Википеди inhwiki https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Медиа Гӏулакха Ювцар Доакъашхо Доакъашхочун дувцар Википеди Википеди ювцар Файл Файл ювцар MediaWiki MediaWiki ювцар Ло Ло бувцар Новкъостал Новкъостал дувцар ОагӀат ОагӀат ювцар Моартал Моарталах къамаьл TimedText TimedText talk Модуль Модуль ювцар Event Event talk Буро 0 4554 74994 73952 2026-08-17T08:41:38Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74994 wikitext text/x-wiki {{другие значения}} {{НП+Россия | статус = пхье | ингушское название = Буро | оригинальное название = {{lang-ru|Владикавказ}}, {{lang-os|Дзӕуджыхъӕу}} | изображение = View of Vladikavkaz.jpg | описание изображения = Буро тӀа [[Тийрк]]а йисте латтача [[Сунний маьждиг]]ах даьккха сурт | герб = Coat_of_arms_of_Vladikavkaz.png | описание герба = Буро герб | ширина герба = 120 | lat_deg = 43|lat_min = 01|lat_sec = 00 | lon_deg = 44|lon_min = 41|lon_sec = 00 | CoordScale = 150000 | регион = Северная Осетия | регион в таблице = ХӀирийче | вид района = Пхье округ | район = Буро | район в таблице = Владикавказ (городской округ){{!}}Буро | B в регион = нет | C в регион = нет | внутреннее деление = 4 шахьар | вид главы = Пхье́да́ | глава = Хадарцев Хазбе Махарбек | дата основания = [[1784|1784 шера]] | прежние имена = {{НП-ПН|1931|Буро, Владикавказ|1944|Орджоникидзе|1954|Дзауджикау|1990|Орджоникидзе}} | статус с = [[1860|1860 ш.]] денз | площадь = 291,61 | высота центра НП = 671 | климат = юкъара | население = {{ Население | Владикавказ | тс }} | год переписи = {{ Население | Владикавказ | г }} | плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Владикавказ | ч }} / 291.61 round 2 ) }} }} | национальный состав = [[осетины|хӀирий]], [[русские|эрсий]], [[армяне|эрмалой]], [[грузины|гуржий]], [[ингуши|гӀалгӀай]], [[азербайджанцы|гӀозлой]], [[украинцы|украинхой]], [[греки|яний]] | конфессиональный состав = [[православные|православни жӀаргахой]], [[мусульмане-сунниты|бусулбаш]] | этнохороним = бурохо, бурохой | часовой пояс = +3 | почтовый индекс = 362000 | почтовые индексы = 362ХХХ | телефонный код = 8672 | автомобильный код = 15 | цифровой идентификатор = 90401 | add1n = СовгӀаташ | add1 = {{орден Трудового Красного Знамени|тип=город}} }} '''Буро́''', е '''Буру''' ('''Buru''') ({{lang-ru|Владикавка́з}}, {{lang-os|Дзӕуджыхъӕу}}, {{lang-os-dig|Дзæуæгигъæу}}{{дехьавалар|цӀи}}) — [[Северный Кавказ|Даькъасте]] юккъе улла [[пхье]]. Карарча хана [[ХӀирийче]]н [[Столица|нанагӀала]] лоархӀаш я<ref>{{Cite web |url=http://region15.ru/docs/vladikavkaz/ |title=Официальное название на осетинском языке Дзӕуджыхъӕу |access-date=2017-04-17 |archive-date=2017-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170422131712/http://region15.ru/docs/vladikavkaz |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://vladikavkaz-osetia.ru/city/history.php |title=Владикавказ — столица Республики Северная Осетия — Алания |access-date=2012-05-28 |archive-date=2012-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120521140353/http://vladikavkaz-osetia.ru/city/history.php |url-status=live }}</ref>, [[Владикавказ (городской округ)|Пхьен округ Буро]] яха [[муниципальни кхоллам]] а хулаш. Амма Ӏоюллача хана [[Зовр-Ков]] яхача къаьнарча гӀалгӀай юрта йисте йилла я [[1784|1784 шера]]<ref>{{статья |автор=|заглавие= Торжество празднованiя 50-летия основанiя г. Владикавказа.|ссылка= https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur/|язык= ru|издание= [[Терские ведомости|«Терские ведомости»]]|тип= газета|год= 1911|месяц= апреля|число= 5|том= |номер= 75|страницы= |doi= |issn=}} {{начало цитаты}}Сегодня мы празднуем 50-летие города Владикавказа. Раньше, на том месте, где ныне расположен г. Владикавказ, существовал '''ингушский''' аул '''Заур''', но в 1784 г., по распоряжению князя Потемкина, на месте, где существовал этот аул, для охранения Военно-Грузинской дороги, служившей единственным удобным путем для соединения с Закавказьем, была устроена крепость Владикавказ, а в 1785 г. по указу Императрицы Екатерины II, от 9 мая, в крепости была выстроена первая православная церковь. Как только была устроена эта крепость, часть осетинской народности спустилась с гор и поселилась у стен этой крепости, под защитою местных войск. Образовавшийся осетинский аул стал называться «Капкай», что в переводе на русский язык означает «Горные ворота».{{конец цитаты|источник=}}</ref>{{sfn|Терский календарь|1895|c=14}}<ref>{{статья |автор=|заглавие= Владикавказъ. 31 марта |ссылка= https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur-kov-3/|язык= ru|издание= [[Терские ведомости|«Терские ведомости»]]|тип= газета|год= 1911|месяц= марта|число= 31|том= |номер= 71|страницы= |doi= |issn=}}</ref>{{sfn|Далгат|2008|с=[https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004158493?page=55&rotate=0&theme=white 50], [https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004158493?page=74&rotate=0&theme=white 69]}}. Цу хана денз [[1934|1934 шерага]] кхаччалца Буро [[ГӀалгӀайче]]н экономикайи, политикайи, культурайи юкъарче хиннай. Тахан гӀалгӀаша лелаеш хинна пхьен тархьара юкъ региона лоадам болча товшхала тӀехьален объектех лаьрхӀа я<ref name="okn.alania.gov.ru">[https://okn.alania.gov.ru/news/2050 Состоялось очередное заседание Общественного совета по культурному наследию при Комитете по охране и использованию объектов культурного наследия РСО-Алания]{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == ЦӀи == [[Пхье]]н хьалхара цӀи ''[[Зовр-Ков]]'' хиннай: ''Зовр'' яхaча гӀалгӀачун цӀерагӀа я оал из{{sfn|Дахкилганаькъан|1990|c=10}}, вешта ''[[Зовр-Ков|Зоврков]]'' гӀалгӀаша ха дергдолаш йийхка моттигаш я а оал. [[ХӀирий мотт|ХӀирий меттала]] {{lang-os|Дзӕуджыхъӕу}} {{Audio|Dzæudžyqæu.oga|}}, {{lang-os-dig|Дзæуæгигъæу}} аьнна дӀаяхай из цӀи, [[черсий мотт|черсий меттала]] — ''Зожикъоу'' аьнна яхай{{sfn|Дахкилганаькъан|1990|c=10}}, эрсий меттала — ''Заурово''. ''Зовра-Ков'' яха юрт уллача метте, Владикавказ («Кавказа́ доал де») яxa цӀи а тилла, тӀема чӀоагӀле-гӀап хьалъяьча хана цох ''Буро''{{sfn|Бекова, Дударов, Илиева, Мальсагова|2009|с=191}}{{sfn|Барахоева, Кодзоев, Хайрова|2016|с=21}}{{sfn|Кодзоев|2021|с=52}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=35}}{{sfn|Гальченко|1975|c=44}}, е ''Буру''{{sfn|Материалы по истории Владикавказа|2002|page=28|loc=с. 28 («[[Власть труда (газета, Владикавказ)|Власть труда]]» : [[газета]] / орган Владикавказского окружного комитета ВКП(б), Исполнительного комитета и Совета профсоюзов. Владикавказ, 1931, 4 сентября)}}{{sfn|История Ингушетии|2013|с=20}}{{sfn|Дахкилганаькъан|1990|c=10}}{{sfn|Евдокимов|2006}} (''Buru''{{sfn|M. n.|1923|loc=беттагарг}}{{sfn|Мальсагов|1925|с=181}}{{sfn|Ужахов|1927|с=32}}) аьннад гӀалгӀаша, из доагӀаш да гергача тӀема чӀоагӀленех гӀалгӀаша хьалха бур оалаш хилара тӀара. Бур яxa дош герга яхача деша маӀан долаш хиннад цу хана гӀалгӀай меттала. [[Буроче]], [[БурокӀалхе]], [[Бура-боарз]] яхаш моттигаш я [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай мехка]]. Цу моттигашка герга тӀема чӀоагӀленаш-гӀапаш хиларах техка цӀераш я уж{{sfn|Дахкилганаькъан|1990|c=10}}, вешта хӀанз гӀапков яхача деша синоним я из а оал{{sfn|Куркиев|1979|с=234}}. [[Файл:The plan of the fortress Vladikavkaz and the Ingush village of Zaur (1784).jpg|мини|[[Зовр-Ков]]и [[Буро (гӀапков)|Буро-гӀапкови]] обер-квартирмейстер волча Иоганн Фохта [[мехкасурт]]а тӀа, 1784-гӀа шу]] 1931-ча шера ГӀалгӀай облисполкома хьехарца Бурох эрсий меттала ''Орджоникидзе'' аьнна цӀи тиллай советий политикани тӀемани къахьегамхо хиннача [[Орджоникидзе, Серго|Серго Эржакинеза (Орджоникидзе)]] хьамарагӀа{{sfn|Материалы по истории Владикавказа|2002|c=30}} — [[Гражданская война в России|БӀорахой тӀема]] хана регионе советий Ӏаьдал оттадеш хиннав из{{sfn|Поспелов|2008|c=141}}. 1944-ча шера пхьенах ''Дзауджикау'' аьнна цӀи тиллай{{sfn|Материалы по истории Владикавказа|2002|c=28 {{Цитата|Переименование г. Орджоникидзе в город Дзауджикау — событие большой исторической важности. Оно является результатом неуклонного, последовательного осуществления Коммунистической партией и Советским правительством ленинско-сталинской национальной политики… Переименование отвечает культурным и экономическим интересам осетинского народа. В этом акте видна личная забота Сталина об осетинском народе, его настоящем и будущем.|автор=Газета «Социалистическая Осетия», 1944 г., 1 марта.}}}}, тӀаккха 1954-ча шера — юха ''Орджоникидзе''{{sfn|Материалы по истории Владикавказа|2002|c=29 {{Цитата|Трудящиеся Северной Осетии с глубокой радостью, удовлетворением встретили Указ о переименовании города Дзауджикау в город Орджоникидзе, отвечающий их воле и чаяниям… Серго беспощадно громил врагов партии и Советского государства — меньшевиков, эсеров, троцкистов, бухаринцев, буржуазных националистов, питал политическое недоверие к злейшему врагу партии и народа Берия… Установлено, что переименование города Орджоникидзе в город Дзауджикау также связано с враждебными действиями Берия и его банды…|автор=Газета «Социалистическая Осетия», 1954 г., 26 февраля.}}}}. 1990-ча шера официально пхьен ши цӀи тиллай: ''Владикавказ'' эрсий метталеи, ''Дзауджикау'' хӀирий метталеи{{sfn|Поспелов|2008|c=141}}. == Физикан-географе экам == === Географецара хьал === Лоамашкара [[Тийрк]] юкъарадоаллача, [[шаьраче|шаьрача метте]] улл Буро. Цхьан оагӀорахьара [[Маьтлоам]]и воккха оагӀорахьара [[Бешлоам]]и лакхера ІотӀахьеж цунна, гонахьа яда гӀaлгӀй къаьна юрташ{{sfn|Дахкилганаькъан|1990|c=10}}. Тийрк пхье юккъе гӀолла дода, пхьегара [[ДӀаараяла чӀож]]е 30 км я. Буро тӀара болалуш ба [[Военно-Грузинская дорога|ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий) никъ]]. {{Соседние города | город = Владикавказа | источник = <ref name="trans">{{Cite web |url=https://maintransport.ru/distance |title=База расстояний между городами России на машине<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-05-08 |archive-date=2023-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032304/https://maintransport.ru/distance |url-status=live }}</ref> | северо-запад = [[Нальчик]] ~ 117 км<br>[[Ставрополь]] ~ 378 км | север = [[Элиста]] ~ 491 км<br>[[Волгоград]] ~ 784 км | северо-восток = [[Астрахань]] ~ 583 км | запад = {{Флаг Абхазии}} [[Сухум]] ~ 571 км | восток = [[Назрань]] ~ 27 км<br>[[Грозный]] ~ 113 км<br>[[Хасавюрт]] ~ 192 км<br>[[Махачкала]] ~ 274 км | юго-запад = {{Флаг Южной Осетии}} [[Цхинвал]] ~ 167 км | юг = {{Флаг Грузии}} [[Тбилиси]] ~ 196 км<br>{{Флаг Армении}} [[Ереван]] ~ 470 км | юго-восток = {{Флаг Азербайджана}} [[Баку]] ~ 648 км }} === Мехкал === Мехкалца дола бехкамаш: лоамаш юхе хиларах ӀокӀаьдбаь бола гӀаьххьа мехкала оаса. Ӏа кӀаьда да, ахка дӀаьха да йокъал отташ а доацаш, дукхагӀча даькъе къахь отташ а дац. Наджгоанцхой бетта юкъера шелал −1,9 °C я. КӀимарса бетта юкъера йӀовхал +20,7 °C я. 2010-ча шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа Буро тӀа Эрсечен Ӏан температуран йизза максимум лаьцай — фо +27,1 °C кхаччалца дӀоахденна хиннад. {{Климат города |Город_род = Бурон |Источник = [http://www.pogoda.ru.net/climate/37228.htm «Погода и Климат»] | Янв_ср = -1.9 | Янв_ср_осад= 31 | Фев_ср = -1.7 | Фев_ср_осад= 34 | Мар_ср = 3.0 | Мар_ср_осад= 53 | Апр_ср = 9.6 | Апр_ср_осад= 87 | Май_ср = 14.1 | Май_ср_осад= 96 | Июн_ср = 18.1 | Июн_ср_осад= 100 | Июл_ср = 20.7 | Июл_ср_осад= 113 | Авг_ср = 20.2 | Авг_ср_осад= 93 | Сен_ср = 15.6 | Сен_ср_осад= 74 | Окт_ср = 9.9 | Окт_ср_осад= 58 | Ноя_ср = 3.7 | Ноя_ср_осад= 46 | Дек_ср = -0.6 | Дек_ср_осад= 33 | Год_ср = 9.2 | Год_ср_осад= 883 | Янв_ср_мин = -5.6 | Янв_ср_макс= 3.3 | Фев_ср_мин = -5.6 | Фев_ср_макс= 3.6 | Мар_ср_мин = -0.8 | Мар_ср_макс= 8.1 | Апр_ср_мин = 5.1 | Апр_ср_макс= 15.2 | Май_ср_мин = 9.6 | Май_ср_макс= 19.7 | Июн_ср_мин = 13.5 | Июн_ср_макс= 23.7 | Июл_ср_мин = 16.1 | Июл_ср_макс= 26.2 | Авг_ср_мин = 15.7 | Авг_ср_макс= 25.7 | Сен_ср_мин = 11.2 | Сен_ср_макс= 21.3 | Окт_ср_мин = 5.8 | Окт_ср_макс= 15.4 | Ноя_ср_мин = 0.2 | Ноя_ср_макс= 8.7 | Дек_ср_мин = -4.2 | Дек_ср_макс= 4.6 | Год_ср_мин = 5.1 | Год_ср_макс= 14.6 | Янв_а_мин = -27.2 | Янв_а_макс=21.1 | Фев_а_мин = -27.8 | Фев_а_макс=23.0 | Мар_а_мин = -22.5 | Мар_а_макс=30.3 | Апр_а_мин = -10.2 | Апр_а_макс=34.0 | Май_а_мин = -2.8 | Май_а_макс=35.0 | Июн_а_мин = 2.2 | Июн_а_макс=38.0 | Июл_а_мин = 6.4 | Июл_а_макс=37.5 | Авг_а_мин = 6.0 | Авг_а_макс=39.2 | Сен_а_мин = 0.0 | Сен_а_макс=38.2 | Окт_а_мин = -10.0 | Окт_а_макс=33.5 | Ноя_а_мин = -23.1 | Ноя_а_макс=28.7 | Дек_а_мин = -25.0 | Дек_а_макс=27.1 | Год_а_мин = -27.8 | Год_а_макс=39.2 | }} {{Климат города |Город_род = 2011—2020-ча шерий мура Бурон |Источник = [https://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&FYY=2011&LMM=12&LYY=2020&WMO=37228&CONT=euro&REGION=0006&LAND=RS&ART=TEM&R=0&NOREGION=1&LEVEL=162&LANG=en&MOD=tab www.weatheronline.co.uk] | Янв_ср = -0.7 | Янв_ср_осад= | Фев_ср = -0.6 | Фев_ср_осад= | Мар_ср = 4.7 | Мар_ср_осад= | Апр_ср = 10.3 | Апр_ср_осад= | Май_ср = 16.0 | Май_ср_осад= | Июн_ср = 20.3 | Июн_ср_осад= | Июл_ср = 22.5 | Июл_ср_осад= | Авг_ср = 21.2 | Авг_ср_осад= | Сен_ср = 17.6 | Сен_ср_осад= | Окт_ср = 12.4 | Окт_ср_осад= | Ноя_ср = 3.4 | Ноя_ср_осад= | Дек_ср = 1.4 | Дек_ср_осад= | Год_ср = 10.7 | Год_ср_осад= | Янв_ср_мин = -4.5 | Янв_ср_макс=3.0 | Фев_ср_мин = -4.2 | Фев_ср_макс=3.5 | Мар_ср_мин = 0.5 | Мар_ср_макс=8.7 | Апр_ср_мин = 5.0 | Апр_ср_макс=15.5 | Май_ср_мин = 11.1 | Май_ср_макс=21.0 | Июн_ср_мин = 15.0 | Июн_ср_макс=25.7 | Июл_ср_мин = 17.5 | Июл_ср_макс=27.4 | Авг_ср_мин = 16.3 | Авг_ср_макс=26.2 | Сен_ср_мин = 12.1 | Сен_ср_макс=22.8 | Окт_ср_мин = 6.2 | Окт_ср_макс=18.0 | Ноя_ср_мин = -0.3 | Ноя_ср_макс=7.4 | Дек_ср_мин = -3.0 | Дек_ср_макс=5.5 | Год_ср_мин = 6.0 | Год_ср_макс=15.4 | Янв_а_макс = | Янв_а_мин= | Фев_а_макс = | Фев_а_мин= | Мар_а_макс = | Мар_а_мин= | Апр_а_макс = | Апр_а_мин= | Май_а_макс = | Май_а_мин= | Июн_а_макс = | Июн_а_мин= | Июл_а_макс = | Июл_а_мин= | Авг_а_макс = | Авг_а_мин= | Сен_а_макс = | Сен_а_мин= | Окт_а_макс = | Окт_а_мин= | Ноя_а_макс = | Ноя_а_мин= | Дек_а_макс = | Дек_а_мин= | Год_а_макс = | Год_а_мин= | }} === Сахьата оаса === {{ЧасовойПоясОбъекта/MSK|Объект=Владикавказ}} Лелаеш йолча ха́нагеи географецарча [[Долгота|йӀоахалгеи]] хьежжа<ref>{{cite web|url=https://dateandtime.info/ru/city.php?id=473249|title=Время во Владикавказе, Республика Северная Осетия - Алания, Россия. Сколько сейчас времени во Владикавказе|publisher=dateandtime.info|lang=ru|access-date=2017-10-19|archive-date=2017-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019112234/http://dateandtime.info/ru/city.php?id=473249|url-status=live}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20171019112234/http://dateandtime.info/ru/city.php?id=473249 |date=2017-10-19 }}</ref> Буро тӀа юкъера маьлха [[делкъе]] 12:01 яьлча хул. === Гонахьаре бӀехъяр === «Электроцинкеи»<ref>{{Cite web |url=http://electrozink.ugmk.com/ru/ |title=ОАО «Электроцинк» |access-date=2009-12-25 |archive-date=2019-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015042322/http://electrozink.ugmk.com/ru/ |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20191015042322/http://electrozink.ugmk.com/ru/ |date=2019-10-15 }}</ref> кхыча заводашка хӀама хьаярах цхьаццайола экологецара проблемаш хул. Саьнгала цӀалха цеха отделе проблемаш хиларах тӀехар-Ӏенагахьа саьнгалашхеи саьнгалеи газ хьайоалл. Геттара дукха уж газаш арахецар 2003-ча шера хиннад<ref name="Felix01">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=PCqhzQ0Rkzk|title=Электроцинк отравляет Осетию (часть 1/3)|publisher=Феликс Цоков|date=|access-date=2009-12-18|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731174357/http://www.youtube.com/watch?v=PCqhzQ0Rkzk|url-status=live}}</ref><ref name="Felix02">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KrY_LOrnZsk|title=Электроцинк отравляет Осетию (часть 2/3)|publisher=Феликс Цоков|date=|access-date=2009-12-18|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731182237/http://www.youtube.com/watch?v=KrY_LOrnZsk&feature=related|url-status=live}}</ref><ref name="Felix03">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=5SvyiVLEYDc|title=Электроцинк отравляет Осетию (часть 3/3)|publisher=Феликс Цоков|date=|access-date=2009-12-18|archive-date=2013-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726214842/http://www.youtube.com/watch?v=5SvyiVLEYDc&feature=related|url-status=live}}</ref>. Дукха газаш арахецай 2009-ча шера ардара бетта 5-ча дийнахьа. Газаш арахецара бахьан адам хиннад — персонало ший болх цхьан кога тӀа оттабаь хиннабац производство ремонт яьчул тӀехьагӀа юха дӀахецача хана, иштта кулгалхоша а лерттӀа йоакхо яьяц, ремонта дикал а хиннаяц. Экологаша хьаяхачох, саьнгала диоксидах оттаяь нормативаш пхезза чӀоагӀагӀа тӀех хиннай, саьнгала триоксидах — 196,6-за чӀоагӀагӀа<ref>{{cite web |url = http://www.ossetia.ru/top/elektrozink |title = Ossetia.ru: «Электроцинк» оштрафован на 70 тыс. руб. за выбросы… |archive-url = https://web.archive.org/web/20091028023850/http://www.ossetia.ru/top/elektrozink |archive-date = 2009-10-28 }}</ref>. 28 октября 2009 года в городе прошли массовые протесты<ref>[{{Cite web |url=http://newsru.com/russia/28oct2009/vlad_zavod.html |title=Newsru.com: Жители Владикавказа устроили стихийную акцию против удушающих выбросов с завода «Электроцинк» |access-date=2009-12-25 |archive-date=2019-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011184035/https://www.newsru.com/russia/28oct2009/vlad_zavod.html |url-status=live }} Newsru.com: Жители Владикавказа устроили{{когда}} стихийную акцию против удушающих выбросов с завода «Электроцинк»]</ref>. ХӀирий къаьй Эрсечен Паччахьалкхен Дума хаттар хьалчудахьа кийча хиннаб<ref>{{Cite web |url=http://region15.ru/news/main/2009/11/05/02-51/ |title=Депутат Госдумы Арсен Фадзаев пригрозил «Электроцинку» вынести проблему вредных выбросов на уровень Госдумы |access-date=2009-12-25 |archive-date=2013-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130624232941/http://region15.ru/news/main/2009/11/05/02-51/ |url-status=live }}</ref>. 2018-ча шера ардара бетта Электроцинке чӀоагӀа цӀи яьнна хиннай<ref>{{Cite web |url=https://kvartirka15.ru/items/pozhar_na_elektrocinke_10251 |title=Пожар на Электроцинке |access-date=2018-11-05 |archive-date=2019-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011184026/https://kvartirka15.ru/items/pozhar_na_elektrocinke_10251 |url-status=dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20191011184026/https://kvartirka15.ru/items/pozhar_na_elektrocinke_10251 |date=2019-10-11 }}</ref>, электролитий цех яьгай, цӀи яьннача хана фе хьалдахад саьнгали, мышьяки, саьнгала цӀалха Ӏии, кхыйола дохьаш дола газаши. Бахархой юккъерча майдан тӀа арабаьннаб укх сахьате завод дӀакъовлар а дӀадехаш, цул тӀехьагӀа арабаьннарашца ХӀирийчен мехкдас къамаьл даьд, цига завод дӀакъовларах хоржамаш дайтаргда аьнна хиннад цо. Юххера Мехка Халкъа гулламо массане цхьана барт а тайна завод дӀакъовларах кхадж тессаб. == Тархьар == === Буро гӀапков === [[Файл:AFRE Vladikavkaz.jpg|300px|thumb|Бурон мехкасурт. 1830-гӀа сурташ<ref>«Атлас крепостей Российской империи» — СПб., 1830-е годы.</ref>]] {{основная статья|Буро (гӀапков)}} Пхье 1784-ча шера йиллай [[Дарьяльское ущелье|ДӀаараяла чӀоже]] хьалчуводача доалла [[Эрсий импери|эрсий]] [[гӀапков]] цо хургдолаш. Юллача хана [[гӀалгӀай]] юрт хиннача [[Зовр-Ков]]на йисте{{sfn|Поспелов|2008|c=141|quote=Весной 1784 г. при ингуш. д. 3ауре основана крепость Владикавказ}}{{sfn|Ракович|1913|c=5: {{Цитата|«...на том месте, где стояло селение Зауръ, была воздвигнута русскими сильная Владикавказская крепость...<br>В некоторых печатных источниках говорится, что Владикавказская крепость была построена на месте осетинского селения Капъ-Кой. Это не так. Правый берег Терека принадлежал, какъ это мы видели ингушамъ и кистамъ; не могли осетины на чужой земле враждебных имъ племен иметь свой аулъ; наконец своим наименованіем Владикавказа Дзауджи-Кау, осетины подтверждаютъ это мненіе, т. к. Дзауагъ — есть имя собственное Зауръ, а Кау — значитъ селеніе; иначе — селеніе Заура».}}}} Буро гӀапков диллар Эрсече [[Гуржехье]]нна гаргаяхара заманца нийсденнад. 1783-ча шера кӀимарса бетта 24-ча дийнахьа [[Георгиевск|Георгиевска гӀапковна]] чу [[Георгиевский трактат|Гуржехье Эрсечен йоакхонна кӀалъяхарах йола тракта́т язъяьй]]. Из хиллам бахьан долаш хьалхадаьккхачох хиннад [[Кавказская линия|Кавказерча чӀоагӀалений зӀанара]] [[Кавказдехье]]нца аттеи тешаме маьршеи бола никъ хьавӀаштӀехьабаккхар. Из уйла а йолаш Маздака́ юкъе́и [[Керттера Кавказа дукъ|Керттерча Кавказа дукъа]] кӀалхенна юкъе́и 1784-ча шера массехк [[чӀоагӀале]] йиллай, царех эггара [[зӀилбухе]]гӀа яр Буро хиннай{{sfn|Ракович|1913|c=5}}. 1784-ча шера тушола бетта 10-ча дийнахьа [[гӀашлой]] 3 батальони, гӀазкхий 6 [[бӀаьр]и, 8 [[йоккха топ]]и юкъе йола эрсий [[бӀу]]н тоаба [[Тийрк]]а аьтта оагӀорахьа а яьнна гӀалгӀай Зовр-Ковна [[Опушка|хьун петараш]] йолча тӀема [[туп]] а яь Ӏоэттай. ШоллагӀча дийнахьа Зовр-Коареи, юхерча юрташкареи ([[Тоти]], [[Темаркъий-Ков]]) [[къаь]]й хьабаьхка хиннаб. Тоабан [[баьчча]] вола Толмачёв II-вар сарахьа гӀалгӀаша [[ГӀуданта гӀала|ГӀуданта-ГӀалий]] чу [[хьоашал]]гӀа вехав. Цига гӀалий тӀа хьал тӀа а ваьнна, ший штабаца гонахьенга хьежав из, цига гӀапков мичахьа дича бакъахьа да а лаьрхӀад цо<ref>{{статья|автор=Бывалый |язык=ru|издание=[[Терские ведомости]]|тип=газета|год=1911|месяц=03|число=31|номер=71|страницы=|ref=Терские ведомости}}</ref>. 1784-ча шера бекарга бетта 25-ча дийнахьа инарал-поручик [[Потёмкин, Павел Сергеевич|П. С. Потёмкин]] Буро гӀапков дилларах йолча рапорта чу хоам беш хиннав: {{начало цитаты}} «Лоам хьалчуводаш се хьажа а хьажа аз белгалъяьккхача метте гӀапков диллар яздаьд аз Владикавказ цӀи а йолаш». {{oq|ru|«При входе гор предписал я основать крепость на назначенном по обозрению моему месте под именем Владикавказ».}} {{Конец цитаты|цитаты={{sfn|История Владикавказа|1991|c=15 (ЦГВИА, ф.52, оп.1/194, л.331, ч.4, л.21.)}}}} 1784-ча шера маьтсела бетта 6-ча дийнахьа Буро йилларах [[Екатерина II]]-чун амар арадаьннад, цул тӀехьагӀа Бурон гӀапков [[супа]]дерзадьд. ГӀапков диллача хана кхы мел йола чӀоагӀаленаш мо Эрсеченнеи Гуржехьеннеи юкъерча наькъ тӀара [[зоврков]] хила дезаш хиннад цох. Цу шера гӀапковна чу 12 йоккха топ оттаяьй{{sfn|Ракович|1913|c=5—6}}. Екатерина II-чо 1785-ча шера маьтсела бетта 9-ча дийнахьа Саратовеи Кавказеи инарал-губерантор волча П. Потёмкина цӀерагӀа амар даьд: «Кавказа лоам хьалчуводаш хьалдеттача гӀапковна чу вай [[Православхой]] законагӀа дола [[киназ]] хьалдоттар могаду оах, цох а из хозъярах а [[ГӀизлар (ДаьгӀасте)|ГӀизларе]] гӀумкийи кхы къамаши хьастара́ лаьрхӀача суммех диса́р дӀатӀадахийта; цунца цхьана бӀарг а лакха киназа чуреи гӀапковна чуреи дина на́ха цигарча къамашта готто ергйоацаши, низ бергбоацаши». 1804-ча шера гӀапков лорадергдолаш Бурон гарнизона батальон хьавӀашагӀъеллай, цун [[хьовда]] цунца цхьана гӀапковна комендант а хиннав. Цу хана денз Кавказерча чӀоагӀалений зӀы Гуржехьенца вӀашагӀтесса маьрша наькъаш тӀа гӀолла. 1826-ча шера гӀапковна ши бастиони кхо ахбастиони хиннай. ГӀинбухерча оагӀон бастионаш [[Маздак]]еи Бурони цӀераш йолаш хиннай. Малхбоалехьарча оагӀорахьа Самукъеи ({{lang-ru|Весёлый}} Арени ({{lang-ru|Полевой}}) ахбастионаш хиннай, зӀилбухерча оагӀорахьа — [[Каьлаке]]н ({{lang-ru|Тифлисский}}. ГӀапков (буро) таханарча Буро пхьен [[тархьар]]а [[юкъ]] йолча яьллай. Таханарча гӀишлонашка йиллача, цун моттиг ХӀирийчен Доалчен цӀенцеи, № 5 йолча ишколацеи, Пушкина скверацеи, Мукъален майданцеи, царна хьатӀая́дача урамашцеи къоастаю. [[Файл:Александровский проспект, Владикавказ.png|300px|мини|XX-гӀа бӀаьшу долалуш хьатӀаяьккха Александра проспекти (тахан Мира проспект я) [[памятник Архипу Осипову|Осипов Архипа́ дегӀа сийленги]]]] ГӀа́па́ юха адам дукхагӀа да́ха ха́рцеи, нах бебарцеи цхьацца базар хьавӀаштӀехьаяла йолаенна хиннай укх метте, цудухьа базархой а Ӏочуаха болабеннаб. Кастта Бурон куц-сибат тоадала доладеннад: [[эпсар]]ийи, [[таьргхо]]йи хоза цӀенош хьахиннад укхаза. [[Эрсий-кавказхой тӀом|Лоамарошца тӀом]] беча юкъа́ гӀапков массехказза юхадеттад. 1858-ча шера Бурон гонахьа [[гӀап]] хьалъяьй топий Ӏургаши, гӀалаши йоахкаш. ГӀапковна чу йоаллаш хиннай [[Бурон округ]]еи, Кавказерча чӀоагӀален зӀанара аьрдачени урхале. 1860-ча шера тушола бетта 31-ча дийнахьа, Эрсий-кавказхой тӀом мишта чакхбергба ховш хиннача хана, Буронна пхьен статус еннай, дукха ха ялалехьа 1863-ча шера хьаяьча [[Терская область|Тийрка областа]] административни юкъ хиннай цох. Уккхаза хиннай [[Терские казаки|Тийрка гӀазкхий бӀун]] Амар деча атамана канцеляри. Пхье сиха дегӀаяра бахьанех хиннад иштта 1875-ча шера из [[Владикавказская железная дорога|аьшкнаькъаца]] [[Тана-тӀара-Ростов|Та́на́-тӀарча-Ростоваца]] хьахоттар. 1918-ча шера маьцхали бетта [[Бичерахов, Георгий Фёдорович|Георгий Бичерахов]] хьалха а волаш бичераховций тоаба [[Битва за Владикавказ (1918)|Буро тӀа хьалчуийккхай]]. КӀайчарнеи цӀечарнеи юкъера тӀом 11 дийнахьа баьб<ref>{{Книга|заглавие=Осетины|ответственный=отв. ред. З. Б. Цаллагова, Л. А. Чибиров|год=2015|язык=ru|место=Москва|издательство=Российская академия наук и издательство «Наука», Серия «Народы и культуры»|страницы=89|страниц=605|isbn=978-5-02-039155-0}}</ref><ref>{{Книга|автор=Зинаида Орджоникидзе|заглавие=Путь Большевика|ответственный=под ред. И. Разгона|год=1938|язык=ru|место=Москва|издательство=Государственное издательство «история гражданской войны»|страницы=36|страниц=56}}</ref>. 1919-ча шера саькура бетта Буро тӀа [[Деникин, Антон Иванович|А. Деникина]] инарала [[Добровольческая армия|ЛоӀамхой эскар]] Ӏочуденад, пхьенна доал де [[Вооружённые силы Юга России|Эрсечен ЗӀилбухен Герзе дола Низаш]] эттад. ТӀехьагӀа пхье Буро тӀара подпольни комитет къахьега йолаеннай, цо большевистийи подпольегеи партизаний тоабашкеи болх барттайна байташ хиннаб. 1920-ча шера тушола бетта 21-ча деннеи 22-ча деннеи юкъерча бийсан цӀебарий бӀу юха Кавказе хьагучабаьннача хана подпольес гӀовттам айбаьб, гӀайттача юкъа пошти, телеграфи, фозгалеи, керттера промышленноста предприятеши дӀалаьцай, ши бронь йола цӀермашен а хьаяьккхай. ГӀовттамхой оагӀув лаьцаб гарнизона цхьан даькъо а. Тушола бетта 24-ча дийнахьа пхьен доал Совета кара кхаьчад, дукха ха ялалехь цӀебарий регулярни доакъоша дӀалаьцай пхье<ref>Героическое подполье. В тылу деникинской армии. Воспоминания. {{М.}}, [[Политиздат]], 1975. Стр. 39-40</ref>. ; ГӀапковна диса́ доакъош * Эрмалой урама тӀа, 21-гӀа цӀа дӀалоацаш дола [[Казарма Владикавказского гарнизона и участок примыкающей крепостной стены|Бурон гарнизона Ӏери хьатӀалаттача гӀапа дакъеи]] (товшхала тӀехьален объект). === Советий зама === [[Файл:1960 CPA 2428.jpg|мини|СССР пошта марка, 1960-гӀа шу. ХӀирий АССР. Орджоникидзе, Чкалова урам]] Советий Ӏаьдал отталца пхье Россе импере [[Терская область|Тийрка областа]] административни юкъ хиннай. 1921-ча шера наджгоанцхой бетта 20-ча денгара денз 1924-ча шера лайчилла бетта 7-ча денга кхаччалца Буро [[Горская Автономная Советская Социалистическая Республика|Лоамарой АССР]] нанагӀала хиннай. 1924-гӀа шу хьатӀаденача хана Лоамарой АССР лоаттаме ХӀирийчеи ГӀалгӀайчеи мара йисаяц. Лоамарой АССР юххера дӀаяьккхачул тӀехьагӀа [[ХӀирий автономе область|ХӀирийи]] [[ГӀалгӀай автономе область|ГӀалгӀайи автономе областаш]] хьаяьй — Буро шинна а областа нанагӀала я аьнна дӀакхайкаяьй автономи йолча пхье статус а йолаш. 1934-ча шера наджгоанцхой бетта 15-ча дийнахьа ВЦИК-а чӀоагӀамца пхьех [[Северо-Осетинская автономная область|ХӀирий автономе областа]] нанагӀала яьй, тӀаккха [[ГӀалгӀай автономе область]] [[Нохчий автономе область|Нохчийчунца]] цхьан а теха, [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГӀалгӀай автономе область]] хьаяьй. [[ШоллагӀа дунен тӀом]] хиннача хана немций пхьенна хьатӀабаьхка хиннаб, пхье хьайоаккхаргйолаш чӀоагӀа низ гулбаь хиннаб цо. Немций бӀун тоаба пхье йолча хьатӀайоагӀача хана юхасоца а яь, йохаяьй 1942-ча шера лайчилла бетта, из деррига [[Нальчикско-Орджоникидзевская операция|Нальчика-Орджоникидзен операци]] йодаш хьадаь хиннад. ТӀом бодача юкъа́ 30 жзар Бурохочо майдилги ордени яьккхай. Пхьера хьаваьнна хиннав [[Герой Советского Союза|Советий Союза 22 турпали]], 11 инарали. 1984-ча шера [[Президиум Верховного Совета СССР|СССР Лакхехьарча Совета Президиума]] амарца «Пхьен къахьегамхоша юртбоахами товшхали йотташ даьхача толамехи, революце боламгахьеи, Сийлахь-Боккхача Даьймехка тӀема шерашка немций-фашистий гӀаьрхошта духьале еши цар карагӀдаьннар теркал а даь, иштта йилла́ 200 бӀаь шу дизарах а», пхьенна [[Орден Трудового Красного Знамени|Къахьегама ЦӀе Байракха Орден]] еннай<ref>[https://osetia.kvaisa.ru/1-rubriki/06-den-kalendarya/vyrazili-samuyu-glubokuyu-blagodarnost-rodnoj-kommunisticheskoj-partii-i-sovetskomu-pravitelstvu/ Выразили «самую глубокую благодарность родной Коммунистической партии и Советскому правительству»]</ref>, тӀаккха 2007-ча шера ардара бетта 8-ча дийнахьа Россе Федераце Президента амарца Буронна «[[Город воинской славы|ТӀема сийлен гӀала]]» яха сийлахьа цӀи еннай. 1990-ча шера кӀимарса бетта 20-ча дийнахьа [[Верховный Совет РСФСР|РСФСР Лакхехьарча Совета]] Президиума амарца Орджоникидзе яхаш цӀи хинначара эрсий меттала тархьаре хинна ''Владикавказ'' яха цӀи меттаоттаяьй. === ХӀанзара ха === [[Файл:Владикавказ. Угол пр.Мира и Гоголя.jpg|thumb|right|350px|Буро. Миреи Горькеи проспекташ къастача]] [[COVID-19]] да́ржаргдоацаш ХӀирийчен доазон тӀа оттаяь [[халбате]]н [[раж]] йоха а яь 2020-ча шера бекарга бетта Буро тӀа эзараш ара а баьнна [[Площадь Свободы (Владикавказ)|Мукъален майдан]] тӀа [[Протест во Владикавказе 20 апреля 2020 года|гулбеннаб]]<ref>{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/20/04/2020/5e9d7d7f9a79474e90066397 |title=В столице Северной Осетии люди вышли на сход из-за режима самоизоляции |access-date=2020-04-21 |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810032018/https://www.rbc.ru/politics/20/04/2020/5e9d7d7f9a79474e90066397 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mk.ru/politics/2020/04/20/besporyadki-vo-vladikavkaze-tysyachi-lyudey-sorvali-samoizolyaciyu-pod-rukovodstvom-pevca.html |title=Беспорядки во Владикавказе: тысячи людей сорвали самоизоляцию под руководством певца |access-date=2020-04-21 |archive-date=2020-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420210021/https://www.mk.ru/politics/2020/04/20/besporyadki-vo-vladikavkaze-tysyachi-lyudey-sorvali-samoizolyaciyu-pod-rukovodstvom-pevca.html |url-status=live }}</ref>. Акце 69 саг лаьцав<ref>{{Cite web |url=https://mbk-news.appspot.com/news/posle-protesta/ |title=После протеста во Владикавказе власти Северной Осетии начали выплаты потерявшим доход из-за «самоизоляции» |access-date=2020-04-21 |archive-date=2020-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517143552/https://mbk-news.appspot.com/news/posle-protesta/ |url-status=live }}</ref>. Ленинеи, Советийи, Промышленнии шахьарий кхелаша 46 сага́ 3-гара 15-га кхаччалца ди ха техай<ref>{{Cite web |url=https://novayagazeta.ru/news/2020/04/23/160946-vo-vladikavkaze-arestovali-uzhe-46-uchastnikov-narodnogo-shoda-protiv-rezhima-samoizolyatsii |title=Общее число арестованных участников митинга во Владикавказе увеличилось до 46 |access-date=2020-04-23 |archive-date=2020-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502063237/https://novayagazeta.ru/news/2020/04/23/160946-vo-vladikavkaze-arestovali-uzhe-46-uchastnikov-narodnogo-shoda-protiv-rezhima-samoizolyatsii |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20200502063237/https://novayagazeta.ru/news/2020/04/23/160946-vo-vladikavkaze-arestovali-uzhe-46-uchastnikov-narodnogo-shoda-protiv-rezhima-samoizolyatsii |date=2020-05-02 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://novayagazeta.ru/news/2020/04/21/160908-vo-vladikavkaze-arestovali-14-uchastnikov-shoda-protiv-rezhima-samoizolyatsii |title=Во Владикавказе арестовали 14 участников схода против режима самоизоляции |access-date=2020-04-21 |archive-date=2020-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425204304/https://novayagazeta.ru/news/2020/04/21/160908-vo-vladikavkaze-arestovali-14-uchastnikov-shoda-protiv-rezhima-samoizolyatsii |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20200425204304/https://novayagazeta.ru/news/2020/04/21/160908-vo-vladikavkaze-arestovali-14-uchastnikov-shoda-protiv-rezhima-samoizolyatsii |date=2020-04-25 }}</ref>. == Бахархой == === Бахархой шерашка гӀолла === {{ Население | Владикавказ | Столбцов=11 }} {{ Население | Владикавказ | график }} === Кхалнахи маӀа нахи цар яьнна хаи === [[Всероссийская перепись населения (2010)|2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбаьчох]] (пхье хьисапе юрт [[Заводской (Северная Осетия)|Заводской]])<ref>{{cite web|url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/459d58804f0a5ee0bc4abc22524f7e0f/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+2.+%D0%92%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2+%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5.zip|title=Том 2. Возрастно-половой состав и состояние в браке|access-date=2019-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304075738/http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/459d58804f0a5ee0bc4abc22524f7e0f/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+2.+%D0%92%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2+%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5.zip|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160304075738/http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/459d58804f0a5ee0bc4abc22524f7e0f/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+2.+%D0%92%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2+%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5.zip |date=2016-03-04 }}</ref>: {|class="standard sortable" |- !Яьнна ха !МаӀа нах, <br>саг !Кхалнах, <br>саг !Еррига дукхал, <br>саг !Берригача бахархоех <br>дакъа, % |- | align="center"| 0 — 14 шу | align="right" | 28 929 | align="right" | 28 008 | align="right" | 56 937 | align="right" | 17,33 % |- | align="center"| 15 — 59 шу | align="right" | 99 687 | align="right" | 112 880 | align="right" | 212 567 | align="right" | 64,71 % |- | align="center"| 60 шерал тӀех | align="right" | 20 703 | align="right" | 38 278 | align="right" | 58 981 | align="right" | 17,96 % |- | align="center"| Веррига а | align="right" | 149 319 | align="right" | 179 166 | align="right" | 328 485 | align="right" | 100,00 % |} МаӀа нах — 149 319 саг (45,5 %). Кхалнах — 179 166 саг (54,5 %). Бахархой юкъера яьнна ха 37,7 шу да. Бахархой медианни яьнна ха — 36,0 шу. МаӀача наьха юкъера яьнна ха — 34,8 шу. МаӀача наьха медианни яьнна ха — 32,4 шу. Кхалнаьха юкъера яьнна ха — 40,0 шу. Кхалнаьха едианни яьнна ха — 39,3 шу. === Къамашцара лоаттам === [[Файл:Осетины во Владикавказе, в %.png|thumb|200px|Буро тӀара хӀирий, %, 2010-ча шера даь хьисап.]] [[Файл:Русские во Владикавказе, в %.png|thumb|200px|Буро тӀара эрсий, %, 2010-ча шера даь хьисап.]] [[Файл:Армяне во Владикавказе, в %.png|thumb|200px|Буро тӀара эрмалой в %, 2010-ча шера даь хьисап.]] [[Всероссийская перепись населения (2010)|2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбаьчох]] (пхье хьисапе юрт [[Заводской (Северная Осетия)|Заводской]] а лоархӀаш)<ref>{{cite web|url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/ТОМ+4.+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.zip|title=Том4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года|archive-url=https://www.webcitation.org/6IzUCSwjD?url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%25D|archive-date=2013-08-19|access-date=2018-10-19|url-status=dead}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160305115653/http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%2C+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.zip |date=2016-03-05 }}</ref>. {|class="standard sortable" |- !Къам !Дукхал, <br> саг !Беррига бахархоех <br> дола дакъа, % |- |[[хӀирий]] | align="right" | 209 414 | align="right" | 63,75 % |- |[[эрсий]] | align="right" | 80 900 | align="right" | 24,63 % |- |[[эрмалой]] | align="right" | 11 677 | align="right" | 3,55 % |- |[[гуржий]] | align="right" | 6222 | align="right" | 1,89 % |- |[[гӀалгӀай]] | align="right" | 3220 | align="right" | 0,98 % |- |[[гӀозлой]] | align="right" | 2212 | align="right" | 0,67 % |- |[[украинхой]] | align="right" | 1857 | align="right" | 0,57 % |- |[[яний]] | align="right" | 1717 | align="right" | 0,52 % |- | [[татрий]] | align="right" | 876 | align="right" | 0,27 % |- | [[гӀаьбартий]] | align="right" | 554 | align="right" | 0,17 % |- | [[лаьзгий]] | align="right" | 549 | align="right" | 0,17 % |- | [[маӀарлой]] | align="right" | 360 | align="right" | 0,11 % |- | [[кӀайэрсий]] | align="right" | 357 | align="right" | 0,11 % |- | [[гӀумкий]] | align="right" | 286 | align="right" | 0,09 % |- | [[таджикий]] | align="right" | 286 | align="right" | 0,09 % |- | [[узбекий]] | align="right" | 284 | align="right" | 0,09 % |- | [[жугтий]] | align="right" | 270 | align="right" | 0,08 % |- | [[силлой]] | align="right" | 244 | align="right" | 0,07 % |- | [[доаргӀой]] | align="right" | 218 | align="right" | 0,07 % |- | [[гӀазгӀумкий]] | align="right" | 202 | align="right" | 0,06 % |- | [[немций]] | align="right" | 188 | align="right" | 0,06 % |- | [[нохчий]] | align="right" | 167 | align="right" | 0,05 % |- | [[тӀабасрой]] | align="right" | 157 | align="right" | 0,05 % |- | [[туркий]] | align="right" | 153 | align="right" | 0,05 % |- | [[ассирийцы|ассирий]] | align="right" | 146 | align="right" | 0,04 % |- | [[малкхарой]] | align="right" | 129 | align="right" | 0,04 % |- | [[полхой]] | align="right" | 120 | align="right" | 0,04 % |- | [[ноагӀой]] | align="right" | 117 | align="right" | 0,04 % |- | [[башкортой]] | align="right" | 106 | align="right" | 0,03 % |- |кхыдараш | align="right" | 1476 | align="right" | 0,44 % |- |къам белгалдаьккхадац | align="right" | 4021 | align="right" | 1,22 % |- |дерригаш | align="right" | 328 485 | align="right" | 100,00 % |} * <small>100 сагал тӀех дола къамаш да хьоахадаьраш</small> ; Къамашцара лоаттам хувцабалара динамика {| class='standard' style='text-align: center;' width=75% |- class='bright' ! Хьисап деш дӀаязбаь шу !! [[1897 шу]] !! [[1926 шу]]<ref>Данные Всесоюзной переписи населения 1926 года</ref> !! [[1939 шу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz39.html |title=Этнография Кавказа (1939) |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617013334/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz39.html |url-status=live }}</ref> !! [[1959 шу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnnossetia.html |title=Этнография Кавказа (1959) |access-date=2019-06-17 |archive-date=2013-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514101856/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnnossetia.html |url-status=live }}</ref> !! [[1970 шу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz70.html |title=Этнография Кавказа (1970) |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617013336/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz70.html |url-status=live }}</ref> !! [[1979 шу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz79.html |title=Этнография Кавказа (1979) |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617013331/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz79.html |url-status=live }}</ref> !! [[1989 шу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz89.html |title=Этнография Кавказа (1989) |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617013329/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz89.html |url-status=live }}</ref> !! [[2002 шу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz02.html |title=Этнография Кавказа (2002) |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617013332/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz02.html |url-status=live }}</ref> |- class='bright' | [[эрсий]] || 28 831 саг <br>(''65,91 %'') || 40 209 саг <br>(''53,42 %'') || 76 344 саг <br>(''58,39 %'') || 97 462 саг <br>(''59,28 %'') || 116 692 саг <br>(''49,40 %'') || 118 453 саг <br>(''42,47 %'') || 108 174 саг <br>(''36,03 %'') || 87 073 саг <br>(''27,59 %'') |- class='bright' | [[хӀирий]] || 2916 саг <br>(''6,67 %'') || 10 799 саг <br>(''14,35 %'') || 22 746 саг <br>(''17,40 %'') || 37 731 саг <br>(''22,95 %)'' || 78 115 саг <br>(''33,07 %'') || 110 250 саг <br>(''39,53 %'') || 138 769 саг <br>(''46,23 %'') || 187 810 саг <br>(''59,51 %'') |- class='bright' | [[гуржий]] || 2527 саг <br>(5,78 %) || 5038 саг <br>(''6,69 %'') || 5505 саг <br>(''4,21 %'') || 5492 саг <br>(''3,34 %'') || 7657 саг <br>(''3,24 %'') || 8745 саг <br>(''3,14 %'') || 9585 саг <br>(''3,19 %'') || 7323 саг <br>(''2,32 %'') |- class='bright' | [[эрмалой]] || 2049 саг <br>(''4,68 %'') || 6529 саг <br>(''8,67 %'') || 8406 саг <br>(''6,43 %'') || 9064 саг <br>(''5,51 %'') || 10 321 саг <br>(''4,37 %'') || 9952 саг <br>(''3,57 %'') || 10 278 саг <br>(''3,42 %'') || 12 267 саг <br>(''3,89 %'') |- class='bright' | [[полхой]] || 1408 саг <br>(''3,22 %'') || 859 саг <br>(''1,14 %'') || 640 саг <br>(''0,49 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' |- class='bright' | [[украинхой]] || 1286 саг <br>(''2,94 %'') || 3981 саг <br>(''5,29 %'') || 3557 саг <br>(''2,72 %'') || 5082 саг <br>(''3,09 %'') || 5464 саг <br>(''2,31 %'') || 7089 саг <br>(''2,54 %'') || 6154 саг <br>(''2,05 %'') || 2917 саг <br>(''0,92 %'') |- class='bright' | [[жугтий]] || 1034 саг <br>(''2,36 %'') || 1001 саг <br>(''1,33 %'') || 1517 саг <br>(''1,16 %'')|| ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' |- class='bright' | [[фаьрсий]] || 818 саг <br>(''1,87 %'') || 920 саг <br>(''1,22 %'') || 176 саг <br>(''0,13 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' |- class='bright' | [[немций]] || 612 саг <br>(''1,40 %'') || 530 саг <br>(''0,70 %'') || 825 саг <br>(''0,63 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' |- class='bright' | [[яний]] || 487 саг <br>(''1,11 %'') || 864 саг <br>(''1,15 %'') || 1925 саг <br>(''1,47 %'') || ''хоам бац'' || 2677 саг <br>(''1,13 %'') || 2734 саг <br>(''0,98 %'') || 2746 саг <br>(''0,91 %'') || 2086 саг <br>(''0,66 %'') |- class='bright' | [[гӀалгӀай]] || 378 саг <br>(''0,86 %'') || 1517 саг <br>(''2,02 %'') || 6001 саг <br>(''4,59 %'') || 649 саг <br>(''0,39 %'') || 6153 саг <br>(''2,60 %'') || 7823 саг <br>(''2,80 %'') || 11 566 саг <br>(''3,85 %'') || 2679 саг <br>(''0,85 %'') |- class='bright' | [[татрийы]] || 337 саг <br>(''0,77 %'') || 756 саг <br>(''1,00 %'') || 709 саг <br>(''0,54 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' |- class='bright' | [[литовцы|летой]] || 195 саг <br>(''0,44 %'') || 127 саг <br>(''0,17 %'') || 112 саг <br>(''0,09 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' |- class='bright' | [[лаьзгий]] || 121 саг <br>(''0,27 %'') || 173 саг <br>(''0,23 %'') || 42 саг <br>(''0,03 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' |- class='bright' | [[гӀаьбартий]] || 81 саг <br>(''0,19 %'') || 70 саг <br>(''0,09 %'') || 231 саг <br>(''0,18 %'') || 384 саг <br>(''0,23 %'') || 417 саг <br>(''0,18 %'') || 447 саг <br>(''0,16 %'') || 455 саг <br>(''0,15 %'') || 451 саг <br>(''0,14 %'') |- class='bright' | [[нохчий]] || 81 саг <br>(''0,19 %'') || 66 саг <br>(''0,09 %'') || 184 саг <br>(''0,14 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' |- class='bright' | [[гӀумкий]] || 78 саг <br>(''0,18 %'') || 47 саг <br>(''0,06 %'') || 52 саг <br>(''0,04 %'') || ''хоам бац'' || 187 саг <br>(''0,08 %'') || 362 саг <br>(''0,13 %'') || 520 саг <br>(''0,17 %'') || 281 саг <br>(''0,09 %'') |- class='bright' | [[кӀайэрсий]] || 40 саг <br>(''0,09 %'') || 1096 саг <br>(''1,46 %'') || 326 саг <br>(''0,25 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' |- class='bright' | [[гӀозлой]] || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || 292 саг <br>(''0,22 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' |- class='bright' | кхыдараш || 471 саг <br>(''1,07 %'') || 693 саг <br>(''0,92 %'') || 1165 саг <br>(''0,89 %'') || 8556 саг <br>(''5,20 %'') || 8517 саг <br>(''3,61 %'') || 13 075 саг <br>(''4,69 %'') || 11 951 саг <br>(''3,98 %'') || 12 721 саг <br>(''4,03 %'') |- class='bright' | дерригаш || 43 740 саг <br>(''100,0 %'') || 75 275 саг <br>(''100,0 %'') || 130 755 саг <br>(''100,0 %'') || 164 420 саг <br>(''100,0 %'') || 236 200 саг <br>(''100,0 %'') || 278 930 саг <br>(''100,0 %'') || 300 198 саг <br>(''100,0 %'') || 315 608 саг <br>(''100,0 %'') |} == Административни екъаялар == {{Основная статья|Бурон административни екъаялар}} Буро 4 [[внутригородской район|пхьен чурча шахьара́]] екъалу<ref name="АТУ">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/819012187 |title=Закон «Об административно-территориальном устройстве Республики Северная Осетия — Алания» |access-date=2017-05-31 |archive-date=2016-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921081604/http://docs.cntd.ru/document/819012187 |url-status=live }}</ref><ref name="ОКАТО">[[ОКАТО]] {{ОКАТО|90401}}</ref><ref name="устав">{{cite web |url=http://vladikavkaz-osetia.ru/city/ustav.php |title=Устав Владикавказа |access-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101019030949/http://region15.ru/docs/vladikavkaz-ustav/ |archive-date=2010-10-19 |deadlink= }}</ref>: * [[Затеречный район|Тийркал дехьарчоаи]] * [[Иристонский район|Иристончоаи]] * [[Промышленный район (Владикавказ)|Промышленничоаи]] * [[Северо-Западный район (Владикавказ)|ГӀинбухен-Малхбузехьарчоаи]]. Пхьен шахьарех [[муниципальное образование|муниципальни кхолламаш]] хилац<ref name="устав" />. [[Административно-территориальное деление Северной Осетии#Административно-территориальное устройство|ХӀирийчен административни-доазон оттамах]] Буро [[город республиканского подчинения|республикан лоадам бола пхье]] я<ref name="АТУ" /><ref name="ОКАТО" />. Моттигерча шедоалдарах пхьенах [[Владикавказ (городской округ)|Буро пхье]] яха [[муниципальни кхоллам]] хул [[городской округ (Россия)|пхьен округа]] статус а йолаш<ref name="устав" />. == Ӏаьдала маьженаш == ; Моттигера шедоалдар [[Файл:Merija.jpg|мини|Тийрка аьрда берда тӀа йоалла Бурон моттигерча шедоалдара администраце [[гӀишло]]]] Пхьеда Бурон викалий гулламца хьахоржаш ва пхе шера, викалий гуллама тхьамада а хул цох. Бурон викалий гуллама́ юкъе 32 депутат ва, уж пхе шера хьахор муниципальни хоржамашка. Моттигерча администраце кулгалхо Бурон Викалий гулламо хоржаш ва пхи шу ха а луш. ; Мехка Мехка мел йола законаш телаши, кхоачашдеши, кхелеи Ӏаьдала маьженаш Буро тӀа йоахк. Доалчеи, [[Глава Республики Северная Осетия — Алания|Мехкдаь]] администрации, [[Парламент Республики Северная Осетия — Алания|Халкъа гуллами]], [[Конституционный суд Республики Северная Осетия — Алания|Конституцецара кхели]] ерригаш а цхьан гӀишлон чу йоахк — в Доме правительства на [[Площадь Свободы (Владикавказ)|Мукъален майдан]] тӀа Доалчен цӀагӀа. [[Верховный суд Республики Северная Осетия — Алания|Лакхехьара кхел]] Некрасова ураме 6-ча цӀагӀеи, Мукъален майдан тӀа 5-ча цӀагӀеи йоалл, [[Арбитражный суд Республики Северная Осетия — Алания|Арбитража кхел]] — иштта Мукъален майдан тӀа 5-ча цӀагӀа я. {{Стиль галереи}} <gallery mode="packed" heights="200px" class="ts-gallerystyle-gray"> Dom Pravitelstva.JPG|center|250px|ХӀирийчен Доалче цӀа <br><small>Мукъален майда, 1-гӀа цӀа</small> Den goroda.jpg|center|250px|[[Арбитражный суд Республики Северная Осетия — Алания|Арбитража кхела]] гӀишло<br><small>Мукъален майда, 5-гӀа цӀа</small> </gallery> ; Федеральни Буро тӀа ХӀирийчен доазон тӀара Федеральни Ӏаьдала маьжений викалченаш йоахк. == Экономика == === Промышленность === [[Промышленность|Промышленностах]] кхачани яйчеи промышленностеи, машенаш хьаяреи, къоарзача металлургеи, кхыйолеи предприятеш я. Промышленноста тӀум металлурге йоккхача шин заводах латт. Дукха я корта бохабу малар хьадеш йола предприятеш. * [[Электроцинк|«Электроцинк» завод]] (даша-цинка завод, ''дӀакъовлаш латт''); * [[Победит (завод)|«Победит» завод]] (''чӀоагӀа [[эвар]]аш хьадар, вольфрам-молибдена порошока металлурги''); * [[Дзауджикауская ГЭС|Буро тӀара ГЭС]]; * Машенийи тракторийи электрооборудоване Буро тӀара завод; * «Гран» ФГУП завод (''бийсан гойта прибор''); * Нихь тоаду завод; * [[Владикавказский вагоноремонтный завод|Буро тӀара вагонаш тоаю завод]]; * «Русский Кирпич» яха компаний тоаба (''кирпишкаши кечалаши''); * [[Зарамагская ГЭС|ЗӀара-МагӀара ГЭС]]; * Электроконтактор (''Промышленни электроприборий завод''); * Кристалл (''къоарзача [[металл|къоарзача маьхий]] завод''); * ИрСтекло (''кизга-таран завод''); * Рокос (''дахча тоаду предприяти''); * Янтарь (''деза кӀигаши маьхаши тоаду завод''); * ГКПД «Бавария» ''(йийи корта бохабеш доаца малараши хьаю завод)''; * «Дарьял» ''(йийи корта бохабеш доаца малараши хьаю завод)''; * «Фат-Агро» ''(йоккха юртбоахама комплекс)''; * «Миранда» ''(биоэтанола хьаяр)''; * «Ариана-С» ''(спирт хьадар)''; * «Изумруд» ''(спирт хьадар)''; * «Ракурс» ''(спирти чӀоагӀа корта бохабу малараши хьадар)''; * «Забава» ''(спиртаи чӀоагӀа корта бохабу малараши хьадар)''; * «Кровля-Мастер» ''(тулла кечалаш хьаю завод)''; * «Баспик» ''(тӀема электроника́ микроканальни пластинаш хьаяр)''; * Кизгаш хьаду завод. === Транспорт === [[Файл:Железнодорожный вокзал станции Владикавказ.jpg|мини|300px|[[Владикавказ (станция)|Буро тӀарча возгален]] гӀишло]] ; Аьшкнаькъаш Аьшкнаькъаца Буро [[Ростов-на-Дону|Та́на́-тӀарча-Ростоваца]] бувзам болаш я 1875-ча шера денз. Буро тӀа [[Беслан (станция)|Берса-Пхьера]] боагӀача аьшкнаькъа тӀеххьара [[Владикавказ (станция)|тӀеххьара станци йоалл]]. Гаьна уха цӀермашенаш [[Москва|Москве]] а, [[Адлер]]е а, [[Анапа|Анапе]] а, [[Новороссийск]]е а, [[Симферополь|Симферополе]] а, [[Санкт-Петербург]]е а ух<ref>[http://rasp.yandex.ru/tablo/station/9612982?span=schedule&type=train С 30 мая ежедневно. Яндекс. Расписания по станции Владикавказ]</ref>. Юхерча пхьешка лела токацара цӀермашенаш [[Беслан (станция)|Берса-Пхьеи]], [[Минеральные Воды (станция)|Минеральни Хишкеи]], [[Прохладная (станция)|Прохладнеи]] йоахкача станцешка ух. ; Фецара бувзам [[Беслан|Берса-Пхьенна]] йистен [[Владикавказ (аэропорт)|«Буро» аэропорт йоалл]]. Аэропорт къамашта юкъера я, регулярни рейсаш [[Москва|Москвеи]], [[Санкт-Петербург]]еи, [[Ростов-на-Дону|Та́на-тӀарча-Росто́ве́и]], [[Сочи|Сочеи]], иштта [[Эрмалойче]]и ух, цул совгӀа [[Анталья|Анталье]] чартераш а ух. [[Файл:Vladikavkaz bus station.jpg|мини|280px|Бурон юккъера возгале]] ; Машеннаькъан Буро тӀара Эрсечеи Гуржехьеи хьахотта [[Военно-Грузинская дорога|ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий никъ)]] болалу. Наькъ тӀа гӀолла дӀахьавахар 2006—2010-ча шерашка соцадаь хиннад, 2010-ча шера тушола бетта 1-ча дийнахьа юха доладаьд<ref>{{cite web |url=http://ossetia.ru/news/politics/detail.php?ID=5774 |title=Около 500 человек прошли через &#91;&#91;«Верхний Ларс»&#93;&#93; на границе РФ и Грузии с начала его работы |access-date=2010-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121202033302/http://ossetia.ru/news/politics/detail.php?ID=5774 |archive-date=2012-12-02 |url-status=dead }}</ref>. ; Юкъара транспорт [[Файл:ВладТрамвай.jpg|мини|300px|[[Проспект Мира (Владикавказ)|Мира проспекта]] тӀара трамвай]] Юкъарча транспортах Буро тӀа [[Владикавказский трамвай|трамваяш]] я (1904-ча шера маьцхали беттагара денз), иштта [[Владикавказский автобус|автобусаш]] а. 1977-ча шера саькура беттагара денз 2010-ча шера маьцхали беттага кхаччалца пхье болх беш [[Владикавказский троллейбус|троллейбус]] а хиннай. 2012-гӀа шу чакхдоаллача хана контактни мазан демонтаж йолаяьй. Таханарча дийнахьа троллейбусашцара лелам дӀабаьккхаб<ref>{{cite web |url = http://www.sevos.ru/2012/12-12/12-12-27/02-obchestvo.htm#ob02 |title = Уже ничто не напомнит о троллейбусе… 27.12.2012 |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Фаьренгий-бельгий «Буро тӀарча токацарча трамваяйи сердалони анонимни юкъарлон» трамвай 1902-ча шерагара денз хьалъеш хиннай. Из ез а еш 1904-ча шера маьцхали бетта 6-ча дийнахьа (кӀимарса бетта 24-ча дийнахьа) хьайийлай. Регулярни наькъахой лелам 1904-ча шера маьцхали бетта 16-ча (3-ча) дийнахьа денз хиннаб. Колея 1000 мм я. Паччахьалкхена караерзаяьй 1918-ча шера. 1933—1937-ча шерашка 1524 мм йолча колеянна дӀахийцай. Эггара дукхагӀа хинна маршруташ 10 хиннай (1970-ча шерашка). ХӀагз йолаш 8 маршрут я. Лелаеш дола наькъаш 27,8 км/59 км о. п. да. Лелаш йола состав дукхагӀча даькъе Уралвагонзаводо хьаяьча «[[71-412]]» вагонех латт. == Дешар далар == === Лакхера дешарченаш === [[Файл:ГГАУ.jpg|мини|250px|Горский государственный аграрный университет]] Буро тӀа йоахкача [[вуз|лакхерча дешарченех]] я: * [[Северо-Осетинский государственный университет имени К. Л. Хетагурова|Хетагуров Костай цӀерагӀа ХӀирий паччахьалкхен университет]] * [[Северо-Кавказский горно-металлургический институт|Даькъастера лоаман-металлурге институт (Паччахьалкхен технологе университет)]] * [[Северо-Осетинская государственная медицинская академия|ХӀирий паччахьалкхен лорий академи]] * [[Северо-Осетинский государственный педагогический институт|ХӀирий паччахьалкхен хьехархой институт]] * [[Горский государственный аграрный университет|Лоамарой паччахьалкхен ахархой университет]] * [[Владикавказский институт моды|Буро тӀара модан институт]] * [[Владикавказский институт управления|Буро тӀара урхалдара институт]] * [[Институт бизнеса и технологий текстильной промышленности|КӀа́да́й промышленноста технологийи бизнесеи институт]] * [[Институт цивилизации|Цивилизаце институт]] * [[Современный гуманитарный университет (СГУ)|ХӀанзара гуманитарни университет]]. === Юкъера дешарченаш === * Лоамарой паччахьалкхен ахархой университета ахархой колледж, * [[Владикавказский горно-металлургический техникум|Буро тӀара лоаман-металлурге техникум]], * Буро тӀара электроникан колледж, * Буро тӀара дукхача профилагӀа йола техникум, * [[Владикавказский техникум железнодорожного транспорта - филиал РГУПС|Буро тӀара аьшкнаькъа транспорта техникум]], * Буро тӀара базара-экономикан техникум, * Буро тӀара финансий-экономикан колледж, * № 2 йола Буро тӀара хьехархой училище, * № 1 йола Буро тӀара полиграфе профилагӀа йола болхговзанчий училище, * Буро тӀара В. А. Гергиева цӀерагӀа йола исбахьалений колледж — 1937-ча шера йиллай, * Буро тӀара исбахьален училище, * Даькъастера гӀишлонхой техникум, * ХӀирий лорий гӀончий колледж, * ХӀирий мехка [[товшхал]]а колледж (1993-ча шерагара денз), * Буро тӀара кулинарни колледж, * ХӀирий хьунхой техникум, * [[Северо-Кавказское Суворовское военное училище|Даькъастера Суворова тӀема училище]]. == Юкъарлои унахцӀенои лораяри == * ӀотаӀа-лелийта аппарат телха́ча [[заӀапхо]]йи ха яха́ча наьхеи реабилитаце [[юкъарче]]. 2013-ча шера саькура бетта хьалъяьй<ref>[http://www.stav.aif.ru/society/news/75963 На открытие Центра реабилитации инвалидов во Владикавказ прибыл Топилин]</ref>. == Ди == === Эрсий православхой киназ === Пхье болх беш да массехк православхой киназ. Иштта Буро тӀа [[Владикавказская и Аланская епархия|Эрсий православхой киназа Бурони Аланойи епархе]] керттера урхале, цунна мутӀахьа я пхьеи мехкеи йоахка православхой приходаши, [[Герасим (Шевцов)|Бурон епископа резиденции]]. * [[Свято-Георгиевский собор (Владикавказ)|Супача Георге жамаӀат киназ]] (2003) — главный кафедральный собор Владикавказской и Аланской епархии * [[Храм Рождества Пресвятой Богородицы (Владикавказ)|ТӀехсупача Маьтар-Даьла яра Киназ]] (ХӀирий киназ) (1815) * ТӀехсупача Маьтар-Даьлан ТӀатоссама Киназ (1947) Гуржехьен хӀанзара патриарха волча Илия II-чун дас-нанас хьалха а даьккха детта́ да<ref>{{cite web |url = http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/37-pokrovkaya-czerkov |title = Храм Покрова Пресвятой Богородицы |archive-url = https://web.archive.org/web/20131212030413/http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/37-pokrovkaya-czerkov |archive-date = 2013-12-12 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20131212030413/http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/37-pokrovkaya-czerkov |date=2013-12-12 }}</ref> * [[Ильинская церковь (Владикавказ)|Илез пайхамара киназ]] (1890) * [[СОГУ|ХӀирий паччахьалкхен университета]] математикан факультета ТӀехсупача Маьтмар-Даьла яра Киназ (1910) * Супача Иоанна тӀемахочун киназ (Мемориал, Хин станце кур), * Супача Нинай киназ (гуржий да, гуржий ишкола хьатӀадаь) * Супача Владимир аьлан киназ (1890) * Та́на́ тӀарча Димитрия элгац-киназг<ref>{{cite web |url = http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/32-xram-chasovnya-dimitriya-donskogo |title = Храм-часовня Димитрия Донского |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Супача цӀенача тешар хиннача Нева тӀарча Александр аьлан киназг<ref>{{cite web |url = http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/34-часовня-святого-благоверного-князя-александра-невского |title = Часовня святого благоверного князя Александра Невского |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Моттиге лоархӀача Буро тӀарча Анастасия моаташка киназг<ref>{{cite web |url = http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/35-chasovnya-mestnochtimoj-matushki-anastasii-vladikavkazskoj |title = Часовня местночтимой матушки Анастасии Владикавказской |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Супача доккха Ӏазап лайнача Тутмакхашта гӀойле еча Анастасияй киназг<ref>{{cite web |url = http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/33-часовня-святой-великомученицы-анастасии-узорешительницы |title = Часовня святой великомученицы Анастасии Узорешительницы |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Супача Даьла Архистратига Михаила киназ<ref>{{cite web |url = http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/31-chasovnya-svyatogo-arxistratiga-bozhiya-mixaila |title = Церковь Святого Архистратига Божия Михаила |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Эрмалой Хьаварий киназ === * [[Церковь Святого Григория Просветителя (Владикавказ)|Супача Сийрдадоаккхача Гриогре киназ]] (1868), болх беш да === Ислам === * Сунний [[мечеть Мухтарова (Владикавказ)|Мухтарова маьждиг]]<ref>[http://region15.ru/news/2008/10/14/23-24/ В Суннитской мечети начались реставрационные работы] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20170804054928/http://region15.ru/news/2008/10/14/23-24/ |date=2017-08-04 }} (об истории и названии мечети, также о реставрации)</ref> (1906—1908, архитектор [[Плошко, Иосиф Касперович|Иосиф Плошко]] хиннав), Дина духьалара музей хьаяьй цох 1940-ча шерашка. Бусалба наха 1994-ча шера юха дӀаеннай<ref>Богословский А. Мечети России и стран СНГ. Москва, [[Эксмо]], 2014. С. 148.</ref>. ТӀера 1997-ча шера тоадаьд, цул тӀехьагӀа яь реставрацеш (арахьара а): 2006-ча шереи 2008-ча шереи. Пхье юкъе из цхьа маьждиг мара далац. * [[Планаш|Пла́нашкара]] маьждиг<ref>{{cite web |url = http://www.islamio.ru/structure/Vladikavkaz/mestnaya_religioznaya_organizatsiya_dukhovnaya_obshchina_musulman_p_kartsa |title = Мечеть посёлка Карца |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Жугтий ди === * Бурон [[фар]]а [[синагога]] === Католикал === * Румой-католикий [[Приход Вознесения Иисуса Христа (Владикавказ)|Даьла айвара приход]]. Хьалха Буро тӀа Румой-католикий костёл а хиннай, 1891-ча шерагара денз 2007-ча шерага кхаччалца лаьттай из; карарча хана из лаьттача юкъера ишкол хьайийлай<ref>{{Cite web|url=http://lostosetia.ru/object/625/|title=Владикавказ. Римско-католический костёл. — Потерянная Осетия|author=Vadim Dyakonov|website=«Потерянная Осетия»|access-date=2020-09-07|archive-date=2020-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707000425/http://lostosetia.ru/object/625/|url-status=live}}</ref>. === Буддал === * Буддистий уммат Буро тӀарча [[силлой|силлоехи]], [[ченкий|ченкехи]], [[моалой|моалоехи]], [[гӀалмакхой|гӀалмакхоехи]], иштта эрсехи, хӀирехи латт. === Протестантал === * ВорхӀлагӀча ден адвенисташ болча жӀаргахой киназ ([[Улица Николаева (Владикавказ)|Николаева урам]], 92) {{Стиль галереи}} <gallery mode="packed" heights="200px" class="ts-gallerystyle-gray"> Ossetian Church.jpg|center|200px|[[Храм Рождества Пресвятой Богородицы (Владикавказ)|Маьтар-Даьла яра (ХӀирий) киназ]] Armenian Church.jpg|center|270px|[[ААЦ|Эрмалой]] [[Церковь Святого Григория Просветителя (Владикавказ)|Супача Сийрдадоаккхача Григоре киназ]] (1868) Muxtarov mosque Vlz.jpg|center|200px|[[Мечеть Мухтарова (Владикавказ)|«Мухтарова маьждиг»]], [[Тийрк]]а тӀа латта [[Сунниты|сунний]] [[маьждиг]] </gallery> == Вошал тесса пхьеш == {| class="wikitable sortable" style="font-size:0.9em; text-align:left;" ! № ! Пхье ! Мохк ! Шу |- | align="center" | 1 | [[Владивосток]]<ref>{{Cite web |url=http://region15.ru/news/main/2009/11/26/09-42/ |title=Владикавказ и Владивосток стали городами-побратимами |access-date=2012-09-11 |archive-date=2013-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625015144/http://region15.ru/news/main/2009/11/26/09-42/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.vl.ru/vlad/2009/11/27/pobratimy/ |title=Владивосток и Владикавказ стали городами-побратимами |access-date=2009-11-28 |archive-date=2009-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130034309/http://news.vl.ru/vlad/2009/11/27/pobratimy |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20091130034309/http://news.vl.ru/vlad/2009/11/27/pobratimy |date=2009-11-30 }}</ref> | {{Флагификация|Россия}} | align="center" | 2009 |- | align="center" | 2 | [[Враца]]<ref>{{Cite web |url=http://region15.ru/news/2012/06/09/00-44/ |title=Владикавказ и Враца (Болгария) стали городами-партнёрами |access-date=2012-06-08 |archive-date=2014-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023130543/http://region15.ru/news/2012/06/09/00-44/ |url-status=live }}</ref> | {{Флагификация|Болгария}} | align="center" | 2012 |- | align="center" | 3 | [[Кырджали]]<ref name="ReferenceA">В постсоветский период отношения не поддерживаются.</ref><ref>{{Cite web |url=http://amikeco.ru/2009/12/goroda-pobratimy.html |title=Города-побратимы |access-date=2012-09-11 |archive-date=2011-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111121070955/http://amikeco.ru/2009/12/goroda-pobratimy.html |url-status=live }}</ref> | {{Флагификация|Болгария}} | align="center" | 1962 |- | align="center" | 4 | [[Батуми]]<ref name="region15.ru"/> | {{Флагификация|Грузия}} | align="center" | 1973 |- | align="center" | 5 | [[Махачкала|Махача-Кхала]]<ref name="region15.ru"/> | {{Флагификация|Россия}} | align="center" | |- | align="center" | 6 | [[Черкесск]]<ref name="region15.ru"/> | {{Флагификация|Россия}} | align="center" | 1993 |- | align="center" | 7 | [[Нальчик]]<ref name="region15.ru">{{cite web |url=http://region15.ru/docs/vladikavkaz-history/ |title=Владикавказ. Краткий историко-краеведческий справочник |access-date=2012-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120919094755/http://region15.ru/docs/vladikavkaz-history/ |archive-date=2012-09-19 |url-status=dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20120919094755/http://region15.ru/docs/vladikavkaz-history/ |date=2012-09-19 }}</ref> | {{Флагификация|Россия}} | align="center" | |- | align="center" | 8 | [[Эшвилл (Северная Каролина)|Эшвилл]]<ref name="ReferenceA"/> | {{Флагификация|США}} | align="center" | 1992 |- | align="center" | 9 | [[Ялта]]<ref>{{Cite web |url=http://region15.ru/news/2010/06/08/15-35/ |title=Владикавказ и Ялта станут побратимами |access-date=2012-09-11 |archive-date=2011-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125192458/http://region15.ru/news/2010/06/08/15-35/ |url-status=live }}</ref> | {{Флагификация|Россия}} | align="center" | 2010 |- | align="center" | 10 | [[Цхинвал]] | {{Флагификация|Южная Осетия}} | align="center" | 2012 |} В администрации местного самоуправления Владикавказа находятся документы, подтверждающие «братские» отношения в отношении городов Владивосток, Северодвинск, Враца и Ялта. Документы по другим городам «в АМС не сохранились»<ref>«Как позже сообщили в АМС, документы, подтверждающие „братские“ отношения, есть в отношении следующих городов: Владивосток, Северодвинск, Враца (Болгария), Ялта. Что касается остальных городов — Кырджали (Болгария), Эшвилл (США), Батуми, Нальчик, Махачкала, то документы, их подтверждающие, в АМС не сохранились» // {{cite web |url = http://sevosetia.ru/news_full/Obshestvo/Boris-ALBEGOV-Hochu-sdelat-Vladikavkazu-podarok/ |title = «Северная Осетия», 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161027060314/http://sevosetia.ru/news_full/Obshestvo/Boris-ALBEGOV-Hochu-sdelat-Vladikavkazu-podarok/ |archive-date = 2016-10-27 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20161027060314/http://sevosetia.ru/news_full/Obshestvo/Boris-ALBEGOV-Hochu-sdelat-Vladikavkazu-podarok/ |date=2016-10-27 }}</ref>. == Сурташ == <gallery> Файл:Simbol of Vladikavkaz.jpg|Пхьен белгалонех цаӀ — «Фатима», аэропорт йолчахьара пхье Ӏочуводача латт Файл:Vladikavkaz Pamiatnik David-Soslan.JPG|Солса{{subst:тохарг}} дегӀа сийленг Файл:Vladikavkaz Dzaug Bugulov.JPG|Зовр-Ков ({{lang-os|Дзауджикау}}) дилла{{subst:тохарг}}чоа дегӀа сийленг Файл:Kirov-monumento-Vladikavkaz.JPG|Кирова урама тӀа С. М. Кирова дегӀа сийленг Файл:Terekzimoj.jpg|Тийрка тӀа тиллача [[тӀий|тӀаь]] тӀара [[Маьтлоам]]ах даьккха сурт. Файл:Владикавказ. Вход в парк.jpg|Хетагуров Костай цӀерагӀа йолча Товшхалеи салаӀареи юккъерча парке дӀачуводача. Файл:Улица Маркуса, Владикавказ...jpg|Ольгай гимназе гӀишло. ХӀанз Эрсечен Ӏилмай академе Буро тӀара Ӏилман юкъарче я. Файл:Владикавказ, проспект Мира, 54.jpg|«Европа» отела гӀишло. Файл:Владикавказ, Мира, 15, Горького, 13.jpg|«ВӀаши кредита юкъарлон» гӀишло. Файл:Владикавказ.Проспект Мира.jpg|«Александровски» гранд-отель. Файл:Buljwarvlad.jpg|Мира проспекта тӀара бульвар. [[Файл:EkaterinaVladik.jpg|мини|250px|ДоттагӀала монумент. [[Файл:Xetægkaty Khosta Prospekt.jpg|250px|мини|[[Коста Хетагуров|Хетагуров Костайна]] дегӀа сийленг, бӀалгӀанча — академик [[Соскиев, Владимир Борисович|В. Б. Соскиев]].]] [[Файл:K'ubalty Alyksandræn.jpg|250px|мини|[[Кубалов, Александр Бызиевич|Александр Кубалова]] яхача оазархочунна дегӀа сийленг, Буро тӀарча исбахьалений колледж.]] </gallery> == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |автор = [[Бутков, Пётр Григорьевич|Бутков П. Г.]] |часть = Мнение о книге: Славянския древності |заглавие = Три древние договора руссов с норвежцами и шведами |язык = ru |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003542864?page=320&rotate=0&theme=white |место = Санкт-Петербург |издательство = Типография Министерства внутренних дел |год = 1837 |страниц = 398 |ref = Бутков }} * {{книга |автор = {{comment|Гальченко И. Е.|Гальченко Иван Ефимович}} |заглавие = Глоссарий лексики языков народов Северного Кавказа в русском языке |язык = ru |ответственный = [[Северо-Осетинский государственный университет имени К. Л. Хетагурова]] |место = Орджоникидзе |издательство = Изд-во Сев.-Осет. унив. |год = 1975 |страниц = 199 |тираж = 1000 |ref = Гальченко }} * {{статья | автор = Евдокимов М. Ю. | ссылка = https://old.bigenc.ru/geography/text/5779526 | заглавие = ВЛАДИКАВКА́З | издание = [[Большая российская энциклопедия]] | ответственный = Отв. ред. [[Кравец, Сергей Леонидович|С. Л. Кравец]] | место = М. | издательство = «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]» | том = 5: Великий князь — Восходящий узел орбиты | год = 2006 | isbn = 5-85270-334-6 | ref = Евдокимов }} * {{книга |автор = |заглавие = История Владикавказа (1781-1990 гг.). Сборник документов и материалов |язык = ru |ответственный = Сост. М. Д. Бетоева, Л. Д. Бирюкова |место = Владикавказ |издательство = Адыгея |год = 1991 |страниц = 1022 |ref = История Владикавказа }} * {{книга | автор = [[Куркиев, Алимбек Сосланбекович|Куркиев А. С.]] | ссылка = https://dzurdzuki.com/download/kurkiev-a-s-osnovnye-voprosy-leksikologii-ingushskogo-yazyka-1979g/ | заглавие = Основные вопросы лексикологии ингушского языка | ответственный = Ред. Р. З. Караев, А. С. Лепиев | место = Гр. | издательство = ЧИКИ | год = 1979 | страниц = 254 | ref = Куркиев }} * {{книга |автор = |заглавие = Материалы по истории Владикавказа |язык = ru |ответственный = Сост. Б. Д. Газиков, Н. Д. Кодзоев, А. У. Тангиев |место = Назрань |издательство = Кеп |год = 2002 |страниц = 33 |ref = Материалы по истории Владикавказа }} * {{книга |автор = [[Ракович, Дмитрий Васильевич|Ракович Д. В.]] |заглавие = Прошлое Владикавказа. Краткая историческая справка ко дню пятидесятилетнего юбилея города. 1861 г. |язык = ru |место = Владикавказ |издательство = Электропеч. Р. Сегаль и С-вья |год = 1913 |издание = 2-е |страниц = 28 |ref = Ракович }} * {{книга |автор = Терский областной статистический комитет |заглавие = Терский календарь. Вып. 5 |язык = ru |ссылка = http://book-olds.ru/BookLibrary/76001-Pamyatnyie-knizhki-Terskoy-Oblasti/1896.-Terskiy-kalendar-na-1896-god.-Vyipusk-5-y.html |ответственный = Вертепов Г. А. |место = Владикавказ |издательство = Типография Терского областного правления |год = 1895 |страниц = 409 |ref = Терский календарь }} * {{книга |автор = [[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]] |заглавие = Географические названия России. Топонимический словарь |место = М. |издательство = АСТ, Астрель |год = 2008 |страниц = 523 |isbn = 978-5-17-054966-5 |ref = Поспелов }} * {{книга | автор = Бекова А. И., Дударов У. Б., Илиева Ф. М., Мальсагова Л. Д., Ипотека Л. У. | ссылка = https://disk.yandex.ru/i/8cAzdHUXidsJC | заглавие = Ингушско-русский словарь | nodot = | язык = | ответственный = Под ред. З. М. Баркинхоевы, А. И. Бековы, И. А. Дахкильгова, Р. М. Зязикова, Р. М. Илиевы, Л. Д. Мальсаговы, X. А. Накастоева, Л. У. Тариевы, З. М. Тумгоевы, Р. Р. Хайровы, X. Р. Хайровы, С. А. Шадиева | место = Нальчик | издательство = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г.» | год = 2009 | издание = | том = | страницы = 1—990 (ввиде PDF) | страниц = 990 (ввиде PDF) | isbn = 978-5-88195-965-4 | doi = | ref = Бекова, Дударов, Илиева, Мальсагова }} * {{книга |автор = [[БӀарахой Мустафай Нина|Барахоева Н. М.]], [[Коазой Дауда Нурдин|Кодзоев Н. Д.]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Хайров Б. А.]] |заглавие = Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов |ссылка = |ответственный = Отв. ред.: Н. М. Барахоева, д.филол. н., профессор. Реценз: Т. В. Жеребило, д.пед.н., М. М. Султыгова, д.филол.н. |место = Назрань |издательство = ООО «Кеп» |издание = Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева |год = 2016 |страниц = 618 |страницы = |isbn = |тираж = 500 |ref = Барахоева, Кодзоев, Хайров }} * {{публикация|книга | автор = [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]] | ссылка = https://dzurdzuki.com/download/kodzoev-n-d-russko-ingushskij-slovar-2021/ | заглавие = Русско-ингушский словарь | nodot = | язык = | ответственный = Под ред. Р. Р. Хайрова | место = {{abbr|Ростов н/Д.|Ростов-на-Дону|0}} | издательство = Типография «Лаки Пак» | год = 2021 | издание = | том = | страницы = 1—656 | страниц = 656 | isbn = 978-5-906785-55-8 | doi = | ref = Кодзоев }} * {{книга |заглавие = Ономастикон Ингушетии |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. [[Татьяна Васильевна Жеребило|Т. В. Жеребило]], канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт|ИНИИГН]] [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Редакторы: [[Ноакъастхой Хаваж|Х.А. Накостхоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]] |место = {{abbr|М.|Москва|2}} |издательство = ТПК «Центробланк» |издание = Справочно-энциклопедическое издание |год = 2021 |страниц = 120 |isbn = 978-5-91303-022-1 |тираж = 500 |ref = Ономастикон Ингушетии }} * {{книга | автор = | ссылка = https://dzurdzuki.com/download/materialy-po-istorii-vladikavkaza-sost-gazikov-b-d-kodzoev-n-d-tangiev-a-u-2002/ | заглавие = Материалы по истории Владикавказа | nodot = | язык = | ответственный = Сост. Газиков Б. Д., Кодзоев Н. Д., Тангиев А. У.; под ред. | место = [[Наьсаре|Назрань]] | издательство = Кеп | год = 2002 | издание = | том = | страницы = 1—33 | страниц = 33 | isbn = | doi = | ref = Материалы по истории Владикавказа }} * {{публикация|книга | автор = Долгиева М. Б., Картоев М. М., [[Коазой Дауда Нурдин|Кодзоев Н. Д.]], Матиев Т. Х. | ссылка = https://dzurdzuki.com/download/istoriya-ingushetii-otv-red-kodzoev-n-d-2013/ | заглавие = История Ингушетии | язык = ru | ответственный = Под отв. ред. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоева]] | место = {{abbr|Ростов н/Д.|Ростов-на-Дону|0}} | издательство = Южный издательский дом | год = 2013 | издание = 4-е | вид = [[Монография|моногр]] | страницы = 1—600 | страниц = 600 | isbn = 978-5-98864-056-1 | ref = История Ингушетии }} * {{публикация|книга | автор = [[Малсаганаькъан Кураза Зоврбик|M. n. Z.]] | ссылка = https://dzurdzuki.com/download/malsagov-z-johi-jodayar-sakhhierdam-1923-g/ | заглавие = Joh jodajar. Saqherdam | язык = inh | место = Buru (Владикавказ) | издательство = Тип. Наркомпроса | год = 1923 | страниц = 17 | тираж = 100 | ref = M. n. }} * {{книга | автор = [[Малсаганаькъан Кураза Зоврбик|Мальсагов З. К.]] | ссылка = https://dzurdzuki.com/download/malsagov-z-k-ingushskaya-grammatika-so-sbornikom-ingushskih-slov-1925/ | заглавие = Ингушская грамматика со сборником ингушских слов | nodot = | язык = | ответственный = | место = Владикавказ | издательство = [[Сердало (газет)|Гостипография „СВЕТ“ И. А. О.]] | год = 1925 | издание = 1-е | том = | страницы = 1—225 | страниц = 225 | isbn = | doi = | ref = Мальсагов }} * {{книга | автор = Терский областной статистический комитет | заглавие = Терский календарь. Вып. 5 | nodot = | язык = | ссылка = http://book-olds.ru/BookLibrary/76001-Pamyatnyie-knizhki-Terskoy-Oblasti/1896.-Terskiy-kalendar-na-1896-god.-Vyipusk-5-y.html | ответственный = Вертепов Г. А. | место = Владикавказ | издательство = Типография Терского областного правления | год = 1895 | том = | страниц = 409 | страницы = | isbn = | doi = | ref = Терский календарь }} * {{публикация|книга | автор = Далгат Б. К. | ссылка = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004158493?page=1&rotate=0&theme=white | заглавие = Родовой быт и обычное право чеченцев и ингушей : исследование и материалы 1892-1894 гг. | nodot = | язык = ru | ответственный = {{abbr|Подгот.|Подготовила|0}} {{abbr|изд.|издание|0}} и {{abbr|предисл.|предисловие|0}} У. Б. Далгат; послесловие Ю. Ю. Карпова; редколлегия: В. А. Тишков ({{abbr|отв.|ответственный|0}} {{abbr|ред.|редактор|0}}), А. Б. Куделин, В. М. Гацак | место = {{abbr|М.|Москва|2}} | издательство = ИМЛИ РАН | год = 2008 | издание = {{abbr|Изд.|Издание|0}} осуществленно при содействии благотворительного Фонда «Читай» и его президента А. А. Аслаханова | том = | страницы = | страниц = 380 | isbn = 978-5-9208-0307-8 | doi = | ref = Далгат }} * {{статья |автор = [[Дахкилганаькъан ИбрахӀим]] |заглавие = Буру |ссылка = https://archive.org/details/selaad--i---mgz-m/Села1ад%201990г.%20№5/page/n9/mode/2up |язык = inh |издание = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]] |тип = журнал |год = 1990 |месяц = 08 |день = 28 |страниц = 16 |ref = Дахкилганаькъан |archiveurl = |archivedate = }} == ТӀатовжамаш == {{Навигация |Викисловарь = Владикавказ }} * [https://www.vladikavkaz-osetia.ru/ Официальный сайт города] * [http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&backlink=1&nd=138022822&page=1&rdk=0#I0 Устав муниципального образования город Владикавказ] * {{cite web |title = Сайт администрации города |url = http://vladikavkaz.osetia.ru/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20090126013116/http://vladikavkaz.osetia.ru/ |archive-date = 2009-01-26 |url-status = dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20090126013116/http://vladikavkaz.osetia.ru/ |date=2009-01-26 }} * [http://nocss.ru/projects/24/soderj.php Старый Владикавказ. Историко-этнологическое исследование] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20201130224214/http://nocss.ru/projects/24/soderj.php |date=2020-11-30 }} {{Библиоинформация}} {{Северная Осетия}} {{Населённые пункты на Тереке}} {{Города воинской славы}} {{Райцентры Северной Осетии}} [[ОагӀат:Буро]] [[ОагӀат:Пхьеш, йиллай XVIII бӏаьшера]] [[ОагӀат:Эрсечен республикий нанагӏалаш]] [[ОагӀат:Россе импере тӏема чӏоагӏаленаш]] [[ОагӀат:Кавказера чӀоагӀалений зӀы]] [[ОагӀат:Тӏема сийлен пхьеш]] ggjikpy44tl2on9fcdu13e6t0coytp8 Ло:Potd/2026-08-17 10 18991 74992 2026-08-16T16:01:52Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «Haltern am See, Westruper Heide, Solitärbaum -- 2025 -- 8748.jpg» 74992 wikitext text/x-wiki Haltern am See, Westruper Heide, Solitärbaum -- 2025 -- 8748.jpg 8pnknc2o7rk8cxzjrz9pmby18fsywrt Ло:Motd/2026-08-17 10 18992 74993 2026-08-16T16:04:57Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «Porte de Jaffa, côté est, 1897.webm» 74993 wikitext text/x-wiki Porte de Jaffa, côté est, 1897.webm quuuarjr8otl236a337g2d8f3d2iahx