Википеди
inhwiki
https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2
MediaWiki 1.46.0-wmf.24
first-letter
Медиа
Гӏулакха
Ювцар
Доакъашхо
Доакъашхочун дувцар
Википеди
Википеди ювцар
Файл
Файл ювцар
MediaWiki
MediaWiki ювцар
Ло
Ло бувцар
Новкъостал
Новкъостал дувцар
ОагӀат
ОагӀат ювцар
Моартал
Моарталах къамаьл
TimedText
TimedText talk
Модуль
Модуль ювцар
Event
Event talk
Аьрзи (пхьа)
0
2092
74193
71246
2026-04-28T15:01:56Z
BlueWave04
5472
74193
wikitext
text/x-wiki
{{Историческая область
|Статус = тархьара пхьа / кхаьлл
|Географический регион = [[Даькъасте]]
|Название = Аьрзи
|Оригинальное название =
|Иллюстрирование = Erzi, Ingushetia, Erzi towers 3.jpg
|Подпись к иллюстрации = Аьрзера вӀовнаши гӀалаши
|Другие названия =
|Экзотопонимы =
|Период =
|Локализация = {{Флагификация|ГӀалгӀайче}}, [[ЖӀайраха шахьар]]
|Население = [[Оарцхой]], хӀанз саг вахац
|Площадь =
|В составе =
|Включает =
|Карта региона =
|Государство-1 =
|Герб-1 =
|Годы-1 =
|Викисклад =
}}
{{НП+Россия
| статус = юрт
| русское название = Аьрзи
| оригинальное название = Эрзи
| герб =
| флаг =
| lat_deg =
| lon_deg =
| CoordScale = 2000
| регион = Ингушетия
| регион в таблице = ГӀалгӀайче
| вид района = Муниципальни шахьар
| район = Джейрахский район
| район в таблице = ЖӀайраха шахьар
| вид поселения = Юрта хьисапе моттиг
| поселение = Сельское поселение Ольгети
| поселение в таблице = Юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе{{!}}ОлгатӀе
| C в регион = слева
| глава =
| дата основания =
| прежние имена =
| статус с =
| площадь =
| высота центра НП =
| население = {{ Население | Эрзи | тс }}
| год переписи = {{ Население | Эрзи | г }}
| плотность =
| агломерация =
| национальный состав = [[гӀалгӀай]]
| конфессиональный состав = бусалба
| этнохороним =
| часовой пояс =
| почтовый индекс =
| почтовые индексы =
| телефонный код =
| цифровой идентификатор =
| цифровой идентификатор 2 =
| категория в Commons =
| сайт =
| описание флага =
}}
'''Аьрзи'''{{Дехьавалар|ЦӀи}} ({{lang-ru|Эрзи}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[пхьа]]. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл. [[ГӀалгӀай архитектура|Тархьара архитектурах]] лоархӀача гӀишлонех массехк [[вӀов]]и [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀалеи]] я укхаза{{Дехьавалар|Тархьар}}. Тархьаре укхаза баьхараш а укхазара хьабайнараш а [[Оарцхой]] тайпан нах ба: янданаькъан, мамиланаькъан, аьлдагӀийнаькъан, евкуранаькъан, буружанаькъан, батайнаькъан{{Дехьавалар|Тархьар}}.
Административни лоархӀаш хилча Аьрзи ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}.
== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл]]ах) «Аьрзи» оал{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=39}}. «Аьрзи» яха цӀи [[оалхазар]]ца — [[аьрзи|аьрзеца]] — ювзаенна я, кхаьлле лорадаьча [[Боарза аьрзи|Боарза аьрзе]] тӀара йоагӀа из цӀи. Вешта [[оарцхой|оарцхоша]] шоаш яхачох, пхьа хьалъяьча аьрзий бӀенаш дукха хиларах яхай цох ишта цӀи{{дехьавалар|тархьар}}. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] «Эрзи» язду<ref name="Закон РИ № 5-РЗ"/>{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=39}}{{sfn|Агиров|2021|с=}}{{sfn|Чахкиев|2003|с=}}.
== Статус ==
[[Россе Федераци|Россе Федерацен]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, Аьрзи статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Ольгети]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Аьрзи ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе]]»'' яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ<ref name="Закон РИ № 5-РЗ">[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]</ref>.
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[кхала]]» е «[[пхьа]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
== Географи ==
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа [[ЖӀайраха шахьар]]е лоам улл Аьрзи. Лоаллаха [[зӀилбухе]]хьа ОлгатӀе я, [[малхбузе]]хьа [[Хьамашке]] я.
=== Сахьата оаса ===
Аьрзи, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я<ref>{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}</ref>.
== Тархьар ==
Аьрзи йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш дукха ба, царех ба: А. С. Сулемайнов, [[Чахкенаькъан Ювназа Жабраил|Д. Ю. Чахкиев]]{{sfn|Чахкиев|2003|с=47}}, Т. Агиров{{sfn|Агиров|2021|с=118}}.
Аьрзи йилларах [[оалам]] ба:
{{начало цитаты}}[[Ӏарамхий|Іарамха]] додача укх чӀожах, хӀанз хьунаш йола лоамаш долча кхаш а {{кхм|пастбище|цонаш}} а хиннай, хӀанз а хьунагӀа гуш я лаьтта оахаш хинна моттигаш. ХӀаьта Ӏарамха дехьарча лоам ца хьалхарча замах йоккха хьу хиннай. ХӀанз Аьрзи латтача меттига лакхагӀа латтача [[КӀирбитӀе]] хьалха нах бахаш хиннаб. Халача метте латташ хиннай уж КӀирбитӀера ГӀалаш. [[Зовранаькъан]] тайпа дӀадоладаь волча Зовра лаьрхӀад кердача, дикагӀча метте ваха юха. КӀирбитӀера чухехкаб цо боккха, герга хьара кхера. «Хьо сеццача ваха ховргва-кха со», — аьннад цо. Йоккхача [[босе|босах]] хохкабенна кхера, хьунагӀа чу а баха сецаб. Цу метте ваха хайнав Зовра. Кхера сецача метте хӀанз латташ я Аьрзе йола эггара лакхагӀа вӀов. Кхера сецача хьунагӀа [[аьрзи|аьрзий]] дуккха бӀенаш хинна хиларах, цу юртах тиллай Аьрзи яха цӀи{{конец цитаты|источник=1990-ча шера бӀаьра ваьнна хинна Евкуранаькъан Махьмада Аюб{{sfn|Дахкильгов|1990|с=10}}}}
Тархьарца Аьрзи [[Фаьппий шахьар]]а [[юкъ|йовкъех]] цаӀ хиннай. Хьаяхачох, цун овла Кист яхача къонахчунца бувзабенна ба, [[Шаьми|Шаьмера]] саг хиннав из {{кхм|крестовые походы|жӀаргахой походаш}} хиннача хана цигара цкъарчоа [[Абхазия|Абхазехьеи]], цул тӀехьагӀа [[Гуржехье|ГуржегӀеи]], тӀаккха юххера [[Тийрк]]а кертах гаьна доацаш лоами Ӏохайна. Кистий воӀ {{таржам дац|Чард}} хиннав, цун воӀ а Чард хиннав — цу шоллагӀчо XVI-ча бӀаьшера еттай Аьрзе вӀовнаш, цу тӀара хьадоладеннад деррига оарцхой тайпа а.
[[ГӀалгӀай архитектура]]х лоархӀача гӀишлоех дикача хьале массехк [[вӀов]] а (16), [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀала]] а я укхаза<ref>Г. К. Мартиросиан «История Ингушии», Ингушское Национальное издательство «Serdalo». г. Орджоникидзе, 1933 г.</ref>, юкъерча бӀаьшерий чаккхенгахьа царна хьатӀаяь тайп-тайпара гӀишлош а [[гӀап]]аш а йолаш. Иштта кхаьле [[маьлхара кашамаш]] а да{{sfn|Чахкиев|2003|с=}}.
Сын Киста Чард имел сына Чарда же. Последний построил в Арзи (Эрзи) 16 „осадных“ [[Ингушские башни|башен]] и замков, которые существуют и в настоящее время»<ref>Г. К. Мартиросиан «История Ингушии», Ингушское Национальное издательство «Serdalo». г. Орджоникидзе, 1933 г.</ref>.</blockquote>
== Бахархой ==
{{ Население | Эрзи }}
== Инфраструктура ==
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Аьрзе<ref>{{Cite web |url=https://mapdata.ru/ingushetiya/dzheyrahskiy-rayon/selskoe-poselenie-olgeti/selo-erzi/ |title=Карта села Эрзи сельского поселения Ольгети Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru|access-date=2025-10-25}}</ref>.
== Галерей ==
<gallery>
File:Caucasus, Ingushetia, Ингушские боевые и смотровые башни, горы Кавказа.jpg|
File:Caucasus, Ingushetia, Ингушская боевая-смотровая башня, Северный Кавказ.jpg|
File:Средневековый башенный комплекс Эрзи, закат в долине Армхи, Ингушетия, горы Кавказа.jpg|
Файл:Erzi-4.jpg|
Файл:Erzi-5.jpg|
</gallery>
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{публикация|книга
|автор = Агиров Т. А.
|заглавие = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills)
|издание = 2-е изд., испр. и доп
|место = М.
|издательство = Издательство «Перо»
|год = 2021
|страниц = 416
|isbn = 978-5-00189-455-1
|ref = Агиров
}}
* {{Ономастикон Ингушетии 2021}}
* {{публикация|книга
|автор = Чахкиев Д. Ю.
|заглавие = Древности горной Ингушетии
|ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев
|место = Назрань
|издательство = Министерство культуры Республики Ингушетия
|год = 2003
|том = I
|страниц = 144 + илл.
|тираж = 2000
|ref = Чахкиев
}}
* {{публикация|книга
|автор = Чахкиев Д. Ю.
|заглавие = Древности горной Ингушетии
|ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев
|место = Нальчик
|издательство = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года»
|год = 2009
|том = II
|страниц = 122
|тираж = 1000
|ref = Чахкиев
}}
* {{статья
|автор = [[Дахкилганаькъан ИбрахӀим|Дахкильгов И. А.]]
|заглавие = Аьрзи йилларах
|ссылка = https://archive.org/details/selaad--i---mgz-m/Села1ад%201990г.%20№1/page/n9/mode/2up
|язык = inh
|издание = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]]
|тип = журнал
|год = 1990
|месяц = 02
|день = 09
|страниц = 16
|ref = Дахкильгов
|archiveurl =
|archivedate =
}}
== ТӀатовжамаш ==
{{Населённые пункты Джейрахского района}}
[[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]]
epadtpzy33qvjmhhnxjx8q5s4g8sifv
Доакъашхо:配合比全额更好（说说而已）
2
18638
74194
2026-04-28T19:17:07Z
配合比全额更好（说说而已）
6217
Керда оагIув: «Привет!Я 配合比全额更好（说说而已）.»
74194
wikitext
text/x-wiki
Привет!Я 配合比全额更好（说说而已）.
grbrbqvjkmld5frlrteir4qknp3hnnm