ингуши́» яхача дешахи — гӀалгӀаех [[Ангушт]]а цӀерагӀа яьккха цӀи, ''-éти'' яхача [[Грузинский язык|гуржий]] [[суффикс]]ах, цхьантехача из а ''«гӀалгӀай баха моттиг»'' аьнна хьахул из. «Ингуши» яха этноним [[XVII бӀаьшу|XVII-ча бӀаьшера]] денз яржа йолаеннай{{sfn|Кушева|1963|c=65, 66}}.
Ӏилман балхашка регион белгалйоаккхаш иштта «[[Дзурдзукетия|Дзурдзукети]]»{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 151}}, «КистӀети»{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 150}}{{sfn|Anton Friedrich Büsching|1781|c=21}}, «ГӀлигӀви»{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 152}}, «Гелия»<ref>{{cite web |author=Colton, G. Woolworth (George Woolworth) |url=https://maps.princeton.edu/catalog/princeton-x346d6063 |title=Colton's Turkey in Asia and the Caucasian provinces of Russia |lang=en |website=library.princeton.edu |publisher=New York : G. W. and C. B. Colton & Co. |date=1855 |access-date=2021-12-28 |archive-date=2021-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211228230021/https://maps.princeton.edu/catalog/princeton-x346d6063 |deadlink=no}}</ref>, «Галга»{{sfn|Энгельгардт, Паррот|1814|с=26}}, «Ингушия»{{sfn|Мартиросиан|1928|c=}}.
== Физикан-географе [[экам]] ==
=== Географи ===
ГӀалгӀайче улаш я [[Керттера Кавказа дукъ|Керттерча Кавказа довкъан]] гӀинбухерча босенаш тӀа (юкъерча даькъе) иштта цун юхе да́дача зӀамагӀа долча [[дукъ|довкъаш]] тӀа, царех да: [[Тийрка аргӀа]], [[Шолжа дукъ|Шолжа аргӀа]], [[Чхараш йола дукъ]].
ГӀинбухера зӀилбухехьа йола йӀоахал 144 км я, малхбузехьара малхбоалехьа — 72 км.
[[Файл:КПП_на_въезде_в_Ингушетию_из_Северной_Осетии-Алании.jpg|мини|[[ХӀирийче|ХӀирашкахьара]] ГӀалгӀай мехка чуводача йоалла контроль ю — чакхвоалийта пункт]]
{|class="wikitable"
|+ ГӀалгӀайчен географи
| align="center" | [[File:Caucasus topographic map-ru.svg|center|240px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[File:Caucasus Mountains Ingushetia.jpg|center|255px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[File:Ingushetia topographic map de.png|center|250px]]
|-
| align="center" | [[Кавказ]]а [[мехкасурт]]
|
| align="center" | [[Кавказа лоамаш]]
|
| align="center" | ГӀалгӀайчен мехкасурт
|
|}
=== Рельеф ===
[[Файл:Bash-loam.jpg|right|thumb|[[Бешлоам]]а сурт]]
[[Файл:Matt-loam.jpg|left|thumb|[[Маьтлоам]]а сурт]]
ГӀинбухехьа [[эри аре]]нга лесташ я рельеф, зӀилбухехьа [[атагӀе]]нашеи [[чӀож]]ашеи дийкъа дáдача довкъаех латт. ГӀинбухерча даькъе [[Терско-Сунженская возвышенность|Ши аргӀеи]] [[Ӏаьлаха-Чуртен атагӀе|Шин аргӀан юкъи]]и я, юкъерча даькъе — [[Шолж]]еи [[Эс]]еи атагӀенаш, зӀилбухерча даькъе [[Кавказа лоамаш]] латт.
Эггара лакхагӀа йола моттиг [[Шанлоам]] ба (4451 м). ГӀалгӀайчен кхыдолча бовхьех да: [[ЦӀейлоам]] (3171 м), [[Хахалги|ЦӀетлоам]] (3031 м), [[Маьтлоам]] (3003 м), ''ГӀаьллоам (Цхьоройлоам) (3000 м)<ref>{{cite web |url= http://openkavkaz.com/3d/#ing-myat-seli-bottom,ru,287.45,-7.89,105.73|title= Виртуальный тур|author= Агиров Тимур|date= |website = |publisher= OpenKavkaz.com|accessdate=2016-01-05 |lang=ru}}</ref>. Кавказа лоамаш 50 км дӀаьха да.
{|class="graytable"
|+ ГӀалгӀайчен Ӏалама сурташ
| align="center" | [[Файл:Gorge of Dzheyrakh.jpg|center|235px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[Файл:Assa Ingushetia.jpg|center|200px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[Файл:New Redant.JPG|center|200px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[Файл:Tsei-loam.jpg|center|200px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[Файл:Ingushetia, Закатный золотой свет на склонах долины Армхи, горы Ингушетии, Кавказ.jpg|center|200px]]
|-
| align="center" | [[ГӀалгӀай лоаме|ГӀалгӀайчен лоамара]] сурт
|
| align="center" | [[Эс|Эса чӀож]]
|
| align="center" | Арен сурт, [[Керда Редант]]
|
| align="center" | ЦӀейлоама довкъаш
|
| align="center" | [[Кистий чӀож]] — [[Ӏарамхий|Ӏарамхин]] атагӀе
|
|}
=== Сахьата оаса ===
{{ЧасовойПоясОбъекта/MSK|Объект=ГӀалгӀайче}}
=== Мехкал ===
[[Мехкал]] [[Континентальный климат|гӀарий]], лакхача лоамий да; [[Высота над уровнем моря|форда тӀехе тӀарча лакхалга]] хьежжа да. [[Наджгоанцхой бутт|Наджгоанцхой бетта]] юкъера йӀовхал — +3 °C-гара +10 °C-га кхаччалца я, [[Июль|кӀимарса бетта]] — +21…+23 °C. [[Атмосферные осадки|Йоачув]] шера 1200 мм-га кхоачаш хул<ref name="geogr">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20120128185500/http://www.ingushetiyarsp.ru/geography/ |title=География Ингушетии |website=ingushetiyarsp.ru |language=ru |access-date=2012-01-28 |archive-date=2012-01-28}}</ref>.
=== Гидрографи ===
{{main|ГӀалгӀайчен хин ресурсаш}}
[[Файл:Furtoug.jpg|170px|мини|[[Фуртоугский водопад|Фуртовгера хурхал]]]]
[[Файл:Sunja (river).jpg|мини|150px|[[Сунжа (приток Терека)|Шолж]]]]
[[Файл:Nazranka.jpg|150px|мини|[[Назранка|Наьсар]]]]
Еррига е цхьан даькъе ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа я́даш йола гидрографе объекташ яржа цхьатарра яьржа а яц, физикан-географе хьалах чӀоагӀа эргаш а я — мехка цхьан даькъе [[лоам]]аши [[возвышенность|айменаши]] я, вокха даькъе — [[аре]]наши [[низменность|лохенаши]]. Рельефо ГӀалгӀайчен Ӏалама областий белгалонаш а къоастаю — зӀилбухера гӀинбухехьа лакхача лоамий белгалонашкара [[Полупустыня|ахгӀомара арен]] белгалонех хувцалу уж. Мехка хин ресурсех сага [[юртбоахам]]ца [[дер|леладечунгахь]] хьинаре пайда эц, иштта [[Мелиорация|гидротехнически тоа а ю]] уж — ГӀалгӀайчен гӀинбухехьа [[орошение|дийхкача хиний система]] чӀоагӀа дегӀайоалаяь я.
; Долха хиш
Эрсечен [[Государственный водный реестр|Паччахьалкхен хин реестрагӀа]] ГӀалгӀайчен деррига [[река|долха хиш]] [[Западно-Каспийский бассейновый округ|Малхбузехьарча Къаспий]] [[бассейновый округ|бассейна округах]] лоархӀаш (цифровой код — 07) йолча [[Къаспий форд]]а бассейна [[Тийрк]]еи [[Идал]]еи шинхинъюкъа́ юкъе лоархӀаш я (дагарга код — 02). [[ГӀалгӀай Мехка Доалче]]но беча хоамах, мехка доазон тӀа юкъерча боарамагӀеи зӀамигеи долча долхача хиний 720 бассейн я, мехка мел долча долхача хиний дӀоахал 1350 километро я, юкъердар лаьрхӀача, майдан хӀара [[квадрат|нийссаьнилга]] километра́ долхача хиний мазан 590-нел совгӀа метр нийслу. Уж гидрографе {{комм 2|показатели|гойтамаш}} Даькъастен федеральни округа боарамга диллача, эггара лакхагӀчарех да{{sfn|Постановление Правительства РИ № 203|2014|с=}}.
Къулбаседа Кавказа Малхбоалехьен эггара доккхагӀа дода хий Тийрк да, цхьабакъда ГӀалгӀай Мехка гӀолла зӀаммигача даькъе мара чакхдалац из таханарча дийнахьа — зӀилбухехьа ХӀирийченца доазув долча (цун лостам зӀилбухехьара гӀинбухехьа ба; [[ЖӀайраха шахьар]]). ГӀалгӀайчен керттерча хих да Тийрка [[приток|га]] дола [[Шолж]]и (лоадам болашагӀдола хибоахама объект; лостам малхбузехьара малхбоалехьа ба; [[Наьсарен шахьар|Наьсарени]] [[Шолжа шахьар|Шолжеи]] шахьараш, иштта [[Городской округ город Магас|Магас]], [[Городской округ город Назрань|Наьсаре]], [[Городской округ город Карабулак|Илдарха-ГӀала]] яха пхьен округаш), Шолжа га дола [[Асса (приток Сунжи)|ЭС]] (лостам зӀилбухера гӀинбухехьа ба; ЖӀайрахеи Шолжеи шахьараш)<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20151010042923/http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |title=География Ингушетии |website=Официальный сайт Республики Ингушетия |access-date=2015-10-10 |archive-date=2015-10-10}}</ref>{{sfn|Постановление Правительства РИ № 203|2014|с=}}. Иштта долхаш да кхыдола хиш а: [[Фарта]], [[Ӏарамхий]], [[Ачулкхий]], [[Джоли (приток Фортанги)|Джол]], [[ГӀулойхи]], [[Фаэтонка|Футта]], [[Чемульга (река)|Чималхий]], [[ГӀалми]]. [[Бассейн реки|Долхача хиний бассейна]] юкъара майда 3073 км² я<ref name="Obrportal">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130623010628/http://region.edu.ru/ingushet//default.asp |title=Российский общеобразовательный портал — Ингушетия |access-date=2013-06-23 |archive-date=2013-06-23}}</ref>.
; [[Хурхал]]аш
* [[Ляжгинский водопад|Лаьжгера хурхал]]
* [[Фуртоугский водопад|Фуртовгера хурхал]]
* [[Эка-чожинский водопад|Эга чӀожера хурхал]]
* [[Шоанский водопад|Шоанера хурхал]]
=== [[Полезные ископаемые|Пайдане оахкалаш]] ===
Лаьттеи, цун чеи, кхыйола Ӏалама ресурсаши ГӀалгӀай Мехка цу чу дахача къамий вахареи лелареи дух лоархӀаш пайда эцаш долга а лорадеш долгеи ГӀалгӀай Мехка Конституце 10-ча лустама тӀа чӀоагӀдаь да{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 10}}. Иштта «Лаьттан ченах» яхаш республикан закон а тӀаийцад (1996-ча шера саькура бетта 8-гӀа ди), царца ювзаенна цхьайола положенеш белгалйоаккхаш<ref name="Ресурсы"/>.
Минералий-[[бийдал]]ий база тайп-тайпара хӀамаш йоахача моттигех латт: [[Нефть|мехкадаьттеи]] (дайза дола мехкадаьттан промышленни кечам 11 млн тонна гарга я, прогнозах бола кечам — 60 млн совгӀа), [[Природный газ|Ӏалама гази]], [[шакӀа|шаӀеи]], доломиташи, кӀира-денналерга кхерий, дика миштал йола кирпишка топпар, мужарч, «[[Боржоми (минеральная вода)|Боржоме]]» тайпара дола минералаш йоахка хиш<ref name="ЮгРоссии2003">{{cite web |author=Журнал «Юг России» |url=https://web.archive.org/web/20130509181057/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/001435.shtml |title=Республика Ингушетия. Официальный сайт |lang=ru |date=2003-10-10 |access-date=2013-05-09 |archive-date=2013-05-09}}</ref>, цӀена лоамара хьастара хиш. ГӀалгӀай Мехка лаьттан че чу геологашта наггахьа мара хулаш доацача [[металл|маьхий]] кечам корабаьб. Ӏохьоахаяьча минеральни бийдалий балансови кечам, юкъардар лаьрхӀача, 100—150 шера боарам болаш ба<ref name="Ресурсы"/>.
Мехкадаьттеи гази эггара чӀоагӀагӀа лоадам бола пайдане оахкалаш я, мехка [[доагор]]а—хьинаралла комплекса лард я уж шиъ. ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа мехкадаьтта 1915-ча шера денз да доаккхаш — [[МагӀалбика шахьар]]е мехкадаьттан кечамаш долга гучадаьннача хана денз. 50—60-ча шерашка мехкадаьтта дуккха дукхагӀа даха доладаьд лакха овсарал йола кечамаш корадарах. Мехкадаьттеи гази лохаш-тохкаш болх беш яр ГУП «ГО Ингушнефтегазпром» я<ref name="Ресурсы"/>.
Мехка лаьтташка гӀолла Баку-Новороссийск яха магистральни мехкадаьттанпровод йода Махьмад-ХитӀа 12,7 км йӀаьха йола мехкадаьтта перекачка еш йола станци а йолаш, d = 700 мм. Межкадаьтта цу станцегӀа еча перекачка [[оахам]] 3 млн тоннага кхоачаш ба<ref name="Ресурсы"/>.
=== Буне ===
БаьцовгӀаш: гӀинбухегӀа — [[хьун]]и [[Лесостепь|хьун-арени]] тайпара я, зӀилбухехьа [[лоамаш]]ка (1800 метр лакхалга кхаччалца)<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20100819155441/http://russian-south.ru/ingushetiya/227-_ingushetiya/ |title=Путеводитель по югу России — Ингушетия |access-date=2010-08-19 |archive-date=2010-08-19}}</ref> — гӀашера хьунаш я, царел лакхагӀа [[альпийские луга|лоаман баьш]] да́да. Лоамий [[босе]]наш шоай белггала къаьстта микромехкал хиларца [[экам]]е я. Къулбаседа Кавказе ишттал дукха тайп-тайпара баьцовгӀаш вӀаши лоалаха дахаш кхы лаьтта дац<ref name="Sezony goda">{{cite web |url=https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.html |title=Природа, растения и животные Ингушетии |author=Журнал «Сезоны года» |website=Сезоны года |access-date=2018-01-09 |archive-date=2018-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180109235514/https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.html}}</ref>. Лоамий кӀалхенашка (2200 метрага кхаччалца) гӀашереи корсаеи йоккхий хьунаш я<ref>{{Из КНЭ|2|463|Ингушетия}}</ref>.
Хьун фонда юкъара майда 84,4 эзар гектар я, цох хьун баьцовгӀаш ягӀа майда 75,6 эзар гектар я<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130720073041/http://www.ingushetia.ru/ocherk.shtml |title=Республика Ингушетия. Перспективы экономического роста и социального развития |lang=ru |website=Официальный сайт Республики Ингушетия |access-date=2013-07-20 |archive-date=2013-07-20}}</ref>. Ийнача [[широколиственные леса|гӀашерача хьунаша]] ([[поп]], [[надж]], [[Платан|шаьра поп]]) 140 эзар гектар йола майда дӀалоац<ref name="geogr" />. [[Древесина|Дахчан]] юкъара кечам 11 млн м³ гаргга ба<ref name="ЮгРоссии2003" />.
=== Дийнатий дуне ===
ГӀалгӀайче 60 кеп гаргга [[дакхадийнат]]и, оалхазарий 150 кепи, хи чу-лаьтта дахача дийнатий 24 кепи, рептилий 8 кепи я яхаш. Уж ерригаш лоамашкеи аренашкеи лоалаха яхаш я<ref name="Sezony goda"/>. Иштта царгаш-йӀаьха дийнаташи текхадийнаташи да долаш. Оалхазарех я [[тотакх]]аш, акха боабашкаш, гӀажаш, атагӀенашка — [[кавказский фазан|акхакотамаш]], лоамий баьшка — [[черноголовый гриф|корта-Ӏаьржа дарташ]], [[Кавказский улар|довхаш]], [[кавказский тетерев|сарсалаш]]. Лоамашка лел кхереи хьуни соалораш, бора чарч, [[нал]]аш, лийгаш, акхацискаш, [[Безоаровый козёл|бо́гӀаш]], [[Снежный барс|цӀокъломаш]], кхыдараш<ref name="geogr" /><ref name="Sezony goda"/>. 2008-ча шера ГӀалгӀайчен [[Красная книга|ЦӀе кинашка]] вӀашагӀделлад<ref>{{cite web |author=ИА REGNUM |url=https://regnum.ru/news/972217.html |title=В Ингушетии создана Красная книга флоры и фауны республики |lang=ru |website=REGNUM |date=2008-03-17 |access-date=2011-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812222257/http://www.regnum.ru/news/972217.html |archive-date=2011-08-12}}</ref>. ДӀаювлаш а латташ лораеш йолча 136 дийнатий кепехи 89 баьцовгӀий хоам ба цу чу<ref name="Sezony goda"/>.
== Тархьар ==
{{основная статья|ГӀалгӀайчен тархьар}}
[[Файл:Mousterian in Ingushetia.jpg|мини|300px|ГӀалгӀайче кораяь [[кхерий зама]]н археологе материалаш]]
=== вай з. хь. 40000 шу ===
ГӀалгӀай Мехка шаьрача духхьара [[пхьа]]наш хӀанзарча [[Назрань|Наьсарен]] лаьтта хиннай. Цига кораяь [[кечал]]аш моттигерча [[кхера]]х еш хиннай. [[Мустье|Мустье замалахьа]] укх моттиге кхер оагаш йоккха йоацаш [[пхьоале]] хиннай йоах Ӏилманхоша<ref>{{книга |автор=Любин В. П., Бадер Н. С., Марковин В. Н. |часть=Первые местонахождения орудий каменного века в ЧИАССР |заглавие=КСИА. Вып. 92 |год=1962 |страницы=121 |язык=ru}}</ref>. ТӀехьагӀа цу заман сийленгаш корадаьд [[Буро-КӀале]]и, [[Наьсар-Керте]]и, [[Эккажакъонгий-Юрт]]еи, [[Пхьилекъонгий-Юрт]]еи<ref>{{книга |автор=Любин В. П. |часть=Мустьерские культуры Северного Кавказа |заглавие=V Крупновские чтения по археологии Кавказа (Тезисы докладов) |место=Махачкала |год=1975 |страницы=2 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Любин В. П., Беляева Е. В. |часть=Среднепалеолитические памятники Ингушетии и проблема миграции палеолитических людей в центральной части Большого Кавказа |заглавие=Stratum plus. № 1 |место=Кишинёв |год=2001 |страницы=322—337 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Любин В. П., Беляева Е. В., Мальсагов Б. Ж. |часть=Разведки палеолита на Сунженской равнине в Ингушетии |заглавие=Древний Кавказ: ретроспектива культур. Международная научная конференция, посвященная 100-летию со дня рождения Е. И. Крупнова (XXIV Крупновские чтения по археологии Северного Кавказа) |место=М. |год=2004 |страницы=113 |язык=ru}}</ref>.
=== вай з. хь. 8000 шу ===
[[ГӀалгӀай лоаме|ГӀалгӀай лоам]] духхьара [[пхьа]]наш йийхкай{{sfn|Агиров|2021|c=14}}.
=== вай з. хь. 6000 шу ===
[[Эса чӀож]]ера [[Мужече]]ра [[Бронзовый век#Ранний бронзовый век|Хьалхарча боарза заман]] сийленгаш хинна ха. Регионе йовзаш я топпара пхьегӀаш{{sfn|Агиров|2021|c=14}}.
=== вай з. хь. 4000 шу ===
Къулбаседа Кавказе яьржай хьалхарча боарза заман археологе [[товшхал]]аш: ''[[Майкопская культура|майкопеи]]'' ''[[Куро-аракская культура|курахин-арахини]]'', уж шиъ къастача ул ГӀалгӀай Мехка лаьтта. Укхаза корадаьча сийленгех цхьа дакъа ший синкретически куц долаш да{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=12}}. Майкопа товшхал хиннача тӀеххьарча [[мур]]ага (вай з. хь. III эзаршу — вай з. хь. II эзаршу) ГӀалгӀайчен массехк боарз бехк: ''[[Аби-Гув|Ӏабий-Гув]]'' ([[Насыр-Корт|Наьсар-Керте]]), ''[[Мурад-Боарз|Мурада-Боарз]]'' ([[Али-Юрт|Ӏаьлий-Юрт]]), ''Аьлте-Юртара боарз'' ([[Аьлте-Юрт]]), кхыдараш а{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=41—73}}.
ГӀалгӀайчен доазон тӀа курахин-арахин товшхала эггара цӀихеза долча сийленгех да: [[Луговое поселение|Мужечера Ӏимараш]], [[Экажевское поселение|Экажакъонгий-Юртара Ӏимараш]], [[Эгикальский могильник|Аьга-Кхаьллера Ӏимараш]], [[Эзмийское захоронение|Эзмера Ӏимараш]]{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=41—73}}.
=== вай з. хь. 2000 шу ===
Ӏилмангахь ''«[[Северокавказская культура|Къулбаседа Кавказера товшхала-тархьара юкъарал]]»'' аьнна цӀи яьккха́ча боарза заман хьалхарча даькъе хиннача товшхалах хьахинна массехк гаргатовшхалаш ярж Боарза заман юкъерча даькъе.
ГӀалгӀайчен доазон тӀа [[Бронзовый век#Средний бронзовый век|боарза заман юкъерча дакъа]] массайолча физикан-географе зонашка техка хӀана дац аллал техка́ча сийленгашца гуш да. Царех да къаьст-къаьста корадаьраш а, нах дӀабийхка боахкачара а нах баьхача моттигашкара а дараш{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=41—73}}.
Къулбаседа Кавказа товшхала́ тӀа а товжаш вай замал хьалха II-ча эзаршера ГӀалгӀай Мехка а Даькъастен кхыча регионашка а [[Кобанская культура|Къобана товшхала]]{{Ref+|Дуккха а ший тайпара а боарзах яь хӀамаши кхерах яь ши кӀинги корадаьча [[Кобан (Северная Осетия)|Къобан]] яхача юрта цӀерагӀа тиллай цу товшхалах цӀи|group=К.}}<ref>{{книга |заглавие=Степи европейской части СССР в скифо-сарматское время |язык=ru |ответственный=А. И. Мелюкова |место={{М}} |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1989 |страницы=252}}</ref>{{sfn|Крупнов|1960|c=77}}. ГӀалгӀайчен лоам [[Циклопическая кладка|циклопически гӀишлоши]] Ӏемараши хиннай хьалъеш [[Эгикал|Аьге-Кхаьлеи]], [[Лейми|Леймеи]], [[Дошхакле|Дошхьакълеи]], кхычахьеи{{sfn|Агиров|2021|c=14}}. Къобана товшхал лелаяьраш антропологех [[Кавкасионская раса|кавказхой тайпан]] викалаш хиннаб<ref name="Н. Д. Кодзоев">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130720062032/http://www.ingushetia.ru/culture/ |title=История Ингушетии (краткий очерк) |author=Кодзоев Н. Д. |website=ingushetia.ru |archive-date=2013-07-20 |access-date=2013-07-20 |lang=ru}}</ref>, иштта, цхьаболча тохкамхошта хетачох, [[Нахские языки|на́хий меттала]] къамаьл деш а хиннаб{{sfn|Крупнов|1960|c=70—75}}<ref>{{книга |автор=Козенкова В. И. |часть=Кобанская культура. Восточный вариант |заглавие=САИ. Вып. 2-5 |язык=ru |место={{М}} |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1977 |том=I}}</ref>{{sfn|Мужухоев|1995|c=7—8}}.
Цу замалахьа хинна хӀамаш дувцача къаьстта [[гуржий]] [[тептар]]ашка къобанхой ''«кавкасионаш»'' аьннеи, ''«дурдзукаш»''/''«дзурдзукаш»'' аьннеи хьоахабу. Уж баьха доазув хиннад малхбоалехьа Ӏандий довкъа тӀара аьдагӀий фунашка кхаччалца — къобана товшхал лелаераш баьхача доазонна нийса да из. Антични бовхамашка (Лукиан Самосатски, Клавдий Элиан) Къобана товшхал лелаечарех ''«махли»'' ''(махлийцы, махалы)'' аьнна цӀи йоаккхаш я{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=74—82}}.
[[Файл:Эгикал,_Ингушетия.jpg|мини|Шира [[Эгикальский могильник|Аьге-Кхала]]]]
=== ДзӀардзувкъатӀе ===
{{Main|ГӀалгӀайчен тархьар#ДзӀардзувкъатӀе}}
[[Файл:Pierre Du Val - Géorgie (1676).jpg|мини|300px|Кавказа мехкасурт, 1676 шу. ЗӀарзувкъатӀе фаьренгий меттала «Zuirie» аьнна ӀотӀаязъяьй]]
[[Файл:Durdzuks, kists, gligvis, kabardians and chechens on the map of Georgia by Prince Vakhushti Bagrationi (cropped).jpg|мини|300px|ДзӀардзувкъойи, кистийи, гӀлигӀващи [[Вахушти Багратиони|Вахушти Багратионе]] мехкасурта тӀа. [[1745 шу]].]]
Вай з. хь. I-ча эзаршера шоллагӀча даькъе Къобана фунаша доккха цхьанкхетар даьд антични бовхамашка Малх (Махли, Махелония) аьнна яз а яь, гуржий бовхамашка — Дзурдзукети{{sfn|Гумба|1990|с=9—10}}. Цу заман низ болаш лоархӀаш хинна паччахьалкхе хиннай из{{sfn|Гумба|1988|с=12}}. Кавказе гӀолла чакхвоаллача керттерча моттига́ доал хиннад ДзӀардзувкъатӀен — [[Дарьяльское ущелье|ДӀаараяла чӀожа́]], иштта [[Иберия (царство)|шира гуржий паччахьалкхенца]] политикацара тӀатеӀӀа бувзам болаш а хиннай{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=80—82}}. [[Леонти Мровели|Леонтий Мровеле]] яхачох Гуржехьен хьалхара паччахь хиннача [[Фарнаваз I|Фарнаваза]] йоалаяь саг «Кавкаса тӀехьенах дзурдзукий фунах» хиннай, [[Сармак|Са́рмак]] яхаш [[Саурмаг I|гӀалгӀай цӀи йола воӀ]] хиннав цар{{sfn|Леонти Мровели|1979|}}{{sfn|Картлис Цховреба|2008|c=24}} ({{lang-ka|საურმაგი}} ''[Саурмаг]''}}<ref>{{статья |автор=Дударов А.-М. |заглавие=Некоторые вопросы расселения древних ингушей и существования у них собственной государственности |ссылка=https://web.archive.org/web/20100122000000/http://inggazeta.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=19%3A2009-06-05-07-27-08&id=1470%3A2010-01-22-14-39-57&Itemid=25 |язык=ru |издание=[[Ингушетия (газета)|Газета «Ингушетия»]] |год=2010 |месяц=1 |число=23 |archive-date=2010-01-22}}</ref>). Гуржий паччахьа гӀанда тӀа ший да венначул тӀехьагӀа хайнав из, тӀаккха гуржий эриставаш из ве гӀерталга хайначул тӀехьагӀа ший наьнаца ший наьн-вежарий болча ЗӀарзувкъатӀа лечкъаш хиннав из{{sfn|Картлис Цховреба|2008|c=25}}. Шира йоазонхо хиннача [[Лукиан Самосатский|Лукиана]] беча хоамех, ширача къобанхой политикацара цхьанкхетара урхаза цӀи я йовзаш — ''Адирмах'': [[абхазой]] тохкамхо волча Гумба Г. Д. яхачо [[Ингушский язык|гӀалгӀай меттаца]] ''«маьлха низ бар»'' аьнна этимологи увттаю цунна{{sfn|Гумба|1988|с=10}}.
Вай замал хьалха II-гӀа бӀаьшу долалуш Къулбаседа Кавказе Антиох III-вар яха селевкидий паччахь тӀемца чухьедача хана къобанхой политикаца хинна фуний-тукхамий цхьанкхетар дохадаь хиннад{{sfn|Гумба|1988|с=12}}. Из дохарца йоазонашка юкъара къобанхой хьоахабар дӀадоалл, тӀаккха дӀахо — вай замал хьалха I-ча бӀаьшера — вай заман I-ча бӀаьшера къобанхой тӀехье тайп-тайпарча ваьрий-фунийи цӀерашцеи лаьттацарча тоабий цӀерашцеи бовзаш хиннаб: ''«хамекиты»'', ''«сьербы»'', ''«двалы»'', ''«троглодиты»'', ''«санары/цанары»'', ''«хоны»'', ''«масах/машах»'', ''«исадикы»'', кхыяраш{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=74—82}}.
Къобанхой товшхала фунашца ювзаенна хила мегаш я шира яний географ хиннача Страбонс ший «Географе» тӀа (вай заман I-гӀа бӀаьшу) хьоахаеш йола ''«[[Гаргары|гаргараш]]»'' яха этноним а{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=12}}, цо Къулбаседа Кавказера къам да из аьнна яздаь хиннад [[оалмазаш]]та гаьна доацаш да́ха а да́хаш{{sfn|История народов Северного Кавказа|1988|c=74}}. Археологехи меттах болча хоамах, гӀалгӀай ''«гаргара»'' яхача терминца ювза а ювзаш цхьаболча Ӏилманхоша гаргараш гӀалгӀашта нийса лоархӀ уж{{sfn|Крупнов|1971|с=32}}{{sfn|Adrienne Mayor|2014|с=361}}.
Страбонс хьоахаеш йола кхыйола этноним — «[[гелы|гелай]]», цхьаболча Ӏилманхоша иштта гӀалгӀашца нийсъеш я{{sfn|Julius von Klaproth|1812|с=643—644}}{{sfn|Karl Koch|1843|с=489}}{{sfn|Бутков|1837|с=10}}{{sfn|Яновский|1846|с=201}}{{sfn|Wahl O. W.|1875|с=239}}.
«Дзурдзукети», «дзурдзукаш» яха цӀераш бовхамашка кхы а Юкъера бӀаьшераш чакхдаллалца хьоахаеш хиннай, яле а, хьалхарча муре цо беррига [[вайнах]] чулоацаш хинна, цхьабакъда юкъера бӀаьшераш чакхдоалаш «дзурдзукаш» яхача термина къаманцара чулоацам хувца а бенна гӀалгӀай белгалбоахаш мара хиннаяц{{sfn|Волкова|1973|c=135, 136}}. Цхьаболча тохкамхоша дзурдзукий моттиг ГӀалгӀайчен лоаменца белгал а йоаккхаш белгга гӀалгӀашца нийсбу уж{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 151}}{{sfn|Julius von Klaproth|1812|c=351}}{{sfn|Генко|1930|c=712}}{{sfn|Еремян|1973|с=270|loc=прим. 94}}{{sfn|Волкова|1973|c=136, 137}}{{sfn|Сотавов, Мейер|1991|c=207}}.
=== Аланойче ===
[[Файл:Weapons of the medieval Ingush warrior.jpg|thumb|Юкъерча бӀаьшерен гӀалгӀай тӀемахочун гӀирс. [[Оздиг]]ерча малхара каша. 1921-ча шерара сурт.]]
Вай зама йолаенна хьалхарча бӀаьшерашкара денз йоазон бовхамашка «[[аланы|аланой]]» яха термин хьахиннай, цунца таьӀӀа бувзам болаш да гӀалгӀайи ГӀалгӀайчени тархьар. Юкъера бӀаьшера долалуча хана Къулбаседа Кавказе [[Алания|Аланой паччахьалкхе]] эттай{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=13—14}}<ref>{{статья |автор=«Это Кавказ» |заглавие=Быть аланами. На родство со средневековыми аланами претендуют сразу несколько кавказских народов. Археолог и этнолог Виктор Шнирельман — о том, как загадочные предки влияют на судьбу современного Кавказа |ссылка=https://etokavkaz.ru/obshchestvo/byt-alanami |язык=ru |издание=etokavkaz.ru |год=2020 |месяц=4 |число=22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126195850/https://etokavkaz.ru/obshchestvo/byt-alanami |archive-date=2022-01-26}}</ref>.
VII—VIII-ча бӀаьшерашка [[Ӏарбий]]-[[гӀажарой]] тӀемаш хиннад аланоша дакъа а лоацаш. Цу заманга дехк [[Сулейма аьрзи]] а — ГӀалгӀайчен [[Кистий чӀож]]ерча [[Аьрзи (пхьа)|Аьрзе]] корадаь [[аьрзеш|аьрзе]] [[бронза|боарза]] [[бӀалгӀа]]. Хьагучох [[фом|феса]] юкъе кхаьчад из укхаза. [[Оарцхой]] тайпан [[тхьамагӀа]] хиннад из цӀен тӀа воккхагӀчунга кхача а кхоачаш{{sfn|Ахриев|1875|c=1}}. Таханарча дийнахьа из бӀалгӀа ислам эттачул тӀехьагӀа хиннача (''бусалба'') исбахьален белггала ха йилла ширагӀа йола боарзах яь {{комм 2|изделие|кечал}} я<<ref>{{cite web |author=Притула А. Д. |url=https://web.archive.org/web/20220103201314/https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/explore/collections/master/sub/1252764372/!ut/p/z1/xZJRb4IwEMc_jY_NVVooPqLROBK2OXVAX0xlgF2gKFZw-_QrPm3JHNl8WJ_ucnf9Xf73Bw4RcCUamQstKyUKk8fc2Tx4njMkE-y7o_kMe3Q6W3gBeVyuHHgGDrxQOcT1qQv3iXyBmLGMjoTLkEPdFNGECrTNmI0IFkNCRolLWNZ1J0rv9Q7iXVqXUos8HeCkUjpVuguKIk26PY4DfDxtv-RDy7aYQwmzIOxbkZsyvvI8bOZ5X0tsEOwa4s53IGxk2sJaVXVpRFv-Uoh5L8H-jhBOgs1iPX0ys387QA-U_QN0TG_U0r_c8gc3GEdbdTAJcvOt0DskVVZB9MlPpkG-Hg7cM_bsvHjWEN3iz31ZuqREEUax37Ttal5ugunZbt7H94hv39oPUXhJoQ!!/dz/d5/L2dBISEvz0FBIS9nQSEh/?lng=ru |title=Арабские страны Ближнего Востока в средневековье (Египет, Сирия, Ирак) |lang=ru |website=Государственный Эрмитаж |access-date=2022-01-03 |archive-date=2022-01-03}}</ref>.
[[VIII век|VIII]]—[[IX век|IX-ча бӀаьшерашка]] ГӀалгӀай [[Тхаба-Ерды|Тхьаба-Ерд]]<ref>{{книга|автор=Казарян А. Ю., Белецкий Д. В.|часть=Тхаба-Ерды: к вопросу о датировке церкви и ее месте в средневековом зодчестве Кавказа|заглавие=Вестник Археологического центра им. Е. И. Крупнова. Выпуск III|язык= ru|издательство=«Пилигрим»|год= 2009|страниц=130|страницы=50—94|isbn=978-5-98993-121-7|ref=Казарян, Белецкий}}</ref>.
==== Магас ====
Аланойчен нанагӀала [[Магас (столица Алании)|Магас]] хиннай. Духхьашха из хьоахаю йоазош деш хиннача [[МасӀуди]] яхача Ӏарбечо [[943 шу|943-ча шера]]{{sfn|Минорский|1963|c=192}}{{sfn|Агусти Алемань|2003|c=569}}. Из яьлла хиннача моттигех хила мег — таханара ГӀалгӀайчен [[нанагӀала]] йоалла моттиги ([[Магас]]) юхера [[пхьа]]наш: [[Яндаре]], [[ГӀаьзе-Ков]], [[Экажакъонгий-Юрт]], [[Ӏаьлий-Юрт]], [[СурхотӀе]]. Аланой ханара шортта сийленгаш, царна юкъе аланой бур-боарзаш а долаш, дола моттиг я ер. Тохкамхоша белгалдаьккхачох, укхазара бур-боарзаш тоабашца е хьагуча боарамах гаьна долча «бӀенашца» доахк укхаза. Цу тоабех цхьачар чу юккъера бур-боарз а хул, из юккъербар кхычарел боккхагӀа а, чура планировка чоалханегӀа йолаш а, дикагӀа чӀоагӀъяь а хул, цу юккъерчоа тӀаозалуш я вожаш. Бур-боарзаш «бӀенаш» хулаш дахкар цу юкъарлон чу тайпаш-фунаш тӀагӀолла бола бувзам чӀоагӀа хилараца дувзаш да{{sfn|История народов Северного Кавказа|1988|c=167}}. В. Б. Виноградова́ хетачох, укх сийленгий тоабий лаьтташ Къулбаседа Кавказе доккхагӀчарех да{{sfn|Виноградов|1980|c=29—31}}{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}.
«Магас» яхача топонима цӀи [[ингушский язык|гӀалгӀай меттаца]] этимологи елуш я. «Магас» яхача дешагахь «ма» яха дош ''«малх»'' яхилга да, тӀаккха «га»/«го» яхар ''«[[го|го́]], гӀоз»'' яхилга да. «Мага»/«маго» яхачун маӀан ''«маьлха го»'' аьнна хул. Деша чаккхен тӀа латта «с» гӀалгӀай [[Ойконим#Элементы основ ойконимов|топоформант]] я яхаш я «са» — ''«лаьтта, моттиг, миӀинг»'' яхачох хьаяьнна. Ишта «Магас» яхар «Маьлха лаьтта, моттиг» аьнна маӀан долаш хул, пхьен цӀи из йолга теркалдеш хилча — ''«маьлха пхье»''{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. ГӀалгӀай дай има диллалца ширача хана денз маьлха́ корта бетташ хиннаб. Г. Д. Гумбайна хетачох, Къулбаседа Кавказе «малх» яхар долаш е топономе кхолламаш дитад — Малха (Малка) хий, Малка, Малкана (Малк-ан), Малхар, Малгобек (Малк-/о/бек) яха моттигаш ХӀирийчеи; Малгобек, Малка хий, Малхиста (Малх-иста) Нохч-ГӀалгӀайчеи{{sfn|Гумба|1988|с=8}}. Маьлха цӀера тӀара йоагӀача топонимий мугӀарах лархӀа мегаш я «Магаси» яхар а, «Маго-Ерд» (ГӀалгӀай лоам Магате яхача метте доалла [[ерд]]) яхар а. «Магас», «Магате» яхача топонимашка «мага» яха цхьа овла ба латташ («с», «те» яха суффиксаш топоформанташ я). «Магате» яха цӀи иштта ширача тептарашка хьоахаеш йолча Магаса цӀера [[эрш|эрша́]] нийса я — Мегет.
1238-ча шера [[моалой]] [[Мунке|Менгу]] хан хьалха а волаш Аланойченна тӀемца баьхкаб. Цу тӀем тӀа хинначох керттердар хиннад Магаса́ го бари из хьаяккхари. [[Джувейни]], [[Рашид-ад-Дин]]а, «[[Юань ши]]», кхычар а, беча хоамех из йоаккхаш баь тӀом геттара чӀоагӀа хиннаб. Моалоша дукха ха яьккхай аланой нанагӀалийна го баь<ref>{{книга |автор= Хрусталёв Д. Г.|заглавие= Русь и монгольское нашествие (20-50 гг. XIII в.)|язык=ru|место= СПб.|издательство= Евразия|год= 2015|том= |страниц= |страницы= 201—203|isbn= |ref= Хрусталёв}}</ref>, цхьадолча хоамаша хьаяхачох, го беш цхьа бутти 15 дии даьккха, кхычар яхачох — 3 бутт. Юххера а Магас хьа а яьккха йохаяь дӀаяьккхай. Джувейне яхачох, Магас хьаяьккхараша «цох цӀи мара йита а яц, цига дукха фос а кораяьй царна»{{sfn|СМИЗО|1941|c=23}}.
==== Даде-Ков ====
{{керттера лустам|Даде-Ков}}
Аланойче йовзаш цхьаькха цхьа пхье а хиннай — Даде-Ков. 1238—1239-ча шерашка туржаӀ хинначул тӀехьагӀа дукхагӀа мел бола аланой лоам хьалчубаха хиннабале а, аланой цхьа дакъа хӀаьта а [[ГӀалгӀай шаьраче|шаьрача]] моалошта кӀала даьхад. Эрсий тептарашта яздаьчох хьахов из, цар ювцаш «Дедяков» е «Дадаков» яхаш пхье я. ГӀалгӀай метта́ тӀа а товжаш пхьен цӀи «Даь/Даде ков» аьнна маӀан даккха йиш я, иштта «Дада» е «Дедя» [[доалара цӀи]] а хила йиш йолаш я, из шоллагӀа эрш тӀехьагӀа эттача гӀалгӀаша пхьанашта цӀи техкача Ӏадатаца вӀашкайоагӀаш я. Цхьаболча тохкамхоша хьаяхачох, эрсий тептарашка хьайоалаеш йола Дадеков хинна моттиг гойта ориентираш эггара чӀоагӀагӀа [[Шолж|Шолжа́и]] [[Наьсар|Наьсар́аи]] шинхинъюкъерча [[Дошлакъий-Юрт]]еи [[Наьсар-Керте|Наьсар-Кертеи]] уллача йоккхача бур-боарзий комплекса́ нийса {{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}.
1277-ча шера Даде-Коа бахараш орда гӀелала́ духьала гӀайттаб. Цхьаболча тохкамхошта хетачох, из гӀовттам пхьехой хиннабац, Даде-Ков юкъе хиннача бӀарчча шахьара хиннаб. Вешта лаьрхӀача хала хургда гӀайттарашта духьала Менгу-Темара ший бӀу эцарал совгӀа кхы а эрзий аьлий тӀа фу де бехабар кхетаде: [[Андрей Александрович|Городецера Андрейи]], [[Глеб Василькович|Ростовера Глеб]]и ший воӀи веший-воӀи тӀехьа, [[Фёдор Ростиславич Чёрный|Фёдора Ярославскийи]], кхыбараши, шоай гӀаьраш тӀехьа<ref>{{книга |автор=Батчаев В. М. |заглавие=Из истории традиционной культуры балкарцев и карачаевцев |место=[[Нальчик]] |год=1986 |страницы=90 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Соловьев С. М. |заглавие=Сочинения |место={{М}} |год=1993 |том=III |часть=Кн. 2 |страницы=227 |язык=ru}}</ref>{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. Юххера а пхье хьа а яьккха еррига йохаяьй, гӀовттам ӀотоӀабаьб. Моалоша баьча тӀемца Аланой паччахьалкхе йохаяь дӀаяьккхай{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}.
=== Юкъерча бӀаьшерий ГӀалгӀайче ===
[[Файл:Colton, G.W. Turkey In Asia And The Caucasian Provinces Of Russia. 1856 (A).jpg|thumb|300px|Америкахой мехкасуртанча волча Джозеф Колтонс (''Colton, G. W.'') 1855-ча шера оттадаь мехкасурт. ГӀалгӀайчени Нохчийчени лаьтташ «''Gelia''» аьнна белгалдаьд. Мехкасурта тӀа Наьсареи, Бурои, [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалеи]] гайтад]]
[[Файл:Мавзолей «Борга-Каш».jpg|300px|мини|ГӀалгӀай Мехка доалла «[[БоаргӀа-Каша]]» (XV-ча бӀаьшера юхьиг)]]
[[Файл:Ghalghaï (Gligvi) on d'Anville's map in 1751.jpg|300px|мини|[[Анвиль, Жан Батист Бургиньон де|Жан Анвила]] мехкасурта тӀара [[Глигвы|ГӀлигӀви]] ([[гӀалгӀай]]), 1751 шу]]
ХΙV-гӀа бӀаьшу чакхдоаллаач хана (1395-ча шера гурахьа) Къулбаседа Кавказ хӀалакьеш [[АстагӀа Темар]] Ӏочакхваьннав. Темара Даькъасте баь никъ мишта хиннаб тохкача хана тохкамхой дукхагӀа шин тептара тӀатовж — Темара йоазонча хиннача Низам-ад-дин Шами яхачун «Зафар-намэ» («Толамий кинашка») яхачоаи, XV-ча бӀаьшера хьалхарча даькъе ваьхача Шараф-ад-дин Йазди яхачун «Зафар-намэ» («Толамий кинашка») яхачоаи{{sfn|СМИЗО|1941|c=181}}. ГӀалгӀаша даьча тохкамех, белгга ГӀалгӀай лаьтташка хинна хила мег цу тептарашка ювцаш йола Буракан [[урхаз]] хинна «Буриберд», цу БоргӀанна духьала баьб Темара аланошта духьала баь тӀом (тептара тӀа «эльбурзхой» аьнна язбаьб уж){{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=130—132}}. Из моттиг нийсъю хӀанзара гӀалгӀай юрташ ядача лаьтташца: Эбарг-Юрт, Яндаре, Буро-КӀалхе, ГӀаьзе-Ков. «Буриберд» ({{lang-inh|«бурой берд»}} — {{lang-ru|«берег крепостей»}}) яха цӀи цу юрташка гӀолла додача аьтта берд лакха болча Шолжа́ йоагӀаш хила мег. Цу бердал лакхагӀа гув боалл дуккха аланой бур-боарзаш а доахкаш. Из берд массехк километр Ӏобода. Дуккхача моттигашка наха даьккха ораш да. Хьагучох, ширача заман чу ер берд дикка чӀоагӀъяь гӀап хиннай. Уккхаза XV-ча бӀаьшера юхьигага дехкаш дола [[БоргӀа-Каша]] даларо укхаза «БоргIа» (Борохан, Буракан) дӀавелла воаллаш хила мегалга тешал ду<ref>{{книга|автор= Газиков Б. Д.|часть= К вопросу о маршрутах походов Тимура против «эльбурзцев»|заглавие= Ингушетия на пороге нового тысячелетия. Тезисы докладов научно-практической конференции 29 апреля 2000 года|язык=ru|ссылка=|место= Назрань|издательство= |год= 2000|страницы= 79|isbn=|ref= Газиков}}</ref>{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=130—132}}.
Аланойче йохари цун бахархой [[ДӀаараял]]а чӀожах малхбоалехьеи малхбузехьеи дӀачӀоагӀ а луш лоам хьалчубахарахи керда фунашцара-лаьтташцара юкъарлонаш хьахила йолаеннай, цу тӀара кавказера къамаш а хьахиннад. Юкъерча бӀаьшерий Аланойче дукха къамаш даха паччахьалкхен кхоллам хинна бале а, Аланойченна юккъе хинна Къулбаседа Кавказа арен юккъера дакъа гӀалгӀай мотт бувцача юкъарлонаша (фунаша-тукхамаша) дӀалоацаш хиннилга а белгалдаккха деза. Къобана товшхала тӀехьале нийсса шоашка Ӏокхаьча хиларах цу паччахьалкхен кхоллама Къулбаседа Кавказхой керттера элемент йолаш хиннаб уж. Из хӀама хьаькъалца бакъде йиш я, нагахь [[Йоккха Кавказ|Йоккхача Кавказа]] юккъерча даькъе, ДӀаараялах малхбузехьеи, иштта малхбоалехьеи баьха нах гӀалгӀай мотт бувцаш хиннилга кхетадича, из тӀачӀоагӀдеш да укх лаьтташка дисача материальни товшхала элементашцеи, иштта гӀалгӀайи хӀирийи [[оалам]]ашцеи. XVI-гӀа бӀаьшу доладелча денз кӀезиг-кӀезиг хӀиранхой (хӀирий) мотт бувца элемент ӀотӀая йолаеннай [[ГӀазалтӀе]]н лаьтташка — ДӀаараяла малхбузехьара хьатӀададача лаьтташка. Из хӀама бахьан долаш гӀалгӀай мотт бувца юкъарлонаш дӀаухаш хиннад малхбоалехьеи гӀинбухен-малхбоалехьеи арахьара фактораша Ӏоткъам а беш{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=142—144}}.
[[ГӀалгӀай лоамара шаьрача ӀокӀалабовлар]]ца ювзаенна [[переселение|кхалхара]] процессаш, хьагучох, хьалха йолаеннай, кхы а Темар Даькъастера дӀаваха дукха ха яьнначул тӀехьагӀа. Цкъарчоа цар [[экам]] къаьст-къаьста хинна тӀема-политикацара акцеш хиннай аьнна оттабе йиш я, хьатӀадаькха [[йорт етта къам]]аш цу лаьтташка чӀоагӀлургдоацаш. Цу ханаца ювзаенна цхьадола хӀамаш къаманна дагадоагӀаш хиннад. XIX-ча бӀаьшера этнограф хиннача Тутайнаькъан Албаста дӀаязбаьча цхьан гӀалгӀай оалама тӀа [[ГӀалгӀай шахьар]]а викалаш ба бувцаш оалама керттера турпалхо волча БоргӀа́ Бек-Солта яхача аьлийца гаргало лелаяь яхаш, цунца цхьана Тийркеи Шолжеи долча тӀом бе а ихаб уж{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=142—144}}<ref>{{статья|автор=Тутаев А.|заглавие=Князь|язык=ru|издание=[[Сердало]]|тип=газета|год= 1997|месяц=|число=|номер=89|ref=Тутаев}}</ref>.
=== XV—XVIII бӀаьшераш ===
[[XV бӀашу|XV бӀаьшере]] [[Нохчийче|Нохчашкахьареи]] [[ДаьгӀасте]]нгахьареи [[ислам]] чудала доладенна ГӀалгӀай мехка, бакъда дӀа [[XIX век|XIX шера]] мара чӀоагӀаденнадац. Цу ханага кхаччалца тарматхой ламасташи Ӏадаташи леладеш хиннад. Лоамашка я́ьхá гӀалгӀай шахьараш а́ренашка [[XVI]]—[[XVII бӀаьшу|XVII бӀаьшерашка]] Ӏо ара йовла йолаеннай<ref name="Н. Д. Кодзоев" />. Аренашка дӀачӀоагӀдалар [[XIX бӀаьшу|XIX бӀаьшере]] даьннад.
=== Россе Имперена юкъе ===
[[Файл:Карта Кавказа 1799.jpg|300px|мини|справа|[[Кавказера чӀоагӀалений зӀы|Кавказерча чӀоагӀалений зӀанареи]] лоамарой къамийи мехкасурта дакъа, 1799]]
XVIII-ча бӀаьшера гӀалгӀай лоамара Шолжеи Тийркеи юхеда́ да́дача лаьтташ Ӏобоссар чакхдаьннад. Цу хана эрсий-гӀалгӀай юкъамоттиг кердача хьале эттай. XVIII-ча бӀаьшерен диъ даькъах диълагӀдар долча хана гӀалгӀаех цхьа дакъа ([[онгуштахой]]) Россех дӀакхета нигат долаш хиннад. 1770-ча шера тушола бетта 4-6-ча дийнахьа Барта-Боса дукха адам гулденнача наьха викалаш бола 24 воккхача саго тешаме хургхиларца чӀоагӀо яьй эрсий Ӏаьдала́. Цу тайпара болх-моттиг хиннача академик [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|И. А. Гюльденштедт]] а хиннав{{sfn|Гюльденштедт|1809|c=}}{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=236}}. Цу шера а яздаьд [[Тагаурия|Тага юкъарлонера]] болча гӀалгӀаша а Россенна кӀалабахарах йола чӀоагӀо<ref>{{книга |автор=Блиев М. М. |заглавие=Русско-осетинские отношения |место=[[Орджоникидзе]] |год=1970 |страницы=212—215 |язык=ru}}</ref>. Онгуштахой шахьара тӀеххьа 1771-ча шера Россе Ӏаьдалцара барт гӀалгӀай къаман вокха даькъо а баьб — [[оарстхой|оарстхоша]]{{sfn|Бутков|1869|c=302—303}}.
Уж акташ Эрсеченнеи гӀалгӀаштеи юкъе гаргало хотташ даь хӀамаш хиннад. Цунца цхьана ала доагӀа, цхьаболча тохкамхошта ма хеттара, уж диа дувнаши яь чӀоагӀонаши моллагӀдола къам цу Эрсеченах дӀакхийтталга доацилга. «Дар дийцача, сурт дуккха чоалханегӀа хиннад. Из кӀаладахари мутӀахьхилари яха хӀамаш эрсий оагӀонои цун бартахошеи геттара тайп-тайпара лоархӀаш хиннад, Эрсеченах дӀакхетарах хеташ дари, эрсий Ӏаьдалаи хьатехача къамаштеи цунна юкъе хилара статусах хеташ дари эргаш хилар теркалде деза»<ref>{{статья |автор=Трепавлов В. В. |заглавие=«Добровольное вхождение в состав России»: торжественные юбилеи и историческая действительность |язык=ru |издание=Вопросы истории |год=2007 |номер=11 |страницы=155}}</ref>. ХӀаьта боккъонца хиннар дувцаш хилча, цу шинна а оагӀонга хаьттача, из яь чӀоагӀо союз ергхиларах барт бар мара хиннадац{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=236}}.
[[ГӀалгӀай никъ|ГуржегӀа бодаш бола никъ]] уллаш хинна Тийркеи Шолжеи юкъ цу хана Эрсеченна стратегически лоадам болаш эттай. Из лаьтта гӀалгӀаша карадерзадаь ха XVII-ча бӀаьшерен чаккхенал — XVIII-ча бӀаьшерен юхьигал тӀехьагӀа ха хиннаяц. И. А. Гюльденштедта хоамаша хьаяхачох, Шолжеи ГӀалмеи бердаш тӀа дукха гӀалгӀай [[пхьа]]наш хиннай. Ангушт округа юкъ хиннай, цох эрсаша «Большие Ингуши» аьнна. «Большие Ингуши» яхачара [[переселение|кхелхараша]] керда «Малые Ингуши» яха колони йиллай юкъ [[Шолхи]] а йолаш{{sfn|Гюльденштедт|1809|c=113}}. ДӀахо кӀезиг-кӀезиг Наьсара ара ӀотӀаболхаш хиннаб гӀалгӀай.
1781-ча шера [[Наьсар]] [[Шолж]]ах кхетача Онгуштара а баьнна баьхкача наха [[Наьсаре]] йиллай. Эрсий эскара квартирмейстер волча Л. Штедерс цу шера цу лаьтташка гӀалгӀай [[зоврков]] хинналга белгалдаьд{{sfn|Штедер|1996|c=192}}. Ишта хьахов, Ӏо́ 1781-ча шера тӀехьа Наьсара аре гӀалгӀаша доал деш лораеш хиннилга{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=238}}.
1784-ча шера маьтсела бетта [[Гуржехье]]н лаьтташца тешаме хургдола наькъаш эшандаь гӀалгӀай [[Зовр-Ков]] яхача пхье йисте [[Буро]] йилла ([[гӀапков]]) диллад<ref>{{статья |заглавие=Торжество празднования 50-летия основания г. Владикавказа |ссылка=https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur/ |язык=ru |издание=«[[Терские ведомости|Терские ведомости]]» |год=1911 |месяц=4 |число=5 |номер=75 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126001252/https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur/ |archive-date=2022-01-26}} {{начало цитаты}}Сегодня мы празднуем 50-летие города Владикавказа. Раньше, на том месте, где ныне расположен г. Владикавказ, существовал '''ингушский''' аул '''Заур''', но в 1784 г., по распоряжению князя Потемкина, на месте, где существовал этот аул, для охранения Военно-Грузинской дороги, служившей единственным удобным путем для соединения с Закавказьем, была устроена крепость Владикавказ, а в 1785 г. по указу Императрицы Екатерины II, от 9 мая, в крепости была выстроена первая православная церковь. Как только была устроена эта крепость, часть осетинской народности спустилась с гор и поселилась у стен этой крепости, под защитою местных войск. Образовавшийся осетинский аул стал называться «Капкай», что в переводе на русский язык означает «Горные ворота».{{конец цитаты|источник=}}</ref>{{sfn|Бутков|1837|c=8}}<ref>{{книга|автор=Терский областной статистический комитет|заглавие=Терский календарь. Вып. 5|язык=ru|ссылка=http://book-olds.ru/BookLibrary/76001-Pamyatnyie-knizhki-Terskoy-Oblasti/1896.-Terskiy-kalendar-na-1896-god.-Vyipusk-5-y.html|ответственный=Г. А. Вертепов|место=Владикавказ|издательство=Типография Терского областного правления|год=1895|страниц=409|страницы=14|ref=Терский календарь|archivedate=2021-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211222002449/http://book-olds.ru/BookLibrary/76001-Pamyatnyie-knizhki-Terskoy-Oblasti/1896.-Terskiy-kalendar-na-1896-god.-Vyipusk-5-y.html}}</ref><ref>{{статья|автор= |заглавие= Владикавказъ. 31 марта|ссылка= https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur-kov-3/|язык= ru|издание= [[Терские ведомости|«Терские ведомости»]]|тип= газета|год= 1911|месяц= марта|число= 31|том= |номер= 71|страницы= |doi= |issn= |archivedate= 2022-01-25|archiveurl= https://web.archive.org/web/20220125201527/https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur-kov-3/}}</ref>.
=== Эрсий-кавказхой тӀом ===
{{Хьажа иштта|Эрсий-кавказхой тӀом|Кавказера имамат}}
[[Эрсий-кавказхой тӀом|Эрсий-кавказхой тӀем]] тӀа гӀалгӀай Эрсечен оагӀорахьара а [[Шамал]]а оагӀорахьа а болаш да́къа лоацаш хиннаб<ref name="История ингушского народа, глава 5" >{{cite web |author=Кодзоев Н. Д. |url=https://web.archive.org/web/20120511033101/http://ingushetiyaru.org/history/book/14.html |title=История ингушского народа |lang=ru |access-date=2012-05-11 |archive-date=2012-05-11}}</ref>. Цхьан юкъагӀа [[Северо-Кавказский имамат|Шамала бусулба паччахьалкхен]] ши вилаят (шахьар) а хиннай — [[АьрштӀен наибче|АьрштӀени]] [[Галашкен наибче|Галашкени]]<ref name="История ингушского народа, глава 5"/>.
Цу юкъа ГӀалгӀайче каст-кастта гӀовттамаш хулар, из бахьан долаш эрсий эскар таӀазар деш масайттаза ихад царна. Эггара боккхагӀа гӀовттам 1858 шера маьтселеи аьтингеи бетташка хилар, Кавказа Ӏаьдало гӀалгӀай отараш дӀа а йоахаш, царна когаметта йоккхий нах баха моттигаш Ӏоехкаргйолга хоам баьчул тӀехьагӀа. ГӀовттам соцабир, ӀотаӀабир эрсий Ӏаьдало<ref name="История ингушского народа, глава 5"/>.
{{Хьажа иштта|Тийка область|Тийрка тӀара гӀазкхий}}
[[Файл:Терская область 1900.svg|thumb|[[Терская область|Тийрка областа]] мехкасурт]]
1860-ча шера Къулбаседа Кавказе тӀема урхал дӀа а даьккха император хиннача [[Александр II|Александра II]]-чун амарца цун малхбоалехьарча даькъе [[Терская область]] вӀашкаеллай Нохчийи, Ичкереи, ГӀалгӀайи, Лоамени округаш чу а лоацаш.
1871-ча шера ГӀалгӀай округ ХӀирийчунца цхьанатехай [[Бурон округ]] хьа а еш.
1888-ча шера тӀема-гӀазкхий урхал отта а даь ГӀалгӀайчен лаьтташ Шолжа гӀазкхий отдела юкъедахийтад. 1909-ча шера кӀимарса бетта 10-ча дийнахьа [[Наьсарен округ]] хьаяьй ставка [[Буро]] тӀа а йолаш<ref name="ingush" />.
=== Лоамарой республика ===
{{основная статья|Лоамарой республика}}
[[Россе]] [[Октябрьская революция|Ардара бетта социалистий революци]] хинначул тӀехьагӀа 1917 шера лайчилла бетта [[Даькъасте]]н дуккха къамаш юкъе долхаш хинна кортамукъа [[Лоамарой республика]] дӀакхайкаяьй.
Буро тӀа гуржий ишкола гӀишлон чу тушола бетта 5-ча дийнахьа ГӀалгӀайчен кхоачашдеш йола комитет хержай.
[[Деникин]] инарала эскаро [[ДӀаьгӀасте]] дӀалаьцача [[Лоамарой республика]]н [[доалче]]но ше дӀа а хийца [[Каьлаке]] дадда дӀадахад. Лоамарой республика цу хӀаманца еха дӀаяьннай..
=== БӀорахой тӀом ===
{{основная статья|Эрсече хинна бӀорахой тӀом}}
[[Пятигорск]]е хиннача [[Тийрк]]а къамай II-ча гулламо (1918 шера тушола бетта 1—18 денош) советий Ӏаьдал къоабалдаь тӀа а ийца [[РСФСР]]а лоаттаме [[Тийрка советий республика]] вӀашагӀъеллай<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20050223090046/http://www.migratio.ru/geo/geo_ingush.htm |title=Республика Ингушетия. Краткая справка о регионе |lang=ru |access-date=2005-02-23 |archive-date=2005-02-23}}</ref> ([[Июль|кӀимарса бетта]] денз [[декабрь|оагӀой беттага]] кхаччалца Тийрка советий республика [[Северо-Кавказская Советская Республика|Даькъастен советий республикан]] лоаттаме хиннай). Ший [[Конституция|Конституции]] лакхера маьженаши хиннай цун: Тийрка халкъа гуллами, СНК-и.
1919 шера саькура бетта денз 1920 шера тушола беттага кхаччалца ГӀалгӀайчен аре [[Деникин]]а инарала Эрсечен ЗӀилбухен Герзе долча низо дӀалаьца хиннай<ref name="Н. Д. Кодзоев" />. 1920 шера тушола бетта денз ГӀалгӀай Мехка советий Ӏаьдал юхаметтаэттад.
{{основная статья|Лоамарой АССР}}
[[Файл:GASSR.png|thumb|left|[[Лоамарой АССР]]а мехкасурт]]
Советий Ӏаьдал эттачул тӀехьагӀа 1920 шера тушола бетта [[Тийрка область]] дӀаяьккхай, хӀаьта Ичкере округаца цхьантеха Нохчий округахи, Лоамен округаца цхьантеха ГӀалгӀай округахи шоай лоӀаме дола кхолламаш хьадаьд.
1920-ча шера лайчилла бетта 17-ча дийнахьа Лоамарой ССР кхайкаяьй, тӀехьагӀа (1921-ча шера наджгоанцхой бетта 20-ча дийнахьа) [[ВЦИК]]а декретаца цох [[Лоамарой АССР]] яьй. ГӀалгӀайчеи, [[Нохчийче]]и, [[Къарший-Черсий мохк|Къарший-Черсехьеи]], [[ГӀаьбартой-Малкхарой мохк|ГӀаьбартой-Малкхарехьеи]] [[ГӀинбухера ХӀирийче]]и юкъеяхай цунна.
=== СССР юкъе ===
{{основная статья|ГӀалгӀай АО|Нохч-ГӀалгӀай АССР}}
[[Файл:Ingush AO.jpg|240px|right|thumb|[[Ингушская автономная область|ГӀалгӀай АО]], [[1931 шу]]]]
1924-ча шера лайчилла бетта 7-ча дийнахьа ВЦИКа декретаца [[Лоамарой АССР]] дӀаяьккхай, цудухьа [[ГӀалгӀай АО]] вӀашагӀъеллай [[РСФСР]]а лоаттаме йолаш<ref>{{ВТ-БСЭ1|Ингушская автономная область}}</ref>.
1934-ча шера наджгоанцхой бетта 15-ча дийнахьа [[Нохч-ГӀалгӀай автономе область]] кхеллай, дукха ха ялалехь, 1936-ча шера [[5 декабря|оагӀой бетта 5-ча]] дийнахьа, цох [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] хьаяьй.
==== Сийлахь-Боккха Даьхен тӀом ====
{{основная статья|Сийлахь-Боккха Даьймехка тӀом|МагӀалбикера операци|Кавказ йоаккхаш баь тӀом (1942—1943)}}
[[Файл:Ww2 map23 july42 Nov 42.jpg|thumb|left|Немций тӀалатар, 1942-ча шера кӀимарса-лайчилла бетташ]]
1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоаллаш вермахта эскар хьатӀакхаьчар [[Прохладный|Прохладни]], [[Маздак]], [[Ищерская|Ишоре]] йоаллача доазона тӀа<ref name="Mozdok-Malgobek">{{cite web|author=Гучмазов А., Траскунов М., Цкитишвили К|date=|url=http://victory.mil.ru/war/oper/89.html|title=Закавказский фронт Вел. Отечеств. войны|lang=|publisher=|accessdate=2009-12-21|archiveurl=https://archive.is/20121221154428/victory.mil.ru/war/oper/89.html|archivedate=2012-12-21|deadlink=yes}}</ref>. [[1 сентября|Тов бетта 1]]—[[28 сентября|28]] деношка советий эскаро ''[[Малгобекская операция|МагӀалбикера операци]]'' йир. Юххера немций хьовдаша лаьрхӀар чакхдаьланзар — [[Закавказье|Кавказа дехьабовла]] а, [[СССР]] Кавказах дӀахоадае а вӀаштӀехьадаьннадац цар.
==== ГӀалгӀай мехках бахар ====
{{основная статья|ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар}}
ГӀалгӀайи нохчийи мехках баха — [[Депортация чеченцев и ингушей|«Чечевица» операци]] е — планаш 1943-гӀа шу дӀадоалаш а кийчъеш хиннай. Цу хана мехках баьхараш [[Сибирь|Сибаре]] бахийта дага хиннад — [[Новосибирская область|Новосибирскеи]] [[Омская область|Омскеи областешкеи]], иштта [[Красноярский край|Красноярскерча йистеи]] [[Республика Алтай|Лоаман Алтаеи]]. Цул тӀехьагӀа [[Казахехье]]и [[ГӀиргӀизойче]] бахийта лаьрхӀад<ref>{{cite web|author=rian.ru|date = 2008-02-22|url=https://ria.ru/20080222/99840311.html|title=Наказанный народ. Как депортировали чеченцев и ингушей|lang=ru|accessdate=2009-12-08}}</ref>.
1944-ча шера наджгоанцхой бетта 29-ча дийнахьа НКВД кулгалхо хиннача [[Лаврентий Берия]]с «Нохчийи гӀалгӀайи мехках бахар чакхдоаккхача низамах йола инструкци» ({{lang-ru|«Инструкция о порядке проведения выселения чеченцев и ингушей»}}) чӀоагӀаяьй.
ГӀалгӀай 1944-ча шера саькура бетта 23 дийнахьа мехках баха болабаьб. Хьалхарча дийнахьа 333 739 саг цӀенах ваьккха хиннав, царех [[эшелон|шалонашта]] 176 950 саг дӀатӀахоаваьв.
1944-ча шера тушола бетта ворхӀлагӀча дийнахьа [[Нохч-ГӀалгӀай АССР|автономи]] дӀаяьккхай. ГӀалгӀайчен дукхагӀа мел дола лаьтта ([[Грузинская ССР|Гуржий ССР-га]] кхаьча́ [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьара]] лоамара да́къа мел доацар) [[Северо-Осетинская АССР|ХӀирий АССР-а́]] юкъедахад, Наьсарен шахьар ({{lang-ru|Назранский район}}) цох хьа а еш.
==== [[Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр]] ====
{{основная статья|Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр}}
1956-ча шера кӀимарса бетта 16 ден СССР Лакхехьарча Совета Президиума амар ара ма даьлле мехках баьхача наха ба́ха дӀа-хьа аха пурам денна хиннад, тӀаккха уж цуссахьате цӀааха болабеннаб<ref>{{cite web |author=Р.Н.Жабраилов |date= |url=http://www.chechnyafree.ru/article.php?IBLOCK_ID=400&SECTION_ID=0&ELEMENT_ID=52676 |deadlink=yes |title=Курс лекций по истории Чечни (XIX-XX вв.) |lang= |publisher= |accessdate=2009-12-12 |archiveurl=https://www.webcitation.org/619KXqwsK?url=http://www.chechnyafree.ru/article.php?IBLOCK_ID=400 |archivedate=2011-08-23}}</ref>.
РСФСР-а а СССР-а а Лакхехьарча Советий Президиумаша 1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа мехках даьха хиннача къамий автономеш меттаоттаярах амар арахецад, царна юкъе гӀалгӀай а, нохчий а бахаб.
Мехках баьха нах цӀабарца [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] меттаоттаяьй.
=== Россе Федерацена юкъе ===
==== Республика вӀашагӀйоллар ====
1991-ча шера лайчилла бетта 30-ча дийнахьа Къаман юкъара гӀалгӀай референдум хиннай. Рефендума́ керте лаьттар да Россе лоаттаме хургйола ГӀалгӀай Республика а кхоллаш гӀалгӀай паччахьалкхе меттаоттаяр. Кепатехача референдума комиссе хоамах, хьавенача 92 эзар сага́ юкъе (кхийнача гӀалгӀаех 70 % я из) 97,4 %-о шоай Республика вӀашагӀйолла безам хилар бакъдаьд<ref>{{статья |автор= Муса Евлоев.|заглавие= Как принималась Конституция Республики Ингушетия|ссылка= https://docviewer.yandex.ru/?url=ya-disk-public%3A%2F%2Fpl1CyY6Vy%2F0Isdfc8niJ3FyDDexkP6HGzyTJlWrWoJc%3D%3A%2F2014%20год%2F№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&name=№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&c=5885b0b58fd7&page=3|язык= |издание= Газета [[Сердало|«Сердало»]]|тип= |год= 2014|месяц= февраля|число= 27|том= |номер= 31|страницы= 3|doi= |issn=}}</ref>. [[1992 шу|1992-ча шера]] аьтинга бетта 4 дийнахьа Россе Федераце Лакхехьарча Совето «Россе Федераце лоаттаме ГӀалгӀай Республика кхолларах» яха закон арахецад<ref>{{cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/901607658 |title=Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации, Закон РФ от 04 июня 1992 года № 2927-1 |website=docs.cntd.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. Россе Федераце халкъан депутатий съезде юкъедаьккха́ хиннад республика кхоллар чӀоагӀдар<ref>{{cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/499058691 |title=О порядке введения в действие Закона Российской Федерации «Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации» |website=docs.cntd.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. 1992-ча шера оагӀой бетта 10-ча дийнахьа депутатий съездо ГӀалгӀай Республика хьакхоллар бакъ а даьд<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20140222145149/http://poisk-zakona.ru/252758.html |title=Постановление Съезда народных депутатов Российской Федерации от 10.12.1992 № 4070-I |website=poisk-zakona.ru |access-date=2014-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222145149/http://poisk-zakona.ru/252758.html |archive-date=2014-02-22 |lang=ru}}</ref>, цунга хьежжа 1978-ча шерара [[Конституция РСФСР 1978 года|Россе (РСФСР) конституци тоаяьй]] Нохч-ГӀалгӀай АССР ГӀалгӀайи Нохчийи республикашта е́къаш<ref>{{cite web |url=http://constitution.garant.ru/DOC_83098.htm |title=Закон РФ от 10 декабря 1992 г. N 4071-I |website=constitution.garant.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. 1992-ча шера оагӀой бетта 29-ча дийнахьа «Россе газета» тӀа кепатехад из закон<ref>{{статья |url=https://yeltsin.ru/uploads/upload/newspaper/1992/rs12_29_92/index.html |заглавие=Документы VII Съезда народных депутатов Российской Федерации |journal=Российская газета |date=1992-12-29 |номер=278 (614) |страницы=5 |access-date=2026-02-07 |lang=ru|deadlink=yes}}</ref>. Из {{комм 2|поправка|тоадар}} закона низ болаш хьахиннад 1993-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа, официально кепатеха итт ди даьннача гӀолла<ref>{{Cite web |url=http://www.politika.su/doc/zak90a.html |title=Законы РСФСР/РФ 1990—1993 и поправки к ним до весны 1995 |access-date=2015-03-24 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924075352/http://www.politika.su/doc/zak90a.html |deadlink=no }}</ref>. 1993-ча шера оагӀой бетта 25-ча дийнахьа массадолча халкъо кхаж тоссаш тӀаийца́ дола Россе Федераце конституци]] закона низ болаш хьахиннад, цига ГӀалгӀай Республика хилар тӀачӀоагӀдаьд.
==== 1992-ча шера хинна гӀалгӀашта оттадаь туржаӀ ====
{{основная статья|ГӀалме шахьареи Буро тӀеи маьршача гӀалгӀашта даь туржаӀ}}
Сибарера цӀабаьхкача хана денз [[ГӀалме шахьар]] ГӀалгӀайчен лоаттаме юхаметтаоттаяр дӀадехаш хиннаб [[гӀалгӀай]].
1991-ча шера [[21 апреля|бекарга бетта 21]] дийнахьа РСФСР Лакхерча совето «О реабилитации репрессированных народов» (Ӏоткъам баьча къамий реабелитацех) яха закон даьккхад. Кхы мел долчул совгӀа, цох гӀалгӀай лаьтташцара гӀулакх меттаоттаде дезаш а хиннад из.
1992-ча шера гурахьа лаьтта тӀагӀолла [[Осетино-ингушский конфликт|тӀеман къовсам]] хиннаб. Юххера гӀайнаш шоай хиннача тайпара дитад, тӀаккха ХӀирийче вахаш мел хинна гӀалгӀа хӀана хиннавац аллал — [[Перепись населения СССР (1989)|1989-ча шера хьисап даь дӀаяздаьчох]] 35 эзар саг — юхакхеллача ГӀалгӀай республике Ӏочува́ везаш хиннав.
==== ТӀемахой ГӀалгӀай Мехка чухьадар (2002) ====
{{Хьажа иштта|ГӀалгӀайче чухьадар (2002)|ГӀалгӀайче чухьадар (2004)}}
2002-ча шера тов бетта [[Гуржехье]]ра ГӀалгӀайче [[Гелаев, Руслан|Галай Руслана]] тӀемахой тоабаш чухьедай кӀезигагӀа дале, 300 саг чу а волаш. 58-ча эскара 19-ча моточарахьий дивизеца тӀом баьб цар тӀехьагӀа кагегӀча тоабашта екъа а енна [[Нохчийче]]н доазона тӀа хьула а луш.
==== Митингаш (2018) ====
{{керттера лустам|ГӀалгӀайчера митингаш 2018—2019}}
2018-ча шера гурахьа [[Магас]]е дуккха адам арадаьнна хиннад ГӀалгӀайчени Нохчийчени мехкдаьша регионашта юкъера доазув дӀачӀоагӀдеш баьча барта́ раьза а боацаш. 2019-ча шера бӀаьсти лаьтташцара хаттар техкачул тӀехьагӀа [[Конституционный суд Российской Федерации|Россе Федераце Конституце Кхело]] баь барт битаб, цу хӀаманна тӀагӀолла шозлагӀа митингаш хиннай
== Бахархой ==
{{основная статья|ГӀалгӀайчен бахархой}}
Юкъарлон-экономикацара хьал чоалханеи, бахархой айхал лакхеи яле а, официальни хоамо хьаяхачох, ГӀалгӀайче бахархой бебара темпаш эггара лакхагӀчарех я Эрсече.
<small>Белгалдаккхар: 1936—1944-чеи 1957—1989-чеи шерашка белгалбаь бола бахархой дукхалах бола хоам [[Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика|Нохч-ГӀалгӀайченна]] боагӀаш ба.</small>
{{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }}
{{ Население2 | npAction = график }}
[[Федеральная служба государственной статистики|Росстата]] хьаяхачох, мехка вахаш {{ Население | Ингушетия | фс }} саг ва ({{ Население | Ингушетия | г }}). 2021-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох, мехка бахархой дукхал 510 эзар саг хиннай. Царех пхьехой 279 эзар саги (55 %), юртахой — 231 эзар саги (45 %) ва. Бахархой айхал — {{ПлотностьНаселенияРегионы|Ингушетия}} саг/км<sup>2</sup> я ({{ Население | Ингушетия | г }}).
[[Россе Федераци|Россе Федераце]] субъекташта юкъе бераш дара дарж эггара лакхагӀа да яхаш да ГӀалгӀайче; Ишта, масала, 1992-ча шера мехка вахаш 211 эзар саг хиннав, 1998-ча шера — 313 эзар саг, 2002-ча шера — 467 эзар саг, 2021-ча шера — 510 эзар саг<ref name="Social atlas">{{cite web |author=Краснослободцев В.П |title=Социальный атлас российских регионов |url=https://web.archive.org/web/20110912123519/http://atlas.socpol.ru/portraits/ingush.shtml |website=atlas.socpol.ru |access-date=2011-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110912123519/http://atlas.socpol.ru/portraits/ingush.shtml |archive-date=2011-09-12 |lang=ru}}</ref>,<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Frosstat.gov.ru%2Fstorage%2Fmediabank%2FTom5_tab1_VPN-2020.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK |title=Источник |access-date=2022-12-31 |archive-date=2022-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231193148/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Frosstat.gov.ru%2Fstorage%2Fmediabank%2FTom5_tab1_VPN-2020.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK |deadlink=no }}</ref>.
; Вахаш йоаккха ха
Россе Федераце мел йолча субъекташта юкъе ГӀалгӀайчера [[Ожидаемая продолжительность жизни|хьежа йоакхаргйола ха]] дуккха лакхагӀа я кхымелйолчарел<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/folder/210/document/13207 |title=Демографический ежегодник России |publisher=[[Федеральная служба государственной статистики]] (Росстат) |access-date=2022-05-31 |description=см. приложение к сборнику |archive-date=2022-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217101652/https://rosstat.gov.ru/folder/210/document/13207 |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fedstat.ru/indicator/31293 |title=Ожидаемая продолжительность жизни при рождении |website=Единая межведомственная информационно-статистическая система (ЕМИСС) |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220124657/https://www.fedstat.ru/indicator/31293 |archive-date=2022-02-20 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220220124657/https://www.fedstat.ru/indicator/31293 |date=2022-02-20 }}</ref>. 2024-ча шера маьтсела бетта Эрсечен президент волча Владимир Путинс ше [[Калиматов, Махмуд-Али Макшарипович|Келматанаькъан Махьмуд-Ӏаьлийца]] вӀашагӀкхийттача, аьнна хиннад ГӀалгӀайче вахаш йоаккхача хана рейтинге хьалха латт аьнна — юкъердар лаьрхӀача, 79,4 шу да из<ref>{{Cite web|url=https://expert.ru/news/glava-ingushetii-otchitalsya-pered-prezidentom-strany-o-razvitii-regiona-/|title=Глава Ингушетии отчитался перед Президентом страны о развитии региона|website=Эксперт|date=2024-05-29|access-date=2026-02-08}}</ref>.
[[Файл:Comparison gender life expectancy -Russia -ru.svg|мини|слева|500px|Эрсечен субъекташка 2021-ча шера маӀача наьхеи кхалнаьхеи вахаш йоаккхаргйола ха йистар гойта интерактивни диаграмма. [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/14/Comparison_gender_life_expectancy_-Russia_-ru.svg Оригинальни svg-файл] хьаела, керда кор хьа а даь, цул тӀехьагӀа графикан элементашта дахка ӀотӀабахийта кӀоаргагӀа бола хоам гургболаш.]]
{{Clear|left}}
; Баржар
2020-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох, мехка дукхагӀа вахаш мел вар [[гӀалгӀай|гӀалгӀа]] ва — бахархоех 93 % (473 440 саг). Кхыча къамаех доккхагӀдараш да — [[нохчий]]и — 2,4 % (12 240 саг), [[эрсий]]и — 0,64 % (3 294 саг). Иштта 2020-ча шера хьисап даьчох, бахархоех 3,6 % (18 404 саг) ший къам белгал ца доаккхаш Ӏийннаб, е белгалдаккха аьлча, ак аьнна Ӏийннаб.<ref name="автоссылка1" />
ГӀалгӀай берригача мехка гӀолла ба бахаш. Нохчий тоабашца бах [[Наьсаре]]и, [[Дола-Коа]]и, [[Аьккхий-Юрт]]еи, иштта [[Шолжа шахьар]]еи. Эрсий [[Шолжа-Пхье]]и, [[Эбарг-Юрт]]еи, [[ГӀажарий-Юрт]]еи, [[Махьмад-ХитӀе]]и, иштта йоккхийча пхьешкеи. [[Туркий]] [[Махьмад-ХитӀе]]и МагӀалбика шахьареи, иштта йоккхийча пхьешкеи ба бахаш. Кхыдола къамаш ер ма йий аьнна белгалъяккха йиш йолаш баха моттиг йолаш бац<ref name="Social atlas"/>.
; Къамашцара лоаттам
ДоккхагӀа дола къам [[гӀалгӀай]]дар да<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nazaccent.ru/regions/ingushetia/|title=Национальный акцент|website=nazaccent.ru|access-date=2026-01-01}}</ref>. Эрсий бахархоех доккхагӀа доле дакъа ГӀалгӀайче XX-ча бӀаьшера 90-гӀа шераш чакхдоалаш дӀадахад; цунца цхьана 1990-ча шерашкеи 2000-ча шерий хьалхарча даькъеи ГӀалгӀай Мехка шортта [[беженцы|бе́ха́ нах Ӏочубаьхкаб]] [[Нохчийче]]реи [[ХӀирийче]]реи, тӀехьагӀа, 2000-ча шерашкара денз 28 000 веха гӀалгӀа юха ХӀирийче хьалцӀавахав, иштта дукхагӀа бола нохчий а юха дӀацӀабахаб.
{| class="wikitable"
Керттера къамаш:<ref>{{Cite web |url=http://worldgeo.ru/russia/lists/?id=33&code=6 |title=Всемирная география |access-date=2026-02-08 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210225114/http://worldgeo.ru/russia/lists/?id=33&code=6 |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20120601173256/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |title=Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2011-12-17 |archive-date=2012-06-01}}</ref><ref name="ЭтноЯз.2010">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20200513001819/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |title=Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам |website=www.gks.ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513001819/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |archive-date=2020-05-13 |access-date=2020-05-13 |lang=ru}}, хьажа: {{cite web |url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |title=Материалы Всероссийской переписи населения 2010 года (архив данных) |website=www.gks.ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |archive-date=2012-10-18 |access-date=2012-10-18 |lang=ru}}</ref><ref name="автоссылка1" />
{| class="standard"
!Къам||Дукхал,<br>саг ([[Всероссийская перепись населения (2002)|2002]]) ||%|| Дукхал,<br>саг ([[Всероссийская перепись населения (2010)|2010]]) || %|| Дукхал,<br>саг ([[Всероссийская перепись населения (2020—2021)|2020]]) || %
|-
|[[ГӀалгӀай]] || align="right" | 361 057 || align="right" | 77,27 % || align="right" | 385 537 || align="right" | 93,46 %|| align="right" | 473 440 || align="right" | 93 %
|-
|[[Нохчий]] || align="right" | 95 403 || align="right" | 20,42 % || align="right" | 18 761 || align="right" | 4,55 %|| align="right" | 12 240 || align="right" | 2,4 %
|-
|[[Эрсий]] || align="right" | 5559 || align="right" | 1,19 % || align="right" | 3215 || align="right" | 0,78 %|| align="right" | 3 294|| align="right" | 0,64 %
|-
|[[Туркий]] || align="right" | 903 || align="right" | 0,19 % || align="right" | 732 || align="right" | 0,18 %|| align="right" | 242|| align="right" | 0,047 %
|-
||[[Казахий]] || align="right" | 12 || align="right" | 0,003 % || align="right" | 14 || align="right" | 0,008 %|| align="right" | 88 || align="right" |0,019 %
|-
|[[ГӀозлой]] || align="right" | 123 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 83 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 86 || align="right" |0,018 %
|-
|[[ГӀумкий]] || align="right" | 136 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 118 || align="right" | 0,03 %|| align="right" | 82 || align="right" | 0,017 %
|-
|[[Лаьзгий]] || align="right" | 108 || align="right" | 0,02 % || align="right" | 76 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 72 || align="right" | 0,015 %
|-
|[[ХӀирий]] || align="right" | 106 || align="right" | 0,02 % || align="right" | 74 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 72 || align="right" | 0,015 %
|-
|[[ГӀаьбартий]] || align="right" | 38 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 41 || align="right" | 0,01 %|| align="right" | 71 || align="right" | 0,014 %
|-
|[[МаӀарлой]] || align="right" | 102 || align="right" | 0,02 % || align="right" | 101 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 63 || align="right" | 0,013 %
|-
|[[Малкхарой]] || align="right" | 39 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 41 || align="right" | 0,01 %|| align="right" | 50 || align="right" | 0,012 %
|-
|[[Гуржий]] || align="right" | 323 || align="right" | 0,07 % || align="right" | 100 || align="right" | 0,02 %|| align="right" |40 || align="right" | 0,007 %
|-
|[[Украинхой]] || align="right" | 189 || align="right" | 0,04 % || align="right" | 91 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 34|| align="right" | 0,006 %
|-
|кхыбараш|| align="right" | 3087 || align="right" | 0,66 % || align="right" | 632 || align="right" | 0,15 %|| align="right" | 1351 || align="right" | 0,26 %
|-
|хьоахадаьдац|| align="right" | 262 || align="right" | 0,06 % || align="right" | 2897 || align="right" | 0,70 %|| align="right" | 18 404 || align="right" | 3,6 %
|-
|берригаш|| align="right" | 467 294 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 412 529 || align="right" | 100,00 %|| align="right" | 509 541 || align="right" | 100,00 %
|-
|}
;Метташ
[[Конституция Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка Конституце]] хьаяхачох, официальни мотт шиъ ба мехка — [[Ингушский язык|гӀалгӀайбари]], [[Русский язык|эрсийбари]]{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 14}}.
== Административни екъаялар ==
{{основная статья|ГӀалгӀайче административни-доазонах екъаялар}}
[[Файл:Admin-map-Ingushetia-region.png|thumb|right|300px|ГӀалгӀайче административни екъаялар (2018-ча шера денз)]]
;Шахьараши (муниципальни шахьараш) республикан лоадам бола пхьеши (пхьен округаш)
{| class="standard"
!№
!ЦӀи
!Административни <br>юкъ
|-
| 1
| [[ЖӀайраха шахьар]]
| [[ЖӀайрах]] (юрт)
|-
| 2
| [[МагӀалбика шахьар]]
| [[МагӀалбик]] (пхье)
|-
| 3
| [[Наьсарен шахьар]]
| [[Наьсаре]] (пхье)
|-
| 4
| [[Сунженский район (Ингушетия)|Шолжа шахьар]]
| [[Сунжа (Ингушетия)|Шолжа-Пхье]]
|-
| I
| [[Городской округ город Карабулак|Илдарха-ГӀала]]
| [[Карабулак (город)|Илдарха-ГӀала]] (пхье)
|-
| II
| [[Городской округ город Магас|Магас]]
| [[Магас]] (пхье)
|-
| III
| [[Городской округ город Малгобек|МагӀалбика]]
| [[МагӀалбик]] (пхье)
|-
| IV
| [[Городской округ город Назрань|Наьсаре]]
| [[Наьсаре]] пхье
|-
| V
| [[Сунжа (город)|Шолжа-Пхье]]
| [[Сунжа (город)|Шолжа-Пхье]]
|}
; Тархьар
Паччахьалкхенал метта а оттадеш хӀанзара ГӀалгӀай Мохк кхоллача хана цун лоаттаме дӀаяьннай [[Нохч-ГӀалгӀайче]]н кхо административни шахьар хиннай: [[Шолжа шахьар|Шолжеи]], [[МагӀалбика шахьар|МагӀалбикеи]], [[Наьсарен шахьар|Наьсарени]]. 1992-ча шера Республикан президент волча [[Овшанаькъан Султана Руслан|Овшанаькъан Руслана]] иштта а [[ЖӀайраха шахьар]] а вӀашагӀъеллай.
; НанагӀала
Республика кхеллачул тӀехьагӀа цун административни юкъ [[Наьсаре]] хиннай. 2000-ча шера ГӀалгӀайчен нанагӀала лаьрххӀа цу гӀулакха хьалъяь [[Магас]] хиннай<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20131230231919/http://geo.1september.ru/2001/11/4.htm |title=Магас — «Город Солнца» — новая столица Ингушетии |lang=ru |website=Газета «География» |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30}}</ref> — эггара кӀезигагӀа нах баха Россе Федераце субъекта административни юкъ я из.
== Паччахьалкхени политикацареи оттам ==
=== Конституци ===
{{основная статья|ГӀалгӀай Мехка Конституци}}
ГӀалгӀай Мехка керттера закон конституци да. 1994-ча шера саькура бетта 27-ча дийнахьа массане юкъарча кхадж тоссаш тӀаийцад из{{sfn|Евлоев|2014|c=3}}. Цкъарчоа 114 лустамах латташ хиннад. Кхымелчарех из хьакъоастадеш ГӀалгӀайчен конституце белгалонех да цу заман чу дерригача халкъо референдуме тӀаийцар из цаӀ мара цахилар, вожаш законаш доахача (викала) маьженаша арахецача хана{{sfn|Евлоев|2014|c=3}}.
=== Да́ ===
{{основная статья|ГӀалгӀайчен Мехкда}}
[[Файл:Magas001.jpg|thumb|270px|Магасера [[Президентский дворец (Магас)|Лакха-ЦӀа]].<br>Укхаза йоалл [[Администрация Главы Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехкдаь администраци]].]]
ГӀалгӀайчен лакхерча даржера гӀулакхче мехкда ва, из [[ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гуллам]]о хорж пхе шера́{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 65}}.
=== Халкъа гуллам ===
{{главная|ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гуллам}}
ГӀалгӀай Мехка Халкъа гуллам — ГӀалгӀайчен законаш арадоаха маьже я, из латт 21-н депутатах. Массане юкъара кхадж тоссаш хьахоржаш ба. Халкъа гуллама кулгалхо Халкъа гуллама тхьамада ва.
=== Доалче ===
{{основная статья|ГӀалгӀай Мехка Доалче}}
Паччахьалкхен Ӏаьдала лакхера [[Исполнительная власть|кхоачашдеш]] йола маьже ГӀалгӀай Мехка Доалче я. Доалчен кулгалхо ГӀалгӀай Мехка Доалчен тхьамада ва, из хорж ГӀалгӀай Мехкдас Халкъа гуллам раьза а болаш. ГӀалгӀай Мехка доалче тхьамадахи, цун когаметтаоттарехи, ГӀалгӀай Мехка министрехи латт{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=глава 6, статьи 83—88}}.
=== Кхел ю Ӏаьдали прокуратуреи ===
ГӀалгӀай Мехка я [[Конституционный Суд|Конституце Кхели]], ГӀалгӀай Мехка Лакхехьара Кхели, ГӀалгӀай Мехка Арбитрий Кхели, шахьарашкара кхелахойи, машара кхелахойи.
== Доазув ==
Лаьтта къувсар бахьан долаш мехка [[майда]] тайп-тайпарча бовхамашка 2600 км²-гара 3800 км²-га кхаччалца белгалйоах, дукхагӀа хьоахаяр 3400—3600 км² я<ref name="Social atlas" />. 2017-ча шера хиннача официальни хоамах мехка майда 3628<ref name="Area2016">{{cite web |url=https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%84.22%20%D0%B7%D0%B0%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%20%28%D0%BF%D0%BE%20%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC%20%D0%A0%D0%A4%29_%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82.doc |title=Сведения о наличии и распределении земель в Российской Федерации на 01.01.2017 (в разрезе субъектов Российской Федерации) |website=[[Росреестр]] |format=DOC |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323171458/https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%84.22%20%D0%B7%D0%B0%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%20%28%D0%BF%D0%BE%20%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC%20%D0%A0%D0%A4%29_%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82.doc |archive-date=2019-03-23 |access-date=2019-03-23 |lang=ru }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190323171458/https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%25D0%25A1%25D0%25B2%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2520%25D0%25BF%25D0%25BE%2520%25D1%2584.22%2520%25D0%25B7%25D0%25B0%25202016%2520%25D0%25B3%25D0%25BE%25D0%25B4%2520(%25D0%25BF%25D0%25BE%2520%25D1%2581%25D1%2583%25D0%25B1%25D1%258A%25D0%25B5%25D0%25BA%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25BC%2520%25D0%25A0%25D0%25A4)_%25D0%25BD%25D0%25B0%2520%25D1%2581%25D0%25B0%25D0%25B9%25D1%2582.doc |date=2019-03-23 }}; {{cite web |url=https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |title=Страница раздела «Государственный (национальный) доклад о состоянии и использовании земель в Российской Федерации» на сайте Росреестра |website=[[Росреестр]] |access-date=2026-02-07 |lang=ru }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190403204735/https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |date=2019-04-03 }}; {{cite web |url=https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |title=Страница раздела «Государственный (национальный) доклад о состоянии и использовании земель в Российской Федерации» на сайте Росреестра |website=[[Росреестр]] |access-date=2026-02-07 |lang=ru }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190403204735/https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |date=2019-04-03 }}</ref> км² хиннай. [[ГӀалгӀайчера митингаш (2018—2019)#Хьалхе|2018-ча шера гӀалгӀай лаьтташ дӀаденначул]] тӀехьагӀа<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/550204892 |title=Закон Республики Ингушетия от 04 октября 2018 года N 42-РЗ «Об утверждении Соглашения об установлении границы между Республикой Ингушетия и Чеченской Республикой» |access-date=2020-02-15 |archive-date=2018-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206193006/http://docs.cntd.ru/document/550204892 |deadlink=no }}</ref> мехка майда {{ПлощадьРегионы|Ингушетия|фс}} км² хьахиннай. ГӀалгӀай Мехка официальни мазаоагӀоно хӀанз а 3600<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20170417140717/http://www.ingushetia.ru/about/ |title=Социально-экономические характеристики |website=Официальный сайт Республики Ингушетия |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417140717/http://www.ingushetia.ru/about/ |archive-date=2017-04-17 |access-date=2017-04-17 |lang=ru}}</ref> км² язъю.
=== ХӀирийченца лаьтта къовсар ===
ХӀирийченои ГӀалгӀайченои къувсаш лаьтташ да — ГӀалгӀайчено [[ГӀалме шахьар]]а тархьара малхбоалехьара дакъа ший да йоах, иштта [[Буро]]н аьтта берда тӀара дакъа а, «Къаскимера уйче» е «Маздакера уйче» оала [[Моздокский район|Маздака шахьара]] дакъа а{{sfn|Даудов|2005|c=87}}{{sfn|Албогачиева|2015|c=167—255}} — гӀалгӀай баха [[Къескем]] тӀаулла лаьтташ да уж ГӀалгӀайчен [[Кабардино-Балкария|ГӀаьбарте-Малкхарехьенца]] доазув хулийташ.
[[Конституция Ингушетии|ГӀалгӀай Мехка Конституце]] 11-ча лустама тӀа чӀоагӀдаь да паччахьалкхен керттера декхар ''«бокъо йоацаш ГӀалгӀайченгара хьадаьккха лаьтташ политикацара гӀирсашца юхачудеразадари, ГӀалгӀай Мехка доазонцара бӀарччал лораяри»'' долга{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 11}}.
=== Гуржехьенцара гӀай ===
ГӀалгӀайчен [[Грузия|Гуржехьенца]] гӀай да деррига 45 км дӀаьха а долаш. [[Керттера Кавказа дукъ|Керттерча Кавказа довкъа]] тӀа гӀолла дода из — мехка [[ЖӀайраха шахьар]]а зӀилбухерча гӀайнаца. Цу доазонна юхе ядача [[ГӀалгӀайчен чӀожаш|чӀожашка]] доккхагӀа долча гӀалгӀай тайпий [[кхала|кхаьлаш]] яда: [[бӀарахой]], [[баркинхой]], [[гелатхой]], [[йовлой]], [[кхоартой]], [[коккурхой]], [[оздой]], [[хамхой]], [[хьулхой]], [[цхьорой]], [[шоанхой]], иштта кхычар а{{ref+|Цхьаболча хоам боаржабеча гӀирсаша, масала, [[EuroNews]]-и [[BBC]]-и, шоай хоам беш долча выпускашка мехкасурташ гойтача хана Нохчийченах дӀаетт ЖӀайраха шахьар, ГӀалгӀайчен Гуржехьенца гӀай доацаш санна<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150610214558/http://nick-software.ho.ua/download/chechenya.jpg |title=Архивированная копия изображения |website=web.archive.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610214558/http://nick-software.ho.ua/download/chechenya.jpg |archive-date=2015-06-10 |access-date=2015-06-10 |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150610210523/http://nick-software.ho.ua/download/severn_kavk_euronews.jpg |title=Архивированная копия изображения |website=web.archive.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610210523/http://nick-software.ho.ua/download/severn_kavk_euronews.jpg |archive-date=2015-06-10 |access-date=2015-06-10 |lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20210708 |title=North Ossetia profile |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214115043/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20210708 |deadlink=no }}</ref>.|group=К.}}.
== Мехка фискалаш ==
=== Байракх ===
{{основная статья|ГӀалгӀайчен байракх}}
[[Файл:Flag of Ingushetia.svg|thumb|right|200px|[[ГӀалгӀайчен байракх]]]]
Байракха кийчъяр 1994-ча шера наджгоанцхой бетта доладенна хиннад, республика кхелла́ ши шу даьлча. Из чIоагIъяьй 1994 шера аьтинга бетта 15-ча дийнахьа. 1999-ча шера байракх кӀезига хийцай<!-- Согласно Закону о Государственном флаге Республики Ингушетия.-->. Байракх дагаехар [[Дахкильгов, Ибрагим Абдурахманович|Дахкилганаькъан Ӏабдуррахьмана ИбрахӀим]] ва — йоазонхо, профессор, академик, Ӏилманхо-багахбувцамхо, [[Оахаранаькъан ЧхьагӀа|Оахаранаькъан ЧхьагӀий]] цӀерагӀча [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт]]а директор<ref>{{Cite web |url=http://www.vexillographia.ru/russia/subjects/inguset.htm |title=Вексиллография.ру |access-date=2009-11-08 |archive-date=2008-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081105111027/http://vexillographia.ru/russia/subjects/inguset.htm |deadlink=no }}</ref>:
<blockquote>
«1 лустам. ГIалгIай Республикан паччахьалкхен байракх – кIайча бесара нийса саьнаш дола гата да, цунна юкъе цIе гон го́ма хьисапе маьлха хьарак да гон гомах дIайоагIаш кхо зIы йолаш, царех хIаранех чакхбаккханза го а хулаш. Байракха шорала́и цун йӀоахала́и юкъера юкъамоттиг – 2:3 я.
Байракха лакхерча а лохерча а даькъе баьццарча бесара ши оаса ба хӀарабар байракха шоралах ялхлагӀа дола дакъа дӀалоацаш а долаш. Маьлха хьарака чурча гон [[гӀайист]] байракха шорала цхьайтталагIа дакъа дӀалоацаш. Маьлха хьара зӀанарий чаккхенашкара чакхбаккханза болча гон гӀайист байракха шорала ткъаь пхелагӀа дакъа дӀалоацаш да. Маьлха хьарака го хьабеш болча оасан шорал байракха шорала цхьайттлагӀа дола дакъа дӀалоацаш да. Маьлха хьарака зӀанарий оасий шорал байракха шорала ткъоалагӀа дакъа дӀалоацаш да.
Маьлха хьарака зӀанарех цаӀ, байракха йӀоахалга йиллача, урагӀа латт, ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен байракха лакхерча даькъе йоалл из. ЗӀанарий чаккхенашка болча чакхбаккханза болча гон лакхерча тӀадамгара маьлха хьарака арахьарча гонга кхаччалца йола юкъ байракха шорала ийслагӀа дола дакъа дӀалоацаш я. ЗӀанараш маьлха хьарака го тӀа цхьан боарамагӀа юкъ йолаш латт сахьат гӀоаролг лелачоа духьала дӀахьожадаь а да».
</blockquote>
=== ТхьамагӀа ===
{{основная статья|ГӀалгӀайчен тхьамагӀа}}
[[Файл:Coat of Arms of Republiс of Ingushetia.png|thumb|right|[[Герб Ингушетии|ГӀалгӀайчен тхьамагӀа]]]]
{{См. также|Нохч-ГӀалгӀай АССР тхьамагӀа}}
Мехка Халкъа Гулламо 1994-ча шера маьцхали бетта 26-ча дийнахьа тIаийцад. ГIалгIай Мехка Паччахьалкхен тхьамагIах долча законо яхачох<ref>{{Cite web |url=http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/inguset.htm |title=Геральдикум.ру |access-date=2009-11-08 |archive-date=2010-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100426113634/http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/inguset.htm |deadlink=no }}</ref>:
<blockquote>
«ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен тхьамагӀа яхар эзди хилареи, деналеи, зиракалеи, тешаме хилареи белгало йола ткъамаш доаржадаь латта аьрзи юкъе латташ бола го ба.
ТхьамагӀийна юккъе урагӀарча соагӀа Кавказа лоамаш тӀехьашка а долаш [[Ӏовлура гӀала]] латт — ширачеи къоначеи ГӀалгӀайчен белгало.
Ӏовлура гӀалийх аьрдехьа Маьтлоам ба, аьттехьа — Бешлоамкорта.
Лоамели гӀалийли лакхагӀа ийже кхаьчача маьлха ахго ба, цу тӀара лохагӀа ӀойоагӀаш 7 зӀы я.
ЗӀамагӀча гон лохерча даькъе маьлха хьарак латт — Маьлеи Беттеи лелари, ше мел дар вӀаши дувзаденна хилареи „даим“ хилареи белгало.
Маьлха хьарака Ӏада хьисапе дола зӀанараш сахьата гӀоаролг лелачоа духьала дерзадаь да.
Боккхачеи зӀамигачеи гонашта юкъе йоазув да: лакхехьа — „Республика Ингушетия“, лохе — „ГӀалгӀай Мохк“.
ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен тхьамагӀа пхе бесаца деш да: кӀайи, сийнеи, баьццареи, цӀеи, дошо-ӀажагӀеи.
КӀай бос ГӀалгӀайчен халкъан экам болча уйлайи гӀулакхийи цӀенала белгало яцвет; сийнабар — сигалени айламеи бос ба; баьццарча бесаца ГӀалгӀайчен Ӏалами, фарали, лаьттан хьоанали белгалйоаккх, иштта Ислама белгало а я из; цӀе бос — дуккхача бӀаьшерашка баха гӀерташ гӀалгӀаша яьча духьален белгало я; ӀажагӀа бос — сагаи Ӏаламаи вахар луш болча Маьлха бос ба».
</blockquote>
=== Гимн ===
{{основная статья|ГӀалгӀайчен гимн}}
ГӀалгӀайчен гимн 1993-ча шера чӀоагӀъяь. Мукъам дагабехар Зангенаькъан Руслан ва. Цу гимна дешай автор Чуранаькъан Рамзан яха гӀалгӀай оазархо ва. 2005-ча шера ГӀалгӀайчен керда гимн чӀоагӀъяь хиннай<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/003392.shtml |title=Ты расцветай, Ингушетия |access-date=2009-11-09 |archive-date=2010-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100112071448/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/003392.shtml |deadlink=no }}</ref>. 2010-ча шера официально гимна 1993-ча шера хинна эрш меттаоттаяьй<<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20140708020450/http://www.zakonprost.ru/content/regional/17/1358505 |title=Конституционный Закон Республики Ингушетия от 7 декабря 2010 года № 57-РЗ «О Государственном гимне Республики Ингушетия» |website=ЗаконПрост! |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708020450/http://www.zakonprost.ru/content/regional/17/1358505 |archive-date=2014-07-08 |access-date=2014-07-08 |lang=ru}}</ref>.
== Товшхалаш ==
=== Терко тӀаоза моттигаш ===
{{Смотри также|ГӀалгӀайче йола туризм}}
ГӀалгӀай Мехка массехк терко тӀаоза моттиг я: царех цхьаяраш шаьрача я, дукхагӀъяраш — лоам. Мехка туристий маршруташ я ехкаш региона товшхали тархьари довзийтаргдолаш<ref>{{cite web|url= http://ingtourism.ru/?s=100+%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9|title= 100 достопримечательностей|author= Комитет Республики Ингушетия по туризму|accessdate= 2018-06-05|lang= |archive-date= 2021-12-01|archive-url= https://web.archive.org/web/20211201145453/http://ingtourism.ru/?s=100+%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9|deadlink=yes}}</ref>.
==== Мемориалаши сийленгаши ====
[[Файл:Memorial of memory and glory in Nazran.jpg|250px|мини|справа|[[Наьсаре]]ра дагалоацамеи сийлени мемориал]]
Мехка доккхагӀа дола мемориал [[Мемориал памяти и славы (Назрань)|Наьсаре доаллар]] да — Дагалоацамеи сийлени мемориал яхаш да из тайп-тайпарча гӀалгӀай тархьара таьрахьашта хета а даь. Мемориала ансабль архитектуреи Ӏалами товш хьаяь чоалхане хӀама я. Эрсеченах кхийттача хана денз вай ханага кхаччалца дола тархьар да цунца гайта.
[[Файл:Memorial-Nazran.jpg|thumb|right|250px|Мехках баьхарашта хетадаь мемориал]]
Дагалоацамеи сийлени ансабла юкъ еш а долаш, сийленг да цу чу — '''[[Мемориал «Девять Башен»|Репрессеш тӀакхаьчарашта егӀа мемориалий комплекс]]'''. Из кхы а хьалхагӀа йилла хиннай — 1997-ча шера саькура бетта. Эскпозиценна юкъе [[гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай мехках бахарахи]] [[хӀираша гӀалгӀашта даь туржаӀ|хӀираша гӀалгӀашта даьча туржаӀах]]и йола материалаш я: дийхка сурташ, даьха фотокарташкаш, каьхаташ. Комплекс ийс гӀалгӀай вӀовний куце я — мехках даьхача 9 къаман хьамарагӀа, цхьана латт уж вӀаштатеӀӀа, кӀарцхалаш доахкача аьшкасаьргаца ийца а йолаш<ref>{{Cite web |url=http://www.museum.ru/M3003 |title=Мемориальный комплекс жертвам репрессий |access-date=2009-11-08 |archive-date=2009-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720011104/http://www.museum.ru/M3003 |deadlink=no }}</ref>. Мемориал Эрсечен Исбахьалений академен реестра́ юкъейихьа я<ref>{{статья |автор= Журнал «Дош»|заглавие= Мемориал жертвам политических репрессий|ссылка= |год= 2011|месяц= мая|число= 16|том= |номер= 24|страницы= |doi= |issn=}}</ref>.
==== Архитектуран сийленгаш ====
[[Файл:Tkhaba-Erdy.jpeg|thumb|left|[[Тхаба-Ерды|ТкъобӀа-Ерд]]]]
* '''[[Тхаба-Ерды|Тхьаба-Ерд]]''' — Россе Федераце доазон тӀа эггара ширагӀа дола жӀаргахой элгац, [[архитектуран сийленг]]. Из хьахинна таьрахь лоархӀ [[VIII]]—[[IX]] бӀаьшераш<ref name="Достопримечательности Ингушетии">{{cite web |url = http://www.culturemap.ru/region/129/?topic=12 |title = Достопримечательности Ингушетии |archiveurl = https://web.archive.org/web/20060425212525/http://www.culturemap.ru/region/129/?topic=12 |archivedate = 2006-04-25 }}</ref>.
* '''БоргӀа-Каш''' — бусалба лоархӀача сийленгех ГӀалгӀай Мехка къаьнагӀдар. Федеральни лоадам бола тархьареи товшхалеи сийленг да из паччахьалкхено лорадеш а долаш. [[Пхьилекъонгий-Юрт]]а гаьна доацаш латт<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20100531013930/http://www.ingushetia.org/history/monument/26.html |title=Мавзолей Борга-Каш |lang=ru |website=ingushetia.org |access-date=2010-05-31 |archive-date=2010-05-31}}</ref>.
* '''Маьт-Сели''' — тармата хана гӀалгӀай текъаш хинна моттиг, Маьтлоама тӀа йоалл.
* '''[[ВӀовнашке]]''' — XVI—XVII-ча бӀаьше етта вӀовнаш, ЖӀайраха-Эса тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедника чу йоалл.
* '''Аьрзи''' — массайтта гӀалеи вӀови йоалла [[кхала]]а, цига корадаьд Сулейма аьрзи.
{|class="graytable"
|+ ГӀалгӀайчен терко тӀаоза моттигаш
| align="center" | [[Файл:Caucasus, Ingushetia, Ингушские боевые и смотровые башни, горы Кавказа.jpg|center|200px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[Файл:A night in Caucasian mountains of Ingushetia, Вечер в горах Ингушетии.jpg|center|200px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[Файл:Targim.jpg|center|200px]]
| width="2%"|
| align="center" | [[Файл:Vovnushki ingushetia.jpg|center|150px]]
|-
| align="center" | Аьрзера вӀовнаш.
|
| align="center" | Лаьжгера гӀалаш.
|
| align="center" | ТӀаргам.
|
| align="center" | ВӀовнашке.
|
|}
==== Заповедникаш ====
* '''[[Джейрахско-Ассинский государственный историко-архитектурный и природный музей-заповедник|ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедники]]''' — цо чулоац лоамий зонеи, иштта Ӏалама сийленгаши, масала, [[Кхаькхале]]]н лаьтташи, [[Кистий чӀож|Кистийи]], [[Эса чӀож|Эсе чӀожаш]].
* '''[[Эрзи (заповедник)|Аьрзи]]''' — [[ЖӀайраха шахьар]]ера чӀож. 2000-ча шера наджгоанцхой бетта 21-ча дийнахьа хьаяьй. [[Йоккха Кавказ|Йоккхача Кавказа]] [[орц]]а тӀа улл из Эса чӀожах малхбоалехьара лаьтташ дӀа а лоацаш [[Чхараш дола дукъ|Чхараш долча довкъа]] дакъа а лоацаш. Цун майда 5 970 га я<ref>{{cite web|url=http://oopt.info/erzi/|deadlink=yes|title=Заповедник «Эрзи»|accessdate=2009-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090705020911/http://oopt.info/erzi/|archivedate=2009-07-05}}</ref>.
==== Заказникаш ====
* '''«ГӀалгӀайяр» яха заказник''' — [[Шолжа шахьар|Шолжеи]] [[ЖӀайраха шахьар|ЖӀайрахеи]] шахьарий лаьтта улл. Цо лораеча объектех я: [[зубр|булаши]], [[Горные козлы#Тур|хьагӀаши]], [[кабан|налаши]], [[косуля|лийгаши]], [[серна|мосараш-оархаши]], [[безоаровый козёл|бо́гӀаши]]. Заказника лаьттан тӀа иштта ширача товшхалеи тархьареи сийленгаш да. Заказника майда 70 000 га я<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20100731150933/http://www.ruschudo.ru/miracles/1116/ |title=Чудеса России — Заказник «Ингушский» |lang=ru |website=ruschudo.ru |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-07-31}}</ref>.
=== Театраш ===
* Байсаранаькъан Муртаза Идриса цӀерагӀа йола паччахьалкхен драман театр<ref name="Magas.ru">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20091207211544/http://magas.ru/kultura-i-iskusstvo |title=Культура и искусство Ингушетии |lang=ru |website=magas.ru |access-date=2009-12-07 |archive-date=2009-12-07}}</ref>
* Паччахьалкхен эрсий мукъамий-драман театр «Заманхо»
* ГӀалгӀай къонача хьежархочун театр<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20120208121716/http://www.ingush.ru/serdalo482_3.asp |title=Статья в газете «Сердало» |lang=ru |website=ingush.ru |access-date=2012-02-08 |archive-date=2012-02-08}}</ref>
=== Музеяш ===
* [[ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музей|Малсаганаькъан Хьажамоахий Тухана цӀерагӀа йола ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музей]]
* МагӀалбикера тӀемеи къахьегамеи сийлен музей
* Репрессеш яьрашта йола мемориалий комплекс
* С. Эржакинеза музей-квартира
* Оахаранаькъан ГӀапура цӀерагӀа мемориала музей-цӀенош
* Шерипов турпала музей-цӀенош
* Наьсарен тӀемеи къахьегамеи исйлен музей<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130324183929/http://www.museum.ru/mus/location.asp?map=ru®ion=64 |title=Музеи Ингушетии |lang=ru |website=museum.ru |access-date=2013-03-24 |archive-date=2013-03-24}}</ref>
=== Литература ===
{{основная статья|ГӀалгӀай литература}}
ГӀалгӀай метта йоазув, хьаяхачох, гуржий а, им диллачул тӀехьагӀа Ӏарбий а йоазон ларда тӀа хиннад советий Ӏаьдал чудаллалца. [[Ингушский язык|ГӀалгӀай метта]] литература [[Октябрьская революция в России|Эрсече ардара бетта революци]] яьнначул тӀехьагӀа мара хьахиннадац, цул хьалхагӀа ер ма дий аьнна литаратура долаш хиннабац гӀалгӀай. Советий литературан дакъа хиннад цох, цунга хьежжа дукхагӀча даькъе кердача Ӏаьдала уйлай пропаганда хиннай цу тӀа йодар. Литературан хьалхара дакъа 1944-ча шерага кхаччалца хиннад, амма гӀалгӀай товшхалах яраш а хиннай, масала, Малсаганаькъан Дошлакъий «Ӏарамхий». ШоллагӀдар — СибарегӀара гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа — 1957-ча шера денз<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20120203201545/http://krkrub.kubannet.ru/navig/page/63/message/210/ |title=Основные этапы становления и развития ингушской литературы и библиотечная деятельность |lang=ru |website=krkrub.kubannet.ru |access-date=2012-02-03 |archive-date=2012-02-03}}</ref>.
=== Даар ===
{{основная статья|ГӀалгӀай даар}}
ГӀалгӀай даара юкъе керттера моттиг дӀалоацар [[дулх]] да. Дукха дола даа хӀамаш [[устагӀан дулх]]ахи, [[бежана дулх]]ахи иштта оалхазарехи кийчдеш да. Маларах дукхагӀа дезар Ӏаьржа дӀайха кийчдаь чай да.
Дукха яа хӀамаш я [[жувр]]ах, [[кӀолда]]х, [[ябакх]]ах, [[хьонк]]ах кийчъеш. Гарнираш дукхагӀча даькъе хаьсасомехи Ӏовнахи хул.
ДукхагӀа мел йолча яа хӀамах хохи, саьмарсаькхи, бурчи тох. Кавказе мел болча наха мо дукха чам тоабу хӀамаши, баьцаши етт гӀалгӀаша яа хӀамах.
Юаш йола маькх дукхагӀа кӀайъяр я.
[[ЧӀаьпилг]]аши маькхаши я кӀолдеи, коартоли, яьбакхи (хингалаш) тохаш кийчъеш. Сискал тӀоа-берхӀаца дале а, [[кӀодар]]ца дале а юаш я. Дулх-хьалтӀам саьмарсаькха берхӀацеи, хьонкахи (кӀома берхӀаш), коартолах берхӀацеи дуаш да<ref>{{книга |автор=Фельдман Исай |заглавие=Кухни народов СССР |язык=ru}}</ref>.
== Ди ==
Мехка бахачерх дукхагӀа мел волчо ше сунний исламага вехк, иштта православхой а ба. [[Сунжа (Ингушетия)|Шолжа-Пхье]] Бусалба институт я<ref name="Social atlas" />, [[МагӀалбик]]е — «Барзенаькъан Хаматхана-Хьажий цӀерагӀа йола ГӀалгӀай бусалба университет» я<ref>{{cite web |url=http://ingislamuniver.ru |title=Ингушский исламский университет им. Хаматхана-Хаджи Барзиева |lang=ru |website=ingislamuniver.ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504052511/http://ingislamuniver.ru/ |archive-date=2016-05-04}}</ref>.
ГӀалгӀай Мехка дукхагӀа даьржар [[Суфизм|суфийл]] да, цун дукха {{комм 2|ткъовронаш, ответвленияш|говнаш}} да. Говнаш ''вирдаш'' яхаш да, уж тайпашца кхы чӀоагӀа дувзаденна дац, цхьан тайпан нах тайп-тайпарча вирдех хила йиш йолаш ба<ref name="Struktura">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20090915191143/http://www.7c.ru/Zhukov/3722.html |title=Структура тейпов и кланов |author=Игорь Жуков |date=2005-11-30 |publisher=www.7c.ru |language=ru |access-date=2009-09-15}}</ref>.
Мехка дукха маьждигаш да, хӀара [[нах баха моттиг|нах бахача метте]] кӀезигагӀчох цхьа маьждиг мукъа долаш. Православхой элгацаш кхоъ да: Шолжа-Пхьеи, Илдарха-ГӀалий тӀеи, Эбарг-Юртеи<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110810084406/http://www.pravoslavie.ru/news/19175.htm |title=В Ингушетии строится новый православный храм |website=Pravoslavie.ru |date= |language=ru |access-date=2011-08-10}}</ref>.
== ГӀалгӀай тайпаши юкъарлонаши ==
[[Тайп|Тайпа]] — яхар гӀалгӀаштеи нохчаштеи юкъе цӀийна тӀа гӀолла белгалйоахаш йола юкъарлонаш я. Тайпашка чубоагӀаш массехк никъ ба. Тайпаш ''ой'' аьнна кхоачалуш хул: [[йовлой]], [[цхьорой]], [[жӀайрхой]], [[баркинхой]], иштта дӀахо а, амма наькъаех хьахинна тайпаш а да. Наькъаш ''наькъан'' яха чаккхе е ''къонгаш'' яха чаккха йолаш хул: [[ТӀонганаькъан]], [[Малсаганаькъан]], [[Ӏарчакханаькъан]], [[Янданаькъан|Яндакъонгаш/Янданаькъан]], [[Пхьиленаькъан|Пхьилекъонгаш/Пхьиленаькъан]].
Хьалха, XIX-ча бӀаьшерага кхаччалца, гӀалгӀай къам массехк [[гӀалгӀай тархьара шахьараш|шахьара́]] декъалуш хиннад, царех хьахиннад къам. Шахьараш цӀийна тӀа гӀолла хьахулаш хинна юкъарлонаш хиннаяц, лаьттанца хиннай: Тайпа цхьанахьара кхычахьа дӀадахача, цун шахьар хувцалуш хиннай. Хьалхарча шахьарех хиннай:
# [[Хамхинский шахар|ГӀалгӀай е Хамхой шахьар]]
# [[Цоринский шахар|Цхьорой шахьар]]
# [[Мецхальский шахар|Фаьппий (Мецхалой) шахьар]]
# [[Джейрахский шахар|ЖӀайрахой шахьар)]]
# [[Орстхой|Оарстхой шахьар]].
XIX-ча бӀаьшера гаргга керда шахьараш хьахиннай — [[наьсархой]]и, [[галашкархой]]и, [[лоамарой]]и.
Эггара доккхагӀа дола гӀалгӀай тайпа [[йовлой]]дар да, шоллагӀа [[оздой]] боагӀа. ДӀахо [[хамхой]]и, [[леймой]]и, [[баркинхой]] кхыдараши да{{sfn|Волкова|1973|c=}}<ref>{{книга |автор=Танкиев А. Х. |заглавие=Ингуши |место=[[Саратов]] |год=1998 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Дахкильгов Ш. Э. |заглавие=Происхождение ингушских фамилий |место=[[Назрань]] |год=1993 |язык=ru}}</ref>.
Тайпий хӀанз а цхьан даькъе лоадам болаш ба. Мехка доал де тӀабайтача наьха тайпаш мехка хьакимаш хулаш дӀаувтт<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20181004021235/http://reporter-ufo.ru/756-familnye-sekrety-zjazikova.html |title=Фамильные секреты Зязикова |website=Reporter-ufo.ru |language=ru |access-date=2018-10-04 |archive-date=2018-10-04}}</ref>). Цхьабакъда мехкдай Кремло тӀаувттабеш хиларах урхал дола тайпаш хувцалу.
== Экономика ==
=== Юкъара экам ===
ГӀалгӀайче аграрно-индустриальни мохк ба<ref name="Официальный сайт Ингушетии">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130509181057/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/001435.shtml |title=Официальный сайт Ингушетии |website=ingushetia.ru |language=ru |access-date=2013-05-09 |archive-date=2013-05-09}}</ref>.
Экономика ийша я, дотацешца лоаттаеш а я<ref name="Social atlas" />. ГӀалгӀай Мехко ше доаккхачун дакъа 15 % мара яц. Юртбоахама [[сурсат]]аш. Производствон [[оахам]]ах [[Эрсече]] 37-гӀа моттиг дӀалоац цо<ref name="ingushetia.info">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110721214059/http://ingushetia.info/2008/02/04/specializaciya-xozyajstva-otraslevaya-struktura-promyshlennosti.html |title=Специализация хозяйства. Отраслевая структура промышленности |website=ingushetia.info |language=ru |access-date=2011-07-21 |archive-date=2011-07-21}}</ref>. [[Список российских регионов по ВРП|Валови региональни продуктага (ВРП) гӀолла йолча Эрсечен региноний листама]] чу 85-гӀа моттиг дӀалоац цо. 2021-ча шера РФ регионий рейтинга чу тӀеххьара хиннай из болх цахилара даржах, 30,5 % саг болх боацаш хиннав<ref name="Безработица">{{cite web |url=https://kavkaz.mk.ru/economics/2021/11/01/ingushetiya-zamknula-reyting-regionov-rf-po-urovnyu-bezraboticy.html |title=Ингушетия замкнула рейтинг регионов РФ по уровню безработицы |website=Кавказский узел (Kavkaz.mk.ru) |date=2021-11-01 |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206060447/https://kavkaz.mk.ru/economics/2021/11/01/ingushetiya-zamknula-reyting-regionov-rf-po-urovnyu-bezraboticy.html |archive-date=2021-12-06}}</ref>.
=== Юртбоахам ===
ГӀалгӀай Мехкара лаьтташ [[чернозём|Ӏаьржа]] да, хьаьна. [[Мехкал]] [[гӀара]]н. Ӏалама-мехкала хьал юртбоахам леладар дика Ӏалашдеш да. ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа мел долча лаьттаех 60 % юртбоахама лаьрхӀа да, царех ахаш [[Пашня|кха́ш]] да<ref name="Ресурсы">{{cite web |url=http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |title=Географическое положение и природные ресурсы |website=ingushetia.ru |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010042923/http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |archive-date=2015-10-10}}</ref>.
Юртбоахаме керттера лелаеш йола [[товшхал]]ех [[Зерновые культуры|ялати]], [[подсолнечник|гидуарги]], [[овощи|хаьсасомаши]], [[картофель|коартоли]] я. ДӀаювш я [[Кукуруза|хьажкӀаи]], [[Пшеница|кӀа]], [[Овёс|кеми]], [[Ячмень|мукхи]], [[Сахарная свёкла|чахраши]]<ref name="Экономика Ингушетии">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20120128185500/http://www.ingushetiyarsp.ru/geography/ |title=Экономика Ингушетии |website=ingushetiyarsp.ru |language=ru |access-date=2012-01-28 |archive-date=2012-01-28}}</ref>. [[Государственный сектор экономики|Экономика паччахьалкхен сектора]] дакъа 25 % я, дӀахояр кхыча доалахьдолчун кепаш тӀа да. Мехка болх беш 900 [[фермер]]ий боахам ба. Юртбоахама лаьтташа 222,2 эзар га дӀалоац, царех 112,2 эзар га кхаша лоац, 2,5 эзар га дукхача шерашка йийна бешамаш, 9,6 эзар га цонаш, 97,9 эзар га даьгӀенаш. Мехка 115 юртбоахама предприяти я боккхачеи юкъерчеи боарамах<ref name="ingushetia.info"/>.
2008-ча шера ГӀалгӀайчено «[[Золотая осень-2008]]» яхача Россе агропромышленни гойтама тӀа дакъа лаьцад<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ingushetia.ru/news/010972/|title=В Москве открылась агропромышленная выставка «Золотая осень-2008»|website=Республика Ингушетия|date=13.10.2008|access-date=2026-02-08}}</ref>.
; Хьайбаш леладар
Хьайбаш леладара юкъе долаш долча лостамех да [[Крупный рогатый скот|доахан леладари]] (шурийна а дулха́ а), [[жа]] леладари<ref name="Официальный сайт Ингушетии"/>, [[гаьзарий]] лелаяри.
2021-гӀа шу чакхдоалаш хиннача хьалах доаханах 68 531 бежан хиннад (+2,0 %), царех 35 341 коров (+5,5 %) етт а болаш. Жеи гаьзарийи 285 896 (+32,1 %) хиннад, наха шоаш дукхагӀа доажадар бахьан долаш хиннад из. 348 эзар оалхазар дар (+2.6 %). Саькура бетта 8 928,9 т шура яьккхай (11,3 % дукхагӀа), шура дукхагӀа хилара бахьан доахан эргадаккхар хиннад (массадолча боахамашка пайда кӀезигагӀа хул хьаьлий дӀа а доаккхаш пайда дукхагӀа хулараш ийду<ref>{{cite web |url=https://specagro.ru/news/202104/v-ingushetii-obem-proizvodstva-skota-i-pticy-na-uboy-uvelichilsya-27 |title=В Ингушетии производство скота и птицы на убой увеличилось на 2,7 % |website=Specagro.ru |date=2021-04-05 |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422115612/https://specagro.ru/news/202104/v-ingushetii-obem-proizvodstva-skota-i-pticy-na-uboy-uvelichilsya-27 |archive-date=2021-04-22}}</ref>).
; БаьцовгӀаш лелаяр
2020-ча шера маьцхали бетта 10-ча дийнахьа ялата кхаш 23,5 эзар га (43,6 %) лаьттан тӀа аьрдад, ялата валовой гуллам 61,1 эзар т хиннай, юкъера хьувкъам 25,9 ц/га (2019-ча шера юкъера хьувкъам 12,5 ц/га хиннай).
* {{комм 2|Озимый мукх|Йивармукх}} чуэцар: 8,1 эзар га чуийцай, 23,2 эзар т ялат аьрдад юкъера хьувкъам 28,7 ц/га хиннай (шу хьалха 6,1 эзар га тӀара 8,4 эзар т мукх чуийцай хьувкъам 14,9 ц/га а болаш).
* ЙиваркӀа: 12,4 эзар га аьрдай, е планагӀа хинначох 91,4 %, 33,9 эзар т кӀа чуийцад юкъера хьувкъам 27,4 ц/га а болаш (шу хьалха 13,0 эзар га тӀара 17,2 эзар т кӀа чуийцадар, хьувкъам 14,2 ц/га хиннаб).
* Йивар[[чхьовга]]: 488 га дӀадийна хиннад (в 2019 году рапс в регионе не возделывали). ДӀадолалуш чуийцача 75 га тӀара 82,5 т чхьовга чуийцай юкъера хьувкъам 11,0 ц/га а хулаш<ref>{{Cite web |url=https://specagro.ru/news/202008/v-respublike-ingushetiya-idet-k-zaversheniyu-uborka-ozimykh-zernovykh |title=В Республике Ингушетии идет к завершению уборка озимых зерновых 11/08/2020 |access-date=2026-02-08 |archive-date=2021-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201145452/https://specagro.ru/news/202008/v-respublike-ingushetiya-idet-k-zaversheniyu-uborka-ozimykh-zernovykh |deadlink=no }}</ref>.
[[Файл:Appelboomgaard.jpg|250px|thumb|Ӏажий беш]]
==== 2024 шера этта йокъал ====
2024-ча шера аьхки йӀаьхача хана йокъал оттарах гурахьеи бӀаьстии дувча ялата зе хиннад: 26 эзар гектар совгӀа лаьттан тӀа дӀадийнар докъаденнад (дӀа мел дувчох 38 %)<ref>{{Cite news|accessdate=2024-08-14|website=TACC|title=Предварительная сумма ущерба от засухи в Ингушетии составила почти 376 млн рублей|url=https://tass.ru/ekonomika/21606321|date=2024-08-14}}</ref>.
2024-ча шера маьцхали бетта 14-ча дийнахьа Чоалханеча хьала [[раж]] оттаяьй<ref>{{Cite news|accessdate=2026-02-08|date=2024-08-14|website=Известия|title=В Ингушетии ввели режим ЧС из-за гибели урожая от аномальной жары|url=https://iz.ru/1742840/2024-08-14/minselkhoz-ingushetii-vvelo-rezhim-chs-iz-za-gibeli-urozhaia-ot-anomalnoi-zhary}}</ref>.
; Бешамаш лелаяр
Эрсече комараши сомаши кхебеш йолча керттерча регионашта юкъе яхай ГӀалгӀайче.
2022-ча шера сомий-комарий товшхалий валовой гуллам 64,4 эзар тонна хиннай, 2021-ча шера хинначул 71,9 % лакхагӀа хиннай из. Царех 64,1 эзар тонна Ӏажаш хиннаб. Ӏажаш рекорд хулаш чуийцар ООО «Сад-Гигант Ингушетия» хиннай (58,1 эзар тонна чуийцай хьувкъам 680 ц/га). Цул совгӀа генарг долчар хьувкъам (гӀамгӀа, гуржий боал, хьача) 165 тонна хиннай (92,3 % лакхагӀа). Иштта цӀекомар 126 тонна хиннай (36,9 % лакхагӀа).
2022-ча шера харбазаш 2 эзар тонна чуийцай, пасташ — 1 эзар тонна, 2021-ча шера хинначул шозза дукхагӀа да из<ref>{{cite web |url=https://kavkaz.rbc.ru/kavkaz/freenews/63bd847f9a79473eeb5492c0 |title=В Ингушетии в 2022 году сбор плодов и ягод вырос в 1,7 раза |date=2023-01-11 |website=RBC Кавказ |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>.
=== Промышленность ===
ГӀалгӀай Мехка промышленность ийша́ я<ref>{{cite web |url=http://www.spektr.info/info/ingushetiya/prom/ |title=«Спектр-Инфо» |accessdate=2009-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090705075535/http://www.spektr.info/info/ingushetiya/prom/ |archivedate=2009-07-05 |deadlink=yes }}</ref>. Эггара дикагӀа дегӀайоалаяьр я мехкадаьтта даккхари («Ингушнефть»), мехкадаьттацарча химе промышленности, химе промышленности («Химпром»), газ тоаеши, [[металлы|маьхаш]]] тоадеш йола промышленносташи (дай долча [[эвар]]ий завод «Вилс»)<ref name="Экономика Ингушетии"/>. Промышленноста производствон оахамах 74,6 %-ал совгӀа мехкадаьттан промышленноста комплекса́ йоагӀаш я<ref name="ingushetia.info"/>. 2003-ча шера шера́ даьккха мехкадаьтта 300 эзар тонна хиннай<ref name="ЮгРоссии2003" />, цхьабакъда дӀахо доагӀача шерашка (2009-ча шера хиннача хьалах) мехкадаьтта даккхар 50 эзар тоннага кхаччалца Ӏодежад<ref>{{cite web |url=https://www.rosbalt.ru/2009/01/20/611294.html |title=Медведев озабочен падением добычи нефти в Ингушетии |author=Росбалт-Кавказ |date=2009-01-20 |website=Росбалт |language=ru |access-date=2026-02-08}}</ref>.
ГӀалгӀайчен доазон тӀа мехкадаьтта даккхар 1915-ча шера денз долаш да<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20120212124155/http://geolib.narod.ru/OilGasGeo/1995/12/Stat/stat03.html |title=Основные направления поисков нефти и газа на территории Республики Ингушетия |author=Богатырев М. А., Кононов Н. И. |website=Библиотека Дамирджана (geolib.narod.ru) |language=ru |access-date=2012-02-12 |archive-date=2012-02-12}}</ref>.
Лоадамах мехка шоллагӀа йоагӀа промышленноста отрасль кхачанъяр я, {{комм 2|местный|моттигерча}} юртбоахама ресурсаш тӀа товжаш я.
Иштта [[трикотаж]]еи кхачани предприятий болх тоабаь латташ ба.
Кхыча предприятех я «Россия» яха мерза хӀамаш ю фабрика ([[МагӀалбик]]), [[Полиграфия|полиграфе]] комбинат ([[Наьсаре]]), цӀен кхоачам хьабу комбинат, [[кирпич|кирпишкаш ю]] заводаш (Наьсери [[ГӀажарий-Юрт]]и), зӀамига низ болча электромоторий завод (Наьсаре), [[мебель]] ю фабрика ([[Сунжа (Ингушетия)|Шолжа-Пхье]]), [[маькх]] ю завод (Наьсаре)<ref name="ingushetia.info"/>.
=== Энергетика ===
{{основная статья|ГӀалгӀайчен энергетика}}
ГӀалгӀайче ший электростанци йоацача Эрсечен шин регионах я, цудухьа регионе пайда эцаш мел дола электрохьинар арахьара хьачудоагӀаш да. 2020-ча шера диача хьинара боарам 827 млн кВт·схь хиннаб, нагрузкий максимум — 141 МВт<ref name="СИПР">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20211211074647/http://pravitelstvori.ru/deporting/detail.php?ID=36097 |title=Схема и программа развития электроэнергетики Республики Ингушетия на 2021-2025 годы |publisher=Правительство Ингушетии |language=ru |access-date=2021-12-11 |archive-date=2021-12-11}}</ref><ref name="СО2020">{{cite web |url=https://www.so-ups.ru/fileadmin/files/company/reports/disclosure/2021/ups_rep2020.pdf |title=Отчёт о функционировании ЕЭС России в 2020 году |publisher=АО «СО ЕЭС» |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831205853/https://www.so-ups.ru/fileadmin/files/company/reports/disclosure/2021/ups_rep2020.pdf |archive-date=2021-08-31}}</ref>.
=== Инфраструктура ===
ГӀалгӀай Мехка гӀолла [[Северо-Кавказская железная дорога|Даькъастен аьшкнаькъа]] дакъеи [[Бакинка]]н дакъеи (40 км) дода<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/005236.shtml |title=Транспортная инфраструктура Ингушетии активно развивается |access-date=2009-11-20 |archive-date=2013-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509031648/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/005236.shtml |deadlink=no }}</ref>. Машеннаькъий деррига дӀоахал 900 км гарга я, царех асфальтобетонаца кхаьла 651 км я, жагӀа била — 250 км. [[аэропорт]]а «[[Магас (аэропорт)|Магас]]» хьалъетта латташ я. [[Телефон]]нацара бувзами, [[радио]]и, телегойтари да<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130623010628/http://region.edu.ru/ingushet//default.asp |title=Российский общеобразовательный портал — Ингушетия |website=region.edu.ru |language=ru |access-date=2013-06-23 |archive-date=2013-06-23}}</ref>.
=== Инвестицешта дика хилар ===
ГӀалгӀайче интегральни индексаш геттара лоха йолча регионех я<ref name="Social atlas" />. Региона инвестице рейтинг 3D (лоха потенциал — экстремальни кхерам) я. Регионий инвестиций рейтинге мохк 84-гӀа латт инвестиций кхерамах, тӀаккха инвестиций потенциалах 78-гӀа латт. Кхерамех эггара зӀамагӀа бар — экологе даькъе бар ба, боккхагӀбар — ахчанцарбар. Инвестицций эггара йоккхагӀа йола потенциал — инфраструктуран яр я<ref name="Рейтинговое агентство «Эксперт»">{{Cite web |url=https://www.raexpert.ru/database/regions/ingush/ |title=Рейтинговое агентство «Эксперт» |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214114856/https://www.raexpert.ru/database/regions/ingush/ |deadlink=no }}</ref>.
1994-ча шера [[Экономикан дикаш Ӏалашду зона (ГӀалгӀайче)|ГӀалгӀайче Экономикан дикаш Ӏалашдеш йола зона]] хьаяьй, цул тӀехьагӀа бизнес дегӀайоалаяра юкъарче хьаяьй. Цу хӀаманца инвестицеш чуэцара процесс йолаяь хиннай, цудухьа ГӀалгӀайче эггара чӀоагӀагӀа безам тӀабодача дунен оффшорий зонех хьахиннай<ref name="Ingushetia/info">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110721214126/http://ingushetia.info/2008/02/05/ekonomicheskaya-situaciya.html |title=Экономическая ситуация |website=ingushetia.info |language=ru |access-date=2011-07-21 |archive-date=2011-07-21 |date=2008-02-05}}</ref>. Зонеи юкъарче болх беш хиннача юкъагӀа (1994—1999) льготай [[режим|ражах]] 7000-нел совгӀа предприяти хиннай болх беш, 100-нел совгӀа тайп-тайпара объект хьалъеттай. Эрсечен духхьара оффшорий юкъ 1996-ча шера наджгоанцхой бетта 30-ча дийнахьа «„ГӀалгӀайче“ яхача къамашта юкъерча бизнеса юкъах» яхача федеральни законагӀа хьахиннай<ref name="Ingushetia/info"/> (2005-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа низ байнаб).
2012-ча шера кӀимарса бетта 25-ча дийнахьа
ГIалгIай Республика доазон тIа бизнесацарча гӀулакха субъектий бокъо а, законацара интересаш а паччахьалкхено лораярах доала́ оттар кхоачашдергдолаши, цунца цхьана регионе инвестицешцареи гӀулакхашцареи [[мехкал]] дегӀадоаладеши, ГӀалгӀай Мехкдаь амарца [[Уполномоченный по правам предпринимателей в Республике Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка бизнесмений бокъонех тӀавиллар]] яха дарж оттадаьд<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/017342.shtml |title=Бизнес в Ингушетии будет защищать институт Уполномоченного по правам предпринимателей |access-date=2013-06-24 |archive-date=2013-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509012633/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/017342.shtml |deadlink=no }}</ref>.
=== Ахчанца теркаш хилар ===
* Ахчанца теркаш хилар — геттара совдаьннад;
* Экономикаца теркаш хилар — совдаьннад;
* Социальни теркаш хилара рейтинг — совдаьннад;
* Антикризисни теркаш хилара комплексни рейтинг — лохденнад<ref name="Рейтинговое агентство «Эксперт»"/>.
== Юкъарлон дакъа ==
=== Юкъара-экономикан гойтамаш ===
ГӀалгӀай Мехка Эрсече эггара чӀоагӀагӀа болх цахилара боарам ба — 30 %<ref name="Безработица"/>. Керттерча услугашта тӀакхоачилга хиларах мохк эггара тӀехьагӀа латтачарех ба — нах бебаш хиларах а, пхьен йовъкаш дегӀайоалаяь цахиларах а<ref name="Social atlas" />.
Къабеннарий цӀенош доацаш Россе Федераце ГӀалгӀай Мохк мара бац, гӀалгӀашта юкъе уж эшаш цахиларах<ref name="materirossii">{{cite web |url=http://materirossii.ru/valentina-petrenko-ingushetiya-edinstvennaya-respublika-gde-net-otkaznyx-detej-sirot-vse-oni-blagopoluchno-ustroeny-v-semyax/ |title=Валентина Петренко: «Ингушетия – единственная республика, где нет отказных детей-сирот, все они благополучно устроены в семьях» |author=Движение «Матери России» |date=2015-07-26 |website=Движение «Матери России» (materirossii.ru) |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131225620/http://materirossii.ru/valentina-petrenko-ingushetiya-edinstvennaya-respublika-gde-net-otkaznyx-detej-sirot-vse-oni-blagopoluchno-ustroeny-v-semyax/ |archive-date=2016-01-31}}</ref>.
=== УнахцӀено лораяр ===
ТӀехьара шераш хьатӀадаллалца ГӀалгӀайче эггара дукхагӀа бераш деш хиннад Россе Федераце мел йолча субъекташка диллача. Мехка дарба деш 73 учреждени я — дарбанченаш, диспансераш, поликлиникаш, кхыяраш. Мехка хьалъяь перинатальни юкъарчеи, берий клинически дарбанче а хьалъяьй.
[[Файл:IngSU.jpg|мини|[[Магас]]ерча [[ИнгГУ|ГӀалгӀай паччахьалкхен университета]] корпус]]
[[Джейрахский район|ЖӀайраха шахьаре]] иштта дарбан-могашал меттайоалаю «[[Ӏарамхий (курорт)|Ӏарамхий]]» йоалл. 1999-ча шера еттай комплекс<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20190913194851/http://www.aquaexpert.ru/spa_san/region06/dzheyrakskiy/dzheyrakh/ |title=Лечебно-оздоровительный комплекс «Джейрах» |website=aquaexpert.ru |language=ru |access-date=2019-09-13 |archive-date=2019-09-13}}</ref>.
=== Дешари Ӏилмеи ===
{{керттера лустам|ГӀалгӀайче дола дешар}}
ГӀалгӀайчен керттера лакхера дешарче [[Ингушский государственный университет|ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]] я, 1994-ча шера хьайийлай. ГӀалгӀай паччахьалкхен университет эггара къонагӀча университетех я, цу чу 10 эзарнел совгӀа студент вагӀа<ref name="ИнгГУ 15 лет">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20140225095747/http://100nations.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=51:-15-&Itemid=58 |title=ИнгГУ: 15 лет поиска и развития |journal=100 наций |language=ru |access-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225095747/http://100nations.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=51:-15-&Itemid=58|archive-date=2014-02-25}}</ref>. ГӀПУ ийс факультет я: агроинженерийи, лорийи, хьахерхойи, физикан-математикани, филологеи, ахчан-экономикани, химе-биологеи, экономикани, юристийи, иштта 43 кафедреи<ref name="ИнгГУ">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20220111021135/http://inggu.ru/about_the_university/departments/ |title=Структура Ингушского государственного университета |website=inggu.ru |language=ru |access-date=2022-01-11 |archive-date=2022-01-11}}</ref>.
[[Файл:Школа в Хамхи. 1930-е гг..jpg|мини|[[Хамхи|Хамхера]] ишкол. 1930-гӀа шераш]]
; Юкъера дешар
Нах дукха бебаш хиларах ГӀалгӀай Мехка бахарех кхоалагӀа дакъа бераш да. Болх беш 155 [[ишкол]]<ref>{{cite web |url=https://bdex.ru/shkoly/respublika-ingushetiya/ |title=Школы Республики Ингушетия |website=Bdex.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>;
Болх беш ишколаш-лицеяши, ишколаш-гимназеши, [[Лоамарой кадетий корпус]]и, гуманитарно-техническии, лорийи колледжаш я<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20080316012953/http://ingushetia.info/2008/02/07/obrazovanie.html |title=Образование в Ингушетии |website=ingushetia.info|archive-date=2008-03-16 |access-date=2008-03-16 |lang=ru}}</ref>.
== Спорт ==
ГӀалгӀай Мехка спорт дегӀайоалаеш яр ДегӀацарча товшхалахи спортахи йола министерство я<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20210126214942/http://www.ingsport.ru/ |title=Официальный сайт Министерства по физической культуре и спорту Республики Ингушетия |archive-date=2021-01-26 |access-date=2021-01-26 |lang=ru}}</ref>. 21 мая 1996 года принят Закон Республики Ингушетия «О физической культуре и спорте».
Мехка ший футболах ловза клуб я «[[Ангушт (футбольный клуб)|Ангушт]]» яхаш. ГӀалгӀай спортсменаша дзюдохи боксахи Эрсечен яхьашка котабийнаб<ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/989808.html |title=Regnum.ru |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214114858/https://regnum.ru/news/989808.html |deadlink=no }}</ref>.
ГӀалгӀай Мехкара спортсменаш аьланпхье ловзарашка котабийнаб: 1988-ча шера Сеуле штангаш ийъеш [[Арсамаков, Исраил Магомедгиреевич|Арсамаканаькъан Исраила]] дошо майдилг яьккхай. 2008-ча шера майдилга Пекине [[Назир Манкиев|Манкенаькъан Назира]] а (кӀалтӀаветтаргах) [[Рахим Чахкиев|Чахкенаькъан Рахьима]] а (боксах) яьхай. 2016-ча шера Халмарзанаькъан Хьасана [[Олимпийские игры 2016|Рио-де-Жанейро]] хиннача аьланпхье ловзарашка дошо майдилг яьккхай дзюдох. 2010-ча шера Сингапуре хиннача [[Летние юношеские Олимпийские игры 2010|Ахканарча кагирхой аьланпхье ловзарашка]] Ӏажиганаькъан Руслана [[Россия на летних юношеских Олимпийских играх 2010#Награды|Эрсечена]] духхьара дошо майдилг яьккхай 85 кг кхаччалца йолча дозала оагӀатагӀа<ref>{{cite web |url=https://vz.ru/news/2010/8/15/425585.html |title=Борец Руслан Аджигов выиграл «золото» на юношеской Олимпиаде |date=2010-08-15 |website=Взгляд |access-date=2019-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214114858/https://vz.ru/news/2010/8/15/425585.html |archive-date=2019-12-14 |lang=ru}}</ref>. 2021-ча шера маьцхали бетта 3-ча дийнахьа Токио хиннача аьланпхье ловзарашка Йовлой Мусас Эрсеченна цаӀ мара йоаца дошо майдилг яьккхай яний-румой кӀалтӀатохаргах.
Мехка ийнача латарах йола клубаш я: «Калой» (Наьсаре), «Нарт» (Шолжа-Пхье), «Боец» иштта кхыяраш а. Йийла мехка чемпионаташ я дӀахьош<<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20210121010400/http://ingsport.ru/presscentr/newssport/edinoborstvo/item/1001-v-nazrani-proshel-pervyiy-otkryityiy-chempionat-respubliki-po-smeshannomu-boevomu-edinoborstvu-mma |title=В Назрани прошел первый открытый Чемпионат Республики по смешанному боевому единоборству ММА |website=ingsport.ru |archive-date=2021-01-21 |access-date=2021-01-21 |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.gazetaingush.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=12:2009-05-05-20-26-00&id=8359:2012-11-29-06-27-55 |title=Нарты-миксфайтеры |author= |date=2012-11-29 |website=Газета Ингушетия |access-date=2019-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121220259/https://www.gazetaingush.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=12:2009-05-05-20-26-00&id=8359:2012-11-29-06-27-55 |archive-date=2021-01-21 |lang=ru}}</ref>. Цул совгӀа 2012-ча шера денз дӀакхухьаш ийнача латарца йола чемпионаташ я дӀакхохьаш: «[[Битва в горах|Лоамара латар]]», цига мехкарча спортсменаша а, Эрсечен а дунен а спортсменаш а хул<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20131018072930/http://russia2.tv/video/show/brand_id/9331/video_id/465259 |title=Смешанные единоборства. Битва в горах |website=Россия-2 (телеканал) |archive-date=2013-10-18 |access-date=2013-10-18 |lang=ru}}</ref>.
== Хоам боаржабу гӀирсаш ==
=== Телегойтар ===
* [[Магас (телеканал)|ПКъТРК «ГӀалгӀайче»]] — ГӀалгӀайчен ший спутникацара телеканал;
* [[Ингушетия (телерадиокомпания)|ПТРК «Ингушетия»]] — ГӀалгӀай Мехкара [[ВГТРК]] филиал;
=== Радио ===
Карарча хана ГӀалгӀайче ши радиостанци я болх беш. «[[Ингушетия (радио)|ГӀалгӀайче]]» яха ГӀалгӀай къаман радиостанци 2014-ча шера кӀимарса бетта 31-ча дийнахьа. Радиостанци '''88,0 FM''' талгӀенах кхайкаш а я, радиостанций йоккхагӀча моартала́ юкъейихьа а я — [[TuneIn]]<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160304192106/http://tunein.com/radio/Ingushetia-s234376/ |title=Радио «Ингушетия» |website=TuneIn.com |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-03-04 |lang=ru}}</ref>. Хоама-сакъердама радиостанци йола «[[Radio Republic]]» '''102,4 FM''' талгӀенах я кхайкаш.
ГӀалгӀайче хьалха радио езаш болчар коллективни лоаца талгӀе йола радиостанци хиннай, ГӀалгӀай Мехка радио езараша лелаеш хиннай из<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150924035005/http://www.ingush.ru/serdalo312_4.asp |title=Настройтесь на нашу волну |author=Муратов М. |date=2006-09-23 |website=Общенациональная газета «Сердало» |archive-date=2015-09-24 |access-date=2015-09-24 |lang=ru}}</ref>. 2010-15-ча шерашка болх беш «'''[[Радио Ангушт]]'''» хиннай. '''104,0 FM''' талгӀенаш кхайкаш хиннай из. Радио динах-эзделахи, къаман-мехкагӀончийи лостам болаш хиннай. 2015-ча шера [[Евкуранаькъа Ювназ-Бек]]а [[ГӀалгӀай муфтият]]аца къовсам хинначул тӀехьагӀа радио дӀакъайлай<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5b0c25769a7947eeae670c17 |title=Главу Ингушетии отлучили от мусульманской общины |date=2018-05-28 |website=[[РБК]] |access-date=2026-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130005134/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5b0c25769a7947eeae670c17 |archive-date=2022-01-30 |lang=ru}}</ref>.
=== Зарбан арахецар ===
*''«[[Сердало]]»'' — къаман юкъара газет (1923-ча шера денз арадувл);
* ''«[[Ингушетия (газета)|ГӀалгӀайче]]»'' — Мехка юкъарлон-политикан газет;
* «[[Знамя труда (газета, Сунжа)|Къахьегама байракх]]» — шахьара юкъарлон-политикан газет<ref>{{cite web|url= https://sbis.ru/contragents/0603283310/060301001#msid=s1451376295335|title= Редакция Газеты "Знамя Труда", МУП|author= СБИС − электронный банк юридических документов|date= |website= |publisher= sbis.ru|accessdate= 2015-12-29|lang= |archive-date= 2016-08-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20160816210423/https://sbis.ru/contragents/0603283310/060301001#msid=s1451376295335|deadlink= no}}</ref><ref>{{статья|автор= Бузуртанов Р.|заглавие= «Знамя труда» в каждый дом|ссылка= http://www.ingushetia.ru/news/010366/|язык= ru|издание= [[Знамя Труда (газета, Сунжа)|«Знамя труда»]]|тип= |год= 2008|месяц= июль|число= 12|том= |номер= № 3 (9187)|страницы= |doi= |issn= |archivedate= 2016-03-04|archiveurl= https://web.archive.org/web/20160304195251/http://www.ingushetia.ru/news/010366/}}</ref>;
* «[[Народное слово]]» яха шахьара юкъара-политикан газет<ref>{{cite web|url= http://malgobek-rn.com/index.php/organi-vlasti/2014-05-21-06-42-59/-q-q.html|title= Газета «Народное слово»|author= Администрация Малгобекского района|date= |website= |publisher= |accessdate= 2016-07-01|lang= ru|archive-date= 2016-05-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20160529000902/http://malgobek-rn.com/index.php/organi-vlasti/2014-05-21-06-42-59/-q-q.html|deadlink= no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160529000902/http://malgobek-rn.com/index.php/organi-vlasti/2014-05-21-06-42-59/-q-q.html |date=2016-05-29 }}</ref>;
* ''«[[Голос Назрани|Наьсарен оаз]]»'' — пхьен юкъарлон-политикан газет;
* [[Литературная Ингушетия|''«Литературан ГӀалгӀайче»]]'' журнал;
* «[[СелаӀад]]» — берий журнал.
* «[[Сармакх]]» — комикс.
* «[[ГIалгIай]]» — комикс.
=== МазаоагӀон ресурсаш ===
* ГӀалгӀай Мехка официальни мазаоагӀув — ''Ингушетия.ру''<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/ |title=Официальный сайт Ингушетии |access-date=2008-08-05 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713035630/http://www.ingushetia.ru/ |deadlink=no }}</ref>.
* ГӀалгӀай Мехка Халкъа гуллама официальни мазаоагӀув — ''parlamentri.ru''<ref>{{Cite web |url=http://www.parlamentri.ru/ |title=Официальный сайт Народного Собрания Республики Ингушетия: Главная страница |access-date=2015-10-20 |archive-date=2012-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121043538/http://www.parlamentri.ru/ |deadlink=no }}</ref>.
* ГӀалгӀай Мехка Доалчен официальни мазаоагӀув — ''pravitelstvori.ru''<ref>{{Cite web |url=http://pravitelstvori.ru/ |title=Официальный сайт Правительства Республики Ингушетия |access-date=2015-10-20 |archive-date=2015-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151009203540/http://www.pravitelstvori.ru/ |deadlink=no }}</ref>.
* ЙоккхагӀа йола мазаоагӀон-провайдераш — ОАО «Ингушэлектросвязь», ЗАО «ИТТ».
== ГӀалгӀай вежарий-пхьеш ==
2007-ча шера маьцхали бетта ГӀалгӀайченнеи [[Венесуэла]]н регионаштеи юкъе вежарий-пхьений статус оттаярах бола чӀоагӀам баьб<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130509161130/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/007558.shtml |title=В Ингушетии и Венесуэле появятся города-побратимы |author=Официальный сайт Республики Ингушетия. Пресс-служба президента РИ |date=2007-08-03 |website=ingushetia.ru |archive-date=2013-05-09 |access-date=2013-05-09 |lang=ru}}</ref>.
2015-ча шера маьстела бетта 10-ча дийнахьа [[город воинской славы|тӀема сийлен пхье]] йолча [[МагӀалбик]]а́и кӀайэрсий [[Брест|Бре́стаи]] юкъе вошал тессад<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160304094113/http://www.vestikavkaza.ru/news/Malgobek-i-Brest-stali-pobratimami.html |title=Малгобек и Брест стали побратимами |date=2015-05-12 |website=Вестник Кавказа |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-03-04 |lang=ru}}</ref>.
2015-ча шера тов бетта 2-ча дийнахьа Магаса́и [[Ченкехье|Ченкехьа]] [[Шаньдун]] провинце [[Дунъин]] пхьеннеи юкъе вошал тессад<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160304121508/http://www.interfax-russia.ru/South/news.asp?id=647426&sec=1669 |title=Магас и китайский Дунъин стали городами-побратимами |date=2015-09-02 |website=Интерфакс |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-03-04 |lang=ru}}</ref>.
2015-ча шера ардара бетта 15-ча дийнахьа ГӀалгӀайчени Нохчийчени нанагӀалаша, Магасои, Шолжа-ГӀалои, вошал тосса барт язбаьб<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20151018190911/http://interfax-russia.ru/South/citynews.asp?id=662511 |title=Магас и Грозный стали городами-побратимами |date=2015-10-15 |website=Интерфакс |archive-date=2015-10-18 |access-date=2015-10-18 |lang=ru}}</ref>.
== Нумизматика ==
* 2020-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа Эрсечен Банко дагалоацама дото ахча арахецад 3 сом мах болаш дола «ГӀалгӀайче Эрсий паччахьалкхен лоаттаме хьакхетарах 250 шу дизар»<ref>{{cite web |url=http://cbr.ru/press/pr/?file=18022020_093000coin.htm |title=Банк России выпускает в обращение памятную монету из драгоценного металла |date=2020-02-18 |website=[[Банк России]] |access-date=2020-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200308081526/http://cbr.ru/press/pr/?file=18022020_093000coin.htm |archive-date=2020-03-08 |lang=ru}}</ref>;
== Хьажа иштта ==
* [[Осетино-ингушский конфликт|ХӀираша маьршача гӀалгӀашта оттадаь туржаӀ]]
* [[Конституция Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка Конституци]]
== Белгалдаккхар ==
;Доашхамаш
{{примечания|group=К.}}
;Бовхамаш
{{примечания|3}}
== Бовхамаш ==
=== Литература ===
=== Литература (профилах йоацар) ===
{{refbegin|2}}
* {{книга
|автор = [[Майор, Адриенна|Adrienne Mayor]]
|заглавие = The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World
|язык = en
|ссылка = https://archive.org/details/amazonsliveslege0000mayo/page/n1/mode/2up
|место = Princeton
|издательство = Princeton University Press
|год = 2014
|страниц = 519
|isbn = 9781400865130
|ref = Adrienne Mayor
}}
* {{публикация|книга
|автор = [[Кох, Карл Генрих Эмиль|Karl Koch]]
|заглавие = Путешествие через Россию к Кавказскому перешейку в 1836, 1837, 1838 гг
|оригинал = Reise durch Russland nach dem kaukasischen Isthmus in den Jahren 1836, 1837, und 1838
|язык = de
|ссылка = https://archive.org/details/reisedurchrussla02koch/page/488/mode/2up
|ответственный =
|место = Stuttgart, Tübingen
|издательство = Druck und Verlag der J. G. Cotta'sche Buchhandlung
|год = 1843
|том = 2
|страниц = XII, 560
|ref = Karl Koch
}}
* {{книга
|автор = Anton Friedrich Büsching
|заглавие = Neue Erdbeschreibung: Des funften Theils erste Abtheilung, welche unterschiedene von Asia begreift
|язык = de
|место = Bohn
|год = 1781
|страниц = 718
|ref = Anton Friedrich Büsching
}}
* {{книга
|автор = [[Клапрот, Юлиус|Julius Heinrich Klaproth]]
|заглавие = Reise in den Kaukasus und nach Georgien unter nommen in den Jahren 1807 und 1808, auf Veranstaltung der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften zu St. Petersburg, enthaltend eine vollständige Beschreibung der Kaukasischen Länder und ihrer Bewohner
|язык = de
|ссылка = https://books.google.am/books/about/Reise_in_den_Kaukasus_und_nach_Georgien.html?id=KpRawgEACAAJ&redir_esc=y
|место = Halle und Berlin
|издательство = In den Buchhandlungen des Hallischen Waisenhauses
|год = 1812
|том = I
|страниц = 740
|ref = Julius von Klaproth
}}
* {{книга
|автор = Wahl O. W.
|заглавие = The Land of the Czar
|язык = en
|место = London
|издательство = Chapman and Hall
|год = 1875
|страниц = 417
|ref = Wahl O. W.
}}
* {{книга
|автор = {{comment|Агиров Т. А.|Агиров Тимур Александрович}}
|заглавие = Горная Ингушетия
|язык = ru
|место = М
|издательство = Перо
|год = 2021
|страниц = 416
|isbn = 978-5-00189-087-4
|ref = Агиров
}}
* {{книга
|автор = Агусти Алемань
|заглавие = Аланы в древних и средневековых письменных источниках
|место = М.
|издательство = Менеджер
|год = 2003
|страниц =
|ref = Агусти Алемань
}}
* {{книга
|автор = Албогачиева М. С-Г.
|часть = Демаркация границ Ингушетии
|заглавие = Горы и границы: этнография посттрадиционных обществ
|язык = ru
|издательсьво = [[Кунсткамера|Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого РАН]]
|место = СПб.
|год = 2015
|страниц = 400
|страницы = 167—255
|isbn = 978-5-88431-290-6
|ref = Албогачиева
}}
* {{книга
|автор = Ахриев Ч. Э.
|часть = Ингуши. Их предания, верования и поверья
|заглавие = Сборник сведений о кавказских горцах. Вып. VIII
|язык = ru
|ссылка = https://www.prlib.ru/item/363882
|место = {{comment|Тбилиси|Тифлисъ}}
|издательство = Типография Главного Управления Наместника Кавказского
|издание = Издание Кавказского горского управления
|год = 1875
|страниц =
|страницы =
|ref = Ахриев
}}
* {{книга
|автор = [[Бутков, Пётр Григорьевич|Бутков П. Г.]]
|часть = Мнение о книге: Славянския древності
|заглавие = Три древние договора руссов с норвежцами и шведами
|язык = ru
|ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003542864?page=320&rotate=0&theme=white
|место = Санкт-Петербург
|издательство = Типография Министерства внутренних дел
|год = 1837
|страниц = 398
|ref = Бутков
}}
* {{книга
|автор = [[Бутков, Пётр Григорьевич|Бутков П. Г.]]
|заглавие = Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 гг. Ч. I.
|язык = ru
|ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006766661?page=1&rotate=0&theme=white
|место = СПб.
|издательство = Императорская Академия наук
|год = 1869
|страниц = 290
|ref = Бутков
}}
* {{книга
|автор = [[Вахушти Багратиони]]
|заглавие = География Грузии / Введение, перевод и примечания М. Г. Джананашвили
|издательсьво = Типография К. П. Козловскаго
|место = {{comment|Тифлисъ|Тбилиси|Тбилиси}}
|год = 1904
|страниц = 290
|ref = Вахушти Багратиони
}}
* {{книга
|автор = Виноградов В. Б.
|заглавие = Время, горы, люди
|место = Грозный
|издательство =
|год = 1980
|страниц =
|ref = Виноградов
}}
* {{книга
|автор = [[Волкова, Наталия Георгиевна|Волкова Н. Г.]]
|заглавие = Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа
|вид = [[Монография|монгр]].
|ответственный = Ответ. ред. [[Лавров, Леонид Иванович|Л. И. Лавров]]
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] ([[Восточная литература (издательство)|ГРВЛ]])
|издание = [[АН СССР]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая]]
|год = 1973
|страниц = 206 [2]
|тираж = 1600
|ref = Волкова
}}
* {{книга
|автор = [[Генко, Анатолий Несторович|Генко А. Н.]]
|часть = Из культурного прошлого ингушей
|заглавие = Записки коллегии востоковедов при Азиатском музее АН СССР
|место = Л.
|год = 1930
|том = V
|страницы = 681—761
|ref = Генко
}}
* {{книга
|автор = Гумба Г. Д.
|заглавие = Расселение Вайнахских племён по «Ашхарацуйцу». «Армянская География» VII века
|место = Ереван
|издательство =
|год = 1988
|ref = Гумба
}}
* {{книга
|автор = Гумба Г. Д.
|часть = Об одном общенахском этнониме второй половины первого тыс. до н. э.
|заглавие = Актуальные проблемы истории дореволюционной Чечено-Ингушетии
|место = Грозный
|издательство =
|год = 1990
|ref = Гумба
}}
* {{книга
|автор = [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Гюльденштедт И. А.]]
|заглавие = Географические и статистические описания Кавказа
|язык = ru
|место = СПб.
|издательство = Петербургское Востоковедение
|год = 1809
|страниц =
|ref = Гюльденштедт
}}
* {{книга
|автор = [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Гюльденштедт И. А.]]
|заглавие = Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг.
|язык = ru
|место = СПб.
|издательство = Петербургское Востоковедение
|год = 2002
|страниц = 512
|ref = Гюльденштедт
}}
* {{статья
|автор = Даудов А. Х.
|заглавие = У истоков осетино-ингушского конфликта
|издание = Вестник Санкт-Петербургского университета. Вып. 5
|год = 2005
|ref = Даудов
}}
* {{книга
|автор = Долгиева М. Б., Картоев М. М., Кодзоев Н. Д., Матиев Т. Х.
|заглавие = История Ингушетии
|издание = 4-е изд
|место = Ростов-на-Дону
|издательство = Южный издательский дом
|год = 2013
|страниц = 600
|isbn = 978-5-98864-056-1
|ref = Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев
}}
* {{публикация|книга
|автор = [[Еремян, Сурен Тигранович|Еремян С. Т.]]
|часть = Опыт восстановления первоначального текста «Ашхарацуйца». An Attempt at Restoring the Original Text of „Aškharhacoyc“
|часть оригинал = «Աշխարհացոյցի» սկզբնական բնագրի վերականգնման փորձ
|заглавие = [[Историко-филологический журнал]]
|оригинал = Պատմա-բանասիրական հանդես (Historical-Philological Journal)
|место = Ереван
|издательство = [[Академия наук Армянской ССР]]
|год = 1973
|страницы = 261—274
|ref = Еремян
}}
* {{статья
|автор = Евлоев Муса
|заглавие = Как принималась Конституция Республики Ингушетия
|ссылка= https://docviewer.yandex.ru/?url=ya-disk-public%3A%2F%2Fpl1CyY6Vy%2F0Isdfc8niJ3FyDDexkP6HGzyTJlWrWoJc%3D%3A%2F2014%20год%2F№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&name=№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&c=5885b0b58fd7&page=3
|язык = ru
|издание = [[Сердало|«Сердало»]]
|тип = газета
|год = 2014
|месяц = 02
|число = 27
|номер = 31
|страницы = 3
|ref = Евлоев
}}
* {{книга
|автор =
|заглавие = Ингушетия и ингуши
|ответственный = М. Д. Яндиева
|издательсьво = Новая Планета
|том = II
|место = М.
|год = 2002
|страниц = 290
|ref = Вахушти Багратиони
}}
* {{публикация|книга
|заглавие = История народов Северного Кавказа с древнейших времён до конца XVIII в
|вид = [[Монография|моногр.]]
|ответственный = Ответ. ред. [[Б. Б. Пиотровский]], ответ. ред. серии [[А. Л. Нарочницкий]]
|издание = Утверждено [[Институт истории АН СССР|Институтом истории]] [[Академия наук СССР|АН СССР]].
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1988
|страниц = 554
|isbn = 5-02-009486-2
|тираж = 14000
|ref = История народов Северного Кавказа
}}
* {{книга
|автор = [[Казиев, Шапи Магомедович|Казиев Ш. М.]], Карпеев И. В.
|заглавие = Повседневная жизнь горцев Северного Кавказа в XIX веке
|язык = ru
|ссылка = http://apsnyteka.org/554-povsednevnaya_zhizn_gortsev_severnogo_kavkaza_v_19_veke.html
|место = М
|издательство = Молодая гвардия
|год = 2003
|ref = Казиев, Карпеев
}}
* {{книга
|автор =
|заглавие = [[Картлис цховреба|Картлис Цховреба]]. (История Грузии)
|ответственный =
|место = Тбилиси.
|издательство =
|год = 2008
|страниц =
|ref = Картлис Цховреба
}}
* {{книга
|автор = [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]]
|заглавие = Древняя история Северного Кавказа
|язык = ru
|ответственный = Отв. ред. А. П. Смирнов
|место = М.
|издательство = Издательство Академии наук СССР
|год = 1960
|страниц = 521
|тираж = 2000
|ref = Крупнов
}}
* {{книга
|автор = [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]]
|заглавие = [[Средневековая Ингушетия (книга)|Средневековая Ингушетия]]
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1971
|страниц = 208
|тираж = 2800
|ref = Крупнов
}}
* {{публикация|книга
|автор = [[Кушева, Екатерина Николаевна|Кушева Е. Н.]]
|заглавие = Народы Северного Кавказа и их связи с Россией (вторая половина XVI — 30-е годы XVII века)
|ссылка = http://apsnyteka.org/file/kusheva_e_narody_severnogo_kavkaza_i_ikh_svjazi_s_rossiei.pdf
|вид = [[монография|моногр]].
|ответственный = Ред. изд-ва И. У. Будовниц
|издание = [[АН СССР]]. [[Институт истории АН СССР|Ин-т истории]]
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Изд-во АН СССР]], 2-я тип.
|год = 1963
|страниц = 372
|тираж = 1500
|ref = Кушева
}}
* {{книга
|автор = [[Леонти Мровели]]
|заглавие = Жизнь картлийских царей
|ссылка =
|ответственный = Отв. ред. Г.С. Мамулиа
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|издание = [[АН СССР]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая]]
|год = 1979
|страниц = 103
|тираж = 24000
|ref = Леонти Мровели
}}
* {{книга
|автор = Мартиросиан Г. К.
|заглавие = Нагорная Ингушия
|место = Владикавказ
|издательство = Государственная типография Двтономной Области Ингушии
|год = 1928
|страниц = 152
|ref = Мартиросиан
}}
* {{книга
|автор = Минорский В. Ф.
|заглавие = История Ширвана и Дербента
|место = М.
|издательство =
|год = 1963
|страниц =
|ref = Минорский
}}
* {{книга
|автор = [[Энгельгардт, Отто Мориц Людвиг|Мориц фон Энгельгардт]], [[Паррот, Иоганн Фридрих|Фридрих Паррот]]
|часть = Посещение Энгельгардтом Галга-Ингушей
|заглавие = Сокровищницы Востока
|ответственный = [[Хаммер-Пургшталь, Йозеф фон|Йозеф фон Хаммер]]
|место =
|издательство =
|год = 1814
|том = IV
|страниц =
|страницы =
|ref = Энгельгардт, Паррот
}}
* {{книга
|автор = Мужухоев М. Б.
|заглавие = Ингуши. Страницы истории, вопросы материальной и духовной культуры
|язык = ru
|место = Саратов
|издательство = Региональное Приволжское издательство «Детская книга»
|год = 1995
|страниц = 128
|тираж = 5000
|isbn = 5-8270-0158-9
|ref = Мужухоев
}}
* {{книга
|автор = Муталиев Т. Х.
|часть = Тернистый путь народа
|заглавие = Ингушетия и ингуши
|ответственный = М. Д. Яндиева
|место = М.
|издательство = Новая Планета
|год = 1992
|том = II
|страниц =
|ref = Муталиев
}}
* {{книга
|автор = Сотавов Н. А., Мейер М. С.
|заглавие = Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких отношениях в XVIII в
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1991
|страниц = 221
|ref = Сотавов, Мейер
}}
* {{книга
|автор =
|заглавие = Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды.
|ответственный = Тизенгаузен В. Г.
|место = М.-Л.
|издательство =
|год = 1941
|том = ΙΙ
|страниц =
|ref = СМИЗО
}}
* {{книга
|автор = Яндиев М. А.
|заглавие = Древние общественно-политические институты народов Северного Кавказа
|место = М.
|издательство = ЛКИ
|год = 2007
|страниц = 464
|isbn = 978-5-382-00285-9
|ref = Яндиев
}}
* {{книга
|автор = Хайров Б. А.
|часть = К вопросу ингушско-шумерских лексических соответствий
|заглавие = История и культура Ингушетии. Вып. 1
|место = Назрань
|издательство = «Кеп»
|год = 2012
|страниц =
|страницы =
|ref = Хайров
}}
* {{книга
|автор = Штедер Л. Л.
|часть = Дневник путешествия в 1781 году от пограничной крепости Моздок во внутренние области Кавказа
|заглавие = Наша старина
|язык = ru
|ответственный = Пер. В. М. Аталиков
|место = Нальчик
|издательство =
|год = 1996
|страниц =
|isbn =
|ref = Штедер
}}
* {{книга
|автор = Яновский А.
|часть = О древней Кавказской Албании
|ссылка = https://runivers.ru/lib/book7643/450799/
|заглавие = Журнал Министерства народного просвещения. Часть LII. Отд. II.
|язык = ru
|место = СПб
|издательство = Типография Императорской Академии Наук
|год = 1846
|страниц = 785
|страницы = 161—203
|ref = Яновский
}}
{{refend}}
=== Каьхаташ ===
* {{cite web|url= http://constitution.garant.ru/region/cons_ingush/|title= Конституция Республики Ингушетия|lang= ru|website= |publisher= Cправочно-правовая система «[[Гарант (справочно-правовая система)|Гарант]]»|date= 27.02.1994|access-date=2022-09-24|ref= Конституция Республики Ингушетия}}
* {{публикация|книга|автор= Федеральный закон Российской Федерации от 24 ноября 2008 г. № 207-ФЗ|часть= О мерах по организации местного самоуправления в Республике Ингушетия и Чеченской Республике|часть вид= принят Государственной Думой 29 октября 2008 года; одобрен Советом Федерации 12 ноября 2008 года|часть ссылка= https://docs.cntd.ru/document/902129955|заглавие= Docs.cntd.ru|ссылка= https://docs.cntd.ru|вид= [[справочно-правовая система]]|ответственный= влад. АО «Кодекс»|место= М.|год= 2008|ref= Федеральный закон РФ № 207-ФЗ}}
* {{публикация|книга|автор=Постановление Правительства Республики Ингушетия от 29 октября 2014 г. № 203|часть=«Об утверждении государственной программы Республики Ингушетии «Охрана и защита окружающей среды»»|часть вид=|часть ссылка=http://docs.cntd.ru/document/423857747|заглавие=Docs.cntd.ru|ссылка=https://docs.cntd.ru|вид=[[справочно-правовая система]]|ответственный=влад. АО «Кодекс»|место=Магас|год=2014|ref=Постановление Правительства РИ № 203}}
=== Мехкасурташ ===
=== ТӀатовжамаш ===
{{Навигация
|Тема = Ингушетия
|Портал = Ингушетия
|Викисловарь =
|Викиучебник =
|Викицитатник =
|Викитека =
|Викивиды =
|Метавики =
|Проект =
}}
{{wikiatlas|Ingushetia}}
* {{cite web|url= http://www.ingushetia.ru/|title= Главная страница|author= Официальный сайт Республики Ингушетии|date= |website= ingushetia.ru|publisher= |accessdate=2017-01-24|lang=ru}}
{{Библиоинформация}} {{^v}}
{{Ингушетия}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀайче| ]]
dtzv303ee5xs2f22tuh0u7llb8x6kfq
ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар
0
3543
74095
73332
2026-04-20T17:54:25Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74095
wikitext
text/x-wiki
{{Оперативный план
|Название = «Кхе» ({{lang-ru|Чечевица}}) операци
|Конфликт = <center>ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар</center>
|Изображение = [[Файл:Operation Lentil (Caucasus).svg|300px]][[Файл:Депортация чеченцев и ингушей.svg|300px]]
|Подпись =
|Место =
* [[Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика|Нохч-ГӀалгӀай АССР]];
* [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|Селий АССР]];
* [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирий АССР]].
|type =
|location =
|coordinates =
|map_type =
|latitude =
|longitude =
|map_size = 240
|map_caption =
|map_label =
|Страна = СССР
|Дата разработки = 1944-ча шера наджгоанцхой бетта 29-гӀа ди
|Разработчик = [[Берия, Лаврентий Павлович|Лаврентий Берия]]
|Цель = гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар
|Кодовое слово = Пантера
|time-begin = саькура бетта 23-гӀа ди, 02:00
|time-end = 1944-ча шера маьтсела бетта 9-гӀа ди
|timezone = UTC+4
|Исполнитель = [[Рабоче-крестьянская Красная армия|РККА]], [[Народный комиссариат внутренних дел СССР|НКВД]], [[Министерство государственной безопасности СССР|НКГБ]]
|Результат = [[Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика|Нохч-ГӀалгӀай АССР]] дӀаяьккхар, цун лаьтта декъар: [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий областа́и]], [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирий АССР-а́и]], [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|Селий АССР-а́и]] юкъегӀолла, [[Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика|РСФСР-еи]] [[Грузинская Советская Социалистическая Республика|Гуржий ССР-еи]] лоаттаме.
|Потери =
|Погибших =
* 100 эзар нохчои 23 эзар гӀалгӀаи{{Sfn|Pohl|1999}};
* 125 эзар нохчои 20 эзар гӀалгӀаи{{Sfn|Эдиев|2003|с=294}}.
|Раненых =
}}
'''ГӀалгӀайи нохчийи мехках ба́хар''', е '''ГӀалгӀайи нохчийи СибарегӀа Ӏобахийтар'''{{дехьавалар|цӀи}} ({{lang-ce|До́хадар, а́рдахар, ма́хках да́хар}}<ref>{{cite web|url=https://www.radiomarsho.com/a/25275680.html|title=Къам дохорх лаьцна дийцар берашна а дихкинера Нохчийчохь|lang=ce|website=Маршо Радио|date=2014-02-24|access-date=2021-01-21|archive-date=2016-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902141515/https://www.radiomarsho.com/a/25275680.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.radiomarsho.com/a/kutaev-ruslan/25443035.html|title=Нохчийчохь долу хьал гайтаран куьзга ду Кутаев Руслан лаьцна латтор|lang=ce|website=Маршо Радио|date=2014-07-02|access-date=2021-01-21|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128035412/https://www.radiomarsho.com/a/kutaev-ruslan/25443035.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.radiomarsho.com/a/27569462.html|title=«Хьахон мел дихки а, дазло и къематде»|lang=ce|website=Маршо Радио|date=2016-02-23|access-date=2021-01-21|archive-date=2016-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807115234/https://www.radiomarsho.com/a/27569462.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Хь. Даудова|url=http://daymohk-gazet.ru/archives/23692|title=«Хуьлуш лаьтташехь бакъхила йиш яц аьлла хетара…»|lang=ce|website=[[Даймохк (газета)|Даймохк]]|date=2020-02-25|access-date=2021-01-21|archive-date=2020-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622115134/http://daymohk-gazet.ru/archives/23692|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=[[Мурадов, Муса Каимович|Муса Мурадов]]|url=https://www.kommersant.ru/doc/3453743|title=«В ссылку уезжали отдельные семьи, а вернулась нация»|website=[[Коммерсантъ]]|date=2017|access-date=2021-01-21|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128041907/https://www.kommersant.ru/doc/3453743|url-status=live}}</ref>, {{lang-ru|Депортация чеченцев и ингушей}}), е '''«Кхе́» операци''' ({{lang-ru|Операция «Чечевица»}}){{дехьавалар|цӀи}} [[1944 шу|1944-ча шера]] [[саькура 23|саькура бетта 23-ча дийнахьа]] дӀа а доладенна [[тушола бетта 9|тушола бетта 9-ча дийнахьа]] чакхдаьннад. [[СССР]] доазон тӀа, къаьстта [[Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социализма Республика|Нохч-ГӀалгӀай АССР-и]] цун юхерча лаьттай доазон тӀа, мел вола [[гӀалгӀа]]и [[нохчо]]и низагӀа [[переселение|дӀакхолха а баь]] (мехках а баьха) [[Казахская Советская Социалистическая Республика|Казахий]] [[Киргизская Советская Социалистическая Республика|ГӀиргӀизойи ССР-е]] (иштта цхьандаькъе [[Узбекская Советская Социалистическая Республика|Узбекийи]] [[Таджикская Советская Социалистическая Республика|Таджикийи ССР-е]]) Ӏобахийтаб. Операци йодача юкъа́ мехках ваьккхар 500—650 эзар гӀалгӀаи нохчои мехках ваьккхав{{переход|Депортация|1}}. [[Депортации народов в СССР|СССР-о къамаш мехках доахаш дӀахьош хиннача политикан]] дакъа долаш хиннай из операци.
Мехках боахаши, мехках баьхача хьалхарча шерашкеи 100 эзар нохчои, 23 эзар гӀалгӀаи веннав — къамий дукхалца из дистача, хӀаранечох диълагӀа дакъа денналга да из{{переход|Численность депортированных|1}}. Операци дӀахьош дакъа лоацаш 100 эзар тӀемахо хиннав, уж миссел кхы а тӀом бе [[боевая готовность|кийчбаь латташ хиннаб]] лоалахарча регионашка{{переход|Подготовка|1}}. Мехках баьхараш чу а багӀаш 180 [[эшелон|шалон]] хьалъяхийта хиннай. Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхай, цунна когаметта [[Шолжа-ГӀалий область]] хьаяьй. Нохч-ГӀалгӀайчен кхыдола доакъош [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийченнеи]], [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|ДаьгӀастеннеи]], [[Грузинская Советская Социалистическая Республика|Гуржехьеннеи]] юкъедахад{{переход|Территориальные изменения|1}}. ГӀалгӀаштеи нохчаштеи къамах гарга хинна Гуржий ССР-е баьха [[пӀенгезхой]]и [[бацой]]и мехках баьха хиннабац.
Ӏаьдало кхайкадеш хинначох, [[коллаборационизм|немцашта гӀо дари]], [[Антисоветизм|советашта духьала хӀамаш леладари]], [[бандитизм|гӀаьрал дари]] бахьан долаш баьхаб гӀалгӀайи нохчийи мехках. Амма бакъда цар уж хӀамаш леладе аьттув хургбацар, нигат хинна хилча а тӀехьа — ГӀалгӀайи Нохчийи мехка Ӏочу тӀехьа кхаьча хиннабац фашисташа: [[Вермахт]]о [[МагӀалбика шахьар]]а лоадам боаца цхьа дакъа хьадаьккха хиннад, амма дукха ха ялалехь цигара юхатеха хиннаб уж. Советашта духьала леладаьчунга хьожаш хилча а, гонахьарча регионашка хинначул тӀех хиннадац из{{переход|Коллаборационизм|1}}. Официальни хоам Ӏаьдало харцахьбаьккха хиннаб ше хьадаьр Ӏобакъде гӀерташ{{переход|Фальсификация данных|1}}. ХӀанз тӀехьа ер ма дий аьнна хьаховш бахьан дац гӀалгӀайи нохчийи мехках хӀана баьхаб кхетадергдолаш. Къамаш кхолхадар а, цар паччахьалкхе йохаяр а, доазув хувцар а цхьанна оагӀорахьара законагӀа хиннадац{{Sfn|Ахмадов|2005|с=836}}.
Хьалха денз мехка да́хаш хинна халкъ дӀакхолхадаьчул тӀехьагӀа цар мел йита лар дӀайоаккхаргйолаш шоай хур даьд Ӏаьдало: нах баьха́ча моттигашта [[эрсий мотт|эрсийи]] [[хӀирий мотт|хӀирийи]] цӀераш тийхкай, маьждигаши кашамаши бӀехдеши хӀалакдеши хиннад, чурташ хьа а доахаш царех [[гӀишло]]ши наькъаши деш хиннад, [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀайи]] [[нохчий мотт|нохчийи меттала]] яздаь [[кинашка]]ш доагадеш хиннад, дисачар чура уж хьоахабар дӀадоахаш хиннад, музеяй гулламашкара «политикаца товш хиннайоаца» экспонаташ дӀайоахаш хиннай, кулгйоазонца даь кинашкаши, библиотекаши, дошо-дото хӀамаши, герзи, кӀувсаши, пхьегӀаши, мебели, иштта кхы мел яр а лочкъаеш, хӀалакъеш, йохаеш дӀайоахаш хиннай{{переход|Культурно-исторические потери|1}}
Указами Президиумов [[Верховный Совет СССР|СССР-еи]] [[Верховный совет России|РСФСР-еи Лакхехьарча Советий]] Президиумаша амар а даь 1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа [[Восстановление Чечено-Ингушской АССР|Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяьй]], амма цун хинна доазув меттаоттадаьдац. СССР-а Лакхехьарча Совето ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, [[Конституция СССР 1936 года|СССР Конституце]] чу автономи хьоаяхар юхаметтаоттадаьд. Нохчаштеи гӀалгӀаштеи даьймехка хьалцӀабахка пурам деннад. Ӏаьдало лерттӀа уйла а ца еш, харцахьа-бакъахьа соцамаш дар бахьан долаши, моттигера а керттера а хьакимаш духьала хилар бахьан долаши гӀалгӀайи нохчийи хӀама меттаоттадеш хинна процесс йӀаьх а енна, дукха бала а баь, чоалханегӀа хьахинна хиннай. ВӀаши провокацеш яр бахьан долаши, республикера Ӏаьдал сагота ца хилар бахьан долаши мехкара гӀалгӀаехи нохчехи хиннавоаца 113 эзар саг дӀаваха хиннав{{переход|Реабилитаци|1}}.
== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀаша]] цу [[переселение|дӀакхолхабарах]] ''мехках дахар'' оал, е ''Сибаре/СибарегӀа Ӏодахийтар'' оал, иштта кхыдола дешаш а хул ''арадахар, дохадар''. Из шоллагӀдар кхы селла нийса дац, хӀана аьлча гӀалгӀайи нохчий Ӏобахийта лаьтташ дукхагӀча даькъе Сибарех лархӀац, Казахехьен гӀинбухехьа улла цхьа дакъа мара дац [[Западно-Сибирская равнина|Малхбузерча-Сибарен арен]] тӀа уллаш. ''Сибаре Ӏодахийтар'' яхар, хьагучох, хьалха таӀазар деш даим боккъонца СибарегӀа Ӏоахийтандаь дӀачӀоагӀденна хила деза метагахьа: паччахьа заман чухьа а, [[Эрсече хинна бӀорахой тӀом|революце хана а]], [[раскулачивание|кулакаш ба яхаш таӀазар]] деча хана а.
[[Нохчий мотт|Нохчаша шоай меттала]], гӀалгӀаша мо, ''До́хадар, а́рдахар, ма́хках да́хар'' оал<ref>{{cite web|url=https://www.radiomarsho.com/a/25275680.html|title=Къам дохорх лаьцна дийцар берашна а дихкинера Нохчийчохь|lang=ce|website=Маршо Радио|date=2014-02-24|access-date=2021-01-21|archive-date=2016-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902141515/https://www.radiomarsho.com/a/25275680.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.radiomarsho.com/a/kutaev-ruslan/25443035.html|title=Нохчийчохь долу хьал гайтаран куьзга ду Кутаев Руслан лаьцна латтор|lang=ce|website=Маршо Радио|date=2014-07-02|access-date=2021-01-21|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128035412/https://www.radiomarsho.com/a/kutaev-ruslan/25443035.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.radiomarsho.com/a/27569462.html|title=«Хьахон мел дихки а, дазло и къематде»|lang=ce|website=Маршо Радио|date=2016-02-23|access-date=2021-01-21|archive-date=2016-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807115234/https://www.radiomarsho.com/a/27569462.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Хь. Даудова|url=http://daymohk-gazet.ru/archives/23692|title=«Хуьлуш лаьтташехь бакъхила йиш яц аьлла хетара…»|lang=ce|website=[[Даймохк (газета)|Даймохк]]|date=2020-02-25|access-date=2021-01-21|archive-date=2020-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622115134/http://daymohk-gazet.ru/archives/23692|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=[[Мурадов, Муса Каимович|Муса Мурадов]]|url=https://www.kommersant.ru/doc/3453743|title=«В ссылку уезжали отдельные семьи, а вернулась нация»|website=[[Коммерсантъ]]|date=2017|access-date=2021-01-21|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128041907/https://www.kommersant.ru/doc/3453743|url-status=live}}</ref>.
[[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] ''Депортация чеченцев и ингушей'' оал, тӀаккха официально ''Операция «Чечевица»'' яхаш цӀи хиннай цун. Из «Чечевица» яхар «Чеченцы» яхачоа тара йоландаь тилла́ цӀи я{{Sfn|Ибрагимов|2008|с=547}}.
== Даьха бахьанаш ==
1944-ча шера тушола бетта 7-ча дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхарахи цун лаьттан административни оттамахи долча СССР Лакхехьарча Совета Президиума амара тӀа яхаш хиннад{{Sfn|Указ}}:
{{Цитата
|В связи с тем, что в период [[Великая Отечественная война|Отечественной войны]], особенно во время действий [[Вермахт|немецко-фашистских войск]] на Кавказе, многие чеченцы и ингуши [[Государственная измена|изменили Родине]], переходили на сторону [[Фашизм|фашистских]] [[Оккупация|оккупантов]], вступали в отряды [[Диверсия|диверсантов]] и [[Разведка|разведчиков]], забрасываемых немцами в тылы [[Рабоче-крестьянская Красная армия|Красной Армии]], создавали по указке немцев вооружённые банды для борьбы против [[Советы#В период Октябрьской революции|советской власти]], а также учитывая, что многие чеченцы и ингуши на протяжении ряда лет участвовали в [[Восстание|вооружённых выступлениях]] против советской власти и в течение продолжительного времени, будучи не заняты честным трудом, совершают бандитские налёты на колхозы соседних областей, грабят и убивают советских людей, — Президиум Верховного Совета СССР постановляет:
1. Всех чеченцев и ингушей, проживающих на территории Чечено-Ингушской АССР, а также в прилегающих к ней районах, переселить в другие районы СССР, а Чечено-Ингушскую АССР ликвидировать.
Совнаркому СССР наделить чеченцев и ингушей в новых местах поселения землёй и оказать им необходимую государственную помощь по хозяйственному устройству…
}}
Массане а оккупанташта гӀо даьд яха къамаьл бух болаш дац, хӀана аьлча оккупаци хинна а яц. [[Вермахт]]о дӀалаьца хиннар [[Нохч-ГӀалгӀайче]]н [[МагӀалбика шахьар]]а зӀаммига дола да́къа мара дац, хӀатоане́ цигара а кхо бутт баьлча арабаьхаб уж{{Sfn|Ермекбаев|2009|с=13}}. ХӀанз тӀехьа ер ма дий аьнна хьаховш бахьан дац гӀалгӀайи нохчийи мехках хӀана баьхаб кхетадергдолаш, бахьанаш хӀанз а геттара чӀоагӀа къувсаш да. Цул совгӀа, къамаш кхолхадар а, цар паччахьалкхе йохаяр а, доазув хувцар а цхьанна оагӀорахьара законагӀа хиннадац, хӀана аьлча е Нохч-ГӀалгӀайчен а, е РСФСР а, е СССР а цхьанна законаца а е закона́ кӀаларча актаца а белгалдоаккхаш хиннадац из{{Sfn|Ахмадов|2005|с=836}}.
ХӀанз [[тархьар]] тохкача наха цу тайпара бехк тӀабиллар харци юхькӀоал йолаши лоархӀ, тӀаккха къаьсттача сага́ кхел ца еш бехк адамий гурмата́ тӀабиллари къаманна тӀагӀолла [[коллективная ответственность|гулламчий таӀазар дари]] геттара чӀоагӀа долча [[Преступления против человечества|адамленна духьала долча зуламех]] лоархӀ{{sfn|Полян2|2001|c=104}}.
=== Коллаборационизм ===
ТӀом болабеннача хана денз 1944-ча шера наджгоанцхой беттага кхаччалца 55 гӀаьр (банда) дӀаяьккхай, цар 973 доакъашхо вийнав, 1901 саг лаьцав. Нохч-ГӀалгӀай АССР доазон тӀа [[Народный комиссариат внутренних дел СССР|НКВД]] учоте 150—200 гӀаьр хиннад латташ 2-3 эзар саг юкъе а волаш (бахархоех 0,5 %){{Sfn|RIA}}.
ГӀалгӀайи нохчийи [[Антисоветизм|советашта духьалеи]] [[Коллаборационизм|фашистий оагӀув лоацаши]] геттара дукха хӀамаш леладар бахьан долаш мехках баьхаб яхар харц хилар дуккхача автораша бакъдоацилга белгалдаьккхад. 1943-ча шера маьцхали бетта ерригача [[Даькъасте]] къахьегаш 156 законаца йоаца тоаба хиннай 3485 саг юкъе волаш. Ма дарра дийцача: Нохч-ГӀалгӀайче — 44 (300 доакъашхо), [[Кабардино-Балкарская Автономная Советская Социалистическая Республика|ГӀаьбартий-Малкхаройче]] — 47 (900 доакъашхо), в [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|ДаьгӀасте]] — 1500 доакъашхо, 1000 [[Дезертирство|дезертир]], [[Мобилизация|мобилизацех]] ида́ 800 саг. ТӀом хиннача кхаь шера́ [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийче]] 4366 дезертир хиннав, 862 [[бӀул|амал]] дарах удаш хиннав, иштта «политгӀаьраши» [[абвер]]а [[Диверсия|диверсанташи]] къахьега болабеннаб{{Sfn|Ахмадов|2005|с=823}}. ТӀом болабеннача хана денз 1944-ча шера шоллагӀа дакъа доладаллалца Даькъасте гӀолла {{Nobr|49 362}} дезертирал хиннад, царех [[Краснодарский край|Краснодарерча йисте]] {{Nobr|23 711}} моттиг хиннай, [[Ставропольский край|Ставрополерча йисте]] — {{Nobr|10 546}}, Нохч-ГӀалгӀайче — 4441, ХӀирийче — 4366{{Sfn|Ахмадов|2005|с=771}}.
1941-ча шера саькура беттагара денз 1943-ча шера тов беттага кхаччалца Нохч-ГӀалгӀай АССР чурча гӀулакхий наркома [[дарж]] дӀа а лоацаш [[Народный комиссариат внутренних дел СССР|НКВД]] [[полковник]] хиннача [[Албогачиев, Султан Измаилович|Албохчанаькъан Султана]] 1963 яздаьд:
{{Цитата
|Бандитов в горах Чечни было не больше, чем в других регионах страны… По моим подсчётам, в горах Чечни было в то время около 300 бандитов, в том числе около 160—170 активно действующих… Повторяю ещё раз — не было никаких причин для выселения чеченцев и ингушей. Это подтвердил и сам [[Берия, Лаврентий Павлович|Берия]] во время процесса над ним в 1953 году{{Sfn|Ахмадов|2005|с=824}}.
}}
==== Хоамаш харцахьдахар ====
Дуккхача тохкамхоша харц лоархӀ официальни мехках бахар тӀачӀоагӀдеш дӀакхайкадаь таьрахьаш. Хьалхе план хиннача чаккхенна эшаш хиннача таьрахьашца вӀашкадоагӀаргдолаш из тоадаьлга гуш да цу каьхаташка{{Sfn|Козлов|2011|с=685}}. ТӀаккха НКВД-с ший каьхаташка ха а ховш бакъдар хувцаш хиннад, низ беш мехках даьхача къаман болча нахага зуламаш дарах низагӀа дари дайташ а хиннад, даь деце а. Цул совгӀа шоаш дӀаяздер мехках бахалехьа а, мехках боахача хана а шоашта бакъахьа хетачоа хувцаш хиннад цар. ТӀом болча хана Нохч-ГӀалгӀай областа КПСС комитета секретари «[[Тройки НКВД|НКВД тройкан]]» доакъашхои хиннача [[Филькин, Василий Иванович|Филькин Василийс]] НКВД-с гӀаьрий гӀаьрхойи дукхал ювцаш хьаяхар теша мегаш къамаьл дац аьнна хиннад. Из аларах 1970-ча шера КПСС тархьара кафедран кулгалхочун даржа тӀара дӀаваьккхав из{{Sfn|Эдиев|2003|с=28}}.
Иззамо хӀамаш [[Кабардино-Балкарская Автономная Советская Социалистическая Республика|ГӀаьбартий-Малкхарой АССР]] а хиннад, цигара хьакимаш дӀабаьха хиннаб кхыметтала цар шоашкара гӀаьраш дукхагӀа я аьнна ӀотӀа ца яздарах («ӀокӀезигъю» оалаш хиннад царех). Керда увттабаьча хьакимаша дукха ха ялалехь лакхе латтачарна товр деш сиха статистика хьатоаяьй. Кертача статистика́ тӀа а товжаш [[Депортация балкарцев|ма́лкхарой мехках баьхаб]]{{Sfn|Эдиев|2003|с=27}}.
== «Чечевица» операци ==
=== Политбюрон доакъашхой уйла ===
[[Файл:Анастас Иванович Микоян.jpg|thumb|right|[[Микоян, Анастас Иванович|Анастас Микоян]]]]
1944-ча шера КПСС ЦК Политбюрон кхетача гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар дувцача хана ши дага хиннаб хьакимаш: [[Молотов, Вячеслав Михайлович|Молотови]], [[Жданов, Андрей Александрович|Жданови]], [[Вознесенский, Николай Алексеевич|Вознесенскийи]], [[Андреев, Андрей Андреевич|Андрееви]] нохчийи гӀалгӀайи укх сахьате мехках а баьха Нохч-ГӀалгӀай АССР йохае еза яхаш хиннаб, тӀаккха [[Сталин, Иосиф Виссарионович|Сталини]], [[Ворошилов, Климент Ефремович|Ворошилови]], [[Хрущёв, Никита Сергеевич|Хрущёви]], [[Каганович, Лазарь Моисеевич|Кагановичи]], [[Берия, Лаврентий Павлович|Берияи]], [[Калинин, Михаил Иванович|Калинини]] уж Даькъасте немцех хьамукъаяьккхача мара мехках ца баьхача бакъахьа хеташ хиннаб. Къаьстта ший уйла [[Микоян, Анастас Иванович|Анастас Микояна]] хиннай: мехках бахара раьза хиннавале а, арахьа СССР бӀагалъяргья аьнна белгалдаьд цо{{Sfn|Медведев}}. 1957-ча шера Микоян [[Комиссия по восстановлению Чечено-Ингушской АССР|Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаярах йолча комиссена]] хьалха этта хиннав{{Sfn|Шнайдер}}.
=== Кийчо ===
Цкъарчоа гӀалгӀайи нохчийи [[Алтайский край|Алтаерча йистеи]], [[Новосибирская область|Новосибирскерчеи]] [[Омская область|Омскеи областашка]] Ӏобахийта лерхӀаш хиннад. Цхьабакъда тӀехьагӀа уйлаш хувца а енна 1943-ча шера оагӀой бетта дувцаш хиннар [[Казахская ССР|Казахийи]] [[Киргизская ССР|ГӀиргӀизойи ССР]] Ӏобахийтар{{Sfn|Ибрагимов|2008|с=547}}.
Операци дӀахьоргйолаш кийча кхы а 1942-ча шера бӀаьсти йолаяь хиннай: нохчийи гӀалгӀайи эскаре тӀабехар юхасоцадаь хиннад уж боахабе вӀаштӀехьахургдац яхаш (лоамароша хьакха мича юъ, хӀаьта салташта юае хьакхий тушонка мара яц аьнна){{Sfn|Ахмадов|2005|с=833}}. 1943-ча шера ардара бетта НКВД наркома когаметтаоттар хиннача [[Кобулов, Богдан Захарович|Кобуловс]] Берияга каьхат деннад республике чӀоагӀа гӀаьрал даьржад яхаш, шоллагӀвар цо дийцачоа чӀоагӀа раьза хиннав. Спецкхолхабаьраш тӀаэцаргболаш кийчо е болабеннаб Казахехьеи Юкъерча Азеи. 1943-ча шера ахкан зама йолаеннача хана денз къайлагӀа НКВД бӀу чуоза болабаьб республике [[учения|Ӏа́мораш]] да яхаш. Бакъдар ха ца ховш, кӀаларча гӀалгӀашеи нохчашеи салташта гӀо деш хиннад: мовхьаш дӀахьош а, хӀама юаеш а, дос кхухьаш а, тайп-тайпара совгӀаташ телаш а. Цу юкъагӀа Ставрополерча йисте [[список|листамаш]] яздеш хиннад кастта Нохч-ГӀалгӀай лаьтташка Ӏохувшабергбола гӀазкхий дӀа а язбеш{{Sfn|Ахмадов|2005|с=833—838}}.
1944-ча шера наджгоанцхой бетта 31-ча дийнахьа [[Государственный комитет обороны|СССР паччахьалкхен духьалъоттама комитета]] № 5073 йола чӀоагӀам тӀаийцаб «фашисташта гӀо дарах» [[Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика|Нохч-ГӀалгӀай АССР]] дӀаяккхарахи нах Юкъерча Азеи Казахехьеи Ӏобахийтарахи. Нохч-ГӀалгӀайчен лаьттех 4 шахьар [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|Селий АССР-а́]] дӀаеннай, [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирий АССР-а́]] — цхьа шахьар, диса́ча лаьтташка [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий область]] хьаяь хиннай{{Sfn|Мероприятия}}.
1944-ча шера наджгоанцхой бетта 29-ча дийнахьа «Нохчийи гӀалгӀайи дӀакхолхабара низамах йола инструкци» чӀоагӀъяьй Берияс»{{Sfn|RIA}}, тӀаккха 31-ча дийнахьа Паччахьалкхен духьалъоттама комитета чӀоагӀам арабаьннаб гӀалгӀайи нохчийи [[Казахская Советская Социалистическая Республика|Казахийи]] [[Киргизская Советская Социалистическая Республика|ГӀиргӀизойи ССР-е]] Ӏобахийтарах{{Sfn|Скепсис}}. Саькура бетта 20-ча дийнахьа [[Серов, Иван Александрович|Иван Серовацеи]], Богдан Кобуловацеи, [[Мамулов, Степан Соломонович|Степан Мамуловацеи]] Берия [[Грозный|Шолжа-ГӀалий]] тӀа хьал а вена ше кулгалдеш хиннав операценна. КӀала хьежаш 100 эзар саг хиннав цунга, царех 18 эзар эпсар волаши, 19 эзар НКВД-еи, НКГБ-еи, «[[Смерш]]-еи» оперативни болхло волаши{{Sfn|Полян}}. Из доацаш гонахьа ядача регионашка а кийча лоаттадеш эскара доакъош хиннад, царех хиннай тӀема авиаци а, НКВД а, «Смерш» а, кхыдараш а. Ишта кхоач из 100 эзарнега. Цхьабола эпсараш СССР эггара гаьнагӀча моттигашкара хьалбайта хиннаб, масала, дукха зуламаш дарца бӀагалваьнна хинна кхоалгӀча ранга пачхьалкхен кхерамзлен комиссар хинна [[Гвишиани, Михаил Максимович|Михаил Гвишиани]], [[Приморский край|Фордистерча йистера]] хьалвайта хиннав, цига УНКВД хьаким хиннавар из{{Sfn|Ахмадов|2005|с=838—839}}.
=== Мехках бахар ===
Саькура бетта 21-ча дийнахьа Берияс НКВД гӀолла амар даьд нохчийи гӀалгӀайи мехках баха аьнна{{Sfn|RIA}}. ШоллагӀча дийнахьа республикан хьакимашцеи дина хьалхале йолчарцеи кхетаченаш дӀайихьай, цига нах тӀахьеха аьннад цо царга духьале ергйоацаш аьнна{{Sfn|Полян}}.
1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа «Пантера» яха код-дош а аьнна йолаенна хиннай операци, бийсан 2:00 даьннача хана. Тушола бетта 9-ча дийнахьа чакхъяьннай из. 180 [[эшелон|шалон]] Ӏояхийтай 493 269 саг мехках а воаккхаш. Наькъа 1272 саг веннав, 56 саг ваьв{{Sfn|RIA}}.
ДӀатӀакхача хала долча моттигашка бӀаррча [[эйла]]ш-[[кхаьлл|кхаьлаш]] йоаеш хиннай — из хиннад [[ТӀаргам]]е, [[Хамхи|Хамхе]], [[Массовое убийство в Хайбахе|Хьайбахе]], Зумсе, иштта кхы а дуккханахьа а<ref name=ЦИМО_РАН>Конфедерация репрессированных народов Российской Федерации, 1990—1992: документы, материалы. / Сост. И. Алиев; Под редакцией [[Губогло, Михаил Николаевич|М. Губогло]]. — М.: Центр по изучению межнациональных отношений РАН, 1993. — С. 109.</ref>.
Ӏаьдало хьаяхачох, операци йодача юкъагӀа 780 саг вийнав, 2016 саг лаьцав, 20 эзар герз хьадаьккхад, тӀаккха 6544 саг лоам хьалчу а ваха́ къайлаэккх вӀаштӀехьадаьнна виса{{Sfn|Кречетников}}. ТӀеххьара араяьнна шалон нохчашхеи гӀалгӀашхеи бола хьакимаши агитаци яра духьа боагӀабаь дина нахи чубагӀаш араяьннай{{Sfn|Архив Сталина}}.
Цхьабола нах Ӏаьдала хьалха дукха хӀамаш карагӀдийна хиларах мехках бахарах мукъа боахаш хиннаб, цхьабакъда из теркал а ца деш, «СибарегӀа» хьалъухаш хиннаб уж хӀаьта{{Sfn|Ахмадов|2005|с=847}}.
ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар СССР-е эггара йоккхагӀа мехках боаккха процесс хиннай: тайп-тайпарча хоамаша хьаяхачох, мехка ваьккхар 650 эзар хиллал дукха саг хиннав{{sfn|Безугольный2|2012|c=196—201}}.
==== ТӀемахой мехках бахар ====
Нохч-ГӀалгӀайчера мехках бахарца цхьана нохчийи гӀалгӀайи иштта ЦӀеча Эскарера а тӀерабоахаш хиннаб. 1944-ча шера духхьала цхьан {{комм 2|передовая тӀара|хьа́лче́ра}} 710 эпсари, 1696 сержанти, 6488 салтеи тӀем тӀара ваьккхав. ГӀалгӀашха, нохчашха, къаршашха, малкхарашха хинна тӀемахой [[Алмата|Алмате]] хьал а баха, цига спецпхьаний отдела лоӀамагӀа хила безаш бар. Царех дукхабараш [[тыл|тӀеча]] гӀинбухерча лаьтташка хьал а бахийта хьу кийчъечеи наькъаш дехкачеи болх беш хиннаб{{Sfn|Ахмадов|2005|с=846—847}}.
ЦӀеча эскаре гӀалгӀайи нохчийи дукхал{{Sfn|Безугольный|2019|с=592}}:
* 1942-ча шера кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа — 4446 саг;
* 1943-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа — 3386 чел.;
* 1943-ча шера кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа — 4008 саг;
* 1944-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа — 3536 саг;
* 1944-ча шера кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа — 1720 саг;
* 1945-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа — 1635 саг.
Хоамо бӀарг ма гойттара, 1944-ча шера хьалхарча даькъе дикка ӀокӀезигбаь хиннаб уж эскаре, цхьабакъда шоллагӀча даькъе уж бӀун чура дӀабахар юхасоцадаь хиннад, цудухьу цхьа эзар ах эзарнел совгӀа саг хиннав эскаре тӀома чакхбоаллача заман чухьа.
==== Ийна фусамаш мехках яхар ====
Кхыча къаман нахага маьре хинна нохчийи гӀалгӀайи кхалнах мехках баха безаш хиннабац. ХӀатоане нохчашкеи гӀалгӀашкеи маьре хинна эрсий кхалнах а, кхыча къаман кхалнах а мехках баха безаш хиннаб. Шоай безам хилча, Ӏе йиш йолаш хиннаб уж мах боха а баь, цхьабакъда из даьдар аьнна бераш кӀалхардувлаш хиннадац<ref>{{cite web|author=М. Музаев|title=Тяжёлый путь к реабилитации…|url=https://chechnyatoday.com/content/view/276821|work=chechnyatoday.com|access-date=2018-02-20|archive-date=2018-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221100253/https://chechnyatoday.com/content/view/276821|url-status=live}}</ref>.
==== Кхыча моттигашкара мехках бахар ====
Селашкахьара 28 эзар нохчо Ӏовахийтав (царех 15,4 эзар саг [[Аккинцы|арара аьккхе]] а волаш), ГуржегӀара — 2700 нохчо (бакъда [[боацой]]и [[пӀенгезхой]]и къаьстта къамаш да аьнна дӀакхайка а даь, мехках ца боахаш битаб){{Sfn|Ахмадов|2005|с=845—846}}.
==== Кхыча къаман нах мехках бахар ====
ГӀалгӀашцеи нохчашцеи Нохч-ГӀалгӀайче даьха кхыдола къамаш а мехках даьха хиннад. 1948-ча шера харцахьа мехках даьхад тхо аьнна СССР МВД чу 308 заявлени хиннай [[маӀарлой|маӀарлошкареи]], [[доаргӀой|доаргӀошкареи]], [[гӀазгӀумкий|гӀазгӀумкашкареи]], кхыча къамашкареи{{Sfn|Ахмадов|2005|с=860}}.
=== Мехках боахаш хинна хьал ===
Ахча кӀезигагӀа гӀоргдолаш 28-32 сага мара лаьрхӀа хиннайоацача дахчан вагона чу 45 саг, хийла 150 саг а, чуволлаш хиннав. Вагона [[майда]] 17,9 м² мара хиннаяц. Дуккхача вагонашка падлараш тӀехьа хиннаяц. Уж хьаергйолаш 14 дахчан улг луш хиннад наха, цхьабакъда [[кечал]]аш луш хиннаяц{{Sfn|Абдурахманов|2015|с=277}}.. Наькъа болхаш [[тиф|дӀайха у]] кхийтта хиннад на́ха́{{Sfn|Скепсис}}. Хийла, вагона чура ахаш дакъий долаш хьалбоалабаьб, дийнабараш 40 градус шийлача ара Ӏобоахаш хиннаб{{Sfn|Ахмадов|2005|с=844}}.
Ӏокхаьча́ча 491 748 сага́ е [[кхача]] а, е [[жилье|Ӏече]] а, е напагӀа даккха болх а хиннабац{{Sfn|Архив Сталина}}.
12 шу даьннача гӀолла, 1956-ча шера, Казахехьа вахаш 315 эзар гӀалгӀаи нохчои хиннав, ГӀиргӀизехьа — 80 эзар гаргга. [[Запрет|Дехкар]] дӀадаьккхачул тӀехьагӀа 1957-ча шера бӀаьсти Даьхе 140 эзар саг хьалцӀавенав, цхьабакъда лоамарча шахьарашка (Галай чӀожа, Шарой, ЧӀаьбарлой шахьарашка, Итон-Кхаьлеи Шатойи шахьарий доккхагӀа долча доакъошка) нах баха Ӏохувшийташ хиннабац, шаьрача Ӏохувшабеш хиннаб цига баьхараш. ХӀаьта а лоам хьалчуухаш хилча, цӀенош лелхадеш хиннад, наькъаш дохадеш хиннад. СибарегӀа Ӏодахийталехьа 120 эзар саг вахаш хиннав цу шахьарашка{{Sfn|Ахмадов|2005|с=884—885}}.
== Шолжа-ГӀалий тӀарча областа хьал ==
=== Лаьттан доазув хувцар ===
Цкъарчоа деррига лаьтта лоалахарча регионашта юкъе гӀолла декъа лаьрхӀа хиннад, цхьабакъда Шолжа-ГӀалеи цун мехкадаьттацара гӀулакхи сов чӀоагӀа стратегически лоадам болаш хиларах, паччахьалкхен хьакимаша керда область хьае лаьрхӀад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=848—849}}.
Шолжа-ГӀалий область 1944-ча шера тушола бетта 22-ча дийнахьа хьакхеллай Нохч-ГӀалгӀай АССР тушола бетта 7-ча дийнахьа дӀаяьккхачул тӀехьагӀа. ДаьгӀастен АССР лоаттаме Веданеи, Ножай-Юртеи, Сесанеи, ЧӀаьбарлойи, Курчалойи, Шаройи шахьараши, иштта Гумсен шахьара малхбоалехьара дакъеи. МагӀалбик пхьеи, иштта Ачалкхени, Наьсарени, Дола-Ковнеи, ГӀалмеи шахьараши ХӀирий АССР лоаттаме дӀаеннай. Итон-Кхаьла шахьар Гуржий ССР дӀаеннай. Областа юкъейихьай иштта хьалха Ставрополерча йисте хинна шахьараш: Новреи Шелковскойи шахьари, ГӀизлар пхьеи, ГӀизлара шахьари, иштта Ачикулакеи, ГӀа́ране́гӀийи, Коясылеи шахьараш{{Sfn|Указ}}.
1947-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето СССР Конституце 22-ча лустама тӀа Нохч-ГӀалгӀай АССР когаметта Шолжа-ГӀалий область хьоахаяр юкъедаьккхад.
=== ГӀовттамхой тоабаш ===
Нах мехках бахара гӀовттама тоабаш ӀокӀезигъенна хиннаяц. Цкъарчоа гӀовттамхой массехк эзар дукхагӀа хьахинна хиннаб СибарегӀа Ӏо ца бахийта байдда дӀабахандаь нах, бакъда уж берригаш хӀана хиннабац аллал герз доацаш хиннаб{{Sfn|Ахмадов|2005|с=849}}.
[[Исраилов, Хасан|Исраилов Хьасан]] къаьст-къаьстта лелаш йола тоабаш цхьантоха гӀерташ къахьегаш хиннав, амма карагӀдаьннадац цун из. ГӀалгӀаехи нохчехи бола чекисташ Ӏо ца бохийташ къахьегаш хиннаб — Ведана шахьара НКВД хьаким [[Харачой Заьлмах]]ий воӀ хинна Ӏумар-Ӏаьла хиннав, гӀовттамхой боабеча хана вийнав из{{Sfn|Ахмадов|2005|с=849—850}}.
1944-гӀа шу чакхдоаллача хана вийна 258 законагӀа воаца саги, 42 цхьаь лела эбарги, 137 кхыча къаман саги вийнав. Официально законагӀа мел боацараш 1953-ча шера дӀабаьхаб{{Sfn|Ахмадов|2005|с=852}}.
=== КӀалхарбаьннараш хӀалакбар ===
Мехка Ӏочуэзача бӀуно биса хинна маьрша нах боабеш хиннаб. Галай чӀожерча шахьаре Сагатов майора чарахьий сура курсанташа унахойи, заӀапхои, боккхий нахи боабеш хиннаб. Нашхой сельсовете 60 саг вийннав{{Sfn|Ахмадов|2005|с=850—851}}.
Мехках бахар сихагӀа дӀагӀоргдолаш шиш бола дин нах юхакхувлаш хиннаб юкъ яккха. Уж доала́ а увтташ массехк эзарг саг араваьнна хиннав. 1944-гӀа шу чакхдалалехь 6500 саг лаьца ӀотӀавахийтав СибарегӀа{{Sfn|Ахмадов|2005|с=851}}.
=== Къоалдар ===
Комиссеш хьаяь хиннаяле а, геттара доккха рузкъан-мулкан дола дакъа лочкъадаь дӀадихьад. Доахан дӀалоахкача хана 18 эзар бежан дӀадаьннад. Областе лоалахарча регионашкара къуй-гӀаьрхой Ӏочуухаш хиннаб — 1944-ча шера 1245 саг лаьцав{{Sfn|Ахмадов|2005|с=853—854}}.
Къоал деш дакъа лоацаш хьакимаш хинаб, цунна юкъе ДаьгӀастен обкома секретараш а, прокурораш а, НКВД кулгалхой а хиннаб. Зуламаш даьраш ца лувцаш битаб, хӀана аьлча кулгалдеш бола болхлой боацаш бисар кхерам хиннаб сов дукха нах цу хӀаманна юкъебаха{{Sfn|Ахмадов|2005|с=854}}.
=== Товшхала-тархьара йов ===
Региона товшхала́и тархьара́и йоккха {{комм 2|потеря|йов}} хиннай, маьждигашкеи кашамашкеи мел хиннар дихьад. Чурташ хьа а доахаш царех лардаш еш хиннай. Шолжа-ГӀалий майдаш тӀа нохчийи гӀалгӀайи Ӏарбийи меттала мел яздаь кинашкаш доагадеш хиннад. Республикан библиотекан дирекце массехк бӀаь кинашка кӀалхардаккха аьттув баьннаб доага ца дайташ{{Sfn|Ахмадов|2005|с=855}}.
Кулгаца яздаь кинашкаш а, хозала́ лелаяь хӀамаш а, герз а, истингаш-кӀувсаш а хӀалакдеш хиннад. Советий Ӏаьдал доаккхаш хиннача [[Шерипов, Асланбек Джемалдинович|Шерипов Асланбека]] сийленг хьал а эккхийта́, цунна когаметта инарал [[Ермолов, Алексей Петрович|Ермолова́]] сийленг дегӀа хиннад нохчех лаьца во хӀамаш а яздаь{{Sfn|Айдамирова|2011|с=122}}. Юрташтеи урамаштеи керда эрсийи хӀирий цӀераш техкаш хиннай. Массехк бӀаьшера лаьтта вӀовнаши гӀалаши лелхийташ хиннай [[Эзми|Эзме]] а, [[Кхаьхк]]е, [[Хамхи|Хамхе]] а, [[ЖӀайрах]]е, [[Каьзи|Каьзе]] а, иштта кхы а дуккхача кхаьлашка а{{Sfn|Ермекбаев|2009|с=88}}.
=== Областе нах Ӏохувшабар ===
Мукъадаьннача лаьтташка кхыча регионашкара кхолхабаьраш Ӏохувшабеш хиннаб. Автономи кхы юхаметтаотталургйоацаши экономика хӀаччийоаккхаргйоацаши даь хинна хӀама да из. 1944-ча шера маьтсела бетта керда хьакхолхабаьраш 40% хиннаб СибарегӀа Ӏобахийтарашца дистача. 6800 фусам Ставрополера хьалъена хиннай. ДӀахо нах юккъерча областашкара хьалбоалабе лерхӀаш хиннаб (Тамбовеи, Пензани, Ульяновскеи областашкара){{Sfn|Ахмадов|2005|с=856}}.
Наьха догдайтаргдолаш льготаш еш хиннай, цхьабакъда хӀаьта а хьалбахка безам хинна нах кӀезига хиннаб. 1947-ча шерагара денз 1951-ча шерага кхаччалца год прибыло более 6 тысяч семей, осталось лишь 4 тысячи{{Sfn|Ахмадов|2005|с=856}}.
ХӀирийченна дӀаденнача гӀалгӀай лаьтташка къударцаш (ЗӀилбухерча ХӀирийчера нах) Ӏохувшабеш хиннаб. Селашта дӀаеннача нохчий юрташка лоамарой Ӏохувшабеш хиннаб — 65 эзар, царех 51 эзар Шолжа-ГӀалий областе хьалвахийтав. Цу гӀулакха лаьрхӀа 1944-ча шера тушола беттеи бекарга беттеи хорши дӀайха уи бахьан долаш дуккха хьакхолхабаьраш лаш хиннаб. Овхой шахьаре 1944—1947-ча шерашка 2 эзар [[гӀазгӀумкий|гӀазгӀумке]] веннав у кхийтта (хьакхолхабаьрех кхоалагӀа дола дакъа){{Sfn|Ахмадов|2005|с=857—858}}.
1956-ча шера тӀехьа тӀом хилалехь хинна хӀамаш хьаяра лагӀага кхача аьттув баьнна хиннабац дӀаяьккхача Нохч-ГӀалгӀайчен цхьанна а шахьаре{{Sfn|Ахмадов|2005|с=858}}.
=== Шолжа-ГӀала дегӀайоалаяр ===
Шолжа-ГӀала дегӀаяра́ хайра́ Ӏеткъа́ хиннадац гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар, хӀана аьлча уж ишта а доккхагӀа дола дакъа долаш хиннадац цига бахарашта юкъе. 1949-ча шера тӀом хилалехь хиннача хӀамаш хьаяра лагӀа тӀа баьнна хиннаб. 1951—1955-ча шерашка 23 керда предприяти хьалъяьй. Пхье 233 эзар саг вахаш хиннав (1939-ча шера хинначул 60 эзар саг дукхагӀа хул из){{Sfn|Ахмадов|2005|с=858—859}}.
== Хьажа иштта ==
{{кол|2}}
* [[Черекская трагедия|Черекера операци]]
* [[Восстание Хасана Исраилова|Исраилов Хьасан гӀаттар]]
* [[Депортации народов в СССР|СССР-е къамаш мехках дахар]]
* [[Военное преступление#Военные преступления стран Антигитлеровской коалиции|Гитлера духьаларча коалице даь тӀема зуламаш]]
* [[Мухаджирство в среде нахских народов|ГӀалгӀаштеи нохчаштеи юкъера мухӀажирал]]
* [[Геноцид чеченцев|Нохчий геноцид]]
* [[Массовое убийство в Хайбахе|Хьайбахе нах боабар]]
{{Конец кол}}
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
{{Навигация}}
* {{книга
|автор = Абдуллаев З. С.
|заглавие = Всполохи: Повести, рассказы, очерки
|место = Гр.
|год = 1988
|ref = Абдуллаев
}}
* {{книга
|автор = [[Абдурахманов, Дукуваха Баштаевич|Абдурахманов Д. Б.]], [[Ахмадов, Явус Зайндиевич|Ахмадов Я. З.]]
|заглавие = Битва за Чечню
|место = Гр.
|издательство = АО «ИПК «Грозненский рабочий»
|год = 2015
|страниц = 432
|isbn = 978-5-4314-0155-8
|тираж = 1000
|ref = Абдурахманов
}}
* {{книга
|автор = [[Авторханов, Абдурахман Геназович|Авторханов А. Г.]]
|заглавие = Убийство чечено-ингушского народа
|издательство=СП «Вся Москва»
|год = 1991
|страниц = 79
}}
* {{книга
|автор = [[Айдамирова, Машар Абузаровна|Айдамирова Машар]] (составитель)
|заглавие = Эпоха «Долгих ночей»
|место = Гр.
|год = 2011
|страниц = 320
|isbn = 978-5-4314-0009-4
|тираж = 1000
|ref = Айдамирова
}}
* {{книга
|автор = [[Ахмадов, Явус Зайндиевич|Ахмадов Я. З.]], Хасмагомадов Э. Х.
|заглавие = История Чечни в XIX-XX веках
|место = М.
|издательство = «Пульс»
|год = 2005
|страниц = 996
|isbn = 5-93486-046-1
|тираж = 1200
|ref = Ахмадов
}}
* {{книга
|автор = Безугольный А. Ю.
|заглавие = Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.): Дисс. докт. ист. наук.
|ссылка = https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf
|место = М.
|год = 2019
|страниц = 597
|ref = Безугольный
}}
* {{книга
|автор = Безугольный А. Ю., Бугай Н. Ф., [[Кринко, Евгений Фёдорович|Кринко Е. Ф.]]
|заглавие = Горцы Северного Кавказа в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.: проблемы истории, историографии и источниковедения
|место = М.
|издательство = Центрполиграф
|год = 2012
|страниц = 479
|тираж = 3000
|isbn = 978-5-227-03570-7
|ref = Безугольный2
}}
* {{статья
|автор = Бибулатов В. М.
|заглавие = Трудовые подвиги спецпереселенцев
|издание = Архивный вестник
|тип = журнал
|год = 2016
|номер = 4
|страницы = 170—172
|ref = Бибулатов
}}
* {{статья
|автор = [[Бугаев, Абдулла Махмудович|Бугаев А. М.]]
|заглавие = Почему Сталин выселял народы? (постановка проблемы)
|издание = Известия вузов. Северо-Кавказский регион
|тип = журнал
|год = 2009
|номер = 3а
|страницы = 88—91
|ref = Бугаев
}}
* {{книга
|автор = [[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]
|заглавие = Репрессированные народы России: Чеченцы и Ингуши
|издательство = Капь
|год = 1994
|страниц = 259
}}
* {{книга
|автор = [[Висаитов, Мавлид Алероевич|Висаитов М. А.]]
|заглавие = От Терека до Эльбы. Воспоминания бывшего командира гвардейского полка о боевом пути в годы Великой Отечественной войны
|место = Гр.
|издательство = Чечено-Ингушское книжное издательство
|год = 1966
|страниц = 128
|ref = Висаитов
}}
* {{книга
|автор = Волконский С. Г.
|заглавие = Записки
|место = Иркутск
|издательство = Восточно-Сибирское книжное издательство
|год = 1991
}}
* {{книга
|автор = [[Дешериев, Юнус Дешериевич|Дешериев, Ю. Д]].
|заглавие = Жизнь во мгле и борьбе. О трагедии репрессированных народов
|место = [[Москва]]
|издательство = «МП Палея»
|год = 1995
|страниц = 275
|isbn = 5-86020-238-5
|ref = Дешериев
}}
* {{книга
|автор = Ермекбаев Ж. А.
|заглавие = Чеченцы и ингуши в Казахстане. История и судьбы
|место = [[Алма-Ата]]
|издательство = «Дайк-Пресс»
|год = 2009
|страниц = 508
|isbn = 978-601-7170-028
|тираж = 1500
|ref = Ермекбаев
}}
* {{книга
|автор = [[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]
|заглавие = Спецпоселенцы в СССР. 1930—1960 гг.
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 2005
|ref = Земсков
}}
* {{книга
|автор = [[Ибрагимов, Муса Муслиевич|Ибрагимов М. М.]], [[Гакаев, Джабраил Жоколаевич|Гакаев Д. Ж.]], [[Хасбулатов, Асланбек Имранович|Хасбулатов А. И.]] и др.
|заглавие = История Чечни с древнейших времён до наших дней
|ответственный = рук. [[Ибрагимов, Муса Муслиевич|Ибрагимов М. М.]]
|ссылка = https://books.google.ru/books?id=KEQMAQAAMAAJ&q=%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%A7%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%B8+%D1%81+%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B8%D1%85+%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD+%D0%B4%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%85+%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B9&dq=%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%A7%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%B8+%D1%81+%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B8%D1%85+%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD+%D0%B4%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%85+%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiiq-yNytTZAhVUiKYKHYcdApgQ6AEIKjAB
|место = Гр.
|издательство = ГУП «Книжное издательство»
|год = 2008
|том = 2
|страниц = 832
|isbn = 978-5-98896-101-7
|тираж = 3000
|ref = Ибрагимов
}}
* {{книга
|автор = [[Козлов, Владимир Александрович (историк)|Козлов В. А.]] и др.
|заглавие = Вайнахи и имперская власть: проблема Чечни и Ингушетии во внутренней политике России и СССР
|место = М.
|издательство = [[РОССПЭН|Российская политическая энциклопедия]]
|год = 2011
|страниц = 1108
|isbn = 978-5-8243-1443-4
|тираж = 1000
|ref = Козлов
}}
* [[Лазарев, Сергей Евгеньевич|Лазарев С. Е.]] О прошлом ради будущего: интервью с [[Ибрагимов, Муса Муслиевич|Мусой Ибрагимовым]] // Военно-исторический архив. 2016. № 7 (199). С. 168—191.
* {{статья
|автор = Лунина М.
|заглавие = Терпение камня
|издание = [[Собеседник]]
|тип = газета
|год = 1989
|номер = 27
|страницы = 12
|ref = Лунина
}}
* {{книга
|автор = {{Comment|Михайлов А. Г.|Михайлов Александр Георгиевич}}
|заглавие = Чеченское колесо: генерал ФСБ свидетельствует
|место = М.
|издательство = ООО Коллекция «Совершенно секретно»
|год = 2002
|страниц = 320
|isbn = 5-89048-100-2
|тираж = 3000
|ref = Михайлов
}}
* {{книга
|автор = [[Нухажиев, Нурди Садиевич|Нухажиев Н. С.]], Умхаев Х. С.
|заглавие = Депортация народов: ностальгия по тоталитаризму
|место = Гр.
|издательство = ЗАОр «НПП «Джангар»
|год = 2009
|ref = Умхаев
}}
* {{книга
|автор = [[Ошаев, Халид Дудаевич|Ошаев, Х. Д.]]
|заглавие = Под кровавыми сапогами: рассказы-были из истории депортации чеченского народа
|место = [[Нальчик]]
|год = 2004
|ref = Ошаев
}}
* {{книга
|автор = [[Полян, Павел Маркович|Полян П.М.]]
|заглавие = Не по своей воле… История и география принудительных миграций
|ссылка = http://www.memo.ru/history/deport/index.htm
|место = М.
|издательство = О.Г.И. — «Мемориал»
|год = 2001
|страниц = 328
|isbn = 978-5-94282-007-7
|ref = Полян2
}}
* {{публикация|книга
|автор = [[Пыхалов, Игорь Васильевич|Пыхалов И. В.]]
|заглавие = За что Сталин выселял народы? Сталинские депортации — преступный произвол или справедливое возмездие?
|место = М.
|издание = Изд. 7-е, доп. и испр.
|издательство = «[[Яуза (издательство)|Яуза]]»
|год = 2017
|страниц = 478
|иллюстрации = ил
|серия = Сталинская правда. Бестселлеры И. Пыхалова
|isbn = 978-5-906716-85-9
|тираж = 1500
|ref = Пыхалов
}}
* Сборник докладов «Мир и война: 1941 год». — Екатеринбург: Издательство гуманитарного университета, 2001.
* {{книга
|автор = [[Сигаури, Илесс Мутусович|Сигаури И. М.]]
|заглавие = Очерки истории и государственного устройства чеченцев с древнейших времен
|место = М.
|издательство = «Русь»
|год = 2001
|том = 2
|ref = Сигаури
}}
* {{книга
|автор = [[Эдиев, Далхат Мурадинович|Эдиев Д. М.]]
|заглавие = Демографические потери депортированных народов СССР
|место = [[Ставрополь]]
|издательство = СтГАУ «Аргус»
|год = 2003
|страниц = 336
|isbn = 595960020X
|тираж = 600
|ref = Эдиев
}}
* {{книга
|автор = [[Яндарбиев, Хамзат Шамсадович|Яндарбиев Х. Ш.]]
|заглавие = Преступление века
|ответственный = Ред. Ирисханов И. А.
|место = Гр.
|издательство = «Книга»
|год = 1992
|страниц = 64
|ref = Яндарбиев
}}
* {{книга
|автор = Яндиева М. Д., Мальсагов А. Д.
|заглавие = Государственный террор в Ингушетии в 20 - 50-е годы XX века. Исследование и Мартирологи
|место = М.
|издательство = ООО «Алмаз»
|год = 2007
|страниц = 272
|isbn = 978-5-94824-096-1
|тираж = 1000
|ref = Яндиева
}}
* {{книга
|автор = Pohl J. O.
|заглавие = Ethnic Cleansing in the USSR, 1937–1949
|место = Westport—London
|издательство = [[Greenwood Publishing Group]]
|год = 1999
|pages = 93—98
|allpages = 179
|серия = Contributions to the Study of World History
|ref = Pohl
}}
* {{книга
|автор = Williams B. G.
|заглавие = Inferno in Chechnya: the Russian-Chechen Wars, the Al Qaeda Myth, and the Boston Marathon Bombings
|место = Lebanon, NH
|издательство = University Press of New England
|год = 2015
|pages = 66—67
|allpages = 218
|серия = Genocide, Political Violence, Human Rights
|ref = Williams
}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{cite web
|author = [[Акаев, Вахит Хумидович|Акаев В. Х.]]
|title = Сталинско-бериевская депортация чеченцев: факты, идеологемы, интерпретации. Национальная политика Советского государства: репрессии против народов и проблемы их возрождения : материалы международной научной конференции
|url = http://kk.convdocs.org/docs/index-136226.html
|date = 2003-10-24
|work = kk.convdocs.org
|access-date = 2018-02-25
|ref = Акаев
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160603174446/http://kk.convdocs.org/docs/index-136226.html |date=2016-06-03 }}
* {{cite web
|url = http://www.bukanovskay.ru/publ/prochee/kak_dva_chechenca_dva_geroja_na_beregu_odnoj_reki_zashhishhali_rodinu_svoju/3-1-0-74
|title = Как два чеченца, два Героя, на берегу одной реки, защищали Родину свою
|author = Хамид Ауховский
|date = 2012-02-03
|publisher = bukanovskay.ru
|access-date = 2017-06-02
|ref = Ауховский
}}
* {{cite web
|title = Депортация народов
|publisher = Научно-просветительский журнал «Скепсис»
|url = http://scepsis.ru/library/id_1237.html
|author = [[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]
|ref=Скепсис
}}
* {{cite web
|author = [[Калинин, Михаил Иванович|Калинин М. А.]], [[Горкин, Александр Фёдорович|Горкин А. Ф.]]
|title = О ликвидации Чечено-Ингушской АССР и об административном устройстве её территории
|url = https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%83%D0%BC%D0%B0_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_7.03.1944_%D0%BE_%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8_%D0%A7%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BE-%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%B8_%D0%BE%D0%B1_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%BC_%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%B5%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8
|date = 1944-03-07
|work = wikisource.org
|access-date = 2018-02-19
|ref = Указ
}}
* {{cite web
|title = Наказанный народ. Как депортировали чеченцев и ингушей
|url = https://ria.ru/spravka/20080222/99840311.html
|date = 2008-02-22
|work = ria.ru
|access-date = 2018-01-28
|ref = RIA
}}
* {{cite web
|title = Чеченский омбудсмен выступил по поводу клеветнических публикаций в прессе в адрес чеченского народа
|url = http://www.grozny-inform.ru/main.mhtml?Part=11&PubID=6210
|date = 2008-04-05
|work = grozny-inform.ru
|publisher = Грозный-информ
|access-date = 2018-02-25
|ref = Нухажиев
}}
* {{cite web
|author = [[Полян, Павел Маркович|Павел Полян]]
|title = Принудительные миграции в годы второй мировой войны и после ее окончания
|url = http://old.memo.ru/history/deport/polyan2.htm
|work = old.memo.ru
|access-date = 2018-01-28
|ref = Полян
|archive-date = 2020-05-23
|archive-url = https://web.archive.org/web/20200523095515/http://old.memo.ru/history/deport/polyan2.htm
|url-status = dead
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20200523095515/http://old.memo.ru/history/deport/polyan2.htm |date=2020-05-23 }}
* {{Cite web
|url = http://pyhalov.livejournal.com/296347.html
|title = Подводя итоги
|author = pyhalov
|publisher = Игорь Пыхалов
|access-date = 2017-03-22
|ref = pyhalov
}}
* {{cite web
|author = Алексей Дроботов
|title = Историк-сталинист извинился перед ингушским народом за оправдание депортации 1944 года
|url = https://www.stav.kp.ru/daily/26618/3636346/
|date = 2016-12-13
|work = amp.stav.kp.ru
|access-date = 2018-02-25
|ref = Дроботов
}}
* [http://archive.svoboda.org/programs/td/2003/td.080303.asp Радио «Свобода». Операция «Чечевица».]
* [http://archive.svoboda.org/ll/soc/1205/ll.122105-7.asp Радио «Свобода». Презентация документального сборника «Сталинские депортации 1928—1953 годов».]
* [http://archive.svoboda.org/programs/rf/2005/rf.122405.asp Радио «Свобода». Дорога свободы.]
* [http://scepsis.ru/library/id_1237.html Николай Бугай «Депортация народов»]
* [https://web.archive.org/web/20060813211318/http://www.fsb.ru/history/autors/matveev.html Олег Матвеев. Абвер на Северном Кавказе]
* {{статья|заглавие=Преступление века: Рождение чеченской войны из духа сталинского террора|издание=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|ссылка=http://inosmi.ru/inrussia/20040911/212867.html|язык=Германия|год=[[11 ноября]] [[2004 год]]а}}
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_3506000/3506209.stm Россия. Кавказ. Чечня], [[Приставкин, Анатолий Игнатьевич|Анатолий Приставкин]] специально для bbcrussian.com
* [http://articlekz.com/node/823 Некоторые аспекты депортации чеченцев и ингушей в Казахстан. На материалах Северо-Казахстанской области]{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20140107103318/http://articlekz.com/node/823 |date=2014-01-07 }}
* {{cite web
|author = Артём Кречетников
|title = Операция "Чечевица": 65 лет депортации вайнахов
|url = http://news.bbc.co.uk/go/pr/fr/-/hi/russian/russia/newsid_7906000/7906059.stm
|date = 2009-02-29
|work = news.bbc.co.uk
|publisher = [[BBC]]
|access-date = 2018-01-28
|ref = Кречетников
}}
* {{cite web
|title = Документы из архива Иосифа Сталина
|publisher = [[Независимая газета]]
|url = http://www.ng.ru/specfile/2000-02-29/10_top_secret.html
|date = 2000-02-29
|ref = Архив Сталина
}}
* {{cite web
|url = http://articlekz.com/article/5559
|title = Некоторые аспекты причины выселения и депортации народов
|author = Калыбекова М. Ч.
|date = 2010
|publisher = articlekz.com
|access-date = 2016-01-06
|ref = Калыбекова
}}
* {{cite web
|url = http://vesti95.ru/2015/05/propavshaya-diviziya-zavershenie-temy/
|title = «Пропавшая» дивизия. Завершение темы
|author = [[Музаев, Тимур Магомедович|Тимур Музаев]]
|date = 2015-05-30
|publisher = vesti95.ru
|access-date = 2017-06-04
|ref = Музаев
}}
* {{cite web
|author = Адам Межиев
|title = Забытые герои
|url = https://chechnyatoday.com/content/view/277333
|date = 2014-02-10
|work = chechnyatoday.com
|access-date = 2017-10-06
|ref = Межиев
}}
* {{cite web
|author = Малика Ибаева
|title = Чеченцы на фронтах Великой Отечественной войны
|url = http://www.grozny-inform.ru/news/analitics/18409/
|date = 2010-05-06
|work = grozny-inform.ru
|access-date = 2017-10-06
|ref = Ибаева
}}
* {{cite web
|title = О мероприятиях по размещению спецпереселенцев в пределах Казахской и Киргизской ССР
|url = http://www.teatrskazka.com/Raznoe/PostanovGKO/194401/gko_5073.html
|date = 1944-01-31
|work = teatrskazka.com
|access-date = 2018-01-28
|ref = Мероприятия
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180610022650/http://www.teatrskazka.com/Raznoe/PostanovGKO/194401/gko_5073.html |date=2018-06-10 }}
* {{cite web
|author = Никита Мендкович
|title = Хайбахское дело
|url = http://actualhistory.ru/poilemics-haibach
|work = actualhistory.ru
|access-date = 2018-01-28
|ref = Мендкович
}}
* {{cite web
|title = Муслим Гайрбеков (1911-1971 гг.). ЖЗЛ
|url = http://checheninfo.ru/18275-muslim-gayrbekov-1911-1971gg-zhzl.html|date=2013-08-11
|work = checheninfo.ru
|access-date = 2018-01-28
|ref = Гайрбеков
}}
* {{cite web
|author = [[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]
|title = Правда о депортации чеченского и ингушского народов
|url = http://portalus.ru/modules/rushistory/rus_readme.php?subaction=showfull&id=1447497187&archive=&start_from=&ucat=&
|date = 2015-11-14
|work = portalus.ru
|access-date = 2018-01-28
|ref = Бугай
}}
* {{cite web
|url = http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z
|title = Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область
|date = 1946-06-25
|access-date = 2018-01-28
|ref = sevkrimrus
}}
* {{cite web
|author = [[Высоцкий, Владимир Семёнович|Владимир Высоцкий]]
|title = Летела жизнь
|url = http://v-vissotsky.ru/song.php?pid=421
|work = v-vissotsky.ru
|access-date = 2017-12-23
|ref = Высоцкий
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220513202029/http://v-vissotsky.ru/song.php?pid=421 |date=2022-05-13 }}
* {{cite web
|author = Р. Валитова, Г. Лебедева
|title = За повесть "Ночевала тучка золотая" писателю А. Приставкину присуждена Государственная премия СССР. "И только правда ко двору"
|url = http://www.aif.ru/archive/1650052
|date = 1988-11-26
|work = aif.ru
|access-date = 2018-01-06
|ref = Валитова
}}
* {{cite web
|title = Ночевала тучка золотая
|url = https://ruskino.ru/mov/2520
|work = ruskino.ru
|access-date = 2018-01-06
|ref = ruskino
}}
* {{cite web
|author = Мурад Магомадов (псевдоним)
|title = Мемориал в Грозном: ликвидация памяти чеченского народа
|url = http://www.bbc.com/russian/blogs/2014/02/140220_blog_caucasus_chechnya_deportation
|date = 2014-02-21
|work = bbc.com
|access-date = 2017-12-21
|ref = ликвидация
}}
* {{cite web
|author = Муслим Ибрагимов
|title = В Чечне отмечают День памяти и скорби
|url = http://www.kavkaz-uzel.eu/articles/181426/
|date = 2011-02-23
|work = kavkaz-uzel.eu
|publisher = Кавказский узел
|access-date = 2018-01-28
|ref = Ибрагимов
}}
* {{cite web
|title = В Чечне и Ингушетии перенесли день памяти о депортации
|url = http://www.bbc.com/russian/russia/2014/02/140224_chechen_ingush_deportation_anniversary
|date = 2014-02-24
|work = bbc.com
|access-date = 2018-01-28
|ref = Перенос
}}
* {{cite web
|author = [[Медведев, Рой Александрович|Рой Медведев]]
|title = Окружение Сталина
|url = https://profilib.net/chtenie/37583/roy-medvedev-okruzhenie-stalina-61.php
|work = profilib.net
|access-date = 2018-01-28
|ref = Медведев
}}
* {{cite web
|author = Шнайдер В. Г.
|title = Советская Национальная Политика И Народы Северного Кавказа в 1940 - 1950-е гг.
|url = http://samlib.ru/s/shnajder_r/natspolnasevkavk.shtml
|date = 2009
|work = samlib.ru
|access-date = 2018-01-28
|ref = Шнайдер
}}
* {{cite web
|author = [[Медведев, Сергей Александрович (политолог)|Медведев С.]]
|url = https://www.svoboda.org/a/29994003.html
|title = «Выселить с треском»
|website = [[Радио «Свобода»]]
|date = 2019-06-12
|access-date = 2022-04-21
|archive-date = 2022-04-21
|archive-url = https://web.archive.org/web/20220421043945/https://www.svoboda.org/a/29994003.html
|url-status = live
|ref = Медведев2
}}
{{ВС}}
{{Депортации в СССР}}
{{Массовые перемещения населения (ВМВ)}}
{{Чеченцы}}
{{Ингуши}}
{{История Чечни}}
{{История Ингушетии}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар]]
[[ОагӀат:СССР НКВД операцеш]]
t8j9e3vyo1u510vnnp59sf3hx0wourz
ГӀалме шахьар
0
4256
74096
73432
2026-04-20T18:07:07Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74096
wikitext
text/x-wiki
{{Административная единица
| Цвет1 = {{цвет|Россия}}
| Ингушское название = ГӀалме шахьар
| Оригинальное название = {{lang-ru|Пригородный район}}
| Герб =
| Флаг =
| Гимн =
| Страна = {{RUS}}
| Статус = {{nobr|[[Муниципальный район|Муниципальни шахьар]]}}
| Входил = [[ГӀалгӀай автономе область]] → [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]]
| Входит в = [[ХӀирийче|ХӀирий мехка]]
| Включает = {{nobr|19 муниципальни кхоллам}}
| Столица = [[Октябрьское (Северная Осетия)|Шолхи]]
| Крупный город =
| Крупные города =
| Дата =
| Глава = Есиев Руслан Асланбекович
| Название главы = Шахьара администрацен да
| Глава2 = Гаглоев Алан Сардионович
| Название главы2 = Шахьара совета тхьамада
| ВВП =
| Год ВВП =
| Место по ВВП =
| ВВП на душу населения =
| Место по ВВП на душу населения =
| Язык =
| Языки = [[ингушский язык|гӀалгӀай]], [[осетинский язык|хӀирий]]
| Население = {{ Население | Пригородный район (Северная Осетия) | тс }}
| Год переписи = {{ Население | Пригородный район (Северная Осетия) | г }}
| Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Пригородный район (Северная Осетия) | ч }} * 100 / {{ Население | Северная Осетия | ч }} round 2 ) }}
| Место по населению = 2
| Плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Пригородный район (Северная Осетия) | ч }} / 1422.42 round 2 ) }} }}
| Место по плотности = 5
| Национальный состав = [[ингуши|гӀалгӀай]], [[осетины|хӀирий]], [[русские|эрсий]], [[грузины|гуржий]]
| Конфессиональный состав = [[православные|православхой]], [[мусульмане|бусалба]] ([[сунниты|сунний]])
| Площадь = 1422,42<ref name="90_8006001">[https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst90/DBInet.cgi?pl=8006001 Республика Северная Осетия. Общая площадь земель муниципального образования]</ref>
| Место по площади = 2
| Максимальная высота =
| Средняя высота =
| Минимальная высота =
| Широта =
| Долгота =
| Карта = Location of Prigorodny District (North Ossetia-Alania).svg
| Часовой пояс = {{MSK+0}}
| Аббревиатура =
| ISO =
| FIPS =
| Телефонный код = 86738
| Вид идентификатора = [[ОКАТО]]
| Цифровой идентификатор = {{ОКАТО|90240000000}}
| Сайт = http://prigams.ru
| Примечания =
}}
'''ГӀалме шахьар''' ({{lang-os|Горæтгæрон район}}, {{lang-ru|Пригородный район}}) — административни муниципальни шахьар я [[ХӀирийче|ХӀирий мехка]] доалахьа, амма законага дилача [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] хила езаш я{{Ref+|[[РСФСР]] 1991 шера бекарга бетта 26 дийнахьа тӀаийца № 1107-1 йолча [[Закон «О реабилитации репрессированных народов»|«О реабилитации репрессированных народов»]] яхача закона 3-гӀчеи 6-гӀчеи статьяша яхачох ГӀалме шахьар ГӀалгӀай Мехка доалахьа юхаметтаоттае езаш я паччахьалкхено{{sfn|Закон «О реабилитации репрессированных народов»|1991|c=}}.|group=К.}}.
== Тархьар ==
[[Файл:Пригородный район (Чечено-Ингушская АССР).svg|300px|мини|1937 шу]]
[[Файл:Памятник погибшим от схода ледника Колка.jpg|thumb|300px|right|«Колка» шанах байнарашта дола чурт]]
[[ГӀалгӀай]] [[гӀалгӀай шаьрача ӀокӀалабовлар|шаьрача ӀокӀалбувла]] болабенна хьалхарча моттигех я [[Тарская долина|ТӀаьрша аре]] (''́название от аула Тарш, основанного выходцами из одноимённого Арамхинского ущелья''). Географ хиннача [[Вахушти Багратиони]] яхача гуржий аьлас XVII-ча бӀаьшера Ангушт яхаш бусалба гӀалгӀай баха моттиг хьоаяьй<ref>{{книга |автор=Царевич Вахушти|заглавие=География Грузии // «Записки Кавказского отдела русского географического общества»|ответственный= |ссылка= |место=Тифлис|издательство= |год=1904|том= XXIV|страниц= |страницы=15|isbn= |ref= }}</ref>, цу цӀера тӀара йоагӀа [[экзоэтноним]] ''«ингуши»'' яхар.
[[Российская Империя|Россе Импере]] доалчено Къулбаседа Кавказе дӀахьоча политиках лоамарой шаьрачара боахаш хиннаб, цунга хьежжа гӀалгӀай хиннача лаьтташка [[казаки|гӀазакхий станицаш]] а ехкаш ([[Сунженская казачья линия]]), лоамареи шаьрачареи бола ГӀалгӀай мохк шин даькъе бекъаш хиннаб. XIX-гӀа бӀаьшере ахнега кхаьчача хана таханарча ГӀалме шахьаре яда дуккхача юрташкара гӀалгӀай [[переселение|дӀакхолхабеш]] хиннаб, цул тӀехьагӀа [[Онгушт]] йолча метте ''Тарская'' аьнна цӀи а тилла гӀазкхий станица йиллай (''хӀанзе а латташ киназ долаш''), [[Сунжа (Северная Осетия)|Ахкий-Юрта]] когаметта — станица Сунженская йиллай, [[Комгарон|Товзан-Юрта́]] когаметта — станица Воронцовско-Дашковская, [[Шолхи|Шолхена]] когаметта — хутор Тарский<ref>{{Cite web |url=http://www.memo.ru/hr/hotpoints/ingushi/Chapter5.htm |title=4. Краткий очерк о населении, территории конфликта, истории |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090730051312/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/ingushi/Chapter5.htm |archivedate=2009-07-30 |deadlink=yes }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20090730051312/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/ingushi/Chapter5.htm |date=2009-07-30 }}</ref>.
== Наха баха моттигаш ==
'''Малхбоалера оагӀув:'''<br>
{{Автонумерация
| Оформление = standard sortable collapsed
| Название = Шахьара юкъейоагӀа юрташ
| Столбцов = 5
| Заголовок2 = Юрт | Заголовок3 = Тайпа | Заголовок4 = Охлой | Заголовок5 = Муниципальни кхоллам
| Выравнивание4 = right
| Сортировка4 = число
| | [[Дачное (Северная Осетия)|Яндакъонгий-Юрт]] | юрт | {{ Население | Дачное (Северная Осетия) | тс }} | [[Куртатское сельское поселение]]
| | [[Донгарон|Цхьорой-Юрт]] | юрт | {{ Население | Донгарон | тс }} | [[Донгаронское сельское поселение]]
| | [[Ир|ЖӀайрахой-Юрт]] | юрт | {{ Население | Ир (село) | тс }} | [[Ирское сельское поселение]]
| | [[ГӀалгӀай-Юрт]] | юрт | {{ Население | Камбилеевское | тс }} | [[Камбилеевское сельское поселение]]
| | [[Комгарон|Товзан-Юхе]] | юрт | {{ Население | Комгарон | тс }} | [[Комгаронское сельское поселение]]
| | [[Куртат|Гадаборшкъонгий-Юрт]] | юрт | {{ Население | Куртат | тс }} | [[Куртатское сельское поселение]]
| | [[Майское (Северная Осетия)|Бекъий-Юрт]] | юрт | {{ Население | Майское (Северная Осетия) | тс }} | [[Майское сельское поселение (Северная Осетия)|Майское сельское поселение]]
| | [[Новое (Северная Осетия)|Новое]] | юрт | {{ Население | Новое (Северная Осетия) | тс }} | [[Черменское сельское поселение]]
| | [[Октябрьское (Пригородный район)|Шолхи]] | юрт | {{ Население | Октябрьское (Пригородный район) | тс }} | [[Октябрьское сельское поселение (Северная Осетия)|Октябрьское сельское поселение]]
| | [[Первомайский (Северная Осетия)|Первомайский]] | посёлок | {{ Население | Первомайский (Северная Осетия) | тс }} | [[Михайловское сельское поселение (Северная Осетия)|Михайловское сельское поселение]]
| | [[Сунжа (Северная Осетия)|Ахка-Юрт]] | юрт | {{ Население | Сунжа (Северная Осетия) | тс }} | [[Сунженское сельское поселение (Северная Осетия)|Сунженское сельское поселение]]
| | [[Тарское|Ангушт]] | юрт | {{ Население | Тарское | тс }} | [[Тарское сельское поселение]]
| | [[Чермен (село)|Мочкъий-Юрт]] | юрт | {{ Население | Чермен (село) | тс }} | [[Черменское сельское поселение]]
| | [[Чернореченское|Ӏаьржа-АтагӀе]] | дӀаяьккхай 2008 шера | 0 |
| | [[Терк|ДӀаьха Къух]] | дӀаяьккхай 2008 шера | 0 |
}}
'''Малхбузера оагӀув:'''<br>
{{Автонумерация
| Оформление = standard sortable collapsed
| Название = Шахьара юкъейоагӀа юрташ
| Столбцов = 5
| Заголовок2 = Юрт| Заголовок3 = Тайпа | Заголовок4 = Бахархой | Заголовок5 = Муниципальни кхоллам
| Выравнивание4 = right
| Сортировка4 = число
| | [[Алханчурт (Северная Осетия)|Алханчурт]] | посёлок | {{ Население | Алханчурт (Северная Осетия) | тс }} | [[Михайловское сельское поселение (Северная Осетия)|Михайловское сельское поселение]]
| | [[Архонская]] | станица | {{ Население | Архонская | тс }} | [[Архонское сельское поселение]]
| | [[Верхний Кани]] | юрт | {{ Население | Верхний Кани | тс }} | [[Кармадонское сельское поселение]]
| | [[Верхняя Саниба]] | юрт | {{ Население | Верхняя Саниба | тс }} | [[Верхнесанибанское сельское поселение]]
| | [[Гизель (село)|ГӀазалтӀе]] | юрт | {{ Население | Гизель (село) | тс }} | [[Гизельское сельское поселение]]
| | [[Даргавс]] | юрт | {{ Население | Даргавс | тс }} | [[Даргавское сельское поселение]]
| | [[Джимара (село)|Джимара]] | юрт | {{ Население | Джимара (село) | тс }} | [[Даргавское сельское поселение]]
| | [[Какадур]] | юрт | {{ Население | Какадур | тс }} | [[Даргавское сельское поселение]]
| | [[Кармадон]] | юрт | {{ Население | Кармадон | тс }} | [[Кармадонское сельское поселение]]
| | [[Кобан (Северная Осетия)|Кобан]] | юрт | {{ Население | Кобан (Северная Осетия) | тс }} | [[Кобанское сельское поселение]]
| | [[Ламардон]] | юрт | {{ Население | Ламардон | тс }} | [[Даргавское сельское поселение]]
| | [[Михайловское (Северная Осетия)|Михайловское]] | юрт | {{ Население | Михайловское (Северная Осетия) | тс }} | [[Михайловское сельское поселение (Северная Осетия)|Михайловское сельское поселение]]
| | [[Нижний Кани]] | юрт | {{ Население | Нижний Кани | тс }} | [[Кармадонское сельское поселение]]
| | [[Нижняя Саниба]] | юрт | {{ Население | Нижняя Саниба | тс }} | [[Нижнесанибанское сельское поселение]]
| | [[Ногир]] | юрт | {{ Население | Ногир | тс }} | [[Ногирское сельское поселение]]
| | [[Старая Саниба]] | юрт | {{ Население | Старая Саниба | тс }} | [[Кармадонское сельское поселение]]
| | [[Тменикау]] | юрт | {{ Население | Тменикау | тс }} | [[Кармадонское сельское поселение]]
| | [[Фазикау (Северная Осетия)|Фазикау]] | юрт | {{ Население | Фазикау (Северная Осетия) | тс }} | [[Даргавское сельское поселение]]
}}
== Белгалдаккхар ==
;Комментареш
{{белгалдаккхар|group=К.}}
;Бовхамаш
{{белгалдаккхар|2}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{публикация|книга
|заглавие = Закон РСФСР «О реабилитации репрессированных народов» от 26 апреля 1991 г. № 1107-1
|язык = ru
|ссылка = https://docs.cntd.ru/document/9003294
|ответственный = Верховный Совет РСФСР
|издание = Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов
|год = 1991
|ref = Закон «О реабилитации репрессированных народов»
}}
[[ОагӀат:ГӀалме шахьар]]
r3zxri5tdt7vscvxnokogyf9e6qd5io
Оахаранаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек
0
9000
74118
64639
2026-04-20T22:53:37Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami доакъашхочо [[Оахаранаькъан Чхьагӏий Рашид-Бек]] яхача оагIон цIи хийцай укхунах → [[Оахаранаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек]] дӀа-сахьожадара тIагIолла.
63927
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпанцӀи яраш|Оахарганаькъан}}
{{Военный деятель
| оригинал имени =
| изображение = Ахриев Рашид-Бек Чахович.jpg
| прозвище =
| псевдоним =
| дата рождения = 1893
| дата смерти = 20.01.1942
| принадлежность = {{РИ}}<br> {{флагификация|СССР}}
| место смерти = [[Кировский район|Кировски шахьар]], [[Ленинградскпя область|Ленинграда область]], [[РСФСР]]
| годы службы = 1914—1942
| звание =
| род войск = [[ТӀема-фе низ]]
| командовал =
| часть =
| сражения =
| награды =
| викисклад =
| связи =
}}
'''Оахарганаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек''' ({{lang-ru|Ахриев Рашид-бек Чахович}}) — [[Даькъасте]]н къамашта юкъера хьалхара [[гӀаттархо]]; [[Таджикистан]]а ''«Авиаце пионер»''<ref>{{книга|автор=А. Ларенок, В. Гладкий, В. Блашкевич|часть=Это начиналось так...|заглавие=Крыльям Таджикистана — 70. Страницы героизма и славы авиаторов Таджикистана|ссылка часть=http://www.ingush.ru/serdalo495_3.asp|место=Душанбе|год=1994}}</ref>; [[ГӀалгӀайче]]н хьалхара [[фекемахо]]<ref>[https://books.google.ru/books?id=awsqAQAAMAAJ&q=%D0%A4%D1%83%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%83%D1%82&redir_esc=y Российская музейная энциклопедия: Н-Я]</ref>. Къаьстта хьожадар долча авиаординга юкъе волаш, тӀемахочун декхар кхоачашдеш веннав.
== Биографи ==
=== ТӀем тӀа вахалехьа ===
Ваьв 1893-ча шера [[Фуртовг]]е. ЦӀийх гӀалгӀа вар: цун да цӀихеза гӀалгӀай къам тохкаш хинна Ӏилманхо [[Чах Ахриев|Оахаранаькъан ЧхьагӀа]] хиннав, хӀаьта нана [[Байсара Мочкъа|Байсара Мочкъий]] йоӀ Ӏашат хиннай. Гимназе деша ваьгӀав, тӀаккха цул тӀехьагӀа 1914-ча шера [[Тифлисское военное училище|Каьлакера тӀеман дешарче]] яьккхай<ref name="Сердало">{{cite web|url=http://www.gazeta-serdalo.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1286|title=Газдиевы-Базоркины в истории Ингушетии и России|date=2011-04-04|publisher=Сердало|accessdate=2013-01-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpkNvLbj?url=http://www.gazeta-serdalo.ru/index.php?option=com_content|archivedate=2013-01-21}}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
=== Хьалхара Дунен тӀом ===
[[Первая мировая война|Хьалхара Дунен тӀема]] тӀа дакъа лоацаш «[[Илья Муромец (самолёт)|Илья Муромец]]» яхача Россе императора тӀеман-фе флота (РИВВФ) авиадивизиона. Цу дивизиона́ юкъе йодаш хиннад бомбаш етта 10 фекема. Цар керттерча декхарех хиннад немций бӀун {{таржам дац|тыле}} (коммуникацеш, ларамаш, иш. дӀ.) бомбаш етташ Эрсечен авиаце тӀеман операцешка да́къалацар<ref name="Аушева">{{cite web|url=http://old.ingushetiyaru.org/culture/vozvraschenie_k_istokam/print.html?id=200|title=Родом он из Фуртоуга|author=Р. Аушева|publisher=Газета «Голос Назрани»|accessdate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.today/20130415055655/http://old.ingushetiyaru.org/culture/vozvraschenie_k_istokam/print.html?id=200|archivedate=2013-04-15|deadlink=yes}} {{Архиве диллад|url=https://archive.today/20130415055655/http://old.ingushetiyaru.org/culture/vozvraschenie_k_istokam/print.html?id=200 |date=2013-04-15 }}</ref>.
=== ШоллагӀа дунен тӀом ===
[[1942]] шера январь 30 дийнахьа Рашид-Бек хьалха а волаш арадаьннача кхаь фекема́ зенитни герз дийта́ хиннад. Ши кема чудежад немцаша цу юкъа дӀалаьцача лаьтта. 1944 шера [[Ленинградская область|Ленинграда область]] немцашкара юхаяккхачул тӀехьагӀа корадаьд чудожадаь хинна фекемаш. ГӀаттархой дегӀамех диса́р (Оахаранаькъан Рашид-Бека дегӀ а) Арбузово яхача юрта йисте сийдеш дӀаделла хиннад.
== ЦӀагӀара нах ==
* Да — [[Чах Эльмурзиевич Ахриев|Элмарзий ЧхьагӀа]] (1850—1914), россе Ӏилманхо, гӀалгӀай этнограф, юрист.
* Воша — Руслан, милице болхло хиннав, балха волаш вийнав.
* ВоӀ — Хьажа, [[Кабардино-Балкарский государственный университет|ГӀаьбартой-Малкхарой паччахьалкхен университета]] лорий факультета декан<ref name="Сердало"/><ref>{{cite web|url=http://old.ingushetiyaru.org/culture/ce_akhriev/92.html|title=Мой дед — Чах Эльмурзиевич Ахриев|date=1999-06-24|accessdate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.today/20130415062247/http://old.ingushetiyaru.org/culture/ce_akhriev/92.html|archivedate=2013-04-15|deadlink=yes}} {{Архиве диллад|url=https://archive.today/20130415062247/http://old.ingushetiyaru.org/culture/ce_akhriev/92.html |date=2013-04-15 }}</ref>.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
| автор = [[Дзарахова Зейнеп Магомет-Тагировна|Зейнеп Дзарахова]]
| заглавие = Первый летчик из народов Северного Кавказа
| ссылка = https://gazetaingush.ru/obshchestvo/rashid-bek-ahriev-stoyal-u-istokov-aviacii-tadzhikistana
| язык =
| издание = [[ГӀалгӀайче (газет)|Сердало]]
| тип = газет
| год = 2020
| месяц = 08
| число = 21
| номер =
| страницы =
| doi =
| issn =
| ref = Дзарахова
}}
* ''Ларенок А. П., Гладкий В. А., Блашкевич В. М.'' Крыльям Таджикистана — 70. — Душанбе, 1994. — C. 16-17.
* [https://web.archive.org/web/20120408044631/http://vainah.info/biblioteka/izvestnye-vaynahi/item/731-ahriev-rashid-bek-chahovich Ахриев Рашид-бек Чахович] // vainah.info
[[ОагӀат:Сийлахь-Боккхача Даьхен тӀема фекемахой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай тӀемахой]]
3rfwzfsghdlpfbs6dqsyc43246kwe50
ЖӀайхой мотт
0
11185
74104
66405
2026-04-20T22:48:24Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[Жӏайхой мотт]] → «[[ЖӀайхой мотт]]»
66405
wikitext
text/x-wiki
{{Язык
| цвет = кавказские
| имя = Жӏайхой мотт
| статус = уязвимый
| самоназвание = авар мацӀ
| страны = [[Россия|Россе Федераци]], [[Азербайджан|ГӀозлойче]]<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=ava Ethnologue: Languages of the World]</ref>
| официальный язык = {{DAG (RUS)}}
| регулирующая организация =
| число носителей = 765 300<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/language/ava|title=Ethnologue|lang=en|accessdate=2021-03-14}}</ref>
| категория = [[Языки Евразии|Евразен метташ]]
| классификация = [[Северокавказские языки|Даькъастен тӀехдезал]] (массане тӀаийца дац)
: [[Нахско-дагестанские языки|Нахски-селий дезал]]
:: [[Аваро-андо-цезские языки|Жӏайхой-Ӏандий-дидой ткъовро]]
::: [[Аваро-андийские языки|Жӏайхой-Ӏандий тоаба]]
| письмо = [[кириллица]] ([[аварская письменность|жӏайхой йоазув]])
| ГОСТ 7.75-97 = ава 014
| ISO1 = av
| ISO2 = ava
| ISO3 = ava
}}
'''Жӏайхой мотт''' ({{lang-av|авар мацӀ, магӀарул мацӀ}}, ма дарра: «лоаман, лоамара мотт»; {{lang-ru|Ава́рский язы́к}}) — [[Нахско-дагестанские языки|нахски-селий меттай дезала]] [[Аваро-андийские языки|маӀарлой-Ӏандий тоабан]] мотт. [[Аварцы|Жӏайхой]] [[национальный язык|къаман мотт ба]].
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
[[ОагӀат:Эрсечен метташ]]
[[ОагӀат:МаӀарлой мотт]]
[[ОагӀат:ДаьгӀастен метташ]]
[[ОагӀат:Йоазув дукха ха йоацаш оттадаь дола метташ]]
pp28rvwwpjjup6vqb33u6l6m4piqjw2
74108
74104
2026-04-20T22:48:52Z
Kwamikagami
1784
74108
wikitext
text/x-wiki
{{Язык
| цвет = кавказские
| имя = ЖӀайхой мотт
| статус = уязвимый
| самоназвание = авар мацӀ
| страны = [[Россия|Россе Федераци]], [[Азербайджан|ГӀозлойче]]<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=ava Ethnologue: Languages of the World]</ref>
| официальный язык = {{DAG (RUS)}}
| регулирующая организация =
| число носителей = 765 300<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/language/ava|title=Ethnologue|lang=en|accessdate=2021-03-14}}</ref>
| категория = [[Языки Евразии|Евразен метташ]]
| классификация = [[Северокавказские языки|Даькъастен тӀехдезал]] (массане тӀаийца дац)
: [[Нахско-дагестанские языки|Нахски-селий дезал]]
:: [[Аваро-андо-цезские языки|ЖӀайхой-Ӏандий-дидой ткъовро]]
::: [[Аваро-андийские языки|ЖӀайхой-Ӏандий тоаба]]
| письмо = [[кириллица]] ([[аварская письменность|жӀайхой йоазув]])
| ГОСТ 7.75-97 = ава 014
| ISO1 = av
| ISO2 = ava
| ISO3 = ava
}}
'''ЖӀайхой мотт''' ({{lang-av|авар мацӀ, магӀарул мацӀ}}, ма дарра: «лоаман, лоамара мотт»; {{lang-ru|Ава́рский язы́к}}) — [[Нахско-дагестанские языки|нахски-селий меттай дезала]] [[Аваро-андийские языки|маӀарлой-Ӏандий тоабан]] мотт. [[Аварцы|ЖӀайхой]] [[национальный язык|къаман мотт ба]].
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
[[ОагӀат:Эрсечен метташ]]
[[ОагӀат:МаӀарлой мотт]]
[[ОагӀат:ДаьгӀастен метташ]]
[[ОагӀат:Йоазув дукха ха йоацаш оттадаь дола метташ]]
h7gyijb7yxhunsqhzb020o19ho5j4ct
Белхарой БатӀал-Хьажа
0
13372
74109
66397
2026-04-20T22:49:17Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[Белхарой Батӏал-Хьажа]] → «[[Белхарой БатӀал-Хьажа]]»
66396
wikitext
text/x-wiki
{{однофамильцы}}
{{Религиозный деятель
| имя = Белхорой Батӏал-Хьажа
| оригинал имени =
| изображение =
| имя при рождении = Батӏал
| религия = [[Ислам]]
| школа = [[Шафиитский мазхаб|ШафиӀий мацаб]]
| течение = [[Кадирия|Къадарий тарикъат]]
| новое религиозное движение =
| титул = [[Шейх]], [[Хаджи (паломник)|хьажа]]
| дата рождения = 1821 шера
| место рождения = Сомйох, центр юга [[Северный Кавказ|Северного Кавказа]] (совр. [[Сунженский район (Ингушетия)|Сунженский район]] [[Ингушетия|Ингушетии]])
| дата смерти = 1914 шера (93 шу даьннача хана)
| место смерти = {{МС|Козельск}}, [[Калужская губерния|Калужски губерни]], [[Россе импери]]
| подданство = [[File:Caucasian Imamate.svg|23px]] [[Северо-Кавказский имамат|Даькъастен имамат]],<br>{{Флагификация|Российская империя}}
| интересы =
| последователи = Батӏалхьажий муридаш
| труды =
| награды =
| отец =
| мать =
| супруга =
| дети =
}}
'''Белхарой Батӏал-Хьажа''' ({{lang-ru|Батал-Хаджи Белхороев}}; 1821—1914) — [[гӀалгӀай]] [[бусалба ди]]н къахьегамхо. [[Кадирия|Къадарий тарикъатах]] хинна [[суфий]] [[шейх]]. [[Белхарой]] тайпах хиннав.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[ОагӀат:Белхарой]]
41iqn5fgbhardk8p7von281tpwiinww
74111
74109
2026-04-20T22:49:50Z
Kwamikagami
1784
74111
wikitext
text/x-wiki
{{однофамильцы}}
{{Религиозный деятель
| имя = Белхорой БатӀал-Хьажа
| оригинал имени =
| изображение =
| имя при рождении = БатӀал
| религия = [[Ислам]]
| школа = [[Шафиитский мазхаб|ШафиӀий мацаб]]
| течение = [[Кадирия|Къадарий тарикъат]]
| новое религиозное движение =
| титул = [[Шейх]], [[Хаджи (паломник)|хьажа]]
| дата рождения = 1821 шера
| место рождения = Сомйох, центр юга [[Северный Кавказ|Северного Кавказа]] (совр. [[Сунженский район (Ингушетия)|Сунженский район]] [[Ингушетия|Ингушетии]])
| дата смерти = 1914 шера (93 шу даьннача хана)
| место смерти = {{МС|Козельск}}, [[Калужская губерния|Калужски губерни]], [[Россе импери]]
| подданство = [[File:Caucasian Imamate.svg|23px]] [[Северо-Кавказский имамат|Даькъастен имамат]],<br>{{Флагификация|Российская империя}}
| интересы =
| последователи = БатӀалхьажий муридаш
| труды =
| награды =
| отец =
| мать =
| супруга =
| дети =
}}
'''Белхарой БатӀал-Хьажа''' ({{lang-ru|Батал-Хаджи Белхороев}}; 1821—1914) — [[гӀалгӀай]] [[бусалба ди]]н къахьегамхо. [[Кадирия|Къадарий тарикъатах]] хинна [[суфий]] [[шейх]]. [[Белхарой]] тайпах хиннав.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[ОагӀат:Белхарой]]
jv013mf5x34kfbr8vyi2mu08cyn00aj
Доакъашхо:Kwamikagami
2
13498
74097
63315
2026-04-20T22:40:00Z
Kwamikagami
1784
74097
wikitext
text/x-wiki
<<JWB enabled. See WP-kbd for saved replacement rules.>>
Careful don't change 'Іванов' to *Ӏванов (mostly in files, but also [[Ло:Публикация]]).
*edit-protected, MediaWiki namespace. Posted changes on Talk and notified [[Участник:Adam-Yourist]]:
::[[MediaWiki:Broken-file-category]], [[MediaWiki:Citethispage-content]], [[MediaWiki:Edittools]] (notes), [[MediaWiki:Licenses]], [[MediaWiki:Protect-dropdown]], [[MediaWiki:Protectedpagetext]], [[MediaWiki:Sitesubtitle]], [[MediaWiki:Uploadtext]]
2023 Jan SQL run: 422 article titles had a proper capital palotchka «Ӏ». 147 had graphic substitutes:<ref>[https://quarry.wmcloud.org/query/70303 SQL query]</ref>
:Digit «1»: 0
:Latin lower-case «l»: 0
:Cyrillic (Uk/Bel) capital «І»: 0
:lower-case palotchka «ӏ»: 3: [[Ков:Бӏаргазем/intro-box-header]], [[Ков:Бӏаргазем]], [[Бӏехал]]
::(2023-8-10: [[Гӏалгӏай_мотт]], [[Шолжа-Гӏала]])
::2026: [[Бӏа
Жӏайхой_мотт]], [[Белхарой_Батӏал-Хьажа]], [[Настаӏликъ]], [[Гӏиргӏизо_мотт]], [[Шолжа-Гӏала]], [[Оахаранаькъан_Чхьагӏий_Рашид-Бек]]
↑moved↑ and fixed palotchkas
:Latin capital «I»: 144:
::[[1-гIа_эзаршу]], [[1-гIа_эзаршу_вай_з._хь.]], [[1860-гIа_шераш]], [[1900-гIа_шераш]], [[1910-гIа_шераш]], [[1920-гIа_шераш]], [[1930-гIа_шераш]], [[1940-гIа_шераш]], [[1960-гIа_шераш]], [[1970-гIа_шераш]], [[1990-гIа_шераш]], [[2-гIа_эзаршу]], [[2000-гIа_шераш]], [[2010-гIа_шераш]], [[2020-гIа_шераш]], [[3-гIа_эзаршу]], [[5_(маIанаш)]], [[6_(маIанаш)]], [[7_(маIанаш)]],
::[[Iакъат]], [[Iалама_Iилмаш]], [[Iарбий_мотт]], [[Iаьржа_миха]], [[Iаьржа_шоршал]],
::[[I_бIаьшу]], [[XIX_бIаьшу]], [[XX_бIаьшу]], [[XXI_бIаьшу]],
::[[АгIой_1]], [[АгIой_14]], [[АгIой_7]], [[АгIой_8]], [[АллахI]], [[АхгIайре]], [[Аьрзи_(маIанаш)]], [[АьрхIий_25]], [[Аят_(маIанаш)]],
::[[БIарашдуарг]], [[БIарчча_таьрахь]], [[БIарччача_таьрахьий_факторизаци]], [[БIаьсти]], [[БIаьшу]],
::[[Баге_хьалхагIа_хьахула]], [[Байтмал-яI]], [[Бер_кхедар_тIа_ца_эцар]], [[Буро_(маIанаш)]],
::[[ВорхIе_да]],
::[[ГIа_(говрий_болар)]], [[ГIажаш]], [[ГIазакхой_мотт]], [[ГIал]], [[ГIалгIайчен_гимн]], [[ГIаьлинг]], [[ГIаьртал]], [[ГIиргIизой]], [[ГIиргIизой_мотт]], [[ГIозлой_къаман_энциклопеди]], [[ГIозлой_Советий_Социалистически_Республика]], [[ГIозлой_советий_энциклопеди]], [[ГIургIажаш]],
::[[ГӀалгIай_гуманитарни_Ӏилмай_Ӏилман-тохкама_институт]],
::[[Ди_(Iаламий_хилар)]], [[Ди-бийса_(маIанаш)]], [[Дийнахьара_кIормацаш]], [[Дийхка_хьунагIара_Iуйре]], [[Дунен_тIара_метташ]], [[Дунен_халкъашта_юкъера_Iалами_Iаламцара_ресурсаши_лорадара_союз]], [[Дынбарг_ланцетгIа]],
::[[ЖIале_куце]], [[ЖIали]],
::[[ЗIамига_тIаусбIарг]], [[ЗIар_даьккхад_шоана?]], [[ЗIийна]], [[ЗIил]], [[ЗIилбухера_ХIириче]], [[ЗIокаргалеш]], [[ЗIокармаьчи]], [[ЗIокмозий]],
::[[Иттшерий_мугIам]],
::[[ЙIаьхафоарт]],
::[[КIай_лайзиза]], [[КIомал]], [[КIомала]], [[КIормацаш]],
::[[КхопIелгмекъашк]],
::[[Лаьтта_кIалхара_хиш]], [[ЛоIаме_чудар]],
::[[МIизар]],
::[[Маддане_(маIанаш)]], [[Маьржа-яI]], [[Метташ_дIа_ца_довлаш_дисара_даржаш]], [[МоастагIа]], [[Мутт_(маIанаш)]], [[Мухьаммад_Iаьла]],
::[[НIанийцIи]],
::[[НанагIала]], [[Нарсий_аьрхI]], [[НацакIормацаш]],
::[[ПI]],
::[[Проект:ГIалгIай_мотт_Iомабар]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/ГIалгIай_каламаши_фразеологизмаши]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кица]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/А]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/Б]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/В]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/Г]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Хержа_статья]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Хой_шоана]], [[Проект:КъамаьлIоморг]],
::[[Республика_(маIанаш)]],
::[[Седкъий_тIемаш]], [[СелаIад]], [[Сийна_кIормац]], [[Синоним_(маIанаш)]],
::[[ТI]], [[ТIехйоккха_шицIогдарг]], [[ТIоалд]], [[ТIом]],
::[[ФаччагIа]], [[Форда_тIехера_лакхал]],
::[[ХI]], [[ХIиндий_ди]], [[ХIиндонези]], [[ХIиспаной_мотт]],
::[[Хох_(баьцовгIай_ваьр)]], [[Хронологий_мугIамаш]],
::[[ХьунцIолг]],
::[[ЦI]], [[ЦIердош]], [[ЦIестарг]], [[ЦIецIогдарг]], [[ЦIихеза_гIалгIай_хьаязъяьр/~]], [[ЦIог-Iаьржа_пхьагал]],
::[[Царгаш-йIаьха_дийнаташ]], [[Цхьа_дакъа_дола_(баьцовгIаш)]], [[Цхьанкхийтта_таксономе_хоамий_гIулакхче]],
::[[ЧI]],
::[[ЧхьагIалкх]],
::[[ШакIа_моартал_(Ливи)]], [[Шийла_тIом]], [[ШицIогдаргаш]],
::[[Юкъарле_(маIанаш)]], [[Ялат_(оагIат)]]
qznd99ibi0dh18mhfx0hnz0cdmq2flk
74098
74097
2026-04-20T22:44:26Z
Kwamikagami
1784
74098
wikitext
text/x-wiki
<<JWB enabled. See WP-kbd for saved replacement rules.>>
Careful don't change 'Іванов' to *Ӏванов (mostly in files, but also [[Ло:Публикация]]).
*edit-protected, MediaWiki namespace. Posted changes on Talk and notified [[Участник:Adam-Yourist]]:
::[[MediaWiki:Broken-file-category]], [[MediaWiki:Citethispage-content]], [[MediaWiki:Edittools]] (notes), [[MediaWiki:Licenses]], [[MediaWiki:Protect-dropdown]], [[MediaWiki:Protectedpagetext]], [[MediaWiki:Sitesubtitle]], [[MediaWiki:Uploadtext]]
2023 Jan SQL run: 422 article titles had a proper capital palotchka «Ӏ». 147 had graphic substitutes:<ref>[https://quarry.wmcloud.org/query/70303 SQL query]</ref>
:Digit «1»: 0
:Latin lower-case «l»: 0
:Cyrillic (Uk/Bel) capital «І»: 0
:lower-case palotchka «ӏ»: 3: [[Ков:Бӏаргазем/intro-box-header]], [[Ков:Бӏаргазем]], [[Бӏехал]]
::(2023-8-10: [[Гӏалгӏай_мотт]], [[Шолжа-Гӏала]])
::2026: [[Бӏа Жӏайхой_мотт]], [[Белхарой_Батӏал-Хьажа]], [[Настаӏликъ]], [[Гӏиргӏизо_мотт]], [[Шолжа-Гӏала]], [[Оахаранаькъан_Чхьагӏий_Рашид-Бек]]
↑moved↑ and fixed palotchkas
:Latin capital «I»:
:2026: [[ЦIечой_Бекьхана_Беслан]], [[ГIаьзданаькъан_Ахьмада_Аьсет]], [[Овшанаькъан_Iалихана_Эльза]], [[Оздой_Iабдурахьмана_Бекхан]], [[ГIалгIай_багахбувцам]], [[ГIалгIай_литература]], [[Iахилганаькъан_Хьусена_Зарета]], [[ПIенгезхой]], [[ГIалгIай_шахьараш]]
: 144:
::[[1-гIа_эзаршу]], [[1-гIа_эзаршу_вай_з._хь.]], [[1860-гIа_шераш]], [[1900-гIа_шераш]], [[1910-гIа_шераш]], [[1920-гIа_шераш]], [[1930-гIа_шераш]], [[1940-гIа_шераш]], [[1960-гIа_шераш]], [[1970-гIа_шераш]], [[1990-гIа_шераш]], [[2-гIа_эзаршу]], [[2000-гIа_шераш]], [[2010-гIа_шераш]], [[2020-гIа_шераш]], [[3-гIа_эзаршу]], [[5_(маIанаш)]], [[6_(маIанаш)]], [[7_(маIанаш)]],
::[[Iакъат]], [[Iалама_Iилмаш]], [[Iарбий_мотт]], [[Iаьржа_миха]], [[Iаьржа_шоршал]],
::[[I_бIаьшу]], [[XIX_бIаьшу]], [[XX_бIаьшу]], [[XXI_бIаьшу]],
::[[АгIой_1]], [[АгIой_14]], [[АгIой_7]], [[АгIой_8]], [[АллахI]], [[АхгIайре]], [[Аьрзи_(маIанаш)]], [[АьрхIий_25]], [[Аят_(маIанаш)]],
::[[БIарашдуарг]], [[БIарчча_таьрахь]], [[БIарччача_таьрахьий_факторизаци]], [[БIаьсти]], [[БIаьшу]],
::[[Баге_хьалхагIа_хьахула]], [[Байтмал-яI]], [[Бер_кхедар_тIа_ца_эцар]], [[Буро_(маIанаш)]],
::[[ВорхIе_да]],
::[[ГIа_(говрий_болар)]], [[ГIажаш]], [[ГIазакхой_мотт]], [[ГIал]], [[ГIалгIайчен_гимн]], [[ГIаьлинг]], [[ГIаьртал]], [[ГIиргIизой]], [[ГIиргIизой_мотт]], [[ГIозлой_къаман_энциклопеди]], [[ГIозлой_Советий_Социалистически_Республика]], [[ГIозлой_советий_энциклопеди]], [[ГIургIажаш]],
::[[ГӀалгIай_гуманитарни_Ӏилмай_Ӏилман-тохкама_институт]],
::[[Ди_(Iаламий_хилар)]], [[Ди-бийса_(маIанаш)]], [[Дийнахьара_кIормацаш]], [[Дийхка_хьунагIара_Iуйре]], [[Дунен_тIара_метташ]], [[Дунен_халкъашта_юкъера_Iалами_Iаламцара_ресурсаши_лорадара_союз]], [[Дынбарг_ланцетгIа]],
::[[ЖIале_куце]], [[ЖIали]],
::[[ЗIамига_тIаусбIарг]], [[ЗIар_даьккхад_шоана?]], [[ЗIийна]], [[ЗIил]], [[ЗIилбухера_ХIириче]], [[ЗIокаргалеш]], [[ЗIокармаьчи]], [[ЗIокмозий]],
::[[Иттшерий_мугIам]],
::[[ЙIаьхафоарт]],
::[[КIай_лайзиза]], [[КIомал]], [[КIомала]], [[КIормацаш]],
::[[КхопIелгмекъашк]],
::[[Лаьтта_кIалхара_хиш]], [[ЛоIаме_чудар]],
::[[МIизар]],
::[[Маддане_(маIанаш)]], [[Маьржа-яI]], [[Метташ_дIа_ца_довлаш_дисара_даржаш]], [[МоастагIа]], [[Мутт_(маIанаш)]], [[Мухьаммад_Iаьла]],
::[[НIанийцIи]],
::[[НанагIала]], [[Нарсий_аьрхI]], [[НацакIормацаш]],
::[[ПI]],
::[[Проект:ГIалгIай_мотт_Iомабар]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/ГIалгIай_каламаши_фразеологизмаши]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кица]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/А]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/Б]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/В]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/Г]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Хержа_статья]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Хой_шоана]], [[Проект:КъамаьлIоморг]],
::[[Республика_(маIанаш)]],
::[[Седкъий_тIемаш]], [[СелаIад]], [[Сийна_кIормац]], [[Синоним_(маIанаш)]],
::[[ТI]], [[ТIехйоккха_шицIогдарг]], [[ТIоалд]], [[ТIом]],
::[[ФаччагIа]], [[Форда_тIехера_лакхал]],
::[[ХI]], [[ХIиндий_ди]], [[ХIиндонези]], [[ХIиспаной_мотт]],
::[[Хох_(баьцовгIай_ваьр)]], [[Хронологий_мугIамаш]],
::[[ХьунцIолг]],
::[[ЦI]], [[ЦIердош]], [[ЦIестарг]], [[ЦIецIогдарг]], [[ЦIихеза_гIалгIай_хьаязъяьр/~]], [[ЦIог-Iаьржа_пхьагал]],
::[[Царгаш-йIаьха_дийнаташ]], [[Цхьа_дакъа_дола_(баьцовгIаш)]], [[Цхьанкхийтта_таксономе_хоамий_гIулакхче]],
::[[ЧI]],
::[[ЧхьагIалкх]],
::[[ШакIа_моартал_(Ливи)]], [[Шийла_тIом]], [[ШицIогдаргаш]],
::[[Юкъарле_(маIанаш)]], [[Ялат_(оагIат)]]
pt0qzxsy4qqbsfc0d1xltm6016msvpt
74099
74098
2026-04-20T22:44:57Z
Kwamikagami
1784
74099
wikitext
text/x-wiki
<<JWB enabled. See WP-kbd for saved replacement rules.>>
Careful don't change 'Іванов' to *Ӏванов (mostly in files, but also [[Ло:Публикация]]).
*edit-protected, MediaWiki namespace. Posted changes on Talk and notified [[Участник:Adam-Yourist]]:
::[[MediaWiki:Broken-file-category]], [[MediaWiki:Citethispage-content]], [[MediaWiki:Edittools]] (notes), [[MediaWiki:Licenses]], [[MediaWiki:Protect-dropdown]], [[MediaWiki:Protectedpagetext]], [[MediaWiki:Sitesubtitle]], [[MediaWiki:Uploadtext]]
2023 Jan SQL run: 422 article titles had a proper capital palotchka «Ӏ». 147 had graphic substitutes:<ref>[https://quarry.wmcloud.org/query/70303 SQL query]</ref>
:Digit «1»: 0
:Latin lower-case «l»: 0
:Cyrillic (Uk/Bel) capital «І»: 0
:lower-case palotchka «ӏ»: 3: [[Ков:Бӏаргазем/intro-box-header]], [[Ков:Бӏаргазем]], [[Бӏехал]]
::(2023-8-10: [[Гӏалгӏай_мотт]], [[Шолжа-Гӏала]])
::2026: [[Бӏа]], [[Жӏайхой_мотт]], [[Белхарой_Батӏал-Хьажа]], [[Настаӏликъ]], [[Гӏиргӏизо_мотт]], [[Шолжа-Гӏала]], [[Оахаранаькъан_Чхьагӏий_Рашид-Бек]]
↑moved↑ and fixed palotchkas
:Latin capital «I»:
:2026: [[ЦIечой_Бекьхана_Беслан]], [[ГIаьзданаькъан_Ахьмада_Аьсет]], [[Овшанаькъан_Iалихана_Эльза]], [[Оздой_Iабдурахьмана_Бекхан]], [[ГIалгIай_багахбувцам]], [[ГIалгIай_литература]], [[Iахилганаькъан_Хьусена_Зарета]], [[ПIенгезхой]], [[ГIалгIай_шахьараш]]
: 144:
::[[1-гIа_эзаршу]], [[1-гIа_эзаршу_вай_з._хь.]], [[1860-гIа_шераш]], [[1900-гIа_шераш]], [[1910-гIа_шераш]], [[1920-гIа_шераш]], [[1930-гIа_шераш]], [[1940-гIа_шераш]], [[1960-гIа_шераш]], [[1970-гIа_шераш]], [[1990-гIа_шераш]], [[2-гIа_эзаршу]], [[2000-гIа_шераш]], [[2010-гIа_шераш]], [[2020-гIа_шераш]], [[3-гIа_эзаршу]], [[5_(маIанаш)]], [[6_(маIанаш)]], [[7_(маIанаш)]],
::[[Iакъат]], [[Iалама_Iилмаш]], [[Iарбий_мотт]], [[Iаьржа_миха]], [[Iаьржа_шоршал]],
::[[I_бIаьшу]], [[XIX_бIаьшу]], [[XX_бIаьшу]], [[XXI_бIаьшу]],
::[[АгIой_1]], [[АгIой_14]], [[АгIой_7]], [[АгIой_8]], [[АллахI]], [[АхгIайре]], [[Аьрзи_(маIанаш)]], [[АьрхIий_25]], [[Аят_(маIанаш)]],
::[[БIарашдуарг]], [[БIарчча_таьрахь]], [[БIарччача_таьрахьий_факторизаци]], [[БIаьсти]], [[БIаьшу]],
::[[Баге_хьалхагIа_хьахула]], [[Байтмал-яI]], [[Бер_кхедар_тIа_ца_эцар]], [[Буро_(маIанаш)]],
::[[ВорхIе_да]],
::[[ГIа_(говрий_болар)]], [[ГIажаш]], [[ГIазакхой_мотт]], [[ГIал]], [[ГIалгIайчен_гимн]], [[ГIаьлинг]], [[ГIаьртал]], [[ГIиргIизой]], [[ГIиргIизой_мотт]], [[ГIозлой_къаман_энциклопеди]], [[ГIозлой_Советий_Социалистически_Республика]], [[ГIозлой_советий_энциклопеди]], [[ГIургIажаш]],
::[[ГӀалгIай_гуманитарни_Ӏилмай_Ӏилман-тохкама_институт]],
::[[Ди_(Iаламий_хилар)]], [[Ди-бийса_(маIанаш)]], [[Дийнахьара_кIормацаш]], [[Дийхка_хьунагIара_Iуйре]], [[Дунен_тIара_метташ]], [[Дунен_халкъашта_юкъера_Iалами_Iаламцара_ресурсаши_лорадара_союз]], [[Дынбарг_ланцетгIа]],
::[[ЖIале_куце]], [[ЖIали]],
::[[ЗIамига_тIаусбIарг]], [[ЗIар_даьккхад_шоана?]], [[ЗIийна]], [[ЗIил]], [[ЗIилбухера_ХIириче]], [[ЗIокаргалеш]], [[ЗIокармаьчи]], [[ЗIокмозий]],
::[[Иттшерий_мугIам]],
::[[ЙIаьхафоарт]],
::[[КIай_лайзиза]], [[КIомал]], [[КIомала]], [[КIормацаш]],
::[[КхопIелгмекъашк]],
::[[Лаьтта_кIалхара_хиш]], [[ЛоIаме_чудар]],
::[[МIизар]],
::[[Маддане_(маIанаш)]], [[Маьржа-яI]], [[Метташ_дIа_ца_довлаш_дисара_даржаш]], [[МоастагIа]], [[Мутт_(маIанаш)]], [[Мухьаммад_Iаьла]],
::[[НIанийцIи]],
::[[НанагIала]], [[Нарсий_аьрхI]], [[НацакIормацаш]],
::[[ПI]],
::[[Проект:ГIалгIай_мотт_Iомабар]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/ГIалгIай_каламаши_фразеологизмаши]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кица]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/А]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/Б]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/В]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/Г]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Хержа_статья]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Хой_шоана]], [[Проект:КъамаьлIоморг]],
::[[Республика_(маIанаш)]],
::[[Седкъий_тIемаш]], [[СелаIад]], [[Сийна_кIормац]], [[Синоним_(маIанаш)]],
::[[ТI]], [[ТIехйоккха_шицIогдарг]], [[ТIоалд]], [[ТIом]],
::[[ФаччагIа]], [[Форда_тIехера_лакхал]],
::[[ХI]], [[ХIиндий_ди]], [[ХIиндонези]], [[ХIиспаной_мотт]],
::[[Хох_(баьцовгIай_ваьр)]], [[Хронологий_мугIамаш]],
::[[ХьунцIолг]],
::[[ЦI]], [[ЦIердош]], [[ЦIестарг]], [[ЦIецIогдарг]], [[ЦIихеза_гIалгIай_хьаязъяьр/~]], [[ЦIог-Iаьржа_пхьагал]],
::[[Царгаш-йIаьха_дийнаташ]], [[Цхьа_дакъа_дола_(баьцовгIаш)]], [[Цхьанкхийтта_таксономе_хоамий_гIулакхче]],
::[[ЧI]],
::[[ЧхьагIалкх]],
::[[ШакIа_моартал_(Ливи)]], [[Шийла_тIом]], [[ШицIогдаргаш]],
::[[Юкъарле_(маIанаш)]], [[Ялат_(оагIат)]]
4lyqvygnj0kqqol65v9q6bv3nfxci6h
74121
74099
2026-04-20T22:57:26Z
Kwamikagami
1784
74121
wikitext
text/x-wiki
<<JWB enabled. See WP-kbd for saved replacement rules.>>
Careful don't change 'Іванов' to *Ӏванов (mostly in files, but also [[Ло:Публикация]]).
*edit-protected, MediaWiki namespace. Posted changes on Talk and notified [[Участник:Adam-Yourist]]:
::[[MediaWiki:Broken-file-category]], [[MediaWiki:Citethispage-content]], [[MediaWiki:Edittools]] (notes), [[MediaWiki:Licenses]], [[MediaWiki:Protect-dropdown]], [[MediaWiki:Protectedpagetext]], [[MediaWiki:Sitesubtitle]], [[MediaWiki:Uploadtext]]
2023 Jan SQL run: 422 article titles had a proper capital palotchka «Ӏ». 147 had graphic substitutes:<ref>[https://quarry.wmcloud.org/query/70303 SQL query]</ref>
:Digit «1»: 0
:Latin lower-case «l»: 0
:Cyrillic (Uk/Bel) capital «І»: 0
:lower-case palotchka «ӏ»: 3: [[Ков:Бӏаргазем/intro-box-header]], [[Ков:Бӏаргазем]], [[Бӏехал]]
::(2023-8-10: [[Гӏалгӏай_мотт]], [[Шолжа-Гӏала]])
::2026: [[Бӏа]], [[Жӏайхой_мотт]], [[Белхарой_Батӏал-Хьажа]], [[Настаӏликъ]], [[Гӏиргӏизо_мотт]], [[Шолжа-Гӏала]] (recreated duplicate), [[Оахаранаькъан_Чхьагӏий_Рашид-Бек]]
↑moved↑ and fixed palotchkas
:Latin capital «I»:
:2026: [[ЦIечой_Бекьхана_Беслан]], [[ГIаьзданаькъан_Ахьмада_Аьсет]], [[Овшанаькъан_Iалихана_Эльза]], [[Оздой_Iабдурахьмана_Бекхан]], [[ГIалгIай_багахбувцам]], [[ГIалгIай_литература]], [[Iахилганаькъан_Хьусена_Зарета]], [[ПIенгезхой]], [[ГIалгIай_шахьараш]]
: 144:
::[[1-гIа_эзаршу]], [[1-гIа_эзаршу_вай_з._хь.]], [[1860-гIа_шераш]], [[1900-гIа_шераш]], [[1910-гIа_шераш]], [[1920-гIа_шераш]], [[1930-гIа_шераш]], [[1940-гIа_шераш]], [[1960-гIа_шераш]], [[1970-гIа_шераш]], [[1990-гIа_шераш]], [[2-гIа_эзаршу]], [[2000-гIа_шераш]], [[2010-гIа_шераш]], [[2020-гIа_шераш]], [[3-гIа_эзаршу]], [[5_(маIанаш)]], [[6_(маIанаш)]], [[7_(маIанаш)]],
::[[Iакъат]], [[Iалама_Iилмаш]], [[Iарбий_мотт]], [[Iаьржа_миха]], [[Iаьржа_шоршал]],
::[[I_бIаьшу]], [[XIX_бIаьшу]], [[XX_бIаьшу]], [[XXI_бIаьшу]],
::[[АгIой_1]], [[АгIой_14]], [[АгIой_7]], [[АгIой_8]], [[АллахI]], [[АхгIайре]], [[Аьрзи_(маIанаш)]], [[АьрхIий_25]], [[Аят_(маIанаш)]],
::[[БIарашдуарг]], [[БIарчча_таьрахь]], [[БIарччача_таьрахьий_факторизаци]], [[БIаьсти]], [[БIаьшу]],
::[[Баге_хьалхагIа_хьахула]], [[Байтмал-яI]], [[Бер_кхедар_тIа_ца_эцар]], [[Буро_(маIанаш)]],
::[[ВорхIе_да]],
::[[ГIа_(говрий_болар)]], [[ГIажаш]], [[ГIазакхой_мотт]], [[ГIал]], [[ГIалгIайчен_гимн]], [[ГIаьлинг]], [[ГIаьртал]], [[ГIиргIизой]], [[ГIиргIизой_мотт]], [[ГIозлой_къаман_энциклопеди]], [[ГIозлой_Советий_Социалистически_Республика]], [[ГIозлой_советий_энциклопеди]], [[ГIургIажаш]],
::[[ГӀалгIай_гуманитарни_Ӏилмай_Ӏилман-тохкама_институт]],
::[[Ди_(Iаламий_хилар)]], [[Ди-бийса_(маIанаш)]], [[Дийнахьара_кIормацаш]], [[Дийхка_хьунагIара_Iуйре]], [[Дунен_тIара_метташ]], [[Дунен_халкъашта_юкъера_Iалами_Iаламцара_ресурсаши_лорадара_союз]], [[Дынбарг_ланцетгIа]],
::[[ЖIале_куце]], [[ЖIали]],
::[[ЗIамига_тIаусбIарг]], [[ЗIар_даьккхад_шоана?]], [[ЗIийна]], [[ЗIил]], [[ЗIилбухера_ХIириче]], [[ЗIокаргалеш]], [[ЗIокармаьчи]], [[ЗIокмозий]],
::[[Иттшерий_мугIам]],
::[[ЙIаьхафоарт]],
::[[КIай_лайзиза]], [[КIомал]], [[КIомала]], [[КIормацаш]],
::[[КхопIелгмекъашк]],
::[[Лаьтта_кIалхара_хиш]], [[ЛоIаме_чудар]],
::[[МIизар]],
::[[Маддане_(маIанаш)]], [[Маьржа-яI]], [[Метташ_дIа_ца_довлаш_дисара_даржаш]], [[МоастагIа]], [[Мутт_(маIанаш)]], [[Мухьаммад_Iаьла]],
::[[НIанийцIи]],
::[[НанагIала]], [[Нарсий_аьрхI]], [[НацакIормацаш]],
::[[ПI]],
::[[Проект:ГIалгIай_мотт_Iомабар]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/ГIалгIай_каламаши_фразеологизмаши]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кица]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/А]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/Б]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/В]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/Г]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Хержа_статья]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Хой_шоана]], [[Проект:КъамаьлIоморг]],
::[[Республика_(маIанаш)]],
::[[Седкъий_тIемаш]], [[СелаIад]], [[Сийна_кIормац]], [[Синоним_(маIанаш)]],
::[[ТI]], [[ТIехйоккха_шицIогдарг]], [[ТIоалд]], [[ТIом]],
::[[ФаччагIа]], [[Форда_тIехера_лакхал]],
::[[ХI]], [[ХIиндий_ди]], [[ХIиндонези]], [[ХIиспаной_мотт]],
::[[Хох_(баьцовгIай_ваьр)]], [[Хронологий_мугIамаш]],
::[[ХьунцIолг]],
::[[ЦI]], [[ЦIердош]], [[ЦIестарг]], [[ЦIецIогдарг]], [[ЦIихеза_гIалгIай_хьаязъяьр/~]], [[ЦIог-Iаьржа_пхьагал]],
::[[Царгаш-йIаьха_дийнаташ]], [[Цхьа_дакъа_дола_(баьцовгIаш)]], [[Цхьанкхийтта_таксономе_хоамий_гIулакхче]],
::[[ЧI]],
::[[ЧхьагIалкх]],
::[[ШакIа_моартал_(Ливи)]], [[Шийла_тIом]], [[ШицIогдаргаш]],
::[[Юкъарле_(маIанаш)]], [[Ялат_(оагIат)]]
l9zwji9t0d0gu1bfk24hy9tuybx0t4r
74134
74121
2026-04-20T23:04:08Z
Kwamikagami
1784
74134
wikitext
text/x-wiki
<<JWB enabled. See WP-kbd for saved replacement rules.>>
Careful don't change 'Іванов' to *Ӏванов (mostly in files, but also [[Ло:Публикация]]).
*edit-protected, MediaWiki namespace. Posted changes on Talk and notified [[Участник:Adam-Yourist]]:
::[[MediaWiki:Broken-file-category]], [[MediaWiki:Citethispage-content]], [[MediaWiki:Edittools]] (notes), [[MediaWiki:Licenses]], [[MediaWiki:Protect-dropdown]], [[MediaWiki:Protectedpagetext]], [[MediaWiki:Sitesubtitle]], [[MediaWiki:Uploadtext]]
2023 Jan SQL run: 422 article titles had a proper capital palotchka «Ӏ». 147 had graphic substitutes:<ref>[https://quarry.wmcloud.org/query/70303 SQL query]</ref>
:Digit «1»: 0
:Latin lower-case «l»: 0
:Cyrillic (Uk/Bel) capital «І»: 0
:lower-case palotchka «ӏ»: 3: [[Ков:Бӏаргазем/intro-box-header]], [[Ков:Бӏаргазем]], [[Бӏехал]]
::(2023-8-10: [[Гӏалгӏай_мотт]], [[Шолжа-Гӏала]])
::2026: [[Бӏа]], [[Жӏайхой_мотт]], [[Белхарой_Батӏал-Хьажа]], [[Настаӏликъ]], [[Гӏиргӏизо_мотт]], [[Шолжа-Гӏала]] (recreated duplicate), [[Оахаранаькъан_Чхьагӏий_Рашид-Бек]]
↑moved↑ and fixed palotchkas
:Latin capital «I»:
:2026: [[ЦIечой_Бекьхана_Беслан]], [[ГIаьзданаькъан_Ахьмада_Аьсет]], [[Овшанаькъан_Iалихана_Эльза]], [[Оздой_Iабдурахьмана_Бекхан]], [[ГIалгIай_багахбувцам]], [[ГIалгIай_литература]] (duplicate article w minor changes), [[Iахилганаькъан_Хьусена_Зарета]], [[ПIенгезхой]], [[ГIалгIай_шахьараш]]
: 144:
::[[1-гIа_эзаршу]], [[1-гIа_эзаршу_вай_з._хь.]], [[1860-гIа_шераш]], [[1900-гIа_шераш]], [[1910-гIа_шераш]], [[1920-гIа_шераш]], [[1930-гIа_шераш]], [[1940-гIа_шераш]], [[1960-гIа_шераш]], [[1970-гIа_шераш]], [[1990-гIа_шераш]], [[2-гIа_эзаршу]], [[2000-гIа_шераш]], [[2010-гIа_шераш]], [[2020-гIа_шераш]], [[3-гIа_эзаршу]], [[5_(маIанаш)]], [[6_(маIанаш)]], [[7_(маIанаш)]],
::[[Iакъат]], [[Iалама_Iилмаш]], [[Iарбий_мотт]], [[Iаьржа_миха]], [[Iаьржа_шоршал]],
::[[I_бIаьшу]], [[XIX_бIаьшу]], [[XX_бIаьшу]], [[XXI_бIаьшу]],
::[[АгIой_1]], [[АгIой_14]], [[АгIой_7]], [[АгIой_8]], [[АллахI]], [[АхгIайре]], [[Аьрзи_(маIанаш)]], [[АьрхIий_25]], [[Аят_(маIанаш)]],
::[[БIарашдуарг]], [[БIарчча_таьрахь]], [[БIарччача_таьрахьий_факторизаци]], [[БIаьсти]], [[БIаьшу]],
::[[Баге_хьалхагIа_хьахула]], [[Байтмал-яI]], [[Бер_кхедар_тIа_ца_эцар]], [[Буро_(маIанаш)]],
::[[ВорхIе_да]],
::[[ГIа_(говрий_болар)]], [[ГIажаш]], [[ГIазакхой_мотт]], [[ГIал]], [[ГIалгIайчен_гимн]], [[ГIаьлинг]], [[ГIаьртал]], [[ГIиргIизой]], [[ГIиргIизой_мотт]], [[ГIозлой_къаман_энциклопеди]], [[ГIозлой_Советий_Социалистически_Республика]], [[ГIозлой_советий_энциклопеди]], [[ГIургIажаш]],
::[[ГӀалгIай_гуманитарни_Ӏилмай_Ӏилман-тохкама_институт]],
::[[Ди_(Iаламий_хилар)]], [[Ди-бийса_(маIанаш)]], [[Дийнахьара_кIормацаш]], [[Дийхка_хьунагIара_Iуйре]], [[Дунен_тIара_метташ]], [[Дунен_халкъашта_юкъера_Iалами_Iаламцара_ресурсаши_лорадара_союз]], [[Дынбарг_ланцетгIа]],
::[[ЖIале_куце]], [[ЖIали]],
::[[ЗIамига_тIаусбIарг]], [[ЗIар_даьккхад_шоана?]], [[ЗIийна]], [[ЗIил]], [[ЗIилбухера_ХIириче]], [[ЗIокаргалеш]], [[ЗIокармаьчи]], [[ЗIокмозий]],
::[[Иттшерий_мугIам]],
::[[ЙIаьхафоарт]],
::[[КIай_лайзиза]], [[КIомал]], [[КIомала]], [[КIормацаш]],
::[[КхопIелгмекъашк]],
::[[Лаьтта_кIалхара_хиш]], [[ЛоIаме_чудар]],
::[[МIизар]],
::[[Маддане_(маIанаш)]], [[Маьржа-яI]], [[Метташ_дIа_ца_довлаш_дисара_даржаш]], [[МоастагIа]], [[Мутт_(маIанаш)]], [[Мухьаммад_Iаьла]],
::[[НIанийцIи]],
::[[НанагIала]], [[Нарсий_аьрхI]], [[НацакIормацаш]],
::[[ПI]],
::[[Проект:ГIалгIай_мотт_Iомабар]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/ГIалгIай_каламаши_фразеологизмаши]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кица]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/А]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/Б]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/В]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/Г]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Хержа_статья]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Хой_шоана]], [[Проект:КъамаьлIоморг]],
::[[Республика_(маIанаш)]],
::[[Седкъий_тIемаш]], [[СелаIад]], [[Сийна_кIормац]], [[Синоним_(маIанаш)]],
::[[ТI]], [[ТIехйоккха_шицIогдарг]], [[ТIоалд]], [[ТIом]],
::[[ФаччагIа]], [[Форда_тIехера_лакхал]],
::[[ХI]], [[ХIиндий_ди]], [[ХIиндонези]], [[ХIиспаной_мотт]],
::[[Хох_(баьцовгIай_ваьр)]], [[Хронологий_мугIамаш]],
::[[ХьунцIолг]],
::[[ЦI]], [[ЦIердош]], [[ЦIестарг]], [[ЦIецIогдарг]], [[ЦIихеза_гIалгIай_хьаязъяьр/~]], [[ЦIог-Iаьржа_пхьагал]],
::[[Царгаш-йIаьха_дийнаташ]], [[Цхьа_дакъа_дола_(баьцовгIаш)]], [[Цхьанкхийтта_таксономе_хоамий_гIулакхче]],
::[[ЧI]],
::[[ЧхьагIалкх]],
::[[ШакIа_моартал_(Ливи)]], [[Шийла_тIом]], [[ШицIогдаргаш]],
::[[Юкъарле_(маIанаш)]], [[Ялат_(оагIат)]]
fwp8pa807qt96gk0ga4v9q7fhthxnaj
74143
74134
2026-04-20T23:15:29Z
Kwamikagami
1784
74143
wikitext
text/x-wiki
<<JWB enabled. See WP-kbd for saved replacement rules.>>
Careful don't change 'Іванов' to *Ӏванов (mostly in files, but also [[Ло:Публикация]]).
*edit-protected, MediaWiki namespace. Posted changes on Talk and notified [[Участник:Adam-Yourist]]:
::[[MediaWiki:Broken-file-category]], [[MediaWiki:Citethispage-content]], [[MediaWiki:Edittools]] (notes), [[MediaWiki:Licenses]], [[MediaWiki:Protect-dropdown]], [[MediaWiki:Protectedpagetext]], [[MediaWiki:Sitesubtitle]], [[MediaWiki:Uploadtext]]
2023 Jan SQL run: 422 article titles had a proper capital palotchka «Ӏ». 147 had graphic substitutes:<ref>[https://quarry.wmcloud.org/query/70303 SQL query]</ref>
:Digit «1»: 0
:Latin lower-case «l»: 0
:Cyrillic (Uk/Bel) capital «І»: 0
:lower-case palotchka «ӏ»: 3: [[Ков:Бӏаргазем/intro-box-header]], [[Ков:Бӏаргазем]], [[Бӏехал]]
::(2023-8-10: [[Гӏалгӏай_мотт]], [[Шолжа-Гӏала]])
::2026: [[Бӏа]], [[Жӏайхой_мотт]], [[Белхарой_Батӏал-Хьажа]], [[Настаӏликъ]], [[Гӏиргӏизо_мотт]], [[Шолжа-Гӏала]] (recreated duplicate), [[Оахаранаькъан_Чхьагӏий_Рашид-Бек]]
↑moved↑ and fixed palotchkas
:Latin capital «I»:
:2026: [[ЦIечой_Бекьхана_Беслан]], [[ГIаьзданаькъан_Ахьмада_Аьсет]], [[Овшанаькъан_Iалихана_Эльза]], [[Оздой_Iабдурахьмана_Бекхан]], [[ГIалгIай_багахбувцам]], [[ГIалгIай_литература]] (duplicate article w minor changes), [[Iахилганаькъан_Хьусена_Зарета]], [[ПIенгезхой]], [[ГIалгIай_шахьараш]] (duplicate article)
: 144:
::[[1-гIа_эзаршу]], [[1-гIа_эзаршу_вай_з._хь.]], [[1860-гIа_шераш]], [[1900-гIа_шераш]], [[1910-гIа_шераш]], [[1920-гIа_шераш]], [[1930-гIа_шераш]], [[1940-гIа_шераш]], [[1960-гIа_шераш]], [[1970-гIа_шераш]], [[1990-гIа_шераш]], [[2-гIа_эзаршу]], [[2000-гIа_шераш]], [[2010-гIа_шераш]], [[2020-гIа_шераш]], [[3-гIа_эзаршу]], [[5_(маIанаш)]], [[6_(маIанаш)]], [[7_(маIанаш)]],
::[[Iакъат]], [[Iалама_Iилмаш]], [[Iарбий_мотт]], [[Iаьржа_миха]], [[Iаьржа_шоршал]],
::[[I_бIаьшу]], [[XIX_бIаьшу]], [[XX_бIаьшу]], [[XXI_бIаьшу]],
::[[АгIой_1]], [[АгIой_14]], [[АгIой_7]], [[АгIой_8]], [[АллахI]], [[АхгIайре]], [[Аьрзи_(маIанаш)]], [[АьрхIий_25]], [[Аят_(маIанаш)]],
::[[БIарашдуарг]], [[БIарчча_таьрахь]], [[БIарччача_таьрахьий_факторизаци]], [[БIаьсти]], [[БIаьшу]],
::[[Баге_хьалхагIа_хьахула]], [[Байтмал-яI]], [[Бер_кхедар_тIа_ца_эцар]], [[Буро_(маIанаш)]],
::[[ВорхIе_да]],
::[[ГIа_(говрий_болар)]], [[ГIажаш]], [[ГIазакхой_мотт]], [[ГIал]], [[ГIалгIайчен_гимн]], [[ГIаьлинг]], [[ГIаьртал]], [[ГIиргIизой]], [[ГIиргIизой_мотт]], [[ГIозлой_къаман_энциклопеди]], [[ГIозлой_Советий_Социалистически_Республика]], [[ГIозлой_советий_энциклопеди]], [[ГIургIажаш]],
::[[ГӀалгIай_гуманитарни_Ӏилмай_Ӏилман-тохкама_институт]],
::[[Ди_(Iаламий_хилар)]], [[Ди-бийса_(маIанаш)]], [[Дийнахьара_кIормацаш]], [[Дийхка_хьунагIара_Iуйре]], [[Дунен_тIара_метташ]], [[Дунен_халкъашта_юкъера_Iалами_Iаламцара_ресурсаши_лорадара_союз]], [[Дынбарг_ланцетгIа]],
::[[ЖIале_куце]], [[ЖIали]],
::[[ЗIамига_тIаусбIарг]], [[ЗIар_даьккхад_шоана?]], [[ЗIийна]], [[ЗIил]], [[ЗIилбухера_ХIириче]], [[ЗIокаргалеш]], [[ЗIокармаьчи]], [[ЗIокмозий]],
::[[Иттшерий_мугIам]],
::[[ЙIаьхафоарт]],
::[[КIай_лайзиза]], [[КIомал]], [[КIомала]], [[КIормацаш]],
::[[КхопIелгмекъашк]],
::[[Лаьтта_кIалхара_хиш]], [[ЛоIаме_чудар]],
::[[МIизар]],
::[[Маддане_(маIанаш)]], [[Маьржа-яI]], [[Метташ_дIа_ца_довлаш_дисара_даржаш]], [[МоастагIа]], [[Мутт_(маIанаш)]], [[Мухьаммад_Iаьла]],
::[[НIанийцIи]],
::[[НанагIала]], [[Нарсий_аьрхI]], [[НацакIормацаш]],
::[[ПI]],
::[[Проект:ГIалгIай_мотт_Iомабар]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/ГIалгIай_каламаши_фразеологизмаши]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кица]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/А]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/Б]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/В]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/Г]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Хержа_статья]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Хой_шоана]], [[Проект:КъамаьлIоморг]],
::[[Республика_(маIанаш)]],
::[[Седкъий_тIемаш]], [[СелаIад]], [[Сийна_кIормац]], [[Синоним_(маIанаш)]],
::[[ТI]], [[ТIехйоккха_шицIогдарг]], [[ТIоалд]], [[ТIом]],
::[[ФаччагIа]], [[Форда_тIехера_лакхал]],
::[[ХI]], [[ХIиндий_ди]], [[ХIиндонези]], [[ХIиспаной_мотт]],
::[[Хох_(баьцовгIай_ваьр)]], [[Хронологий_мугIамаш]],
::[[ХьунцIолг]],
::[[ЦI]], [[ЦIердош]], [[ЦIестарг]], [[ЦIецIогдарг]], [[ЦIихеза_гIалгIай_хьаязъяьр/~]], [[ЦIог-Iаьржа_пхьагал]],
::[[Царгаш-йIаьха_дийнаташ]], [[Цхьа_дакъа_дола_(баьцовгIаш)]], [[Цхьанкхийтта_таксономе_хоамий_гIулакхче]],
::[[ЧI]],
::[[ЧхьагIалкх]],
::[[ШакIа_моартал_(Ливи)]], [[Шийла_тIом]], [[ШицIогдаргаш]],
::[[Юкъарле_(маIанаш)]], [[Ялат_(оагIат)]]
gapan0yj3s8cxf0ojfgc5ykq525quze
74144
74143
2026-04-20T23:16:19Z
Kwamikagami
1784
74144
wikitext
text/x-wiki
<<JWB enabled. See WP-kbd for saved replacement rules.>>
Careful don't change 'Іванов' to *Ӏванов (mostly in files, but also [[Ло:Публикация]]).
*edit-protected, MediaWiki namespace. Posted changes on Talk and notified [[Участник:Adam-Yourist]]:
::[[MediaWiki:Broken-file-category]], [[MediaWiki:Citethispage-content]], [[MediaWiki:Edittools]] (notes), [[MediaWiki:Licenses]], [[MediaWiki:Protect-dropdown]], [[MediaWiki:Protectedpagetext]], [[MediaWiki:Sitesubtitle]], [[MediaWiki:Uploadtext]]
2023 Jan SQL run: 422 article titles had a proper capital palotchka «Ӏ». 147 had graphic substitutes:<ref>[https://quarry.wmcloud.org/query/70303 SQL query]</ref>
:Digit «1»: 0
:Latin lower-case «l»: 0
:Cyrillic (Uk/Bel) capital «І»: 0
:lower-case palotchka «ӏ»: 3: [[Ков:Бӏаргазем/intro-box-header]], [[Ков:Бӏаргазем]], [[Бӏехал]]
::(2023-8-10: [[Гӏалгӏай_мотт]], [[Шолжа-Гӏала]])
::2026: [[Бӏа]], [[Жӏайхой_мотт]], [[Белхарой_Батӏал-Хьажа]], [[Настаӏликъ]], [[Гӏиргӏизо_мотт]], [[Шолжа-Гӏала]] (recreated as a duplicate; merged), [[Оахаранаькъан_Чхьагӏий_Рашид-Бек]]
↑moved↑ and fixed palotchkas
:Latin capital «I»:
:2026: [[ЦIечой_Бекьхана_Беслан]], [[ГIаьзданаькъан_Ахьмада_Аьсет]], [[Овшанаькъан_Iалихана_Эльза]], [[Оздой_Iабдурахьмана_Бекхан]], [[ГIалгIай_багахбувцам]], [[ГIалгIай_литература]] (duplicate article; merged), [[Iахилганаькъан_Хьусена_Зарета]], [[ПIенгезхой]], [[ГIалгIай_шахьараш]] (duplicate article; merged)
: 144:
::[[1-гIа_эзаршу]], [[1-гIа_эзаршу_вай_з._хь.]], [[1860-гIа_шераш]], [[1900-гIа_шераш]], [[1910-гIа_шераш]], [[1920-гIа_шераш]], [[1930-гIа_шераш]], [[1940-гIа_шераш]], [[1960-гIа_шераш]], [[1970-гIа_шераш]], [[1990-гIа_шераш]], [[2-гIа_эзаршу]], [[2000-гIа_шераш]], [[2010-гIа_шераш]], [[2020-гIа_шераш]], [[3-гIа_эзаршу]], [[5_(маIанаш)]], [[6_(маIанаш)]], [[7_(маIанаш)]],
::[[Iакъат]], [[Iалама_Iилмаш]], [[Iарбий_мотт]], [[Iаьржа_миха]], [[Iаьржа_шоршал]],
::[[I_бIаьшу]], [[XIX_бIаьшу]], [[XX_бIаьшу]], [[XXI_бIаьшу]],
::[[АгIой_1]], [[АгIой_14]], [[АгIой_7]], [[АгIой_8]], [[АллахI]], [[АхгIайре]], [[Аьрзи_(маIанаш)]], [[АьрхIий_25]], [[Аят_(маIанаш)]],
::[[БIарашдуарг]], [[БIарчча_таьрахь]], [[БIарччача_таьрахьий_факторизаци]], [[БIаьсти]], [[БIаьшу]],
::[[Баге_хьалхагIа_хьахула]], [[Байтмал-яI]], [[Бер_кхедар_тIа_ца_эцар]], [[Буро_(маIанаш)]],
::[[ВорхIе_да]],
::[[ГIа_(говрий_болар)]], [[ГIажаш]], [[ГIазакхой_мотт]], [[ГIал]], [[ГIалгIайчен_гимн]], [[ГIаьлинг]], [[ГIаьртал]], [[ГIиргIизой]], [[ГIиргIизой_мотт]], [[ГIозлой_къаман_энциклопеди]], [[ГIозлой_Советий_Социалистически_Республика]], [[ГIозлой_советий_энциклопеди]], [[ГIургIажаш]],
::[[ГӀалгIай_гуманитарни_Ӏилмай_Ӏилман-тохкама_институт]],
::[[Ди_(Iаламий_хилар)]], [[Ди-бийса_(маIанаш)]], [[Дийнахьара_кIормацаш]], [[Дийхка_хьунагIара_Iуйре]], [[Дунен_тIара_метташ]], [[Дунен_халкъашта_юкъера_Iалами_Iаламцара_ресурсаши_лорадара_союз]], [[Дынбарг_ланцетгIа]],
::[[ЖIале_куце]], [[ЖIали]],
::[[ЗIамига_тIаусбIарг]], [[ЗIар_даьккхад_шоана?]], [[ЗIийна]], [[ЗIил]], [[ЗIилбухера_ХIириче]], [[ЗIокаргалеш]], [[ЗIокармаьчи]], [[ЗIокмозий]],
::[[Иттшерий_мугIам]],
::[[ЙIаьхафоарт]],
::[[КIай_лайзиза]], [[КIомал]], [[КIомала]], [[КIормацаш]],
::[[КхопIелгмекъашк]],
::[[Лаьтта_кIалхара_хиш]], [[ЛоIаме_чудар]],
::[[МIизар]],
::[[Маддане_(маIанаш)]], [[Маьржа-яI]], [[Метташ_дIа_ца_довлаш_дисара_даржаш]], [[МоастагIа]], [[Мутт_(маIанаш)]], [[Мухьаммад_Iаьла]],
::[[НIанийцIи]],
::[[НанагIала]], [[Нарсий_аьрхI]], [[НацакIормацаш]],
::[[ПI]],
::[[Проект:ГIалгIай_мотт_Iомабар]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/ГIалгIай_каламаши_фразеологизмаши]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кица]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/А]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/Б]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/В]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Кицаш/Г]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Хержа_статья]], [[Проект:ГIалгIай_мотт/Хой_шоана]], [[Проект:КъамаьлIоморг]],
::[[Республика_(маIанаш)]],
::[[Седкъий_тIемаш]], [[СелаIад]], [[Сийна_кIормац]], [[Синоним_(маIанаш)]],
::[[ТI]], [[ТIехйоккха_шицIогдарг]], [[ТIоалд]], [[ТIом]],
::[[ФаччагIа]], [[Форда_тIехера_лакхал]],
::[[ХI]], [[ХIиндий_ди]], [[ХIиндонези]], [[ХIиспаной_мотт]],
::[[Хох_(баьцовгIай_ваьр)]], [[Хронологий_мугIамаш]],
::[[ХьунцIолг]],
::[[ЦI]], [[ЦIердош]], [[ЦIестарг]], [[ЦIецIогдарг]], [[ЦIихеза_гIалгIай_хьаязъяьр/~]], [[ЦIог-Iаьржа_пхьагал]],
::[[Царгаш-йIаьха_дийнаташ]], [[Цхьа_дакъа_дола_(баьцовгIаш)]], [[Цхьанкхийтта_таксономе_хоамий_гIулакхче]],
::[[ЧI]],
::[[ЧхьагIалкх]],
::[[ШакIа_моартал_(Ливи)]], [[Шийла_тIом]], [[ШицIогдаргаш]],
::[[Юкъарле_(маIанаш)]], [[Ялат_(оагIат)]]
tvjup10jfgskg1g8c2t0gccw0a1gcw4
Ювцар:ЖӀайхой мотт
1
14585
74106
66449
2026-04-20T22:48:24Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[Ювцар:Жӏайхой мотт]] → «[[Ювцар:ЖӀайхой мотт]]»
66449
wikitext
text/x-wiki
== Цӏи хуцвар ==
Ассаламу алейкум ва рахматтулахи ва баракатух @[[Доакъашхо:Adam-Yourist|Adam-Yourist]]. Хьажал, ер а статьян цӏи хувца йиза. Аварцаш Гӏалгӏай меттал Жӏайхой (йизе аз хьона хьатосса да укххаз хьасташ) оал, цудухьа чӏоагӏа харцахьа да «Маӏарлой мотт» ал е язде, хӀана аьлча вай цӀаккха а оалаш ханнадац Жӏайжой «Маӏарлой». [[Доакъашхо:WikiEditor1234567123|WikiEditor1234567123]] ([[Доакъашхочун дувцар:WikiEditor1234567123|къамаьл]]) 20:02, 3 кӀимарса 2023 (UTC)
:Ва Ӏалейкум ассалам ва рахьматуллоахӀи ва барокатухӀу. «Чӏоагӏа харцахьа да» ях Ӏа, «Чӏоагӏа харцахьа» дац, хӀана аьлча аварцех «маӀарлой» аьнна язду Коазой Нурдина, цун алар шиш болаш да. «Ишта нийсагӀа да» е «ишта бакъахьа хургдар» Ӏа аьнна даларе, тӀаккха ше да, тӀаккха кхетадергдар аз. Из цаӀ да. ШозлагӀа-дале, «вай цӀаккха а оалаш ханнадац» ях Ӏа, амма Ӏа аьннар, Ӏа яздаьр шиш болаш дац. Новкъа ма хеталахь, вошилг, из шищ болаш хургдолаш кхы а кхе веза хьа Ӏилманхо санна, е кӀезигагӀа дале, Дунен тӀа ваха веза кхозза пхийттарваллалца мукъагӀа, е боккхийча нахаца лийна а массаза лелаш а хила веза. Сона товса эшац, статья чу хьачудаха, хьатоае, хьанийсъе, эггара дикагӀдар Ӏа дергдар из да-кх :). АллахӀ раьза хилва. ЛерхӀамца, [[Доакъашхо:Adam-Yourist|Adam-Yourist]] ([[Доакъашхочун дувцар:Adam-Yourist|къамаьл]]) 16:04, 31 маьцхали 2024 (UTC)
trouejrsmdlw5kjtinprqe501y5z8rl
Шолжа-Гӏала
0
14678
74120
68154
2026-04-20T22:56:49Z
Kwamikagami
1784
Отменено 2 изменения от [[Special:Diff/68063|68063]] до [[Special:Diff/68154|68154]] (duplicate article)
74120
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[Шолжа-ГӀала]]
r1letuq7tq1alndmoffwm2usbljrhd5
ПӀенгезхой
0
14890
74137
71798
2026-04-20T23:06:26Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[ПIенгезхой]] → «[[ПӀенгезхой]]»
71798
wikitext
text/x-wiki
'''ПӀенгезхой''', е '''пӀендастхой''', '''кистий''' ({{Lang-ka|ქისტები}} — ''кистӀеби''){{дехьавалар|цӀи}} — {{комм 2|Панкисское ущелье|ПӀенгеза чӀожера}} ([[Гуржий мохк|Гуржий мехка]] {{комм 2|Ахметский муниципалитет|Ахмета муниципалитет}}) [[нохчий]] этногеографе тоаба<ref>{{cite web |url = http://sn-jurid.crimea.edu/arhiv/2008/uch_21_2l/041_efimov.pdf |title = Региональные особенности обычного права (адата) чеченцев XV-XX вв. |author = Елфимов В. О. |lang = ru |website = Crimea.Edu |archive-url = https://web.archive.org/web/20180308231331/http://sn-jurid.crimea.edu/arhiv/2008/uch_21_2l/041_efimov.pdf |archive-date = 2018-03-08 |access-date = 2025-10-27 |url-status = dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180308231331/http://sn-jurid.crimea.edu/arhiv/2008/uch_21_2l/041_efimov.pdf |date=2018-03-08 }}</ref>.
[[Файл:Pankisi Gorge, Flag of Ichkeria and Georgia.jpg|250px|мини|ПӀенгезе я́даш йола Нохчий Республика Ичкереи Гуржехьени байракхаш]]
[[Файл:ПӀаьнгизера Хилдехьарой.jpg|250px|мини|ПӀенгезера хилдехьарой — Пареулидзе Ростоми Пареулидзе Тойи]]
== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] цу тоабах ''пӀенгезхой'' оал, из цӀи йоагӀаш я уж бахача моттига тӀара: {{кхм|Панкисское ущелье|ПӀенгеза чӀожа}} яхачох{{sfn|Куркиев|1979|c=189}}.
Вешта каст-каста [[кистий]] яхача терминца ювзаенна цӀераш я цар. ПӀенгезхоша шоаех йоаха цӀи я '''''кӀ'''истий''{{sfn|Пареулидзе|2010|с=149}}, ''кист'''ой'''''<ref name="БРЭ"/> я, иштта, хьаяхачох, {{lang-ce|нохчий}} а оал цар шоаех<ref>''Мациев А. Г.'' Чеберлоевский диалект чеченского языка // Известия [[Чечено-Ингушский научно-исследовательский институт истории, языка и литературы|ЧИНИИИЯЛ]] Языкознание. — Грозный, 1965. — Т. 6, вып. 2. — с. 6</ref>.
Нохчий меттала а ''кис'''тӀ'''ий''{{sfn|Пареулидзе|2010|с=149}}, иштта ''кисти'''н'''аш'' оал царех<ref name="БРЭ"/><ref>{{статья |ссылка = https://www.elibrary.ru/download/elibrary_59945083_36559121.pdf|автор = Хабаев И. Д. |заглавие = Чеченцы-кистинцы на фронтах Великой Отечественной войны 1941—1945 гг |год = 2023 |язык = ce |издание = Таллам |издательство = Академия наук Чеченской Республики |тип = Журнал |номер = 2(31) |страницы = 73}}</ref> . Вешта ''Гуржехьара нохчий'' (гурджиехар нохчий<ref name="БРЭ"/>) а оал царех.
Гуржаша а ''ქისტები'' (''кистӀеби'') оал<ref name="БРЭ"/><ref name=":0" /><ref name=":3">{{статья |ссылка = https://elibrary.ru/download/elibrary_45777338_90517098.pdf |автор = Дишни Т. |заглавие = К вопросу расселения чеченцев в Панкиси |год = 2021 |язык = ce |издание = Таллам |тип = Журнал |номер = 1(22) |страницы = 33}}</ref>..
Эрсий меттала пӀенгезхоех ''кистинцы''<ref name="БРЭ">{{БРЭ|статья=Кистины|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2801437|год=2015|архив=https://web.archive.org/web/20230103211449/https://bigenc.ru/ethnology/text/2801437|архив дата=2023-01-03}}</ref>, ''чеченцы-кистинцы''<ref>Алексей Головлёв. Очерки о Чечне: природа, население, новейшая история. Вектор-С, 2007 — С. 295</ref><ref>Грузия и российско-грузинские отношения: проблемы и перспективы: информационно-аналитический обзор Лицевая обложка Центр политической информации, 2003</ref> оал, кӀеззига къаьнагӀа йолча цӀерех я ''кисти́ны''<ref name="БРЭ"/>, ''кисты''<ref name="БРЭ"/>.
{{кхм|Сулейманов, Ахмад Сулейманович|Сулейманов Ахьмад}} цар цӀи ''кей, кий'' яхачох хьахинна хила а мег яхаш хиннав{{sfn|Сулейманов|2006|с=98}}. Нохчий меттала йистте бахача нахах ''ке́ йистера'', ''ке́ йистой'' оалаш хиннад хьалха, кастта цох ''кистий'' хьахинна хила дезаш да<ref name=":2" />.
== Товшхали вахари ==
=== Товшхал ===
ПӀенгезхошта шоай даьй иллеши, оаламаши, фаьлгаши, дукха деза, царца сакъердлу цар. 2012-ча шера денз этнографе музей я цар болх беш, кистий лоӀамах хьайийлай из Хангошвили Хасо яхачо къахьегарца, Ахмета шахьара муниципалитето ахча телаш лоатта а ю из.
=== Вахар ===
ПӀенгезхой лаьтта оахаши, жа-доахан леладеши, бешамаш лелаеши бахаш ба. {{кхм|Тушинцы|Тушхошкара}} нахчеи, даьттеи, кӀолдеи яха Ӏомабеннаб уж. Тайп-тайпара говзалаш я царна юкъе: дахчанпхьоарал а, иштта [[истинг]]аш яр а, [[хетта ферта|хийтта ферташ]] яр а, [[тӀакхолла ферта|тӀакхувла ферташ]] яр а<ref name=":3" /><ref name=":4">{{статья |ссылка = https://www.elibrary.ru/download/elibrary_46623838_78222024.pdf |автор = Дишни Т. |заглавие = Основатели образования в Панкисском ущелье |год = 2021 |язык = ru |издание = Актуальные проблемы чеченского языка и литературы: история и современность |тип = Сборник |страницы = 183 |archive-date = 2025-02-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250220192243/https://www.elibrary.ru/download/elibrary_46623838_78222024.pdf }}</ref>. Хьадаьчох цхьа дакъа шоашта леладу, вож дӀадохк<ref name=":4" />. Хьалха герз а оаттхалаш а хьаеш хиннаб. Цул совгӀа хӀанз тӀехьа хи-{{кхм|мельница|хьайраш}} я царцига латташ<ref name=":0" />.
Яа хӀамах дукхагӀа «жижиг галнаш» еза пӀенгазхошта<ref name=":0" />.
=== Мотт ===
Ле́беш бола мотт [[нохчий мотт|нохчий]] ба, шоай диалект я цар — {{кхм|кистинский диалект|пӀенгезхой}}<ref>И. А. Арсаханов: «Чеченская диалектология», 1969г, Чечено-Ингушское книжное издательство, г. Грозный</ref><ref>{{статья |автор = Алироев И. Ю. |заглавие = Кистинский диалект чеченского языка |год = 1962 |язык = ru |издание = Известия |тип = Сборник |том = 3 |выпуск = 2 |страницы = 5—6}}</ref><ref name=":4" />. ЦӀена [[Грузинский язык|гуржий мотт]] бувцаш ба<ref name=":2" />, дукхагӀчарна [[русский язык|эрсий мотт]] а хов<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://travelgeorgia.ru/67/ |title = Панкисское ущелье |access-date = 2025-10-27 |archive-date = 2023-07-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230727121649/https://travelgeorgia.ru/67/ |url-status = live }}</ref>. Шоайла нохчий мотт дӀабувц, юкъереи лакхереи дешар гуржий меттала деш. ПӀенгеза чӀожерча нохчаша шоай даьймехкацара бувзам лорабу, 2016-ча шера денз Гуржехьен дешара министерствос ишколашка нохчий мотт хьехар могадаьд<ref name=":4" />.
=== Ди ===
ПӀенгезхоша шоаш [[сунний]] [[бусалба]] лоархӀ.
== Тайпаш ==
ПӀенгезхой тайп-тайпарча нохчий тайпашкара хьабаьхка нах ба<ref name=":0">{{статья |ссылка = https://www.elibrary.ru/download/elibrary_44712879_85258767.pdf |автор = Дишни Т. |заглавие = Чеченцы Панкиси (Кистинцы) |год = 2020 |язык = ru |издание = Вестник Академии наук Чеченской Республики |тип = Сборник |номер = 4 |страницы = 51—55}}</ref>, хӀаранечоа хов Нохчийче ший {{комм 2|хьаваьнна моттиг|пхьеде}} мичай<ref name=":2">{{статья |ссылка = https://www.elibrary.ru/download/elibrary_48692082_97839486.pdf |автор = Шавлаева Т. М., Садулаев Э. С. |заглавие = Чеченские тайпы в Панкиси |год = 2022 |язык = ru |издание = Вестник Академии наук Чеченской Республики |тип = Журнал |номер = 1(56) |страницы = 69}}</ref>:
* [[аккий|аьккхий]] ({{lang-ce|аьккхий}}){{sfn|Алироев И.Ю., Маргошвили Л.Ю.|2006|с=15}};
* {{кхм|Дишний (тайп)|дишний}} ({{lang-ce|дишний}}){{sfn|Шавлаева|2017|с=96}};
* [[Малхистинцы|маьлхий]] ({{lang-ce|маьлхий}}){{sfn|Шавлаева|2017|с=96}};
* {{кхм|майстой|мӀайстой}} ({{lang-ce|мӀайстой}}){{sfn|Шавлаева|2017|с=96}};
* {{кхм|Макажой (тайп)|макӀажой}} ({{lang-ce|макӀажой}}) — 1 фамилия<ref name=":2" />;
* {{кхм|нашхой}} ({{lang-ce|нашхой}})<ref name=":2" /><ref name=":0" />;
* {{кхм|терлой|тӀерлой}} ({{lang-ce|тӀерлой}}){{sfn|Шавлаева|2017|с=96}};
* {{кхм|хилдехарой (тайп)|хилдехьарой}} ({{lang-ce|хилдехьарой}}){{sfn|Шавлаева|2017|с=96}};
* {{кхм|хачарой (тайп)|хьачарой}} ({{lang-ce|хьачарой}}){{sfn|Шавлаева|2017|с=96}};
* {{кхм|Чантийцы|чӀаьнтий}} ({{lang-ce|чӀантий}});
* {{кхм|Шикарой (тайп)|шикъарой}} ({{lang-ce|шикъарой}})<ref name=":2" />.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{публикация|книга
|автор = [[Куркъанаькъан Солсбика Ӏаламбик|Куркиев А. С.]]
|заглавие = ГӀалгӀай метта лексикологе керттера хаттараш
|оригинал = Основные вопросы лексикологии ингушского языка
|ответственный =
|ссылка = https://dzurdzuki.com/download/kurkiev-a-s-osnovnye-voprosy-leksikologii-ingushskogo-yazyka-1979g/
|место = [[Шолжа-ГӀала|Грозный]]
|издательство = [[Нохч-ГӀалгӀай дешаргий зарбанче|Чечено-Ингушское книжное издательство]]
|год = 1979
|страниц = 254
|isbn =
|тираж = 1000
|ref = Куркиев
}}
== Литература ==
* {{книга
| автор = Сулейманов А. С.
| заглавие = Топонимия Чечни
| ответственный = Ред. Т. И. Бураева
| ссылка = https://books.google.ru/books?id=fkwMAQAAMAAJ&dq=%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F+%D1%87%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%B8+2006&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjcjNDKgJTaAhWLFiwKHWZFDuYQ6AEIKDAA
| место = Грозный
| издательство = ГУП "Книжное издательство"
| год = 2006
| тираж = 5000
| страниц = 711
| isbn = 5-98896-002-2
| ref = Сулейманов
}}
* {{книга
| автор = Гарданов В.К.
| часть =
| ссылка часть =
| заглавие = Кавказский этнографический сборник
| оригинал =
| ссылка =
| викитека =
| ответственный =
| издание =
| место = Москва
| издательство = «Наука»
| год = 1969
| том = IV
| страницы =
| столбцы =
| страниц =
| серия =
| isbn =
| doi =
| тираж =
| ref = Гарданов
}}
* {{статья
|автор = Пареулидзе
|заглавие = ჩეჩნური ენის ქისტური დიალექტი
|оригинал =
|ссылка = https://www.academia.edu/37682065/%E1%83%A9%E1%83%94%E1%83%A9%E1%83%9C%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98_%E1%83%94%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A5%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98_%E1%83%93%E1%83%98%E1%83%90%E1%83%9A%E1%83%94%E1%83%A5%E1%83%A2%E1%83%98?auto=download
|место = Тбилиси
|издательство =
|год = 2010
|ref = Пареулидзе
|archiveurl =
|archivedate =
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20240330044250/https://www.academia.edu/37682065/%E1%83%A9%E1%83%94%E1%83%A9%E1%83%9C%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98_%E1%83%94%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A5%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98_%E1%83%93%E1%83%98%E1%83%90%E1%83%9A%E1%83%94%E1%83%A5%E1%83%A2%E1%83%98?auto=download |date=2024-03-30 }}
* {{книга
|автор = Шавлаева Т. М.
|часть =
|ссылка часть =
|заглавие = Из истории развития культуры хозяйственной деятельности чеченского народа: XIX - начало XX вв.
|nodot =
|оригинал =
|язык = ru
|ссылка = http://www.hist.msu.ru/Science/Disser/Shavlaeva.pdf
|викитека =
|ответственный =
|издание =
|место = Москва
|издательство =
|год = 2017
|том =
|страницы =
|столбцы =
|страниц = 352
|серия =
|isbn =
|doi =
|тираж =
|ref = Шавлаева
|archiveurl =
|archivedate =
}}
* {{книга
|автор = Алироев И.Ю., Маргошвили Л.Ю.
|название = Кистины
|язык = ru
|издательство = М.: К448 Книга и бизнес
|год = 2006
|страниц = 482
|серия =
|isbn = 5-212-00948-0
|doi =
|тираж = 3000
|ref = Алироев И.Ю., Маргошвили Л.Ю.
}}
[[ОагӀат:Нохчий]]
6f9s9vdkzrz55zwqlxhegantpphslfy
ЦӀечой Бекьхана Беслан
0
14891
74122
70112
2026-04-20T22:58:26Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[ЦIечой Бекьхана Беслан]] → «[[ЦӀечой Бекьхана Беслан]]»
70112
wikitext
text/x-wiki
{{цхьа тайпанцӀи яраш|ЦӀечой}}
{{Государственный деятель
| имя = ЦIечой Бекьхана Беслан
| изображение =
| описание изображения =
| должность = [[Магас]]а [[Мэр|Пхьеда]] ''(декхараш кхоачашдеш)''
| флаг = Coat of arms of Magas (Ingushetia).png
| флаг2 = Flag of Magas.svg
| периодначало = [[13 наджгоанцхой]] [[2015|2015 шера]]
| периодконец = [[25 ардара]] [[2015|2015 шера]]
| предшественник = [[Мальсагов Дауд Азиевич|Малсаганаькъан Азе Дауд]]
| преемник = из ше, пхьеда волаш
| должность_2 = [[Магас]]а [[Мэр|Пхьеда]]
| флаг_2 = Coat of arms of Magas (Ingushetia).png
| периодначало_2 = [[26 ардара]] [[2015|2015 шера]]
| периодконец_2 = [[20 тов]] [[2019|2019 шера]]
| предшественник_2 = из ше, пхьедаь декхараш кхоачашдеш
| преемник_2 = [[Арсамаков Руслан Мустафаевич|Арсамаканаькъан Мустафай Руслан]]
| дата рождения = 03.01.1981
| место рождения = {{МР|Жанаозен|Жанаозене}}, [[Мангышлакская область|Мангышлакски область]], [[Казахская Советская Социалистическая Республика|Казахий ССР]], {{USSR}}
| дети = 2 бер
}}
'''ЦӀечой Бекьхана Беслан''' (ваьв [[3 наджгоанцхой]] 1981 шера, Керда Узень, Мангышлакски область, ГӀазакхий ССР) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀайчен]] нанагӀала [[Магас]]а хинна пхьеда .
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[ОагӀат:Нах алапатах]]
[[ОагӀат:Википеди:Вай хана бахача наьх вахара сурт оттадар]]
[[ОагӀат:Магаса Пхьедай]]
c4kl46zy0o8t96o0577hmlq64211jep
74150
74122
2026-04-20T23:26:11Z
Kwamikagami
1784
74150
wikitext
text/x-wiki
{{цхьа тайпанцӀи яраш|ЦӀечой}}
{{Государственный деятель
| имя = ЦӀечой Бекьхана Беслан
| изображение =
| описание изображения =
| должность = [[Магас]]а [[Мэр|Пхьеда]] ''(декхараш кхоачашдеш)''
| флаг = Coat of arms of Magas (Ingushetia).png
| флаг2 = Flag of Magas.svg
| периодначало = [[13 наджгоанцхой]] [[2015|2015 шера]]
| периодконец = [[25 ардара]] [[2015|2015 шера]]
| предшественник = [[Мальсагов Дауд Азиевич|Малсаганаькъан Азе Дауд]]
| преемник = из ше, пхьеда волаш
| должность_2 = [[Магас]]а [[Мэр|Пхьеда]]
| флаг_2 = Coat of arms of Magas (Ingushetia).png
| периодначало_2 = [[26 ардара]] [[2015|2015 шера]]
| периодконец_2 = [[20 тов]] [[2019|2019 шера]]
| предшественник_2 = из ше, пхьедаь декхараш кхоачашдеш
| преемник_2 = [[Арсамаков Руслан Мустафаевич|Арсамаканаькъан Мустафай Руслан]]
| дата рождения = 03.01.1981
| место рождения = {{МР|Жанаозен|Жанаозене}}, [[Мангышлакская область|Мангышлакски область]], [[Казахская Советская Социалистическая Республика|Казахий ССР]], {{USSR}}
| дети = 2 бер
}}
'''ЦӀечой Бекьхана Беслан''' (ваьв [[3 наджгоанцхой]] 1981 шера, Керда Узень, Мангышлакски область, ГӀазакхий ССР) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀайчен]] нанагӀала [[Магас]]а хинна пхьеда .
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[ОагӀат:Нах алапатах]]
[[ОагӀат:Википеди:Вай хана бахача наьх вахара сурт оттадар]]
[[ОагӀат:Магаса Пхьедай]]
qike4hj16th74gek8uu41wadbla1nnv
Ювцар:ПӀенгезхой
1
15340
74139
65612
2026-04-20T23:06:27Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[Ювцар:ПIенгезхой]] → «[[Ювцар:ПӀенгезхой]]»
65612
wikitext
text/x-wiki
phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1
БӀа
0
15356
74100
65628
2026-04-20T22:45:25Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[Бӏа]] → «[[БӀа]]»
65628
wikitext
text/x-wiki
==Гӏалгӏай==
# [[Гӏалгӏайче]]
[[Категория:Гӏалгӏайче]]
gpxvlf3l2ipkudyc49hg59u57n06rrp
74102
74100
2026-04-20T22:45:58Z
Kwamikagami
1784
74102
wikitext
text/x-wiki
==ГӀалгӀай==
# [[ГӀалгӀайче]]
[[Категория:ГӀалгӀайче]]
cpj8sg8h9lojc10f7p12q3f7wyuh7z1
ГӀалгӀай тархьара шахьараш
0
16065
74141
73695
2026-04-20T23:09:41Z
Kwamikagami
1784
74141
wikitext
text/x-wiki
'''ГӀалгӀай шахьараш''' ({{lang-ru|ингушские о́бщества/шаха́ры}}) — юкъерча бӀаьшерий заман чу лаьтта тӀагӀолла хулаш хинна шоаех гӀалгӀай къам лаьтта хинна дола цхьанкхетараш. Массехк [[пхьа]] доазонах цхьантохар хиннад из гӀалгӀай къам тоабаш еш шоашта доал деш лаьттанца декъа а луш.
ДукхагӀа йола шахьараш хьахилар тӀеххьарча бӀаьшерий заманга дехк — XVI―XIX-ча бӀаьшеренашка. Цу юкъа́ цар доазош а, цар дукхал а, цӀераш а хувцалуш хиннай{{sfn|Кодзоев|2000|с=118—120}}. Е шахьараш хиннай белгалйоахаш: [[Джейрахский шахар|жӀайрахой]], [[Кисты|кистий]]{{ref+|Кисты/кистины (ближние и дальние) как ингушское общество указывают: «Обзор политического состояния Кавказа 1840 года»{{sfn|О границах и территории Ингушетии|2021|loc= ЦГВИА ф. ВУА, д. 6164, ч. 93, лл. 1-23}}, «Военно-статистическое обозрение Российской империи: издаваемое по высочайшему повелению при 1-м отделении Департамента Генерального штаба»{{sfn|Военно-статистическое обозрение Российской империи // Кавказский край|1851|c=137}}, Н. А. Волконский{{sfn|Волконский|1886|c=54 ''«Ингушевское племя состояло из следующих обществ: кистинского, джераховского, назрановского, карабулакского (впоследствии назвавшегося галашевским), галгаевского, цоринского, акинского и мереджинского; все эти общества вместе имели свыше тридцати тысяч душ.»''}}, {{iw3|Пантюхов, Иван Иванович|И. И. Пантюхов}}{{sfn|Пантюхов|1901|c=2}}, {{iw3|Ковалевский, Павел Иванович|П. И. Ковалевский}}{{sfn|Ковалевский|1914|c=150}}, Г. К. Мартиросиан{{sfn|Мартиросиан|1928|c=12}}, [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Е. И. Крупнов]]{{sfn|Крупнов|1971|c=37}}.|group=К.}} ([[Фяппий|фаьппий]], чулхой), [[Хамхинский шахар|гӀалгӀай (е хамхой, е кхаькхалой)]], [[Цоринский шахар|цхьорой]], [[Галашевцы|галашкархой]], [[Назрановцы|наьсархой]], [[Орстхойцы|оарстхой]]{{ref+|Орстхойцы, в том числе под названиями «карабулаки», «галашевцы», «мереджинцы», как ингушское общество указывают: «Обзор политического состояния Кавказа 1840 года»{{sfn|О границах и территории Ингушетии|2021|loc= ЦГВИА ф. ВУА, д. 6164, ч. 93, лл. 1-23}}, «Военно-статистическое обозрение Российской империи: издаваемое по высочайшему повелению при 1-м отделении Департамента Генерального штаба»{{sfn|Военно-статистическое обозрение Российской империи // Кавказский край|1851|c=137}}, Н. А. Волконский{{sfn|Волконский|1886|c=54}}, {{iw3|Пантюхов, Иван Иванович|И. И. Пантюхов}}{{sfn|Пантюхов|1901|c=2}}, [[Горепекин, Фома Иванович|Ф. И. Горепекин]]{{sfn|Горепекин|2006|с=14}}, {{iw3|Ковалевский, Павел Иванович|П. И. Ковалевский}}{{sfn|Ковалевский|1914|c=150}}, Г. К. Мартиросиан{{sfn|Мартиросиан|1928|c=12}}, [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Е. И. Крупнов]]{{sfn|Крупнов|1971|c=37}}, О. С. Павлова{{sfn|Павлова|2012|c=34}}.|group=К.}}, [[Аккий|аьккхий]]{{ref+|Аккинцы как ингушское общество указывают Н. А. Волконский{{sfn|Волконский|1886|c=54}}, Г. К. Мартиросиан{{sfn|Мартиросиан|1928|c=12}}, {{iw3|Кушева, Екатерина Николаевна|Е. Н. Кушева}}{{sfn|Кушева|1963|c=69}}, [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Е. И. Крупнов]]{{sfn|Крупнов|1971|c=37}}, О. С. Павлова{{sfn|Павлова|2012|c=34}}|group=К.}}, иштта [[Малхистинцы|маьлхий]]{{ref+|Малхинцы/малхистинцы как ингушское общество указано в «Военно-статистическоом обозрении Российской империи, издаваемом по высочайшему повелению при 1-м отделении Департамента Генерального штаба»{{sfn|Военно-статистическое обозрение Российской империи // Кавказский край|1851|c=137 {{начало цитаты}}«Къ племени Ингушей, занимающих плоскость и котловины Кавказскихъ горъ съ правой стороны Терека до верхних частей Аргуна и до теченія Фартанги, принадлежатъ: 1) Назрановцы с Комбулейскимъ обществомъ, 2) Джераховцы, 3) Карабулаки, 4) Цоринцы, 5) Ближніе Кистинцы съ небольшимъ обществомъ '''Малхинцевъ''' вновь покорившимся, 6) Галгай, 7) Галашевцы и 8) дальніе Кисты;».{{конец цитаты}}}}. Малхистинцев в литературе XIX—XX вв. называют также «дальниими кистами». Под этим наименованием в качестве ингушского общества их указывают также: «Обзор политического состояния Кавказа 1840 года»{{sfn|О границах и территории Ингушетии|2021|loc= ЦГВИА ф. ВУА, д. 6164, ч. 93, лл. 1-23}}, {{iw3|Пантюхов, Иван Иванович|И. И. Пантюхов}}{{sfn|Пантюхов|1901|c=1—2}}, Г. К. Мартиросиан{{sfn|Мартиросиан|1928|c=12}}, {{iw3|Кушева, Екатерина Николаевна|Е. Н. Кушева}}{{sfn|Кушева|1963|c=65}}, {{iw3|Крупнов, Евгений Игнатьевич|Е. И. Крупнов}}{{sfn|Крупнов|1971|c=37}}.|group=К.}}{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=192—193}}.
Шахьарий цӀераш лаьттан цӀера тӀара йоагӀаш хиннай — географе принципагӀа хиннай цар цӀераш а{{sfn|Горепекин|2006|с=23}}{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=147}}. Цу хана гӀалгӀай лоам теӀа́ ба́харах лаьттах гӀайнаш дикагӀа къоастадеш хиннабале а, юкъара цхьа сакхетам а болаш, цхьа товшхали мотти хилар бахьан долаш цхьа къам долга кхета а деш хиннаб уж{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=151}}.
== Термин ==
ГӀалгӀай меттала даим леладеш дола дош '''шахьар''' да, тӀаккха эрсий меттала йолча литературе гӀалгӀай шахьараш «общество» аьнна а, «шахьар» аьннна а хьоахаю{{sfn|Робакидзе|1968|c=88}}<ref>{{книга|автор= Бекова А. И., Дударов У. Б., Илиева Ф. М., Мальсагова Л. Д., Тариева Л. У.|заглавие= Ингушско-русский словарь|ответственный= Тариева Л. У.|ссылка= |место= Нальчик|издательство= ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г.»|год= 2009|том= |страниц= 983|страницы= 854|isbn= 078-5-88195-965-4|ref= Бекова, Дударов, Илиева, Мальсагова, Тариева}}</ref><ref>{{книга |автор= Кодзоев|заглавие= Русско-ингушский словарь. Справочно-энциклопедическое издание|место= Ростов-на-Дону|издательство= «Лаки Пак»|год= 2021|страниц= 656|страницы= 467|isbn= 978-5-906785-55-8|ref= Кодзоев}}</ref>).
'''Шахьар''' яха термин [[Передняя Азия|Хьалхарча Азе]] ширача паччахьалкхенашка административно-доазонах декъадаларгахьа лелаеш хиннай: цу доакъой цӀи хиннай из. Юкъерча бӀаьшерий ГӀалгӀайчен юкъарлонаш а доазон тӀа гӀолла еш хинна цхьоалленаш хиннай — шахьараш<ref>{{статья|автор= |заглавие= К ингушской терминологии: термины «район», «город», «улица».|издание= Материалы научной конференции, посвящённой культуре и истории ингушского народа «Гӏалгӏайче—Хьо—Со—МоцагӀе—Даимле»|тип= Научный журнал|место= Назрань|год= 1999|выпуск= 1}}</ref>.
== Тархьар ==
[[Файл:Карта расселения ингушских обществ в XVIII веке (Крупнов Е. И.).jpg|мини|справа|Е. И. Крупновс оттадаь XVIII-ча бӀаьшерара гӀалгӀай юкъарлоний мехкасурт{{sfn|Крупнов|1971|c=37}}]]
XIII-ча бӀаьшера [[Аланойче|Аланой паччахьалкхе]] еха́ а е́ха́ [[гӀалгӀай]] [[гӀалгӀай лоаме|лоам]] хьал а баха́ [[ДӀаараял]]ах малхбоалехьеи малхбузехьеи Ӏохувшарца, цига [[гӀап-гӀалаш]] е́ болабеннаб уж — цу хӀаманца керда этнотерриториальни юкъарлонаш хьахиннай. Лоамара [[кхаьл]]аш дукхагӀча даькъе моттигерча чӀожашка гӀолла цхьанкхеташ хиннай, цудухьа этнополитически вӀашагӀкхеташ хиннай уж къаьстта йола шахьараш хьа а еш. XVI-гӀа бӀаьшу чакхдоалаш керттара шахьара, хьагучох, хьахинна яьнна хиннай. Массехк лаьттан тӀара юкъарло хьоахаеш долча XVI—XVII-ча бӀаьшерений эрсий бовхамашта тӀатовжаш хилча<ref>{{книга |автор= Пиотровский Б.Б.|заглавие= История народов Северного Кавказа с древнейших времён до конца XVIII в.|место= М.|издательство= |год= 1988|страниц= }}</ref>, XV-ча бӀаьшера тӀехьа ГӀалгӀай Мехка уж миссел юкъарло хинна хилар хьагучдоал массехк пхьа чулоацаш хинна{{sfn|История народов Северного Кавказа|1988|}}{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=146}}.
Ха дӀа ме йола юкъарлоний дукхали цар доазув хувцалуш хиннад — гӀалгӀай мотт бувца нах дӀахьакхалхарца дувзаденна хиннад из: [[гӀалгӀай лоамара шаьрача ӀокӀалабовлар|лоамара шаьча ӀокӀалабовлар]] а цунна юкъе додаш да. {{iw3|Тимур|Темар}} [[Даькъасте|Къилбаседа Кавказера]] дӀаваха́ дукха ха ялалехьа шаьра аре дӀаьлувца болабеннаб нах, дукха ца говш. Духхьашха хийрача къамаша уж арара лаьтташ дӀалувцаргдоацаш тӀом бе ахар мара хиннадац из{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=142}}. Цу тайпара тӀом барах къаьстта йола моттигаш XIX-ча бӀаьшера этнограф хиннача Тутайнаькъан Албаста дӀаязбаьча оалама тӀа йолаш я: кӀоаргга лоам уллача [[гӀалгӀай шахьар]]ера викалаш ба цига хьоахабеш<ref>{{статья |автор= Газиков Б.|заглавие= Тутаев А.: Князь|ссылка= |язык= |издание= [[Сердало]]|тип= |год= 1997|месяц= |число= |том= |номер= 83, 85-89|страницы= |doi= |issn=}}</ref>. Иштта багахбувцаме дисад аре юха дӀала́цар мишта хиннад. Масала, [[Дахкилганаькъан Ӏадрахьмана ИбрахӀим|Дахкилганаькъан ИбрахӀима]] [[Пхьамат]] ювцаш ше дӀаяздаьча [[оалам]]ашта юкъе хьоахадаьд цкъа хӀара шахьарера цӀихеза́ къонахий вӀашагӀкхийтта хинналга, цхьа мохк хьабе уйла-нигат долаш. Гулбеннараша соцам баь хиннаб, къовсамаш, довнаш дӀа а даьха́, «[[гӀалгӀай]]» аьнна шоаех цӀи тилла{{sfn|Дахкильгов, Танкиев|1991|c=26—27}}. Из ха лоархӀ [[Шолж]]и [[ГӀалми|ГӀалмеи]] долалуча да́да лаьтташ карадерзаде болабенна ха, цига Ӏояхкай [[Ахкий-Юрт]]и [[Ангушт]]и.
Шахьарий цӀераш а доазув а хувцадалара бахьан лоархӀаш да урхал ду моттиг хувцар а, цхьан юртара кхыча юрта кхухьаш. Цудухьа, масала, Фаьппий шахьара цӀи «Мецхалой шахьар» аьнна хувцаеннай, хӀаьта ГӀалгӀай шахьар, ши дакъа деш, екъаеннай — [[цхьорой шахьар|цхьоройчоаи]], [[хамхой шахьар|хамхойчоаи]]<ref>{{книга |автор= |заглавие= Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона. В 86 полутомах с иллюстрациями и дополнительными материалами|том= XIII|место= С.-Петербург.|издательство= |год= 1890—1907|страницы= 58—60 }}</ref>.
== Белгалдаккхар ==
;Доашхамаш
{{белгалдаккхар|group=К.}}
;Бовхамаш
{{белгалдаккхар|2}}
== Литература ==
{{refbegin|30em}}
* {{книга
|автор = Волконский Н. А.
|часть = Война на Восточном Кавказе с 1824 по 1834 годы в связи с мюридизмом
|заглавие = Кавказский сборник
|место = Тифлисъ
|издательство =
|том = 10
|год = 1886
|ref = Волконский
}}
* {{книга
|автор = [[Горепекин, Фома Иванович|Горепекин Ф. И.]]
|часть = Краткие сведения о народе «ингуши»
|заглавие = Труды Фомы Ивановича Горепекина
|ответственный = {{iw3|Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого}} {{iw3|РАН}}. Сост. д.и.н. Албогачиева-Гадаборшева М. С-Г. Отв. ред. д.ф.н., проф. А. А. Мартазанов ([[ИнгГУ]]). Реценз.: д.и.н. Ю. Ю. Карпов ({{iw3|МАЭ РАН}}), к.п.н. К. М. Балацкая ({{iw3|Российская национальная библиотека|РНБ}})
|место = СПб.
|издательство = Ладога
|год = 2006
|isbn = 5-98635-011-1
|тираж = 1000
|ref = Горепекин
}}
* {{книга
|автор = Долгиева М.Б., Картоев М.М., Кодзоев Н.Д., Матиев Т.Х.
|заглавие = История Ингушетии
|издание = 4-е изд
|место = Ростов-на-Дону
|издательство = Южный издательский дом
|год = 2013
|страниц = 600
|isbn = 978-5-98864-056-1
|ref = Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев
}}
* {{книга |автор= |заглавие= Доклад о границах и территории Ингушетии (общие положения)|язык=ru|ответственный= Общенациональная Комиссия по рассмотрению вопросов, связанных с определением территории и границ Ингушетии|ссылка= |место= Назрань|издательство= |год= 2021|издание= Архивные документы, иллюстрации и карты|страниц= 175|страницы= |isbn= |ref=О границах и территории Ингушетии}}
* {{публикация|книга
| заглавие = История народов Северного Кавказа с древнейших времён до конца XVIII в
| вид = {{iw3|Монография|моногр.}}
| ответственный = Ответ. ред. {{iw3|Б. Б. Пиотровский}}, ответ. ред. серии {{iw3|А. Л. Нарочницкий}}
| издание = Утверждено {{iw3|Институт истории АН СССР|Институтом истории}} {{iw3|Академия наук СССР|АН СССР}}.
| место = М.
| издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
| год = 1988
| страниц = 554
| isbn = 5-02-009486-2
| тираж = 14000
| ref = История народов Северного Кавказа
}}
* {{книга
|автор = {{iw3|Ковалевский, Павел Иванович|Ковалевский П. И.}}
|часть = Народы Кавказа
|заглавие = Кавказ в 2-х т
|язык = ru
|ссылка =
|место = СПб.
|издательство = Типографiя М. И. Акинфiева
|год = 1914
|том = I
|страниц = 346
|ref = Ковалевский
}}
* {{книга
|автор =
|часть = Кавказский край
|ссылка часть = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/103-ch-1-stavropolskaya-guberniya-1851#mode/inspect/page/145/zoom/4
|заглавие = Военно-статистическое обозрение Российской империи: издаваемое по высочайшему повелению при 1-м отделении Департамента Генерального штаба
|язык = ru
|место = СПб.
|издательство = Типография Департамента Генерального штаба
|год = 1851
|том = 16. Ч. 1
|страниц = 274
|ref = Военно-статистическое обозрение Российской империи // Кавказский край
}}
* {{книга
|автор = Кодзоев Н. Д.
|заглавие = Очерки из истории ингушского народа с древнейших времён до конца XIX века.
|место = Назрань
|год = 2000
|ref = Кодзоев
}}
* {{книга
|автор = [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]]
|заглавие = {{iw3|Средневековая Ингушетия (книга)|Средневековая Ингушетия}}
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1971
|страниц = 208
|тираж = 2800
|ref = Крупнов
}}
* {{публикация|книга
|автор = {{iw3|Кушева, Екатерина Николаевна|Кушева Е. Н.}}
|заглавие = Народы Северного Кавказа и их связи с Россией (вторая половина XVI — 30-е годы XVII века)
|ссылка = http://apsnyteka.org/file/kusheva_e_narody_severnogo_kavkaza_i_ikh_svjazi_s_rossiei.pdf
|вид = {{iw3|монография|моногр}}.
|ответственный = Ред. изд-ва И. У. Будовниц
|издание = Утверждено {{iw3|Институт истории АН СССР|Институтом истории}} {{iw3|Академия наук СССР|АН СССР}}.
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Изд-во АН СССР]]
|год = 1963
|страниц = 368
|страниц б/н = б/н 4
|тираж = 1500
|ref = Кушева
}}
* {{книга
|автор = Мартиросиан Г. К.
|заглавие = Нагорная Ингушия
|место = Владикавказ
|издательство = Государственная типография Автономной Области Ингушии
|год = 1928
|страниц = 152
|ref = Мартиросиан
}}
* {{книга |автор= |часть= Мохк вӀашагӀтохарах|заглавие=Ингушский фольклор|язык=inh |ответственный= А. Х. Танкиев|ссылка= |место= Грозный|издательство= |год=1991 |том= |страниц= |страницы= |isbn= |ref= Дахкильгов, Танкиев}}
* {{Книга
|автор = {{iw3|Павлова, Ольга Сергеевна|Павлова О. С.}}
|заглавие = Ингушский этнос на современном этапе: черты социально-психологического портрета
|год = 2012
|место = М.
|издательство = Форум
|страниц = 384
|isbn = 978-5-91134-665-2
|тираж = 700
|ref = Павлова
}}
* {{публикация|книга
|автор = {{iw3|Пантюхов, Иван Иванович|Пантюхов И. И.}}
|заглавие = Ингуши
|вид = антропологический очерк
|язык = ru
|место = {{comment|Тифлисъ|Тбилиси}}
|издательство = Типографiя К. П. Козловскаго
|год = 1901
|страниц = 35
|ref = Пантюхов
}}
* {{книга
|автор = Робакидзе А. И.
|часть = Жилища и поселения горных ингушей
|заглавие = Кавказский этнографический сборник
|язык = ru
|ответственный = Отв. ред. А. И. Робакидзе; {{iw3|Академия наук Грузинской ССР}}
|место = Тбилиси
|издательство = Мецниереба
|год = 1968
|том = II. Очерки этнографии Горной Ингушетии
|страниц = 272
|страницы = 41—117
|тираж = 2000
|ref = Робакидзе
}}
* {{книга
|автор = {{iw|Харадзе, Русудан Лукьяновна|Харадзе Р. Л.|ka|რუსუდან ხარაძე}}, [[Робакидзе, Алексей Иванович|Робакидзе А. И.]]
|часть = К вопросу о нахской этнонимике
|заглавие = Кавказский этнографический сборник
|язык = ru
|ответственный = Отв. ред. А. И. Робакидзе; {{iw3|Академия наук Грузинской ССР}}
|место = Тбилиси
|издательство = Мецниереба
|год = 1968
|том = II. Очерки этнографии Горной Ингушетии
|страниц = 272
|тираж = 2000
|ref = Харадзе, Робакидзе
}}
{{refend}}
== ТӀатовжамаш ==
{{Ингуши}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай]]
rp4v64tg5eszgktelgewbw6e0wfr7dt
ГIалгIай литература
0
16099
74133
67566
2026-04-20T23:03:05Z
Kwamikagami
1784
merge duplicate article
74133
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[ГӀалгӀай литература]]
9pt8hso2k69xc7m7kpyzv655pbta350
ГӀалгӀай багахбувцам
0
16100
74130
67567
2026-04-20T22:59:26Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[ГIалгIай багахбувцам]] → «[[ГӀалгӀай багахбувцам]]»
67567
wikitext
text/x-wiki
'''ГӀалгӀай багахбувцам''' ({{lang-ru|ингушский фольклор, устное народное творчество}}) — йоазонца доаца гӀалгӀай литература да.
== Багахбувцамах дола балхаш ==
ГӀалгӀай багахбувцам дӀаязбеш, тохкаш, къахьегаш хиннаб гӀалгӀай Ӏилманхой: [[Беканаькъан ДордагIа́ Тембот]], [[Малсаганаькъан Кураза Зоврбик]], [[МутаӀаланаькъан Хьажбийкар]], [[Осменаькъан Сосе Хьамзат]], [[Малсаганаькъан Увайса Або]], [[Дахкилганаькъан Ӏадрахьмана ИбрахӀим]], [[ЖабагӀа Ийже Махьмад]], [[Тенканаькъан Абукар]], [[Матенаькъан Адама Мухьмад]].
ГӀалгӀай багахбувцам Ӏомабара даькъе нонагӀа бола толам лархӀа беза 1940-ча шерашка МутаӀаланаькъан Хьажбийкареи Осменаькъан Хьамзатеи арахийца «ГӀалгӀай фольклор» яха гуллам. Цу тӀа дар беламе, сатирически фаьлгаш, хьайбаех дола фаьлгаш, наьртех йола оаламаш, лирическии, бегийи, саг йоагӀача-йодача доахеи, турпалеи иллеш.
[[1961]]-ча шера [[Малсаганаькъан Дошалкъа]]си [[Заьзганаькъан Бахьаудин]]еи арахийцар «Хьайбах дола гӀалгӀай фаьлгаш» яха кинижка. [[1967]]-ча шера арадаьлар шоллагӀа том. Цу то́ма́ юкъебахар керда гулбаь багахбувцам. Из гуллам оттабаьр а арахийцар а Малсаганаькъан Увайса Або вар. [[1991]]-ча шера кепатеха арадаьлар Танкенаькъан Абукара оттадаь багахбувцама кинижка.
[[1998]]-[[2000]] шерашка арадаьлар Дахкилганаькъан ИбрахIима кийчдаь «ГӀалгӀай оаламаш, дувцараш, фаьлгаш, кицаш» яхеи «Мудрые наставления предков» яхеи багахбувцама гулламаш. [[2002]]-ча шера кепатехар Малсаганаькъан Увайса Або оттадаьча «ГӀалгӀай багахбувцам» яхача гуллама.
Дахкилганаькъан ИбрахӀима гӀалгӀай багахбувцамах язъяь монографеш я: «Вайнаьха багахбувцам», «Исторический фольклор чеченцев и ингушей», «Мифы и легенды вайнахов». ИбрахӀима дукха экспедицеш еш хиннай вай гӀалгӀай юрташка, цо дӀаязбаь багахбувцам кепатеха хиннаб альманахе, багахбувцама кинижкашка (1967-чеи 1991-чеи шерашка арадаьннарашка) «Сказки, сказания и предания чеченцев и ингушей», «Сказки и легенды ингушей ичеченцев», «Илли»{{sfn|Мальсагов|1967|с=362}}.
== Багахбувцама жанраш ==
Багахбувцама жанраш: ''[[миф]]аш, [[оалам]]аш, [[легенда]]ш, [[наьрт-орстхо]]ех дола [[дувцар]]аш, тайп-тайпара [[фаьлг]]аш, сакъердаме [[дувцар]]аш, Цагенах дола [[дувцар]]аш, [[илли|иллеш]], [[белхам]]аш, [[назам|назмаш]], [[ховли-довзали|ховли-довзалеш]].''
Тайп-тайпара кепатехача фаьлгашта юкъе къаьстта бӀарг тӀаотташ да тамашийна-турпала фаьлгаш. ДукхагӀчарех цар йолаш йола сюжеташ вай багахбувцаме дӀаязъяь хиннаяц. Уж дӀа а язъяь, кепатохарца гӀалгӀай фаьлгий жанр дуккха йӀаьхегӀа хинна дӀаэттай. Духхьашха байнаб Дахкилганаькъан ИбрахӀима балхага гӀолла фаьлгашкара дукха турпалхой: [[Малх-кӀант]], [[Бетта-кӀант]],[[Седкъий-кӀант]], [[Оршми]], [[энжал]]аш, [[Ӏовдилг]], [[Джаьнталг]], [[ГӀомботи Бийботи]], [[Тамаш-Таьштамар]], Къамар 3аман, Къу Малсаги Майра Малсаги, Пахьтати Махьтати, мехкарий Харсен Нарс, [[Тани Гуг]], кхыбараш а {{sfn|Дахкильгов|1998|с=344}}.
Иллешта юкъе боккхача маьхе да «[[ГӀаьла Пайтакха]]» яха илли. Цу тӀа гу къавенна даи цун зӀамагӀа вола воӀи лоам вахаш волга, хӀаьта воккхагӀа вола воша ара вахаш волга, из арахьа бахаш хиннача кхыча къамех болча аьлашта тӀемца духьала увтташ волга. Илле тӀа ювцаш йола ха я гӀалгӀай лоамашка арабувлаш, ара баха Ӏохувшаш хинна ха{{sfn|Дахкильгов|1998|с=344}}.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{публикация|книга
|автор = Дахкильгов И. А.
|заглавие = ГIалгIай оаламаш, дувцараш, фаьлгаш, кицаш
|вид =
|ответственный = Сост. проф. И. А. Дахкильгов
|место = Саратов
|издательство = «Детская книга»
|издание =
|год = 1998
|страниц = 344
|ref = Дахкильгов
}}
* {{публикация|книга
|автор = Мальсагов А. У. Осмиев Х. С.
|заглавие = ГIалгIай фольклор
|вид =
|ответственный = Сост. проф. А. У. Мальсагов
|место = Грозный
|издательство = Нохчий книжни издательство
|издание =
|год = 1967
|страниц = 362
|ref = Мальсагов, Осмиев
}}
[[ОагӀат:ГIалгIай багахбувцам]]
dm70v4swrr5zeq1ldaaz1amu5yz0bsa
74147
74130
2026-04-20T23:22:01Z
Kwamikagami
1784
74147
wikitext
text/x-wiki
'''ГӀалгӀай багахбувцам''' ({{lang-ru|ингушский фольклор, устное народное творчество}}) — йоазонца доаца гӀалгӀай литература да.
== Багахбувцамах дола балхаш ==
ГӀалгӀай багахбувцам дӀаязбеш, тохкаш, къахьегаш хиннаб гӀалгӀай Ӏилманхой: [[Беканаькъан ДордагӀа́ Тембот]], [[Малсаганаькъан Кураза Зоврбик]], [[МутаӀаланаькъан Хьажбийкар]], [[Осменаькъан Сосе Хьамзат]], [[Малсаганаькъан Увайса Або]], [[Дахкилганаькъан Ӏадрахьмана ИбрахӀим]], [[ЖабагӀа Ийже Махьмад]], [[Тенканаькъан Абукар]], [[Матенаькъан Адама Мухьмад]].
ГӀалгӀай багахбувцам Ӏомабара даькъе нонагӀа бола толам лархӀа беза 1940-ча шерашка МутаӀаланаькъан Хьажбийкареи Осменаькъан Хьамзатеи арахийца «ГӀалгӀай фольклор» яха гуллам. Цу тӀа дар беламе, сатирически фаьлгаш, хьайбаех дола фаьлгаш, наьртех йола оаламаш, лирическии, бегийи, саг йоагӀача-йодача доахеи, турпалеи иллеш.
[[1961]]-ча шера [[Малсаганаькъан Дошалкъа]]си [[Заьзганаькъан Бахьаудин]]еи арахийцар «Хьайбах дола гӀалгӀай фаьлгаш» яха кинижка. [[1967]]-ча шера арадаьлар шоллагӀа том. Цу то́ма́ юкъебахар керда гулбаь багахбувцам. Из гуллам оттабаьр а арахийцар а Малсаганаькъан Увайса Або вар. [[1991]]-ча шера кепатеха арадаьлар Танкенаькъан Абукара оттадаь багахбувцама кинижка.
[[1998]]-[[2000]] шерашка арадаьлар Дахкилганаькъан ИбрахӀима кийчдаь «ГӀалгӀай оаламаш, дувцараш, фаьлгаш, кицаш» яхеи «Мудрые наставления предков» яхеи багахбувцама гулламаш. [[2002]]-ча шера кепатехар Малсаганаькъан Увайса Або оттадаьча «ГӀалгӀай багахбувцам» яхача гуллама.
Дахкилганаькъан ИбрахӀима гӀалгӀай багахбувцамах язъяь монографеш я: «Вайнаьха багахбувцам», «Исторический фольклор чеченцев и ингушей», «Мифы и легенды вайнахов». ИбрахӀима дукха экспедицеш еш хиннай вай гӀалгӀай юрташка, цо дӀаязбаь багахбувцам кепатеха хиннаб альманахе, багахбувцама кинижкашка (1967-чеи 1991-чеи шерашка арадаьннарашка) «Сказки, сказания и предания чеченцев и ингушей», «Сказки и легенды ингушей ичеченцев», «Илли»{{sfn|Мальсагов|1967|с=362}}.
== Багахбувцама жанраш ==
Багахбувцама жанраш: ''[[миф]]аш, [[оалам]]аш, [[легенда]]ш, [[наьрт-орстхо]]ех дола [[дувцар]]аш, тайп-тайпара [[фаьлг]]аш, сакъердаме [[дувцар]]аш, Цагенах дола [[дувцар]]аш, [[илли|иллеш]], [[белхам]]аш, [[назам|назмаш]], [[ховли-довзали|ховли-довзалеш]].''
Тайп-тайпара кепатехача фаьлгашта юкъе къаьстта бӀарг тӀаотташ да тамашийна-турпала фаьлгаш. ДукхагӀчарех цар йолаш йола сюжеташ вай багахбувцаме дӀаязъяь хиннаяц. Уж дӀа а язъяь, кепатохарца гӀалгӀай фаьлгий жанр дуккха йӀаьхегӀа хинна дӀаэттай. Духхьашха байнаб Дахкилганаькъан ИбрахӀима балхага гӀолла фаьлгашкара дукха турпалхой: [[Малх-кӀант]], [[Бетта-кӀант]],[[Седкъий-кӀант]], [[Оршми]], [[энжал]]аш, [[Ӏовдилг]], [[Джаьнталг]], [[ГӀомботи Бийботи]], [[Тамаш-Таьштамар]], Къамар 3аман, Къу Малсаги Майра Малсаги, Пахьтати Махьтати, мехкарий Харсен Нарс, [[Тани Гуг]], кхыбараш а {{sfn|Дахкильгов|1998|с=344}}.
Иллешта юкъе боккхача маьхе да «[[ГӀаьла Пайтакха]]» яха илли. Цу тӀа гу къавенна даи цун зӀамагӀа вола воӀи лоам вахаш волга, хӀаьта воккхагӀа вола воша ара вахаш волга, из арахьа бахаш хиннача кхыча къамех болча аьлашта тӀемца духьала увтташ волга. Илле тӀа ювцаш йола ха я гӀалгӀай лоамашка арабувлаш, ара баха Ӏохувшаш хинна ха{{sfn|Дахкильгов|1998|с=344}}.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{публикация|книга
|автор = Дахкильгов И. А.
|заглавие = ГӀалгӀай оаламаш, дувцараш, фаьлгаш, кицаш
|вид =
|ответственный = Сост. проф. И. А. Дахкильгов
|место = Саратов
|издательство = «Детская книга»
|издание =
|год = 1998
|страниц = 344
|ref = Дахкильгов
}}
* {{публикация|книга
|автор = Мальсагов А. У. Осмиев Х. С.
|заглавие = ГӀалгӀай фольклор
|вид =
|ответственный = Сост. проф. А. У. Мальсагов
|место = Грозный
|издательство = Нохчий книжни издательство
|издание =
|год = 1967
|страниц = 362
|ref = Мальсагов, Осмиев
}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀай багахбувцам]]
f0idskp1ql8eog40yq9bpjqvakux6ak
Овшанаькъан Ӏалихана Эльза
0
16101
74126
67568
2026-04-20T22:58:57Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[Овшанаькъан Iалихана Эльза]] → «[[Овшанаькъан Ӏалихана Эльза]]»
67568
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Овшанаькъан}}
'''О́вшанаькъан Ӏалиха́на Эльза''' ({{lang-ru|Аушева Эльза Алихановна}}) — Ӏилманхо-филолог, [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]а хьехархо я.
== Биографи ==
=== Дешар ===
О́вшанаькъан Эльза яьй [[1968]]-ча шера [[кӀимарса бетта 18]]-ча дийнахьа [[Шолжа-ГӀала]] тӀа [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]]. [[1986]]-ча шера, ишкол яьккха йоаллаше, из деша эттай Л. Н. Толстой цӀерагIа йолча, [[Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]е, филологически факультете. ТӀехдика университет йистеяккхарца [[1991]]-ча шера Ӏилман лакхерча ишкола йолча Комитето дӀахьожаярца из лаборантал балха отт гӀалгӀай филологе кафедре. [[1992]]-ча шера цо болх бу ассистент йолаш Л. Н. Толстой цӀерагIа йолча Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен университете, цу шшера цигга аспирантуре деша эттай. «ГӀалгӀай метта цӀера къамаьла доакъош» ({{lang-ru|«Именные части ингушского языка»}}) яха кандидатски диссертаци кийчъяьй цо, [[Оздой Фируза]]с кулгалдеш. 2007-ча шера цох кандидат хиннай «РФ къамай метташ (Кавказхой метташ)» ({{lang-ru|«Языки народов РФ (Кавказские языки)}}) яхача даькъе<ref>https://inggu.ru/about_the_university/structure/313/ ИнгГУ]</ref>.
=== Болх ===
[[1995]]-ча шера денз цо болх бу [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]е. [[2001]] шера денз йоккхагӀйола хьехархо йолаш, хӀаьта [[2010]] шера — [[доцент]] йолаш <ref>[https://inggu.ru/about_the_university/structure/313/ ИнгГУ]</ref>.
Хьехаш йола дисциплинаш:
* История изучения иберийско-кавказских языков<br>
* Современный ингушский язык<br>
* Введение в нахскую филологию<br>
* Сравнительная грамматика нахских языков
=== Дешара-методически болх ===
* Монографи «Ингушские части речи в ингушском языке» — 2012 ш.<br>
* ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Фонетика. Лексикологи. Морфологи. — 2021 ш.<br>
* Введение в иберийско-кавказское языкознание. — 2021 ш.<br>
* ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Морфологи. 1-ра дакъа. ЦӀера къамаьла доакъош — 2020 ш.<br>
* ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Морфологи. 1-ра дакъа. ЦӀера къамаьла доакъош.<br>
Хандош, хандеша формаш, гӀулакха къамаьла доакъош — 2020 ш.<br>
* ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Морфологи — 2021 ш.<br>
* Иберийско-кавказское языкознание — 2024 ш.<br>
* ГӀалгӀай метта морфологе практикум — 2024 ш.<br>
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
https://inggu.ru/about_the_university/structure/313/
[[ОагӀат:ГIалгIай Iилманхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай филологаш]]
7pwieuyde94wt1burrlkjuwd1iyqclc
74149
74126
2026-04-20T23:24:31Z
Kwamikagami
1784
74149
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Овшанаькъан}}
'''О́вшанаькъан Ӏалиха́на Эльза''' ({{lang-ru|Аушева Эльза Алихановна}}) — Ӏилманхо-филолог, [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]а хьехархо я.
== Биографи ==
=== Дешар ===
О́вшанаькъан Эльза яьй [[1968]]-ча шера [[кӀимарса бетта 18]]-ча дийнахьа [[Шолжа-ГӀала]] тӀа [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]]. [[1986]]-ча шера, ишкол яьккха йоаллаше, из деша эттай Л. Н. Толстой цӀерагӀа йолча, [[Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]е, филологически факультете. ТӀехдика университет йистеяккхарца [[1991]]-ча шера Ӏилман лакхерча ишкола йолча Комитето дӀахьожаярца из лаборантал балха отт гӀалгӀай филологе кафедре. [[1992]]-ча шера цо болх бу ассистент йолаш Л. Н. Толстой цӀерагӀа йолча Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен университете, цу шшера цигга аспирантуре деша эттай. «ГӀалгӀай метта цӀера къамаьла доакъош» ({{lang-ru|«Именные части ингушского языка»}}) яха кандидатски диссертаци кийчъяьй цо, [[Оздой Фируза]]с кулгалдеш. 2007-ча шера цох кандидат хиннай «РФ къамай метташ (Кавказхой метташ)» ({{lang-ru|«Языки народов РФ (Кавказские языки)}}) яхача даькъе<ref>https://inggu.ru/about_the_university/structure/313/ ИнгГУ]</ref>.
=== Болх ===
[[1995]]-ча шера денз цо болх бу [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]е. [[2001]] шера денз йоккхагӀйола хьехархо йолаш, хӀаьта [[2010]] шера — [[доцент]] йолаш <ref>[https://inggu.ru/about_the_university/structure/313/ ИнгГУ]</ref>.
Хьехаш йола дисциплинаш:
* История изучения иберийско-кавказских языков<br>
* Современный ингушский язык<br>
* Введение в нахскую филологию<br>
* Сравнительная грамматика нахских языков
=== Дешара-методически болх ===
* Монографи «Ингушские части речи в ингушском языке» — 2012 ш.<br>
* ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Фонетика. Лексикологи. Морфологи. — 2021 ш.<br>
* Введение в иберийско-кавказское языкознание. — 2021 ш.<br>
* ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Морфологи. 1-ра дакъа. ЦӀера къамаьла доакъош — 2020 ш.<br>
* ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Морфологи. 1-ра дакъа. ЦӀера къамаьла доакъош.<br>
Хандош, хандеша формаш, гӀулакха къамаьла доакъош — 2020 ш.<br>
* ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Морфологи — 2021 ш.<br>
* Иберийско-кавказское языкознание — 2024 ш.<br>
* ГӀалгӀай метта морфологе практикум — 2024 ш.<br>
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
https://inggu.ru/about_the_university/structure/313/
[[ОагӀат:ГӀалгӀай Ӏилманхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай филологаш]]
7zi7ufyrt5zny5hjrr1bek655iy86o9
ГIалгIай шахьараш
0
16103
74142
67570
2026-04-20T23:14:24Z
Kwamikagami
1784
merge duplicate article
74142
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[ГӀалгӀай тархьара шахьараш]]
7u7zgoy5sk6929f7milc1e0cslmorhs
ГӀаьзданаькъан Ахьмада Аьсет
0
16171
74124
67690
2026-04-20T22:58:39Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[ГIаьзданаькъан Ахьмада Аьсет]] → «[[ГӀаьзданаькъан Ахьмада Аьсет]]»
67690
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|ГӀазданаькъан}}
{{Писатель
| имя = ГӀазданаькъан Ахьмада Аьсет
| оригинал имени = {{lang-ru|Газдиева Ася Ахмедовна}}
| изображение =
| описание изображения =
| имя при рождении =
| полное имя =
| псевдонимы =
| дата рождения = 1.11.1969
| место рождения = {{МестоРождения|Наьсаре|ГӀалгӀайче}}
| дата смерти =
| место смерти =
| гражданство = {{Флагификация|СССР}} → {{RUS}}
| подданство =
| род деятельности = {{Писатель/кат|Эрсечен|СССР|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Оазархо|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}
| годы активности =
| направление =
| жанр =
| язык произведений = ГӀалгӀай мотт
| дебют =
| премии =
| награды =
| lib =
| сайт =
| викитека = <!--(укажите «нельзя», если произведения несвободны)-->
| викицитатник =
| автограф =
}}
'''ГӀазданаькъан А́хьмада Аьсет''' ({{lang-ru|Газдиева Ася Ахмедовна}}) ― оазархо, йоазонхо, [[ГӀалгӀай йоазонхой юкъарло]]н доакъашхо, говзанча.
ГӀазданаькъан Аьсет яьй [[1969]]-ча шера лайчилла бетта цхьоалагӀча дийнахьа [[Наьсаре]] Ахьмадеи Тамареи дезале. Наьсарерча бархӀ шерарча ишколе дийшача, дӀахо № 2 йолча ишколе юкъара дешар чакхдоаккх цо. Цул тӀехьагӀа Аьсета деш [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]е филологе факультете [[гӀалгӀай мотт]]и литературеи, эрсий мотти литературеи говзал Ӏомаеш. Цун хьалхара «Нана» яха байт кепатеха араяьннай [[1984]]-ча шера «[[Ленина никъ]]» яхача Наьсарен шахьара газета тӀа{{sfn|Патиев|2022|с=111}}.
== Кхоллам ==
• Чайтонг<br>
• Хали ― оапий гали<br>
• Малхинг<br>
• Дошо ябакх<br>
• ЦӀог доаца борз<br>
• Бабур<br>
• Ленивец Бари<br>
• Сенна эш дешар<br>
• Наьна дуӀаш<br>
• Къаман са да ― къаман мотт<br>
• Кокай наькъаш<br>
• Дегай оаз<br>
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{публикация|книга
|автор = Патиев Я.
|заглавие = Писатели Ингушетии
|вид =
|ответственный = Сост. проф. И. А. Патиев
|место = Ростов-на-Дону
|издательство = ООО «Южный издательский дом»
|издание =
|год = 2022
|страниц = 111
|ref = Патиев
}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой]]
7h5g2v3nbno3e8x8bnrzwf3termvc87
Ӏахилганаькъан Хьусена Зарета
0
16271
74135
68230
2026-04-20T23:06:13Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[Iахилганаькъан Хьусена Зарета]] → «[[Ӏахилганаькъан Хьусена Зарета]]»
68230
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Ӏахилганаькъан}}
{{Писатель
| имя = Iа́хилганаькъан Хьусе́на Зарета́
| оригинал имени = {{lang-ru|Ахильгова Зарета Хусеновна}}
| изображение =
| описание изображения =
| имя при рождении =
| полное имя =
| псевдонимы =
| дата рождения = 11.06.1961
| место рождения = {{МестоРождения|ДӀаьха Къух|ДӀаьхача Къуха тӀа}}
| дата смерти =
| место смерти = <!--{{МестоСмерти|}}-->
| гражданство = {{Флагификация|СССР}} → {{RUS}}
| подданство =
| род деятельности = {{Писатель/кат|Эрсечен|СССР|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Прозаик|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}
| годы активности =
| направление =
| жанр =
| язык произведений =
| дебют =
| премии =
| награды = [[«Къаман литературан декхараш тешшаме кхоачашдарах» йола Россе йоазонхой юкъарлон майдилг]]и, дипломи,
<br>«Мехкахошта хьалха [[карагӀдийннарех]]» яха ордени
| lib =
| сайт =
| викитека = <!--(укажите «нельзя», если произведения несвободны)-->
| викицитатник =
| автограф =
}}
'''Ӏа́хилганаькъан Хьусе́на Зарета́''' ({{lang-ru|Ахильгова Зарета Хусеновна}}) — [[йоазонхо]], [[оазархо]], [[Эрсечен йоазонхой юкъарло]]н а [[ГIалгIай йоазонхой юкъарло]]н а доакъашхо я.
== Биографи ==
Зарета яьй 1961-ча шера [[аьтинга бетта 11]]-ча дийнахьа [[ГӀалме шахьар]]е уллача [[ДӀаьха Къух]] яхача юрта ТӀоха Хьусенеи Атабе Хьавайи дезале. Да́ дийша́ хиннав Заретай, цо тайп-тайпарча ханашка [[ЖӀайрахой-Юрт]]а, [[Буро]] тӀа хьехархочун а ишколан директора а балхаш даьд. ТӀехьара цо къахьийга моттиг я [[Даькъасте|Къулбаседа Кавказа]] газ чуюлла [[урхале]], цига пхьар хиннав Хьусен. Нана бархӀ дезалхо (виъ воӀи йиъ йоӀи) кхевеш цӀагӀа хиннай. Зарета ше цӀагӀа ворхӀлагӀа хиннай{{sfn|Ӏарчакхнаькъан C.|2021|c=}}.
1968-ча шера из [[Буро-МагӀе|Буро-магӀерча]] ДӀаьхача Къуха тӀара] ишколе деша яхай. Цун алапаш Ӏомадеш, хьалхара дешара кийчо еш новкъостал деш хиннаб Заретай боккхагӀа бола йижарий. 1978-ча шера йистеяьккхай ишкол. 1979-ча шера денз школе болх бе йолаеннай, юххьанцарча классашка хьехархо йолаш. Болх бешше деша а хиннай из{{sfn|Ӏарчакхнаькъан C.|2021|c=}}. 1985-ча шера [[ХӀирий паччахьалкхен лоаман-металлурген университет]]е [[химико-биологе факультет]] яьккхай цо. Институт яьккхачул тӀехьагӀа цо болх баьб [[Аьлте-Юрт]]арча ишколе 1996 шерага кхаччалца<ref>''[[Тирканаькъан Iабдул-Салам]]''.[https://gazetaingush.ru/obshchestvo/pravda-zhizni-ingushskoy-poetessy-i-prozaika-zarety-ahilgovoy Правда жизни ингушской поэтессы и прозаика Зареты Ахильговой] / [[Ингушетия (газета)|Ингушетия]], 12.04.2023</ref>. 2011-ча шера цо чакхъяьккхай Москвера академе дунен халкъашта юкъера институт, цу хана денз «юриспруденци» яха балха говзал а я цун{{sfn|Ӏарчакхнаькъан C.|2021|c=}}.
== Кхоллам ==
Язде зӀамига йолча хана йолаеннай, хӀаьта йоазонхочун цӀи лелае дагахьа цӀенхаштта кхоллама болх цо дӀаболабаьб 2008-ча шера. Цул тӀехьагӀа арадийнад:
* «Безамахи безарехи» (2011)<br>
* «Ханахи, вахарахи, кхелахи» (2013)<br>
* «Дагардар» (2015)<br>
* «Откровение» (2013)<br>
* «Дошо зама» (2016)<br>
* «Хьалхара такилг» (2016){{sfn|Ӏарчакхнаькъан C.|2021|c=}}<br>
* «Гаьнара безам» (2022)<ref>[http://folklor-ri.ru/5954-rabotnik-rdnt-prinjal-uchastie-v-prezentacii-romana-zarety-ahilgovoi-ganara-bezam-lyubov-izdale.html Работник РДНТ принял участие в презентации романа Зареты Ахильговой «Гаьнара безам» («Любовь издалека»)]{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / [[Дом народного творчества]], 20.03.2022</ref>.
[[Москва|Москве]] арадийннача юкъарча книжкаш тӀа а хиннад цо даь йоазош. Царех да «Литературни республика», «Добровольца шу», «Безам дӀакъодабар», «Шера ханаш», «БӀаьшерен кхелаш», «Толашбарий доккха книжка», «Россе дахача къамий литературан антологи», «Кавказа поэзи. [[Гуржехье]]». Республике а цул арахьа а арадувлача журналаш тӀа а газеташ тӀа а кепа йийттай цун байташта{{sfn|Ӏарчакхнаькъан C.|2021|c=}}.
== Дезал ==
Зарета маьре я Аьлте-Юртарча Чуранаькъан Мехьте Абойга. Виъ дезалхо ва цар: кхо воӀи цхьа йоӀи{{sfn|Ӏарчакхнаькъан C.|2021|c=}}.
== СовгӀаташ ==
* «Мехкахошта хьалха карагӀдийннарех» яхача ордена кавалер
* «Къаман литературан декхараш тешшаме кхоачашдарах» йола Эрсечен йоазонхой юкъарлон майдилги, дипломи<ref>''[[Оздой Мухтара Мадина|Оздой Мадина]].''[https://gazetaingush.ru/obshchestvo/novye-vehi-tvorchestva-zarety-ahilgovoy Новые вехи творчества Зареты Ахильговой] / [[Ингушетия (газета)|Ингушетия]], 24.03.2022</ref>.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{публикация|книга
|автор = [[Патенаькъан Йоакъап|Патенаькъан Й.]]
|заглавие = ГӀалгӀайчен йоазонхой
|оригинал = Писатели Ингушетии
|вид =
|ответственный = Сост. проф. И. А. Патиев
|место = Ростов-на-Дону
|издательство = «Южный издательский дом»
|издание =
|год = 2022
|страниц = 111
|ref = Патиев
}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
|автор = [[Iарчакханаькъан Сали]]
|заглавие = Хьехархо, йоазонхо, юрист
|ссылка = https://serdalo.ru/inh/journalism/axilgova-zaretai-60-su-duz-ukx-denoska
|язык = inh
|издание = [[Сердало (газет)|Сердало]]
|тип = газет
|год = 2021
|месяц = 06
|число = 28
|том =
|номер =
|страницы =
|doi =
|issn =
|ref = Ӏарчакханаькъан С.
}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой]]
nmgb39d0mgvdymatc2qq9vx16on3hig
74145
74135
2026-04-20T23:19:52Z
Kwamikagami
1784
74145
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Ӏахилганаькъан}}
{{Писатель
| имя = Ӏа́хилганаькъан Хьусе́на Зарета́
| оригинал имени = {{lang-ru|Ахильгова Зарета Хусеновна}}
| изображение =
| описание изображения =
| имя при рождении =
| полное имя =
| псевдонимы =
| дата рождения = 11.06.1961
| место рождения = {{МестоРождения|ДӀаьха Къух|ДӀаьхача Къуха тӀа}}
| дата смерти =
| место смерти = <!--{{МестоСмерти|}}-->
| гражданство = {{Флагификация|СССР}} → {{RUS}}
| подданство =
| род деятельности = {{Писатель/кат|Эрсечен|СССР|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Прозаик|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}
| годы активности =
| направление =
| жанр =
| язык произведений =
| дебют =
| премии =
| награды = [[«Къаман литературан декхараш тешшаме кхоачашдарах» йола Россе йоазонхой юкъарлон майдилг]]и, дипломи,
<br>«Мехкахошта хьалха [[карагӀдийннарех]]» яха ордени
| lib =
| сайт =
| викитека = <!--(укажите «нельзя», если произведения несвободны)-->
| викицитатник =
| автограф =
}}
'''Ӏа́хилганаькъан Хьусе́на Зарета́''' ({{lang-ru|Ахильгова Зарета Хусеновна}}) — [[йоазонхо]], [[оазархо]], [[Эрсечен йоазонхой юкъарло]]н а [[ГӀалгӀай йоазонхой юкъарло]]н а доакъашхо я.
== Биографи ==
Зарета яьй 1961-ча шера [[аьтинга бетта 11]]-ча дийнахьа [[ГӀалме шахьар]]е уллача [[ДӀаьха Къух]] яхача юрта ТӀоха Хьусенеи Атабе Хьавайи дезале. Да́ дийша́ хиннав Заретай, цо тайп-тайпарча ханашка [[ЖӀайрахой-Юрт]]а, [[Буро]] тӀа хьехархочун а ишколан директора а балхаш даьд. ТӀехьара цо къахьийга моттиг я [[Даькъасте|Къулбаседа Кавказа]] газ чуюлла [[урхале]], цига пхьар хиннав Хьусен. Нана бархӀ дезалхо (виъ воӀи йиъ йоӀи) кхевеш цӀагӀа хиннай. Зарета ше цӀагӀа ворхӀлагӀа хиннай{{sfn|Ӏарчакхнаькъан C.|2021|c=}}.
1968-ча шера из [[Буро-МагӀе|Буро-магӀерча]] ДӀаьхача Къуха тӀара] ишколе деша яхай. Цун алапаш Ӏомадеш, хьалхара дешара кийчо еш новкъостал деш хиннаб Заретай боккхагӀа бола йижарий. 1978-ча шера йистеяьккхай ишкол. 1979-ча шера денз школе болх бе йолаеннай, юххьанцарча классашка хьехархо йолаш. Болх бешше деша а хиннай из{{sfn|Ӏарчакхнаькъан C.|2021|c=}}. 1985-ча шера [[ХӀирий паччахьалкхен лоаман-металлурген университет]]е [[химико-биологе факультет]] яьккхай цо. Институт яьккхачул тӀехьагӀа цо болх баьб [[Аьлте-Юрт]]арча ишколе 1996 шерага кхаччалца<ref>''[[Тирканаькъан Ӏабдул-Салам]]''.[https://gazetaingush.ru/obshchestvo/pravda-zhizni-ingushskoy-poetessy-i-prozaika-zarety-ahilgovoy Правда жизни ингушской поэтессы и прозаика Зареты Ахильговой] / [[Ингушетия (газета)|Ингушетия]], 12.04.2023</ref>. 2011-ча шера цо чакхъяьккхай Москвера академе дунен халкъашта юкъера институт, цу хана денз «юриспруденци» яха балха говзал а я цун{{sfn|Ӏарчакхнаькъан C.|2021|c=}}.
== Кхоллам ==
Язде зӀамига йолча хана йолаеннай, хӀаьта йоазонхочун цӀи лелае дагахьа цӀенхаштта кхоллама болх цо дӀаболабаьб 2008-ча шера. Цул тӀехьагӀа арадийнад:
* «Безамахи безарехи» (2011)<br>
* «Ханахи, вахарахи, кхелахи» (2013)<br>
* «Дагардар» (2015)<br>
* «Откровение» (2013)<br>
* «Дошо зама» (2016)<br>
* «Хьалхара такилг» (2016){{sfn|Ӏарчакхнаькъан C.|2021|c=}}<br>
* «Гаьнара безам» (2022)<ref>[http://folklor-ri.ru/5954-rabotnik-rdnt-prinjal-uchastie-v-prezentacii-romana-zarety-ahilgovoi-ganara-bezam-lyubov-izdale.html Работник РДНТ принял участие в презентации романа Зареты Ахильговой «Гаьнара безам» («Любовь издалека»)]{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / [[Дом народного творчества]], 20.03.2022</ref>.
[[Москва|Москве]] арадийннача юкъарча книжкаш тӀа а хиннад цо даь йоазош. Царех да «Литературни республика», «Добровольца шу», «Безам дӀакъодабар», «Шера ханаш», «БӀаьшерен кхелаш», «Толашбарий доккха книжка», «Россе дахача къамий литературан антологи», «Кавказа поэзи. [[Гуржехье]]». Республике а цул арахьа а арадувлача журналаш тӀа а газеташ тӀа а кепа йийттай цун байташта{{sfn|Ӏарчакхнаькъан C.|2021|c=}}.
== Дезал ==
Зарета маьре я Аьлте-Юртарча Чуранаькъан Мехьте Абойга. Виъ дезалхо ва цар: кхо воӀи цхьа йоӀи{{sfn|Ӏарчакхнаькъан C.|2021|c=}}.
== СовгӀаташ ==
* «Мехкахошта хьалха карагӀдийннарех» яхача ордена кавалер
* «Къаман литературан декхараш тешшаме кхоачашдарах» йола Эрсечен йоазонхой юкъарлон майдилги, дипломи<ref>''[[Оздой Мухтара Мадина|Оздой Мадина]].''[https://gazetaingush.ru/obshchestvo/novye-vehi-tvorchestva-zarety-ahilgovoy Новые вехи творчества Зареты Ахильговой] / [[Ингушетия (газета)|Ингушетия]], 24.03.2022</ref>.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{публикация|книга
|автор = [[Патенаькъан Йоакъап|Патенаькъан Й.]]
|заглавие = ГӀалгӀайчен йоазонхой
|оригинал = Писатели Ингушетии
|вид =
|ответственный = Сост. проф. И. А. Патиев
|место = Ростов-на-Дону
|издательство = «Южный издательский дом»
|издание =
|год = 2022
|страниц = 111
|ref = Патиев
}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
|автор = [[Ӏарчакханаькъан Сали]]
|заглавие = Хьехархо, йоазонхо, юрист
|ссылка = https://serdalo.ru/inh/journalism/axilgova-zaretai-60-su-duz-ukx-denoska
|язык = inh
|издание = [[Сердало (газет)|Сердало]]
|тип = газет
|год = 2021
|месяц = 06
|число = 28
|том =
|номер =
|страницы =
|doi =
|issn =
|ref = Ӏарчакханаькъан С.
}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой]]
4wt2jll91fq87on216ddv8qwnc3t8sp
74146
74145
2026-04-20T23:20:26Z
Kwamikagami
1784
74146
wikitext
text/x-wiki
{{Писатель
| имя = Ӏа́хилганаькъан Хьусе́на Зарета́
| оригинал имени = {{lang-ru|Ахильгова Зарета Хусеновна}}
| изображение =
| описание изображения =
| имя при рождении =
| полное имя =
| псевдонимы =
| дата рождения = 11.06.1961
| место рождения = {{МестоРождения|ДӀаьха Къух|ДӀаьхача Къуха тӀа}}
| дата смерти =
| место смерти = <!--{{МестоСмерти|}}-->
| гражданство = {{Флагификация|СССР}} → {{RUS}}
| подданство =
| род деятельности = {{Писатель/кат|Эрсечен|СССР|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Прозаик|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}
| годы активности =
| направление =
| жанр =
| язык произведений =
| дебют =
| премии =
| награды = [[«Къаман литературан декхараш тешшаме кхоачашдарах» йола Россе йоазонхой юкъарлон майдилг]]и, дипломи,
<br>«Мехкахошта хьалха [[карагӀдийннарех]]» яха ордени
| lib =
| сайт =
| викитека = <!--(укажите «нельзя», если произведения несвободны)-->
| викицитатник =
| автограф =
}}
'''Ӏа́хилганаькъан Хьусе́на Зарета́''' ({{lang-ru|Ахильгова Зарета Хусеновна}}) — [[йоазонхо]], [[оазархо]], [[Эрсечен йоазонхой юкъарло]]н а [[ГӀалгӀай йоазонхой юкъарло]]н а доакъашхо я.
== Биографи ==
Зарета яьй 1961-ча шера [[аьтинга бетта 11]]-ча дийнахьа [[ГӀалме шахьар]]е уллача [[ДӀаьха Къух]] яхача юрта ТӀоха Хьусенеи Атабе Хьавайи дезале. Да́ дийша́ хиннав Заретай, цо тайп-тайпарча ханашка [[ЖӀайрахой-Юрт]]а, [[Буро]] тӀа хьехархочун а ишколан директора а балхаш даьд. ТӀехьара цо къахьийга моттиг я [[Даькъасте|Къулбаседа Кавказа]] газ чуюлла [[урхале]], цига пхьар хиннав Хьусен. Нана бархӀ дезалхо (виъ воӀи йиъ йоӀи) кхевеш цӀагӀа хиннай. Зарета ше цӀагӀа ворхӀлагӀа хиннай{{sfn|Ӏарчакхнаькъан C.|2021|c=}}.
1968-ча шера из [[Буро-МагӀе|Буро-магӀерча]] ДӀаьхача Къуха тӀара] ишколе деша яхай. Цун алапаш Ӏомадеш, хьалхара дешара кийчо еш новкъостал деш хиннаб Заретай боккхагӀа бола йижарий. 1978-ча шера йистеяьккхай ишкол. 1979-ча шера денз школе болх бе йолаеннай, юххьанцарча классашка хьехархо йолаш. Болх бешше деша а хиннай из{{sfn|Ӏарчакхнаькъан C.|2021|c=}}. 1985-ча шера [[ХӀирий паччахьалкхен лоаман-металлурген университет]]е [[химико-биологе факультет]] яьккхай цо. Институт яьккхачул тӀехьагӀа цо болх баьб [[Аьлте-Юрт]]арча ишколе 1996 шерага кхаччалца<ref>''[[Тирканаькъан Ӏабдул-Салам]]''.[https://gazetaingush.ru/obshchestvo/pravda-zhizni-ingushskoy-poetessy-i-prozaika-zarety-ahilgovoy Правда жизни ингушской поэтессы и прозаика Зареты Ахильговой] / [[Ингушетия (газета)|Ингушетия]], 12.04.2023</ref>. 2011-ча шера цо чакхъяьккхай Москвера академе дунен халкъашта юкъера институт, цу хана денз «юриспруденци» яха балха говзал а я цун{{sfn|Ӏарчакхнаькъан C.|2021|c=}}.
== Кхоллам ==
Язде зӀамига йолча хана йолаеннай, хӀаьта йоазонхочун цӀи лелае дагахьа цӀенхаштта кхоллама болх цо дӀаболабаьб 2008-ча шера. Цул тӀехьагӀа арадийнад:
* «Безамахи безарехи» (2011)<br>
* «Ханахи, вахарахи, кхелахи» (2013)<br>
* «Дагардар» (2015)<br>
* «Откровение» (2013)<br>
* «Дошо зама» (2016)<br>
* «Хьалхара такилг» (2016){{sfn|Ӏарчакхнаькъан C.|2021|c=}}<br>
* «Гаьнара безам» (2022)<ref>[http://folklor-ri.ru/5954-rabotnik-rdnt-prinjal-uchastie-v-prezentacii-romana-zarety-ahilgovoi-ganara-bezam-lyubov-izdale.html Работник РДНТ принял участие в презентации романа Зареты Ахильговой «Гаьнара безам» («Любовь издалека»)]{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / [[Дом народного творчества]], 20.03.2022</ref>.
[[Москва|Москве]] арадийннача юкъарча книжкаш тӀа а хиннад цо даь йоазош. Царех да «Литературни республика», «Добровольца шу», «Безам дӀакъодабар», «Шера ханаш», «БӀаьшерен кхелаш», «Толашбарий доккха книжка», «Россе дахача къамий литературан антологи», «Кавказа поэзи. [[Гуржехье]]». Республике а цул арахьа а арадувлача журналаш тӀа а газеташ тӀа а кепа йийттай цун байташта{{sfn|Ӏарчакхнаькъан C.|2021|c=}}.
== Дезал ==
Зарета маьре я Аьлте-Юртарча Чуранаькъан Мехьте Абойга. Виъ дезалхо ва цар: кхо воӀи цхьа йоӀи{{sfn|Ӏарчакхнаькъан C.|2021|c=}}.
== СовгӀаташ ==
* «Мехкахошта хьалха карагӀдийннарех» яхача ордена кавалер
* «Къаман литературан декхараш тешшаме кхоачашдарах» йола Эрсечен йоазонхой юкъарлон майдилги, дипломи<ref>''[[Оздой Мухтара Мадина|Оздой Мадина]].''[https://gazetaingush.ru/obshchestvo/novye-vehi-tvorchestva-zarety-ahilgovoy Новые вехи творчества Зареты Ахильговой] / [[Ингушетия (газета)|Ингушетия]], 24.03.2022</ref>.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{публикация|книга
|автор = [[Патенаькъан Йоакъап|Патенаькъан Й.]]
|заглавие = ГӀалгӀайчен йоазонхой
|оригинал = Писатели Ингушетии
|вид =
|ответственный = Сост. проф. И. А. Патиев
|место = Ростов-на-Дону
|издательство = «Южный издательский дом»
|издание =
|год = 2022
|страниц = 111
|ref = Патиев
}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
|автор = [[Ӏарчакханаькъан Сали]]
|заглавие = Хьехархо, йоазонхо, юрист
|ссылка = https://serdalo.ru/inh/journalism/axilgova-zaretai-60-su-duz-ukx-denoska
|язык = inh
|издание = [[Сердало (газет)|Сердало]]
|тип = газет
|год = 2021
|месяц = 06
|число = 28
|том =
|номер =
|страницы =
|doi =
|issn =
|ref = Ӏарчакханаькъан С.
}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой]]
4s5jf86t6cqb4ti0uuul8uvahot59b4
Оздой Ӏабдурахьмана Бекхан
0
16292
74128
68047
2026-04-20T22:59:11Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[Оздой Iабдурахьмана Бекхан]] → «[[Оздой Ӏабдурахьмана Бекхан]]»
68047
wikitext
text/x-wiki
{{Спортсмен
| имя = Оздой Бекхан
| пол = маӀа
| специализация = [[Греко-римская борьба|Яний-румой кӀалтохарг]]
| полное имя = Оздой Iабдурахьмана Бекхан
| оригинал имени =
| изображение =
| ширина =
| описание изображения =
| дата рождения =
| место рождения =
| гражданство = {{RUS}}
| вес = 80 кийлага кхаччалца
| рост = 180 см
| тренер = * Хакиев Б. Б.;
* Закарян А. Г.;
* Юсуфов Ю. Д.;
* Воронин П. А.;
* Новаковский С. В.
| звание = {{Мастер спорта России международного класса}}
| дата смерти =
| место смерти =
| медали = {{Турнир|[[Чемпионат Европы по борьбе|Европан чемпионат]]}}
{{медаль|Дотув|[[Чемпионат Европы по борьбе 2018|Каспийск 2018]]|87 кийлага кхаччалца}}
{{Турнир|[[Гран-при Ивана Поддубного|Поддубни Ивана гран-при]]}}
{{медаль|Дошув|[[Гран-при Ивана Поддубного|Тюмень 2014]]|80 кийлага кхаччалца}}
{{медаль|Дотув|[[Гран-при Ивана Поддубного|Тюмень 2016]]|85 кийлага кхаччалца}}
{{медаль|Дошув|[[Гран-при Ивана Поддубного|Краснодар 2018]]|87 кийлага кхаччалца}}
}}
'''Оздо́й Iабдурахьма́на Бекьха́н''' ({{lang-ru|Оздоев Бекхан Абдурахманович}}) — [[Греко-римская борьба|Яний-румой кӀалтохаргах]] вола Россе спортсмен, 2018-ча шерарча [[Европа]]й чемпионате [[дото]] [[яхьарат]] даьккхар, [[Россе]] чемпионатий призер, къамашта юкъерча классах йолча Россе спорта говзанча. 2014-ча шера денз Сборни тоабан доакъашхо.
== Спорта толамаш ==
* 2010-ча шера хинна [[Кадеташта юкъера кӀалтохаргах йола Европай чемпионат]] — {{1}};
* 2013-ча шера хинна юниорашта юкъера [[Дунен чемпионат]] — {{3}};
* 2014-ча шера хинна [[яний-румой кӀалтохаргах йола Россе Чемпионат]] — {{1}};
* 2014-ча шера [[Гран-при Ивана Поддубного|Поддубни Ивана гран-при]] — {{1}};
* 2015-ча шера хинна [[яний-румой кӀалтохаргах йола Россе чемпионат]] — {{3}};
* 2016-ча шера [[Гран-при Ивана Поддубного|Поддубни Ивана гран-при]] — {{2}};
* 2018-ча шера хинна [[яний-румой кӀалтохаргах йола Россе Чемпионат]] — {{1}};
* 2018-ча шера [[Гран-при Ивана Поддубного|Поддубни Ивана гран-при]] — {{1}};
* «Мемориал Палусалу-2018» яха дунен къамашта юкъера турнир — {{1}};
* 2019-ча шера хинна [[яний-румой кӀалтохаргах йола Россе чемпионат]] — {{3}};
* 2021-ча шера хинна [[яний-румой кӀалтохаргах йола Россе чемпионат]] — {{2}};
== ТӀатовжамаш ==
* {{cite web
|url = http://www.wrestrus.ru/users/439
|title = Бекхан Оздоев
|publisher = [[Федерация спортивной борьбы России]]
|accessdate = 2018-03-26
|archive-date = 2018-03-27
|archive-url = https://web.archive.org/web/20180327023636/http://www.wrestrus.ru/users/439
|deadlink = no
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180327023636/http://www.wrestrus.ru/users/439 |date=2018-03-27 }}
* {{cite web
|title = Оздоев
|url = https://www.infosport.ru/person/8993
|website = Спортивная Россия
|accessdate = 2019-06-18
|ref = infosport
|archive-date = 2019-05-15
|archive-url = https://web.archive.org/web/20190515113701/https://www.infosport.ru/person/8993
|deadlink = no
}}
hviqczobblms96lvynq9c7kccvmbpj7
74148
74128
2026-04-20T23:22:56Z
Kwamikagami
1784
74148
wikitext
text/x-wiki
{{Спортсмен
| имя = Оздой Бекхан
| пол = маӀа
| специализация = [[Греко-римская борьба|Яний-румой кӀалтохарг]]
| полное имя = Оздой Ӏабдурахьмана Бекхан
| оригинал имени =
| изображение =
| ширина =
| описание изображения =
| дата рождения =
| место рождения =
| гражданство = {{RUS}}
| вес = 80 кийлага кхаччалца
| рост = 180 см
| тренер = * Хакиев Б. Б.;
* Закарян А. Г.;
* Юсуфов Ю. Д.;
* Воронин П. А.;
* Новаковский С. В.
| звание = {{Мастер спорта России международного класса}}
| дата смерти =
| место смерти =
| медали = {{Турнир|[[Чемпионат Европы по борьбе|Европан чемпионат]]}}
{{медаль|Дотув|[[Чемпионат Европы по борьбе 2018|Каспийск 2018]]|87 кийлага кхаччалца}}
{{Турнир|[[Гран-при Ивана Поддубного|Поддубни Ивана гран-при]]}}
{{медаль|Дошув|[[Гран-при Ивана Поддубного|Тюмень 2014]]|80 кийлага кхаччалца}}
{{медаль|Дотув|[[Гран-при Ивана Поддубного|Тюмень 2016]]|85 кийлага кхаччалца}}
{{медаль|Дошув|[[Гран-при Ивана Поддубного|Краснодар 2018]]|87 кийлага кхаччалца}}
}}
'''Оздо́й Ӏабдурахьма́на Бекьха́н''' ({{lang-ru|Оздоев Бекхан Абдурахманович}}) — [[Греко-римская борьба|Яний-румой кӀалтохаргах]] вола Россе спортсмен, 2018-ча шерарча [[Европа]]й чемпионате [[дото]] [[яхьарат]] даьккхар, [[Россе]] чемпионатий призер, къамашта юкъерча классах йолча Россе спорта говзанча. 2014-ча шера денз Сборни тоабан доакъашхо.
== Спорта толамаш ==
* 2010-ча шера хинна [[Кадеташта юкъера кӀалтохаргах йола Европай чемпионат]] — {{1}};
* 2013-ча шера хинна юниорашта юкъера [[Дунен чемпионат]] — {{3}};
* 2014-ча шера хинна [[яний-румой кӀалтохаргах йола Россе Чемпионат]] — {{1}};
* 2014-ча шера [[Гран-при Ивана Поддубного|Поддубни Ивана гран-при]] — {{1}};
* 2015-ча шера хинна [[яний-румой кӀалтохаргах йола Россе чемпионат]] — {{3}};
* 2016-ча шера [[Гран-при Ивана Поддубного|Поддубни Ивана гран-при]] — {{2}};
* 2018-ча шера хинна [[яний-румой кӀалтохаргах йола Россе Чемпионат]] — {{1}};
* 2018-ча шера [[Гран-при Ивана Поддубного|Поддубни Ивана гран-при]] — {{1}};
* «Мемориал Палусалу-2018» яха дунен къамашта юкъера турнир — {{1}};
* 2019-ча шера хинна [[яний-румой кӀалтохаргах йола Россе чемпионат]] — {{3}};
* 2021-ча шера хинна [[яний-румой кӀалтохаргах йола Россе чемпионат]] — {{2}};
== ТӀатовжамаш ==
* {{cite web
|url = http://www.wrestrus.ru/users/439
|title = Бекхан Оздоев
|publisher = [[Федерация спортивной борьбы России]]
|accessdate = 2018-03-26
|archive-date = 2018-03-27
|archive-url = https://web.archive.org/web/20180327023636/http://www.wrestrus.ru/users/439
|deadlink = no
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180327023636/http://www.wrestrus.ru/users/439 |date=2018-03-27 }}
* {{cite web
|title = Оздоев
|url = https://www.infosport.ru/person/8993
|website = Спортивная Россия
|accessdate = 2019-06-18
|ref = infosport
|archive-date = 2019-05-15
|archive-url = https://web.archive.org/web/20190515113701/https://www.infosport.ru/person/8993
|deadlink = no
}}
0kbg5yxpz41jdzr9ftw9djnr8clmpbr
ГӀалгӀай литература
0
16683
74132
69248
2026-04-20T23:01:59Z
Kwamikagami
1784
74132
wikitext
text/x-wiki
'''ГӀалгӀай литература''' ({{lang-ru|Ингушская литература}}) — [[ГӀалгӀай мотт|гӀалгӀай меттала]] дола [[гӀалгӀай къам]]ан [[литература]] да.
== Тархьар ==
ГӀалгӀай литература доладеннад [[наьрташ|наьртех]] долча литература тӀара ([[фаьлг]]аш, [[оалам]]аш, [[турпал]]а [[Илли|иллеш]], [[ловзар]]аш). Хьалхара литературан [[Ӏарбий мотт|Ӏарбий меттала]] даь дола йоазув XIX бӀаьшера хана чухь даь да. Советий Ӏаьдал даларца ший массаза йолча кепа тӀа даьннад гӀалгӀай литературан [[йоазув]]<ref>{{Cite web|url=http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le4/le4-4961.htm|title=Ингушская литература|author=|website=Литературная энциклопедия. Т. 4|date=1930|publisher=feb-web.ru|accessdate=2018-07-07|archive-date=2018-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708015834/http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le4/le4-4961.htm|deadlink=no}}</ref>.
ГӀалгӀай литература тохкаш дуккха къахьийгарех ва [[Дахкилганаькъан Ӏадрахьмана ИбрахӀим]], къаьстта цо дукха болх баьб [[гӀалгӀай багахбувцам]] тохкаш<ref>{{Cite news|title=Памяти Ибрагима Дахкильгова К 80-летию ученого и патриота|url=http://gazetaingush.ru/obshchestvo/k-80-letiyu-uchenogo-i-patriota|work=«Ингушетия» — интернет-газета|date=2017-08-15|accessdate=2018-07-07|language=ru|archivedate=2018-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180708015826/http://gazetaingush.ru/obshchestvo/k-80-letiyu-uchenogo-i-patriota}}</ref>.
Эггара хьалха берашта хетадаь дола [[дувцар]]аш, [[фаьлг]]аш язде волавеннав Дахкилганаькъан ИбрахӀим [[Нохч-ГӀалгӀай книжни издательство|Нохч-ГӀалгӀай дешаргий зарбанче]] 1970-ча шерашка редактор хиннача [[Заьзганаькъан Азмат]]а дехарца. Цу шерашка чӀоагӀа эшаш дар берашта хетадаь литература<ref name=":2">{{Cite news|title=Ибрагим Дахкильгов и ингушеведение|author=М.А. Матиев|url=http://magas.bezformata.ru/listnews/ibragim-dahkilgov-i-ingushevedenie/61935615/|work=БезФормата.RU|date=|accessdate=2018-07-07|archivedate=2018-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180708015518/http://magas.bezformata.ru/listnews/ibragim-dahkilgov-i-ingushevedenie/61935615/}}</ref>. Йоазонхой вахарах а кхолламах а лаьца балхаш даьд цо (масала, [[Малсаганаькъан Кураза Зоврбик|Малсаганаькъан Зоврбика]], [[МутаӀаланаькъан Шовхала Хьажбийкар|МутаӀаланаькъан Хьажбийкара]])<ref name=":3">{{Cite web|url=http://krkrub.kubannet.ru/navig/page/63/message/227/|title=Дахкильгов Ибрагим Абдурахманович|publisher=krkrub.kubannet.ru|accessdate=2018-07-07|archive-date=2018-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708020242/http://krkrub.kubannet.ru/navig/page/63/message/227/|deadlink=no}}</ref>.
Цо кулгалдеш, вӀашагӀъеллай гӀалгӀайи эрсийи меттала 10 томах латта «[[Антология ингушского фольклора|ГӀалгӀай багахбувцама антологи]]» яха проект<ref>{{Cite news|title=Памяти ученого Ибрагим Дахкильгов — ученый, гражданин, патриот|url=http://gazetaingush.ru/obshchestvo/ibragim-dahkilgov-uchenyy-grazhdanin-patriot|work=«Ингушетия» — интернет-газета|date=2017-10-26|accessdate=2018-07-07|language=ru|archivedate=2018-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180708015810/http://gazetaingush.ru/obshchestvo/ibragim-dahkilgov-uchenyy-grazhdanin-patriot}}</ref>.
== ГӀалгӀай йоазонхой ==
* [[Байсаранаькъан Муртаза Идрис]] (1911—1993)
* [[Беканаькъан ДордагӀа Тембот]] (1873—1939)
* [[Боканаькъан Хаме Ахьмад]] (1924—2006)
* [[Ведажанаькъан Абабукара Ахьмад]] (1916—1996)
* [[Гойганаькъан Сипсой Ӏадал-Хьамид]] (1896—1948)
* [[Дахкилганаькъан Ӏадрахьмана ИбрахӀим]] (1937—2014)
* [[Заьзганаькъан Хьусена Бахьаудин]] (1908—1965)
* [[Малсаганаькъан Кураза Зоврбик]] (1894—1935)
* [[Малсаганаькъан Дахий Дошалкъа]] (1898—1966)
* [[МутаӀаланаькъан Шовхала Хьажбикар]] (1910—1964)
* [[Пхьиленаькъан Ӏасолта Махьмад-СаӀид]] (1929—2004)
* [[Пхьиленаькъан Абазбика Амир]] (ваьв 1938)
* [[Чахканаькъан Идриса СаӀид]] (1938—2008)
* [[Янданаькъан Хамарзий Джамалда]] (1916—1979)
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{Книга|автор=И. А. Дахкильгов|заглавие=Ингушская литература (период развития до 40—х годов)|ответственный=|издание=|место=Грозный|издательство=Чечено—Ингушское книжное издательство|год=1975|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=|заглавие=Сказки, сказания и предания чеченцев и ингушей|ответственный=И.А.Дахкильгов и А.О.Мальсагов|издание=|место=Грозный|издательство=Чечено—Ингушское книжное издательство|год=1986|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=И. А. Дахкильгов|заглавие=Мифы и легенды вайнахов|ответственный=|издание=|место=Грозный|издательство=Чечено—Ингушское книжное издательство|год=1991|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=И. А. Дахкильгов|заглавие=Мудрые наставления наших предков. Из ингушского фольклора|ответственный=|издание=|место=Нальчик|издательство=|год=2000|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=И. А. Дахкильгов|заглавие=Ингушский нартский эпос|ответственный=|издание=|место=Нальчик|издательство=Тетраграф|год=2012|страницы=|страниц=599|isbn=978-5-906002-42-6|isbn2=}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{Cite web|url=http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le4/le4-4961.htm|title=Ингушская литература|author=|website=Русская литература и фольклор. Фундаментальная электронная библиотека|date=|publisher=}}
[[ОагӀат:Эрсечен къамай литература]]
[[ОагӀат:Литература метташка гӀолла]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай литература|ГӀалгӀай литература]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен литература|ГӀалгӀайчен литература]]
qx776xfuwjmcuhsmcc19yvji3tf4fy6
ГӀиргӀизо мотт
0
17284
74115
70449
2026-04-20T22:51:57Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[Гӏиргӏизо мотт]] → «[[ГӀиргӀизо мотт]]»
70449
wikitext
text/x-wiki
{{Мотт
| имя = Гӏиргӏизо мотт
| карта = Distribution of the Kyrgyz language.png
| описание карты = Гӏиргӏиз мотт бувцаш меттигаш
| самоназвание = Кыргыз тили, кыргызча / قىرعىز تئلى، قىرعىزچا
| страны = [[Гӏиргӏизче]], [[Гӏазакхстан]], [[Чинойче]], [[Узбекстан]], [[Россе Федераци]], [[Таджикстан]], [[Афганистан]], [[Турци]]
| регионы = *{{KAZ}}:
* [[Алмате область]]
** [[Жамбыле шахьар(Алматан область)|Жамбыле шахьар]]
** [[Карасай шахьар]]
** [[Кеген шахьар]]
** [[Райымбека шахьар]]
* [[Жамбыле область]]
** [[Жамбыле шахьар(Жамбыле область)|Жамбыле шахьар]]
** [[Жуалыне шахьар]]
** [[Кордай шахьар]]
** [[Меркене шахьар]]
** [[Т. Рыскулнаькъане цӏера шахьар]]
** [[Шуске шахьар]]
* [[Туркестана область]]
** [[Толебий шахьар]]
*{{CHN}}:
*[[Кызылсу-Киргизский АО|Кызылсу-Гӏиргӏиза автономе го]]
*{{UZB}}:
* [[Андижане область]]
* [[Намангане область]]
*{{RUS}}
*{{TJK}}:
* [[Лахш шахьар]]
* [[Горно-Бадахшанская автономная область|Лоаман Бадахшан]]
** [[Мургабе шахьар]]
*{{TUR}}
*{{Flag|Taliban}} [[Афганистан]]:
* [[Бадахшан (провинция)|Бадахшан]]
** [[Вахан (район, Афганистан)|Вахане шахьар]]
| официальный язык = {{Флагификация|Киргизия}}<br>''Международные организации:''<br>{{Флагификация|Тюркский совет}}<br>[[Файл:Flag of the Eurasian Economic Union.svg|22px|border|ЕАЭС]] [[Евразийский экономический союз]]
| регулирующая организация = Комиссия по национальному языку при президенте КР
| число носителей = ~ 6 млн<ref>{{Cite web|url=https://joshuaproject.net/languages/kir|title=Kyrgyz language resources {{!}} Joshua Project|website=joshuaproject.net|access-date=2025-06-16}}</ref>
| рейтинг =
| статус = в безопасности
| вымер =
| категория = [[языки Евразии|Евразе метташ]]
| классификация = {{Tree list}}
* [[Тюркские языки|Тюрке метташ]]
** [[Кыпчакская языки|Кыпчаке тоаба]]
*** [[Киргизско-кыпчакские языки|Гӏиргӏизо-Кыпчаке тоаба]]<ref name="БРЭ">{{БРЭ |статья= Киргизский язык|автор= |год= |ref= |ссылка= https://old.bigenc.ru/linguistics/text/5229874|архив= https://web.archive.org/web/20240615203230/https://old.bigenc.ru/linguistics/text/5229874|архив дата= 2024-06-15}}</ref>
{{Tree list/end}}
| ГОСТ 7.75–97 = кир/кыр 305
}}
<references />
d4wyoftex7ais0hjstdz3ltn7ppsjq4
74117
74115
2026-04-20T22:52:39Z
Kwamikagami
1784
74117
wikitext
text/x-wiki
{{Мотт
| имя = ГӀиргӀизо мотт
| карта = Distribution of the Kyrgyz language.png
| описание карты = ГӀиргӀиз мотт бувцаш меттигаш
| самоназвание = Кыргыз тили, кыргызча / قىرعىز تئلى، قىرعىزچا
| страны = [[ГӀиргӀизче]], [[ГӀазакхстан]], [[Чинойче]], [[Узбекстан]], [[Россе Федераци]], [[Таджикстан]], [[Афганистан]], [[Турци]]
| регионы = *{{KAZ}}:
* [[Алмате область]]
** [[Жамбыле шахьар(Алматан область)|Жамбыле шахьар]]
** [[Карасай шахьар]]
** [[Кеген шахьар]]
** [[Райымбека шахьар]]
* [[Жамбыле область]]
** [[Жамбыле шахьар(Жамбыле область)|Жамбыле шахьар]]
** [[Жуалыне шахьар]]
** [[Кордай шахьар]]
** [[Меркене шахьар]]
** [[Т. Рыскулнаькъане цӀера шахьар]]
** [[Шуске шахьар]]
* [[Туркестана область]]
** [[Толебий шахьар]]
*{{CHN}}:
*[[Кызылсу-Киргизский АО|Кызылсу-ГӀиргӀиза автономе го]]
*{{UZB}}:
* [[Андижане область]]
* [[Намангане область]]
*{{RUS}}
*{{TJK}}:
* [[Лахш шахьар]]
* [[Горно-Бадахшанская автономная область|Лоаман Бадахшан]]
** [[Мургабе шахьар]]
*{{TUR}}
*{{Flag|Taliban}} [[Афганистан]]:
* [[Бадахшан (провинция)|Бадахшан]]
** [[Вахан (район, Афганистан)|Вахане шахьар]]
| официальный язык = {{Флагификация|Киргизия}}<br>''Международные организации:''<br>{{Флагификация|Тюркский совет}}<br>[[Файл:Flag of the Eurasian Economic Union.svg|22px|border|ЕАЭС]] [[Евразийский экономический союз]]
| регулирующая организация = Комиссия по национальному языку при президенте КР
| число носителей = ~ 6 млн<ref>{{Cite web|url=https://joshuaproject.net/languages/kir|title=Kyrgyz language resources {{!}} Joshua Project|website=joshuaproject.net|access-date=2025-06-16}}</ref>
| рейтинг =
| статус = в безопасности
| вымер =
| категория = [[языки Евразии|Евразе метташ]]
| классификация = {{Tree list}}
* [[Тюркские языки|Тюрке метташ]]
** [[Кыпчакская языки|Кыпчаке тоаба]]
*** [[Киргизско-кыпчакские языки|ГӀиргӀизо-Кыпчаке тоаба]]<ref name="БРЭ">{{БРЭ |статья= Киргизский язык|автор= |год= |ref= |ссылка= https://old.bigenc.ru/linguistics/text/5229874|архив= https://web.archive.org/web/20240615203230/https://old.bigenc.ru/linguistics/text/5229874|архив дата= 2024-06-15}}</ref>
{{Tree list/end}}
| ГОСТ 7.75–97 = кир/кыр 305
}}
<references />
rngkecc8303kidapk418cb28dwk8zsl
ГӀалгӀай лоамара шаьрача ӀокӀалабовлар
0
17946
74094
71971
2026-04-20T17:50:37Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74094
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Карта расселения ингушских обществ в XVIII веке (Крупнов Е. И.).jpg|мини|справа|XVIII-ча бӀаьшерара гӀалгӀай шахьарий мехкасурт, Е. И. Крупновс оттадаьчох,{{sfn|Крупнов|1971|c=37}}]]
'''ГӀалгӀай лоамара шаьрача ӀокӀалабовлар''' ({{lang-ru|Переселение ингушей с гор на равнину}}) — XVII-ча бӀаьшера чаккхенгара денз [[гӀалгӀай]] [[гӀалгӀай лоаме|лоамара]] [[гӀалгӀай шаьраче|шаьрача]] ара [[переселение|кхалхар]]. Шаьрача ховшар [[Эс]]а тӀеи, [[Фарта]]н тӀеи, [[Тийрка чӀож]]агеи, [[ТӀаьрша аре]]нгеи гӀолла. ГӀалгӀай цӀаьхха баьннабац ара, кӀезиг-кӀезига бувлаш хиннаб уж шаьрача доали низи долаш хиннараш гӀаьбартий хиннадаьи, гӀалгӀай царна духьалъотта шоай низ ца хиннадаьи{{sfn|История ингушского народа|2010|с=}}.
== Оарстхой ==
ГӀалгӀай лоамара хьаарабовлар лоамйисте хиннад эггара хьалха — [[Фарта]]н тӀа кхелхаб нах цкъарчоа — цига хьахиннай керда [[гӀалгӀай шахьараш|шахьар]] — [[оарстхой шахьар]]{{sfn|История ингушского народа|2010|с=}}.
== Онгуштхой ==
Кхы а XVII-ча бӀаьшера [[ГӀалми|ГӀалме]] корта [[Онгушт]]е ба́хаш хиннаб гӀалгӀай, гуржий паччахьа воӀ хиннача Вахушти Багратионе яздаьчох. Цу юрта цӀерагӀа йоагӀаш я эрсий меттала ''ингуши'' яха цӀи. Вахуште ший болх язбеча хана 1724-ча шерага кхаччалца ше гулбаьча хоама тӀа гӀолла гулбаьб из. Онгуштах цо яздаьд{{sfn|История ингушского народа|2010|с=}}:
{{начало цитаты}}
«Мехка [[дода хий]] {{iw3|Пшавия|Пхийи мехка́и}} {{iw3|Глигви|Глигвени}} юкъе йолча [[Кавказ]]ера доагӀаш да къулбехьере гӀинбухехьа а додаш... Цу хи тӀа латт ''Ангуст(и)'', йоккха юрт; из чӀож а гӀишлоши юрташи йолаш я... ТӀаккха Ангуста бахархой черсашта тара ба, динах бусалба ба уж, сунний».
{{конец цитаты|источник=}}
Из къамаьл бахьан долаш Онгушта йисте кхы кагегӀа отараш хинна хила дезаш санна хет. Онгушта а юхерча юрташка а ба́хача на́хах [[онгуштхой]] яха цӀи яхай{{sfn|История ингушского народа|2010|с=}}.
XVIII-ча бӀаьшера тоабаш хьаеш, цхьана дуккха ӀокӀалабувла болебаннаб. Каьхаташа хьадеча тешалех, XVIII-ча бӀаьшерен шоллагӀча даькъе таханарча [[ГӀалме шахьар]]а лаьтташка дуккха гӀалгӀай пхьанаш хиннай. Лоамара ӀокӀалабувлараш кагий отараш а деш Ӏохувшаш хиннаб. ЙоккхагӀча пхьанех хиннай [[Ангушт]]и, [[Шолхи]]и, [[Зовр-Ков]]и{{sfn|История ингушского народа|2010|с=}}.
Дивизе квартирмейстер хиннача Л. Штедера 1781-ча шера ГӀалгӀай Мехка го баьккха яздаь хиннад{{sfn|История ингушского народа|2010|с=}}:
{{начало цитаты}}
«Шолжа хин бердаца гӀалгӀай аренашкеи кхашкеи гӀолла водар со лоам дӀатӀакхаьча вала валлалца. Шолжал дехьа 4 вераст малхбоалехьа хьу тӀаяьннача гана ([[орц|орца́]]) кӀала 3 е 4 [[Ахкий-Юрт|ахкий-юртахой]] юрт улар, гӀалгӀайи оарстхойи ийна йола... Малхбузехьа 5 вераст яьлча [[ГӀалми|ГӀалмен]] йисте [[гӀалгӀай]] е [[кистий]] болча кхаьчар тхо из хьу тӀаяьннача гана чура арадоаллача метте... Дукха ха йоацаш ''[[Шолхи|Шалха]]'' яхаш йола гӀалгӀай колони цунна кӀала хайнай, лоамашта кӀала... Духхьала цу цхьан колоне ший къонахчали къаман [[ди (низ)|ди-низи]] бахьан долаш лоатталуш яр шоашта гӀаьбартий йоал тӀайила мел гӀертача из тӀера а кхоссаш, цу тӀа эздегӀа волча аьлех цаӀ а веннав. ГӀалме аьрда берда тӀа лоам йистте 200 тайпан цӀи йола нах ба́х. Шоашта хьалхашка кӀоарга бери лоралургдолаш хин берди ба царга».
{{oq|ru|«Я следовал берегом реки Сунжи через равнины, и поля ингушей почти до гор. По ту сторону (Сунжи) на 4 версты восточнее лежали под лесистым отрогом 3 или 4 деревни ахкиюртовцев, представляющих смесь ингушей и карабулаков... Через 5 верст к западу мы попали у реки Камбилеевки к ингушам или кистам, расположенным при выходе ее из лесистого предгорья... В недавнее время колония ингушей, называемая Шалха, расположилась у нее, под горами... Одна лишь эта колония, благодаря ее мужеству и силе нации, могла держаться, сбрасывая при каждой попытке кабардинцев налагаемое ярмо, причем недавно погиб один из знатнейших князей. На левом берегу Камбилеевки расположено у самых гор около 200 фамилий. Перед собой они имеют глубокую ложбину и берег реки для защиты».}}
{{конец цитаты|источник=}}
ГӀалгӀай шаьрача ӀокӀалбувлача хана гӀаьбартий аьлашца тӀом беш хиннаб цар, уж лаьтташ карадерзаде гӀерташ хиннадаь. Каст-каста гӀалгӀаша ахча а луш арендах эцаш хиннад гӀаьбартошкара лаьтта, из ахча цар тийна [[йоал]] я яхаш харцахь яздеш хиннад из цхьаболча тохкамхоша. ГӀалгӀай кердача метте дӀатар ма баллинге, царна гӀалгӀай керда тоабаш хьатӀаухаш хиннаб. Арендах доагӀар дӀадала тугаш хиннадац цар, цудухьа каст-каста гӀаьбарташца герзаца лоташ довнаш дувлаш хиннад цар{{sfn|История ингушского народа|2010|с=}}.
== Наьсархой ==
XVIII-гӀа бӀаьшу ахнега кхаьчача хана хӀанзарча ГӀалме шахьар хулача Шолжеи ГӀалмеи керта тӀа дӀачӀоагӀ а бенна, гӀалгӀай Наьсаренгахьа бийрзаб. Л. Штедарс 1781-ча шера яхачох а, гӀалгӀай даьгӀенаш а цонаш а [[Кен]]ага кхаьчай (хӀанзара [[Ӏаьлий-Юрт]]и, [[СурхотӀе]]и, [[Экажакъонгий-Юрт]]и){{sfn|История ингушского народа|2010|с=}}.
ГӀалгӀай аренаш шин бӀаьшера ший доалахьа йолаш баьха́ хинна гӀаьбартий чӀоагӀа сагота хиннаб шоашта даим лоамарой тӀахьелхарах. XVII-гӀа бӀаьшу чакхдоаллача хана гӀаьбартий [[Яндархий|Яндархи]] тӀа ула ший юрт йита а йита́ малхбоалехьеи гӀинбухехьеи бахаб таханарча [[Наьсаре]]н лаьтташка. 1730-ча шера́ гаргга хӀанз [[Дола-Коа]]и, [[Инаркъе]]и, [[СоагӀапче]]и, [[Къаским]]и улача лаьтташка хайшаб уж{{sfn|История ингушского народа|2010|с=}}.
Л. Штедер яхачох, ахбӀаь шера гӀаьбартий дӀабахачул тӀехьагӀа Наьсарен аре па́на лаьттай. 1781-ча шера Л. Штедерс зийнад Наьсарен ара латташ хинна [[зовр-ков]]{{sfn|История ингушского народа|2010|с=}}:
{{начало цитаты}}
«Наьсар яхар доккха доаца хий да гӀинбухен-малхбоалехьа додаш а долаш, гобаьккха ушалаш дола лаьттеи, эрзи, кӀотаргаши а долаш;
ЦӀена хьастара хий да цун, хӀаьта ушал мо бух болаш да, цудухьа {{iw3|брод|гечув}} доацача цхьаннахьа дехьавоалалуш дац. Дехьавоалаш хала хилар а, лакхаленаш а, хьу йоаллача лоамашка малхбоалехьа улла Шолж а, хиларо чӀоагӀа, готта дефиле ю укхаза, цу моча метте лоаттаду гӀалгӀаша дукхагӀа шоай [[ха (лорадар)|ха]]».
{{oq|ru|«Назран представляет собой маленькую речку, текущую к северо-востоку и окруженную болотистой почвой, тростником и кустарниками; она имеет чистую родниковую воду, но при болотистом дне, и потому непроходима нигде, где нет брода. Трудности переправы, возвышенности и сама Сунжа, протекающая в лежащих к востоку лесистых горах, образуют здесь крепкое, узкое дефиле, у которого ингуши обыкновенно держат охрану».}}
{{конец цитаты|источник=}}
ГӀалгӀай багахбувцаме а да зовр-ковнаш дувцаш. ГӀаьбарташа бихьа ба́ла бувц цига, цудухьа царна тӀом юха дӀабергболаш лоамйисте зоврковнаш деш хиннад яхаш дувц. Лорабаларал совгӀа шоаш а {{iw3|тӀахьелхаш}} хиннаб лоалахарча къамашта, шоашта ординг корайича цар яьккха фос шоашта дӀа а йоаккхаш, шоаш а ордингашца гӀаьре а ухаш баьхаб уж, багахбувцаме дувцачох{{sfn|История ингушского народа|2010|с=}}.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{cite web
|author =
|url = https://old.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2010/03/m206488.htm
|title = Глава 4. Ингушетия в XV-XVIII вв. Жизнь ингушей на равнинах и в горах На равнинах Ингушетии
|lang =
|website =
|publisher =
|date = 05.03.2010
|ref = История ингушского народа
|access-date = 2025-08-01
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20200129052733/http://old.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2010/03/m206488.htm |date=2020-01-29 }}
* {{книга
|автор = {{iw3|Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.}}
|заглавие = {{iw3|Средневековая Ингушетия (книга)|Средневековая Ингушетия}}
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1971
|страниц = 208
|тираж = 2800
|ref = Крупнов
}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай лоаме]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай шаьраче]]
gzszf7yylq32qyom3jly6s8gms7j0ek
НастаӀликъ
0
18378
74112
73426
2026-04-20T22:50:23Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[Настаӏликъ]] → «[[НастаӀликъ]]»
73426
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Nastaliq_transform.jpg|справа|мини|[[Тегеран|Техӏеран]] (Н←А←Р←Хӏ←Т) яха дош: аьрда оагӏарахьа [[Насх|насхацеи]], аьтта оагӏарахьа [[Шекасте насталик|Шекасте настаӏликъацеи]] яздаьд.]]
[[Файл:Shahnameh3-1.jpg|справа|мини|[[Фирдоуси|Фирдавсе]] «[[Шахнаме|Шахӏнаме]]» яха поэма, настаӏликъаца язъяь я]]
[[Файл:Khatt-e_Nastaliq.jpg|справа|мини|''«Настаӏликъацара хаттӏ»'' яха дешаш настаӏликъаца яздар.<br><big>{{lang|fa|نڛتعلیق}} яхача дешагахьа </big><big>{{lang|fa|[[wikt:en:ڛ|ڛ]]}}</big> яха тӏадамаш оттадаь кеп оттаяьй ([[Насх]]аца: {{lang|fa|حط نستعلیق}} хургдар)]]
'''Фаьрсий хатӏ''', е '''настаӏли́къ''' ({{lang-fa|{{Nastaliq|نستعلیق}}}}) — [[Арабское письмо|Ӏарбий йоазон]] [[Каллиграфия|хаттӏах]] цаӏ. Ӏарбий стандартни шрифтаца — [[Насх|насхаца]] — цунна йола башхало я алапаш лоацдаь хилари, [[Лигатура (соединение букв)|лигатураш]] дукха хилари, дош цхьандаькъе оагӏора а даьккха алапаш дӏаяздари (хӏара дош мугӏарал лакхагӏа дола а делийя, ӏокӏалхадоал). [[Арабский мир|Ӏарбий мехкашкеи]], иштта кхы а [[Большой иран|фаьрсий мотт]] цабувцача моттигашкеи «фаьрси йоазув» оалаш довза.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{Cite book|last=Blair|year=2008|first=Sheila|author-link=Sheila Blair|title=Islamic Calligraphy|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0748612123|ref=Blair}}
== Хьажа иштта ==
* [[Персидская каллиграфия|Фаьрсий хатӏ]]
== Тӏатовжамаш ==
* [https://web.archive.org/web/20160110174852/http://nastaleeq.com/ Nastaleeq.com]: Настаӏликъ хатӏа́ хетаяь [[мазаоагӏув]]
{{Арабская каллиграфия}}
{{Арабский язык}}
{{ВС}}
[[Оагӏат:ӏарбий хатӏ]]
[[Оагӏат:Фаьрсий мотт]]
tbxmezwuohrhcd0traqtglbqebjoeot
74114
74112
2026-04-20T22:51:24Z
Kwamikagami
1784
74114
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Nastaliq_transform.jpg|справа|мини|[[Тегеран|ТехӀеран]] (Н←А←Р←ХӀ←Т) яха дош: аьрда оагӀарахьа [[Насх|насхацеи]], аьтта оагӀарахьа [[Шекасте насталик|Шекасте настаӀликъацеи]] яздаьд.]]
[[Файл:Shahnameh3-1.jpg|справа|мини|[[Фирдоуси|Фирдавсе]] «[[Шахнаме|ШахӀнаме]]» яха поэма, настаӀликъаца язъяь я]]
[[Файл:Khatt-e_Nastaliq.jpg|справа|мини|''«НастаӀликъацара хаттӀ»'' яха дешаш настаӀликъаца яздар.<br><big>{{lang|fa|نڛتعلیق}} яхача дешагахьа </big><big>{{lang|fa|[[wikt:en:ڛ|ڛ]]}}</big> яха тӀадамаш оттадаь кеп оттаяьй ([[Насх]]аца: {{lang|fa|حط نستعلیق}} хургдар)]]
'''Фаьрсий хатӀ''', е '''настаӀли́къ''' ({{lang-fa|{{Nastaliq|نستعلیق}}}}) — [[Арабское письмо|Ӏарбий йоазон]] [[Каллиграфия|хаттӀах]] цаӀ. Ӏарбий стандартни шрифтаца — [[Насх|насхаца]] — цунна йола башхало я алапаш лоацдаь хилари, [[Лигатура (соединение букв)|лигатураш]] дукха хилари, дош цхьандаькъе оагӀора а даьккха алапаш дӀаяздари (хӀара дош мугӀарал лакхагӀа дола а делийя, ӀокӀалхадоал). [[Арабский мир|Ӏарбий мехкашкеи]], иштта кхы а [[Большой иран|фаьрсий мотт]] цабувцача моттигашкеи «фаьрси йоазув» оалаш довза.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{Cite book|last=Blair|year=2008|first=Sheila|author-link=Sheila Blair|title=Islamic Calligraphy|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0748612123|ref=Blair}}
== Хьажа иштта ==
* [[Персидская каллиграфия|Фаьрсий хатӀ]]
== ТӀатовжамаш ==
* [https://web.archive.org/web/20160110174852/http://nastaleeq.com/ Nastaleeq.com]: НастаӀликъ хатӀа́ хетаяь [[мазаоагӀув]]
{{Арабская каллиграфия}}
{{Арабский язык}}
{{ВС}}
[[ОагӀат:Ӏарбий хатӀ]]
[[ОагӀат:Фаьрсий мотт]]
hwywbnz42ss75n6nccuari3upr4gpys
Ло:Potd/2026-04-21
10
18605
74092
2026-04-20T14:05:13Z
Frhdkazan
139
Керда оагIув: «Lupa Capitolina, Rome.jpg»
74092
wikitext
text/x-wiki
Lupa Capitolina, Rome.jpg
bibtcvba6pwxfs5w6brj46ovu7w74u6
Ло:Motd/2026-04-21
10
18606
74093
2026-04-20T14:11:05Z
Frhdkazan
139
Керда оагIув: «Tampines West.Singapore Skyline.Earth Hour 2016. - Time Lapse 19th March 2016 -.webm»
74093
wikitext
text/x-wiki
Tampines West.Singapore Skyline.Earth Hour 2016. - Time Lapse 19th March 2016 -.webm
t4af61th75tflx8bxlx6csgr38z1lcs
Бӏа
0
18607
74101
2026-04-20T22:45:26Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[Бӏа]] → «[[БӀа]]»
74101
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[БӀа]]
cu3u17h1fh6idek88y04ipqngs92zm7
Жӏайхой мотт
0
18608
74105
2026-04-20T22:48:24Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[Жӏайхой мотт]] → «[[ЖӀайхой мотт]]»
74105
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[ЖӀайхой мотт]]
gm44z1d7ynd4m08xpt7pgu0dytqmaaf
Ювцар:Жӏайхой мотт
1
18609
74107
2026-04-20T22:48:24Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[Ювцар:Жӏайхой мотт]] → «[[Ювцар:ЖӀайхой мотт]]»
74107
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[Ювцар:ЖӀайхой мотт]]
75a36ukoj8yrsao10fqdkpejjxkf1px
Белхарой Батӏал-Хьажа
0
18610
74110
2026-04-20T22:49:17Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[Белхарой Батӏал-Хьажа]] → «[[Белхарой БатӀал-Хьажа]]»
74110
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[Белхарой БатӀал-Хьажа]]
01b1j4464bsem5p5ucenfpsbq379jmu
Настаӏликъ
0
18611
74113
2026-04-20T22:50:23Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[Настаӏликъ]] → «[[НастаӀликъ]]»
74113
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[НастаӀликъ]]
2e0prpecew19g1we6cqzj7lc3rioa7f
Гӏиргӏизо мотт
0
18612
74116
2026-04-20T22:51:57Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[Гӏиргӏизо мотт]] → «[[ГӀиргӀизо мотт]]»
74116
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[ГӀиргӀизо мотт]]
fkvzeue5ieb8sxea6w8c20yl40jao31
Оахаранаькъан Чхьагӏий Рашид-Бек
0
18613
74119
2026-04-20T22:53:37Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami доакъашхочо [[Оахаранаькъан Чхьагӏий Рашид-Бек]] яхача оагIон цIи хийцай укхунах → [[Оахаранаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек]] дӀа-сахьожадара тIагIолла.
74119
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[Оахаранаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек]]
he10647vcwvecm41zw9a9cpkrr3wapi
ЦIечой Бекьхана Беслан
0
18614
74123
2026-04-20T22:58:26Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[ЦIечой Бекьхана Беслан]] → «[[ЦӀечой Бекьхана Беслан]]»
74123
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[ЦӀечой Бекьхана Беслан]]
98xuy7tbvhyu663akvvqm3dfphg4xup
ГIаьзданаькъан Ахьмада Аьсет
0
18615
74125
2026-04-20T22:58:39Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[ГIаьзданаькъан Ахьмада Аьсет]] → «[[ГӀаьзданаькъан Ахьмада Аьсет]]»
74125
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[ГӀаьзданаькъан Ахьмада Аьсет]]
lm82e4cyctdge1qn7do8lsoza5ulzql
Овшанаькъан Iалихана Эльза
0
18616
74127
2026-04-20T22:58:57Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[Овшанаькъан Iалихана Эльза]] → «[[Овшанаькъан Ӏалихана Эльза]]»
74127
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[Овшанаькъан Ӏалихана Эльза]]
9n1j8ufxn2a8pkwcs2g6caxwei5931r
Оздой Iабдурахьмана Бекхан
0
18617
74129
2026-04-20T22:59:11Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[Оздой Iабдурахьмана Бекхан]] → «[[Оздой Ӏабдурахьмана Бекхан]]»
74129
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[Оздой Ӏабдурахьмана Бекхан]]
r9af7c4ebkrknjgy2hrba1kv2b1gi79
ГIалгIай багахбувцам
0
18618
74131
2026-04-20T22:59:27Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[ГIалгIай багахбувцам]] → «[[ГӀалгӀай багахбувцам]]»
74131
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[ГӀалгӀай багахбувцам]]
rsagzjca32qvusyr42xq8yiveugtdje
Iахилганаькъан Хьусена Зарета
0
18619
74136
2026-04-20T23:06:13Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[Iахилганаькъан Хьусена Зарета]] → «[[Ӏахилганаькъан Хьусена Зарета]]»
74136
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[Ӏахилганаькъан Хьусена Зарета]]
b2j04c06l4k47lfyis0ivle4gkpgywb
ПIенгезхой
0
18620
74138
2026-04-20T23:06:27Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[ПIенгезхой]] → «[[ПӀенгезхой]]»
74138
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[ПӀенгезхой]]
k06mqed7z0hlp0beltuwvqnkolnykv7
Ювцар:ПIенгезхой
1
18621
74140
2026-04-20T23:06:27Z
Kwamikagami
1784
Kwamikagami цӀи хийцай [[Ювцар:ПIенгезхой]] → «[[Ювцар:ПӀенгезхой]]»
74140
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[Ювцар:ПӀенгезхой]]
ddh6smhq6hv5dfieod7vrc248weyjc5