Википеди
inhwiki
https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2
MediaWiki 1.46.0-wmf.24
first-letter
Медиа
Гӏулакха
Ювцар
Доакъашхо
Доакъашхочун дувцар
Википеди
Википеди ювцар
Файл
Файл ювцар
MediaWiki
MediaWiki ювцар
Ло
Ло бувцар
Новкъостал
Новкъостал дувцар
ОагӀат
ОагӀат ювцар
Моартал
Моарталах къамаьл
TimedText
TimedText talk
Модуль
Модуль ювцар
Event
Event talk
Магас (телерадиокомпани)
0
1735
74151
72870
2026-04-21T16:42:46Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74151
wikitext
text/x-wiki
{{маӀанаш|ГӀалгӀайче (маӀанаш)}}
{{Телеканал
|Цвет = #F8F8FF
|Цвет_текста = #228B22
| название = <big>Магас</big>
| полное название = '''къаман телерадиокомпани'''
| логотип =
| ширина = 300
| страна = {{Флагификация|Россия}}
| зона вещания = {{Флагификация|Республика Ингушетия}}<br>{{Флагификация|СНГ}}
| время вещания = БӀарча ди
| язык = [[русский язык|эрсий]], [[ингушский язык|гӀалгӀай]]
| центр = [[File:Coat of arms of Magas (Ingushetia).png|25px]] [[Магас]]
| формат = [[576i]] [[соотношение сторон экрана|16:9]] [[SDTV]]
| тематика = Юкъара
| дата начала вещания = 25.12.2012<ref>"Магас" яха телеканал теста ражах йолаш "Триколор ТВ" спутнике кхайкае 2013 шера май 31 дийнахьа доладаьд</ref>
| дата конца вещания =
| причина закрытия =
| заменит =
| заменил =
| заменён =
| лицензия =
| аудитория =
| доля =
| доля-дата =
| доля-источник =
| основатель = [[Правительство Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Республика доалаче]]
| владелец = [[Республика Ингушетия|ГӀалгӀайче]]
| руководители =
| ранние названия = Государственная Национальная телерадиокомпания «Магас»
| родственные каналы = [[Ингушетия (телерадиокомпания)|ПТРК «ГӀалгӀайче»]]
| голос канала =
| сетевой партнёр = {{Флаг|Россия}} [[Общественное телевидение России|ОТР]]
| слоган = Будь верен своим корням ({{lang-ru|хьай овлана мутӀахьа хила}})
| сайт = ingushetiya.tv
| on-line_трансляция =
}}
'''Къаман телерадиокомпани «Магас»''' ({{lang-ru|Национальная телерадиокомпания «Магас»}}), хьалхагӀа '''''Къаман телерадиокомпани «ГӀалгӀайче»''''' ({{lang-ru|Национальная телерадиокомпания «Ингушетия»}}) — [[ГӀалгӀай мохк|ГӀалгӀай мехка]] хоам кхайкабеш йола паччахьалкхен автономе учреждени<ref>[https://www.list-org.com/company/6599738 Организация ГАУ РИ "НТРК «ИНГУШЕТИЯ»]{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Общественное телевидение России|ОТР]] яхача канала маза партнер я (хӀара дийнахьа 06:00—09:00, 18:00—19:00).
== Партнёраш ==
* [[Reuters]].
* [[ИТАР-ТАСС]].
* [[РИА-Новости]].
* [[Ингушетия (телерадиокомпания)|ПТРК «ГӀалгӀайче»]].
* [[Дагестан (телерадиокомпания)|РГВК «Дагестан»]].
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* [http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/019226.shtml#more В Ингушетии состоялось открытие национальной телерадиокомпании]
* [http://www.magas.ru/content/gosudarstvennaya-natsionalnaya-teleradiokompaniya-novyi-trend-informatsionnogo-veshchaniya Государственная национальная телерадиокомпания — новый тренд информационного вещания]{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://archive.is/20130826115823/http://gazeta-serdalo.ru/index.php/politika/111-odin-den-iz-zhizni-natsionalnoj-teleradiokompanii-magas Газета «Сердало», № 80-81 (11015-016), 20.06.2013 г.: Один день из жизни национальной телерадиокомпании «Магас»]
* [http://magas.su/tera/yu-evkurov-kachestvo-veshchaniya-gntrk-magas-dolzhno-sootvetstvovat-evropeiskim-standartam Ю. Евкуров: «Качество вещания ГНТРК „Магас“ должно соответствовать европейским стандартам»]
* [https://web.archive.org/web/20150618162753/http://checheninfo.ru/15946-v-ingushetii-nachalo-veschanie-nacionalnoe-televidenie-magas.html В Ингушетии начало вещание национальное телевидение «Магас»]
* [http://www.magas.ru/content/proshla-vstrecha-rukovodstva-gntrk-magas-s-rukovoditelem-telekompanii-dozhd-natalei-sindevoi Прошла встреча руководства ГНТРК «МАГАС» с руководителем телекомпании «ДОЖДЬ» Натальей Синдевой] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20200929191428/http://www.magas.ru/content/proshla-vstrecha-rukovodstva-gntrk-magas-s-rukovoditelem-telekompanii-dozhd-natalei-sindevoi |date=2020-09-29 }}
* [https://web.archive.org/web/20160304233520/http://radio-angusht.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=459:--qq---------qq Директор радио «Ангушт» принял участие в обсуждении сетки вещания телеканала ГНТРК «Магас»]
[[ОагӀат:Эрсечен телекомпанеш]]
[[ОагӀат:Эрсечен регионашкара паччахьалкхен телекомпанеш]]
[[ОагӀат:Эрсечен регионашкара паччахьалкхен телеканалаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен хоамбоаржабу гӀирсаш]]
[[ОагӀат:Телеканалаш гӀалгӀай меттала]]
[[ОагӀат:Телеканалаш эрсий меттала]]
[[ОагӀат:БӀарчча дийнахьа болх бу телеканалаш]]
[[ОагӀат:HD-телеканалаш]]
[[ОагӀат:Россе Федерацен субъектий паччахьалкхен автономе учрежденеш]]
inh1gdsant5koqzhb0q6116d7dsbnzt
ТӀаргам
0
6137
74158
74056
2026-04-21T22:44:48Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74158
wikitext
text/x-wiki
{{Древний город
| заголовок = Шира гӀалгӀай пхье
| русское название = ТӀаргам
| оригинальное название =
| название места раскопок = ТӀаргам
| страна =
| дата основания =
| дата разрушения = XIX бӀаьшу, 1944—1953
| имя основателя =
| причины разрушения =
| первое упоминание =
| альтернативные имена =
| национальный состав = гӀалгӀай
| численность населения = ховш дац
| современная локация = [[ГӀалгӀайче]], [[Россе Федераци]]
| фото руин = Targim.jpg
| ширина фото = 400
| подпись фото = ТӀаргамера гӀа́лаши вӀо́внаши
| категория в Commons = Egikal
}}
{{НП+Россия
|статус = село
|русское название = ТӀаргам
|оригинальное название =
|изображение =
|описание изображения =
|герб =
|флаг =
|lat_deg = 42.835057
|lon_deg = 44.942433
|регион = Ингушетия
|регион в таблице = ГӀалгӀайче
|район = Джейрахский район
|район в таблице = ЖӀайраха шахьар
|глава =
|дата основания =
|прежние имена =
|статус с =
|площадь =
|высота центра НП = 1080
|плотность =
|агломерация =
|национальный состав = [[ингуши|гӀалгӀай]]
|конфессиональный состав = [[сунний]] [[бусалбаш|бусалба]]
|этнохороним = тӀаргамхой
|часовой пояс =
|почтовый индекс = 386433
|сайт =
}}
'''ТӀаргам''' ''(я)'' ({{lang-ru|Таргим}}){{Дехьавалар|ЦӀи}} — [[гӀалгӀай]] ширача заман [[пхье]] я{{sfn|Гадиев}}. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл. [[ГӀалгӀай архитектура|Тархьара архитектурах]] лоархӀа дуккха гӀишлош я укхаза: вай замал хьалха II эзаршера доккхийча кхертӀоех детта́ гӀала хьисапе цӀенош, юкъерча бӀаьшерий заман [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀалаш]], [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ВӀовнаш|вӀовнаш]], [[маьлхара кашамаш]], къуббаш, ердаш{{Дехьавалар|Тархьар}}. ТӀаргам улла лаьтта [[Джейрахско-Ассинский государственный историко-архитектурный и природный музей-заповедник|заповедни зона]] лоархӀаш а Ӏаьдало лорадеш а да. Укхазара хьабайнаб цхьан хана [[ТӀаргамхой]] яхаш хиннача тайпах хьахиннараш: [[Беканаькъан]], [[Малсаганаькъан]], [[Пхьиленаькъан]]{{Дехьавалар|Тархьар}}.
Административни лоархӀаш хилча ТӀаргам ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}.
== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл]]ах) «ТӀаргам» оал. Цхьаболча тохкамхоша из цӀи ювз «Таргамос» яхаш цӀи йолаш хиннача Кавказерча массадолча къамай юкъарча даьца. Эрсий меттала а «Таргим» язду{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=39}}{{sfn|Чахкиев|2003|с=132}}<ref name="Закон РИ № 5-РЗ"/>. ТӀаргамах а, [[Аьгекхала|Аьгекхаьлах]] а, [[Хамхи]]х а цхьана [[Кхаькхале]] оал{{sfn|Оздоева, Алиева|2015|c=4560—4563}}.
== Статус ==
[[Россе Федераци|Россе Федерацен]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, ТӀаргам статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Гули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, ТӀаргам ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш йолга лоархӀ<ref name="Закон РИ № 5-РЗ">[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]</ref>.
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[кхала]]» е «[[пхьа]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
== Географи ==
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа [[ЖӀайраха шахьар]]е лоам улл ТӀаргам, [[Эса чӀож]]е. [[Эс]]а аьрда берда тӀа. ТӀаргама́ гоннахьа яда пхьанаш я: [[Гасар-ЦӀенге]] <span style="color:gray">(Измейл-ЦӀенге)</span>, [[Барах]], [[Коали]], [[ГеритӀе]].
=== Сахьата оаса ===
ТӀаргам, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я<ref>{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}</ref>.
== Тархьар ==
ТӀаргаме дукха шира археологе а юкъерча бӀаьшерий гӀалгӀай архитектуран а сийленгаш да. Вай замал хьалха II эзаршера доккхийча кхертӀоех детта́ гӀала хьисапе ''«[[Циклопическая кладка|циклопий]]»'' оалаш дола цӀенош; юкъерча бӀаьшерий заман 20 совгӀа [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀалаш]], 4 [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ВӀовнаш|вӀов]], 2 [[ӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#Хьокхаш|хьокха]], 10 совгӀа [[маьлхара каш]], 1 къубба (хьалха кхы цаӀ къубба хиннай, хӀанз хаьрца латт).
Йоазонгахьа ТӀаргам юххьанца хьоахаяьй XVIII бӀаьшера шоллагӀча даькъе. 1771—1774 шерашка цӀихеза немций Ӏилманхо [[Иоганн Антон Гюльденштедт|И. А. Гюльденштедт]] Кавказера къамаш а буне а тохкаш хиннав. Цу юкъа ГӀалгӀайче а вена хиннав из. Ангушти Шолхии округех («Большие Ингуши», «Малые Ингуши» яхача областех{{sfn|Волкова|1974|с=160}}) лаьца яздеш, царех дӀа а тохаш массайтта пхьанаш белгалйоаккх цо. Царна юкъе я ТӀаргам а{{sfn|Гюльденштедт|2002|с=241}}.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{публикация|книга
|автор = [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Гюльденштедт И. А.]]
|заглавие = Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг
|оригинал = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge / [[Паллас, Петер Симон|von P. S. Pallas]]
|язык = de
|вид = полев. исслед
|ответственный = Пер. Т. К. Шафроновской, ред. и коммент. Ю. Ю. Карпов
|издание = [[РАН]]. Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера)
|место = СПб.
|издательство = «Петербургское востоковедение»
|год = 2002
|страниц = 512 [или 507?]
|тираж = 1000
|примечание = [1-е изд. на русск. яз. всех материалов И. А. Гюльденштедта последней трети XVIII в.]
|isbn = 5-85803-213-3
|ref = Гюльденштедт
}}
* {{публикация|книга
|автор = [[Волкова, Наталия Георгиевна|Волкова Н. Г.]]
|заглавие = Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века
|вид = монгр.
|ответственный = Ответ. ред. В. К. Гарданов
|издание = [[АН СССР]]. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1974
|страниц = 276
|иллюстрации = с 3 карт.
|тираж = 2300
|ref = Волкова
}}
* {{публикация|книга
|заглавие = Ономастикон Ингушетии
|вид = справ.-энцикл. изд.
|ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: [[Ноакастой Ӏаьлий Хаваш|Х. А. Накостоев]], Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]]
|место = М.
|издательство = ТПК «Центробланк»
|год = 2021
|страниц = 120
|isbn = 978-5-91303-022-1
|тираж = 500
|ref = Ономастикон Ингушетии
}}
* {{статья
|автор = Гадиев, У.
|ссылка = http://discours.press/dostoyanie-pokolenij/kraj-bashen-i-legend/
|заглавие = Край башен и легенд — Горная Ингушетия
|язык = ru
|ответственный =
|автор издания =
|издание = «Discours»
|тип =
|место =
|издательство =
|ref = Гадиев
|url-status = dead
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20161108120032/http://discours.press/dostoyanie-pokolenij/kraj-bashen-i-legend/
|archivedate = 2016-11-08
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20161108120032/http://discours.press/dostoyanie-pokolenij/kraj-bashen-i-legend/ |date=2016-11-08 }}
* {{публикация|книга
|автор = Агиров Т. А.
|заглавие = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills)
|издание = 2-е изд., испр. и доп
|место = М.
|издательство = Издательство «Перо»
|год = 2021
|страниц = 416
|isbn = 978-5-00189-455-1
|ref = Агиров
}}
* {{публикация|книга
|автор = Чахкиев Д. Ю.
|заглавие = Древности горной Ингушетии
|ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев
|место = Назрань
|издательство = Министерство культуры Республики Ингушетия
|год = 2003
|том = I
|страниц = 144 + илл.
|тираж = 2000
|ref = Чахкиев
}}
* {{публикация|книга
|автор = Чахкиев Д. Ю.
|заглавие = Древности горной Ингушетии
|ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев
|место = Нальчик
|издательство = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года»
|год = 2009
|том = II
|страниц = 122
|тираж = 1000
|ref = Чахкиев
}}
== ТӀатовжамаш ==
{{Населённые пункты Джейрахского района}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]]
[[ОагӀат:ТӀаргамхой]]
egv95k2c16qrvd22t4i4nt3u1jkbg19
Ахриев Рашид Чахович
0
9057
74168
64653
2026-04-22T10:01:05Z
Revibot
46
Исправление двойного перенаправления с [[Оахаранаькъан Чхьагӏий Рашид-Бек]] на [[Оахаранаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек]]
74168
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[Оахаранаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек]]
he10647vcwvecm41zw9a9cpkrr3wapi
Марзабиканаькъан Темаркъий Ӏусман
0
9201
74152
73999
2026-04-21T16:48:04Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74152
wikitext
text/x-wiki
{{Писатель
| имя = Марзабиканаькъан Те́маркъий Ӏусма́н
| оригинал имени =
| изображение =
| описание изображения =
| имя при рождении =
| псевдонимы =
| дата рождения = 10.08.1889
| место рождения = {{МестоРождения|ЖӀайраха урхале|ЖӀайраха шахьаре}}, [[Сунженский отдел|Шолжа ралс]], [[Тийрка область]], [[Россе импери]]
| дата смерти = 17.05.1920
| гражданство = {{Флагификация|Российская империя}}
| род деятельности = йоазонхо, публицист, хьехархо
| годы активности =
| направление =
| жанр = дувцараш, очеркаш, статьяш, фельетонаш
| язык произведений = [[русский язык|эрсий]], [[гӀалгӀай]]
| дебют =
| премии =
| награды = {{Медаль «В память 300-летия царствования дома Романовых»}}<br>«Низ ма кхоачча болхбарахи, дика хьехарахи» яха массехк совгӀат
| lib =
| сайт =
| викицитатник =
}}
{{однофамильцы|Марзабиканаькъан}}
'''Марзабиканаькъан Те́маркъий Ӏусма́н''' ({{lang-ru|Мурзабеков Осман Темуркоевич}}) — гӀалгӀай йоазонхо, публицист, хьехархо.
== Биографи ==
Марзабиканаькъан Темаркха Ӏусман ваьв 1889 шера [[Август|Маьцхали 10]] дийнахьа [[Джейрахский шахар|ЖӀайрахой шахьаре]]. 1912-ча шера [[Эривань|Эривана]] хьехархой семинари тӀехдика чакхъяьккхай, [[татрий мотт|татрий меттахи]] кулга говзалахи (ручной труд) мара йиъ йоацаш. Семинари ма яьккхинге [[Образование в Ингушетии|Привольненски яхача юртарча дешарче]] кулгалде хьожаваь хиннав, хӀаьта дукха ха ялалехьа Тийрка областа халкъан дешарчений дирекце ({{lang-ru|Дирекция народных училищ Терской области}}) соцам барца цигара [[Владикавказское русско-ингушское училище|Буро тӀарча эрсий-гӀалгӀай дешарче]] вахийтав. Цунна 1913-1914 шерашка доалдаьд Ӏусмана. Тов бетта 26-ча дийнахьа № 1643 йолча соцам арабаьнначул тӀехьагӀа 1914 шера [[Ардара бетта 1]]-ча денгара денз 5-гӀча [[приход]]а дешарче хьожаваь хиннав из. Цига цкъахьалха хьехархо волаш къахьийгад, тӀаккха — директор волаш. Организатора болх дика бовзар бахьан долаши, хьехархочун гӀулакх ше ма доаггӀа дӀадахьар бахьан долаши, дукха ха ялалехьа кхычарел эшаш, тӀехьаюсаш хинна [[дешарче]], [[пхьа|пхье]] дикагӀчарех хулийташ хьалъяьккхай цо.
[[Хьалхара дунен тӀом]] бахьан долаш Россе импере паччахьалкхен казначейство ма хулла кӀезигагӀа ахча дӀадахийта гӀерта езаш хьал хинна дале а, Марзабиканаькъан Ӏусмана́ «...низ ма кхоачча болхбарахи, дика хьехарахи» ({{lang-ru|«...в награду за усиленные труды и успешное преподавание»}}) оалаш, [[Кавказский учебный округ|Кавказа дешара гома]] бӀарглокхачун пурамаца массехк ахчацара совгӀат денна моттиг хиннай. Цул совгӀа, 1913 шера [[оагӀой бетта 18]]-ча дийнахьа Тийрка областа халкъан дешарчений дирекце амарца [[Медаль «В память 300-летия царствования дома Романовых»|наькха тӀа лелае бокъо йола «Романовий фусамо паччахьал ду 300 шу да́лар дездеш» сийрда наштарах яь мейдилг]] еннай Марзабиканаькъан Ӏусмана.
Ӏусман тайп-тайпара вахара а Ӏилман а оагӀонаш йовзаш саг хиннав. Наьна мотт болча гӀалгӀай меттали эрсий меттали совгӀа [[фаьренгий мотт]] а, [[татрий мотт]] а ховш хиннав.
1911 шерашка денз каст-кастта ший йоазонаш кепадеттийта волавеннав Ӏусман. [[Зарбанче]]нашта юкъе меттигера а (Буро), юкъера а (Петербург), европера а ([[Параж]]) зарбанченаш хиннай.
Марзабиканаькъан Ӏусман вийнав 1920 шера маьтсела 5-ча дийнахьа шоллагӀча эскара къаьсттача отдела [[расстрел|топаш те́ха́]]<ref>Осман Темиркович Мурзабеков. Жертвы политического террора в СССР https://lists.memo.ru/index13.htm {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20240718043334/https://lists.memo.ru/index13.htm |date=2024-07-18 }}</ref>
== Кхолламаш ==
Йоазонхочун кхолламаш дезача маьхе лархӀа мегаргдолаш да, хӀана аьлча ХХ бӀаьшера берригача гӀалгӀай йоазонхошта юкъе исбахьален меттаца язде гӀерташ ишта а дукха хиннабоацачарех хиннав Марзабиканаькъан Ӏусман. Ший белхашка Даькъастерча на́ха́ лоадам бола хаттараш айду цо, къаьстта белгадоах дешар, культура, кхалсагацара лерхӀам.
* «Возрождение ингушей». Очерк, кепатехай «Мусульманин» яхача [[журнал]]а чу [[Параж]]е (№ 22-23) 1911 шера [[тов бетта 5]]-ча дийнахьа. Цу чу Ӏусмана дийцад 2 класс хиннача дешарченах 4 класс йола кхыча къамай метташ (фаьренгийи, немцийи) хьеха дешарче хьаергйолаш [[Наьсарен гӀапков]]на чу баь хиннача гулламах.
* «Эривань». Лустам, кепатехаб «Мусульманин» яхача журнала чу [[Параж]]е (№ 8-10). «ДегӀаенача Эрмалойчегара» хьокхам а эцаш оттаде деза дешар яхаш, тӀахьийхад цига йоазонхочо.
* «Пробуждение»
* «Примерный мулла» — хьалхара гӀалгӀай фельетон. «Мусульманин» яхача журнала 5-ча номере кепатехай 1911 шера [[тушола бетта 15]]-ча дийнахьа.
* «Старый Дамба». Дувцар, «Мусульманин» яхача журнала 5-ча номере кепатехад 1911 шера [[тушола бетта 15]]-ча дийнахьа.
* «Перед сном». Дувцар, «Мусульманин» яхача журнала 9-ча номере кепатехад 1911 шера [[аьтинга бетта 17]]-ча дийнахьа.
* «Триста золотых». Фаьлг, 1930-ча шера йоазонхо вийначул тӀехьагӀа кепатехаб «Фольклор Азербайджана и прилегающих стран» яхача гуллама шоллагӀча томе.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
| автор = Мартазанова Х. М.
| заглавие = Личная и творческая судьба гуманиста и просветителя Османа Мурзабекова
| ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/lichnaya-i-tvorcheskaya-sudba-gumanista-i-prosvetitelya-osmana-murzabekova/viewer
| язык =
| издание = Мир науки, культуры, образования
| тип = журнал
| год = 2015
| месяц =
| число =
| том =
| номер = № 3 (52)
| страницы = 329-330
| doi =
| issn = 1991-5497
| ref = Мартазанова
}}
* {{статья
| автор = Х.М. Мартазанова
| заглавие = Тематический диапазон и жанровая специфика литературного наследия О. Мурзабекова
| ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/tematicheskiy-diapazon-i-zhanrovaya-spetsifika-literaturnogo-naslediya-o-murzabekova/viewer
| язык =
| издание = Мир науки, культуры, образования
| тип = журнал
| год = 2015
| месяц =
| число =
| том =
| номер = № 3 (52)
| страницы = 295-296
| doi =
| issn =
| ref = Мартазанова
}}
* {{статья
| автор = Мартазанова Х. М.
| заглавие = Личная и творческая судьба ингушского просветителя Османа Мурзабекова
| ссылка = https://gazetaingush.ru/obshchestvo/lichnaya-i-tvorcheskaya-sudba-ingushskogo-prosvetitelya-osmana-murzabekova
| язык =
| издание = [[ГӀалгӀайче (газет)|ГӀалгӀайче]]
| тип = газет
| год = 2021
| месяц = 03
| число = 25
| том =
| номер =
| страницы =
| doi =
| issn =
| ref = Мартазанова
}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой]]
[[ОагӀат:Марзабиканаькъан]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай хьехархой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен хьехархой]]
h2rv23e55u1djl8lzmoqki35o87hf8a
Оахарганаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек
0
9329
74171
64654
2026-04-22T10:01:35Z
Revibot
46
Исправление двойного перенаправления с [[Оахаранаькъан Чхьагӏий Рашид-Бек]] на [[Оахаранаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек]]
74171
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[Оахаранаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек]]
he10647vcwvecm41zw9a9cpkrr3wapi
Органикан хӀамаш
0
9422
74155
71528
2026-04-21T17:15:39Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74155
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Methane-2D-stereo.svg|thumb|right|upright|[[Метан]], CH<sub>4</sub>; эггара цхьалхагӀа йолча органикан хӀамаех я]]
'''Органикан хоттамаш''' ''(да)'' ({{lang-ru|органические вещества́, органические соединения}}) — [[углеводороды|углеводородаехи]] царех хьаянначарехи йола [[вещество|хӀамаш]]; шийна чу [[углерод]] мел йоала [[Химическое соединение|химе хоттам]] чулоаца класс<ref name="text">Spencer L. Seager, Michael R. Slabaugh. ''Chemistry for Today: general, organic, and biochemistry''. Thomson Brooks/Cole, '''2004''', p. 342. {{ISBN|0-534-39969-X}}</ref> ([[карбиды|карбидаши]], [[угольная кислота|кӀора цӀалхи]], [[карбонаты|карбонаташи]], цхьайоа [[оксиды углерода|углерода оксидаши]], [[Неорганические тиоцианаты|роданидаши]], [[Цианиды|цианидаши]] мел йоацар).
Органикан хӀамаш [[земная кора|лаьттан чкъорагахьа]] чӀоагӀа кӀезига нийслу, хӀаьта дунена́ боккха лоадам ба цар, хӀана аьлча йовзаш мел йола вахара кепаш органикан хоттамаш дух тӀа а йолаш айттай. Такие вещества часто включены в дальнейший круговорот жизни, как например органические вещества почвы (к слову, годовая продукция биосферы составляет 380 млрд.т)<ref>{{Cite web|url=https://www.chem21.info/info/176753/|title=Органическое накопление в земной коре - Справочник химика 21|publisher=www.chem21.info|accessdate=2019-11-17}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20191117091751/https://www.chem21.info/info/176753/ |date=2019-11-17 }}</ref>. Основные [[дистилляты нефти]] считаются строительными блоками органических соединений<ref>{{cite web|title=Petrochemicals|url=https://www.afpm.org/petrochemicals/|website=American Fuel & Petrochemical Manufacturers|publisher=American Fuel & Petrochemical Manufacturers|accessdate=21 March 2018}}</ref>. Органикан хоттамашка углеродал (C) совнагӀа иштта дукхагӀа йолча хана [[водород]] (H), [[кислород]] (O), [[азот]] (N) йолаш хул, дуккха кӀезига — [[Сера|сангал]] (S), [[фосфор|нӀаний цӀи]] (P), [[галогены|галогенаш]] ([[Фтор|F]], [[Хлор|Cl]], [[Бром|Br]], [[Иод|I]]), [[Бор (элемент)|бор]] (B) иштта цхьаццадоа [[маьхаш]] (къаьст-къаьстта е тайп-тайпарча бувзамашка)<ref>Хомченко Г. П. Пособие по химии для поступающих в вузы. — 4-е изд. испр. и доп. — М.: ООО «Издательство Новая Волна», 2002. стр. 335. ISBN 5-7864-0103-0, ISBN 5-249-00264-1</ref>.
== Номенклатура ==
Органикан [[Химическая номенклатура|номенклатура]] яхар органикан хӀамай классификацийи цӀерийи раж я. Таханарча дийнахьа яьржа лелашъяр [[Номенклатура органических соединений ИЮПАК|ИЮПАК номенклатура]] я.
Органикан хоттамий классификаци цхьан керттерча ларде етта я: органикай хоттама физикайи химеи куцаш керттерча шин бехкамах увттаду — [[углеродный скелет|углерода округа]] лоаттамахи, цун [[функциональные группы|баьрелах йолча тоабехи]].
[[углеродный скелет|Углерода округ]] мичахьара хьабоалл, цун овла мичахьа ба хьежжа органикан хӀамаш [[Ациклические соединения|цикла йоацачарнеи]] [[Циклические углеводороды|циклачарнеи]] е́къа йиш я. Цикла йоацачарна юкъе [[Предельные углеводороды|предельнияраши]] [[Непредельные углеводороды|предельни йоацараши белгалйоах]]. Цикла хоттамаш [[Карбоциклические соединения|карбоциклачарнеи]] (алициклаи фоамараи) [[Гетероциклические соединения|гетероциклачарнеи]] екъ.
* Органикан хоттамаш
** [[Углеводороды|Углеводородаш]]
*** [[Ациклические соединения|Цикла йоаца хоттамаш]]
**** [[Предельные углеводороды|Предельни углеводородаш]] (алкана)
**** [[Непредельные углеводороды|Предельни йоаца углеводородаш]]
***** [[Алкены|Алкенаш]]
***** [[Алкины|Алкинаш]]
***** [[Алкадиены|Алкадиенаш]] (диена углеводородаш)
*** [[Циклические углеводороды|Цикла углеводородаш]]
**** [[Карбоциклические соединения|Карбоцикла углеводородаш]]
***** [[Алициклические соединения|Алицикла углеводородаш]]
***** [[Арены|Фоамара хоттамаш]]
**** [[Гетероциклические соединения|Гетероцикла хоттамаш]]
** Углеводородех функце хьаяьннараш:
*** [[Спирты|Спирташ]], [[Фенолы|Фенолаш]]
*** [[Простые эфиры|Цхьалха эфираш]]
*** [[Альдегиды|Альдегидаш]], [[Кетоны|Кетонаш]]
*** [[Карбоновые кислоты|Карбона цӀалхаш]]
*** [[Сложные эфиры|Чоалхане эфираш]]
*** [[Жиры|Махьараш]]
*** [[Углеводы|Углеводаш]]
**** [[Моносахариды|Моносахаридаш]]
**** [[Олигосахариды|Олигосахаридаш]]
**** [[Полисахариды|Полисахаридаш]]
**** [[Мукополисахариды|Мукополисахаридаш]]
*** [[Амины|Аминаш]]
*** [[Аминокислоты|АминоцӀалхаш]]
*** [[Белки|Белок]]
*** [[Нуклеиновые кислоты|Нуклеина цӀалхаш]]
=== Алифатика хоттамаш ===
[[Алифатические соединения|Алифатика хоттамаш]] — шоай лоаттамгахьа фоамара раж йоаца фоамара бувзамаш доаца органикан хӀамаш.
[[Углеводороды]] — [[Алканы|Алканаш]] — [[Алкены|Алкенаш]] — [[Диены|Диенаш]] е [[Алкадиены|Алкадиенаш]] — [[Алкины|Алкинаш]] — [[Галогенуглеводороды|Галогеноводородаш]] — [[Спирты|Спирташ]] — [[Тиолы|Тиолаш]] — [[Простые эфиры|Цхьалха эфираш]] — [[Альдегиды|Альдегидаш]] — [[Кетоны|Кетонаш]] — [[Карбоновые кислоты|Карбона цӀалхаш]] — [[Сложные эфиры|Чоалхане эфираш]] — [[Углеводы|Углеводаш]] е шекараш — [[Нафтены|Нафтенаш]] — [[Амиды|Амидаш]] — [[Амины|Аминаш]] — [[Липиды|Липидаш]] — [[Нитрилы|Нитрилаш]]
=== Фоамара хоттамаш ===
[[Арены|Фоамара хоттамаш]] е [[арены|аренаш]] — цаӀ е кхы дукхагӀа фоамара цикла бувзамаш юкъебода органикан хӀамаш (хьажа [[Ароматизация|Фоамарал]]).
[[Бензол]]-[[Толуол]]-[[Ксилол]]-[[Анилин]]-[[Фенол]]-[[Ацетофенон]]-[[Бензонитрил]]-
[[Галогенарены|Галогенаренаш]]-[[Нафталин]]-[[Антрацен]]-[[Фенантрен]]-[[Бензпирен]]-[[Коронен]]-[[Азулен]]-[[Бифенил]]-[[Ионол]].
=== Гетероцикла хоттамаш ===
[[Гетероциклические соединения|Гетероцикла хоттамаш]] молекулай лоаттама чу цаӀ мукъагӀа [[гетероатом|гетерозирхат]] йола цикл юкъе йода хӀама
[[Пиррол]]-[[Тиофен]]-[[Фуран]]-[[Пиридин]]
=== Полимераш ===
Иштта [[высокомолекулярные соединения|Лакха молекулярни хоттамаш]] аьнна иштта йовзаш йоа белггала йола хӀамай кеп я полимераш. Цар лоаттамах каст-каста башх-башха кагегӀа дола доакъош юкъе долх. Уж сегменташ цхьатарра хила тарлу, нагахьа санна ювцар [[геополимер]] яле. Полимераш макромолекулех лоархӀ — геттара боккхача боарама йолча молекулай класса́. Полимераш органикани ([[полиэтилен]], [[полипропилен]], [[плексиглас]] иштта кхыяраш) органикан йоацаши ([[силикон]]) хила йиш йолаш я; синтетикай а ([[поливинилхлорид]]) е Ӏалама а ([[целлюлоза]], [[крахмал]]).
== Лоаттама анализ ==
{{Основная статья|Аналитическая химия|Тохка хими}}
Карарча хана органикан хоттамашта [[экам]] оттабара тайп-тайпара методаш я:
* [[Кристаллография|Кристаллографи]] ([[рентгеноструктурный анализ|рентгеналоаттама анализ]]) — эггара меттахьагӀа, нийсагӀа йола метадя, цунга хьежжа дика {{таржам дац|разрешени}} хургйолаш йоккха дика йоккха кристалл эшаш а я, цудухьа из метод хӀанзарчоа кхы Ӏа ях лелаяц.
* [[Элементный анализ|Элементий анализ]] — хӀаман молекула чура элементий дукхал оттаергйолаш лелаю деструктивни метод.
* [[Инфракрасная спектроскопия|ИнфрацӀе спектроскопи]] ([[Инфракрасная спектроскопия|ИК]]): хӀаман чу моллагӀа [[функциональная группа|функце тоаба]] йолга е йоацалга бакъде аьнна лелаю метод .
* [[Масс-спектрометрия|Масс-спектрометри]]: хӀамай [[молекулярная масса|молекулярни массаш]] оттаяр духьа лелаю метод.
* ТӀуман магнитни резонанса спектроскопи [[ЯМР]].
* [[Ультрафиолетовая спектроскопия|Ультрофиолета спектроскопи]] ([[УФ]]): ража чу бувзама боарам бусташ лелаю.
== Хьажа иштта ==
* [[Неорганические вещества|Органикан йоаца хӀамаш]]
* [[Органическая химия|Органикан хими]]
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
{{Органикан хӀамаш}}
{{Органикан хими}}
[[ОагӀат:Органикан хӀамаш|*]]
2gguuxang4odz5nx82q9o5qcanudysk
Хих чакхдаккхар
0
9805
74159
58234
2026-04-21T23:02:21Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74159
wikitext
text/x-wiki
{{Жизнь христианина}}
{{значения|Крещение (значения)}}
'''Хих чакхдаккхар''' е '''Хих чакхваккхар''' е '''Хих чакхъяккхар''' ''(да)'' {{lang-ru|креще́ние}}, ({{lang-el|βάπτισμα}} «хи чу ва́лар») — [[Христианская церковь|ЖӀаргахой дина]] эггара лоадам болашагӀа бола [[Таинство|хьулам]]. Динга хьежжа цкъа е кхозза хила ӀочутаӀовеш воаккх хих чакх, иштта ''супа хий'' тохарца а хила йиш я хих чакхдаккхар цхьадолча динашка.
== Хьажа иштта ==
* [[Крестильный шприц]]
* [[Снятие крещения|Хих чакхдаккхар дӀадаккхар]]
* [[Крещение умерших|Байнараш хих чакхбакххар]]
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{книга|автор=[[Гэгнон, Роберт|Gagnon R. A. J.]]|часть=Baptism|ссылка часть=http://www.robgagnon.net/articles/EncyclopediaOfChristianCivilizationBaptism.pdf|заглавие=The Encyclopedia of Christian Civilization|volume=1|ответственный=ed. G. T. Kurian|место=Oxford, U.K.; Malden, Mass.|издательство=[[Wiley-Blackwell|Blackwell Publishing]]|год=2011|pages=190—206|ref=Gagnon}}
* {{статья |автор=Музычко И.В., пастор |заглавие=Водное крещение как завет с Господом |ссылка=https://web.archive.org/web/20180217033835/http://rusbaptist.livejournal.com/132011.html |место=Торонто, Канада |издательство=сайт «Русский баптист» |ref=Музычко }}
* {{книга |автор=[[Санников, Сергей Викторович|Санников С. В.]] |заглавие=Фундамент. Курс начального богословия |издание=Второе |место=Одесса|издательство=|год=2011|страниц=544 |ref=Санников}}
* {{статья |заглавие=Толкование четырех Евангелий и книги Деяний апостолов |ссылка=https://bible.by/dallas/ |автор издания=Далласская богословская семинария |место=Киев |год=1990 |ref=Харчлаа}}
== ТӀатовжамаш ==
* [https://web.archive.org/web/20090209082732/http://www.pravmir.ru/cat_index_125.html Таинство крещения (подборка материалов на сайте «Православие и мир»)]
* [http://www.zavet.ru/kresenie2.htm Памятка приходящему ко крещению]
* [http://azbyka.ru/tserkov/duhovnaya_zhizn/sem_tserkovnyh_tainstv/kreschenie/index.shtml Азбука веры: Таинство Крещения]{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.psmb.ru/vera_bez_del_mertva/missija_i_katekhizacija/statja/sovremennaja-praktika-podgotovki-k-kreshcheniju-i-primer-d/ Современная практика подготовки к Крещению и пример Древней церкви]
* [http://ros-vos.net/christian-culture/praz/kreschenie/ Крещение Господне в русской литературе и живописи — подборка на сайте «Россия и Христианский Восток»]
{{ВС}}
{{Христианские таинства}}
[[ОагӀат:Крещение| ]]
[[ОагӀат:Христианские таинства]]
[[ОагӀат:Обращение в христианство]]
[[ОагӀат:Инициация]]
[[ОагӀат:Чинопоследования]]
f349ly4xi29eiku1bo6xk9tyc2nt0d7
Аварский язык
0
9815
74165
66429
2026-04-22T10:00:35Z
Revibot
46
Исправление двойного перенаправления с [[Жӏайхой мотт]] на [[ЖӀайхой мотт]]
74165
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[ЖӀайхой мотт]]
gm44z1d7ynd4m08xpt7pgu0dytqmaaf
Ӏоахаранаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек
0
10428
74173
64655
2026-04-22T10:01:55Z
Revibot
46
Исправление двойного перенаправления с [[Оахаранаькъан Чхьагӏий Рашид-Бек]] на [[Оахаранаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек]]
74173
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[Оахаранаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек]]
he10647vcwvecm41zw9a9cpkrr3wapi
Пхо
0
10527
74156
58552
2026-04-21T22:15:59Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74156
wikitext
text/x-wiki
{{другие значения}}
[[Файл:Minie Balls.jpg|thumb|[[Пуля Минье|Минье пхо]]]]
[[Файл:Sling bullets BM GR1842.7-28.550 GR1851.5-7.11.jpg|thumb|right|[[Праща|Ширдолгаца]] детташ дола даша [[овгар]]аш да «дӀалаца ер» аьнна йоазув тӀа а долаш. [[Янехье]], [[Афинаш]], IV бӀаьшу вай з. хь.]]
'''Пхо''' ''(ба)'', дукх. т. — '''пхорч''' ''да'' ({{lang-ru|пуля}}) — [[стрелковое оружие|гӀашлой герзаца]] дӀатохаш йола хӀама (''[[снаряд]]''). [[Праща|Ширдолгаца]] тохаш йолча хӀамах '''[[овгар]]''' оал. Артиллерес тохаш йолча хӀамах [[снаряд|дӀандарг]] оал. Пхон керттера ши белгало я — гаьна дӀакхетари чӀоагӀа зе деш дӀакхетари. Уж шаккхе белгало кхоачаш хул [[инерция|инерци]] яха хӀама бахьан долаш.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{ВТ-ЭСБЕ+|Пуля|Безобразов С. В., Якимович А. А.}}
* [http://guns-air.ru/puli-dlya-pnevmaticheskogo-oruzhiya-boepripasy-dlya-pnevmatiki/ Пули для пневматического оружия]{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
[[Category:Пхорч| ]]
[[Category:ДӀатохаш йола элементаш]]
4hxor5s9vn12iige51oa14pl8lt6qon
Ахриев, Рашид Чахович
0
12049
74167
64652
2026-04-22T10:00:55Z
Revibot
46
Исправление двойного перенаправления с [[Оахаранаькъан Чхьагӏий Рашид-Бек]] на [[Оахаранаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек]]
74167
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[Оахаранаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек]]
he10647vcwvecm41zw9a9cpkrr3wapi
МацагӀатен лоаме
0
12739
74163
63909
2026-04-22T02:11:11Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74163
wikitext
text/x-wiki
{{АЕ Грузии 1
|Ингушское названиие = МацагӀатен лоаме
|Русское название = Мцхета-Мтианети
|Оригинальное название =
|Герб =
|Флаг =
|lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 17 |lat_sec =
|lon_dir = E |lon_deg = 44 |lon_min = 45 |lon_sec =
|Включает = 4 [[муниципалитеты Грузии|муниципалитет]]<ref name="оценка"/><ref name="автоссылка1">Гуржехьес иштта [[Ахалгорский район|Ахалгорен шахьар]] юкъейодаш лоархӀ, цхьабакъда из [[Ленингорский район|Ленингорен шахьар]] яхаш цхьандаькъе тӀаийца{{subst:тохарг}}ча [[Южная Осетия|ЗӀилбухерча ХӀирийченна юкъейода]]</ref>
|Столица = [[МацагӀате]]
|Крупные города = МацагӀате (7940 саг, 2014 шу), [[Душети]] (6167 саг).
|Дата = 1995
|Губернатор = [[Зеикидзе, Гоча|Гоча Зеикидзе]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mtskheta-mtianeti.gov.ge/?m=3&sm=1&ssm=1 |title=Mtskheta-Mtianeti |access-date=2008-10-05 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929202811/http://www.mtskheta-mtianeti.gov.ge/?m=3&sm=1&ssm=1 |deadlink=no }}</ref>
|Языки = [[грузинский язык|гуржий]], [[русский язык|эрсий]]
|Население = 93 897<ref name="оценка"/>
|Год = 2018
|Место по населению = 10
|Плотность = 14
|Национальный состав = [[гуржий]] 93,5 %<br />[[азербайджанцы|гӀозлой]] 2,4 %<br />[[осетины|хӀирий]] 1,4 %<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |title=Ethnic composition of Georgia 2014 |access-date=2018-11-08 |archive-date=2018-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181104125931/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |deadlink=no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20201220100552/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |date=2020-12-20 }}</ref> кхыбараш 1,2 %
|Конфессиональный состав = [[православные|православхой]] 96,07, [[мусульмане|бусалбаш]] 2,43 %<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/georgia-religion2014b.htm |title=georgia-religion2014 |access-date=2021-01-26 |archive-date=2021-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122081546/http://pop-stat.mashke.org/georgia-religion2014b.htm |deadlink=no }}</ref>
|Площадь = 6785 [[км²]], ''факт.'' — 5774
|Место по площади = 3(6)
|Максимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта = Мцхета-Мтианети на административной карте Грузии.png
|Аббревиатура =
|ISO = GE-MM
|FIPS =
|Почтовые индексы =
|Код автомобильных номеров =
|Сайт = http://www.mtskheta-mtianeti.gov.ge
|Категория в Commons =
|Примечания =
}}
'''МацагӀатен лоаме''', '''МацагӀате-Мтианети''' ''(я)''<ref>{{книга|часть=Грузия|заглавие=Энциклопедия Кольера|ссылка часть=|издательство=Открытое общество|год=2000|ref=Энциклопедия Кольера}}</ref><ref>[http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F Грузия] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160325192203/http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F |date=2016-03-25 }} // Энциклопедия «Вокруг света»</ref> ({{lang-ka|მცხეთა-მთიანეთი}} ''мцхета-мтианети''; {{lang-ka|მცხეთა-მთიანეთის მხარე}} ''mcxeta-mtianetis mxare'') — [[Грузия|Гуржехьен]] юкъе улла хӀанзара [[Административное деление Грузии|административни край]]. НанагӀалеи йоккхагӀа йола [[пхье]]и [[МацагӀате]] я.
Гуржехьен мссехк [[исторические области Грузии|тархьаран мехкаш]] чулаьцад: [[Эрцо-Тианети]], [[Мтиулети]], [[Хеви]], [[Хевсурети|Пхий мохк]], [[Пшавия|Шой мохк]], [[Шида-Картли (историческая область)|малхбоалера Картли]].
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
poff4jizuk7pli5eyujokgivyvqkety
Ахриев, Рашид-бек
0
14985
74166
64638
2026-04-22T10:00:45Z
Revibot
46
Исправление двойного перенаправления с [[Оахаранаькъан Чхьагӏий Рашид-Бек]] на [[Оахаранаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек]]
74166
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[Оахаранаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек]]
he10647vcwvecm41zw9a9cpkrr3wapi
ЦIечой Бекхана Беслан
0
15271
74172
65467
2026-04-22T10:01:45Z
Revibot
46
Исправление двойного перенаправления с [[ЦIечой Бекьхана Беслан]] на [[ЦӀечой Бекьхана Беслан]]
74172
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[ЦӀечой Бекьхана Беслан]]
98xuy7tbvhyu663akvvqm3dfphg4xup
Белхарой Батал-Хьажа
0
15719
74169
66398
2026-04-22T10:01:15Z
Revibot
46
Исправление двойного перенаправления с [[Белхарой Батӏал-Хьажа]] на [[Белхарой БатӀал-Хьажа]]
74169
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[Белхарой БатӀал-Хьажа]]
01b1j4464bsem5p5ucenfpsbq379jmu
МаӀарлой мотт
0
15720
74170
66402
2026-04-22T10:01:25Z
Revibot
46
Исправление двойного перенаправления с [[Жӏайхой мотт]] на [[ЖӀайхой мотт]]
74170
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[ЖӀайхой мотт]]
gm44z1d7ynd4m08xpt7pgu0dytqmaaf
Ювцар:МаӀарлой мотт
1
15721
74174
66404
2026-04-22T10:02:05Z
Revibot
46
Исправление двойного перенаправления с [[Ювцар:Жӏайхой мотт]] на [[Ювцар:ЖӀайхой мотт]]
74174
wikitext
text/x-wiki
#ластар [[Ювцар:ЖӀайхой мотт]]
75a36ukoj8yrsao10fqdkpejjxkf1px
Тутайнаькъан Идриса Аьсет
0
16315
74157
68077
2026-04-21T22:42:14Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74157
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Тутайнаькъан}}
{{Военный деятель
|изображение =
|звание = {{СССР, Майор}}
|место рождение = {{МР|Наьсар-Керте}}, [[Тийрка область]], [[Россе импери]]
|место смерти = {{МС|Колодно|Колодно тӀа}}, [[Тернопольская область|Тернопола область]], [[Украинская Советская Социалистическая Республика|УССР]], [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]]
|род войск = [[Файл:Medical1936 units emb n9620.gif|25px|Медицинская служба|link=Главное военно-медицинское управление Министерства обороны Российской Федерации]] [[Главное военно-медицинское управление Министерства обороны Российской Федерации|тӀема лорий гӀулакх]]
|принадлежность = {{Флагификация|СССР}}
|награды =
}}
'''Тута́йнаькъан Идри́са Аьсет''' ({{lang-ru|Тутаева Асият Идрисовна}}) — советий хана болх баь гӀалгӀай лор, [[лорий Ӏилмай кандидат]], тӀема лорий гӀулакха майор. Кхелхай 1944-ча шера.
== Биографи ==
=== Дешар ===
Тутайнаькъан Аьсет яьй [[1905 шу|1905-ча шера]] (е 1902-ча шера) [[ардара бетта 14]]-ча дийнахьа [[Наьсар-Керте]]. Тутайнаькъан ЦӀунточун Идрисеи [[Байсара БӀунхо]]чун йоӀ йолча Дибайи йоӀ хиннай из. Аьсета юкъера дешар дийшад [[Буро]] тӀа, цул тӀехьагӀа [[1924]]—[[1929]] шерашка [[Ростов-на-Дону]]. Лакхера дешар йистедаьккхачул тӀехьагӀа, 1929-ча шера из лора́ балха эттай [[ГӀалме шахьар]]е уллача [[Ахки-Юрт]]а. Цигара болх бе дӀахьожаяь хиннай из [[Мочкъий-Юрт]]{{sfn|Память народа}}{{sfn|Зараханаькъан З.|2016}}. Из доал деш хиннай амбулаторен кара долча доазон тӀа. [[1932]]-ча шера Аьсет деша эттай 1-ча [[Ленинград]]а лорий института аспирантуре. Аьсета хержа́р хиннай [[эпидемиологи|эпидемиологе]] кафедра. [[1936]]-ча шера Аьсетах хиннай лорий Ӏилмай кандидат. Цун болх бар дӀа-хьа да́ржача лазарашта хетабаь. Нохч-ГӀалгӀай лорашта юкъе хьалхара Ӏилманхо хиннай из, цо язбаь ба 11 Ӏилман болх{{sfn|Ingusheria.org|2008}}. Доктора диссертаци язъе йолаяьй [[Сийлахьа-Боккха Даймехка тӀом]] болабеннача хана. Из болх чакхбаккханза бисаб.
=== ТӀема тӀа да́къа лацар ===
[[1941 шу|1941-ча шера]] [[аьтинга бетта 23]]-ча дийнахьа Аьсета тӀема юкъе да́къа ла́ца тӀахьийхай. Цо болх баьб Ленинград-КӀалеи, Воронежерчеи, цхьоалагӀча Украинерчеи фронташкеи лор йолаш. БӀун-арарча дӀа-юха кхувлача ({{lang-ru|передвижной}}) госпитала бактериологен лабораторе кулгалхо хиннай Аьсет. [[1943 шу|1943-ча шера]] цунна яннай лорий бӀула майора цӀи ({{lang-ru|Майор медицинской службы}}). [[1944 шу|1944-ча шера]] [[ардара бетта 24]]-ча дийнахьа № 1107 йола госпитала машин Вишневски шахьаре Колодно яхача юрта йисте дӀалаьцай немцаша (кхыча хоамаша яхачох, ОУН (Украинерча националисташа) зуламхоша). Тутайнаькъан Аьсет а цунца хинна новкъостий а, Ӏазап такхийтачул тӀехьагӀа, боабаьб.
=== Дагалоацам ===
Тутайнаькъан Аьсета цӀерагӀа урам а ба, цул совгӀа [[Тутайнаькъан Идриса Аьсета цӀерагӀа йола Наьсарера лорий колледж|Наьсарера лорий колледж]] а я.
Аьсета цӀи хьоахаяьй [[Петербург]]ерча лорий институтерча Сийлахьа дагалоацама улга тӀа.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* [http://pravitelstvori.ru/news/detail.php?ID=4519 Подвиг горянки]
* {{Cite web
|url = https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_zahoronenie83932187/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A2%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0&first_name=%D0%90%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%82&middle_name=%D0%98%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp&page=1
|title = Тутаева Асият Адрисовна
|publisher = pamyat-naroda.ru
|accessdate = 2019-03-03
|archive-date = 2019-03-06
|archive-url = https://web.archive.org/web/20190306043724/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_zahoronenie83932187/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A2%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0&first_name=%D0%90%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%82&middle_name=%D0%98%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp&page=1
|deadlink = no
|ref = Память народа
}}
* {{Cite web
|url = http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/05/m135116.htm
|title = Асият Тутаева — мужественная дочь Ингушетии
|access-date = 2016-10-16
|archive-date = 2009-08-02
|archive-url = https://web.archive.org/web/20090802153734/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/05/m135116.htm
|deadlink = no
|ref = [[Ingushetia.org]]
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20090802153734/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/05/m135116.htm |date=2009-08-02 }}
* {{статья
| автор = [[Зараханаькъан Зайнап]]
| заглавие = Тутайнаькъан Аьсети Нинаи — тайпан а, къаман а, мехка а сий да
| оригинал = Асият и Нина Тутаевы — гордость фамилии, народа и страны
| ссылка = https://old.gazetaingush.ru/asiyat-i-nina-tutaevy-gordost-familii-naroda-i-strany/
| язык = inh
| издание = [[ГӀалгӀайче (газет)|ГӀалгӀайче]]
| тип = газет
| год = 2016
| месяц = 04
| число = 11
| номер =
| страницы =
| doi =
| issn =
| ref = Зараханаькъан З.
}}
== Литература ==
* {{книга
|автор = [[Гешаев, Муса Баутдинович|Муса Гешаев]]
|заглавие = Знаменитые ингуши
|место = [[Турин]]
|издательство = STIG
|год = 2003
|том = 1
|страниц = 620
|страницы = 162—164
|тираж = 2000
|ref = Гешаев
}}
[[ОагӀат:СССР тӀема лораш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏилман болхлой]]
[[ОагӀат:Сийлахьа-Боккхача даьймехка тӀем тӀара кхалнах]]
8csnk20f5xwlwphi3ck73tgaxyl4jkc
Шолжа-ГӀала тӀара митинг (1973)
0
16726
74160
73846
2026-04-21T23:33:17Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74160
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Kadyrov square 59.jpg|thumb|300px|Митинг хиннача [[Площадь Ахмата Кадырова|майдан]] хӀанзара куц.]]
'''Шолжа-ГӀала тӀара митинг''' — [[1973]]-ча шера [[наджгоанцхой бетта]] 16—18 деношка хинна [[Шолжа-ГӀала]] тӀарча [[Площадь Ахмата Кадырова|юкъерча майдан]] тӀа хинна митинг. Митинг вӀашагӀтехай [[ХӀирий АССР]]е ба́хача [[ГӀалме шахьар]]ера [[гӀалгӀай|гӀалгӀаша]] шоаш [[Дискриминация|ӀотеӀабар]] соцадар дӀадехаш. Митинге хиннараша шоашца хьадена хиннад [[Ленин, Владимир Ильич|Ленинеи]] [[Брежнев, Леонид Ильич|Брежневчуни]] сурташи, [[интернационализм]]ахи [[Дружба народов|къамий доттагӀалахи]] [[Марксизм-ленинизм|марксизма-ленинизма]] классикий цитаташ тӀайола лозунгаши. Митинг йодача юкъа [[нохчий]] а, Нохч-ГӀалгӀайче да́хача кхыча къамаш а кхийтта хиннад цох. Митинга доакъашхой 15 эзар сагага кхоаччаш дукха хиннаб.
Кхо ди даьнначул тӀехьагӀа дукхагӀа мел бола митинга доакъашхой Ӏеха а баь майдан тӀара дӀабига вӀаштӀехьа даьнна хиннад. Бисараш [[чхьонкар]]ашцеи [[брандспойт]]ашцеи лелхабаьб. ТӀехьагӀа хьалхале лелаяьрехи хьинареча доакъашхоехи 1000 хиллал саг лаьца хиннав.
Царех дуккханена тайп-тайпарча лустамех кхел яьй. Юхебиса доакъашхой партера дӀабоахаш, балхара дӀабоахаш, моттигерча [[зарба]]н тӀа сий доадеш бувцаш моттигаш хиннай. Митинг я́ларца гӀалгӀай хьал тоаденна хиннад, цхьабакъда [[Осетино-ингушский конфликт|ГӀалме шахьара проблемацара]] гӀулакх хӀанз а къоастадаьдац.
== Митинг хилалехь ==
1972-ча шера бекарга бетта 27 гӀалгӀай коммунистах латташ хиннача тоабано 75 оагӀув йолаш каьхат яздаь хиннад [[Центральный комитет КПСС|ЦК КПССе]]:
{{Цитата
|В 1957 году автономия ингушского народа была восстановлена с большим ущемлением территории: густонаселенный Пригородный район и часть Малгобекского района оставили в составе Осетии без ведома и согласия ингушей. Вместе с Пригородным районом Северной Осетии переданы все промышленные предприятия и сорок населённых пунктов, являющихся древними поселениями ингушей… В перечисленных селениях и хуторах проживало около половины ингушского населения. Однако Пригородный район для ингушского народа — это нечто большее, чем географическая местность или населённые пункты. Пригородный район — это исконная земля ингушей, каждая пядь которой обильно полита их кровью и потом, и даже само слово «ингуш» происходит от названия селения [[Тарское|Ангушт]], расположенного в этом районе. Пригородный район — это центр экономической и культурной жизни ингушей, это колыбель революции на Северном Кавказе, в которой ингуши сыграли решающую роль. А сегодня Пригородный район — это трепещущее сердце, вынутое из груди живого организма, ибо, подобно тому, как нельзя изъять из живого организма сердце, не умерщвляя его, так невозможно было Пригородный район отторгнуть от Ингушетии, не разрывая её на безжизненные части — горную и плоскостную. Это явление — откровенный [[геноцид]], враждебный и несовместный с советской политикой, позорящий её{{Sfn|ghalghay}}.
}}
Каьхата тӀа массайтта гӀалгӀай ХӀирийче ӀотоӀабеш хилара моттигаш хьоахаеш хиннай. Къаьстта йола моттигаш ювцаш хилча, [[Буро]] тӀа бахаш боаца гӀалгӀай [[пхье]]н предприятешка балха дӀаэцаш хинна бац, хӀаьта гӀалгӀай боацараш гаьннача [[эйла]]шкара кхыметтала балха хьакхувлаш хиннаб. Ишколашка [[гӀалгӀай мотт]] хьехаш хиннабац. ГӀалгӀай юрташта хӀирий цӀераш техка хиннай. ХӀире хиннача цхьан ишкола директора пионерий лагере дӀадахийта гулду яхаш гул а даь хьаькъалах тӀехьадусача берий интернату дӀачуденна хиннад уж. Цхьа шу даьнначул тӀехьагӀа мара бераш юха чудига вӀаштӀехьа даьнна хиннадац даьй-ноаной. ГӀалгӀашта цӀенош дотта е эца пурам луш хиннадац, баха хувша моттиг хоржаш хилча дехкамаш долаш хиннаб уж{{Sfn|ghalghay}}.
Каьхат яздаьраша къаьгга белгалдоаккхар шоашта дӀадехаш дар ГӀалме шахьара статус хувцар а доацаш, ХӀирийчен кхыча бахархошта санна бокъонаш ялар мара доацилга. Цар дӀадийхачунца цар оагӀув лаьцаб Нохч-ГӀалгӀайче ба́хача гӀалгӀаша а. 1972-ча шера ардара бетта иззамо долча каьхата́ кӀала 5 эзар гӀалгӀачо кулг яздаьд{{Sfn|ghalghay}}.
=== Митинг ===
{{Внешние медиафайлы
|image1 = [https://khamarzkostoev.files.wordpress.com/2010/04/miting-1973-gray.jpg Митинг]
}}
Кхо алап дараша на́ха́ юкъе хабараш доаржадеш хиннад Шолжа-ГӀала тӀа [[Политбюро]] докъашхо вола [[Суслов, Михаил Андреевич|М. А. Суслов]] хьалвоагӀаш ва яхаш гӀалгӀай проблемаш ювца аьнна. Моттигерча Ӏаьдалга а дӀахайта хиннад митинг хургйолга. Ӏаьдало цхьа дов даккхарга сатувсаш хиннад [[Экстремизм|экстремистийи]] [[Национализм|националистий]] митинг я из аьнна дӀаерзае йиш хургйолаш{{Sfn|ghalghay}}.
1973-ча шера наджгоанцхой 16-ча дийна, 27 градус шелал латташ йолча хана гӀалгӀай [[Шолжа-ГӀала]] тӀарча юкъерче майдан тӀа ӀотӀабаьхка хиннаб. Митинге 15 эзар саг хиннав{{Sfn|ghalghay}} (Нохч-гӀалгӀай областерча парторганизаце партактива стенограмма тӀа бувцараш 2—6 эзар саг ва{{Sfn|ghalghay3}}). Митинге бехкараша шоашца [[Ленин, Владимир Ильич|Ленинеи]], [[Брежнев, Леонид Ильич|Брежневеи]], [[Шерипов, Асланбек Джемалдинович|Шерипов Асланбекеи]], [[Ахриев, Гапур Саидович|Оахарнаькъан ГӀапуреи]] сурташ дена а хиннад, [[интернационализм]]ахи [[Дружба народов|къамий доттагӀалахи]] [[Марксизм-ленинизм|марксизма-ленинизма]] классикий цитаташ тӀайола лозунгаш а хиннай цар. Митинге йист хулаш хиннараша советий Ӏаьдала́ духьала дош оалаш хиннадац. [[Питам]]чий къамаьлаш цуссахьате Ӏохоададеш хиннад — уж мо бараш [[трибуна|айме]] тӀара Ӏобоахаш хиннаб. Хьал хӀаччийдаргдоацаш митинге хиннараша юкъарлон низам лорадара духьа [[ха (лорадар)|ха]] вӀашагӀделла хиннад{{Sfn|ghalghay2}}. Митинг йодача юкъа́ закона́ духьала хӀама даь цхьаь цхьа моттиг хиннаяц{{Sfn|russian7}}.
Бийсан нах шелалах цӀера йисте багӀаш хиннаб парте баьччал леладераш ([[Чечено-Ингушский областной комитет КПСС|КПСС Нохч-ГӀалгӀай обкома]] хьалхара секретарь [[Апряткин, Семён Семёнович|С. С. Апряткин]] хьалха а волаш) адам долча хьаа́рабовларга хьежаш. Митингах эзараш нохчий а дӀакхийтта хиннаб, кхыча къаман нах а дӀакхийттаб. Митинге къамаьл деш хиннача нохчаша гӀалгӀаех бехкаш доахаш хиннад митинг хургйолга хьа хӀана аьннадацар оаш яхаш, кхыча къаман на́ха а гӀалгӀай гадаьккхад{{Sfn|ghalghay2}}. Йисте ба́хача на́ха митинге латтарашта яа хӀама а те́лаш а, чай моладеш а хиннад{{Sfn|russian7}}. Цхьацца болча нохчаша шоай кхынаш дохадеш хиннад митинге ба́гӀарашта кхатилла [[дос]] хургдолаш, царна дуаде доахана́ а урс хьокхаш хиннад{{Sfn|ghalghay2}}.
Кастта Шолжа-ГӀала тӀа милиции эскари ӀотӀадоаладаьд. Митинга́ гобаьккха паччахьалкхен Ӏаьдала тӀемахой айтта́ хиннаб. Кхы мел долча дуненцара хинна телефонашцареи телеграфацареи беррига бувзам Ӏохоадабаь хиннаб. Майда́ гонахьа латтача гӀишлоний тховнаштеи [[балкон|чӀерхаштеи]] репродуктораш увттаяь хиннай, царга гӀолла тӀемахоша укх сахьате дӀахьадовла, чугӀо оалаш хиннад{{Sfn|ghalghay2}}. Сов уж чӀоагӀа йолаш майдан тӀа латтарашта шоайла дӀадеш дола къамаьл хозаш хиннадац. Кагийча наха репродуктораш лаьтта Ӏо а кхайса́, митинг дӀахо дӀайихьа́ хиннай{{Sfn|ghalghay3}}.
Цкъарчоа хьакимех саг а́равоалаш хиннавац нах болча. Шолжа-ГӀала тӀа доалчен викалаш ӀотӀабаьхка хиннаб Политбюро доакъашхо [[Соломенцев, Михаил Сергеевич|М. С. Соломенцев]] хьалха а волаш. Митинг йолча метте автобусаш ӀотӀайоалаяь хиннай митинге да́къа лоацараш цӀабугаргболаш, цхьабакъда нах дӀа́хьа́баха лаьрхӀа́ боацилга кхетадаьча хана, парте хьакимаша кхерамаш тувсаш болабеннаб закона́ духьаладовлар бахьан долаш таӀазар дергхиларца{{Sfn|ghalghay2}}.
Цох хӀама ца хинначул тӀехьагӀа, цӀаьхха митинге хьаьрбаьнна кагий нах гучабаьнна хиннаб дов даккха гӀерташ. Цхьабакъда сиха уж Ӏокаг а баь, митингера лелхабаь хиннаб уж. Цул тӀехьагӀа хьакимаш на́ха́ юкъе шиш болча на́хага кхайка́ хиннаб: [[Газдиев, Ахмед Магиевич|ГӀа́зданаькъан Ахьмадагеи]], [[Плиев, Султан Хадисович|Пхьиленаькъан Султанагеи]], [[Картоев, Джабраил Дабиевич|Кхоартой Джабраилгеи]], [[Базоркин, Идрис Муртузович|Байсаранаькъан Идрисагеи]]. ТӀехьагӀа хила мегаш бола ба́ла бовза а бовзаш, на́хага цӀагӀо аьнна де́хар даь хиннад цар, цхьабакъда цар кхайкаралах а хувцаденна хӀама хиннадац{{Sfn|ghalghay2}}.
Митинга кхоалагӀча дийнахьа митинге латтаршка дӀакхайкадаь хиннад Москвера комисси йоагӀа аьннеи, хьае́нача комиссега дег тӀа латтар дӀадувцаргдолаш нах шоаш ба́хача метте хила беза аьннеи. ХьатӀайоалаяьча автобусаштеи таксештеи дӀатӀа а хайша́ нах цӀабаха́ хиннаб. Биса́раш [[чхьонкар]]аш етташи [[брандспойт]]ашкара хий детташи лелхабаь хиннаб{{Sfn|ghalghay2}}. Хьалийца́ митинга доакъашхой йоккхийча машенашка дӀа чу а теӀабеш Шолжа-ГӀала тӀара дӀа а бугаш эрий а́ра Ӏобоахаш хиннаб. ГӀала тӀа тӀема хьал оттадаь хиннад. Митинге́рбараш лелхабаьчул тӀехьагӀа Ӏаьдало хабараш доаржадеш хиннад митинг национализм хьал а йоаккхаш яьяр яхаш{{Sfn|ghalghay3}}.
=== Митинг яьлча ===
Нохч-ГӀалгӀайче предприятеш массехк кхетаче дӀахьош хиннай Ӏаьдало митинге да́кха лаьца́раштеи царех дог лазараштеи яппараш еш. Митинге хьалхале лелаяьраши хьинаре да́къа лоацаш хиннараши административнии уголовнии бехктокхаме увттабе болабаь хиннаб во мел йола цӀи царех я́ха а йоахаш: «отщепенцы, стяжатели, спекулянты, махровые националисты, антисоветчики» кхыяраш а. Эзар хиллал саг лаьцав. Моттигерча за́рбан тӀа шоаш мел чӀоагӀа дехкебаьннаб дувцаш «гӀалгӀай» каьхаташ ке́пато́хаш хиннад. Шоашта ма могга гадехка́ча къаман а́мат оттаде гӀерташ къахьийгад Ӏаьдало. Юкъарлон сакхетаме чудаккха гӀерташ хиннад гӀалгӀай [[Коллаборационизм|коллаборационисташ]] хиларахи, уж мехках ба́хар кхы де хӀама доацаш даь хиларахи йола уйлаш{{Sfn|ghalghay4}}. Митинге да́къа лаьцараш балхара а дӀабаьхаб, партера а комсомолера а дӀабоахаш, дешара а дӀабоахаш моттигаш хиннай{{Sfn|russian7}}.
ГӀалгӀашта реабилитаци сов хьалха яь хиннай яхаш къамаьл арадаьнна хиннад. «ГӀалгӀаштеи нохчаштеи яьр реабилитаци яц, авансалла къахетам мара баьбац царех, уж кхы харцахьа леларг цахиларах са а тувсаш» — ер аьннад М. С. Соломенцевс а, из хеза́ цу хана мехка хьакимех хиннача [[Боков, Хажбикар Хакяшевич|Боканаькхан Хьажбийкара]] а — тӀехьагӀа из хургва [[Верховный Совет Чечено-Ингушской АССР|Нохч-ГӀалгӀайчен Лакхехьарча совета]] президиума тхьамада. Республикан обкома гӀишлош яра отдела кулгалхо хиннача Гойганаькъан Рустема [[XX съезд КПСС|КПСС XX-ча съезде]] даь хинна соцамаш хьоахабе ве́нача хана, волавенначара цун къамаьл Ӏохоада а даь, соцаваь хиннав, бутт баьнначул тӀехьагӀа балхара дӀаваьккхав. Моттигерча организацешка кхайка а ца деш амар даь хиннад: гӀалгӀай балха хьал а ма бувлийта, доазол дехьа арахьарча коммандировкашка а ма ахийта аьнна{{Sfn|ghalghay4}}.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{книга
| автор = Абдурахманов Д. Б., [[Музаев, Магомед Нурдинович|Музаев М. Н.]], [[Бугаев, Абдулла Махмудович|Бугаев А. М.]], Шепелев В. Н., [[Осмаев, Аббаз Догиевич|Осмаев А. Д.]]
| заглавие = Восстановление Чечено-Ингушской АССР
| место = [[Нальчик]]
| издательство = ООО «Печатный двор»
| год = 2013
| том = 1
| страниц = 496
| isbn = 978-5-905770-32-6
| тираж = 1000
| ref = Абдурахманов
}}
* {{книга
|автор = [[Ахмадов, Явус Зайндиевич|Ахмадов Я. З.]], Хасмагомадов Э. Х.
|заглавие = История Чечни в XIX-XX веках
|место = М.
|издательство = «Пульс»
|год = 2005
|страниц = 996
|isbn = 5-93486-046-1
|тираж = 1200
|ref = Ахмадов
}}
* {{книга
|автор = [[Шнирельман, Виктор Александрович|Шнирельман В. А.]]
|заглавие = Быть аланами: интеллектуалы и политика на Северном Кавказе в XX веке
|место = М.
|издательство = Новое литературное обозрение
|год = 2006
|страниц = 313
|isbn =
|тираж =
|ref = Шнирельман
}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{cite web
|author = Марьям Яндиева
|title = Общегражданский митинг ингушей 1973 года (часть I)
|url = https://ghalghay.com/2010/03/31/общегражданский-митинг-ингушей-1973-года/
|website = Ингушетия: Исторические Параллели
|date = 2010-03-31
|accessdate = 2019-05-19
|ref = ghalghay
}}
* {{cite web
|author = Марьям Яндиева
|title = Общегражданский митинг ингушей 1973 года (часть II)
|url = https://ghalghay.com/2010/04/01/obshegrazhdanskiy-miting-ingushey-1973-goda-2/
|website = Ингушетия: Исторические Параллели
|date = 2010-04-01
|accessdate = 2019-05-19
|ref = ghalghay2
}}
* {{cite web
|author = Марьям Яндиева
|title = Общегражданский митинг ингушей 1973 года (часть III)
|url = https://ghalghay.com/2010/04/02/obshegrazhdanskiy-miting-ingushey-1973-goda-3/
|website = Ингушетия: Исторические Параллели
|date = 2010-04-02
|accessdate = 2019-05-20
|ref = ghalghay3
}}
* {{cite web
|author = Марьям Яндиева
|title = Общегражданский митинг ингушей 1973 года (часть IV)
|url = https://ghalghay.com/2010/04/03/obshegrazhdanskiy-miting-ingushey-1973-4/
|website = Ингушетия: Исторические Параллели
|date = 2010-04-03
|accessdate = 2019-05-20
|ref = ghalghay4
}}
* {{cite web
|title = Осетино-ингушский конфликт 1992 г: истоки и развитие (по май 2005 года)
|url = http://old.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/prigorod/msg/2005/05/m291.htm
|website = [[Мемориал (организация)|Общество «Мемориал»]]
|date = 2005-05-19
|accessdate = 2019-05-20
|ref = memo
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190129065851/http://old.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/prigorod/msg/2005/05/m291.htm |date=2019-01-29 }}
* {{cite web
|author = Владимир Воронов
|title = Приказано «не ворошить историю»
|url = https://www.sovsekretno.ru/articles/id/4842
|website = Совершенно секретно
|date = 2015-06-15
|accessdate = 2019-05-20
|ref = sovsekretno
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180303030029/http://www.sovsekretno.ru/articles/id/4842 |date=2018-03-03 }}
* {{cite web
|author = Иван Прошкин
|title = Массовые беспорядки в Грозном в январе 1973 года: против чего восстали вайнахи
|url = https://russian7.ru/post/massovye-besporyadki-v-groznom-v-yanvar/
|website = Русская семёрка
|date = 2017-11-17
|accessdate = 2019-05-19
|ref = russian7
}}
* {{cite web
|author = [[Калинин, Михаил Иванович|Калинин М. А.]], [[Горкин, Александр Фёдорович|Горкин А. Ф.]]
|title = О ликвидации Чечено-Ингушской АССР и об административном устройстве её территории
|url = https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_СССР_от_7.03.1944_о_ликвидации_Чечено-Ингушской_АССР_и_об_административном_устройстве_ее_территории
|date = 1944-03-07
|work = wikisource.org
|accessdate = 2018-02-19
|ref = Указ
}}
{{История Ингушетии}}
{{Депортации в СССР|state=autocollapse}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀашта даь туржаӀ]]
[[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]]
3o27u3m99rda3onie7lcsh68a0tmlh8
МагӀара Ларс
0
18569
74162
74063
2026-04-22T02:05:41Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74162
wikitext
text/x-wiki
МагӀара Ларс
{{НП+Россия
| статус = Юрт
| русское название = МагӀара Ларс
| оригинальное название = {{lang-os|Уӕллаг Ларс}}, {{lang-ru|Верхний Ларс}}
| изображение =
| описание изображения =
| lat_deg = 42.768135
| lon_deg = 44.631139
| регион = Северная Осетия
| регион в таблице = ХӀирийче
| вид района = Пхьен округ
| район = Городской округ город Владикавказ
| район в таблице = Городской округ город Владикавказ{{!}}Буро пхье
| вид поселения = Пхьен чура шахьар
| поселение = Затеречный район
| поселение в таблице = Затеречный район{{!}}Тийркал дехьара
| внутреннее деление =
| вид главы =
| глава =
| дата основания =
| первое упоминание =
| прежние имена =
| статус с =
| площадь =
| высота центра НП = 1121
| климат = гӀаьххьа-тӀуна
| население = {{Население | Верхний Ларс | тс }}
| год переписи = {{Население | Верхний Ларс | г }}
| плотность =
| агломерация =
| национальный состав =
| конфессиональный состав =
| этнохороним =
| почтовый индекс =
| телефонный код =
| цифровой идентификатор =
| сайт =
}}
'''МагӀара Ларс'''{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=41}} ({{lang-os|Уӕллаг Ларс}}<ref>''Цховребова З. Д.'' Ойконимия Осетии (названия населённых пунктов Осетии). — Цхинвал: 2003. стр. 33.</ref>, {{lang-ru|Верхний Ларс}}) — таханарча [[ХӀирийче]] улла [[юрт]]. [[ГӀалгӀай никъ|ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий) наькъ]] тӀа улл из {{комм 2|Российско-грузинская граница|Эрсечен-Гуржехьен гӀайна}} йисте. Юрта йисте {{комм 2|Верхний Ларс (МАПП)|иззамо цӀи йола контрола-чакхвоалийта пункт}} йоал эрсий-гуржий доазон тӀа.
[[Владикавказ (городской округ)|Бурон пхьен округа]] лоатаме я<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20101019030949/https://region15.ru/docs/vladikavkaz-ustav/|title = Устав муниципального образования Город Владикавказ |access-date = 2025-09-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20101019030949/https://region15.ru/docs/vladikavkaz-ustav/ |archive-date = 2010-10-19 |url-status = dead }}</ref>, административно [[Буро]]н [[Тийркал дехьара шахьар|Тийркал дехьарча шахьара]] кара а йолаш.
== Географи ==
МагӀара Ларс улл [[ДӀаараяла чӀож]]е [[ГӀалгӀай никъ|ГӀалгӀай наькъ тӀа]] Эрсечен-Гуржехьен гӀайна́ гаьна доацаш. Массехк километр [[къулбехье]]гӀа, Эрсечен-Гуржехьен доазол дехьа, «Дарьяли» яха гуржий контролъю-чакхвоалийта пункт йоалл.
== Тархьар ==
Е моттиг стратегически чӀоагӀа лоадам болаш даим хиларах ширача замалахь денз на́ха дӀалаьца хиннай. [[ГӀалгӀай никъ|Укхазарча]] наькъ тӀа гӀолла {{кхм|киммерийцы|киммерийи}} {{кхм|скифы|саккойи}} лийннаб. I-гӀа эзаршу чакхдоаллаш [[Кавказдехье|Кавказдехьа]] хӀанзарча Ла́рса́ гаьна доацаш болалуш хиннача наькъах «Сарматий никъ» оалаш хиннад. ТӀехьагӀа [[сарматы|сарматӀашта]] когаметта [[аланой]] баьхкаб, цар тилла цӀи «ДӀаараял» хиннай, иштта «Дарьял» («Дар» (никъ) + алан → «Аланой никъ») хиннай а оал. Юкъерча бӀашерий автораша хьаяхачох, никъ болалуча латтача лоам тӀа «Аланой ков» хиннад никъ лорабеш{{sfn|Гутнов|2016|289}}.
{{кхм|Золотая Орда|Дошо Ордан}} заман чу е лаьтта Пулад аьла урхаз волча [[аланойче]]н доалахьа хиннад. Пулад волча Утурку хиннав лечкъаш — 1395-ча шера бекарга бетта [[Тийрк]]а тӀа {{кхм|Тохтамыш|Тохтамаш}} {{кхм|Тамерлан|Те́марца}} лета́ча хана, цун бӀун {{комм2|левый фланг|аьрдечен}} {{кхм|командир|хьовда}} хиннав из. Аланой Кабчигай яха [[крепость|буро]] караерзаяьчул тӀехьагӀа Те́маро́ тоаба яхийтай Утуркунна тӀехьа. Цхьацца аланой тӀемхошца вада гӀерташ хинна Утурку лоравеш вийннав Пулад. ХӀанз Ларс йолча метте Утурку Темара бӀухоша лаьца а лаьца корта баьккхаб цун{{sfn|Гутнов|2016|289}}.
XVI-ча бӀаьшера диълагӀча даькъе Ларсе гӀолла ГуржегӀа ухаш хиннача Москоан къаьй маршруташ хиннай. Цу хана лаьтташ ДӀаараяла́ доал деш волча {{кхм|Султан-Мурза|Солтмарзий}} кара хиннай<ref name="Виноградов">Время, годы, люди: книга очерков и краеведческих репортажей В. Б. Виноградов Чечено-Ингушское кн. изд-во, 1980</ref><ref name="Ганижев">Российско-ингушские отношения в X—XVII вв. Ганижев М. З. Ярославское высшее зенитное ракетное училище ПВО</ref>. 1587-ча шера наькъ тӀа гӀолла {{доашхам 2|Биркин, Родион Петрович|Родион Биркина}} [[къаьй]] бахаб. 1589-ча шера тов бетта 25-ча дийнахьа Ларсе гӀолла {{доашхам 2|Звенигородский, Семён Григорьевич|Семён Звенигородскичун}} къаьй чакхбаьннаб. 1589-ча шера гуржий къаьшта юкъе а волаш Солтмарзас Москоарча паччахьа́ {{доашхам 2|тешаме мутӀахьа хургхиларца чӀоагӀо яьй|байӀат яьй}}{{sfn|Гутнов|2016}}. Цу байӀата йоазув ГуржегӀара воагӀача Родион Биркинга дисад:
{{начало цитаты}}
''«Со хӀанзарчул тӀехьагӀа паччахьа́ Ӏунал де безам болаш ва валлалца… паччахьа́ мутӀахьа боацарашта духьала аравала кийча ва со бӀунбаьччашцеи гӀаьбартий аьлашцеи. Цу хӀаманца аз паччахьа́ дув а буъ, байӀат а ю, аз шо гуржий лаьтташка кхаччалца дӀачакхдоахарг а да».
{{oq|ru|Яз ныне хочу государю же служити по свою смерть … и на непослушников государевых воеводами и с кабардинскими князи ходити готов и на том государю правду даю, шертую, и вас провожаю до грузинские земли»}}{{sfn|Гутнов|2016|290}}. 1604-ча шера маьцхали бетта 3-ча дийнахьа эйлага гӀолла цӀаькха а Москоара къаьй чакхбаьннаб, бийсан герз детташ лоамарой тӀакхийттаб царна
{{конец цитаты|источник={{sfn|Гутнов|2016|289—290}}}}.
XIX-гӀа бӀаьшу долалуш эйла тӀара чӀоагӀаленаш йохаяьй. Вай ханага кхаччалца [[Дудара-ГӀала]] йисай 6 метр лакха йола (федеральни лоадам бола товшхала объект я из), Ла́рсал 1 километр гӀинбухехьа йоалл из наькъал лакхагӀа {{кхм|Скала|Чхара}} тӀа. XIX-гӀа бӀаьшере йолалуш Александр I паччахьа «Александра никъ» яхаш цӀи йола проект гайтай. Моттигера урхаз волча Дударанаькъан Мухьмада тӀема чӀоагӀале йогӀаргйолаш ший хинна Ларс дӀаеннай. Мухьмада цунна когаметта Буронна йисте 25-н ковна́ лаьрхӀа лаьтта а денна, цох капитан а ваь, валлалца хӀара бетта́ 35 тума пенси а ухаш хьал вӀаштӀехьадаьккхад. 1806-ча шера Дударанаькъан Мухьмади Джанхоти ший кхоачарленах 8 кови ийца [[Гарма аре|Гарма ара]] хайннав хьалхара хӀирий [[Джанхота Ларс]] яхаш юрт а юллаш{{sfn|Гутнов|2016|291}}.
XIX-ча бӀаьшера Эрсий Ӏаьдало [[ГӀалгӀай никъ|ГӀалгӀай (царна ТӀема-Гуржий) наькъа́]] реконструкци йолаяьчул тӀехьагӀа Ларсе наькъ тӀара станции (''Буро тӀара воагӀаш хилча шоллагӀа'') тӀеман редути е́гӀа́й. Цу хана юрта бахараш хӀирашха дийрза 17 цӀа́и, дукхагӀа Дударанаькъан, иштта цхьацца гуржий фусамаши мара хиннаяц.
Моттиге [[хьалххо]] волча Дударанаькъан Ахьмадаца барт бе аьттув баьннаб цо ший доалахьдар кердача Ӏаьдала́ дита а дита́ Буро тӀа хьалвохийтаргволаш.
Ларсера {{кхм|Пост (военное дело)|тупа}} Р. Кер-Портерс сурт оттадаьд 1817-1820-ча шерашка ше Кавказе гӀолла лийннача хана:
{{Начало цитаты}}
Эрсий тупаш «латт иззамо уйла йолаш ширача́р чӀоагӀаленаш хиннача: каст-каста керда чӀоагӀаленаш йоттача хана къаьнарчар лараш кораю. Ларсе, цох 1 вераст хиллал гаьна, белггала лакха, эшаенна яле а, унзара дозал дола урагӀдаха́ латташ бирса пенаши гӀалаши да»
{{oq|ru|Русские посты «расположены в местах, где находились укрепления древних, построенные для этих же целей: часто при постройки новых крепостей, обнаруживают остатки старых. В Ларсе, примерно в 1 версте от него, стены и башни внушительной высоты все ещё возвышаются в своём грозном, хотя и пришедшем в упадок величии»}}
{{Конец цитаты|источник={{sfn|Гутнов|2016|292—293}}}}
Редуте салтий ротеи ши йоккха топи хила езаш хиннай, укхаза бахаш бола {{кхм|тагаурцы|тагаурцаш}} гӀайтта́ хӀама хуле а аьнна<ref>''Арджеванидзе И. А.'' Военно-грузинская дорога: (Краеведческий очерк с приложением схематической карты маршрута и библиографии). — Тбилиси: Госиздат Грузинской ССР, 1954. — 252 с.</ref>. Укхаза шоссе тӀара йоал ийъяьй. 1850 шераш чакхдоаллаш 1860 шераш долалуш юрта вӀаштӀардаь станце цӀенош деттад, кхерах карта а яь, цу чу дӀайха даар дола буфети, хьабаьхкарашта кхо цӀа долаши — юкъара маӀача наьхеи, иззамо кхалнаьхеи, «инара́лаийи».
1944—1956-ча шерашка юрт административно {{кхм|Грузинская ССР|Гуржий ССРа}} Казбеге шахьара кара хиннай, 1956-ча шера юха ше хиннача ХӀирий АО-н ГӀалме шахьара лоаттаме дӀаеннай.
2009-ча шера маьтсела 5-ча дийнахьа цӀай а деш ХӀирийчен таможнен дукха оагӀонаш йола машенаш чакхъювлийта «МагӀара Ларс» ({{lang-ru|«Верхний Ларс»}}) яха пункт йоттар чакхда́лар дездаьд<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://www.customs.ru/ru/press/of_news/index.php?id286=25470 |deadlink = no |publisher = Федеральная таможенная служба |title = МАПП «Верхний Ларс» к эксплуатации готов |date = 2009-05-05 |access-date = 2010-09-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090514021013/https://www.customs.ru/ru/press/of_news/index.php?id286=25470 |archive-date = 2009-05-14 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20090514021013/https://www.customs.ru/ru/press/of_news/index.php?id286=25470 |date=2009-05-14 }}</ref>.
2009-ча шера контрола-чакхвоалийта пункта хьайийлай<ref>{{cite web |author = |url = https://www.georgiatimes.info/ru/articles/25596.html |title = Президент Грузии открыл Ларс в Россию |lang = ru |website = www.georgiatimes.info |date = |access-date = 2023-03-15 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }}</ref><ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.regnum.ru/news/1225254.html |title = Грузия приняла решение открыть КПП «Верхний Ларс» |access-date = 2009-11-17 |archive-date = 2009-11-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091121042632/http://www.regnum.ru/news/1225254.html |deadlink = no }}</ref>. Доазув хьаделарах йистерча шахьарашка экономиканна цох пайда хургба аьнна а, эрмалой-эрсий базар яр аттагӀа хургда аьнна а лоархӀаш да.
== Бахархой ==
{{Население | Верхний Ларс }}
Хьалха юрта гӀалгӀай, гуржий, хӀирий баьхаб, хӀанз юрта даим вахаш саг вац.
== Терко тӀаоза моттигаш ==
* Дудара ГӀала — башня Дударовых — XVI—XIX-ча бӀаьшерий федеральни лоадам бола архитектуран сийленг<ref>{{cite web |author = |url = https://docs.cntd.ru/document/9012089 |title = Постановление Совета Министров РСФСР № 1327 от 30.08.1960 |lang = ru |website = docs.cntd.ru |date = |access-date = 2023-03-15 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210909135916/https://docs.cntd.ru/document/9012089 |archive-date = 2021-09-09 }}</ref>.
* Ларсера чӀоагӀале — 1804-ча шерара архитектуран сийленг<ref>{{cite web |author = |url = http://okn.alania.gov.ru/activity/objects/identified |title = Список выявленных объектов культурного наследия республики Северная Осетия — Алания от 10.05.2018 |lang = ru |website = okn.alania.gov.ru |date = |access-date = 2023-03-15 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20211211194657/http://okn.alania.gov.ru/activity/objects/identified |archive-date = 2021-12-11 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20211211194657/http://okn.alania.gov.ru/activity/objects/identified |date=2021-12-11 }}</ref>.
* «{{кхм|Ермоловский камень|Махьмада кхера}}» — [[оалам]]аша хьадувцачох Махьмад яхача кхонахчунца бувзабенна кхера, Ӏалама сийленг.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Ларс}}
* {{книга |автор = Гутнов Ф. Х. |часть = Ларс / Ларс (селение) |заглавие = Осетинские сёла |язык = ru |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Владикавказ |издательство = Респект |год = 2016 |страницы = 288—293 |страниц = 512 |isbn = |тираж = |ref= Гутнов }}
* {{Ономастикон Ингушетии 2021}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{cite web |author = |url = https://kray-zemli.com/24-verhnij-lars.html |title = Верхний Ларс — актуальная информация и свежие новости о работе границы |lang = ru |website = kray-zemli.com |date = |access-date = 2023-03-15 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }}
{{Населённые пункты городского округа город Владикавказ}}
{{Населённые пункты на Тереке}}
[[ОагӀат:Бурон пхьен округа нах баха моттигаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай никъ]]
8oq3qu0zdqro3gzckdk6n4672dpr0s4
Балте
0
18572
74161
74034
2026-04-22T00:39:47Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74161
wikitext
text/x-wiki
{{НП+Россия
|статус = Юрт
|русское название = Балте
|оригинальное название = {{lang-os|Бæлта}},{{lang-ru|Балта}}
|изображение = Станция Балта.jpg
|описание изображения =
|lat_deg = 42.917934
|lon_deg = 44.628169
|CoordScale =
|регион = Северная Осетия
|регион в таблице = ХӀирийче
|вид района = городской округ
|район = Владикавказ
|район в таблице = Городской округ город Владикавказ{{!}}Буро пхье
|вид поселения =
|поселение =
|поселение в таблице =
|внутреннее деление =
|вид главы =
|глава =
|дата основания =
|первое упоминание =
|прежние имена = Балташ
|статус с =
|площадь =
|высота центра НП = 960
|климат = гӀаьхха
| население =
| год переписи =
|плотность =
|агломерация =
|национальный состав = [[гуржий]], [[гӀалгӀай]], [[хӀирий]], [[эрсий]], [[эрмалой]]
|конфессиональный состав = [[православхой]], [[сунний]] [[бусалбаш]]
|этнохороним = балтхой
|почтовый индекс = 362901
|телефонный код =
|цифровой идентификатор = 90401362002
|сайт =
}}
[[Файл:Военно-Грузинская дорога.jpg|300px|thumb|right|280px|Балтера станци]]
'''Балте́''' ({{lang-os|Бæлта}}, {{lang-ka|ბალთა}}, {{lang-inh|Балта}}) — таханарча [[ХӀирийче]] [[Военно-Грузинская дорога|ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий) наькъ тӀа]] улла [[юрт]]. [[Буро]]н [[Затеречный район|Тийркал дехьарча шахьара]] урхала́ кӀала я, [[Владикавказ (городской округ)|Буро пхьен]] лоаттаме а я.
== Географи ==
Юрт улл [[Буро-МагӀе|Буро-МагӀа]], [[Тийрк]]а аьрда берда тӀа [[ГӀалгӀай никъ]] йисте. [[Буро]]х 10 км гаьна я из.
== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл]]ах) «Балти»<ref>{{Ономастикон Ингушетии 2021|с=38}}</ref> е «Балта» оал{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}<ref>{{ЭГӀД 2016}}</ref><ref>{{ЭГӀД 2021}}</ref>. ГӀалгӀай ''балти'' яха дош [[чӀож]] йолалу моттиг аьнна маӀан долаш да<ref>{{ШДД}}</ref>, цу тӀара йоагӀаш хила мегилга лоархӀ юрта цӀи а<ref>{{cite web |author= Гандаров Мухьмад |url= https://vk.com/video-52638478_456239037?t=1h37m47s|title= Гандаров Магомед - Топонимика горной Ингушетии|lang= ru/inh |website= |publisher= |date= 2014|access-date=2025-08-29}}</ref>. Иштта кхыйола [[эрш]]аш а я йолаш:
«ба́ла-тӀе́» – ''ба́ла (сагото)'' яхачохи ''тӀе'' яхача [[топоформант]]ахи доаккх цун маӀан. Ер моттиг лоадам болаш хиларах дукха укхаза тӀехьелхаш юртхошка ба́ла бихьа́ндаь хила дезилга лоархӀ из. Иштта «балам-тӀе» яхача тӀара а доах цун маӀан: ''балам'' гувна маӀанеи, ''тӀе'' топоформанти йолаш{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}.
Иштта цӀи кхыча хӀамашца ювзаю. Цхьан [[эрш]]о яхачох, юрта цӀи гаьна доацаш уллача {{кхм|мохевцы|бений}} [[эйла]]ца хоттаенна я<ref>''Григорій Москвичъ'' Иллюстрированный практическій путеводитель по Кавказу. Одесса, 1899</ref>. Иштта цӀи хӀирий «бал» яхача дешаца ювзаенна хила тарлу оалараш а ба, боал яхилга да из цар меттала. Кхыча эршаша яхачох, цӀи [[малкхарой мотт|малкхарой меттаца]] дувзаденна хила мег «балта» (диг, хьу) е туркий «балта» яхача дешаца (эрий хьу). Профессор {{кхм|Цагаева, Анастасия Дзаболаевна|А. Дз. Цагаевайна}} хетачох, малкхарой «хьу» яхачунца дувзадар тешамегӀа йола эрш я<ref>{{книга |автор= Гутнов Ф. Х. |часть= Балта/ Бæлта|ссылка часть= |заглавие= Осетинские сёла|nodot= |оригинал= |язык=ru |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Владикавказ|издательство= Респект|год= 2016|том= |страницы= 49|столбцы= |страниц= 512|серия= |isbn= |тираж=}}</ref>.
== Тархьар ==
Ширача гуржийи ширача эрмалойи йоазонаша хьаяхачох, укх лаьтташка аланой кхы а вай заман I бӀаьшера бахаш хиннаб. Аланой доккха долча даькъо е доазув 1-ча эзаршу ахнега кхаьчача хана карадерзадаь даьннадар. Укхазара аланой катакомбай Ӏемараш XII—X-ча бӀаьшеренашка дехк. ТӀема-гуржий наькъал бӀаь метр магӀахьа 1965-ча шера массехк кӀоаг корабаьб VII — Х бӀаьшерий {{доашхам 2|жилище|Ӏечений}} ларех лоархӀаш бола. [[Босе]]нашка гӀолла дӀахьакхайса XI—XII-ча бӀаьшерий ханара топпара пхьегӀаш а хиннай ядаш<ref>{{книга |автор= Гутнов Ф. Х. |часть= Балта/ Бæлта|ссылка часть= |заглавие= Осетинские сёла|nodot= |оригинал= |язык=ru |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Владикавказ|издательство= Респект|год= 2016|том= |страницы= 49—50|столбцы= |страниц= 512|серия= |isbn= |тираж=}}</ref>.
Юрта нах XVIII-ча бӀаьшере хайшалга лоархӀ. ГӀалгӀай а, дукха ха ялалехьа хӀирий а хиннаб цига бахараш<ref>{{Книга |автор={{кхм|Волкова, Наталия Георгиевна|Волкова Н. Г.}} |заглавие=Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII−начале XX века |ответственный=Гарданов В. К. |год=1974 |место=М. |издательство=Наука |страниц=276 |тираж=2300}}</ref>.
Эрсий Ӏаьдало [[ГӀалгӀай никъ|ГӀалгӀай (царна ТӀема-Гуржий) наькъа́]] реконструкци йолаяьчул тӀехьагӀа Балте наькъ тӀара станции (''Буро тӀара воагӀаш хилча хьалхара'') тӀеман редути е́гӀа́й. Редуте салтий ротеи ши йоккха топи хила езаш хиннай, укхаза бахаш бола {{кхм|тагаурцы|тагаурцаш}} гӀайтта́ хӀама хуле а аьнна<ref>''Арджеванидзе И. А.'' Военно-грузинская дорога: (Краеведческий очерк с приложением схематической карты маршрута и библиографии). — Тбилиси: Госиздат Грузинской ССР, 1954. — 252 с.</ref>. Укхаза шоссе тӀара йоал ийъяьй. 1850 шераш чакхдоаллаш 1860 шераш долалуш юрта вӀаштӀардаь станце цӀенош деттад, кхерах карта а яь, цу чу дӀайха даар дола буфети, хьабаьхкарашта кхо цӀа долаши — юкъара маӀача наьхеи, иззамо кхалнаьхеи, «инара́лаийи».
Йоазонаша хьаяхачох, Дударанаькъан Долтмарза яха аьла хиннав укхаза XIX-ча бӀаьшера ший гӀалаш йолаш ''«Балтерча редутах 80 сажен мара гаьнаяьккха́ а йоацаш»''.1869-ча шерарча М. Баева «Тагаурское общество и экспедиция генерал-майора князя [[Абхазов, Иван Николаевич|Абхазова]] в 1830 году» яхача лустама тӀа дувц ''нохчаша'' юртахошта тӀа а кхийтта дукха кхалнахи бераши дӀадигадар аьнна, цул тӀехьагӀа Долтмарзас, ше йисте дахача къамашта юкъе — нохчашта, гӀалгӀашта, гӀаьбарташта, хӀирашта юкъе — шиш болаш хиларга хьежжа цӀабоалабаьб цо уж»''<ref name="автоссылка1">{{книга |автор= Гутнов, Феликс Хазмурзаевич|Гутнов Ф. Х. |часть= Балта/ Бæлта|ссылка часть= |заглавие= Осетинские сёла|nodot= |оригинал= |язык=ru |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Владикавказ|издательство= Респект|год= 2016|том= |страницы= 50|столбцы= |страниц= 512|серия= |isbn= |тираж=}}</ref>.
Лоамара {{кхм|Тагаурия|Тагауреи}} {{кхм|Дигория|Дугоройче}} хьалчуводача лаьтташка ӀокӀалбувла лаьрхӀараш [[дударанаькъан]] аьлий (феодалаш) хиннаб, царна тӀехьа баьхкаб царна кӀала кхийстта Азиеваши, Хаблиеваши, Дауроваши, Мисиковаши, Албеговаши, Базроваши, Губиеваши, тӀаккха XVII—XVIII бӀаьшерашка Балта, {{кхм|Даллагкау|Даллаг-Ков}}, {{кхм|Редант (Северная Осетия)|Редант}} юрташ йийхкай цар Тийрка аьрда берда тӀа<ref name="автоссылка1" />.
XX-гӀа бӀаьшере йолалуш юрта [[Кистий чӀож]]ера гӀалгӀай Ӏочуаха болабеннаб.
1920-ча шерага кхаччалца юрт Тийрка округа́ чуйодаш хиннай. Регионе [[СССР|Советаш]] айттачул тӀехьагӀа юрт [[ГӀалгӀай автономе область|ГӀалгӀай автономе областе]] хиннай, цул тӀехьагӀа 1944-ча шерага кхаччалца — Нохч-ГӀалгӀай областе.
1944-ча шера [[гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай мехках баьхачул]] тӀехьагӀа Балте [[ХӀирий АССР]]-а ГӀалме шахьаре дӀачуеннай.
ТӀехьагӀо, 1960-ча шерашка шахьара карара а яьккха къаьстта Бурон кара долча лаьтташта юкъедихьад юрта лаьтта.
[[Осетино-ингушский конфликт|1992-ча шера къударцаша маьршача гӀалгӀашта хатар оттадаьча хана]] гӀалгӀай, кхыча юрташка мо, шоай цӀенош а дуташ дӀаихаб, цхьабакъда тӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа гӀалгӀай боацача юртахоша Цхинвалера байдда хьабаьхкарашка гӀалгӀай цӀенош дӀалаьцадац. 1999-ча шера денз дукхагӀа бола гӀалгӀай юха шоай юртах кхийттаб.
2000-ча шерашка юрта дикка йотта йолаяьй керда нах чу а ухаш. Балтенах массехк къам да́хаш йола моттиг хьахиннай дукхагӀа ба́хаш гуржийи, гӀалгӀай, хӀирийи, иштта эрсийи эрмалойи болаш.
; Моттигера Ӏаьдалаш
ХӀара шера аьхки ''Ломисоба'' яхаш ''малхбоалехьарча гуржий овла бола'' цӀай хул, цига тайп-тайпарча къамаша да́къа лоац. Иштта Балте шер-шера гӀалгӀай литературан классик вола [[Янданаькъан Хамарзий Жамалда]] дагалувцаш болх-меттигаш вӀашагӀъехк.
== Бахархой ==
{{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }}
{{ Население2 | npAction = график }}
; Къамашцара лоаттам
Ерригроссе 2010-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох<ref>{{cite web|url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/ТОМ+4.+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.zip|title=Том4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IzUCSwjD?url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%25D|archivedate=2013-08-19}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160305115653/http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%2C+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.zip |date=2016-03-05 }}</ref>.
{|class="standard sortable"
|-
!Къам
!Дукхал, <br>саг
!Да́къа, <br>массаболча бахархоех, %
|-
|[[гуржий]]
| align="right" | 532
| align="right" | 57,5 %
|-
|[[гӀалгӀай]]
| align="right" | 213
| align="right" | 22,6 %
|-
|[[хӀирий]]
| align="right" | 144
| align="right" | 15,3 %
|-
|[[эрсий]]
| align="right" | 20
| align="right" | 2,8 %
|-
|[[эрмалой]]
| align="right" | 16
| align="right" | 1,7 %
|-
|кхыбараш
| align="right" | 4
| align="right" | 0,1 %
|-
|берригаш
| align="right" | 926
| align="right" | 100 %
|}
2020-ча шера юрта 1145 саг хиннав.
== Инфраструктура ==
Юрт [[Военно-Грузинская дорога|А-301 шоссе]] тӀа улл [[Буро]]х 8 километр магӀахьа. ГаргагӀа йола {{кхм|Владикавказ (станция)|Буро}} яха аьшканаькъа станци юртах 15 гӀинбухехьа (эгӀахьа) йоалл.
== Терко тӀаоза моттигаш ==
; Товшхала тӀехьален объекташ
* 1942—1943-ча шерашка № 2407 йола арара дарбанче ({{lang-ru|полевой госпиталь}}) — [[тархьар]]а [[сийленг]]<ref>[http://okn.alania.gov.ru/activity/objects/identified Список выявленных объектов культурного наследия республики Северная Осетия — Алания от 10.05.2018] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20211211194657/http://okn.alania.gov.ru/activity/objects/identified |date=2021-12-11 }}</ref>;
* Шиаш Ӏемараш — федеральни лоадам бола археологе сийленгаш<ref>[https://docs.cntd.ru/document/9012089 О дальнейшем улучшении дела охраны памятников культуры в РСФСР], Постановление Совета Министров РСФСР № 1327 от 30.08.1960</ref>.
== ЦӀихеза юртахой ==
* [[Янданаькъан Хамарзий Жамалда]] (1916—1979) — [[ГӀалгӀайче]]н халкъа поэт.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{книга |автор= Гутнов, Феликс Хазмурзаевич|Гутнов Ф. Х. |часть= Балта/ Бæлта|ссылка часть= |заглавие= Осетинские сёла|nodot= |оригинал= |язык=ru |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Владикавказ|издательство= Респект|год= 2016|том= |страницы= 49—50|столбцы= |страниц= 512|серия= |isbn= |тираж=}}
{{Населённые пункты городского округа город Владикавказ}}
{{Населённые пункты на Тереке}}
[[ОагӀат:Буро пхьен нах баха моттигаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай никъ]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]]
1zc8fgjq711f7e608jxcj179fq11vmp
Чими
0
18574
74164
74065
2026-04-22T03:08:49Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
74164
wikitext
text/x-wiki
Чими
{{НП+Россия
|статус = Юрт
|русское название = Чими
|оригинальное название = {{lang-os|Цыми}}, {{lang-ru|Чими}}
|изображение = Чми 2012.jpg
|описание изображения =
|герб =
|флаг =
|lat_deg = 42.851291
|lon_deg = 44.637018
|CoordScale =
|регион = Северная Осетия
|вид района = пхьен округ
|район = Владикавказ
|район в таблице = Городской округ город Владикавказ{{!}}Буро пхье
|вид поселения =
|поселение =
|поселение в таблице =
|внутреннее деление =
|глава =
|дата основания =
|первое упоминание =
|прежние имена =
|статус с =
|площадь =
|высота центра НП = 937
|климат = гӀаьххьа
|население = {{ Население | Чми | тс }}
|год переписи = {{ Население | Чми | г }}
|плотность =
|агломерация =
|национальный состав = [[гуржий]], [[гӀалгӀай]], [[хӀирий]], [[эрсий]]
|конфессиональный состав = [[православхой]], [[сунний]] [[бусалбаш]]
|этнохороним = чимо́, чимо́й
|почтовый индекс = 362903
|телефонный код =
|цифровой идентификатор = 90401362005
|категория в Commons =
|сайт =
}}
'''Чими''' ({{lang-os|Цыми}}, {{lang-ru|Чми}}) — таханарча [[ХӀирийче]] [[Военно-Грузинская дорога|ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий) наькъ тӀа]] улла [[юрт]]. [[Буро]]н [[Затеречный район|Тийркал дехьарча шахьара]] урхала́ кӀала я, [[Владикавказ (городской округ)|Буро пхьен]] лоаттаме а я.
== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл]]ах) «Чими»{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=39}} е «ЧӀими» оал{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}. ''ЧӀими'' яхар ши хӀама цхьанкхетарца хьахиннилга лоархӀ: ''{{кхм|купырь лесной|чӀим}}'' ({{lang-ru|купырь лесной}}) яха доши ''ми'' яха [[топоформант]]и ([[Лейми]], [[Эзми]] юртий цӀерашкахьа а я из)<ref>{{cite web |author= Гандаров Мухьмад |url= https://vk.com/video-52638478_456239037?t=1h37m47s|title= Гандаров Магомед - Топонимика горной Ингушетии|lang= ru/inh |website= |publisher= |date= 2014|access-date=2025-08-29}}</ref>
== Географи ==
Юрт улл [[Буро-МагӀе|Буро-МагӀа]], [[Тийрк]]а аьрда берда тӀа [[ГӀалгӀай никъ]] йисте.
== Тархьар ==
[[Файл:Аул Чми.jpg|thumb|left|Чими XX-гӀа бӀаьшу долалуш]]
Таханарча Чименна гаьна доацаш латташ я археологе сийленгий комплексаш (катакомбашкара Ӏемараш да уж герз а улаш), [[боарза зама]]нгара [[юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий]] чаккхенга йолча ханара. Цигга да VI—IX-ча бӀаьшерий доккха [[аланой]] кашамаш, аланой дукха герзи, {{коммент|оатхалаши|инструменташ}}, цӀагӀа лелаю кечалаши кораяьй цига<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Чми}}</ref>.
Чиме баьхараш гӀалгӀай хиннаб, [[Дарьяльское ущелье|ДӀаараяла чӀоже]] чуводдача из улаш цун моттиг лоадам болаш хиларах XVI—XVII бӀаьшерашка хьоахаеш йолаш я из<ref name="vostlit.info">{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus6/Wachushti/otryv1.phtml?id=6111 |title=Восточная Литература — библиотека текстов Средневековья. Вахушти Багратиони. |access-date=2025-09-03 |archive-date=2010-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100118004532/http://vostlit.info/Texts/rus6/Wachushti/otryv1.phtml?id=6111 |deadlink=no }}</ref>.
[[Эрсий-кавказхой тӀом|Эрсий-кавказхой тӀема]] хана, XVIII-ча бӀаьшера кӀалара гӀалгӀай низагӀа [[кхолхабар|дӀакхолхабаьб]], тӀаккха укхаза, [[Верхний Ларс|Ларсе]] мо, [[хӀирий]] Ӏохайшаб, укх лаьттаех хӀирий [[малхбоале]]хьара [[гӀай]] а хулаш.
Чими хайшараш ''Слонате'' тайпан нах хиннаб<ref>{{Книга |автор={{кхм|Волкова, Наталия Георгиевна|Волкова Н. Г.}} |заглавие=Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII−начале XX века |ответственный={{кхм|Гарданов, Валентин Константинович|Гарданов В. К.}} |год=1974 |место=М. |издательство=Наука |страниц=276 |тираж=2300}}</ref>.
Юрт [[осетины|хӀирий]] {{кхм|Тагаурское общество|Тага юкъарлонна}} юкъе хиннай, цига беррига бахархой [[Дударовы|дударанаькъан]] [[гӀалгӀай тайпа|тайпано]] [[оалдараш|оалал де]] ховшарца шоашта мутӀахьберзабаьб{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}. Чими шиъ хиннай: МагӀарча Чиме гӀалгӀай баьхаб, тӀаккха ЭгӀарча Чиме дударанаькъан шоай хурделаш хувшабаьб — Хаблиевы тайпан {{кхм|иронцы|иронаш}}. МагӀарча Чиме гӀалаш хиннай латташ, шера́ кӀоага чу лоаттаяь кӀира те́ха́ча ма́ркхалах етта шоай {{коммент|бутув|геттара чӀоагӀа}} хиннай уж. ЭгӀарча Чиме хӀираша топпари кхои тохаш шоашта цӀалгаш даь хиннад{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}.
[[ДӀаараял]] Чимерча дударанаькъани [[Эзми|Эзмерча]] [[чуранаькъан]]и доалахьа йолаш дикка ха яьккха хиннай{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}.
1830-ча шера [[ГӀалгӀайче хинна Абхазова тӀема экспедици|Абхазов аьла ГӀалгӀайче таӀазар деш чакхваьннача]] хана Чиме а бохам баьб цо — МагӀарча Чиме хинна йиъ [[вӀов]] эккхаяьй цо:
* ''Небара-ГӀала''. Султиганаькъан Небар яхача къонахчун хиннай. Ткъай-никъ йисте вахаш, оагӀув лаца даьхой а ноанахой а болаш хиннав из. [[ГиретӀе]]рча Султигах хьадаьннача диълагӀча ноахалах хиннав из. ГӀала эккхаеча хана цу чу вахаш хиннав Небара воӀ Пхьиди кхо воӀ а волаш: БӀунхо, Черсе, Жамбот. Цигара [[Аьхкий-Юрт]]а дӀабахаб уж.
* ''Бузуртанаькъан-ГӀала''
* ''Гийга-ГӀала''. Чуранаькъан Гийга цӀерагӀа. Гийга а, кхе лета ондарг волаш [[Буро]] йотташ тховна [[коаст]] йохкаш их́а 139 шера́ ваьха́ ГӀаппо-Хьажа а баьхаб цу чу ший хана. ГӀала эккхаячул тӀехьагӀа цига яхаш хинна Гийга тӀехье [[Эзми|Эзме]] я́ха дӀаяхай.
* ''Хаматхананаькъан-ГӀала''. Хаматхананаькъан кашамаш яхаш да хӀанз а юртара кашамаш цу диъэ тайпан [[маьлхара кашамаш]] а хинна{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}.
[[ВӀов]]наш а лелхаяь, гӀалгӀай низагӀа [[Тийрк]]ал хьасехьа баьхачул тӀехьагӀа зоврков де́гӀад укхаза, Сытина ТӀема энциклопеде чу '''ЖӀайрахера чӀоагӀале''' ({{lang-ru|Джераховское укрепление}}) аьнна хьоахаю из<ref>{{ВТ-ВЭС|Джераховское укрепление}}</ref>. Из де́гӀа́д Тийркал сехьара гӀалгӀай Тийркал дехьарча гӀалгӀашца ({{кхм|Саниба|Саниберча}}, {{кхм|Кани|Канерча}}, кхычахьара){{sfn|Гандаур-Эги|2012}}.
Чиме баьха гӀалгӀай 1944-ча шера [[гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|кхыбола гӀалгӀай мо мехках баьхаб]].
Таханарча дийнахьа юрта массехк гӀалгӀай тайпан нах ба бахаш{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}, иштта кхыча къаман нах а.
== Бахархой ==
{{ Население | Чми }}
; Къамашцара лоаттам
2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбаьчох<ref>{{cite web|url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/ТОМ+4.+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.zip|title=Том4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IzUCSwjD?url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%25D|archivedate=2013-08-19}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160305115653/http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%2C+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.zip |date=2016-03-05 }}</ref>.
{|class="standard sortable"
|-
!Къам
!Дукхал, <br>саг
!Да́къа <br>, массаболча бахархоех, %
|-
|[[гуржий]]
| align="right" | 209
| align="right" | 55,7 %
|-
|[[гӀалгӀай]]
| align="right" | 107
| align="right" | 28,5 %
|-
|[[хӀирий]]
| align="right" | 29
| align="right" | 7,7 %
|-
|[[эрсий]]
| align="right" | 19
| align="right" | 5,2 %
|-
|кхыбараш
| align="right" | 11
| align="right" | 2,9 %
|-
|берригаш
| align="right" | 375
| align="right" | 100 %
|}
== Урамаш ==
{{столбцы}}
{{столбец|width=15%}}
{|class='wide'
|-
| Дударова
|}
{{столбец|width=15%}}
{|class='wide'
|-
| Затеречная
|}
{{столбец|width=15%}}
{|class='wide'
|-
| Хаблиева
|}
{{столбцы/конец}}
== Литература ==
* {{публикация|статья
| автор = Гандаур-Эги М. Х
| часть = Ингушская топонимия верховьев рек Арагва и Терек
| часть ссылка = https://ghalghay.com/2020/12/09/gandaur/
| заглавие = Вестник Археологического центра
| ссылка =
| вид =
| ответственный =
| издание = Вестник Археологического центра
| издательство = [[Кеп (издательство)|Кеп]]
| тип =
| год = 2012
| выпуск = 4
| страниц = 197
| страницы = 57—123
| язык = ru
| ref = Гандаур-Эги
}}
== ТӀатовжамаш ==
* [https://web.archive.org/web/20080907054213/http://iratta.com/2007/04/14/print:page,1,_24_tagaurskoe_obshhestvo.html Тагаурское общество]
* [https://web.archive.org/web/20160314211005/http://www.gosspravka.ru/15/000/001008.html Коды ОКАТО и ОКТМО — Чми]
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
{{Населённые пункты городского округа город Владикавказ}}
{{Населённые пункты на Тереке}}
[[ОагӀат:Бурон пхьен округа нах баха моттигаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]]
0hf46kjj7gxhvhw1xii3zmtx138t4s4
Ло:Potd/2026-04-22
10
18622
74153
2026-04-21T17:04:47Z
Frhdkazan
139
Керда оагIув: «Asian Barred Owlet in Kaziranga National Park March 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg»
74153
wikitext
text/x-wiki
Asian Barred Owlet in Kaziranga National Park March 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg
3w5vkfhmjt98iobqq63qkyehtdtuxmm
Ло:Motd/2026-04-22
10
18623
74154
2026-04-21T17:09:42Z
Frhdkazan
139
Керда оагIув: «Melitaea diamina MOČVIRSKI PISANČEK RD.webm»
74154
wikitext
text/x-wiki
Melitaea diamina MOČVIRSKI PISANČEK RD.webm
pf23lcdm1klf6q8ak74n3c1chak5wdm