Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.46.0-wmf.21 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1005 1952262 1903746 2026-03-28T08:30:58Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 3 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952262 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Brodsky 1988.jpg|thumb|Joseph Brodsky (1988)]] '''Joseph Brodsky''' (eða '''Jósef Brodsky''') ([[24. maí]] [[1940]] - [[28. janúar]] [[1996]]) fæddur '''Íosíf Aleksandrovítsj Brodskíj''' eða '''Ио́сиф Алекса́ндрович Бро́дский''', var [[Rússland|rússneskt]] [[skáld]], [[leikrit]]a- og [[ritgerð]]arhöfundur. Joseph Brodsky fæddist í Leningrad (nú [[Sankti Pétursborg]]) í [[Rússland]]i en fluttist til [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] eftir að hafa verið gerður útlægur úr [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]. Hann öðlaðist bandarískan ríkisborgararétt [[1977]]. Hann fékk aldrei að hitta foreldra sína aftur, og tileinkaði þeim ritgerðarsafnið ''Less Than One''. Joseph Brodsky fékk [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum]] árið [[1987]]. Hann er grafinn í [[Feneyjar|Feneyjum]]. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1846967 ''Gæddi rússneskan skáldskap nýju lífi''; grein í Morgunblaðinu 1996]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3288822 ''Réttarhöldin yfir Iosif Brodsky''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1964]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3288838 ''Réttarhöldin yfir Iosif Brodsky''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1964]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2937433 ''Ósýnileg hetja og hetjulegur prins''; grein í DV 1996] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1500815 ''Að orðin hafi merkingu''; grein í Morgunblaðinu 1978] {{fd|1940|1996}} {{DEFAULTSORT:Brodsky, Joseph}} {{Nóbelsverðlaun í bókmenntum}} [[Flokkur:Handhafar bókmenntaverðlauna Nóbels]] [[Flokkur:Rússnesk skáld]] c2g2o0hoifm0489cmffxept5gzttr9u 0 1058 1952173 1923995 2026-03-27T16:50:31Z Andromedy 94042 Endurorðaði inngangsmálsgreinina 1952173 wikitext text/x-wiki {{multiple image |perrow = 2 |total_width=300 | image1 = ENIAC-changing_a_tube.jpg | alt1 = Maður skiptir út lampa í gamalli tölvu | image2 = IBM System360 Mainframe.jpg | alt2 = Tölvuherbergi með mörgum tölvuskápum og stjórnborðum | image3 = LYF WATER 2 Smartphone.JPG | alt3 = Snjallsími í hendi | image4 = Dell Inspiron One 23 Touch AIO Desktop PC.png | alt4 = Svört borðtölva með lyklaborði og mús | image5 = Gamecube-console.jpg | alt5 = Fjólublá leikjatölva með stýripinna | image6 = Sierra Supercomputer (48002385338).jpg | alt6 = Röð af dökkum tölvuskápum | footer = Tölvur af ýmsum gerðum frá ýmsum tímum: <br />Lampatölva ([[ENIAC]]), [[stórtölva]] ([[IBM System 360]]), [[snjallsími]] ([[LYF]] Water 2), [[borðtölva]], ([[Dell Inspiron]]), [[leikjatölva]] ([[GameCube]]) og [[ofurtölva]] ([[Sierra (ofurtölva)|Sierra]]).}} '''Tölva''' er [[rafeindatæki]] sem hægt er að [[forritun|forrita]] til að framkvæma röð [[talnareikningur|reikni-]] eða [[rökaðgerð]]a sjálfvirkt. Nútímatölvur geta unnið úr, geymt og birt mikið magn [[stafræn gögn|stafrænna gagna]] á miklum hraða samkvæmt forskrift [[forrit]]a. Vegna þess hve forrit geta verið fjölbreytt er hægt að nota tölvur til að leysa mjög ólík verkefni. Heitið „tölvukerfi“ er stundum notað yfir heildarsamsetningu tölvu, það er [[vélbúnaður|vélbúnað]], [[stýrikerfi]], [[hugbúnaður|hugbúnað]] og [[jaðartæki]]; eða yfir hóp samtengdra tölva í [[tölvunet]]i eða [[tölvuklasi|tölvuklasa]]. Tölvur eru hluti af alls kyns rafeindatækjum sem notuð eru í [[iðnaðartölva|iðnaði]] eða sem [[heimilistæki]]; til dæmis [[örbylgjuofn]]um, [[fjarstýring]]um og [[þjarki|þjörkum]]. [[Einkatölva|Einkatölvur]] og ýmis [[snjalltæki]], eins og [[snjallsími|snjallsímar]], eru notuð vegna almennrar tölvuvirkni. Tölvur eru líka undirstaða [[Internetið|Internetsins]] sem tengir milljarða notendatölva saman. Tölvan er líklega ein áhrifamesta uppfinning 20. aldarinnar og tölvutækni hefur gjörbreytt aðstæðum fólks til vinnu og leiks um allan heim. Fyrstu tölvurnar voru hannaðar fyrir flókna útreikninga. Áður hafði fólk notast við einföld hjálpartæki á borð við [[talnagrind]]ur og eftir að [[iðnbyltingin]] hófst voru smíðaðar vélar til að taka við einhæfum verkefnum, eins og til að útfæra mynstur í [[vefstól]]um. [[Hliðræn tölva|Hliðrænar tölvur]] voru hannaðar undir lok 19. aldar. Fyrstu stafrænu tölvurnar litu dagsins ljós í [[síðari heimsstyrjöld]]. Fyrstu [[smári (rafeindafræði)|smárarnir]] sem byggðust á [[hálfleiðari|hálfleiðaratækni]] komu fram seint á 5. áratug 20. aldar og fyrstu [[samrás]]irnar seint á 6. áratugnum. Fyrsti [[örgjörvi]]nn kom á almennan markað árið 1971 og leiddi til [[tölvubyltingin|tölvubyltingarinnar]]. Síðan þá hefur hraði, afl og notagildi tölva margfaldast. Fjöldi smára á hverja flatarmálseiningu hefur nær tvöfaldast á tveggja ára fresti ([[lögmál Moores]]). Þetta olli [[stafræn bylting|stafrænni byltingu]] seint á 20. öld og í upphafi þeirrar 21. Hefðbundin tölva inniheldur yfirleitt að minnsta kosti eina úrvinnslueiningu (yfirleitt [[miðverk]] í einni samrás, eða örgjörva) ásamt einhvers konar [[tölvuminni]] (yfirleitt [[minnisrás]]um). Úrvinnslueiningin framkvæmir reikniaðgerðir og stýrieining getur breytt röð aðgerða út frá [[upplýsingar|upplýsingum]] í minni. Tölvur notast við fjölbreytt [[jaðartæki]], eins og [[lyklaborð]], [[tölvumús|tölvumýs]], [[tölvuskjár|tölvuskjái]], [[snertiskjár|snertiskjái]] o.s.frv. Jaðartækin taka við upplýsingum úr umhverfi tölvunnar, geyma þær og birta. IBM tilkynnti árið 2018 að þeir hefðu búið til minnstu tölvu í heimi (1 millimeter á kant, og notar [[bálkakeðja|bálkakeðjutækni]]), en fáum mánuðum síðar í júní 2018 tilkynnti [[Michigan-háskóli]] um gerð enn minni tölvu (0,3 millimetrar á kant; tölvan frá IBM er 10 sinnum stærri),<ref>{{vefheimild|url=https://www.cnet.com/news/university-of-michigan-outdoes-ibm-with-worlds-smallest-computer/|titill=University of Michigan outdoes IBM with world's smallest 'computer'|höfundur=Marrian Zhou|dags=22. júní 2018|vefsíða=CNET}}</ref> þar sem grjón er risastórt í samanburði. Sú tölva er með þráðlausu „neti“, en þar sem hún er of lítil fyrir loftnet er ljós notað. == Heiti == [[Mynd:Icelandic_words_for_computer.jpg|thumb|Tíðni íslenskra orða yfir tölvur miðað við [[Tímarit.is]].]] Enska orðið ''computer'' er dregið af latnesku sögninni ''computare'' „ætla“ eða „reikna“. Á 17. öld var tekið að nota orðið yfir „[[reiknari|reiknara]]“, fólk sem fékkst við útreikninga að atvinnu. Þetta starf var við lýði fram undir miðja 20. öld og var þá aðallega unnið af konum. Fyrstu rafrænu tölvurnar sem komu fram á sjónarsviðið voru kallaðar „[[greiningarvél]]ar“, „sjálfvirkar vélar“, „[[reiknivél|rafmagnsreiknar]]“ og síðar „[[Turingvél]]ar“. Elsta dæmið um notkun orðsins ''computer'' yfir rafræna reiknivél er frá 1945. Fyrsta tölvan sem var almennt kölluð ''computer'' var [[ENIAC]] frá 1946, þótt til séu mörg dæmi um eldri tæki sem með réttu mætti kalla tölvur. Þegar fyrsta tölvan kom til Íslands árið 1963<ref>{{vísindavefurinn|83065|Hvenær kom fyrsta tölvan til Íslands?|höfundur=Þorsteinn Sæmundsson|dags=18.1.2022}}</ref> voru ýmis heiti höfð um hana, eins og „rafreiknir“,<ref>http://tos.sky.is/tos/to/word/isl/4366/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927230004/http://tos.sky.is/tos/to/word/isl/4366/ |date=2007-09-27 }} Tölvuorðasafnið: Rafreiknir</ref> „rafeindaheili“, „rafeindareiknir“ og einnig enska tökuorðið „''computer''“. [[Vilmundur Jónsson]], landlæknir, stakk upp á orðinu „hjarni“ (sem merkir „[[heili]]“). Árið 1965 kom [[Sigurður Nordal]] prófessor við Háskóla Íslands með [[nýyrði]]ð „tölva“.<ref name="vis2">{{vísindavefurinn|1013|Er jafnrétt að nota orðið tölva og talva?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=20.10.2000}}</ref> Orðið er [[samrunaorð]] orðanna „[[tala]]“ og „[[völva]]“ og fallbeygist eins og „völva“, „slöngva“ eða sérnafnið [[Röskva]].<ref name="vis2"/><ref name="vis">{{vísindavefurinn|4873|Af hverju segja allir „talva“ í staðinn fyrir „tölva“?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=6.4.2005}}</ref><ref>{{BÍN|14768|orð=tölva}}</ref> [[Þorsteinn Gylfason]] sagðist hafa verið viðstaddur þegar Sigurður fékk hugmyndina, og að orðið hafi verið orðið alkunnugt á nokkrum vikum og öll hin nýyrðin dáið drottni sínum. Rétt nefnifallsmynd er „tölva“ en ekki „talva“.<ref name="vis2"/><ref name="vis"/><ref>{{BÍN|q=talva|orð=talva}}</ref><ref>{{vísindavefurinn|4206|Er ENNÞÁ rangt að nota orðið „talva“ í staðinn fyrir „tölva“?|höfundur=Þorsteinn Vilhjálmsson|dags=2.5.2004}}</ref><ref name="vis"/> == Innri gerð tölva == Tölva samanstendur af nokkrum einingum eða hlutum sem vinna saman. Venjan er að þeim sé raðað á [[móðurborð]]. === Minni === Minni tölva er röð af númeruðum einingum sem hver inniheldur tölulegar upplýsingar. Upplýsingarnar geta ýmist verið skipanir sem tölvan framkvæmir eða gögn sem tölvan les eða skrifar. Stærð, fjöldi og gerð minniseininganna er mjög breytilegur milli tölva og flestar nútíma tölvur nota nokkrar mismunandi gerðir minnis (td. [[flýtiminni]], [[vinnsluminni]] og [[harður diskur|harða diska]]). === Miðverk === [[Miðverk]]ið samanstendur af stýri-, reikni- og rökverki ásamt inniminni, staflageymslu, skipunarpípu o.fl.. Í dag er miðverkið venjulega haft á einni kísilflögu sem kallast [[örgjörvi]]. Örgjörvinn er samsettur úr mörgum [[smári (rafeindatæki)|smárum]] og öðrum smáhlutum og sér um að túlka og vinna úr öllum aðgerðum forritanna á tölvunni og venjulega úr öllum ílags- og frálagsbúnaði. === Ílag og frálag (inntak og úttak) === [[Ílags- og frálagsbúnaður]] (e. ''input- and outputdevices'') er heiti sem er notað bæði þegar verið er að tala um [[forrit]] og búnað eins og lyklaborð, skjá, harðadiska og [[netkort]]. Til er búnaður sem tekur annað hvort bara við upplýsingum eða sendir bara frá sér (e. ''input or output-only''), en flest tæki gera hvort tveggja, jafnvel prentarar og skjáir. Á öllum venjulegum heimilistölvum er [[grunnstýringarkerfi]] eða ''BIOS'' (e. ''Basic Input/Output System'' ) þetta kerfi er geymt á lítilli flögu sem er á [[móðurborð]]inu. Örgjörvinn notar grunnstýringarkerfið þegar tölvan er ræst, það sér um að koma fyrir nauðsynlegum upplýsingum í vinnsluminni tölvunar svo stýrikerfið geti ræst sig. Jafnframt stjórnar grunnstýringarkerfið upplýsingaflæði á milli ílags- og frálagsbúnaðar og [[stýrikerfiskjarni|kjarna]] [[stýrikerfi]]sins. == Tegundir == * [[Borðtölva]] – liggur á skrifborði í heimili eða á skrifstofu * [[Einkatölva]] – ætluð einum notanda í einu * [[Fartölva]] – ætluð að vera borin * [[Ofurtölva]] – mjög stór og kraftmikil * [[Spjaldtölva]] – flytjanleg tölva með [[snertiskjár|snertiskjá]] * [[Vasatölva]] – smá tölva sem má setja í vasa * [[Örtölva (tölva)|Örtölva]] – með [[örgjörvi|örgjörva]] sem [[miðverk]] == Tengt efni == * [[Tölvumálvísindi]]/[[tölvufræðileg málvísindi]] * [[Tölvunarfræði]] == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == {{wiktionary|tölva|tölva}} * [http://www.timarit.is/?issueID=435398&pageSelected=1&lang=0 ''Almenningstölvan''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983] * [http://www.timarit.is/?issueID=435399&pageSelected=2&lang=0 ''Almenningstölvan''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983] [[Flokkur:Tölvur]] [[Flokkur:Verkfræði]] 4bef4acwqgenfz4u3r575hhlwfsz7eg 1952174 1952173 2026-03-27T16:53:29Z Andromedy 94042 Lagaði stafsetningarvillu („tölvunar“ → „tölvunnar“) 1952174 wikitext text/x-wiki {{multiple image |perrow = 2 |total_width=300 | image1 = ENIAC-changing_a_tube.jpg | alt1 = Maður skiptir út lampa í gamalli tölvu | image2 = IBM System360 Mainframe.jpg | alt2 = Tölvuherbergi með mörgum tölvuskápum og stjórnborðum | image3 = LYF WATER 2 Smartphone.JPG | alt3 = Snjallsími í hendi | image4 = Dell Inspiron One 23 Touch AIO Desktop PC.png | alt4 = Svört borðtölva með lyklaborði og mús | image5 = Gamecube-console.jpg | alt5 = Fjólublá leikjatölva með stýripinna | image6 = Sierra Supercomputer (48002385338).jpg | alt6 = Röð af dökkum tölvuskápum | footer = Tölvur af ýmsum gerðum frá ýmsum tímum: <br />Lampatölva ([[ENIAC]]), [[stórtölva]] ([[IBM System 360]]), [[snjallsími]] ([[LYF]] Water 2), [[borðtölva]], ([[Dell Inspiron]]), [[leikjatölva]] ([[GameCube]]) og [[ofurtölva]] ([[Sierra (ofurtölva)|Sierra]]).}} '''Tölva''' er [[rafeindatæki]] sem hægt er að [[forritun|forrita]] til að framkvæma röð [[talnareikningur|reikni-]] eða [[rökaðgerð]]a sjálfvirkt. Nútímatölvur geta unnið úr, geymt og birt mikið magn [[stafræn gögn|stafrænna gagna]] á miklum hraða samkvæmt forskrift [[forrit]]a. Vegna þess hve forrit geta verið fjölbreytt er hægt að nota tölvur til að leysa mjög ólík verkefni. Heitið „tölvukerfi“ er stundum notað yfir heildarsamsetningu tölvu, það er [[vélbúnaður|vélbúnað]], [[stýrikerfi]], [[hugbúnaður|hugbúnað]] og [[jaðartæki]]; eða yfir hóp samtengdra tölva í [[tölvunet]]i eða [[tölvuklasi|tölvuklasa]]. Tölvur eru hluti af alls kyns rafeindatækjum sem notuð eru í [[iðnaðartölva|iðnaði]] eða sem [[heimilistæki]]; til dæmis [[örbylgjuofn]]um, [[fjarstýring]]um og [[þjarki|þjörkum]]. [[Einkatölva|Einkatölvur]] og ýmis [[snjalltæki]], eins og [[snjallsími|snjallsímar]], eru notuð vegna almennrar tölvuvirkni. Tölvur eru líka undirstaða [[Internetið|Internetsins]] sem tengir milljarða notendatölva saman. Tölvan er líklega ein áhrifamesta uppfinning 20. aldarinnar og tölvutækni hefur gjörbreytt aðstæðum fólks til vinnu og leiks um allan heim. Fyrstu tölvurnar voru hannaðar fyrir flókna útreikninga. Áður hafði fólk notast við einföld hjálpartæki á borð við [[talnagrind]]ur og eftir að [[iðnbyltingin]] hófst voru smíðaðar vélar til að taka við einhæfum verkefnum, eins og til að útfæra mynstur í [[vefstól]]um. [[Hliðræn tölva|Hliðrænar tölvur]] voru hannaðar undir lok 19. aldar. Fyrstu stafrænu tölvurnar litu dagsins ljós í [[síðari heimsstyrjöld]]. Fyrstu [[smári (rafeindafræði)|smárarnir]] sem byggðust á [[hálfleiðari|hálfleiðaratækni]] komu fram seint á 5. áratug 20. aldar og fyrstu [[samrás]]irnar seint á 6. áratugnum. Fyrsti [[örgjörvi]]nn kom á almennan markað árið 1971 og leiddi til [[tölvubyltingin|tölvubyltingarinnar]]. Síðan þá hefur hraði, afl og notagildi tölva margfaldast. Fjöldi smára á hverja flatarmálseiningu hefur nær tvöfaldast á tveggja ára fresti ([[lögmál Moores]]). Þetta olli [[stafræn bylting|stafrænni byltingu]] seint á 20. öld og í upphafi þeirrar 21. Hefðbundin tölva inniheldur yfirleitt að minnsta kosti eina úrvinnslueiningu (yfirleitt [[miðverk]] í einni samrás, eða örgjörva) ásamt einhvers konar [[tölvuminni]] (yfirleitt [[minnisrás]]um). Úrvinnslueiningin framkvæmir reikniaðgerðir og stýrieining getur breytt röð aðgerða út frá [[upplýsingar|upplýsingum]] í minni. Tölvur notast við fjölbreytt [[jaðartæki]], eins og [[lyklaborð]], [[tölvumús|tölvumýs]], [[tölvuskjár|tölvuskjái]], [[snertiskjár|snertiskjái]] o.s.frv. Jaðartækin taka við upplýsingum úr umhverfi tölvunnar, geyma þær og birta. IBM tilkynnti árið 2018 að þeir hefðu búið til minnstu tölvu í heimi (1 millimeter á kant, og notar [[bálkakeðja|bálkakeðjutækni]]), en fáum mánuðum síðar í júní 2018 tilkynnti [[Michigan-háskóli]] um gerð enn minni tölvu (0,3 millimetrar á kant; tölvan frá IBM er 10 sinnum stærri),<ref>{{vefheimild|url=https://www.cnet.com/news/university-of-michigan-outdoes-ibm-with-worlds-smallest-computer/|titill=University of Michigan outdoes IBM with world's smallest 'computer'|höfundur=Marrian Zhou|dags=22. júní 2018|vefsíða=CNET}}</ref> þar sem grjón er risastórt í samanburði. Sú tölva er með þráðlausu „neti“, en þar sem hún er of lítil fyrir loftnet er ljós notað. == Heiti == [[Mynd:Icelandic_words_for_computer.jpg|thumb|Tíðni íslenskra orða yfir tölvur miðað við [[Tímarit.is]].]] Enska orðið ''computer'' er dregið af latnesku sögninni ''computare'' „ætla“ eða „reikna“. Á 17. öld var tekið að nota orðið yfir „[[reiknari|reiknara]]“, fólk sem fékkst við útreikninga að atvinnu. Þetta starf var við lýði fram undir miðja 20. öld og var þá aðallega unnið af konum. Fyrstu rafrænu tölvurnar sem komu fram á sjónarsviðið voru kallaðar „[[greiningarvél]]ar“, „sjálfvirkar vélar“, „[[reiknivél|rafmagnsreiknar]]“ og síðar „[[Turingvél]]ar“. Elsta dæmið um notkun orðsins ''computer'' yfir rafræna reiknivél er frá 1945. Fyrsta tölvan sem var almennt kölluð ''computer'' var [[ENIAC]] frá 1946, þótt til séu mörg dæmi um eldri tæki sem með réttu mætti kalla tölvur. Þegar fyrsta tölvan kom til Íslands árið 1963<ref>{{vísindavefurinn|83065|Hvenær kom fyrsta tölvan til Íslands?|höfundur=Þorsteinn Sæmundsson|dags=18.1.2022}}</ref> voru ýmis heiti höfð um hana, eins og „rafreiknir“,<ref>http://tos.sky.is/tos/to/word/isl/4366/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927230004/http://tos.sky.is/tos/to/word/isl/4366/ |date=2007-09-27 }} Tölvuorðasafnið: Rafreiknir</ref> „rafeindaheili“, „rafeindareiknir“ og einnig enska tökuorðið „''computer''“. [[Vilmundur Jónsson]], landlæknir, stakk upp á orðinu „hjarni“ (sem merkir „[[heili]]“). Árið 1965 kom [[Sigurður Nordal]] prófessor við Háskóla Íslands með [[nýyrði]]ð „tölva“.<ref name="vis2">{{vísindavefurinn|1013|Er jafnrétt að nota orðið tölva og talva?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=20.10.2000}}</ref> Orðið er [[samrunaorð]] orðanna „[[tala]]“ og „[[völva]]“ og fallbeygist eins og „völva“, „slöngva“ eða sérnafnið [[Röskva]].<ref name="vis2"/><ref name="vis">{{vísindavefurinn|4873|Af hverju segja allir „talva“ í staðinn fyrir „tölva“?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=6.4.2005}}</ref><ref>{{BÍN|14768|orð=tölva}}</ref> [[Þorsteinn Gylfason]] sagðist hafa verið viðstaddur þegar Sigurður fékk hugmyndina, og að orðið hafi verið orðið alkunnugt á nokkrum vikum og öll hin nýyrðin dáið drottni sínum. Rétt nefnifallsmynd er „tölva“ en ekki „talva“.<ref name="vis2"/><ref name="vis"/><ref>{{BÍN|q=talva|orð=talva}}</ref><ref>{{vísindavefurinn|4206|Er ENNÞÁ rangt að nota orðið „talva“ í staðinn fyrir „tölva“?|höfundur=Þorsteinn Vilhjálmsson|dags=2.5.2004}}</ref><ref name="vis"/> == Innri gerð tölva == Tölva samanstendur af nokkrum einingum eða hlutum sem vinna saman. Venjan er að þeim sé raðað á [[móðurborð]]. === Minni === Minni tölva er röð af númeruðum einingum sem hver inniheldur tölulegar upplýsingar. Upplýsingarnar geta ýmist verið skipanir sem tölvan framkvæmir eða gögn sem tölvan les eða skrifar. Stærð, fjöldi og gerð minniseininganna er mjög breytilegur milli tölva og flestar nútíma tölvur nota nokkrar mismunandi gerðir minnis (td. [[flýtiminni]], [[vinnsluminni]] og [[harður diskur|harða diska]]). === Miðverk === [[Miðverk]]ið samanstendur af stýri-, reikni- og rökverki ásamt inniminni, staflageymslu, skipunarpípu o.fl.. Í dag er miðverkið venjulega haft á einni kísilflögu sem kallast [[örgjörvi]]. Örgjörvinn er samsettur úr mörgum [[smári (rafeindatæki)|smárum]] og öðrum smáhlutum og sér um að túlka og vinna úr öllum aðgerðum forritanna á tölvunni og venjulega úr öllum ílags- og frálagsbúnaði. === Ílag og frálag (inntak og úttak) === [[Ílags- og frálagsbúnaður]] (e. ''input- and outputdevices'') er heiti sem er notað bæði þegar verið er að tala um [[forrit]] og búnað eins og lyklaborð, skjá, harðadiska og [[netkort]]. Til er búnaður sem tekur annað hvort bara við upplýsingum eða sendir bara frá sér (e. ''input or output-only''), en flest tæki gera hvort tveggja, jafnvel prentarar og skjáir. Á öllum venjulegum heimilistölvum er [[grunnstýringarkerfi]] eða ''BIOS'' (e. ''Basic Input/Output System'' ) þetta kerfi er geymt á lítilli flögu sem er á [[móðurborð]]inu. Örgjörvinn notar grunnstýringarkerfið þegar tölvan er ræst, það sér um að koma fyrir nauðsynlegum upplýsingum í vinnsluminni tölvunnar svo stýrikerfið geti ræst sig. Jafnframt stjórnar grunnstýringarkerfið upplýsingaflæði á milli ílags- og frálagsbúnaðar og [[stýrikerfiskjarni|kjarna]] [[stýrikerfi]]sins. == Tegundir == * [[Borðtölva]] – liggur á skrifborði í heimili eða á skrifstofu * [[Einkatölva]] – ætluð einum notanda í einu * [[Fartölva]] – ætluð að vera borin * [[Ofurtölva]] – mjög stór og kraftmikil * [[Spjaldtölva]] – flytjanleg tölva með [[snertiskjár|snertiskjá]] * [[Vasatölva]] – smá tölva sem má setja í vasa * [[Örtölva (tölva)|Örtölva]] – með [[örgjörvi|örgjörva]] sem [[miðverk]] == Tengt efni == * [[Tölvumálvísindi]]/[[tölvufræðileg málvísindi]] * [[Tölvunarfræði]] == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == {{wiktionary|tölva|tölva}} * [http://www.timarit.is/?issueID=435398&pageSelected=1&lang=0 ''Almenningstölvan''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983] * [http://www.timarit.is/?issueID=435399&pageSelected=2&lang=0 ''Almenningstölvan''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983] [[Flokkur:Tölvur]] [[Flokkur:Verkfræði]] 4etxan64qa7ayqpq0qh59875126nogm 1952175 1952174 2026-03-27T17:03:24Z Andromedy 94042 Bætti við auka upplýsingar um orðið „tölva“; Bætti við millifyrirsögninni „Saga og þróun“ til að gera greinina læsilegri. 1952175 wikitext text/x-wiki {{multiple image |perrow = 2 |total_width=300 | image1 = ENIAC-changing_a_tube.jpg | alt1 = Maður skiptir út lampa í gamalli tölvu | image2 = IBM System360 Mainframe.jpg | alt2 = Tölvuherbergi með mörgum tölvuskápum og stjórnborðum | image3 = LYF WATER 2 Smartphone.JPG | alt3 = Snjallsími í hendi | image4 = Dell Inspiron One 23 Touch AIO Desktop PC.png | alt4 = Svört borðtölva með lyklaborði og mús | image5 = Gamecube-console.jpg | alt5 = Fjólublá leikjatölva með stýripinna | image6 = Sierra Supercomputer (48002385338).jpg | alt6 = Röð af dökkum tölvuskápum | footer = Tölvur af ýmsum gerðum frá ýmsum tímum: <br />Lampatölva ([[ENIAC]]), [[stórtölva]] ([[IBM System 360]]), [[snjallsími]] ([[LYF]] Water 2), [[borðtölva]], ([[Dell Inspiron]]), [[leikjatölva]] ([[GameCube]]) og [[ofurtölva]] ([[Sierra (ofurtölva)|Sierra]]).}} '''Tölva''' er [[rafeindatæki]] sem hægt er að [[forritun|forrita]] til að framkvæma röð [[talnareikningur|reikni-]] eða [[rökaðgerð]]a sjálfvirkt. Nútímatölvur geta unnið úr, geymt og birt mikið magn [[stafræn gögn|stafrænna gagna]] á miklum hraða samkvæmt forskrift [[forrit]]a. Vegna þess hve forrit geta verið fjölbreytt er hægt að nota tölvur til að leysa mjög ólík verkefni. Heitið „tölvukerfi“ er stundum notað yfir heildarsamsetningu tölvu, það er [[vélbúnaður|vélbúnað]], [[stýrikerfi]], [[hugbúnaður|hugbúnað]] og [[jaðartæki]]; eða yfir hóp samtengdra tölva í [[tölvunet]]i eða [[tölvuklasi|tölvuklasa]]. Tölvur eru hluti af alls kyns rafeindatækjum sem notuð eru í [[iðnaðartölva|iðnaði]] eða sem [[heimilistæki]]; til dæmis [[örbylgjuofn]]um, [[fjarstýring]]um og [[þjarki|þjörkum]]. [[Einkatölva|Einkatölvur]] og ýmis [[snjalltæki]], eins og [[snjallsími|snjallsímar]], eru notuð vegna almennrar tölvuvirkni. Tölvur eru líka undirstaða [[Internetið|Internetsins]] sem tengir milljarða notendatölva saman. Tölvan er líklega ein áhrifamesta uppfinning 20. aldarinnar og tölvutækni hefur gjörbreytt aðstæðum fólks til vinnu og leiks um allan heim. == Saga og þróun == Fyrstu tölvurnar voru hannaðar fyrir flókna útreikninga. Áður hafði fólk notast við einföld hjálpartæki á borð við [[talnagrind]]ur og eftir að [[iðnbyltingin]] hófst voru smíðaðar vélar til að taka við einhæfum verkefnum, eins og til að útfæra mynstur í [[vefstól]]um. [[Hliðræn tölva|Hliðrænar tölvur]] voru hannaðar undir lok 19. aldar. Fyrstu stafrænu tölvurnar litu dagsins ljós í [[síðari heimsstyrjöld]]. Fyrstu [[smári (rafeindafræði)|smárarnir]] sem byggðust á [[hálfleiðari|hálfleiðaratækni]] komu fram seint á 5. áratug 20. aldar og fyrstu [[samrás]]irnar seint á 6. áratugnum. Fyrsti [[örgjörvi]]nn kom á almennan markað árið 1971 og leiddi til [[tölvubyltingin|tölvubyltingarinnar]]. Síðan þá hefur hraði, afl og notagildi tölva margfaldast. Fjöldi smára á hverja flatarmálseiningu hefur nær tvöfaldast á tveggja ára fresti ([[lögmál Moores]]). Þetta olli [[stafræn bylting|stafrænni byltingu]] seint á 20. öld og í upphafi þeirrar 21. Hefðbundin tölva inniheldur yfirleitt að minnsta kosti eina úrvinnslueiningu (yfirleitt [[miðverk]] í einni samrás, eða örgjörva) ásamt einhvers konar [[tölvuminni]] (yfirleitt [[minnisrás]]um). Úrvinnslueiningin framkvæmir reikniaðgerðir og stýrieining getur breytt röð aðgerða út frá [[upplýsingar|upplýsingum]] í minni. Tölvur notast við fjölbreytt [[jaðartæki]], eins og [[lyklaborð]], [[tölvumús|tölvumýs]], [[tölvuskjár|tölvuskjái]], [[snertiskjár|snertiskjái]] o.s.frv. Jaðartækin taka við upplýsingum úr umhverfi tölvunnar, geyma þær og birta. IBM tilkynnti árið 2018 að þeir hefðu búið til minnstu tölvu í heimi (1 millimeter á kant, og notar [[bálkakeðja|bálkakeðjutækni]]), en fáum mánuðum síðar í júní 2018 tilkynnti [[Michigan-háskóli]] um gerð enn minni tölvu (0,3 millimetrar á kant; tölvan frá IBM er 10 sinnum stærri),<ref>{{vefheimild|url=https://www.cnet.com/news/university-of-michigan-outdoes-ibm-with-worlds-smallest-computer/|titill=University of Michigan outdoes IBM with world's smallest 'computer'|höfundur=Marrian Zhou|dags=22. júní 2018|vefsíða=CNET}}</ref> þar sem grjón er risastórt í samanburði. Sú tölva er með þráðlausu „neti“, en þar sem hún er of lítil fyrir loftnet er ljós notað. == Heiti == [[Mynd:Icelandic_words_for_computer.jpg|thumb|Tíðni íslenskra orða yfir tölvur miðað við [[Tímarit.is]].]] Enska orðið ''computer'' er dregið af latnesku sögninni ''computare'' „ætla“ eða „reikna“. Á 17. öld var tekið að nota orðið yfir „[[reiknari|reiknara]]“, fólk sem fékkst við útreikninga að atvinnu. Þetta starf var við lýði fram undir miðja 20. öld og var þá aðallega unnið af konum. Fyrstu rafrænu tölvurnar sem komu fram á sjónarsviðið voru kallaðar „[[greiningarvél]]ar“, „sjálfvirkar vélar“, „[[reiknivél|rafmagnsreiknar]]“ og síðar „[[Turingvél]]ar“. Elsta dæmið um notkun orðsins ''computer'' yfir rafræna reiknivél er frá 1945. Fyrsta tölvan sem var almennt kölluð ''computer'' var [[ENIAC]] frá 1946, þótt til séu mörg dæmi um eldri tæki sem með réttu mætti kalla tölvur. Þegar fyrsta tölvan kom til Íslands árið 1963<ref>{{vísindavefurinn|83065|Hvenær kom fyrsta tölvan til Íslands?|höfundur=Þorsteinn Sæmundsson|dags=18.1.2022}}</ref> voru ýmis heiti höfð um hana, eins og „rafreiknir“,<ref>http://tos.sky.is/tos/to/word/isl/4366/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927230004/http://tos.sky.is/tos/to/word/isl/4366/ |date=2007-09-27 }} Tölvuorðasafnið: Rafreiknir</ref> „rafeindaheili“, „rafeindareiknir“ og einnig enska tökuorðið „''computer''“. [[Vilmundur Jónsson]], landlæknir, stakk upp á orðinu „hjarni“ (sem merkir „[[heili]]“). Árið 1965 kom [[Sigurður Nordal]] prófessor við Háskóla Íslands með [[nýyrði]]ð „tölva“.<ref name="vis2">{{vísindavefurinn|1013|Er jafnrétt að nota orðið tölva og talva?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=20.10.2000}}</ref> Orðið er [[samrunaorð]] orðanna „[[tala]]“ og „[[völva]]“ og fallbeygist eins og „völva“, „slöngva“ eða sérnafnið [[Röskva]].<ref name="vis2"/><ref name="vis">{{vísindavefurinn|4873|Af hverju segja allir „talva“ í staðinn fyrir „tölva“?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=6.4.2005}}</ref><ref>{{BÍN|14768|orð=tölva}}</ref> [[Þorsteinn Gylfason]] sagðist hafa verið viðstaddur þegar Sigurður fékk hugmyndina, og að orðið hafi verið orðið alkunnugt á nokkrum vikum og öll hin nýyrðin dáið drottni sínum. Samkvæmt málvenju og málfræði er rétt nefnifallsmynd orðsins „tölva“ en ekki „talva“.<ref name="vis2"/><ref name="vis"/><ref>{{BÍN|q=talva|orð=talva}}</ref><ref>{{vísindavefurinn|4206|Er ENNÞÁ rangt að nota orðið „talva“ í staðinn fyrir „tölva“?|höfundur=Þorsteinn Vilhjálmsson|dags=2.5.2004}}</ref><ref name="vis"/> Orðið er [[samruni|samrunaorð]] myndað úr orðunum „tala“ og „völva“. Það beygist eins og orðið „völva“ (tölva – tölvu – tölvu – tölvu). == Innri gerð tölva == Tölva samanstendur af nokkrum einingum eða hlutum sem vinna saman. Venjan er að þeim sé raðað á [[móðurborð]]. === Minni === Minni tölva er röð af númeruðum einingum sem hver inniheldur tölulegar upplýsingar. Upplýsingarnar geta ýmist verið skipanir sem tölvan framkvæmir eða gögn sem tölvan les eða skrifar. Stærð, fjöldi og gerð minniseininganna er mjög breytilegur milli tölva og flestar nútíma tölvur nota nokkrar mismunandi gerðir minnis (td. [[flýtiminni]], [[vinnsluminni]] og [[harður diskur|harða diska]]). === Miðverk === [[Miðverk]]ið samanstendur af stýri-, reikni- og rökverki ásamt inniminni, staflageymslu, skipunarpípu o.fl.. Í dag er miðverkið venjulega haft á einni kísilflögu sem kallast [[örgjörvi]]. Örgjörvinn er samsettur úr mörgum [[smári (rafeindatæki)|smárum]] og öðrum smáhlutum og sér um að túlka og vinna úr öllum aðgerðum forritanna á tölvunni og venjulega úr öllum ílags- og frálagsbúnaði. === Ílag og frálag (inntak og úttak) === [[Ílags- og frálagsbúnaður]] (e. ''input- and outputdevices'') er heiti sem er notað bæði þegar verið er að tala um [[forrit]] og búnað eins og lyklaborð, skjá, harðadiska og [[netkort]]. Til er búnaður sem tekur annað hvort bara við upplýsingum eða sendir bara frá sér (e. ''input or output-only''), en flest tæki gera hvort tveggja, jafnvel prentarar og skjáir. Á öllum venjulegum heimilistölvum er [[grunnstýringarkerfi]] eða ''BIOS'' (e. ''Basic Input/Output System'' ) þetta kerfi er geymt á lítilli flögu sem er á [[móðurborð]]inu. Örgjörvinn notar grunnstýringarkerfið þegar tölvan er ræst, það sér um að koma fyrir nauðsynlegum upplýsingum í vinnsluminni tölvunnar svo stýrikerfið geti ræst sig. Jafnframt stjórnar grunnstýringarkerfið upplýsingaflæði á milli ílags- og frálagsbúnaðar og [[stýrikerfiskjarni|kjarna]] [[stýrikerfi]]sins. == Tegundir == * [[Borðtölva]] – liggur á skrifborði í heimili eða á skrifstofu * [[Einkatölva]] – ætluð einum notanda í einu * [[Fartölva]] – ætluð að vera borin * [[Ofurtölva]] – mjög stór og kraftmikil * [[Spjaldtölva]] – flytjanleg tölva með [[snertiskjár|snertiskjá]] * [[Vasatölva]] – smá tölva sem má setja í vasa * [[Örtölva (tölva)|Örtölva]] – með [[örgjörvi|örgjörva]] sem [[miðverk]] == Tengt efni == * [[Tölvumálvísindi]]/[[tölvufræðileg málvísindi]] * [[Tölvunarfræði]] == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == {{wiktionary|tölva|tölva}} * [http://www.timarit.is/?issueID=435398&pageSelected=1&lang=0 ''Almenningstölvan''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983] * [http://www.timarit.is/?issueID=435399&pageSelected=2&lang=0 ''Almenningstölvan''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983] [[Flokkur:Tölvur]] [[Flokkur:Verkfræði]] 8ghuq5103lyutck11qy33yjgvscv8c8 0 1066 1952217 1916803 2026-03-27T21:48:45Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952217 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Ingolf by Raadsig.jpg|thumb|250px|right|Ingólfur tekur sér búsetu á Íslandi. Málverk eftir [[Johan Peter Raadsig]].]] {{Aðgreiningartengill}} '''Ingólfur Arnarson''' (stundum nefndur '''Björnólfsson''') er jafnan talinn fyrsti [[landnámsmenn|landnámsmaður]] [[Ísland]]s. Hann kom fyrst til Íslands ásamt systur sinni [[Helga Arnardóttir|Helgu Arnardóttur]] og fóstbróður sínum og mági, [[Hjörleifur Hróðmarsson|Hjörleifi Hróðmarssyni]], til landkönnunar í kringum [[867]]. Þeir komu svo til að nema land á Íslandi í kringum [[870]], þó hefð sé að miða við [[874]]. Ingólfur hafði verið gerður útlægur frá heimkynnum sínum í Dalsfirði í Firðafylki í [[Noregur|Noregi]] og ákvað því að flytja til Íslands. Ingólfur er sagður hafa haft vetursetu í [[Ingólfshöfði|Ingólfshöfða]] sinn fyrsta vetur á Íslandi. Í [[Íslendingabók]] segir svo: : ''Ingólfr hét maðr nórrænn, er sannliga er sagt, at færi fyrst þaðan til Íslands, þá er Haraldr inn hárfagri var sextán vetra gamall, en í annat sinn fám vetrum síðar. Hann byggði suðr í Reykjarvík. Þar er Ingólfshöfði kallaðr fyr austan Minþakseyri, sem hann kom fyrst á land, en þar Ingólfsfell fyr vestan Ölfossá, er hann lagði sína eigu á síðan''. Sagan segir að hann hafi kastað [[öndvegissúlur|öndvegissúlum]] sínum fyrir borð áður en hann kom að landi og svarið að setjast að þar sem þær kæmu að landi, vegna þess að þar myndu goðin vilja að hann byggi. Hann sendi svo þræla sína [[Karli (þræll)|Karla]] og [[Vífill (þræll)|Vífil]] til að leita þeirra, og fundu þeir þær við [[Arnarhvoll|Arnarhvol]] í Reykjavík. Sú leit tók 3 ár. Ingólfur settist að í [[Reykjavík]] en landnám hans náði á milli [[Ölfusá]]r og [[Hvalfjörður|Hvalfjarðar]] og öll nes út. Kona Ingólfs var [[Hallveig Fróðadóttir]] og áttu þau saman soninn, [[Þorsteinn Ingólfsson|Þorstein]]. == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|7366|Var Ingólfur Arnarson til í alvörunni?}} * {{Vísindavefurinn|1053|Ingólfur Arnarson á að hafa fundið Ísland en hafði enginn komið til Íslands áður?}} * {{Vísindavefurinn|4225|Hvers vegna er Ingólfur Arnarson talinn fyrsti landnámsmaðurinn þegar Papar og fleiri menn fundu Ísland á undan honum?}} * [http://www.timarit.is/?issueID=419067&pageSelected=0&lang=0 ''Höfuðbólið og Austurpartur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1964]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4418010 ''Ingólfur Arnarson''; grein í Tímariti iðnaðarmanna 1941] [[Flokkur:Landnám Íslands]] [[Flokkur:Landnámsmenn á Íslandi]] [[Flokkur:Norðmenn]] 6lwdjmznqtszfqfo7971eqfrsmcncom 0 3427 1952152 1947684 2026-03-27T16:18:33Z Andromedy 94042 Lagaði dauðan hlekk í heimild; uppfært í nýju slóðina hjá Árnastofnun 1952152 wikitext text/x-wiki {{Stafrófið}} '''Íslenska stafrófið''' er [[stafróf]] sem er notað til að skrifa [[íslenska|íslensku]]. Íslenska stafrófið hefur 32 bókstafi, en 26 ef broddstafir eru ekki taldir með. Það á uppruna sinn í [[latneskt stafróf|latneska stafrófinu]], sem á rætur að rekja til [[grískt stafróf|gríska stafrófsins]]. Í stafrófinu eru eftirfarandi [[bókstafur|bókstafir]]:<ref name="isennfornogny">{{vefheimild|url=https://arnastofnun.is/sites/default/files/2018-12/islenska.pdf|titill=Íslenska, í senn forn og ný|mánuðurskoðað=27. mars|árskoðað=2026}}</ref> {| border=0 cellpadding=4 cellspacing=1 style="padding:0 .5em .2em; border:1px solid #999; margin:1em 0;" |- style="font-size:large; text-align:center; " | [[A]] || [[Á (bókstafur)|Á]] || [[B]] || [[D]] || [[Ð]] || [[E]] || [[É]] || [[F]] || [[G]] || [[H]] || [[I]] || [[Í]] || [[J]] || [[K]] || [[L]] || [[M]] || [[N]] || [[O]] || [[Ó]] || [[P]] || [[R]] || [[S]] || [[T]] || [[U]] || [[Ú]] || [[V]] || [[X]] || [[Y]] || [[Ý]] || [[Þ]] || [[Æ]] || [[Ö]] |- style="font-size:large; text-align:center; " | a || á || b || d || ð || e || é || f || g || h || i || í || j || k || l || m || n || o || ó || p || r || s || t || u || ú || v || x || y || ý || þ || æ || ö |} [[Broddur (stafmerki)|Broddarnir]] (´) yfir [[sérhljóð]]um tákna hvorki breytileika í [[áhersla|áherslu]] né lengd heldur annað hljóðgildi.<ref name="isennfornogny"/> Fjórtán bókstafir tákna sérhljóð: ''a'', ''á'', ''e'', ''é'', ''i'', ''í'', ''o'', ''ó'', ''u'', ''ú'', ''y'', ''ý'', ''æ'', ''ö'', auk þess mynda eftirfarandi tvíhljóð: ''au'', ''ei'', ''ey''. Átján bókstafir tákna samhljóð: ''b'', ''d'', ''ð'', ''f'', ''g'', ''h'', ''j'', ''k'', ''l'', ''m'', ''n'', ''p'', ''r'', ''s'', ''t'', ''v'', ''x'', ''þ''. Tveir sérstafir eru í stafrófinu en þeir eru [[Þ|þorn]] og [[Ð|eð]] en stafurinn [[Þ]] hefur verið í stöðugri notkun í íslensku frá upphafi.<ref name="isennfornogny"/> Íslenskan hefur 8 einhljóð: ''a'', ''e'', ''i'', ''í'', ''o'', ''u'', ''ú'', ''ö''. Tvíhljóðin eru ''au'', ''á'', ''ei'', ''ey'', ''ó'' og ''æ'', auk þess tvíhljóðast sérhljóðin e, o og ö þegar þau eru borin fram löng. Tvíhljóðin ''[oi]'' og ''[Yi]'' eru til en myndast einungis með sérhljóði og samhljóðinu ''g'' (og / ug). Íslenskan hefur 30 samhljóð: ''b'', ''d'', ''ð'', ''f'', ''g'', ''[gj]'', ''[g]'', ''h'', ''j'', ''[J]'', ''k'', ''[kj]'', ''l'', ''[L]'', ''m'', ''[M]'', ''n'', ''[N]'', ''[ng]'', ''[Ng]'', ''[nj]'', ''[Nj]'', ''p'', ''r'', ''[R]'', ''s'', i, ''v'', ''[x]'', ''þ''.<ref>{{Cite web|url=https://www2.hu-berlin.de/bragi/b5/b5stafir_og_hljod.htm|title=BRAGI: HLJÓÐFRÆÐI: bókstafir og hljóðgildi|website=www2.hu-berlin.de|access-date=2025-07-02}}</ref> Stafurinn ''[[Z]]'' var einu sinni hluti af stafrófinu en var tekinn út árið [[1973]] vegna þess að ''z'' er í íslensku borin fram eins og ''s'' og þótti því ástæða til að einfalda stafsetningu. Samtímis var rætt um að fella út ''y'' og ''ý'' en ekki náðist samstaða um það.<ref>{{Cite web|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=192|title=Hvers vegna var bókstafurinn z svona mikið notaður á Íslandi en því svo hætt?|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2025-07-02}}</ref> Stafirnir ''[[C (bókstafur)|C]]'', [[Q|''Q'',]] ''[[W]]'', og ''Z'' eru ekki notaðir almennt í íslensku, en koma fyrir í sumum [[Íslensk mannanöfn|nöfnum]] sem Íslendingar bera, aðallega ættarnöfnum, og eru á íslensku [[lyklaborð]]i. Margir telja að þeir ættu að vera með í íslenska stafrófinu, enda er stafrófið fyrst og fremst tæki til þess að raða orðum og/eða nöfnum í „rétta“ röð. Séu þessir stafir ekki á ákveðnum stað í stafrófinu getur enginn sagt hvar raða skal nöfnum eins og [[Carl]] eða [[Walter]], sem bæði eru vel þekkt hérlendis. Stafrófið var kennt í íslenskum skólum með þessum stöfum allt fram undir 1980. Þá var stafrófið þannig: ''a'', ''á'', ''b'', ''c'', ''d'', ''ð'', ''e'', ''é'', ''f'', ''g'', ''h'', ''i'', ''í'', ''j'', ''k'', ''l'', ''m'', ''n'', ''o'', ''ó'', ''p'', ''q'', ''r'', ''s'', ''t'', ''u'', ''ú'', ''v'', ''w'', ''x'', ''y'', ''ý'', ''z'', ''þ'', ''æ'', ''ö''. Alls 36 stafir.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=6629|title=Hvenær féllu c, q, z og w úr íslenska stafrófinu og hvers vegna?|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2025-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rettritun.arnastofnun.is/kafli/8/|title=Íslensk réttritun|website=rettritun.arnastofnun.is|language=is|access-date=2025-07-03}}</ref> == Íslenskar stafrófsvísur == Þessi vísa hefur nýlega fest sig í sessi:<ref name=":0" /> {{Tilvitnun2|A, Á, B, D, Ð, E, É, <br> F, G, H, I, Í, J, K.<br> L, M, N, O, Ó og P,<br> eiga þar að standa hjá. <br><br> R, S, T, U, Ú, V næst,<br> X, Y, Ý, svo Þ, Æ, Ö.<br> Íslenskt stafróf er hér læst<br> í erindi þessi skrítin tvö.|[[Þórarinn Eldjárn]]}} Hér er svo upprunalega útgáfan af vísunum. Þær birtust fyrst í [[stafrófskver]]i séra [[Gunnar Pálsson|Gunnars Pálssonar]] í Hjarðarholti, ''[[Lítið ungt stöfunarbarn]]'', sem var prentað í [[Hrappseyjarprentsmiðja|Hrappsey]] [[1782]], og eru taldar vera eftir hann. Þessi útgáfa hefur lengi verið sú algengasta, en á seinni árum hefur J og V þó yfirleitt verið bætt inn (þeir stafir eru skáletraðir):<ref>{{Cite web|url=https://ismus.is/bragi/erindi/9493|title=Ísmús - íslenskur músík- og menningararfur|website=www.ismus.is|language=|access-date=2025-07-03}}</ref> {{Tilvitnun2|a, b, c, d, e, f, g<br> eftir kemur h, i, ''j'', k<br> l, m, n, o, einnig p,<br> ætla eg q þar standi hjá.<br><br> r, s, t, u, ''v'' eru þar næst<br> x, y, ý, z, þ, æ, ö<br> allt Stafrófið er svo læst<br> í erendi þessi lítil tvö.}} == Tilvísanir == {{Wiktionary|Viðauki:Íslenskt stafróf}} <references/> [[Flokkur:Íslenska stafrófið]] [[Flokkur:Afbrigði latneska stafrófsins]] [[Flokkur:Stafróf]] ttmqr9qx3hcoopxgl25606p48u3l1gj 1952171 1952152 2026-03-27T16:41:46Z Andromedy 94042 Endurorðaði og nútímavæddi greinina 1952171 wikitext text/x-wiki {{Stafrófið}} '''Íslenska stafrófið''' er [[stafróf]] sem er notað til að skrifa [[íslenska|íslensku]]. Það hefur 32 bókstafi, eða 26 ef broddstafir eru ekki taldir með. Stafrófið á uppruna sinn í [[latneska stafrófið|latneska stafrófinu]], sem aftur á rætur að rekja til [[gríska stafrófið|gríska stafrófsins]]. Í því eru eftirfarandi [[bókstafur|bókstafir]]:<ref name="isennfornogny">{{vefheimild |url=https://arnastofnun.is/sites/default/files/2018-12/islenska.pdf |titill=Íslenska, í senn forn og ný |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:large;" |- | [[A]] || [[Á (bókstafur)|Á]] || [[B]] || [[D]] || [[Ð]] || [[E]] || [[É]] || [[F]] || [[G]] || [[H]] || [[I]] || [[Í]] || [[J]] || [[K]] || [[L]] || [[M]] || [[N]] || [[O]] || [[Ó]] || [[P]] || [[R]] || [[S]] || [[T]] || [[U]] || [[Ú]] || [[V]] || [[X]] || [[Y]] || [[Ý]] || [[Þ]] || [[Æ]] || [[Ö]] |- | a || á || b || d || ð || e || é || f || g || h || i || í || j || k || l || m || n || o || ó || p || r || s || t || u || ú || v || x || y || ý || þ || æ || ö |} [[Broddur (stafmerki)|Broddar]] (´) yfir [[sérhljóð]]um tákna hvorki [[áhersla|áherslu]] né lengd heldur annað hljóðgildi.<ref name="isennfornogny" /> Fjórtán bókstafir tákna sérhljóð: ''a'', ''á'', ''e'', ''é'', ''i'', ''í'', ''o'', ''ó'', ''u'', ''ú'', ''y'', ''ý'', ''æ'' og ''ö''. Auk þess mynda stafasamböndin ''au'', ''ei'' og ''ey'' tvíhljóð. Átján bókstafir tákna samhljóð: ''b'', ''d'', ''ð'', ''f'', ''g'', ''h'', ''j'', ''k'', ''l'', ''m'', ''n'', ''p'', ''r'', ''s'', ''t'', ''v'', ''x'' og ''þ''. Tveir sérstafir í stafrófinu eru [[Þ|þorn]] og [[Ð|eð]], og hefur stafurinn [[Þ]] verið í stöðugri notkun í íslensku frá upphafi.<ref name="isennfornogny" /> Stafurinn ''[[Z]]'' var áður hluti af íslenska stafrófinu en var síðar felldur brott úr almennri stafsetningu til að einfalda hana. Eftir það var þó áfram heimilt að nota ''z'' í mannanöfnum þar sem hefð var fyrir notkun stafsins.<ref name="zeta">{{vefheimild |url=https://visindavefur.is/svar.php?id=192 |titill=Hvers vegna var bókstafurinn z svona mikið notaður á Íslandi en því svo hætt? |vefur=Vísindavefurinn |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref> Samkvæmt ritreglum teljast ''[[C (bókstafur)|C]]'', ''[[Q]]'', ''[[W]]'' og ''[[Z]]'' ekki til íslenska stafrófsins. Þeir koma þó fyrir í erlendum orðum, nöfnum og ættarnöfnum, og í eldri framsetningu voru þeir stundum taldir til viðbótarstafa.<ref name="cqwz">{{vefheimild |url=https://visindavefur.is/svar.php?id=6629 |titill=Hvenær féllu c, q, z og w úr íslenska stafrófinu og hvers vegna? |vefur=Vísindavefurinn |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref><ref>{{vefheimild |url=https://rettritun.arnastofnun.is/kafli/8/ |titill=8 Stafróf og stafrófsröð |vefur=Íslensk réttritun |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref> == Íslenskar stafrófsvísur == Stafrófsvísa eftir [[Þórarinn Eldjárn|Þórarin Eldjárn]] hefur fest sig í sessi:<ref name="cqwz" /> {{Tilvitnun2|A, Á, B, D, Ð, E, É, <br> F, G, H, I, Í, J, K.<br> L, M, N, O, Ó og P,<br> eiga þar að standa hjá. <br><br> R, S, T, U, Ú, V næst,<br> X, Y, Ý, svo Þ, Æ, Ö.<br> Íslenskt stafróf er hér læst<br> í erindi þessi skrítin tvö.|[[Þórarinn Eldjárn]]}} Hér er eldri útgáfa stafrófsvísu. Hún birtist fyrst í [[stafrófskver]]i séra [[Gunnar Pálsson|Gunnars Pálssonar]] í Hjarðarholti, „''[[Lítið ungt stöfunarbarn]]''“, sem var prentað í [[Hrappseyjarprentsmiðja|Hrappsey]] árið [[1782]], og er talin vera eftir hann. Á síðari árum hafa bókstafirnir ''j'' og ''v'' þó yfirleitt verið bættir inn í vísuna; þeir stafir eru hér skáletraðir:<ref>{{vefheimild |url=https://ismus.is/bragi/erindi/9493 |titill=Íslensk stafrófsvísa |vefur=Ísmús |mánuðurskoðað=27. mars |árskoðað=2026 }}</ref> {{Tilvitnun2|a, b, c, d, e, f, g<br> eftir kemur h, i, ''j'', k<br> l, m, n, o, einnig p,<br> ætla eg q þar standi hjá.<br><br> r, s, t, u, ''v'' eru þar næst<br> x, y, ý, z, þ, æ, ö<br> allt Stafrófið er svo læst<br> í erendi þessi lítil tvö.}} == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Íslenska stafrófið]] [[Flokkur:Afbrigði latneska stafrófsins]] [[Flokkur:Stafróf]] i2k98ejo0gfetw1y9m4rccq9nyircon 0 3675 1952268 1787959 2026-03-28T09:08:42Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952268 wikitext text/x-wiki '''Járnsíða''' var [[lögbók]] sem [[Magnús lagabætir]] [[Noregskonungur]] lét semja handa [[Ísland|Íslendingum]]. Hún var lögtekin 1271–1273 og gömlu [[þjóðveldislög]]in, ''[[Grágás]]'', voru felld úr gildi. Meginuppistaða Járnsíðu var sótt í norsk lög. Efni bókarinnar þótti ekki henta Íslendingum og aðstæðum þeirra. Fyrsta árið fékkst aðeins einn af bálkum hennar, Þingfararbálkur og tveir kapitular úr Erfðabálki, lögteknir. Fullnaðarsamþykki fékk bókin ekki fyrr en tveimur árum seinna, 1273. Ekki er ljóst hvers vegna mótstaðan var gegn lögtöku bókarinnar. En á endanum lét Magnús konungur semja nýja bók, ''[[Jónsbók]]'', sem var lögtekin [[1281]] og var í notkun í heild sinni fram á [[18. öldin|18. öld]]. ==Tenglar== * [http://baekur.is/bok/000200845/Hin_forna_logbok_Islendinga Hin forna lögbók Íslendínga sem nefnist Járnsíða eðr Hákonarbók (1847) á Bækur.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181009231003/http://baekur.is/bok/000200845/Hin_forna_logbok_Islendinga |date=2018-10-09 }} {{stubbur}} [[Flokkur:Fornrit]] [[Flokkur:Íslenskar lögbækur]] s2gj6ub6c64xpzynna4ln4gi62653o8 0 3929 1952185 1934828 2026-03-27T19:56:52Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952185 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Hólmavík | nafn_í_eignarfalli = Hólmavíkur | tegund_byggðar = [[Þorp]] | mynd = H_lmavik_Islande.jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = Hólmavík við Steingrímsfjörð | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = {{Infobox mapframe|zoom=13|shape=none|stroke-width=0|coord={{hnit|65|42|15.9|N|21|40|36.7|W|region:IS}}}} | kort_texti = | teiknibóla_kort = Ísland | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning Hólmavíkur | hnit = {{WikidataCoord|display=inline}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = [[Ísland]] | undirskipting_gerð1 = [[Landshlutar Íslands|Landshluti]] | undirskipting_nafn1 = [[Vestfirðir]] | undirskipting_gerð2 = [[Kjördæmi Íslands|Kjördæmi]] | undirskipting_nafn2 = [[Norðvesturkjördæmi|Norðvestur]] | undirskipting_gerð3 = [[Sveitarfélög Íslands|Sveitarfélag]] | undirskipting_nafn3 = [[Strandabyggð]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|heimild}} | mannfjöldi_frá_og_með = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|ár}} | mannfjöldi_heild = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|Hólmavík}} | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = | mannfjöldi_heiti_íbúa = Hólmvíkingar<ref>{{Cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/70674|title=Hólmvíkingar|website=Málfarsbankinn}}</ref> | póstnúmer_gerð = [[Listi yfir íslensk póstnúmer|Póstnúmer]] | póstnúmer = 510 | vefsíða = {{URL|strandabyggd.is}} }} '''Hólmavík''' er stærsta [[kauptúnið]] á [[Strandasýsla|Ströndum]] og er jafnframt verslunar– og þjónustumiðstöð [[sýlsa|sýslunnar]]. Hólmavík er í sveitarfélaginu [[Strandabyggð]]. Íbúar í þorpinu voru 292 árið 2024. Þorpið stendur undir Kálfanesborgum, innan við miðjan [[Steingrímsfjörður|Steingrímsfjörð]] að vestanverðu og hefur byggst úr landi [[Kálfanes]]s. ==Saga Hólmavíkur== Áður en Hólmavíkurþorp varð til var um tíma þurrabúðarlóð í vestanverðri Hólmavíkinni, austan undir Höfðanum. Árið [[1883]] fluttu Sigurður snikkari og kirkjusmiður Sigurðsson og Guðrún Jónsdóttir frá [[Fell í Kollafirði|Fell]]i í [[Kollafjörður (Ströndum)|Kollafirði]] að Kálfanesi og bjuggu þar eitt ár. Síðan fluttu þau niður í víkina og byggðu sér nýjan bæ töluvert utar. Sonur þeirra er skáldið [[Stefán Sigurðsson|Stefán frá Hvítadal]]. Þann [[3. janúar]] [[1890]] varð Hólmavík löggiltur [[verslunarstaður]], en frá miðri [[19. öld]] hafði verið verslað um borð í skipum kaupmanna sem sigldu á Skeljavík. Þeirra á meðal var kaupmaðurinn R. P. Riis sem byggði svo verslun á Hólmavík árið [[1897]], en tveimur árum áður hafði verið byggður þar annar verslunarskúr. Verslunarfélag Steingrímsfjarðar, sem var forveri [[Kaupfélag Steingrímsfjarðar|Kaupfélags Steingrímsfjarðar]], var svo stofnað [[29. desember]] [[1898]]. Um aldamótin 1900 voru byggðar fyrstu [[bryggja|bryggjur]] á Hólmavík, tvær trébryggjur sem hétu eftir eigendunum, Riisbryggja og Kaupfélagsbryggja. Þorpið byggðist síðan upp í kringum verslunina, þjónustu og útgerð. Um [[1950]] varð langvarandi aflabrestur þess valdandi að atvinnuleysi varð nokkurt og fólki fækkaði í þorpinu. Ekki rættist úr aftur fyrr en með [[rækjuvinnsla|rækjunni]] laust fyrir [[1970]]. Síðan þá má segja að atvinnuástand hafi verið gott þó að fólksfækkun hafi verið nokkur síðustu áratugi eins og víðar á landsbyggðinni. [[Mynd:Hólmavík_frá_Skeljavík.jpg|miðja|thumb|700x700dp|Horft yfir Skeljavík til Hólmavíkur.]] ==Atvinnulíf== Helstu atvinnugreinar á Hólmavík hafa löngum verið verslun og ýmis [[þjónusta]], auk útgerðar. [[Ferðaþjónusta]] hefur verið vaxandi atvinnugrein síðustu ár og þar er [[upplýsingamiðstöð ferðamála]]. [[Galdrasýning á Ströndum]] er með höfuðstöðvar á Hólmavík og hefur verið einn helsti vaxtarbroddur í ferðaþjónustu og ímyndarsköpun Strandamanna í greininni. Til ársins 2000 var rekið [[sláturhús]] á Hólmavík hvert haust. Þar eru einnig miðstöðvar [[Orkubú Vestfjarða|Orkubús Vestfjarða]] og [[Vegagerð ríkisins|Vegagerðar ríkisins]]. Tvær bankastofnanir voru á Hólmavík, [[Sparisjóður Strandamanna|Sparisjóður Strandamanna]] og [[Arion banki]], en útibúi Arion banka hefur nú verið lokað. Stærstu vinnustaðir á Hólmavík eru Vilji - fiskvinnsla og [[Heilbrigðisstofnunin Hólmavík]]. ==Þekktir Hólmvíkingar== * [[Stefán Sigurðsson|Stefán frá Hvítadal]], [[skáld|skáld]] * [[Gunnar Þórðarson]], [[íslenskir tónlistarmenn|tónlistarmaður]] * [[Heiða Ólafsdóttir]], [[íslenskir tónlistarmenn|tónlistarmaður]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == *[http://www.holmavik.is/saga.htm Hólmavíkurhreppur - Saga Hólmavíkur] *[http://www.vestfirdir.is Vestfjarðavefurinn] == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=419138&pageSelected=4&lang=0 ''Hólmavík''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1966] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724025219/http://timarit.is/?issueID=419138&pageSelected=4&lang=0 |date=2019-07-24 }} {{Borgir og bæir á Íslandi}} [[Flokkur:Aðsetur sýslumanna á Íslandi]] [[Flokkur:Strandir]] [[Flokkur:Íslensk sjávarþorp]] [[Flokkur:Þéttbýlisstaðir á Vestfjörðum]] ldvnt9agpgyofe8g814ukjq4m4dfoj0 0 4070 1952142 1838489 2026-03-27T15:14:43Z TKSnaevarr 53243 1952142 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Borgarljósin | upprunalegt heiti = City Lights | image = City Lights (1931 theatrical poster - retouched).jpg | alt = | caption = Kvikmyndaplakat eftir [[Hap Hadley]]{{sfn|Rebello|Allen|1988|pp=325–326}} | director = [[Charlie Chaplin]] | producer = Charlie Chaplin | writer = Charlie Chaplin | starring = {{plainlist| * Charlie Chaplin * [[Virginia Cherrill]] * [[Florence Lee (f. 1864)|Florence Lee]] * [[Harry Myers]] * [[Al Ernest Garcia]]}} | music = {{flatlist| * Charlie Chaplin * Lag blómastúlkunnar eftir [[José Padilla (tónskáld)|José Padilla]]<ref name="music">{{cite web |url=http://www.charliechaplin.com/biography/articles/205-Chaplin-as-a-composer |title=Chaplin as a composer |publisher=CharlieChaplin.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110705021919/http://www.charliechaplin.com/biography/articles/205-Chaplin-as-a-composer |archive-date=July 5, 2011}}</ref> * Útfærsla eftir [[Arthur Johnston (tónskáld)|Arthur Johnston]] og [[Alfred Newman (composer)|Alfred Newman]] }} | cinematography = [[Roland Totheroh]]<br />Gordon Pollock | editing = {{plainlist| * Charlie Chaplin * Willard Nico}} | distributor = [[United Artists]] | released = {{Film date|1931|1|30|Los Angeles, forsýning|1931|3|7|Bandaríkin}} | runtime = 87 minutes | country = Bandaríkin | language = Enskur texti | budget = $1,5 milljónir | gross = $4,25 milljónir (á heimsvísu)<ref name=Variety>{{cite news| url=https://archive.org/stream/variety106-1932-06#page/n181/mode/1up/search/City+Lights| title=Biggest Money Pictures| magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]| date=June 21, 1932| page=1}}</ref> }} '''''Borgarljósin''''' eða '''''City Lights''''' er kvikmynd eftir [[Charlie Chaplin]] sem var frumsýnd [[30. janúar]] [[1931]] í [[Los Angeles]]. Myndin var kostuð af Chaplin sjálfum (og framleidd af Chaplin – United Artists), hann leikstýrði myndinni einnig, samdi alla tónlistina (að undanskildu einu lagi), ritstýrði og lék aðalhlutverkið á móti [[Virginia Cherril]] (blinda stúlkan). Ekkert var talað í myndinni þrátt fyrir að tæknin til að setja inn hljóð á filmu væri til staðar, en Chaplin vildi ekki að talmál væri notað í myndinni. Þrátt fyrir það er myndin full af tónlist og hann notar hljóð á afar spaugilegan máta. Líklegast var aðal vandamálið að velja rödd fyrir ''flækinginn'', þ.e. hann var fræg persóna um gjörvallan heim og allir höfðu myndað með sér eigin hugmyndir um hvernig hann talaði, að finna rétta rödd fyrir ''flækinginn'' hefði verið vandasamt verk og hugsanlega eyðilagt persónuna. Margar frægar persónur sáu verk Chaplins á frumsýningu, þar á meðal [[Albert Einstein]]. == Lýsing == Myndin fjallar í stuttu máli um fræga persónu Chaplins „[[The Tramp]]“ (ísl. Flækingurinn) sem að kynnist blindri og fátækri stúlku, sem vinnur fyrir sér með blómasölu. Flækingurinn verður afar hrifinn af henni og gerir allt sem í hans valdi stendur til að hjálpa stúlkunni þegar hún veikist og hefur ekki efni á húsaleigunni. ==Heimildir== * {{cite book |last1=Rebello |first1=Stephen |author1-link=Stephen Rebello |last2=Allen |first2=Richard C. |year=1988 |title=Reel Art: Great Posters from the Golden Age of the Silver Screen |publisher=[[Abbeville Publishing Group|Abbeville Press]] |location=New York |isbn=0-89659-869-1}} ==Tilvísanir== <references/> {{Stubbur|kvikmynd}} {{k|1931}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Charlie Chaplin]] [[Flokkur:United Artists-kvikmyndir]] cuucxywpkr0t3xcd93hakz53ai3d2gs 1952143 1952142 2026-03-27T15:15:10Z TKSnaevarr 53243 1952143 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Borgarljósin | upprunalegt heiti = City Lights | image = City Lights (1931 theatrical poster - retouched).jpg | alt = | caption = Kvikmyndaplakat eftir [[Hap Hadley]]{{sfn|Rebello|Allen|1988|pp=325–326}} | director = [[Charlie Chaplin]] | producer = Charlie Chaplin | writer = Charlie Chaplin | starring = {{plainlist| * Charlie Chaplin * [[Virginia Cherrill]] * [[Florence Lee (f. 1864)|Florence Lee]] * [[Harry Myers]] * [[Al Ernest Garcia]]}} | music = {{flatlist| * Charlie Chaplin * Lag blómastúlkunnar eftir [[José Padilla (tónskáld)|José Padilla]]<ref name="music">{{cite web |url=http://www.charliechaplin.com/biography/articles/205-Chaplin-as-a-composer |title=Chaplin as a composer |publisher=CharlieChaplin.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110705021919/http://www.charliechaplin.com/biography/articles/205-Chaplin-as-a-composer |archive-date=July 5, 2011}}</ref> * Útfærsla eftir [[Arthur Johnston (tónskáld)|Arthur Johnston]] og [[Alfred Newman (composer)|Alfred Newman]] }} | cinematography = [[Roland Totheroh]]<br />Gordon Pollock | editing = {{plainlist| * Charlie Chaplin * Willard Nico}} | distributor = [[United Artists]] | released = {{Film date|1931|1|30|Los Angeles, forsýning|1931|3|7|Bandaríkin}} | runtime = 87 mínútur | country = Bandaríkin | language = Enskur texti | budget = $1,5 milljónir | gross = $4,25 milljónir (á heimsvísu)<ref name=Variety>{{cite news| url=https://archive.org/stream/variety106-1932-06#page/n181/mode/1up/search/City+Lights| title=Biggest Money Pictures| magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]| date=June 21, 1932| page=1}}</ref> }} '''''Borgarljósin''''' eða '''''City Lights''''' er kvikmynd eftir [[Charlie Chaplin]] sem var frumsýnd [[30. janúar]] [[1931]] í [[Los Angeles]]. Myndin var kostuð af Chaplin sjálfum (og framleidd af Chaplin – United Artists), hann leikstýrði myndinni einnig, samdi alla tónlistina (að undanskildu einu lagi), ritstýrði og lék aðalhlutverkið á móti [[Virginia Cherril]] (blinda stúlkan). Ekkert var talað í myndinni þrátt fyrir að tæknin til að setja inn hljóð á filmu væri til staðar, en Chaplin vildi ekki að talmál væri notað í myndinni. Þrátt fyrir það er myndin full af tónlist og hann notar hljóð á afar spaugilegan máta. Líklegast var aðal vandamálið að velja rödd fyrir ''flækinginn'', þ.e. hann var fræg persóna um gjörvallan heim og allir höfðu myndað með sér eigin hugmyndir um hvernig hann talaði, að finna rétta rödd fyrir ''flækinginn'' hefði verið vandasamt verk og hugsanlega eyðilagt persónuna. Margar frægar persónur sáu verk Chaplins á frumsýningu, þar á meðal [[Albert Einstein]]. == Lýsing == Myndin fjallar í stuttu máli um fræga persónu Chaplins „[[The Tramp]]“ (ísl. Flækingurinn) sem að kynnist blindri og fátækri stúlku, sem vinnur fyrir sér með blómasölu. Flækingurinn verður afar hrifinn af henni og gerir allt sem í hans valdi stendur til að hjálpa stúlkunni þegar hún veikist og hefur ekki efni á húsaleigunni. ==Heimildir== * {{cite book |last1=Rebello |first1=Stephen |author1-link=Stephen Rebello |last2=Allen |first2=Richard C. |year=1988 |title=Reel Art: Great Posters from the Golden Age of the Silver Screen |publisher=[[Abbeville Publishing Group|Abbeville Press]] |location=New York |isbn=0-89659-869-1}} ==Tilvísanir== <references/> {{Stubbur|kvikmynd}} {{k|1931}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Charlie Chaplin]] [[Flokkur:United Artists-kvikmyndir]] q166sp5egb4fnuxh9ef0j7tj2rlwpfv 0 4230 1952325 1916761 2026-03-28T11:01:25Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952325 wikitext text/x-wiki {{Aðgreiningartengill1|[[Jón Vídalín konsúll|Jón Vídalín konsúl]]}} [[Mynd:Jon Vidalin drawing.jpg|thumb|Teikning af Jóni Vídalín.]] [[Mynd:Biskupsbrekka 1.jpg|thumb|right|Kross hefur verið reistur í [[Biskupsbrekka|Biskupsbrekku]] á [[Uxahryggjaleið]], þar sem Jón Vídalín dó.]] '''Jón Þorkelsson Vídalín''' ([[21. mars]] [[1666]] – [[30. ágúst]] [[1720]]) var [[biskup]] í [[Skálholt]]i, lærdómsmaður, mikill prédikari og helsta latínuskáld sinnar tíðar. Jón var sonur séra [[Þorkell_Arngrímsson|Þorkels Arngrímssonar]], prests í [[Garðar (Álftanesi)|Görðum]] á [[Álftanes]]i, sonar [[Arngrímur Jónsson lærði|Arngríms lærð]]a, og konu hans Margrétar Þorsteinsdóttur. Hann tók sér snemma nafnið Vídalín eins og margir afkomendur Arngríms. Bræður hans voru þeir [[Þórður Þorkelsson Vídalín]], skólameistari í [[Skálholt]]i um tíma en síðan bóndi í Þórisdal í [[Lón (sveit)|Lón]]i, og Arngrímur Vídalín skólameistari í [[Nakskov]] í Danmörku. Systir þeirra var Guðrún prófastsfrú á Þingvöllum. Hann stundaði skólanám hjá frænda sínum, [[Páll Björnsson|Páli Björnssyni]] í [[Selárdalur|Selárdal]]. Síðan sigldin hann og lærði við [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]], samtíða [[Árni Magnússon|Árna Magnússyni]], og lauk þaðan guðfræðiprófi. Síðan var hann um tveggja ára skeið sjóliði í [[Danmörk|danska]] flotanum og mun hafa átt von á að hækka fljótt í tign en þegar það varð ekki keypti móðir hans hann lausan með milligöngu [[Kristofer Heidemann|Kristofers Heidemann]] landfógeta. Hann kom svo heim til Íslands [[1691]], sagður fátæklega til fara. Árið eftir varð hann kennari við [[Skálholtsskóli|Skálholtsskóla]] og [[1693]] dómkirkjuprestur í Skálholti. Hann varð svo prestur í Görðum og var valinn biskup í Skálholti [[1697]] (vígður 1698), aðeins sex árum eftir að hann kom heim. Við það tækifæri færði hann [[Þingvellir|Þingvallakirkju]] bjöllu sem nú hangir þar í klukkuturninum. Jón Vídalín var mikill mælskumaður og kennimaður. Hann er þekktastur fyrir rit sitt ''[[Vídalínspostilla|Vídalínspostillu]]'' sem er húslestrarpostilla, með einni predikun fyrir hvern hátíðisdag ársins, ætluð til upplestrar á heimilum. Postillan var ein mest lesna bók á Íslandi um tveggja alda skeið og hafði veruleg áhrif á íslenska menningu, trúarlíf og bókmenntir fram á [[20. öldin|20. öld]]. Jón var, auk [[Hallgrímur Pétursson|Hallgríms Péturssonar]], einn helsti fulltrúi lúthersku rétttrúnaðarstefnunnar ([[píetismi|píetismans]]) á [[Ísland]]i. Jón er sagður hafa verið lítillátur og lítt gefinn fyrir íburð, stórgjöfull við fátæka og tók oft skólasveina og aðra efnilega unglinga til sín án þess að hirða um borgun, en ekki góður fjármálamaður. Hann var áhugasamur um framfarir, reyndi kálræktun og hvatti til nýjunga eins og [[hreindýr]]aræktar og [[saltvinnsla|saltvinnslu]]. Hann þótti nokkuð drykkfelldur og gengu sögur um drykkjuskap hans á [[Alþingi]] og víðar. Hann var líka skapmaður mikill og átti til dæmis í deilum og jafnvel handalögmálum við [[Oddur Sigurðsson lögmaður|Odd lögmann Sigurðsson]]. Jón biskup andaðist í [[Biskupsbrekka|Biskupsbrekku]] á [[Uxahryggjaleið]] síðsumars 1720. Hann hafði verið á leið vestur að [[Staðarstaður|Staðarstað]] til að vera við útför mágs síns, séra [[Þórður Jónsson (prestur á Staðarstað)|Þórðar Jónssona]]r, en veiktist og komst ekki lengra. Kross var reistur á staðnum fyrir nokkrum árum til minningar um Jón en þess má geta að [[Jón Þorkelsson Thorcillius]] mun fyrstur manna hafa stungið upp á því árið [[1745]] að Jóni yrði reist minningamark í Biskupsbrekku. Kona Jóns var Sigríður yngri ([[1677]] – [[16. júní]] [[1730]]), dóttir [[Jón Vigfússon|Jóns Vigfússon]]ar Hólabiskups og Guðríðar Þórðardóttur konu hans. Hún þótti skynsöm kona og vel menntuð og kenndi meðal annars undirstöðuatriði í latínu. ==Verk Jóns Vídalíns== * [[Vídalínspostilla]] - ''Húspostilla eður einfaldar predikanir yfir öll hátíða- og sunnudagaguðspjöll árið um kring'' == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=417187&pageSelected=3&lang=0 ''Smávegis um Jón biskup Vídalin''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1940]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=416239&pageSelected=3&lang=0 ''Jón Vídalín og postulla hans''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1929]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://handrit.is/en/biography/view/JonTho016 Verk tengd Jóni Þorkelssyni Vídalín á Handrit.is] {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Þórður Þorláksson]] | titill=[[Skálholtsbiskupar|Skálholtsbiskup]] | frá=[[1698]] | til=[[1720]] | eftir=[[Jón Árnason (1665)|Jón Árnason]] }} {{Töfluendir}} {{Skálholtsbiskupar}} [[Flokkur:Skálholtsbiskupar]] {{fd|1666|1720}} 366eyh7z69nsdse3crfu7s6w90rdorf 0 4807 1952274 1892634 2026-03-28T09:42:45Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 9 heimildum og merki 6 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952274 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Albrecht Dürer 068.jpg|thumb|„Fæðing Jesú“ eftir [[Albrecht Dürer]] (1503)]] '''Jól''' eru ein mikilvægasta [[trúarhátíð]] [[Kristni|kristinna]] manna. Auk þess halda [[heiðni]]r og [[trúleysi|trúlausir]] upp á jól í tilefni rísandi [[sólin|sólar]] og hefða. Í dagatali nútímans er hinn eiginlegi [[jóladagur]] [[25. desember]] en víða stendur hátíðin yfir frá [[24. desember]] til [[6. janúar]]. Hátíð á þessum tíma árs á sér upphaflega heiðinn uppruna og eru heimildir til aftur fyrir kristni um [[miðsvetrarhátíð]]ir á þessum tíma og að kirkjan hafi tekið þær hátíðir yfir þegar þjóðir sem héldu miðsvetrarhátíðir tóku upp kristni. Hin kristna hátíð er haldin í minningu fæðingar [[Jesús|Jesú]], sonar [[María mey|Maríu meyjar]]. Í kristinni trú er Jesús sonur [[Guð]]s (Drottins), [[Kristur]] (hinn smurði), [[Messías]], sem [[spámaður|spámennirnir]], sem getið er um í [[Gamla testamentið|gamla testamenti]] [[Biblían|Biblíunnar,]] spáðu fyrir að myndi koma. Jól eru haldin um allan hinn kristna heim og víða annars staðar, jafnvel þar sem kristni er í miklum minnihluta. Hátíðin er þó ekki á sama tíma alls staðar. Hjá [[Mótmælendur|mótmælendum]] og rómversk [[Kaþólsk trú|kaþólskum]] eru jól haldin á jóladag þann 25. desember. Þó byrjar sumstaðar bæði helgi dagsins klukkan 18 á [[Aðfangadagur|aðfangadag]] jóla og einnig haldið upp á 26. desember, [[Annar í jólum|annan í jólum]], ''Stefánsdag''. Í [[Austurkirkjan|austurkirkjunni]] eru jólin haldin um það bil hálfum mánuði síðar eða þann [[6. janúar]] sem er eldri dagur fyrir þessa hátíð en 25. desember. Þeir sem miða við 25. desember halda aftur á móti upp á þann dag sem hinn [[Þrettándinn|þrettánda dag]] jóla. Á [[Ísland]]i sem og á hinum [[Norðurlönd]]unum er þetta eina kirkjulega hátíðin sem eitthvað verulega er haldið upp á. </onlyinclude> == Kristinn uppruni == Í Biblíunni stendur hvergi hvenær Kristur fæddist. Fyrstu kristnu söfnuðirnir fyrir botni Miðjarðarhafs töldu fæðinguna ekki eins mikils virði og [[skírn|skírnina]] og þó sérstaklega dauðastundina þegar menn fæddust til hins eilífa lífs, enda er dauðdagi Jesú Krists tímasettur í Biblíunni mjög nákvæmlega. Um tveim öldum eftir áætlaða fæðingu Krists tóku kristnir menn samt að velta fæðingardegi hans fyrir sér. Fyrsti fæðingardagurinn sem menn komu sér saman um, var 6. janúar samkvæmt rómversku tímatali ([[Júlíanska tímatalið|júlíanska tímatalinu]]). Þarna, eins og með marga aðra daga kirkjunnar, tóku þeir yfir eldri tyllidag en 6. janúar hafði tengst flóðunum í [[Níl]] frá fornu fari. Hann var nefndur Opinberunarhátíð (''Epiphania'') en sagt var að Jesús hefði opinberast á fjóra vegu: við fæðinguna, tilbeiðslu vitringanna, skírnina í ánni [[Jórdan]] og brúðkaupið í Kana þegar hann framdi fyrsta kraftaverkið. Á 4. og 5. öld fór að tíðkast að minnast fæðingarinnar þann 25. desember en skírnar Krists og Austurlandavitringanna 6. janúar. Formlega var ákveðið með það fyrirkomulag árið 567 á 2. kirkjuþinginu sem haldið var í [[Tours]] í [[Frakkland]]i. Þegar kristni var gerð að ríkistrú í [[Rómarveldi]], seint á [[4. öld]], var ákveðið að gera eldri skammdegishátíð, [[sólhvarfadaginn]], að fæðingardegi Jesú Krists, en kristnir voru þegar farnir að halda uppá þessa hátíð. Á sólhvarfadaginn, sem hét formlega „fæðingardagur hinnar ósigrandi sólar“ (l. ''dies natalis Solis invicti''), var fagnað endurkomu [[sól]]arinnar sem lífgjafa. Sólhvörfin færðust til í júlíanska tímatalinu en á þessum tíma (4. öld) bar þau upp á 25. desember. Kirkjan tengdi þessar hátíðir saman með því að segja að Jesú Kristur væri hin eina sanna sól sem hefði sigrað dauðann og hefði hann sjálfur sagst vera ljós heimsins. Sambærileg sólhvarfahátíð var þann [[24. júní]] sem lengsta dag ársins. Rómarkirkjan ákvað að haldið skyldi upp á fæðingardaga [[Jesús|Jesú Krists]] og [[Jóhannes skírari|Jóhannesar skírara]] á þessum fornu sólstöðuhátíðum á stysta og lengsta degi ársins á norðurhveli, en samkvæmt [[Nýja testamentið|Nýja testamentinu]], [[Lúkasarguðspjall]]i 1:26 og 1:36, átti Jóhannes skírari að hafa fæðst sex mánuðum á undan Jesú. Jól, fæðingarhátíð Krists, er því við vetrarsólstöður en [[Jónsmessa]] við sumarsólstöður. Það var samt ekki stjarnfræðilega nákvæmt vegna framangreindrar skekkju í júlíanska tímatalinu, heldur munaði þremur dögum og því eru jól og Jónsmessa, sem komu í stað hinna eldri sólstöðuhátíða, þremur dögum frá stjarnfræðilegum vetrar-og sumarsólstöðum. == Heiðinn uppruni == Í [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] höfðu sólstöðuhátíðirnar ætíð haft enn meira gildi en sunnar í álfunni, væntanlega vegna þess hve mikill munur er á lengsta og stysta degi ársins þar. Voru til dæmis á þessum dögum mikil [[blót]] á [[Norðurlöndin|Norðurlöndunum]]. Þegar [[Ólafur Tryggvason|Ólafur konungur Tryggvason]] var búin að kristna [[Noregur|Norðmenn]] virðist hann hafa viljað bæta landmönnum upp hin fornu blót með því að setja niður ársfjórðungslegar hátíðir í stað hinna ársfjórðungslegu blóta með því móti glötuðu menn ekki miðsvetrarhátíðinni né öðrum blótum þótt að þeir skiptu um trú. Í einu fornriti segir svo: ''„... feldi blót og blótdrykkjur og lét í stað koma í vild við lýðinn hátíðardrykkjur jól og páskar, Jónsmessu munngát og haustöl að Mikjálsmessu.“'' Forn norsk [[lög]] geta þess einnig að hver bóndi í [[Frostaþing]]i skyldi eiga tiltekið magn af [[Öl|öli]] um jól sem og á Jónsmessu. == Orðsifjar == Ekki er vitað hver uppruni orðsins jól er en um mikinn hluta Norður-Evrópu, það er hinn gamla germanska heim, eru til nær eins eða mjög svipuð orð þótt ekki sé hægt að fullyrða hvaðan orðið upprunalega kom né hver nákvæm merking þess er. Má nefna að ennþá nota Færeyingar sama orð og Íslendingar, það er ''jól'' en Danir, Norðmenn og Svíar ''jul'', Finnar virðast hafa tekið upp orðið og þá orðið ''joulu'' hjá þeim. Í fornensku var það ''éole'' sem borið var fram jól og síðar ''yule''. Því hefur verið leitt að því líkum þar sem menning þessara þjóða var um margt svo lík að orðið hafi verið notað um sömu eða sambærilega miðsvetrarhátíð á þessum tíma sem þá hafi tengst vetrarsólstöðum og hátíðirnar verið til að fagna hækkandi sól. Elsta heimild um orðið er úr slitrum af [[Gotar|gotnesku]] handriti en þar stendur „Naubaimbair: fruma Jiuleis“ sem þýðist, „Nóvember: fyrsti jólamánuðurinn.“ Því hafa sumir haldið því fram að gamla norræna mánaðarnafni [[Ýlir]] sé af sömu rót og jól en samkvæmt gamla dagatalinu endaði hann um 12. desember og [[Mörsugur]] tók við sem væri þá þriðji mánuður jóla og náði til um það bil 12. janúar en talið er að jólablót hafi verið haldin í kringum þann dag og hafi fylgt tungli en ekki stjarnfræðilegum vetrarsólhvörfum. Síðar eftir tímatalsbreytinguna færðist mörsugur sem og jólin til og hefst hann nú kringum vetrarsólstöður eða á tímabilinu 20. til 27. desember, eða á þeim tíma sem núverandi jól eru haldin. En um nafn mánaðarins Ýlir er aðeins til ein heimild til forna er hún í [[Bókarbót]] frá 12. öld sem varðveitt er í handriti frá um 1220 svo ekki er auðvelt að staðfesta þá kenningu. Önnur kenning er sú að eitt heiti Óðins var ''jólfaðr'' eða faðir jólanna og eins ''jólnir''. Þó er nokkuð víst að jól hafi verið blót, þótt uppruni og merking orðsins sé óljós. Má nefna að í Ólafssögu Helga, þar sem hún segir frá Sigurði föður Ásbjarnar Selsbana: „Hann var því vanur meðan heiðni var at hafa þrenn blót: eitt at veturnóttum, annat at miðjumvetri, þriðja at sumri. En síðan Sigurðr tók við kristni, hjelt hann teknum hætti um veislurnar. En hafði þá um haustið vinaboð, en um veturinn jólaveislu, ok bauð þá enn til sín mörgum manni...". Af þessu má lesa að í það minnsta í frumkristni á Norðurlöndum var litlu breytt um hefðir þótt þeir ættu að heita kristnir og fólk hafi áfram haldið sín blót. Kanski er það þess vegna sem orðið jól hefur lifað af í Skandinavíu, að blótin sem áður voru haldin á þessum tíma breyttust ekki svo mikið en það er aðeins ein kenning sem engar sannanir né heimildir eru fyrir. == Jól á suðurhveli == Á [[Suðurhvel|suðurhveli]] eru árstíðirnar öfugar við [[norðurhvel]] sem gerir það að verkum að þegar er vetur á norðurhveli þá er sumar á suðurhveli. Þetta gerir það að verkum að á suðurhveli eru jólin haldin um hásumar ólíkt norðurhveli þar sem jól eru haldin um hávetur. Það hefur verið stór hluti af dægurmenningu að tengja jólin við veturinn en á suðurhveli eru jólin sumarhátíð<ref>{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=6683|title=Er sumar í Ástralíu þegar við höldum upp á jólin?|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2024-09-18}}</ref>. Flest jólalög eru með tilvísun í veturinn en þó eru til jólalög sem fjalla um sumarið á suðurhveli. == Tengt efni == * [[Jólatré]] * [[Jólasveinn]] * [[Jólakort]] * [[Brandajól]] == Heimildir == * {{bókaheimild|höfundur=Árni Björnsson|titill=Saga daganna|ár=2000}} == Tenglar == {{Wikiorðabók|jól}}{{commonscat|Christmas|Jólum}}{{Wikiheimild|Grágás/11|Lögum um jólahald í Grágás}}* {{Vísindavefurinn|2080|Hvaðan kemur orðið "jól"?}} * {{Vísindavefurinn|5478|Hvernig fóru heiðin jól fram?}} * {{Vísindavefurinn|1248|Hvað eru stóru brandajól?}} * {{Vísindavefurinn|2076|Af hverju er snjólausum jólum lýst sem "rauðum jólum" en ekki svörtum?}} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3268024 ''Fornir jólasiðir''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1925] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305200759/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3268024 |date=2016-03-05 }} * [https://timarit.is/page/1068446#page/n7/mode/2up ''Miðaldajól á Íslandi''; grein í Sunnudagsblaði Alþýðublaðsins 1939] * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3278139 ''Gamlar jólavenjur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1948]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3284476 ''Ljóssins hátíð fyrir 75-80 árum''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1957]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3287772 ''Jól á fyrri tíð''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1962] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305203108/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3287772 |date=2016-03-05 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3278730 ''Heiðin jól og kristin jól''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1949]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3284470 ''Jólin og heiðnar venjur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1957]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3270135 ''Jól og heiðni''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1931] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305192909/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3270135 |date=2016-03-05 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1671586 ''Öll jólafastan var einsog heimreið''; grein í Morgunblaðinu 1987] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417064619/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1671586 |date=2014-04-17 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3288334 ''Jólin og skáldin''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1963] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305200845/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3288334 |date=2016-03-05 }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1319722 ''Fornnorræn jól voru frjósemdarhátíð''; grein í Morgunblaðinu 1958] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3278135 ''Bernskuminningar um jólin''; grein Lesbók Morgunblaðsins 1948] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2740588 ''Gamlir jólasiðir''; grein í Þjóðviljanum 1943] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1297479 ''Þáttur húsmóðurinnar í jólahaldi fyrr og nú''; grein í Morgunblaðinu 1954] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2191964 ''Jólatrú og jólasiðir''; grein í Lögbergi 1918] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3592268 ''Jólasveinar - Jólavættir''; grein í NT 1984] * [http://asatru.is/Jlablt ''Jólablót''; Tilkynning um jólablót 2014 í Reykjavík] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141224232041/http://asatru.is/Jlablt |date=2014-12-24 }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1844735 ''Jólakúturinn''; grein í Morgunblaðinu 1995] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1218812 ''Gamlar jólaspár''; grein í Morgunblaðinu 1929] '''Jólin utan Íslands''' * [https://timarit.is/page/4369181#page/n20/mode/2up ''Upphaf kristinna jóla''; grein í Fálkanum 1952] * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3283009 ''Gamlir jólasiðir í Noregi''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1955] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305195835/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3283009 |date=2016-03-05 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3271856 ''Jólin voru einu sinni bönnuð í Englandi''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1935] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305203204/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3271856 |date=2016-03-05 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1340300 ''Jól í Færeyjum''; grein í Morgunblaðinu 1961]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1341337 ''Jól í Grænlandi''; grein í Morgunblaðinu 1962]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3288342 ''Jól í Róm á 4. öld''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1963] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305192900/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3288342 |date=2016-03-05 }} * [https://timarit.is/page/4626367#page/n27/mode/2up ''Jólin víðsvegar í Evrópu''; grein í Vikunni 1970] * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3307234 ''Jólasiðir í Belgíu''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1988] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305201442/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3307234 |date=2016-03-05 }} {{Kristnar hátíðir}} [[Flokkur:Heiðnar hátíðir]] [[Flokkur:Kristnar hátíðir]] [[Flokkur:Jól| ]] [[Flokkur:Dagatal]] hcglotof2ylr29oefnnjfh2qt5h6v6i 0 4832 1952338 1941943 2026-03-28T11:43:35Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952338 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Jørgen Jørgensen | búseta = | mynd = Jørgen Jørgensen (Eckersberg).jpg | myndatexti1 = {{small|Málverk af Jørgen Jørgensen eftir [[Christoffer Wilhelm Eckersberg]].}} | titill = Verndari og hæstráðandi Íslands | stjórnartíð_start = [[26. júní]] [[1809]] | stjórnartíð_end = [[19. ágúst]] [[1809]] | forveri = [[Frederik Christopher Trampe]] {{small|(stiftamtmaður)}} | eftirmaður = [[Frederik Christopher Trampe]] {{small|(stiftamtmaður)}} | fæðingarnafn = Jørgen Jørgensen | fæddur = [[7. apríl]] [[1780]] | fæðingarstaður = [[Kaupmannahöfn]], [[Danmörk]]u | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1841|1|20|1780|3|29}} | dánarstaður = [[Hobart]], [[Tasmanía|Tasmaníu]] | orsök_dauða = | stjórnmálaflokkur = | þekktur_fyrir = | þjóderni = [[Danmörk|Danskur]] | starf = Sjómaður, ævintýramaður | laun = | trú = | háskóli = | maki = Nora Corbett (g. 1831) | börn = | foreldrar = | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = | undirskrift = }} '''Jørgen Jørgensen''' (fæddur [[29. mars]] [[1780]] í [[Kaupmannahöfn]] í [[Danmörk]]u – látinn [[20. janúar]] [[1841]] í [[Hobart]] í [[Tasmanía|Tasmaníu]]), sem í [[talmál|daglegu tali]] er kallaður '''Jörundur hundadagakonungur''', var [[Danmörk|danskur]] sjómaður og ævintýramaður sem réð í stuttan tíma árið 1809 yfir Íslandi sem „verndari og hæstráðandi“ landsins eftir að hafa framið valdarán gegn dönskum stjórnvöldum. Jørgen bjó í [[Bretland]]i framan af og dáðist að öllu sem enskt var. Síðar þvældist hann inn í Íslandsævintýri sitt og varð þar „[[þjóðhöfðingi|hæstráðandi til sjós og lands]]“ (nokkurs konar ígildi [[konungur|konungs]]) um nokkurra vikna skeið og er viðurnefni hans á Íslandi dregið af því að þetta bar til um [[hundadagar|hundadagana]]. Eftir að hann var fluttur aftur til Bretlands var hann meira og minna fangi, vegna þess að hann var forfallinn [[spilafíkn|spilafíkill]] og greiddi sjaldan skuldir sínar. Að lokum var hann fluttur sem fangi til [[Ástralía|Ástralíu]]. Hann fékk frelsi nokkrum árum áður en hann dó. == Nám og störf == Jørgen Jørgensen var sonur konunglegs úrsmiðs í [[Kaupmannahöfn]], sem var mikils metinn maður. Vegna þess að drengurinn var haldinn mótþróa gegn því skólanámi, sem honum var ætlað, sendi faðir hans hann á sjóinn og kom honum í [[siglingar]] og nám í [[siglingafræði]] á breskum [[kaupskip]]um þegar hann var um 15 ára aldur. Hann var fullnuma fyrir tvítugt. Þá gekk hann í breska flotann og var á nokkrum [[herskip]]um. Eftir það á kaupskipum og [[rannsóknarskip]]um, sem sigldu til [[Ástralía|Ástralíu]]. Hann var á skipinu Lady Nelson, sem fann sundið á milli meginlands Ástralíu og Van Diemens-lands, eins og [[Tasmanía]] hét þá. Síðar varð hann fyrsti stýrimaður á Lady Nelson og flutti skipið fanga frá [[Bretland]]i til Ástralíu. Einnig voru framkvæmdar mælingar við strendur Ástralíu. Eftir þetta varð hann skipstjóri á [[selveiðiskip]]i og svo stýrimaður á [[hvalveiðiskip]]i. Þannig þvældist hann um mikinn hluta heimsins til sumarsins [[1806]] er hann kom til [[London]]. Þar tókst honum að komast í kynni við mennta- og vísindafrömuðinn Sir [[Joseph Banks]], sem var góðkunningi konungsins og ráðgjafi hans í vísindalegum málefnum. Vináttu þeirra lauk eftir Íslandsævintýri Jörundar nokkrum árum síðar. [[Mynd:Francis Sartorius II (c.1777-c.1831) - HMS 'Sappho' Capturing the Danish Brig 'Admiral Jawl', 2 March 1808, Ships Engaged - BHC0582 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|HMS 'Sappho' náði skipi Jørgensen, 'Admiral Juul', á vald sitt þann 2. mars 1808]] Eftir þetta fór hann til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]], sem hann hafði ekki séð síðan á unglingsárum sínum. Á þessum tíma áleit Jörgensen sig eiginlega breskan sem átti eftir að reynast honum erfitt. Í ágúst 1807, gerðu bresk herskip árás á Kaupmannahöfn og hertóku borgina eftir þriggja vikna umsátur. Í kjölfarið hertóku Bretar þau skip sem þeim þótti einhvers virði og yfirgáfu Danmörku. Í kjölfarið sögðu Danir Englandi stríð á hendur og allir Danir á aldrinum 18 til 50 ára voru gerðir [[Herskylda|herskyldir]] og þar með sat Jørgensen fastur. Sem reyndur sjómaður og skipstjórnandi var hann skikkaður til að gerast skipstjóri á dönsku herskipi sem hét ''Admiral Juul''. Þann 2. mars 1808 lenti hann í sjóorustu við breska skipið ''Sappho'' og gafst upp eftir um hálftíma bardaga. Vegna tengsla sinna við Bretland þótti ýmsum Dönum grunsamlegt þegar skip Jørgensen lenti í höndum óvinanna og var jafnvel talinn föðurlandssvikari í Danmörku. Í Bretlandi fékk hann að ganga laus þó honum hafi verið bannað að yfirgefa landið. == Íslandsferðir == [[Mynd:Flag of Jørgen Jørgensen (1809).png|thumb|right|alt=Dökkblár fáni með með þremur hvítum þorskfiskum í efri stangarreit|Fáni Jörundar í embætti hans sem þjóðhöfðingja Íslands.]] Á meðan dvöl Jørgensen á Englandi stóð heyrði hann af því að vöruskortur væri mikill á Íslandi vegna stríðsátaka í Evrópu. Hann kom sér í kynni við sápukaupmanninn Samuel Phelps og skipulagði með honum kaupför til Íslands í þeim tilgangi að kaupa [[tólg]] eða [[mör]] til [[sápugerð]]ar. Hann taldi Phelps trú um að hann yrði honum mikils virði, meðal annars sem túlkur, en greindi ekki frá því að hann væri stríðsfangi í [[farbann]]i. Skipið ''Clarence'' var tekið á leigu til fararinnar. Jörundur fór með sem [[túlkur (starf)|túlkur]], en fulltrúi Phelps hét Savignac. Þeir sigldu frá [[Liverpool]] í [[desember]] [[1808]] og komu til [[Hafnarfjörður|Hafnarfjarðar]] í janúar [[1809]]. Ástandið á Íslandi var ekki jafn slæmt og Jørgensen hafði talið. Á þeim tíma var Íslendingum þá enn bannað að versla við aðra en danska þegna og reyndu embættismenn, með tilstuðlan kaupmanna, að koma í veg fyrir að breska skipið gæti nokkuð selt af vörum sínum. Savignac var ekki tilbúin að gefa eftir og neyddi embættismenn að gefa út undanþágu. Vörum var umskipað og sat Savignac eftir til að selja vörur á meðan ''Clarence'' hélt til Englands. Nú var ráðgerð ný ferð. Að þessu sinni var Phelps sápukaupmaður með í för og var hann studdur af Sir Joseph Banks og jafnvel af flotamálaráðuneytinu og verslunarráðuneytinu. Phelps lánaði Jörundi 1000 [[sterlingspund|pund]] til þess að losa hann úr [[skuld]]um, en um leið tókst Jörundi að slá hina og þessa kunningja sína um 360 pund að [[lán]]i, svo að hann var með fullar hendur fjár. Að þessu sinni hét skipið ''Margaret & Anne'' og var látið úr höfn frá [[Gravesend]] snemma laugardags þann [[3. júní]] [[1809]]. Skipið kom til [[Reykjavík]]ur miðvikudaginn [[21. júní]]. Þá kom í ljós að undanþágan sem Savignac hafði kríað út fyrr á árinu var ekki mikils virði og hafði lítið selst af þeim vörum. [[Frederik Christopher Trampe|Trampe greifi]] ítrekaði bann við verslun. Jörundur, Phelps og Savignac töldu sig illa svikna og ákváðu þeir í kjölfarið að taka völdin í eigin hendur. == Byltingin == {{wikiheimild|Höfundur:Jörundur hundadagakonungur|Jörundi hundadagakonungi}} [[Frederik Christopher Trampe|Trampe greifi]], sem var æðsti fulltrúi danskra yfirvalda á þessum tíma var handtekinn sunnudaginn [[25. júní]] og geymdur um borð í ''Margaret & Anne''. Mánudaginn þann [[26. júní]] [[1809]] var hengd upp auglýsing undirrituð af Jörundi. Hún var í 11 liðum undir fyrirsögninni PROCLAMATION (sem er enska og þýðir „yfirlýsing“) og var svohljóðandi: <div style="background: #EEEEEE; border: 1px solid #cccccc; padding: 2em; margin: 2em; font-style: italic;"> # Allur danskur myndugleiki er upphafinn á Íslandi. # Allir Danskir ellegar faktórar, sem standa í sambandi með dönskum handelshúsum, skulu vera hver í sínu húsi og ekki upp á nokkurn máta láta sjá sig á götunum, heldur ekki að hafa samtal, eða senda skrifleg eða munnleg boð hver til annars né taka á móti slíku án þess að þeir hafi leyfi þar til. # Allir danskir embættismenn skulu vera um kyrt í sínu eigin húsi, og eru undir sömu skilmálum sem hinir í undangangandi paragraph. # Allslags vopn án undantekningar, svo sem byssur, pístólur, korðar, lángir knífar (Dolk) eður ammunition skulu án tafar afhendast. # Sé svo að nokkur af landsins innbyggjurum, kvenfólk eða börn, skulu fara sendiferð milli Danskra án leyfis, eiga þeir að straffast sem stjórnarstandsins fjandmenn, samt sem áður, ef barnið ekki veit af, að það hafi drýgt yfirsjón, þá skal sú persóna, sem sendi það, straffast í þess stað. # Allir lyklar til opinberra, einnig privat pakkhúsa og krambúða, skulu afhendast; allir peningar og bankoseðlar, sem annaðhvort tilheyra kónginum ellegar þeim faktórum, sem eru í sambandi með dönskum höndlunarhúsum, skulu geymast strax undir loku og lás og lyklarnir afhendast ásamt öllum reikningskapar bókum, protokollum og pappírum, sem tilheyra kónginum og faktórum, er meðhöndlast upp á líkan máta. # Til að uppfylla þessi boð gefst yður hér í Reykjavík hálfur þriðji tími, í Hafnarfirði 12 tímar, en síðar meir skal nauðsynleg ráðstöfun ské á öðrum fjærliggjandi stöðum. # Allir innfæddir, börn og kvenfólk, hverir sem eru og hverjum sem til heyra, - allir innfæddir embættismenn, - hafa fyrir eingu að óttast, og skulu meðhöndlast á bezta hátt, þó með því skilyrði, að þeir ekki brjóti gegn áðurnefndum skipunum. # Sé þessum vorum boðum strax að fullu hlýtt, mun það að miklum hluta hlífa við óþarfa mælgi og blóðsúthellingu, en skyldi einn eður annar, hver sem er, breyta öðruvísi en hér er fyrirskipað verður hann að skyndingu fastur settur, heimtast fyrir stríðsrétt, og á að skjótast innan tveggja tíma, ef hann hefir brotið. # Þegar öllu hér að framan skrifuðu er fram fylgt, verður útgefin opinber auglýsing, af hverju Íslenzkir munu fá að sanna, að ekkert annað er tilgangurinn hér við en þeirra eigið gagn, og að þetta er fyrirtekið einungis til að gera þá vissa um frið og fullsælu, er Íslendingar munu varla hafa þekt á hinum seinni árum. # Þessi auglýsing skal verða skriflega til kynna gefin, hvar sem verður, svo Íslenzkir fái séð, að ekkert verði gert, er hindri frjálsræði þeirra, eður á nokkurn hátt (geti) orðið þeim að skaða. Geti nokkur með rökum sannað, að einhver hafi brotið á móti þessari auglýsingu, þá skal sá hljóta verðlaun af 50 rd. ::Reykjavík, þann 26ta Júnii 1809. ::::::'''Jörgen Jörgensson''' </div> Seinni auglýsingin var í 20 greinum og hófst þannig: ''Ísland er laust og liðugt frá Danmerkur Ríkisráðum.'' Einnig þessi auglýsing var undirrituð af Jörgen Jörgensen. Þannig var fyrsta sjálfstæðisyfirlýsing Íslands orðin að veruleika. Þann [[11. júlí]] birtist enn ein auglýsing og var fyrsta grein hennar þannig að loknum talsverðum formála: (... Það gjörist þess vegna hérmeð heyrum kunnugt) :''1. Að Vér, Jörgen Jörgensen, höfum tekið að Oss Landsins Stjórn sem þess Forsvarsmaður, þartil að regluleg Landstjórn er ákvörðuð, með Fullmagt að færa Stríð og semja Frið við útlenska Stjórnarherra. '' Undirskriftin var: '''''Reykjavík þann 11. júlí 1809, Útgefið undir Vorri Hendi og Signeti, Jörgen Jörgensen, Alls Íslands Verndari og Hæstráðandi til Sjós og Lands.''''' Varnir landsins voru treystar með því að Phelps, sápuframleiðandi, lét byggja [[virki]], sem kallað var [[Phelpsvirki]] á batteríinu niðri á [[Klöpp]], sem var fyrir neðan og vestan fyrrverandi Útvarpshús við [[Skúlagötu]]na í [[Reykjavík]]. Þessi klöpp og umhverfi hennar er nú allt komið undir mikla [[landfylling]]u neðan við Skúlagötu. Í virki þessu áttu að verða sex [[Fallbyssa|fallbyssur]]. Yfir því blakti [[fáni]]nn sem Jörundur hafði sjálfur hannað: Blár, með þrjá hvíta, flatta þorska. == Til Bretlands aftur == [[Bylting]]unni lauk eftir tæpa tvo mánuði. [[England|Breska]] [[herskip]]ið Talbot kom inn til [[Hafnarfjörður|Hafnarfjarðar]] og fengu þeir þar fréttir af ástandinu. Hraðaði skipstjórinn sér þá til [[Reykjavík]]ur og kallaði Phelps og Jörund fyrir sig. Að kvöldi sama dags tókst Trampe greifa að flýja frá borði á ''Margaret & Anne'' og komst hann um borð í ''Talbot''. Þann [[19. ágúst]] flutti Jörundur sig um borð í ''Margaret & Anne'' og völdum hans var lokið á [[Ísland]]i. Skipið fór þó ekki af stað til Bretlands næstu daga vegna slæms veðurs. Þann [[22. ágúst]] undirrituðu Jones, skipherra á ''Talbot'', Samuel Phelps, [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] [[etatsráð]] og [[Stefán Stephensen]] amtmaður samkomulag um að allar auglýsingar og aðgerðir Jörundar skyldu ógildar með öllu. [[25. ágúst]] var svo haldið af stað til [[Bretland]]s og voru bæði Trampe greifi og Jörundur fluttir út nauðugir, Trampe um borð í ''Margaret & Anne'', en Jörgensen um borð í skipinu ''Orion'', sem var skip Trampes. Áhöfn ''Orions'' var fangar um borð í ''Margaret & Anne''. Þeim líkaði vistin illa og kveiktu þeir í ullarfarmi skipsins strax á öðrum degi siglingarinnar. Varð uppi fótur og fit um borð og skipstjórinn var ófær um að halda stjórn. ''Orion'' var talsvert á eftir, en er það bar að, tók Jörundur að sér stjórn hins brennandi skips og reyndi hvað hann gat til að bjarga því, en það var um seinan. Áhöfnin bjargaðist hins vegar öll yfir í ''Orion'', sem nú var snúið til baka til Reykjavíkur. Þetta var mikið björgunarafrek og hlaut Jörundur af þessu nokkurn heiður. Nú var umskipað í Reykjavíkurhöfn. ''Talbot'' var ekki farið og tók Jones skipherra Trampe greifa og fleiri um borð í herskipið, en á ''Orion'' voru Jörundur, Phelps og fleiri. ''Orion'' sigldi beina leið til London, en Talbot kom ekki þangað fyrr en tveimur vikum síðar. Skömmu eftir það var Jörundur handtekinn. Ekki fyrir að hafa gert uppreisnina á Íslandi, heldur fyrir að hafa brugðist heiðursmannsloforðinu um að halda kyrru fyrir sem [[stríðsfangi]]. Í [[fangelsi]]nu kynntist hann argasta lýð og meðal annars lærði hann þar [[fjárhættuspil]] og ýmis svindlbrögð og var eftir það forfallinn [[spilafíkn|spilafíkill]]. Eftir fimm vikur í þessu [[fangelsi]] var kveðinn upp dómur yfir honum. Hann skyldi vera fangi um borð í fangaskipi með öðrum [[stríðsfangi|stríðsföngum]]. Kröfum um að framselja hann til [[Danmörk|Danmerkur]] var alfarið hafnað. == Fangi == Í október [[1809]] var Jörgensen fluttur um borð í fangaskipið Bahamas. Þetta var frekar lítið skip en þó voru um borð 800 fangar af ýmsu þjóðerni. Margir þeirra voru [[Danmörk|danskir]] stríðsfangar eins og hann, en það var honum frekar andstætt, því að allir Danir voru honum ævareiðir fyrir að láta Breta ná [[herskip]]inu Admiral Juul. Þarna var hann fangi í tæpt ár og notaði tímann til að skrifa, en hann var allafkastamikill [[rithöfundur]], þó að deila megi um gæðin. Hann var látinn laus af skipinu í [[september]] [[1810]] gegn drengskaparheiti um að halda kyrru fyrir í [[Reading, Berkshire|Reading]], sem er smáborg um 65 km vestan við [[London]]. Í Reading hélt hann áfram [[ritstörf]]um og lét gefa út eftir sig eitt og annað. Hann kom sér í mjúkinn hjá [[yfirstétt]]arfólki, ævinlega tungulipur. Mörgum þótti upphefð í því að fá að kynnast þessum ævintýramanni. Þarna sat hann í farbanni þar til í júlí [[1811]], að hann var látinn laus. Hann fór beina leið til [[London]] og lifði þar í sukki og svalli og sólundaði öllum eigum sínum og safnaði [[skuld]]um fram á árið [[1812]]. Þá var honum varpað í skuldafangelsi. Þar gengu menn „frjálsir“ en urðu að greiða fyrir veru sína. Í þessu „fangelsi“ hitti hann fyrrum félaga frá Íslandsferðinni, því að þar var Savignac fyrir og hafði það nokkuð gott. En Jörgensen var haldinn slíkri spilafíkn, að í stað þess að greiða skuldir sínar og kaupa sig þannig lausan, spilaði hann öllu fé frá sér hvað eftir annað. == Njósnari Breta == Fyrir tilviljanir og heppni tókst honum að ná eyrum valdamanna, sem urðu honum hjálplegir á æðstu stöðum. Honum var falið að gerast [[njósnari]] fyrir Breta á [[meginland]]i [[Evrópa|Evrópu]]. Hafði hann nú fullar hendur fjár og allar skuldir hans voru greiddar fyrir hann. Hann lagðist beint í sukkið aftur og sinnti ekki störfum sínum á meðan utanríkisráðuneytið hélt að hann væri að njósna í Evrópu. Það var ekki fyrr en á miðju ári [[1815]], sem hann fór til að sinna þeim störfum. Þá voru [[Napóleon]]sstríðin í fullum gangi og hann reyndi að ná sambandi við [[Arthur Wellesley, hertogi af Wellington|Wellington]] hershöfðingja, sem hann hafði kynnst áður, en það tókst ekki. Hann var félaus í [[Frakkland]]i, en átti að vera í [[Þýskaland]]i og þar biðu laun hans. Þangað komst hann með því að ljúga sér út fé hvar sem hann fór. Í [[Berlín]] lifði hann hátt og tókst að komast í mjúkinn hjá aðlinum. Þaðan fór hann til [[Dresden]] og lenti þar enn á ný í spilasolli og að lokum flúði hann skuldir sínar fótgangandi og komst til [[Hamborg]]ar. Bretar voru ánægðir með upplýsingar hans og borguðu honum vel fyrir njósnirnar. Þessu fór fram til [[1817]], en þá fór hann aftur til London. Hann skrifaði ritgerðir um [[smygl|vörusmygl]] og um [[skattur|skattsvik]] og fékk vel greitt fyrir þær frá utanríkisráðuneytinu. Hann lét gefa út [[ferðabók]] sína, sem þótti léleg. == Newgatefangelsi == Aldrei gat hann haldið sér frá spilum og nú lenti hann í fangelsi vegna skulda fyrir alvöru. Hann var settur í [[Newgatefangelsi]]ð, sem veitti honum ekkert frelsi eins og hann hafði notið í hinu fyrra. Hann komst í starf á [[sjúkradeild]] fangelsisins og stóð sig vel þar. Þarna var hann í nokkur ár, en [[1821]] í nóvember var hann látinn laus með því skilyrði að hann yfirgæfi [[Bretland]] áður en mánuður væri liðinn. Að sjálfsögðu stóð hann ekki við það og breytti í engu lifnaðarháttum sínum. Svo að hann lenti aftur í Newgate í október [[1822]]. == Ástralía == Í árslok [[1825]] var Jörgensen fluttur um borð í [[fangaskip]] og var áfangastaður [[Nýja Suður-Wales]]. En hann fékk því framgengt að hann var fluttur um borð í annað skip, sem fór til [[Van Diemensland]]s [[Tasmanía|(Tasmaníu)]]. Það skip hét Woodman. Á leiðinni var hann aðstoðarmaður skipslæknisins og stundaði jafnframt [[njósnir]] fyrir skipstjórann. Þegar til Hobart kom þótti honum mikið til um þá breytingu, sem orðin var frá því hann var þar við rannsóknir í óbyggðum aldarfjórðungi fyrr. Nú var þarna 8000 manna bær. Hann fékk meðmæli frá skipstjóranum til landsstjórans og var vægt tekið á honum. Honum tókst að vinna sig upp í [[Hobart]] og fékk stöðu sem eftirlitsmaður með hinum föngunum. Síðar varð hann lögregluþjónn í Hobart og giftist þar. Kona hans var [[Írland|írsk]] og hét Nora Corbett. Að sjálfsögðu var hún fangi eins og hann. Þau giftu sig í janúar [[1831]]. Það var víst ekki hamingjuríkt hjónaband. Hann sagði af sér lögregluþjónsstöðunni og þau fóru bæði að lifa í slarki og drykkjuskap. Jörgensen vann við skriftir og liggur ýmislegt eftir hann frá þessum tíma. Þau bjuggu í húsi númer 4 við Watchorn stræti. Jörgensen var greiddur út 200 punda arfur frá [[Kaupmannahöfn]] (líklega eftir föður hans). Einhvern tíma um [[1835]] fór hann fram á að vera [[náðun|náðaður]] og var það veitt, þó með því skilyrði, að hann kæmi aldrei aftur til [[Bretland]]s. En hann mátti fara hvert annað sem honum sýndist og var frjáls eftir það. Hann fór þó hvergi. Kona hans dó [[17. júlí]] [[1840]] og hann lifði áfram sama slarklifnaði og fyrr. Hann dó í Hobart [[20. janúar]] [[1841]] á 61. aldursári. Sagt er að hann eigi afkomendur í [[Ástralía|Ástralíu]]. Jörundur var grafinn við hlið Nóru konu sinnar i grafreit kaþólikka í Hobart. Árið 1911 var kirkjugarðurinn aflagður og reistur heimavistarskóli yfir grafstæðin. Þá voru þau bein sem lágu ómerkt í garðunum grafin upp, sett í kassa og jarðsett að nýju við hlið skólahússins. Þar er því að líkindum að finna jarðneskar leyfar Jörundar undir litlum minningarsteini. Síðar var gert bílastæði kennara á þessum stað og stendur steinninn í útjarðri þess. Á honum er að finna eftirfarandi áletrun: "In our labour rest most sweet/Grateful coolness in your heat./Solace found in your mind. - Here lie the remains of unknown Tasmanian Catholics (1825-1870)" == Heimildir == {{wikisource|The Convict King|The Convict King}} *[[Enginn ræður för, reisubók úr neðra]] eftir [[Runólfur Ágústsson|Runólf Ágústsson]], [[Veröld]], [[Reykjavík]] [[2009]]. *[[Jörundur hundadagakongur (bók)|Jörundur hundadagakongur]] eftir [[Rhys Davies]] (Rvk. [[1943]]) *[[Íslandskóngur]] ([[ævisaga|sjálfsævisaga]]), R. [[1974]] *[[Saga Jörundar hundadagakóngs]] eftir [[Jón Þorkelsson]], [[Kaupmannahöfn]] [[1892]] *[[Sjálfstæði Íslands 1809]] eftir [[Helgi P. Briem|Helga P. Briem]], [[Hið Íslenzka þjóðvinafélag]] [[Reykjavík]] [[1936]]. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=418362&pageSelected=0&lang=0 ''Kvonfang og ævilok Jörundar hundadagakonungs''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1954]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://www.facebook.com/photo.php?fbid=189234643515&set=a.183552378515.126820.183362388515&type=1&theater Grafstæði Jörundar?] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=001169985 Aðkomumaður í Íslandssögunni, Andvari, 1. tölublað (01.01.2010)] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Danskir sjómenn]] [[Flokkur:Þjóðhöfðingjar Íslands]] {{fd|1780|1841}} {{Gæðagrein}} </noinclude> 2q9wobbkw8cdk4y6knfj3eopv0i92r0 0 4921 1952341 1932882 2026-03-28T11:53:51Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952341 wikitext text/x-wiki :''Fyrir rómverska guðinn, sjá [[Júpíter (guð)]].'' {{reikistjarna | nafn = Júpíter | tákn = [[Mynd:Jupiter symbol (bold).svg|24px|alt=♃|Stjörnufræðitákn Júpíters]] | bakgrunnur = LightGoldenrodYellow | mynd = Jupiter by Cassini-Huygens.jpg | myndatexti = Samsett mynd frá [[Cassini–Huygens|Cassini-geimfarinu]]. Dökki bletturinn er skuggi tunglsins [[Evrópa (tungl)|Evrópu]]. | sporbaugur_H =<ref name=horizons>{{H-vefur | nafn = Yeomans| eiginnafn = Donald K.|dagsetning = 2006-07-13 |url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=5 |titill = HORIZONS Web-Interface for Jupiter Barycenter (Major Body=5)|publisher = [[JPL Horizons On-Line Ephemeris System]] | dags skoðað = 2007-08-08}}</ref><ref name=barycenter>Upplýsingar um sporbraut miðast við samþungamiðju Júpíterkerfisins fremur en miðju reikistjörnunnar. Það er vegna þess að samþungamiðjan er stöðugri en miðja reikistjörnunnar sem verður fyrir þyngdaráhrifum af tunglunum.</ref> | viðmiðunartími = [[J2000]] | forskeyti_nándogfirrð = Sól | firrð = 816.520.800 km | nánd = 740.573.600 km | hálfur_langás = 778.547.200 km | miðskekkja = 0,048775 | brautarhalli = {{einfaldur listi | * 1,305° miðað við [[sólbaugur|sólbaug]] * 6,09° miðað við miðbaug sólar * 0,32° miðað við [[Fastaslétta|fastasléttu]]<ref name=meanplane>{{H-vefur |date=2009-04-03 |titill=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter |url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif |dags skoðað=2009-04-10}} (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] written by Aldo Vitagliano; see also [[Invariable plane]])</ref> }} | rishnútslengd = 100,492° | stöðuhorn_nándar = 275,066° | meðalbrautarhorn = 18,818° | umferðartími = {{einfaldur listi | * 4.332,59&nbsp;[[sólarhringur|d]] * 11,8618&nbsp;[[ár]] * 10.475,8 Júpítersdagur<ref name="planet_years">{{H-vefur|url = http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm | titill = Rotation Period and Day Length| nafn = Seligman | eiginnafn = Courtney| dags skoðað = 2009-08-13}}</ref> }} | sólbundinn_umferðartími = 398,88&nbsp;days<ref name="fact">{{H-vefur|url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html|titill = Jupiter Fact Sheet|útgefandi = NASA|nafn = Williams|eiginnafn = Dr. David R.|dags skoðað = 2007-08-08|dagsetning = 16. nóvember 2004}}</ref> | meðalhraði = 13,07&nbsp;km/s<ref name="fact" /> | tungl = [[Tungl Júpíters|67]] | pólfletja = 0,06487 ± 0,00015 <!-- calculated from data in ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" --> | miðbaugsgeisli = {{einfaldur listi | * 71.492 ± 4&nbsp;km<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007">{{H-tímarit|nafn=Seidelmann o.fl.|titill=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|tímarit=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|dagsetning=júlí 2007|árgangur=98|tölublað=3|blaðsíður=155-180|url=http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs10569-007-9072-y}}</ref><ref name=1bar>Refers to the level of 1 bar atmospheric pressure</ref> * 11,209 [[Jörðin|jarðir]] }} | heimskautageisli = {{einfaldur listi | * 66.854 ± 10&nbsp;km<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /><ref name=1bar/> * 10,517&nbsp;jarðir }} | mean_radius = 69.911 ± 6&nbsp;km<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /><ref name=1bar/> | flatarmál_yfirborðs = {{einfaldur listi | * 6,1419×10¹⁰&nbsp;km²<ref name=1bar/><ref name="nasafact">{{H-vefur |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Jupiter&Display=Facts |titill=Solar System Exploration: Jupiter: Facts & Figures |work=NASA |date=7 May 2008}}</ref> * 121,9 jarðir }} | rúmmál = {{einfaldur listi | * 1,4313×10¹⁵&nbsp;km³<ref name="fact" /><ref name=1bar/> * 1321.3&nbsp;jarðir }} | massi = {{einfaldur listi | * 1,8986×10²⁷&nbsp;kg<ref name="fact" /> * 317,8&nbsp;jarðir * 1/1047 sól<ref name=ssd-constants>{{H-vefur |titill=Astrodynamic Constants |publisher=JPL Solar System Dynamics |date=2009-02-27 |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?constants | dags skoðað = 2007-08-08}}</ref> }} | þéttleiki = 1,326&nbsp;g/cm³<ref name="fact" /><ref name=1bar/> | þyngdarafl = 24,79&nbsp;m/s²<ref name="fact" /><ref name=1bar/> <br /> 2,528&nbsp;[[Þyngdarhröðun|g]] | lausnarhraði = 59,5&nbsp;km/s<ref name="fact" /><ref name=1bar/> | stjarnbundinn_dagur = 9,925&nbsp;[[Klukkustund|k]]<ref>{{H-vefur |author = Seidelmann, P. K.; Abalakin, V. K.; Bursa, M.; Davies, M. E.; de Burgh, C.; Lieske, J. H.; Oberst, J.; Simon, J. L.; Standish, E. M.; Stooke, P.; Thomas, P. C. |year = 2001|url = http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |titill = Report of the IAU/IAG Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites: 2000 |publisher = HNSKY Planetarium Program | dags skoðað = 2007-02-02}}</ref> (9 k 55 m 30 s) | snúningshraði = 12,6&nbsp;km/s <br /> 45,3&nbsp;km/klst | möndulhalli = 3,13°<ref name="fact" /> | stjörnulengd_norðurpóls = 268,057°<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /> | stjörnubreidd = 64,496°<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /> | endurskinshlutfall = 0,343 (Bond) <br /> 0,52 (gagnsk.)<ref name="fact" /> | sýndarbirta = -1.6 til -2.94<ref name="fact" /> | hornstærð = 29.8" — 50.1"<ref name="fact" /> | hitanafn1 = 1 bar | lægsti1 = | meðal1 = 165&nbsp;[[Kelvin|K]]<ref name="fact" /> | hæsti1 = | hitanafn2 = 0,1 bar | lægsti2 = | meðal2 = 112&nbsp;K<ref name="fact" /> | hæsti2 = | lofthjúpur_H = <ref name="fact" /> | loftþrýstingur = 20–200&nbsp;[[Paskal|kPa]]<ref>{{H-tímarit |höfundur=Anonymous|titill=Probe Nephelometer |tímarit=Galileo Messenger|publisher=NASA/JPL |mánuður=March|ár=1983|tölublað=6 |url=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html | dags skoðað = 2007-02-12}}</ref> (skýjalag) | stigulshæð = 27&nbsp;km | samsetning_lofthjúps = <table> <tr><td> 89,8±2,0%</td><td>[[vetni]] (H₂) </td></tr><tr><td> 10,2±2,0%</td><td>[[helín]] </td></tr><tr><td> ~0,3%</td><td>[[metan]] </td></tr><tr><td> ~0,026%</td><td>[[ammóníak]] </td></tr><tr><td> '''Ís''':</td><td> </td></tr><tr><td> </td><td>[[ammóníak]] </td></tr><tr><td> </td><td>[[vatn]] </td></tr></table> }} '''Júpíter''' er fimmta [[reikistjarna]]n frá [[sólin|sólu]] talið og sú stærsta, en einnig sú innsta af [[gasrisi|gasrisum]] [[sólkerfið|sólkerfisins]]. [[rúmmál|Heildarrúmmál]] Júpíters er meira en samanlagt rúmmál allra hinna reikistjarnanna og [[massi]] hans er 2,5 sinnum meiri en samanlagður massi þeirra allra. Júpíter er þriðji bjartasti náttúrulegi hluturinn sem sést á næturhimni Jarðar, á eftir [[Tunglið|Tunglinu]] og [[Venus (reikistjarna)|Venus]]. Júpíter er nefndur eftir [[Júpíter (guð)|rómverskum konungi guðanna]] vegna stærðar sinnar. Í [[Kína|kínverskri]], [[japan]]skri, [[Kórea|kóreskri]] og [[víetnam]]skri menningu er hann nefndur „viðarstjarnan“, byggt á [[Frumefnin fimm|frumefnunum fimm]].<ref>{{cite book |first=Jan Jakob Maria |last=De Groot |year=1912 |title=Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism |work=American lectures on the history of religions |volume=10 |page=300 |publisher=G.P. Putnam's Sons |url=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 |access-date=January 8, 2010}}</ref><ref>{{cite book |first=Thomas |last=Crump |year=1992 |title=The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan |url=https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum |url-access=limited |work=Nissan Institute/Routledge Japanese studies series |pages=[https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum/page/n53 39]–40 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-05609-0}}</ref><ref>{{cite book |first=Homer Bezaleel |last=Hulbert |year=1909 |title=The passing of Korea |page=[https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog/page/n538 426] |publisher=Doubleday, Page & Company |url=https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog |access-date=January 8, 2010}}</ref> Efni Júpíters er að mestu gas, en fyrir innan allt þetta gas er lítill kjarni úr þyngri efnum.<ref name="coreuncertainty_2004">{{cite journal |author=Saumon, D. |author2=Guillot, T. |title=Shock Compression of Deuterium and the Interiors of Jupiter and Saturn |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-07-10_609_2/page/1170 |journal=The Astrophysical Journal |volume=609 |issue=2 |pages=1170–1180 |year=2004 |bibcode=2004ApJ...609.1170S |doi=10.1086/421257 |arxiv=astro-ph/0403393|s2cid=119325899 | issn=0004-637X}}</ref> Líkt og á öðrum risaplánetum er ekkert skilgreint fast yfirborð á Júpíter. Samdráttur fastefnis á Júpíter myndar meiri hita en hann fær frá Sólinni. Gasský hans eru úr mörgum mismunandi efnasamböndum, þar á meðal [[vetni]], [[helíum]], koltvísýringi, vatnsgufu, [[metangas]]i, ammoníakís og ammóníumhýdrósúlfíði. Algengasta efnið er vetni, en helín myndar fjórðung massa hans og tíunda hluta ummálsins. Snúningur Júpíters fletur hann aðeins út. Sýnilegt einkenni á gashjúpnum umhverfis Júpíter er að hann skiptist í mislita borða eftir breiddargráðum, en á mótum þeirra sjást kvikur og hringiður. [[Stóri rauði bletturinn]] á Júpíter er risastormur sem hefur verið til að minnsta kosti frá 17. öld þegar hann sást fyrst í [[sjónauki|sjónauka]]. Það tekur Júpíter 10 klukkustundir að snúast um sjálfan sig. Eitt ár á Júpíter (sá tími sem það tekur hann að fara einn hring um sólu) er jafnlangt og 11,9 ár á jörðinni. <!--Vil ekki taka út, en hvað er þetta?: Tími sem tekur að senda boð til jarðar · 76,5 mínútur (mismunandi eftir fjarlægð)--> Umhverfis Júpíter er ógreinilegur [[plánetuhringur]] og öflugt [[segulsvið]]. [[Segulhvolfshali]] Júpíters er nær 800 milljón km að lengd og nær alla leið að sporbraut [[Satúrnus (reikistjarna)|Satúrnusar]]. Júpíter hefur í það minnsta 80 þekkt [[tungl Júpíters|tungl]], en líklega eru þau miklu fleiri.<ref name="80moons">[https://www.smithsonianmag.com/smart-news/amateur-astronomer-discovers-new-moon-orbiting-jupiter-180978258/ Amateur Astronomer Discovers New Moon Orbiting Jupiter], Smithsonian Magazine, 22. júlí, 2021</ref> Þau þekktustu og stærstu eru [[Íó (tungl)|Íó]], [[Evrópa (tungl)|Evrópa]], [[Ganýmedes (tungl)|Ganýmedes]] og [[Kallistó (tungl)|Kallistó]], sem [[Galileo Galilei]] uppgötvaði á 17. öld. Stærsta tunglið, Ganýmedes, er stærra en reikistjarnan [[Merkúr (reikistjarna)|Merkúr]]. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.stjornuskodun.is/jupiter Stjörnufræðivefurinn: Júpíter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412084521/http://www.stjornuskodun.is/jupiter |date=2010-04-12 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=418434&pageSelected=11&lang=0 ''Risinn meðal jarðstjarnanna''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1955] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202531/http://timarit.is/?issueID=418434&pageSelected=11&lang=0 |date=2016-03-05 }} {{sólkerfisfótur}} [[Flokkur:Sólkerfið]] [[Flokkur:Júpíter]] [[Flokkur:Reikistjörnurnar]] 5j63zetc887dygm577b95m61gb0gmd9 0 8336 1952313 1945705 2026-03-28T10:42:38Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 3 heimildum og merki 6 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952313 wikitext text/x-wiki {{Aðgreiningartengill|Jón Sigurðsson|Jón Sigurðsson}} {{Forsætisráðherra | nafn = Jón Sigurðsson | mynd = Sigurðsson by Þorláksson.jpg | myndatexti1 = Málverk [[Þórarinn B. Þorláksson|Þórarins B. Þorlákssonar]] af Jóni Sigurðssyni. | titill= [[Forseti Alþingis]] | stjórnartíð_start = 2. júlí 1849 | stjórnartíð_end = 10. ágúst 1853 | stjórnartíð_start2 = 1. júlí 1857 | stjórnartíð_end2 = 17. ágúst 1857 | stjórnartíð_start3 = 1. júlí 1867 | stjórnartíð_end3 = 1877 | fæðingarnafn = Jón Sigurðsson | fæddur = 17. júní 1811 | fæðingarstaður = [[Hrafnseyri]] í [[Arnarfjörður|Arnarfirði]] á [[Vestfirðir|Vestfjörðum]], [[Ísland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1879|12|7|1811|6|17}} | dánarstaður = [[Kaupmannahöfn]], [[Danmörk]]u | þekktur_fyrir = Að vera leiðtogi íslensku sjálfstæðisbaráttunnar á 19. öld. | starf = Ritstjóri, stjórnmálamaður | háskóli = [[Kaupmannahafnarháskóli]] | maki = [[Ingibjörg Einarsdóttir]] (g. 1845) | foreldrar = Sigurður Jónsson og Þórdís Jónsdóttir |AÞ_CV = 6 |AÞ_frá1 = 1845 |AÞ_til1 = 1879 |AÞ_kjördæmi1= [[Ísafjarðarsýsla|Ísafj.]] |undirskrift = Jón Sigurðsson undirskrift.png }} '''Jón Sigurðsson''' (17. júní 1811 – 7. desember 1879), oft nefndur '''Jón forseti''', var helsti leiðtogi Íslendinga í [[Sjálfstæðisbarátta Íslendinga|sjálfstæðisbaráttunni]] á 19. öld. Til þess að minnast hans var fæðingardagur hans valinn sem sá dagur sem [[Háskóli Íslands]] var stofnaður árið 1911 og sem [[Íslenski þjóðhátíðardagurinn|þjóðhátíðardagur Íslendinga]] („17. júní“) þegar [[lýðveldið Ísland]] var stofnað þann 17. júní árið 1944. == Uppeldi og nám == Jón Sigurðsson fæddist 17. júní árið 1811 á [[Hrafnseyri]] í [[Arnarfjörður|Arnarfirði]] á [[Vestfirðir|Vestfjörðum]]. Hann fæddist á Bótolfsvöku (á laugardegi). Hann var skírður í höfuðið á móðurafa sínum, Jóni Ásgeirssyni. Faðir hans var Sigurður Jónsson, prestur og móðir hans Þórdís Jónsdóttir, húsfreyja. Jón átti tvö systkini: Jens og Margréti. Margrét ól manninn á Vestfjörðum og gerðist bóndi á [[Steinanes]]i í Arnarfirði. Jens fluttist síðar til [[Reykjavík]]ur og gerðist kennari og rektor [[Lærði skólinn|Lærða skólans]]. Á uppvaxtarárunum stundaði Jón nám hjá föður sínum. Jón fluttist til [[Reykjavík]]ur átján ára gamall og tók stúdentspróf árið 1829 með ágætiseinkunn. Í Reykjavík vann hann í verslun föðurbróður síns, Einars Jónssonar, og þannig kynntist hann verðandi eiginkonu sinni Ingibjörgu, sem var dóttir Einars. Vorið 1830 réðist Jón til starfa sem [[biskupsritari]] hjá [[Steingrímur Jónsson|Steingrími Jónssyni]], [[biskup Íslands|biskupi Íslands]] í [[Laugarnes]]i. Steingrímur átti stæðilegt bókasafn og fékk Jón afnot af því. Þar vaknaði áhugi hans á [[saga Íslands|sögu Íslands]] og [[íslensk menning|menningu]]. Jón hélt til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] árið 1833 til náms og þar bjó hann til æviloka. Í fyrstu nam hann [[málfræði]] en þá fékk hann styrk frá gjafasjóði Árna Magnússonar og sneri sér að lestri íslenskra bókmennta og seinna sögu við [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]]. Hann lauk þó aldrei prófi. Hann vann sem málvísindamaður hjá [[Árnasafn]]i. Sem slíkur var hann fenginn til að aðstoða færeyska prestinn Hammershaimb við að gera færeyskt ritmál og réð því að færeysk stafsetning tekur mið af uppruna orða miklu fremur en framburði. Þá var hann aðalmaðurinn á bak við tímaritið [[Ný félagsrit]] allan tímann sem það kom út á árunum 1841-73. Jón var kosinn þingmaður [[Ísafjarðarsýsla|Ísafjarðarsýslu]] árið 1844 og sótti hann Ísland heim á ný árið 1845 til þess að geta setið á Alþingi. Jón sat sem [[forseti Alþingis]] árin 1849-53, einn og hálfan mánuð árið 1857 og loks frá 1867–77. Viðurnefnið ''forseti'' fékk hann hins vegar vegna þess að hann var frá 1851 forseti Hafnardeildar [[Hið íslenska bókmenntafélag|Hins íslenska bókmenntafélags]]. Á tímabilinu sem Jón var þingmaður kom Alþingi saman annað hvert ár og stóð í sex vikur. Jón gat því búið í Kaupmannahöfn en komið heim og sótt þing. Einn helsti stuðningsmaður heima í héraði var varaþingmaður Jóns, [[Magnús Einarsson á Hvilft]] í [[Önundarfjörður|Önundarfirði]] og segir í skrifum [[Lúðvík Kristjánsson|Lúðvíks Kristjánssonar]], fræðimaður, að berlega sé ljóst að Magnús á Hvilft er maðurinn sem Íslendingar eiga að þakka hina traustu forystu í baklandi Jóns á Vestfjörðum og gaf honum undirstöðu til sinnar kröftugu sjálfstæðisbaráttu. Eiginkona Jóns var [[Ingibjörg Einarsdóttir]], sem sat í festum heima á Íslandi í tólf ár frá 1833 en þau giftust loks þegar hann kom heim á þingið 1845 þann 4. september. Nokkur aldursmunur var á hjónunum, hún var sjö árum eldri. Hjónin voru bræðrabörn eignuðust engin börn. Þau ólu upp systurson Jóns, Sigurð Jónsson, frá því hann var átta ára. Þau fluttust saman til Kaupmannahafnar og bjuggu lengst á Øster Voldgade 8 (sem núna heitir Øster Voldgade 12 ([[Jónshús]])), en þar voru þau frá árinu 1852 til andláts Jóns 1879. Götuna kölluðu Íslendingar ''Austurvegg''. == Sjálfstæðisbaráttan == Frá Danmörku átti Jón í samskiptum við fjölda Íslendinga bréfleiðis. Varðveist hafa yfir 6.000 sendibréf til Jóns frá um 870 bréfriturum. Jón var sérlega iðjusamur og tilbúinn að gera samlöndum sínum ýmsa greiða. Hann var í ágætri stöðu til áhrifa í Kaupmannahöfn og leituðu margir til hans, meðal annars til þess að biðja um lán. Fyrir vikið varð Jón vinsæll meðal Íslendinga. Einn helsti samstarfsmaður Jóns var nafni hans [[Jón Guðmundsson]], ritstjóri. Hann var stundum kallaður skuggi Jóns Sigurðssonar. {{tilvitnun2|Alþing á að vekja og glæða þjóðlífið og þjóðarandann, skólinn á að tendra hið andliga ljós , og hið andliga afl, og veita alla þá þekkíngu sem gjöra má menn hæfiliga til framkvæmdar öllu góðu, sem auðið má verða. Verzlunin á að styrkja þjóðaraflið líkamliga, færa velmegun í landið, auka og bæta atvinnuvegi og handiðnir, og efla með því aptur hið andliga, svo það verði á ny stofn annarra enn æðri og betri framfara og blómgunar eptir því sem tímar líða fram.|[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2015210 Ný félagsrit, Megintexti (01.01.1842), Blaðsíða 67]}} [[Konungur Danmerkur]] afsalaði sér [[einveldi]] árið 1848 og við það tækifæri ritaði Jón ''[[Hugvekja til Íslendinga|Hugvekju til Íslendinga]]'' þar sem hann hvatti Íslendinga til baráttu fyrir sjálfstæði. Greinin birtist í Nýjum félagsritum það ár. Rök hans voru þau að við afnám einveldisins væri Ísland orðið að sjálfstæðu landi, líkt og fyrir [[Gamli sáttmáli|Gamla sáttmála]]. Á [[þjóðfundurinn 1851|þjóðfundinum 1851]] lagði hópur Íslendinga fram mótfrumvarp við frumvarp Danakonungs um stjórnskipun Íslands. [[Jørgen Ditlev Trampe]], stiftamtmaður Danakonungs á Íslandi, neitaði frumvarpinu framgöngu og brást þá Jón við og mótmælti framgöngu Trampe. Undir tóku viðstaddir með hinum fleygu orðum „[[Vér mótmælum allir]]“. Þessi atburður er talin marka þau tímamót að þaðan af var Jón talinn óumdeildur leiðtogi sjálfstæðisbaráttunnar. Eftir þjóðfundinn ganga sögur um að dönsk yfirvöld vildu ráða Jón af dögum en seinni rannsóknir benda til þess að ekkert sé til í því.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1091907|titill=Ráðgerðu dönsk yfirvöld að myrða Jón Sigurðsson?|ár=2004|mánuður=4. júlí|útgefandi=Morgunblaðið}}</ref> Jón beitti sér fyrir [[verslunarfrelsi]], m.a. með útgáfu ritgerðar um verslun á Íslandi sem kom út árið 1843 þar sem hann vísar í verk [[Adam Smith]]s. Þrátt fyrir afnám [[einokunarverslun]]ar 1787 var verslun við aðra en þegna Danakonungs áfram bönnuð. [[Mynd:Reykjavik-Holavallakg-Jonforseti.JPG|thumb|right|Á legsteini Jóns í Hólavallagarði stendur „''Stein þenna reistu honum landar hans 1881''“.]] Jón lést 7. desember 1879 eftir langvinn veikindi. Ingibjörg eiginkona hans lést níu dögum seinna og eru þau bæði grafin í [[Hólavallagarður|Hólavallagarði]]. == Minning Jóns == [[Mynd:Iceland 10 Kronur 1928 Banknote, Obverse only.jpg|thumb|right|Jón á tíu króna seðli frá árinu 1928.]] [[Mynd:Funeral of Jón Sigurdsson.jpg|thumb|Jarðarför Jóns Sigurðssonar.]] [[Mynd:JónS.gröf.jpg|thumb|Krans á gröf Jóns rétt eftir 17. júní.]] Húsið, sem Jón og Ingibjörg kona hans bjuggu í Kaupmannahöfn, er á Øster Voldgade 12 (var áður númer 8) og heitir [[Jónshús]]. Það er í eigu íslensku ríkisstjórnarinnar og er rekið sem safn í minningu hans. Við Hrafnseyri, fæðingarstað Jóns, er einnig rekið Safn Jóns Sigurðssonar. Stytta af Jóni, eftir [[Einar Jónsson]], stóð upphaflega fyrir framan [[Stjórnarráðshúsið]] við Lækjargötu og var afhjúpuð 10. september 1911 af [[Kristján Jónsson (dómsstjóri og ráðherra)|Kristjáni Jónssyni]] ráðherra. Styttan var flutt árið 1931 á [[Austurvöllur|Austurvöll]] fyrir framan [[Alþingishúsið]], líkt og fyrst var lagt til og hefur verið þar síðan. 17. júní er einnig haldinn hátíðlegur þar sem minningu Jóns er haldið á lofti. Mynd af Jóni prýðir íslenska 500 króna seðilinn. Andlit hans er einnig [[vatnsmerki]]ð á öllum íslenskum peningaseðlum. Jóns er getið í [[söguleg skáldsaga|sögulegu skáldsögunni]] ''[[Þegar kóngur kom]]'' eftir [[Helgi Ingólfsson|Helga Ingólfsson]]. == Tilvitnanir == {{reflist}} == Heimildir == * Guðjón Friðriksson. 2002. ''Jón Sigurðsson- Ævisaga- Fyrra bindi.'' Mál og menning, Reykjavík. * Guðjón Friðriksson. 2003. ''Jón Sigurðsson- Ævisaga- Seinna bindi.'' Mál og menning, Reykjavík. == Tenglar == {{commonscat|Jón Sigurðsson|Jóni Sigurðssyni}} * [http://www.althingi.is/jon_sigurdsson/ Þingstörf Jóns Sigurðssonar á vef Alþingis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120412161137/http://www.althingi.is/jon_sigurdsson/ |date=2012-04-12 }} * [http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=6 Æviágrip á vef Alþingis] * [http://www.hrafnseyri.is/ Vefur um Hrafnseyrar-safnið] * [http://www.jonshus.is Heimasíða Jónshúss] * [http://www.heimastjorn.is/leidin-til-sjalfstaedis/Jon-Sigurdsson/ Vefur um Heimastjórnina 1904 umfjöllun um Jón] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111202331/http://www.heimastjorn.is/leidin-til-sjalfstaedis/Jon-Sigurdsson/ |date=2012-01-11 }} * [http://baekur.is/is/search/J$00f3n+Sigur$00f0sson/AUTHOR Verk eftir Jón Sigurðsson á Bækur.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523123754/http://baekur.is/is/search/J$00f3n+Sigur$00f0sson/AUTHOR |date=2013-05-23 }} * [http://www.jonsigurdsson.is/ Vefur tileinkaður Jóni Sigurðssyni] * [http://handrit.is/is/biography/view/JonSig004 Handrit Jóns Sigurðssonar á Handrit.is] === Vísindavefurinn === * {{vísindavefurinn|3569|Hver var Jón Sigurðsson?}} * {{vísindavefurinn|3573|Fyrir framan hvaða byggingu stóð minnisvarðinn um Jón Sigurðsson upphaflega?}} * {{vísindavefurinn|3589|Getið þið sagt mér hvað faðir Jóns Sigurðsonar og móðir unnu við? Hvar fæddust þau?}} * {{vísindavefurinn|6113|Hver var röksemdafærsla Jóns Sigurðssonar fyrir aukinni sjálfstjórn Íslendinga?}} * {{vísindavefurinn|2006|Hvað voru Ný félagsrit?}} * [http://islandsmyndir.is/html_skjol/vestfirdir/Hrafnseyri-2011/index.html Ljósmyndir af safnahúsinu á Hrafnseyri í borði islandsmyndir.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120926112731/http://www.islandsmyndir.is/html_skjol/vestfirdir/Hrafnseyri-2011/index.html |date=2012-09-26 }} === Blaða- og tímaritsgreinar === * [http://www.timarit.is/titlebrowse.jsp?t_id=300030&lang=0 Ný félagsrit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071029192637/http://www.timarit.is/titlebrowse.jsp?t_id=300030&lang=0 |date=2007-10-29 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=304079&pageSelected=0&lang=0 Greinin „Hugvekja til Íslendinga“ í Nýjum félagsritum]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=311422&pageSelected=0&lang=0 Ræða Jóns Jónssonar sagnfræðings á Alþingi þann 17. júní 1911]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, Þjóðviljinn 23. júní 1911 * [http://www.timarit.is/?issueID=312265&pageSelected=0&lang=0 ''Jón Sigurðsson'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, grein í tímaritinu Reykjavík 17. júní 1911 * [http://www.timarit.is/?issueID=414940&pageSelected=2&lang=0 ''Nánustu ættingjar Jóns Sigurðssonar''; grein í Morgunblaðinu 17. júní 1961] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523031311/http://timarit.is/?issueID=414940&pageSelected=2&lang=0 |date=2013-05-23 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=414940&pageSelected=8&lang=0 ''Á Hrafnseyri 17. júní 1911''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523031356/http://timarit.is/?issueID=414940&pageSelected=8&lang=0 |date=2013-05-23 }}, Morgunblaðið 17. júní 1961 * [http://www.timarit.is/?issueID=414940&pageSelected=10&lang=0 ''Svipmyndir úr lífi Jóns forseta''; grein í Morgunblaðinu 17. júní 1961]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=416485&pageSelected=2&lang=0 ''Á Jólum hjá Jóni Sigurðssyni''; í Lesbók Morgunblaðsins 1933]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} grein eftir [[Indriði Einarsson|Indriða Einarsson]] leikskáld * [http://www.timarit.is/?issueID=409714&pageSelected=0&lang=0 ''Jón Sigurðsson forseti - þjóðskörungur Íslands''; grein í Morgunblaðinu 1944]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3296606 ''O´Connell, hin irska fyrirmynd Jóns Sigurðssonar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1974] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2354720 ''Jón Sigurðsson''; grein í Vísi 1961] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1325785 ''Í íbúð Jóns Sigurðssonar''; grein í Morgunblaðinu 1959] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000524725 ''Jón Sigurðsson, fyrsti hagfræðingurinn'' ;Vísbending 20.12.2002] * [https://timarit.is/page/6531437?iabr=on#page/n65/mode/1up/search/sigurður%20s%C3%ADvertsen Hvers vegna var Jón Sigurðsson ekki á þjóðhátíðinni 1874?;] [[Lúðvík Kristjánsson]], Skírnir janúar 1979, bls. 64&ndash;99. * [https://timarit.is/page/4323426?iabr=on#page/n6/mode/1up Yfirlit yfir æfi Jóns Sigurðssonar;] Eiríkur Briem, Andvari janúar 1880, bls. 1&ndash;13. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Þórður Sveinbjörnsson]] | titill=[[Forseti Alþingis]] | frá=2. júlí 1849 | til=10. ágúst 1853 | eftir=[[Hannes Stephensen]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Hannes Stephensen]] | titill=[[Forseti Alþingis]] | frá=1. júlí 1857 | til=17. ágúst 1857 | eftir=[[Jón Guðmundsson]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Halldór Jónsson]] | titill=[[Forseti Alþingis]] | frá=1. júlí 1867 | til=1877 | eftir=[[Pétur Pétursson]]}} {{Töfluendir}} {{fd|1811|1879}} [[Flokkur:Forsetar Alþingis]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Íslenskir sagnfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Sjálfstæðisbarátta Íslendinga]] [[Flokkur:Íslenskir sjálfstæðismenn]] jfmven1w0pgkvd7rlbbzy4y2gusqg35 0 8547 1952251 1935537 2026-03-28T06:43:51Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 4 heimildum og merki 6 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952251 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Quake epicenters 1963-98.png|thumb|[[Kort]] af [[skjálftamiðja|skjálftamiðjum]] allra jarðskjálfta sem mældust á árunum [[1963]]–[[1998]]]] <onlyinclude> '''Jarðskjálfti''' er titringur eða hristingur í [[jarðskorpa|skorpu]] jarðar. Upptök jarðskjálfta verða oftast á [[flekamót]]um eða [[flekaskil]]um. Við jarðskjálfta losnar spenna sem myndast vegna [[núningur|núnings]] milli jarðskorpufleka. Þessi spenna getur hafa verið að safnast upp í hundruð ára en losnar á einu augnabliki með fyrrgreindum afleiðingum. </onlyinclude> == Einkenni == Á jörðu verða jarðskjálftar á hverjum degi, þó svo að við tökum ekkert eftir þeim. Þetta er mjög eðlilegt vegna jarðskorpuhreyfinga, einkum á mótum tveggja jarðskorpufleka. Meirihluti allra jarðskjálfta eru litlir og valda engu tjóni en aðrir eru stærri og í kjölfar þeirra geta fylgt margir smærri skjálftar, svokallaðir [[eftirskjálfti|eftirskjálftar]]. Jarðskjálftum fylgir hinn kunnuglegi titringur auk þess sem sprungur geta komið í jörðina og mannvirki geta skemmst eða jafnvel hrunið, flóðbylgjur geta farið af stað og skriðuföll bæði í sjó og á landi geta farið af stað. Flestum stórum skjálftum fylgja fyrirskjálftar og eftirskjálftar. Þetta er vegna spennunar sem byggist upp í skorpuflekanum og sú spenna hefur einmitt tilhneigingu til að hrinda af stað skjálftahrinu sem byggist upp af fyrir- og eftirskjálftum. Þar sem allir flekar tengjast saman utan um jörðina geta jarðskjálftar á einum stað hrundið af stað keðjuverkun sem hægt er að sjá um allan hnöttinn. == Manngerðir skjálftar == Jarðskjálftar geta orðið af manna völdum vegna [[sprenging]]a eða [[Vökvabrot|vökvabrots]]. == Sjá einnig == *[[Jarðskjálftafræði]] *[[Jarðskjálftakvarðar]] *[[Suðurlandsskjálfti]] *[[Jarðskjálftar á Íslandi]] === Nokkrir af jarðskjálftum 21. aldarinnar === * [[12. maí]] [[2008]] - [[Jarðskjálftinn í Sichuan 2008]] * [[29. maí]] [[2008]] - [[Jarðskjálftinn 29. maí 2008]] (Ísland) *[[Jarðskjálftinn á Haítí 2010]] *[[Hamfarirnar í Japan 2011]] *[[Jarðskjálftinn í Tyrklandi og Sýrlandi 2023]] == Tenglar == === Almennir tenglar === * [http://hraun.vedur.is/ja/skjalftar/skjlisti.html ''Jarðskjálftar á Íslandi síðustu 48 klukkustundir''; af vef Veðurstofu Íslands] * [http://www.vedur.is/skjalftar-og-eldgos/jardskjalftar/ ''Allt Ísland - jarðskjálftar síðustu 48 klst.'' (jarðskjálftakort); af vef Veðurstofu Íslands] === Vísindavefurinn === * {{vísindavefurinn|4687|Hvar varð öflugasti jarðskjálfti sem mælst hefur á jörðinni?}} * {{vísindavefurinn|544|Hvers vegna heyrist í jarðskjálfta áður en hann kemur?}} * {{vísindavefurinn|3697|Geta dýr skynjað jarðskjálfta áður en þeir verða?}} * {{vísindavefurinn|540|Væri hægt að senda viðvörun um jarðskjálfta meðan bylgjurnar eru á leiðinni?}} === Greinar úr blöðum === * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1898215 ''Jarðskjálftasvæðin''; 1. grein í Morgunblaðinu 1998]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1899063 ''Stóru skjálftarnir''; 2. grein í Morgunblaðinu 1998] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728024807/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1899063 |date=2011-07-28 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1899589 ''Dropinn sem holar steininn''; 3. grein í Morgunblaðinu 1998]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3283069 ''Mestu jarðskjálftar á fyrri helmingi þessarar aldar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1956] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728024725/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3283069 |date=2011-07-28 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3287098 ''Jarðskjálftar og húsbyggingar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1961]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1470427 ''Axarfjarðarskjálftinn með snörpustu kippum er hér koma''; grein í Morgunblaðinu 1976]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1420522 ''Að búa á jarðskjálftasvæði''; grein í Morgunblaðinu 1971]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1477437 ''Hægt er að spá fyrir um jarðskjálfta - en er mjög kostnaðarsamt''; grein í Morgunblaðinu 1976] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728024753/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1477437 |date=2011-07-28 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1240497 ''Gott eigum við íslendingar, en... (pistlar um jarðskjálfta)''; grein í Morgunblaðinu 1940]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1473030 ''Jarðskjálftar og Kröfluvirkjun''; grein í Morgunblaðinu 1976] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728024734/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1473030 |date=2011-07-28 }} [[Flokkur:Jarðskjálftar| ]] {{stubbur|jarðfræði}} kxyu832gltd28eazlhxvnkpapafowwb 0 8550 1952153 1936462 2026-03-27T16:19:14Z TKSnaevarr 53243 1952153 wikitext text/x-wiki {{skáletrað|Fylkið}} :''Þessi grein fjallar um kvikmyndina „'''Fylkið'''“, en getur einnig átt við [[Fylki (stærðfræði)|hugtak í stærðfræði]] og [[Fylki|stjórnsýslueiningu]].'' {{Kvikmynd | nafn = Fylkið | plakat = Matrix_plagat.jpg | upprunalegt heiti = The Matrix | leikstjóri = [[Wachowski-systur|Lilly Wachowski]]<br />[[Wachowski-systur|Lana Wachowski]] | framleiðandi = [[Joel Silver]] | handritshöfundur = [[Wachowski-systur|Lilly Wachowski]]<br />[[Wachowski-systur|Lana Wachowski]] | leikarar = [[Keanu Reeves]]<br />[[Laurence Fishburne]]<br />[[Carrie-Anne Moss]]<br />[[Hugo Weaving]] | útgáfudagur = {{USA}} [[31. mars]], [[1999]]<br />{{ISL}} [[25. júní]], [[1999]] | sýningartími = 136 mín. | aldurstakmark = [[Mynd:Flag of the United States.svg|22px|MPAA: Rated R for sci-fi violence and brief language.]] R <br /> [[Mynd:Flag of Iceland.svg|22px|Afar háþróuð vísindaskáldsöguleg frásögn gerð af nýjustu tækni og með áður óséðum myndrænum tilbrigðum. Margt dularfullt og óhugnanlegt ber fyrir sjónir. Nokkuð er um skrímsliskenndar lýsingar sem sumar hverjar geta komið ónotalega við unga áhorfendur. Háþróuð hljóð- og myndtækni ýtir mjög undir skynjun þessara þátta. En einnig er um "hefðbundnari" ofbeldis lýsingar að ræða, beitingu skotvopna, slagsmál o.s.frv. Bardagaatriði eru þó all sérstök mjög hröð, í anda svokallaðrar Hong Hong kvikmyndagerðar. Efni og framsetning þess, sbr. framanritað, þykir gefa tilefni til efstu aldursmarka.]] 16 | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $63,000,000 | framhald = [[The Matrix Reloaded]] | verðlaun = | imdb_id = 0133093 }} '''''Fylkið''''' (upphafleg þýðing: '''''Draumaheimurinn'''''; [[enska]]: '''''The Matrix''''') er [[kvikmynd]] sem var fyrst sýnd í kvikmyndahúsum [[31. mars]] [[1999]]. Hún naut strax mikillar hylli og er í dag talin á meðal bestu [[Vísindaskáldskaparkvikmynd|vísindaskáldskaparkvikmynda]] sem framleiddar hafa verið. Myndin fjallar í megindráttum um efni sem lengi hefur verið kvikmyndagerðarmönnum hugleikið, þ.e. hvernig það væri ef vélarnar myndu stjórna mannkyninu. Myndina má flokka sem [[vísindaskáldskapur|vísindaskáldskap]], með tilvísunum í [[japanskar teiknimyndir]], [[myndasögur]], [[Bardagamynd|kung-fu-myndir]], trúarlegar hugmyndir og [[heimspeki]]. == Leikarar og leikstjórar == Aðalleikarar eru [[Keanu Reeves]], sem Neo; [[Laurence Fishburne]] sem Morpheus; [[Carrie-Ann Moss]] sem Trinity; [[Joe Pantoliano]] sem Cypher og [[Hugo Weaving]] sem Smith fulltrúi (e. ''Agent Smith''). Leikstjórar myndarinnar eru systurnar [[Wachowski-systur|Lana og Lilly Wachowski]]. Áður en þær gerðu ''The Matrix'' voru þær nánast [[óskrifað blað]] (''tabula rasa'') í kvikmyndaheiminum en höfðu þó getið sér gott orð fyrir mynd sína [[Bound]]. Systurnar eru frá [[Chicago]] og eru margar vísanir í heimaborg þeirra í myndinni, aðallega í ýmsum götunöfnum. Wachowski-systurnar hafa mikinn áhuga á [[myndasögur|myndasögum]], [[kung-fu]] og [[japanskar teiknimyndir|japönskum teiknimyndum]] og þykir það sjást á heildaryfirbragði og útliti myndarinnar. == Söguþráður == ''Fylkið'' fjallar um tímann þegar vélarnar hafa tekið völdin. Mennirnir hafa sprengt upp himininn og til að fá þá orkulind sem er nauðsynleg eftir tap sólarorkunnar taka vélarnar á það ráð að tengja mennina í sýndarheim, „Draumaheiminn“, og nýta sér líkamsvarma þeirra til að vinna orku. Þó lifir ekki allt mannkynið í Draumaheiminum því um 250.000 manna samfélag lifir nálægt kjarna Jarðar, í hinum raunverulega heimi. Markmið samfélagsins er að binda enda á stríðið milli vélanna og mannkyns, þ.e. að frelsa mannkynið úr viðjum Draumaheimsins. Aðalpersóna Fylkisins er [[Tölvurefur|tölvurefurinn]] Neo, sem lifir í Draumaheiminum og hefur alltaf fundið á sér að eitthvað sé galið við heiminn. Morpheus er skipstjóri á skipinu Nebúdkadnesar, einu af skipum flota hins raunverulega heims. Hann telur að Neo sé hinn eini, frelsari mannkyns og því tekur hann Neo úr Draumaheiminum og sýnir honum sannleikann. Inni í Draumaheiminum standa svokallaðir [[Fulltrúi (Fylkið)|fulltrúar]] (e. ''agents'') vörðinn. Fulltrúarnir eru einfaldlega [[tölvuforrit]] sem geta tekið sér búsetu í líkama hvers sem er. Myndin snýst um baráttu áhafnar Nebúkadnesars og fulltrúanna. Að lokum er lokabardagi milli æðsta fulltrúans, Smith, og Neo og fer svo að Neo eyðir Smith. == Fylkið á heimsvísu == ''Fylkið'' þénaði alls um 32 milljarða [[Íslensk króna|íslenskra króna]] á heimsvísu. Miklar vinsældir myndarinnar gátu af sér meira efni um Draumaheiminn á ýmsum formum. Tvær aðrar kvikmyndir voru framleiddar í framhaldi af þeirri fyrstu, ''[[The Matrix Reloaded]]'' og ''[[The Matrix Revolutions]]'', sem gagnrýnendur hafa yfirleitt talið mun síðri en frumburðinn. [[Wachowski-systur]] halda því stöðugt fram að kvikmyndunum hafi alltaf verið ætlað að vera [[þríleikur]] en að kvikmyndaverið, [[Warner Brothers]], hafi aðeins samþykkt að gera eina. Hins vegar þykir mikill munur á eðli myndanna þriggja benda til þess að hún hafi aðeins átt að vera ein. Áður en ''The Matrix Reloaded'' var gefin út voru þó gerðar 9 stuttar japanskar teiknimyndir, sem áttu að gefa ítarlegri upplýsingar um eðli Draumaheimsins og hafa myndirnar níu yfirleitt saman gengið undir nafninu ''[[The Animatrix]]''. Einnig hafa verið gefnar út myndasögur og tveir [[tölvuleikir]], ''[[Enter the Matrix]]'' og ''[[The Matrix Online]]''. == Heimspeki og trúarbrögð == [[Heimspeki]] og tilvísanir í [[trúarbrögð]] eru eitt helsta aðdráttarafl myndarinnar. Í Fylkinu er velt upp spurningum um ýmsa þætti í [[sálarlíf]]i manna. Tekið er á sömu spurningum og myndir eins og t.d. ''[[The Truman Show]]'' hafa tekið á, þ.e. hvenær eitthvað getur talist raunverulegt. Fólkið utan Draumaheimsins í myndinni reynir að frelsa íbúa Draumaheimsins úr prísundinni sem Draumaheimurinn er og sýna þeim hinn raunverulega heim. Áhorfandinn er hins vegar knúinn til að velta fyrir sér hvort Draumaheimurinn sé ekki [[raunveruleiki]] þeirra sem þar búa, hvort að hinn raunverulegri heimur sé eitthvað raunverulegri í þeirra augum. Persónan Neo í myndinni hefur augljós samkenni með [[Jesús|Jesú]] í [[kristni]]. Neo heitir fullu nafni Thomas A. Anderson. Á [[latína|latínu]] þýðir Anderson mannssonur, Neo þýðir nýr og [[Tómas]] var sá [[postuli]] sem efaðist í [[Biblían|Biblíunni]]. Hér er komin tilvísun í líf [[Jesús|Krists]], þ.e. Neo er fyrst um sinn [[Tómas]], hann efast um eðli heimsins og veit að ekki er allt með felldu en þegar hann er færður úr Draumaheiminum verður hann hinn nýi (Neo) mannssonur (Anderson). Neo verður [[frelsari]] mannkynsins og í myndinni deyr hann meira að segja og vaknar svo aftur upp frá dauðum. Að lokum má þess geta að í myndinni segir persónan Choi beint við Neo: ,,Þú ert [[frelsari]], maður, minn eigin [[Jesús Kristur]]” (e. ''„You’re my saviour, man, my own personal Jesus Christ“''). Myndin byggir einnig mikið á bókinni ''[[Simulacres et Simulation]]'' eftir [[Jean Baudrillard]] sem upprunalega var gefin út [[1983]]. Í bókinni er talað um gerviheiminn sem er í kringum okkur og að raunveruleikinn sé ekki til, eða gleymdur. Hann talar mikið um Ljósrit án upprunalegs eintaks. Þegar Morpheus segir: „Welcome to the desert of the real“ er verið að vitna beint í bókina. Bókin sést í myndinni, Neo notar hana til að geyma diskana sína og opnast bókinn beint á kaflann „On Nihilism“ sem reyndar er aftarlega í bókinn en ekki í miðjunni eins og sýnt er í myndinni. == Tæknibrellur == ''Fylkið'' hefur getið sér gott orð fyrir tæknivinnu. [[Blátjald]]stæknin er mikið notuð í myndinni, ásamt [[víratækni]] til að gera leikurunum kleift að svífa um loftin eins og í heimi án þyngdarafls. Síðan hefur kvikmyndatakan notið mikillar hylli og hún þykir vera mjög frumleg. Við vinnslu myndarinnar fann yfirmaður tæknibrellna, John Gaeta, ásamt [[Wachowski-systur|Wachowski-systrunum]] upp nýja kvikmyndatökutækni sem nefnist [[skottími]]. [[Skottími]] er notaður í atriðum þar sem myndavélin er látin snúast gríðarlega hratt í um [[360°]]. Framleiðendum myndarinnar varð snemma ljóst að ekki var hægt að nota venjulega [[Panasonic]]-[[kvikmyndatökuvél]] til að ná atriðunum, því hún gat ekki farið nógu hratt. Á einum tímapunkti datt Wachowski-systrunum í hug að festa tökuvélina við eldflaug til að ná nauðsynlegum hraða, en yfirmaður kvikmyndatöku, [[Bill Pope]], samþykkti það ekki. Lausnin var að raða yfir 200 [[Stafrænar myndavélar|stafrænum myndavélum]] upp, sem voru stilltar til að smella á fyrirfram ákveðnum tíma og síðan var [[Rammar|römmunum]] sem myndavélarnar tóku raðað upp í flæðandi hreyfimynd. Hreyfimynd er ekkert annað en safn af [[Rammar|römmum]] og því er ekkert öðruvísi að taka margar ljósmyndir á sekúndu og raða þeim upp (þess má geta að hefðbundinn fjöldi [[Rammar|ramma]] á sekúndu er 24). Þessi tækni hlaut nafnið [[skottími]], eins og áður var getið. == Verðlaun og viðurkenningar == Á [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaunahátíðinni]] árið [[2000]] var myndin tilnefnd til fjögurra verðlauna og hlaut hún þau öll. Zach Staenberg hlaut verðlaun fyrir framúrskarandi klippingu, Dane Davis hlaut verðlaun fyrir framúrskarandi hljóðklippingu, John Gaeta, Janek Sirrs, Steve Courtley og Jon Thum hlutu verðlaun fyrir framúrskarandi tæknibrellur og að lokum hlutu John T. Reitz, Gregg Rudloff, David E. Campbell og David Lee verðalun fyrir besta hljóð í kvikmynd. Auk þessara verðlauna hlaut myndin ýmis verðlaun víðsvegar um heiminn, m.a. verðlaun [[Akademía vísindaskáldskapar, ævintýra- og hryllingsmynda|Akademíu vísindaskáldskapar, ævintýra- og hryllingsmynda]], Saturn-verðlaunin, fyrir bestu mynd og bestu leikstjórn. == Skemmtilegar staðreyndir == * Myndin var að mestu leyti tekin upp í [[Sydney]] í [[Ástralía|Ástralíu]] * Í opnunaratriði myndarinnar eru sömu leikmyndir og notaðar voru við gerð myndarinnar ''[[Dark City]]'', sem hefur mjög svipað meginþema. * Áður en upptökur hófust, gengust aðalleikarar myndarinnar undir fjögurra vikna þjálfun í [[kung-fu]] og í myndinni framkvæma þeir sjálfir öll bardagaatriði. * [[Jean Reno]] var beðinn um að leika Smith fulltrúa en ákvað í staðinn að leika í myndinni ''[[Godzilla]]''. * Gert hefur verið grín að hinu fræga [[skottími|skottímaatri]]ði í yfir 20 mismunandi kvikmyndum. * Setninguna „Þekktu sjálfa/n þig“, sem stendur fyrir ofan hurðina í eldhúsi [[Véfrétt]]arinnar var að finna í hofi [[Véfrétt]]arinnar í [[Delfí]] í [[Grikkland hið forna|Grikklandi hinu forna]]. * Í myndinni sést alltaf skýr blæbrigðamunur milli Draumaheimsins og raunverulega heimsins, Draumaheimurinn býr yfir grænum tón á meðan raunverulegri heimurinn er kaldari og býr yfir bláum tón. * Ef stöfunum í Neo er raðað aftur upp fæst út ''One'', þ.e. sá eini, sem er einmitt hlutverk Neos í myndinni. * Neo þýðir líka nýr, og á [[latína|latínu]] er það [[fyrsta persóna]] af sögninni ''nere'' sem þýðir að snúast. Neo þýðir þá „ég snýst“. * Í atriðinu þar sem Neo fer til [[Véfrétt]]arinnar er leikið [[jazz]]-lag undir sem kallst „I'm beginning to see the light“ eða „Ég er byrjaður að sjá ljósið“. == Tenglar == {{Wikiquote}} * [http://www.thematrix.com Heimasíða Matrix-þríleiksins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040529194222/http://www.thematrix.com/ |date=2004-05-29 }} * [http://www.imdb.com/title/tt0133093/ Matrix-síðan á imdb.com] * [http://x-matrix.net/ Aðdáendasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050711021654/http://x-matrix.net/ |date=2005-07-11 }} * [http://www.matrix-explained.com/ Matrix skýringar og hugmyndir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060516145339/http://www.matrix-explained.com/ |date=2006-05-16 }} * [http://www.integralnaked.org/talk.aspx?id=205 Viðtal við Lana Wachowski] * {{vísindavefurinn|1145|Er möguleiki að okkar raunveruleiki sé draumsýn eða jafnvel skapaður veruleiki, samanber kvikmyndina The Matrix?}} * {{vísindavefurinn|3947|Er vitað hvers vegna svo kallað déjà vu á sér stað?}} * {{vísindavefurinn|4140|Erum við við eða ímyndun einhvers annars?}} * {{vísindavefurinn|4703|Hvað er sýndarveruleiki?}} == Heimildir == * ''The Matrix'' * ''The Matrix Reloaded'' * ''The Matrix Revolutions'' * ''The Matrix Revisited'' * Ýmsar heimildamyndir um gerð myndanna * {{imdb titill|0133093}} * ''http://en.wikipedia.org/wiki/The_matrix'' {{Gæðagrein}} {{K|1999}} [[Flokkur:Vísindaskáldsögumyndir]] [[Flokkur:Warner Bros.-kvikmyndir]] 03bd0ooeirdryrn065mc8ke43dler3e 0 11636 1952314 1928834 2026-03-28T10:44:05Z Berserkur 10188 1952314 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Sambandslýðstjórnarlýðveldið Nepal | nafn_á_frummáli = संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल <br />Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl | fáni = Flag of Nepal.svg | skjaldarmerki = Emblem of Nepal.svg | nafn_í_eignarfalli = Nepals | kjörorð = जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी <small>([[sanskrít]])</small><br />Móðir og móðurland er meira virði en himnarnir | þjóðsöngur = [[Sayaun Thunga Phool Ka]] | staðsetningarkort = Nepal_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[Katmandú]] | tungumál = [[nepalska]] | stjórnarfar = [[Sambandslýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Nepals|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Nepals|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Balendra Shah]] | nafn_leiðtoga2 = [[Sushila Karki]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = Stofnun konungsríkis | dagsetning1 = [[21. desember]] [[1768]] | atburður2 = Stofnun lýðveldis | dagsetning2 = [[29. maí]] [[2008]] | flatarmál = 147.181 | stærðarsæti = 93 | hlutfall_vatns = 2,8 | mannfjöldasæti = 40 | fólksfjöldi = 26.494.504 | mannfjöldaár = 2012 | íbúar_á_ferkílómetra = 180 | VLF_ár = 2018 | VLF_sæti = 90 | VLF = 84 | VLF_á_mann = 2.842 | VLF_á_mann_sæti = 155 | VÞL = {{hækkun}} 0.602 | VÞL_ár = 2021 | VÞL_sæti = 143 | gjaldmiðill = [[Nepölsk rúpía]] (NPR) | tímabelti = [[UTC]]+5:45 | tld = np | símakóði = 977 }} '''Nepal''' ([[nepalska]]: ''नेपाल'' ''Nepāl''), opinberlega '''Sambandslýðstjórnarlýðveldið Nepal''' (nepalska: सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल ''Saṅghīya Lokatāntrik Gaṇatantra Nepāl''), er [[landlukt land]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]]. Stærstur hluti landsins er í [[Himalajafjöll]]um en það nær líka yfir hluta [[Indus-Ganga-sléttan|Indus-Ganga-sléttunnar]]. Landið á landamæri að [[Kína]] ([[Tíbet]]) í norðri og [[Indland]]i í suðri, austri og vestri. Aðeins 27 km ræma skilur milli suðausturodda landsins og [[Bangladess]]. Í austri skilur indverska fylkið [[Sikkim]] milli þess og [[Bútan]]s. Landslag í Nepal er fjölbreytt og nær frá frjósömum sléttum, yfir gróðurvaxnar hæðir að snævi þöktum fjöllum. Suðurhluti Nepals er frjósamur til ræktunar og þar er mjög þéttbýlt. Mikið rignir í Nepal, sérstaklega þegar monsúnrigningarnar skella á Himalajafjöllunum. Átta af tíu [[Listi yfir hæstu fjöll heims|hæstu tindum heims]] eru í Nepal. Þar á meðal er hæsta fjall heims, [[Everestfjall]]. Nepal er 147.181 ferkílómetrar að stærð og fólksfjöldi þar er um 30 milljónir. Meirihluti íbúa Nepal eru hindúar en sögulega er landið tengt [[búddismi|búddisma]]. Höfuðborgin og stærsta borg landsins heitir [[Katmandú]]. Nepal er fjölmenningarríki. [[Nepalska]] er [[opinbert tungumál]] landsins en innan við helmingur íbúa á nepölsku að móðurmáli. Heitið Nepal kemur fyrst fyrir í ritum frá [[Vedatímabilið|Vedatímabilinu]] þegar [[hindúatrú]], ríkjandi trúarbrögð landsins, varð til á [[Indlandsskagi|Indlandsskaga]]. Um mitt [[1. árþúsundið f.Kr.]] fæddist [[Gautama Búdda]], stofnandi búddisma, í [[Lumbini]] í suðurhluta Nepals. Hlutar af Norður-Nepal hafa verið nátengdir sögu og menningu Tíbets. [[Katmandúdalur]] í miðju landsins tengist menningu [[Indóaríar|Indóaría]] og var miðstöð hins öfluga sambandsríkis [[Newarar|Newara]] sem er kallað [[Nepalmandalan]]. [[Lhasa Newar|Farandkaupmenn]] frá dalnum sem ferðuðust milli Katmandú og Tíbet stýrðu verslun um þá grein [[Silkivegurinn|Silkivegarins]] sem lá um Himalajafjöll. Þar þróaðist sérstök [[myndlist]] og [[byggingarlist]]. Um miðja 18. öld lagði [[Prithvi Narayan Shah]], konungur [[Gorkaríkið|Gorkaríkisins]], Nepal undir sig og sameinaði landið undir sinni stjórn. Eftir [[Stríð Bretlands og Nepals]] 1814-16 gerðu ríkin með sér [[Sugauli-samningurinn|Sugauli-samninginn]] þar sem Bretar fengu nokkur landsvæði sem Nepalir höfðu nýlega lagt undir sig á Indlandsskaga og leyfi til að ráða nepalska [[Gúrkar|Gúrka]] í her sinn. Um miðja 19. öld varð [[Rana-ætt]] einráð í ríkinu í gegnum embætti forsætisráðherra en konungurinn varð leppkonungur. Landið varð aldrei nýlenda en hélt fast við bandalag sitt við breska heimsveldið. Alræði Rana-ættar lauk 1951 þegar [[Tribhuvan]] konungur náði að hrekja forsætisráðherrann frá völdum með aðstoð [[nepalski kongressflokkurinn|nepalska kongressflokksins]]. Takmörkuðu [[lýðræði]] var komið á en konungur leysti þingið tvisvar upp, 1960 og 2005. Um miðjan [[1991-2000|10. áratuginn]] hófst [[Borgarastyrjöldin í Nepal]] þegar [[kommúnistaflokkur Nepals]] hóf vopnaða baráttu gegn konungsveldinu. Borgarastyrjöldinni lauk 2008 þegar þetta síðasta konungsríki hindúa var lagt niður og landinu var breytt í [[lýðveldi]]. [[Stjórnarskrá Nepals]] frá 2015 skilgreinir landið sem [[veraldleg stjórn|veraldlegt]] [[sambandslýðveldi]] með [[þingræði]]. Landið skiptist í sjö fylki. Nepal gerðist aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] árið 1955. Landið gerði vináttusamninga við [[Indland]] 1950 og [[Alþýðulýðveldið Kína]] 1960. [[Samstarfsráð Suður-Asíu]] er með höfuðstöðvar í Katmandú. Það er líka aðili að [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]] og [[BIMSTEC]], efnahagssamstarfi ríkja við Bengalflóa. [[Nepalsher]] er sá fimmti stærsti í Suður-Asíu. Hann er aðallega þekktur fyrir sögu [[Gúrkar|Gúrkaherdeilda]] sem börðust í báðum heimsstyrjöldum og hafa tekið þátt í friðargæsluverkefnum á vegum Sameinuðu þjóðanna. == Heiti == Fyrir [[sameining Nepals|sameiningu Nepals]] var [[Katmandúdalur]] þekktur sem Nepal.<ref>{{Cite book |title=A history of ancient and early medieval India: from the Stone Age to the 12th century|last=Singh|first=Upinder|year=2008|location=New Delhi|publisher=Pearson Longman|isbn=9788131716779|page=477}}</ref> Uppruni orðsins er óviss. Það kemur fyrir í fornindverskum ritum allt frá 4. öld f.o.t., en jafnvel elstu textar geta innihaldið seinni tíma viðbætur allt frá árnýöld. Samkvæmt [[goðafræði hindúa]] er kemur nafnið Nepal frá öldungnum Ne, sem er ýmist kallaður Ne Muni eða Nemi. Samkvæmt ''Pashupati Purāna'' var landið sem Ne verndaði í Himalajafjöllum þekkt sem ''Nepāl''. Samkvæmt ''Nepāl Mahātmya'' fékk ''Nemi'' það hlutverk frá [[Pashupati]] að vernda landið.<ref name=Prasad>{{Cite book |title=The Life and Times of Maharaja Juddha Shumsher Jung Bahadur Rana of Nepal|last=Prasad|first=Ishwari|year=1996|publisher=Ashish Publishing House|location=New Delhi|isbn=817024756X|via=Google Books|url=https://books.google.com/books?id=yEvbH8Fv-boC}}</ref> Samkvæmt [[goðafræði búddisma]] þurrkaði bodisattvann [[Manjushri]] upp frumvatn [[Nāga|slanga]] til að skapa Katmandúdalinn og lýsti því yfir að [[adibúdda]]nn ''Ne'' myndi sjá um byggðina sem myndaðist þar. Dalurinn var því kallaður ''Nepāl'' sem merkir „það sem er elskað af ''Ne''“.<ref>{{Cite book |title=History of Nepal: As told by its own and contemporary chroniclers|last=Hasrat|first=Bikram Jit|year=1970|location=Hoshiarpur|page=7}}</ref> Samkvæmt ''Gopalarājvamshāvali'', ættfræði [[Gópalaveldið|Gópalaveldisins]] sem var samin á 14. öld, var Nepal nefnt eftir kúahirðinum ''Nepa'', stofnanda [[Abhirar|Abhira]]. Í þeirri sögu var kýrin sem mjólkaði á staðnum þar sem Nepa fann ''[[Jyotirlinga]]'' í hofinu [[Pashupatināth]], líka kölluð ''Ne''.<ref name=Malla>{{cite conference |title=Nepāla: Archaeology of the Word|last=Malla|first=Kamal P.|author-link=Kamal P. Malla|work=The Nepal Heritage Society Souvenir for PATA Conference|pages=33–39|conference=3rd PATA International Tourism & Heritage Conservation Conference (1–4 November)|location=Kathmandu|year=1983|url=http://www.kpmalla.com/?attachment_id=285|access-date=5. maí 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322214352/http://www.kpmalla.com/wp-content/uploads/2011/03/Nepala.pdf |archive-date=22. mars 2012}}</ref> Norski [[indverskufræði]]ngurinn [[Christian Lassen]] stakk upp á því að ''Nepāla'' væri samsett úr ''Nipa'' (fjallsrætur) og ''-ala'' (stytting á ''alaya'' sem merkir byggð), þannig að ''Nepāla'' merkti „byggð við fjallsrætur“. Hann taldi að sagan um ''Ne Muni'' væri uppspuni.<ref>{{Cite book |title=Indische Alterthumskunde|url=https://archive.org/details/indischealterth08lassgoog|trans-title=Indian Archaeology|last=Lassen|first=Christian|author-link=Christian Lassen|year=1847–1861}}</ref> Indverskufræðingurinn [[Sylvain Levi]] taldi kenningu Lassens ónothæfa, og taldi heitið ýmist dregið af þjóðarheiti [[Newarar|Newara]] eða þjóðaheitið afbökun á orðinu ''Nepala'' í [[sanskrít]].<ref>{{Cite book |title=Le Nepal : Etude Historique d'Un Royaume Hindou|last=Levi|first=Sylvain|author-link=Sylvain Lévi|location=Paris|publisher=Ernest Leroux|year=1905|volume=1|pages=222–223}}</ref> Þessi kenning skýrir samt ekki uppruna heitisins.<ref>{{Cite book |last1=Majupuria |first1=Trilok Chandra |last2=Majupuria |first2=Indra |year=1979 |title=Glimpses of Nepal |url=https://books.google.com/books?id=jDNuAAAAMAAJ|publisher=Maha Devi |page=8}}</ref><ref>{{Cite book |last=Turner |first=Ralph L. |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.1.turner.1333792 |archive-url=https://archive.today/20120714053644/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.1.turner.1333792 |url-status=dead |archive-date=14. júlí 2012 |title=A Comparative and Etymological Dictionary of the Nepali Language |publisher=London: Routledge and Kegan Paul |year=1931 |access-date=8. maí 2011}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hodgson |first=Brian H. |url=https://archive.org/details/essaysonlanguage00hodg |title=Essays on the Languages, Literature and Religion of Nepal and Tibet |publisher=London: Trübner & Co |year=1874 |access-date=8. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111204021/http://archive.org/details/essaysonlanguage00hodg |archive-date=11. nóvember 2012 |url-status=live }} Page 51.</ref><ref name=Malla/> Eins hefur verið stungið upp á því að uppruna orðsins ''Nepa'' sé að finna í [[tíbetó-búrmísk mál|tíbetó-búrmískum málum]] sem stofn myndaðan úr ''Ne'' (nautgripir) og ''Pa'' (hirðir), sem vísar til þess að elstu íbúar dalsins voru ''gópalar'' (kúahirðar) og ''mahispalar'' (bufflahirðar).<ref name=Malla/> Indverski málfræðingurinn [[Suniti Kumar Chatterji]] taldi orðið ''Nepal'' komið af tíbetó-búrmískri rót, ''Ne,'' af óvissum uppruna (ýmsir möguleikar) og ''pala'' eða ''bal'', sem ekkert er lengur vitað um hvað merkir.<ref>{{Cite book |title=Kirata-Jana-Krti: The Indo-Mongoloids: Their Contribution to the History and Culture of India|last=Chatterji|first=Suniti Kumar|author-link=Suniti Kumar Chatterji|year=1974|location=Calcutta|publisher=The Asiatic Society|edition=2|page=64}}</ref> ==Saga== Verkfæri frá [[nýsteinöld]] sem fundist hafa í [[Katmandúdal]] benda til búsetu manna á Himalajasvæðinu í að minnsta kosti 11.000 ár. Nafn Nepal kemur fyrir í ''Atharvaveda Pariśiṣṭa'' frá [[Vedatímabilið|Síð-Vedatímabilinu]] og í [[Upanishad]]-textanum ''Atharvashirsha''. Nafnið kemur líka fyrir í textum á [[hindí]] eins og ''Narayana Puja'' og í textanum „Nepal Mahatmya“ sem segist vera hluti af trúarritinu ''[[Skanda Purana]]''. [[Gópalar]] byggðu dalinn að öllum líkindum fyrir komu [[Kíratar|Kírata]]. Kíratar, sem töluðu [[sínó-tíbesk mál]], lögðu svæðið undir sig hugsanlega um 800 f.Kr. Fyrsti konungur þeirra var [[Yalambar]]. Ríki Kírata stóð lengi og náði hugsanlega allt að árósum Ganges. Um 500 f.Kr. komu upp ýmis furstadæmi og ættbálkasamtök í suðurhluta landsins. Í ættbálki [[Shakyar|Shakya]] fæddist fursti sem síðar hafnaði stöðu sinni og hóf meinlætalíf sem [[Gátama Búdda]]. Hann er venjulega sagður hafa verið uppi frá 563 til 483 f.Kr. Um 250 f.Kr. voru suðurhéruðin orðin hluti af [[Maurya-veldið|Maurya-veldinu]] í Indlandi og urðu síðar undirkonungar [[Guptaveldið|Guptaveldisins]] á 4. öld. Á [[Allahabadsúlan|Allahabadsúlu]] [[Samudragupta]] er Nepal nefnt sem landamæraríki. ===Miðaldir=== [[Licchavi-veldið]], upprunalega frá [[Vaishali]] í [[Bihar]] á Indlandi, ríkti yfir Katmandúdal frá því um 400. Hugsanlega hafa þeir lagt landið undir sig með sigri á Kírötum. Þessu konungsveldi hnignaði á 8. öld og við tók ríki [[Newarar|Newara]]. [[Simroun-veldið]] með [[Simroungarh]] sem höfuðborg stóð frá 11. til 14. aldar og [[Thakuri-veldið]] ríkti yfir hlutum landsins frá 9. öld til 12. aldar. Snemma á 12. öld kom [[Malla-veldið]] upp í austurhluta Nepals (úr sanskrít ''malla'' „glímukappi“). Þeir konungar ríktu í um tvær aldir en eftir það klofnaði ríkið í mörg smáríki. Annað Malla-veldi kom upp seint á 14. öld og sameinaði miðhluta landsins í eitt ríki. Árið 1482 skiptist landið milli þriggja ríkja, [[Kathmandu]], [[Patan]] og [[Bhaktapur]]. ===Sameining Nepals=== Um miðja 18. öld sameinaði konungur [[Gorkaríkið|Gorkaríkisins]] í vesturhluta Nepals, [[Prithvi Narayan Shah]], mörg minni konungdæmi í eitt ríki. Honum tókst að tryggja hlutleysi fjallahéraðanna og eftir nokkra bardaga, sérstaklega [[orrustan um Kirtipur|orrustuna um Kirtipur]], náði hann að leggja allan Katmandúdal undir sig 1769. Faðir Jósep, kaþólskur trúboði í Nepal, ritaði nákvæma lýsingu á stríðinu. Gorkaríkið náði hátindi sínum þegar norðurindversku ríkin [[Kumaonríkið]] og [[Garhwal-ríkið]] komust undir nepalska stjórn, allt að [[Sikkim]] í vestri. Deilur við [[Tíbet]] um stjórn fjallvega leiddu til [[Stríð Kína og Nepals|Stríðs Kína og Nepals]] 1788 til 1792. Stríðið leiddi til aukinna yfirráða Kínverja í Tíbet, en Nepal hélt sjálfstæði sínu. Deilur Nepals við [[Breska Austur-Indíafélagið]] um yfirráð yfir norðurhéruðum Indlands leiddu til [[Stríð Bretlands og Nepals|Stríðs Bretlands og Nepals]] 1815-1816. Í fyrstu vanmátu Bretar hernaðarmátt Nepals og biðu ósigra þar til þeir sendu nægjanlegt lið. Það orðspor sem [[gúrkahermaður|gúrkahermenn]] nutu má rekja til þessa stríðs. Með [[Sugaulisamningurinn|Sugaulisamningnum]] lét Nepal af hendi landamærahéruð og gaf Bretum leyfi til að ráða hermenn frá Nepal. ===Alræði Ranaættar=== Flokkadrættir innan konungsfjölskyldunnar leiddu til óstöðugleika um miðja 19. öld. Árið 1846 komst upp um ráðagerð drottningar sem hugðist losa sig við valdamikinn herforingja, [[Jung Bahadur Rana|Jung Bahadur Kunwar]]. Hann og bræður hans brugðust við með því að myrða 30-40 hermenn, hallarliða og fursta sem studdu drottninguna í [[Kotblóðbaðið|Kotblóðbaðinu]]. Jung Bahadur Kunwar gerðist nú einvaldur forsætisráðherra sem Jung Bahadur Rana en konungur varð valdalaus. Ranaættin studdi Breta ötullega og barðist með þeim í [[Indverska byltingin 1857|Indversku byltingunni 1857]] (og síðar í báðum heimsstyrjöldum). Í þakkarskyni létu Bretar Nepal eftir héruð í [[Terai-hérað]]i við suðurlandamæri landsins. Árið 1923 gerðu Bretar og Nepal með sér [[Samningur Bretlands og Nepals 1923|vináttusamning]] sem tók við af Sugaulisamningnum frá 1816. [[Þrælahald]] var afnumið í Nepal árið 1924. Annars einkenndust yfirráð Ranaættar af gerræði, spillingu og trúarofsóknum. ===Lýðræði eftir 1951=== Óánægja með alræði Ranaættar, einkum meðal menntaðra Nepala, óx og gagnrýni á stjórnina varð meira áberandi á 5. áratug 20. aldar. Á sama tíma reyndi Indland að treysta áhrif sín í Nepal eftir [[Innrás Kína í Tíbet 1950]]. Indland studdi einkum konunginn [[Tribhuvan]] og [[Nepalski kongressflokkurinn|Nepalska kongressflokkinn]] gegn Ranastjórninni. Eftir misheppnaða tilraun [[Mohan Shamsher Jang Bahadur Rana]] til að skipta um konung tókst Tribhuvan að afnema völd Ranaættar á fyrri hluta árs 1951. Við tók stutt lýðræðistímabil. Árið 1960 afnam [[Mahendra]] konungur stjórnarskrána og leysti þingið upp. [[Panchayat (Nepal)|Panchayat]]-kerfi var komið á án stjórnmálaflokka. Árið 1989 neyddi samstöðuhreyfing ólíkra stjórnmálahópa konunginn, [[Birendra]], til að samþykkja stjórnarskrárbreytingar og fjölflokkaþing sem hóf störf árið 1991. Árin 1991-1992 hrakti [[Bútan]] um 100.000 bútanska borgara af nepölskum uppruna úr landi. Flestir þeirra hafa hafst við í flóttamannabúðum í austurhluta Nepals síðan. Árið [[1996]] hóf [[Kommúnistaflokkur Nepals]] vopnaða baráttu fyrir afnámi konungsveldisins og stofnun [[alþýðulýðveldi]]s í Nepal. Þetta leiddi til áralangrar [[Borgarastyrjöldin í Nepal|borgarastyrjaldar]] og um 12.000 dauðsfalla. Árið 2001 áttu [[konunglegu fjöldamorðin í Nepal]] sér stað, þar sem Birendra konungur og [[Aishwarya]] drottning féllu ásamt sjö öðrum meðlimum konungsfjölskyldunnar. Bróðir konungs, [[Gyanendra]], tók við völdum. ===Stofnun lýðveldis=== Þann 1. febrúar 2005 ákvað konungur að leysa upp þingið og taka sér alræðisvald til að kljást við vopnaða hreyfingu Maóista. Síðar sama ár lýstu Maóistarnir yfir einhliða vopnahléi. Árið 2006 urðu nokkurra vikna fjöldamótmæli allra stjórnmálaflokka í Nepal til þess að konungur neyddist til að kalla þingið saman aftur. Sjö flokka samsteypustjórn samþykkti að afnema flest völd konungsins. Þann 24. desember 2007 var ákveðið að afnema konungsveldið sem tók gildi þann 28. maí 2008. Fyrsti forseti lýðveldisins Nepal, [[Ram Baran Yadav]], tók við völdum 23. júlí 2008. Eftir tvö stjórnlagaþing var ný stjórnarskrá loks samin og tók gildi árið 2015. Minnihlutahópar í landamærahéruðum eins og [[Madeshar]] og [[Tharuar]] hafa mótmælt nýju stjórnarskránni harðlega. Átök milli þeirra og stjórnarinnar leiddu til þess að Indland beitti Nepal viðskiptaþvingunum. == Landfræði == [[File:Nepal topo en.jpg|thumb|Hæðakort af Nepal.]] Nepal er um 800 km langt og 200 km breitt, nokkurn veginn ferkantað, 147.516 km² að stærð. Það liggur milli 26. og 31. breiddargráðu norður og 80. og 89. lengdargráðu austur. Landið tók að mótast fyrir 75 milljón árum þegar [[Indlandsflekinn]], sem þá var hluti af risameginlandinu [[Gondvana]], hóf að flytja sig í norðaustur vegna [[botnrek]]s sunnan við hann.<ref name=ali>{{cite journal |last1=Ali|first1=J. R.|last2=Aitchison|first2=J. C.|year=2005|title=Greater India|journal=Earth-Science Reviews|volume=72|issue=3–4|pages=170–173|doi=10.1016/j.earscirev.2005.07.005|bibcode=2005ESRv...72..169A}}</ref> Á sama tíma hóf [[úthafsskorpa]]n undir [[Teþyshaf]]inu norðaustan við að sökkva undir [[Evrasíuflekinn|Evrasíuflekann]].<ref name=ali/> Þessir tveir ferlar sem stöfuðu af hreyfingum í [[möttull jarðar|möttli jarðar]] leiddu til myndunar [[Indlandshaf]]s og leiddu meginlandsskorpuna undir Evrasíu sem lyfti [[Himalajafjöll]]um.<ref name=ali/> Landrisið lokaði á árfarvegi og til urðu stór stöðuvötn sem runnu ekki út fyrr en fyrir 100.000 árum þegar þau skildu eftir sig frjósama dali í miðhæðunum, eins og Katmandúdal. Í vesturhéruðunum tókst ánum að grafa út einhverjar dýpstu gjár heims.<ref name=Jwhelpton/> Beint fyrir sunnan Himalajafjöll myndaðist stór [[sigdalur]] sem fylltist fljótt af seti úr ánum.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Dikshit|first1=K. R.|last2=Schwartzberg|first2=Joseph E.|author2-link=Joseph E. Schwartzberg|title=India: Land|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India|work=Encyclopædia Britannica|pages=1–29|access-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508084916/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India|archive-date=8 May 2015|url-status=live}}</ref> Þar er [[Indó-Gangessléttan]] nú.<ref>{{cite journal |last1=Prakash|first1=B.|last2=Kumar|first2=S.|last3=Rao|first3=M. S.|last4=Giri|first4=S. C.|year=2000|title=Holocene Tectonic Movements and Stress Field in the Western Gangetic Plains|journal=Current Science|volume=79|issue=4|pages=438–449|url=http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf|access-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504075319/http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf|archive-date=4 May 2011|url-status=live}}</ref> Nepal liggur nær allt innan þessara landmóta og er um þriðjungur af 2.400 km löngum Himalajafjallgarðinum.<ref>{{cite journal |last1=van der Beek |first1=Peter |first2=Xavier |last2=Robert |first3=Jean-Louis |last3=Mugnier |first4=Matthias |last4=Bernet |first5=Pascale |last5=Huyghe |first6=Erika |last6=Labrin |title=Late Miocene- Recent Exhumation of the Central Himalaya and Recycling in the Foreland Basin Assessed by Apatite Fission-Track Thermochronology of Siwalik Sediments, Nepal |journal=Basin Research |volume=18 |issue=4 |pages=413–434 |year=2006 |doi=10.1111/j.1365-2117.2006.00305.x |bibcode=2006BasR...18..413V |s2cid=10446424 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00137089/file/vdbeek_et_al_BR_2006.pdf }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Berger |first1=Antoine |first2=Francois |last2=Jouanne |first3=Riad |last3=Hassani |first4=Jean Louis |last4=Mugnier |title=Modelling the Spatial Distribution of Present day Deformation in Nepal: how cylindrical is the Main Himalayan Thrust in Nepal? |journal=Geophys. J. Int. |volume=156 |issue=1 |pages=94–114 |year=2004 |doi=10.1111/j.1365-246X.2004.02038.x |bibcode=2004GeoJI.156...94B |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last2=Bilham |first2=Roger |first1=Michael |last1=Jackson |title=Constraints on Himalayan Deformation inferred from Vertical Velocity Fields in Nepal and Tibet |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |volume=99 |issue=B7 |pages=897–912 |year=1994 |doi=10.1029/94JB00714 |bibcode=1994JGR....9913897J }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Chamlagain |first1=Deepak |first2=Daigoro |last2=Hayashi |title=Neotectonic Fault Analysis by 2D Finite Element Modeling for Studying the Himalayan Fold and Thrust belt in Nepal |journal=Journal of Asian Earth Sciences |volume=29 |issue=2–3 |pages=473–489 |year=2007 |doi=10.1016/j.jseaes.2005.10.016 |bibcode=2007JAESc..29..473C }}</ref><ref>{{cite journal |first1=F. |last1=Jouanne |display-authors=1 |first2=J. L. |last2=Mugnier |first3=J. F. |last3=Gamond |first4=P. |last4=Le Fort |first5=M. R. |last5=Pandey |first6=L. |last6=Bollinger |first7=M. |last7=Flouzat |first8=J. P. |last8=Avouac |title=Current Shortening Across the Himalayas of Nepal |journal=Geophys. J. Int. |volume=157 |issue=1 |pages=1–14 |year=2004 |doi=10.1111/j.1365-246X.2004.02180.x |bibcode=2004GeoJI.157....1J |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pandey |first1=M. R. |first2=R. P. |last2=Tandukar |first3=J. P. |last3=Avouac |first4=J. |last4=Vergne |first5=Th. |last5=Heritier |title=Seismotectonics of the Nepal Himalaya from a Local Seismic Network |journal=Journal of Asian Earth Sciences |volume=17 |issue=5–6 |pages=703–712 |year=1999 |doi=10.1016/S1367-9120(99)00034-6 |bibcode=1999JAESc..17..703P }}</ref> Lítil landræma syðst í Nepal nær inn á Indus-Gangessléttuna og tvö landsvæði í norðvestri ná upp að tíbetsku hásléttunni.<ref name=Jwhelpton>{{Cite book |last=Whelpton |first=John |title=A History of Nepal |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=978-0-521-80470-7 |url=https://archive.org/details/historyofnepal00whel }}</ref> [[File:Everest kalapatthar crop.jpg|thumb|left|[[Everestfjall]], hæsti tindur jarðar, er á landamærum Nepals og Kína.]] Nepal skiptist í þrjú landfræðileg belti sem nefnast [[Himal]], [[Pahad]] og [[Terai]]. Himal er fjallahérað í Himalajafjöllum þar sem er [[snjór]] allt árið. Það er í norðurhluta landsins. Þar eru einhver hæstu fjöll heims, þar á meðal [[Everestfjall]] (''Sagarmāthā'' á nepölsku), 8.848,86 metrar á hæð. Sjö önnur fjöll yfir 8.000 metrar á hæð eru í Nepal eða á landamærunum að Tíbet: [[Lhotse]], [[Makalu]], [[Cho Oyu]], [[Kangchenjunga]], [[Dhaulagiri]], [[Annapurna]] og [[Manaslu]]. Pahad er líka fjallahérað, en ekki þakið snjó. Fjöllin eru frá 800 að 4.000 metrum á hæð. Syðst er loftslag [[hlýtemprað loftslag|hlýtemprað]] en nyrst er [[alpaloftslag]] ríkjandi. [[Neðri-Himalajafjöll]] sem eru milli 1.500 og 3.000 metrar á hæð mynda suðurmörk þessa beltis, en norðan við þau skiptast á hlýtempraðir árdalir og hæðir. Í dölunum er mest um mannabyggð sem verður miklu dreifðari þegar komið er yfir 2.000 metra hæð og mjög lítil í yfir 2.500 metra hæð þar sem snjóar stundum á vetrum. Terai er láglendið í suðri við landamærin að Indlandi sem mynda norðurmörk Indus-Gangessléttunnar. Í Terai eru nokkur hæðadrög. Sléttan myndaðist með seti úr helstu ánum sem renna úr Himalajafjöllum: [[Koshi-fljót]]i, [[Gandakifljót]]i og [[Ghaghara-fljót]]i, auk minni vatnsfalla sem koma upp neðan við snjólínuna. Á þessu landsvæði er ríkjandi hlýtemprað eða [[hitabeltisloftslag]]. Neðstu fjallsrætur Himalajafjalla, [[Sivalikhæðir]], sem ná mest 700 til 1.000 metra hæð, mynda mörk Gangessléttunnar. Norðan við hæðirnar eru nokkrir breiðir og láglendir dalir. [[File:Köppen climate types of Nepal.svg|thumb|Köppen-loftslagbelti í Nepal.]] Indlandsflekinn færir sig enn norður um 50mm á ári miðað við Asíu.<ref>Bilham ''et al.'', 1998; Pandey ''et al.'', 1995.</ref> Þetta gerir það að verkum að jarðskjálftar ríða reglulega yfir í Nepal og valda þar miklu tjóni sem hefur staðið í vegi fyrir efnahagsþróun.<ref>{{cite web |title=National Earthquake Monitoring & Research Center |url=http://www.seismonepal.gov.np/ |publisher=Nepal Department of Mines and Geology |access-date=1 July 2022 |archive-date=30 júní 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630045443/http://seismonepal.gov.np/ |url-status=dead }}</ref> Upptök árframburðarins sem rennur svo út í Indlandshaf liggja í veðrun Himalajafjalla.<ref>Summerfield & Hulton, 1994; Hay, 1998.</ref> [[Saptakoshi]] ber mikið af seti út úr Nepal og lækkar skyndilega í [[Bihar]] þar sem áin veldur flóðum og breytir stöðugt um farveg. Hún er því þekkt þar sem „sorg Bihar“. Flóð og skriður valda mann- og eignatjóni, eyðileggja ræktarlönd og flutningsnet á monsúntímabilinu á hverju ári. Loftslagsbeltin í Nepal eru fimm, og svara gróflega til hæðar landsins. Hitabeltisloftslag og hlýtemprað loftslag eru ríkjandi undir 1.200 metrum, [[temprað loftslag]] milli 1.200 og 2.400 metra, kalt belti milli 2.400 og 3.600 metra, [[kaldtemprað loftslag]] milli 3.600 og 4.400 metra og [[íshafsloftslag]] yfir 4.400 metrum. Í Nepal eru fimm árstíðir: sumar, monsúntími, haust, vetur og vor. Himalajafjöllin stöðva kalda vinda frá Mið-Asíu á veturna og mynda norðurmörk áhrifasvæðis monsúnvinda. ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== {{Image label begin|font-size=85%|width=480|image=Nepal adm location map.svg|float=right}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.070|y=0.2050|text=[[Sudurpashchim Pradesh|Sudurpashchim]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.280|y=0.2400|text=[[Karnali Pradesh|Karnali]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.300|y=0.4000|text=[[5. hérað (Nepal)|5. hérað]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.450|y=0.3500|text=[[Gandaki Pradesh|Gandaki]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.600|y=0.4500|text=[[3. hérað (Nepal)|3. hérað]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.620|y=0.5300|text=[[2. hérað (Nepal)|2. hérað]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.800|y=0.5000|text=[[1. hérað (Nepal)|1. hérað]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.620|y=0.2000|text=[[Alþýðulýðveldið Kína|KÍNA]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.300|y=0.5500|text=[[Indland|INDLAND]]}} {{Image label end}} Nepal er sambandslýðveldi með 7 [[héruð Nepals|sjálfstjórnarhéruð]]. Hvert hérað skiptist í 8 til 14 umdæmi. Umdæmin skiptast svo aftur í sveitarstjórnir og bæjarstjórnir. Alls eru 753 staðbundin stjórnvöld, þar á meðal 6 í borgum, 11 á borgarsvæðum og 276 bæjarfélög, eða alls 293 bæjarfélög og 460 sveitarfélög<ref name=asia1>{{Citation|title=Diagnostic Study of Local Governance in Federal Nepal 2017|author=Australian Government-The Asia Foundation Partnership on Subnational Governance in Nepal|publisher=The Asia Foundation|url=https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2018/07/Diagnostic-Study-of-Local-Governance-in-Federal-Nepal-07112018.pdf|accessdate=20 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720153050/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2018/07/Diagnostic-Study-of-Local-Governance-in-Federal-Nepal-07112018.pdf|archive-date=20 July 2019|url-status=live}}</ref>. Hvert sveitarfélag skiptist í deildir. Alls eru deildirnar 6.743. Héraðsstjórnir hafa takmarkað framkvæmda-, löggjafar- og dómsvald í sínu umdæmi. Héruðin eru með þing samkvæmt [[Westminster-kerfið|Westminster-kerfinu]]. Sveitarstjórnir og héraðsstjórnir hafa algert vald á sumum sviðum en deila völdum með héraðsstjórnum og alríkisstjórninni þar sem það á við, samkvæmt fyrirmælum í stjórnarskrá Nepals. Á sama hátt geta héraðsþing ekki sett lög í andstöðu við núverandi lög á héraðs- og alríkisstigi eða stjórnarskrá landsins. Öll svið sem stjórnarskráin nær ekki yfir heyra undir alríkisstjórnina. Samræmingarnefndir héraða sem skipaðar eru öllum kjörnum fulltrúum sveitarstjórna í umdæminu, hafa mjög takmarkað hlutverk. {| class="wikitable sortable" |+ |- style="background:#98fb98;" ! scope="col" | Nr. ! scope="col" | Hérað ! scope="col" | Höfuðstaður ! scope="col" | Umdæmi ! scope="col" | Stærð<br />(km²) ! scope="col" | Íbúafjöldi<br />(2011) ! scope="col" | Þéttleiki<br />(íbúar/km²) |- | 1 || [[1. hérað (Nepal)|1. hérað]] || [[Biratnagar]] || 14 || 25.905&nbsp;km² || 4.534.943 || 175 |- | 2 || [[2. hérað (Nepal)|2. hérað]] || [[Janakpur]] || 8 || 9.661&nbsp;km² || 5.404.145 || 559 |- | 3 || [[3. hérað (Nepal)|3. hérað]] || [[Hetauda]] || 13 || 20.300&nbsp;km² || 5.529.452 || 272 |- | 4 || [[Gandaki Pradesh]] || [[Pokhara]] || 11 || 21.504&nbsp;km² || 2.413.907 || 112 |- | 5 || [[5. hérað (Nepal)|5. hérað]] || [[Butwal]] || 12 || 22.288&nbsp;km² || 4.891.025 || 219 |- | 6 || [[Karnali Pradesh]] || [[Birendranagar]] || 10 || 27.984&nbsp;km² || 1.168.515 || 41 |- | 7 || [[Sudurpashchim Pradesh]] || [[Godawari (Seti)|Godawari]] || 9 || 19.539&nbsp;km² || 2.552.517 || 130 |- ! ''Alls'' ! Nepal ! [[Katmandú]] ! 77 ! 147.181&nbsp;km² ! 26.494.504 ! 180 |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Wikiorðabók|Nepal}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Nepal| ]] [[Flokkur:Asíulönd]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] fgs3jm5c451886mqth5naaxhp7iuusa 1952318 1952314 2026-03-28T10:50:09Z Berserkur 10188 1952318 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Sambandslýðstjórnarlýðveldið Nepal | nafn_á_frummáli = संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल <br />Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl | fáni = Flag of Nepal.svg | skjaldarmerki = Emblem of Nepal.svg | nafn_í_eignarfalli = Nepals | kjörorð = जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी <small>([[sanskrít]])</small><br />Móðir og móðurland er meira virði en himnarnir | þjóðsöngur = [[Sayaun Thunga Phool Ka]] | staðsetningarkort = Nepal_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[Katmandú]] | tungumál = [[nepalska]] | stjórnarfar = [[Sambandslýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Nepals|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Nepals|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Ram Chandra Paudel]] | nafn_leiðtoga2 = [[Balen Shah]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = Stofnun konungsríkis | dagsetning1 = [[21. desember]] [[1768]] | atburður2 = Stofnun lýðveldis | dagsetning2 = [[29. maí]] [[2008]] | flatarmál = 147.181 | stærðarsæti = 93 | hlutfall_vatns = 2,8 | mannfjöldasæti = 40 | fólksfjöldi = 26.494.504 | mannfjöldaár = 2012 | íbúar_á_ferkílómetra = 180 | VLF_ár = 2018 | VLF_sæti = 90 | VLF = 84 | VLF_á_mann = 2.842 | VLF_á_mann_sæti = 155 | VÞL = {{hækkun}} 0.602 | VÞL_ár = 2021 | VÞL_sæti = 143 | gjaldmiðill = [[Nepölsk rúpía]] (NPR) | tímabelti = [[UTC]]+5:45 | tld = np | símakóði = 977 }} '''Nepal''' ([[nepalska]]: ''नेपाल'' ''Nepāl''), opinberlega '''Sambandslýðstjórnarlýðveldið Nepal''' (nepalska: सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल ''Saṅghīya Lokatāntrik Gaṇatantra Nepāl''), er [[landlukt land]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]]. Stærstur hluti landsins er í [[Himalajafjöll]]um en það nær líka yfir hluta [[Indus-Ganga-sléttan|Indus-Ganga-sléttunnar]]. Landið á landamæri að [[Kína]] ([[Tíbet]]) í norðri og [[Indland]]i í suðri, austri og vestri. Aðeins 27 km ræma skilur milli suðausturodda landsins og [[Bangladess]]. Í austri skilur indverska fylkið [[Sikkim]] milli þess og [[Bútan]]s. Landslag í Nepal er fjölbreytt og nær frá frjósömum sléttum, yfir gróðurvaxnar hæðir að snævi þöktum fjöllum. Suðurhluti Nepals er frjósamur til ræktunar og þar er mjög þéttbýlt. Mikið rignir í Nepal, sérstaklega þegar monsúnrigningarnar skella á Himalajafjöllunum. Átta af tíu [[Listi yfir hæstu fjöll heims|hæstu tindum heims]] eru í Nepal. Þar á meðal er hæsta fjall heims, [[Everestfjall]]. Nepal er 147.181 ferkílómetrar að stærð og fólksfjöldi þar er um 30 milljónir. Meirihluti íbúa Nepal eru hindúar en sögulega er landið tengt [[búddismi|búddisma]]. Höfuðborgin og stærsta borg landsins heitir [[Katmandú]]. Nepal er fjölmenningarríki. [[Nepalska]] er [[opinbert tungumál]] landsins en innan við helmingur íbúa á nepölsku að móðurmáli. Heitið Nepal kemur fyrst fyrir í ritum frá [[Vedatímabilið|Vedatímabilinu]] þegar [[hindúatrú]], ríkjandi trúarbrögð landsins, varð til á [[Indlandsskagi|Indlandsskaga]]. Um mitt [[1. árþúsundið f.Kr.]] fæddist [[Gautama Búdda]], stofnandi búddisma, í [[Lumbini]] í suðurhluta Nepals. Hlutar af Norður-Nepal hafa verið nátengdir sögu og menningu Tíbets. [[Katmandúdalur]] í miðju landsins tengist menningu [[Indóaríar|Indóaría]] og var miðstöð hins öfluga sambandsríkis [[Newarar|Newara]] sem er kallað [[Nepalmandalan]]. [[Lhasa Newar|Farandkaupmenn]] frá dalnum sem ferðuðust milli Katmandú og Tíbet stýrðu verslun um þá grein [[Silkivegurinn|Silkivegarins]] sem lá um Himalajafjöll. Þar þróaðist sérstök [[myndlist]] og [[byggingarlist]]. Um miðja 18. öld lagði [[Prithvi Narayan Shah]], konungur [[Gorkaríkið|Gorkaríkisins]], Nepal undir sig og sameinaði landið undir sinni stjórn. Eftir [[Stríð Bretlands og Nepals]] 1814-16 gerðu ríkin með sér [[Sugauli-samningurinn|Sugauli-samninginn]] þar sem Bretar fengu nokkur landsvæði sem Nepalir höfðu nýlega lagt undir sig á Indlandsskaga og leyfi til að ráða nepalska [[Gúrkar|Gúrka]] í her sinn. Um miðja 19. öld varð [[Rana-ætt]] einráð í ríkinu í gegnum embætti forsætisráðherra en konungurinn varð leppkonungur. Landið varð aldrei nýlenda en hélt fast við bandalag sitt við breska heimsveldið. Alræði Rana-ættar lauk 1951 þegar [[Tribhuvan]] konungur náði að hrekja forsætisráðherrann frá völdum með aðstoð [[nepalski kongressflokkurinn|nepalska kongressflokksins]]. Takmörkuðu [[lýðræði]] var komið á en konungur leysti þingið tvisvar upp, 1960 og 2005. Um miðjan [[1991-2000|10. áratuginn]] hófst [[Borgarastyrjöldin í Nepal]] þegar [[kommúnistaflokkur Nepals]] hóf vopnaða baráttu gegn konungsveldinu. Borgarastyrjöldinni lauk 2008 þegar þetta síðasta konungsríki hindúa var lagt niður og landinu var breytt í [[lýðveldi]]. [[Stjórnarskrá Nepals]] frá 2015 skilgreinir landið sem [[veraldleg stjórn|veraldlegt]] [[sambandslýðveldi]] með [[þingræði]]. Landið skiptist í sjö fylki. Nepal gerðist aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] árið 1955. Landið gerði vináttusamninga við [[Indland]] 1950 og [[Alþýðulýðveldið Kína]] 1960. [[Samstarfsráð Suður-Asíu]] er með höfuðstöðvar í Katmandú. Það er líka aðili að [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]] og [[BIMSTEC]], efnahagssamstarfi ríkja við Bengalflóa. [[Nepalsher]] er sá fimmti stærsti í Suður-Asíu. Hann er aðallega þekktur fyrir sögu [[Gúrkar|Gúrkaherdeilda]] sem börðust í báðum heimsstyrjöldum og hafa tekið þátt í friðargæsluverkefnum á vegum Sameinuðu þjóðanna. == Heiti == Fyrir [[sameining Nepals|sameiningu Nepals]] var [[Katmandúdalur]] þekktur sem Nepal.<ref>{{Cite book |title=A history of ancient and early medieval India: from the Stone Age to the 12th century|last=Singh|first=Upinder|year=2008|location=New Delhi|publisher=Pearson Longman|isbn=9788131716779|page=477}}</ref> Uppruni orðsins er óviss. Það kemur fyrir í fornindverskum ritum allt frá 4. öld f.o.t., en jafnvel elstu textar geta innihaldið seinni tíma viðbætur allt frá árnýöld. Samkvæmt [[goðafræði hindúa]] er kemur nafnið Nepal frá öldungnum Ne, sem er ýmist kallaður Ne Muni eða Nemi. Samkvæmt ''Pashupati Purāna'' var landið sem Ne verndaði í Himalajafjöllum þekkt sem ''Nepāl''. Samkvæmt ''Nepāl Mahātmya'' fékk ''Nemi'' það hlutverk frá [[Pashupati]] að vernda landið.<ref name=Prasad>{{Cite book |title=The Life and Times of Maharaja Juddha Shumsher Jung Bahadur Rana of Nepal|last=Prasad|first=Ishwari|year=1996|publisher=Ashish Publishing House|location=New Delhi|isbn=817024756X|via=Google Books|url=https://books.google.com/books?id=yEvbH8Fv-boC}}</ref> Samkvæmt [[goðafræði búddisma]] þurrkaði bodisattvann [[Manjushri]] upp frumvatn [[Nāga|slanga]] til að skapa Katmandúdalinn og lýsti því yfir að [[adibúdda]]nn ''Ne'' myndi sjá um byggðina sem myndaðist þar. Dalurinn var því kallaður ''Nepāl'' sem merkir „það sem er elskað af ''Ne''“.<ref>{{Cite book |title=History of Nepal: As told by its own and contemporary chroniclers|last=Hasrat|first=Bikram Jit|year=1970|location=Hoshiarpur|page=7}}</ref> Samkvæmt ''Gopalarājvamshāvali'', ættfræði [[Gópalaveldið|Gópalaveldisins]] sem var samin á 14. öld, var Nepal nefnt eftir kúahirðinum ''Nepa'', stofnanda [[Abhirar|Abhira]]. Í þeirri sögu var kýrin sem mjólkaði á staðnum þar sem Nepa fann ''[[Jyotirlinga]]'' í hofinu [[Pashupatināth]], líka kölluð ''Ne''.<ref name=Malla>{{cite conference |title=Nepāla: Archaeology of the Word|last=Malla|first=Kamal P.|author-link=Kamal P. Malla|work=The Nepal Heritage Society Souvenir for PATA Conference|pages=33–39|conference=3rd PATA International Tourism & Heritage Conservation Conference (1–4 November)|location=Kathmandu|year=1983|url=http://www.kpmalla.com/?attachment_id=285|access-date=5. maí 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322214352/http://www.kpmalla.com/wp-content/uploads/2011/03/Nepala.pdf |archive-date=22. mars 2012}}</ref> Norski [[indverskufræði]]ngurinn [[Christian Lassen]] stakk upp á því að ''Nepāla'' væri samsett úr ''Nipa'' (fjallsrætur) og ''-ala'' (stytting á ''alaya'' sem merkir byggð), þannig að ''Nepāla'' merkti „byggð við fjallsrætur“. Hann taldi að sagan um ''Ne Muni'' væri uppspuni.<ref>{{Cite book |title=Indische Alterthumskunde|url=https://archive.org/details/indischealterth08lassgoog|trans-title=Indian Archaeology|last=Lassen|first=Christian|author-link=Christian Lassen|year=1847–1861}}</ref> Indverskufræðingurinn [[Sylvain Levi]] taldi kenningu Lassens ónothæfa, og taldi heitið ýmist dregið af þjóðarheiti [[Newarar|Newara]] eða þjóðaheitið afbökun á orðinu ''Nepala'' í [[sanskrít]].<ref>{{Cite book |title=Le Nepal : Etude Historique d'Un Royaume Hindou|last=Levi|first=Sylvain|author-link=Sylvain Lévi|location=Paris|publisher=Ernest Leroux|year=1905|volume=1|pages=222–223}}</ref> Þessi kenning skýrir samt ekki uppruna heitisins.<ref>{{Cite book |last1=Majupuria |first1=Trilok Chandra |last2=Majupuria |first2=Indra |year=1979 |title=Glimpses of Nepal |url=https://books.google.com/books?id=jDNuAAAAMAAJ|publisher=Maha Devi |page=8}}</ref><ref>{{Cite book |last=Turner |first=Ralph L. |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.1.turner.1333792 |archive-url=https://archive.today/20120714053644/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.1.turner.1333792 |url-status=dead |archive-date=14. júlí 2012 |title=A Comparative and Etymological Dictionary of the Nepali Language |publisher=London: Routledge and Kegan Paul |year=1931 |access-date=8. maí 2011}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hodgson |first=Brian H. |url=https://archive.org/details/essaysonlanguage00hodg |title=Essays on the Languages, Literature and Religion of Nepal and Tibet |publisher=London: Trübner & Co |year=1874 |access-date=8. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111204021/http://archive.org/details/essaysonlanguage00hodg |archive-date=11. nóvember 2012 |url-status=live }} Page 51.</ref><ref name=Malla/> Eins hefur verið stungið upp á því að uppruna orðsins ''Nepa'' sé að finna í [[tíbetó-búrmísk mál|tíbetó-búrmískum málum]] sem stofn myndaðan úr ''Ne'' (nautgripir) og ''Pa'' (hirðir), sem vísar til þess að elstu íbúar dalsins voru ''gópalar'' (kúahirðar) og ''mahispalar'' (bufflahirðar).<ref name=Malla/> Indverski málfræðingurinn [[Suniti Kumar Chatterji]] taldi orðið ''Nepal'' komið af tíbetó-búrmískri rót, ''Ne,'' af óvissum uppruna (ýmsir möguleikar) og ''pala'' eða ''bal'', sem ekkert er lengur vitað um hvað merkir.<ref>{{Cite book |title=Kirata-Jana-Krti: The Indo-Mongoloids: Their Contribution to the History and Culture of India|last=Chatterji|first=Suniti Kumar|author-link=Suniti Kumar Chatterji|year=1974|location=Calcutta|publisher=The Asiatic Society|edition=2|page=64}}</ref> ==Saga== Verkfæri frá [[nýsteinöld]] sem fundist hafa í [[Katmandúdal]] benda til búsetu manna á Himalajasvæðinu í að minnsta kosti 11.000 ár. Nafn Nepal kemur fyrir í ''Atharvaveda Pariśiṣṭa'' frá [[Vedatímabilið|Síð-Vedatímabilinu]] og í [[Upanishad]]-textanum ''Atharvashirsha''. Nafnið kemur líka fyrir í textum á [[hindí]] eins og ''Narayana Puja'' og í textanum „Nepal Mahatmya“ sem segist vera hluti af trúarritinu ''[[Skanda Purana]]''. [[Gópalar]] byggðu dalinn að öllum líkindum fyrir komu [[Kíratar|Kírata]]. Kíratar, sem töluðu [[sínó-tíbesk mál]], lögðu svæðið undir sig hugsanlega um 800 f.Kr. Fyrsti konungur þeirra var [[Yalambar]]. Ríki Kírata stóð lengi og náði hugsanlega allt að árósum Ganges. Um 500 f.Kr. komu upp ýmis furstadæmi og ættbálkasamtök í suðurhluta landsins. Í ættbálki [[Shakyar|Shakya]] fæddist fursti sem síðar hafnaði stöðu sinni og hóf meinlætalíf sem [[Gátama Búdda]]. Hann er venjulega sagður hafa verið uppi frá 563 til 483 f.Kr. Um 250 f.Kr. voru suðurhéruðin orðin hluti af [[Maurya-veldið|Maurya-veldinu]] í Indlandi og urðu síðar undirkonungar [[Guptaveldið|Guptaveldisins]] á 4. öld. Á [[Allahabadsúlan|Allahabadsúlu]] [[Samudragupta]] er Nepal nefnt sem landamæraríki. ===Miðaldir=== [[Licchavi-veldið]], upprunalega frá [[Vaishali]] í [[Bihar]] á Indlandi, ríkti yfir Katmandúdal frá því um 400. Hugsanlega hafa þeir lagt landið undir sig með sigri á Kírötum. Þessu konungsveldi hnignaði á 8. öld og við tók ríki [[Newarar|Newara]]. [[Simroun-veldið]] með [[Simroungarh]] sem höfuðborg stóð frá 11. til 14. aldar og [[Thakuri-veldið]] ríkti yfir hlutum landsins frá 9. öld til 12. aldar. Snemma á 12. öld kom [[Malla-veldið]] upp í austurhluta Nepals (úr sanskrít ''malla'' „glímukappi“). Þeir konungar ríktu í um tvær aldir en eftir það klofnaði ríkið í mörg smáríki. Annað Malla-veldi kom upp seint á 14. öld og sameinaði miðhluta landsins í eitt ríki. Árið 1482 skiptist landið milli þriggja ríkja, [[Kathmandu]], [[Patan]] og [[Bhaktapur]]. ===Sameining Nepals=== Um miðja 18. öld sameinaði konungur [[Gorkaríkið|Gorkaríkisins]] í vesturhluta Nepals, [[Prithvi Narayan Shah]], mörg minni konungdæmi í eitt ríki. Honum tókst að tryggja hlutleysi fjallahéraðanna og eftir nokkra bardaga, sérstaklega [[orrustan um Kirtipur|orrustuna um Kirtipur]], náði hann að leggja allan Katmandúdal undir sig 1769. Faðir Jósep, kaþólskur trúboði í Nepal, ritaði nákvæma lýsingu á stríðinu. Gorkaríkið náði hátindi sínum þegar norðurindversku ríkin [[Kumaonríkið]] og [[Garhwal-ríkið]] komust undir nepalska stjórn, allt að [[Sikkim]] í vestri. Deilur við [[Tíbet]] um stjórn fjallvega leiddu til [[Stríð Kína og Nepals|Stríðs Kína og Nepals]] 1788 til 1792. Stríðið leiddi til aukinna yfirráða Kínverja í Tíbet, en Nepal hélt sjálfstæði sínu. Deilur Nepals við [[Breska Austur-Indíafélagið]] um yfirráð yfir norðurhéruðum Indlands leiddu til [[Stríð Bretlands og Nepals|Stríðs Bretlands og Nepals]] 1815-1816. Í fyrstu vanmátu Bretar hernaðarmátt Nepals og biðu ósigra þar til þeir sendu nægjanlegt lið. Það orðspor sem [[gúrkahermaður|gúrkahermenn]] nutu má rekja til þessa stríðs. Með [[Sugaulisamningurinn|Sugaulisamningnum]] lét Nepal af hendi landamærahéruð og gaf Bretum leyfi til að ráða hermenn frá Nepal. ===Alræði Ranaættar=== Flokkadrættir innan konungsfjölskyldunnar leiddu til óstöðugleika um miðja 19. öld. Árið 1846 komst upp um ráðagerð drottningar sem hugðist losa sig við valdamikinn herforingja, [[Jung Bahadur Rana|Jung Bahadur Kunwar]]. Hann og bræður hans brugðust við með því að myrða 30-40 hermenn, hallarliða og fursta sem studdu drottninguna í [[Kotblóðbaðið|Kotblóðbaðinu]]. Jung Bahadur Kunwar gerðist nú einvaldur forsætisráðherra sem Jung Bahadur Rana en konungur varð valdalaus. Ranaættin studdi Breta ötullega og barðist með þeim í [[Indverska byltingin 1857|Indversku byltingunni 1857]] (og síðar í báðum heimsstyrjöldum). Í þakkarskyni létu Bretar Nepal eftir héruð í [[Terai-hérað]]i við suðurlandamæri landsins. Árið 1923 gerðu Bretar og Nepal með sér [[Samningur Bretlands og Nepals 1923|vináttusamning]] sem tók við af Sugaulisamningnum frá 1816. [[Þrælahald]] var afnumið í Nepal árið 1924. Annars einkenndust yfirráð Ranaættar af gerræði, spillingu og trúarofsóknum. ===Lýðræði eftir 1951=== Óánægja með alræði Ranaættar, einkum meðal menntaðra Nepala, óx og gagnrýni á stjórnina varð meira áberandi á 5. áratug 20. aldar. Á sama tíma reyndi Indland að treysta áhrif sín í Nepal eftir [[Innrás Kína í Tíbet 1950]]. Indland studdi einkum konunginn [[Tribhuvan]] og [[Nepalski kongressflokkurinn|Nepalska kongressflokkinn]] gegn Ranastjórninni. Eftir misheppnaða tilraun [[Mohan Shamsher Jang Bahadur Rana]] til að skipta um konung tókst Tribhuvan að afnema völd Ranaættar á fyrri hluta árs 1951. Við tók stutt lýðræðistímabil. Árið 1960 afnam [[Mahendra]] konungur stjórnarskrána og leysti þingið upp. [[Panchayat (Nepal)|Panchayat]]-kerfi var komið á án stjórnmálaflokka. Árið 1989 neyddi samstöðuhreyfing ólíkra stjórnmálahópa konunginn, [[Birendra]], til að samþykkja stjórnarskrárbreytingar og fjölflokkaþing sem hóf störf árið 1991. Árin 1991-1992 hrakti [[Bútan]] um 100.000 bútanska borgara af nepölskum uppruna úr landi. Flestir þeirra hafa hafst við í flóttamannabúðum í austurhluta Nepals síðan. Árið [[1996]] hóf [[Kommúnistaflokkur Nepals]] vopnaða baráttu fyrir afnámi konungsveldisins og stofnun [[alþýðulýðveldi]]s í Nepal. Þetta leiddi til áralangrar [[Borgarastyrjöldin í Nepal|borgarastyrjaldar]] og um 12.000 dauðsfalla. Árið 2001 áttu [[konunglegu fjöldamorðin í Nepal]] sér stað, þar sem Birendra konungur og [[Aishwarya]] drottning féllu ásamt sjö öðrum meðlimum konungsfjölskyldunnar. Bróðir konungs, [[Gyanendra]], tók við völdum. ===Stofnun lýðveldis=== Þann 1. febrúar 2005 ákvað konungur að leysa upp þingið og taka sér alræðisvald til að kljást við vopnaða hreyfingu Maóista. Síðar sama ár lýstu Maóistarnir yfir einhliða vopnahléi. Árið 2006 urðu nokkurra vikna fjöldamótmæli allra stjórnmálaflokka í Nepal til þess að konungur neyddist til að kalla þingið saman aftur. Sjö flokka samsteypustjórn samþykkti að afnema flest völd konungsins. Þann 24. desember 2007 var ákveðið að afnema konungsveldið sem tók gildi þann 28. maí 2008. Fyrsti forseti lýðveldisins Nepal, [[Ram Baran Yadav]], tók við völdum 23. júlí 2008. Eftir tvö stjórnlagaþing var ný stjórnarskrá loks samin og tók gildi árið 2015. Minnihlutahópar í landamærahéruðum eins og [[Madeshar]] og [[Tharuar]] hafa mótmælt nýju stjórnarskránni harðlega. Átök milli þeirra og stjórnarinnar leiddu til þess að Indland beitti Nepal viðskiptaþvingunum. == Landfræði == [[File:Nepal topo en.jpg|thumb|Hæðakort af Nepal.]] Nepal er um 800 km langt og 200 km breitt, nokkurn veginn ferkantað, 147.516 km² að stærð. Það liggur milli 26. og 31. breiddargráðu norður og 80. og 89. lengdargráðu austur. Landið tók að mótast fyrir 75 milljón árum þegar [[Indlandsflekinn]], sem þá var hluti af risameginlandinu [[Gondvana]], hóf að flytja sig í norðaustur vegna [[botnrek]]s sunnan við hann.<ref name=ali>{{cite journal |last1=Ali|first1=J. R.|last2=Aitchison|first2=J. C.|year=2005|title=Greater India|journal=Earth-Science Reviews|volume=72|issue=3–4|pages=170–173|doi=10.1016/j.earscirev.2005.07.005|bibcode=2005ESRv...72..169A}}</ref> Á sama tíma hóf [[úthafsskorpa]]n undir [[Teþyshaf]]inu norðaustan við að sökkva undir [[Evrasíuflekinn|Evrasíuflekann]].<ref name=ali/> Þessir tveir ferlar sem stöfuðu af hreyfingum í [[möttull jarðar|möttli jarðar]] leiddu til myndunar [[Indlandshaf]]s og leiddu meginlandsskorpuna undir Evrasíu sem lyfti [[Himalajafjöll]]um.<ref name=ali/> Landrisið lokaði á árfarvegi og til urðu stór stöðuvötn sem runnu ekki út fyrr en fyrir 100.000 árum þegar þau skildu eftir sig frjósama dali í miðhæðunum, eins og Katmandúdal. Í vesturhéruðunum tókst ánum að grafa út einhverjar dýpstu gjár heims.<ref name=Jwhelpton/> Beint fyrir sunnan Himalajafjöll myndaðist stór [[sigdalur]] sem fylltist fljótt af seti úr ánum.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Dikshit|first1=K. R.|last2=Schwartzberg|first2=Joseph E.|author2-link=Joseph E. Schwartzberg|title=India: Land|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India|work=Encyclopædia Britannica|pages=1–29|access-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508084916/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India|archive-date=8 May 2015|url-status=live}}</ref> Þar er [[Indó-Gangessléttan]] nú.<ref>{{cite journal |last1=Prakash|first1=B.|last2=Kumar|first2=S.|last3=Rao|first3=M. S.|last4=Giri|first4=S. C.|year=2000|title=Holocene Tectonic Movements and Stress Field in the Western Gangetic Plains|journal=Current Science|volume=79|issue=4|pages=438–449|url=http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf|access-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504075319/http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf|archive-date=4 May 2011|url-status=live}}</ref> Nepal liggur nær allt innan þessara landmóta og er um þriðjungur af 2.400 km löngum Himalajafjallgarðinum.<ref>{{cite journal |last1=van der Beek |first1=Peter |first2=Xavier |last2=Robert |first3=Jean-Louis |last3=Mugnier |first4=Matthias |last4=Bernet |first5=Pascale |last5=Huyghe |first6=Erika |last6=Labrin |title=Late Miocene- Recent Exhumation of the Central Himalaya and Recycling in the Foreland Basin Assessed by Apatite Fission-Track Thermochronology of Siwalik Sediments, Nepal |journal=Basin Research |volume=18 |issue=4 |pages=413–434 |year=2006 |doi=10.1111/j.1365-2117.2006.00305.x |bibcode=2006BasR...18..413V |s2cid=10446424 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00137089/file/vdbeek_et_al_BR_2006.pdf }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Berger |first1=Antoine |first2=Francois |last2=Jouanne |first3=Riad |last3=Hassani |first4=Jean Louis |last4=Mugnier |title=Modelling the Spatial Distribution of Present day Deformation in Nepal: how cylindrical is the Main Himalayan Thrust in Nepal? |journal=Geophys. J. Int. |volume=156 |issue=1 |pages=94–114 |year=2004 |doi=10.1111/j.1365-246X.2004.02038.x |bibcode=2004GeoJI.156...94B |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last2=Bilham |first2=Roger |first1=Michael |last1=Jackson |title=Constraints on Himalayan Deformation inferred from Vertical Velocity Fields in Nepal and Tibet |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |volume=99 |issue=B7 |pages=897–912 |year=1994 |doi=10.1029/94JB00714 |bibcode=1994JGR....9913897J }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Chamlagain |first1=Deepak |first2=Daigoro |last2=Hayashi |title=Neotectonic Fault Analysis by 2D Finite Element Modeling for Studying the Himalayan Fold and Thrust belt in Nepal |journal=Journal of Asian Earth Sciences |volume=29 |issue=2–3 |pages=473–489 |year=2007 |doi=10.1016/j.jseaes.2005.10.016 |bibcode=2007JAESc..29..473C }}</ref><ref>{{cite journal |first1=F. |last1=Jouanne |display-authors=1 |first2=J. L. |last2=Mugnier |first3=J. F. |last3=Gamond |first4=P. |last4=Le Fort |first5=M. R. |last5=Pandey |first6=L. |last6=Bollinger |first7=M. |last7=Flouzat |first8=J. P. |last8=Avouac |title=Current Shortening Across the Himalayas of Nepal |journal=Geophys. J. Int. |volume=157 |issue=1 |pages=1–14 |year=2004 |doi=10.1111/j.1365-246X.2004.02180.x |bibcode=2004GeoJI.157....1J |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pandey |first1=M. R. |first2=R. P. |last2=Tandukar |first3=J. P. |last3=Avouac |first4=J. |last4=Vergne |first5=Th. |last5=Heritier |title=Seismotectonics of the Nepal Himalaya from a Local Seismic Network |journal=Journal of Asian Earth Sciences |volume=17 |issue=5–6 |pages=703–712 |year=1999 |doi=10.1016/S1367-9120(99)00034-6 |bibcode=1999JAESc..17..703P }}</ref> Lítil landræma syðst í Nepal nær inn á Indus-Gangessléttuna og tvö landsvæði í norðvestri ná upp að tíbetsku hásléttunni.<ref name=Jwhelpton>{{Cite book |last=Whelpton |first=John |title=A History of Nepal |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=978-0-521-80470-7 |url=https://archive.org/details/historyofnepal00whel }}</ref> [[File:Everest kalapatthar crop.jpg|thumb|left|[[Everestfjall]], hæsti tindur jarðar, er á landamærum Nepals og Kína.]] Nepal skiptist í þrjú landfræðileg belti sem nefnast [[Himal]], [[Pahad]] og [[Terai]]. Himal er fjallahérað í Himalajafjöllum þar sem er [[snjór]] allt árið. Það er í norðurhluta landsins. Þar eru einhver hæstu fjöll heims, þar á meðal [[Everestfjall]] (''Sagarmāthā'' á nepölsku), 8.848,86 metrar á hæð. Sjö önnur fjöll yfir 8.000 metrar á hæð eru í Nepal eða á landamærunum að Tíbet: [[Lhotse]], [[Makalu]], [[Cho Oyu]], [[Kangchenjunga]], [[Dhaulagiri]], [[Annapurna]] og [[Manaslu]]. Pahad er líka fjallahérað, en ekki þakið snjó. Fjöllin eru frá 800 að 4.000 metrum á hæð. Syðst er loftslag [[hlýtemprað loftslag|hlýtemprað]] en nyrst er [[alpaloftslag]] ríkjandi. [[Neðri-Himalajafjöll]] sem eru milli 1.500 og 3.000 metrar á hæð mynda suðurmörk þessa beltis, en norðan við þau skiptast á hlýtempraðir árdalir og hæðir. Í dölunum er mest um mannabyggð sem verður miklu dreifðari þegar komið er yfir 2.000 metra hæð og mjög lítil í yfir 2.500 metra hæð þar sem snjóar stundum á vetrum. Terai er láglendið í suðri við landamærin að Indlandi sem mynda norðurmörk Indus-Gangessléttunnar. Í Terai eru nokkur hæðadrög. Sléttan myndaðist með seti úr helstu ánum sem renna úr Himalajafjöllum: [[Koshi-fljót]]i, [[Gandakifljót]]i og [[Ghaghara-fljót]]i, auk minni vatnsfalla sem koma upp neðan við snjólínuna. Á þessu landsvæði er ríkjandi hlýtemprað eða [[hitabeltisloftslag]]. Neðstu fjallsrætur Himalajafjalla, [[Sivalikhæðir]], sem ná mest 700 til 1.000 metra hæð, mynda mörk Gangessléttunnar. Norðan við hæðirnar eru nokkrir breiðir og láglendir dalir. [[File:Köppen climate types of Nepal.svg|thumb|Köppen-loftslagbelti í Nepal.]] Indlandsflekinn færir sig enn norður um 50mm á ári miðað við Asíu.<ref>Bilham ''et al.'', 1998; Pandey ''et al.'', 1995.</ref> Þetta gerir það að verkum að jarðskjálftar ríða reglulega yfir í Nepal og valda þar miklu tjóni sem hefur staðið í vegi fyrir efnahagsþróun.<ref>{{cite web |title=National Earthquake Monitoring & Research Center |url=http://www.seismonepal.gov.np/ |publisher=Nepal Department of Mines and Geology |access-date=1 July 2022 |archive-date=30 júní 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630045443/http://seismonepal.gov.np/ |url-status=dead }}</ref> Upptök árframburðarins sem rennur svo út í Indlandshaf liggja í veðrun Himalajafjalla.<ref>Summerfield & Hulton, 1994; Hay, 1998.</ref> [[Saptakoshi]] ber mikið af seti út úr Nepal og lækkar skyndilega í [[Bihar]] þar sem áin veldur flóðum og breytir stöðugt um farveg. Hún er því þekkt þar sem „sorg Bihar“. Flóð og skriður valda mann- og eignatjóni, eyðileggja ræktarlönd og flutningsnet á monsúntímabilinu á hverju ári. Loftslagsbeltin í Nepal eru fimm, og svara gróflega til hæðar landsins. Hitabeltisloftslag og hlýtemprað loftslag eru ríkjandi undir 1.200 metrum, [[temprað loftslag]] milli 1.200 og 2.400 metra, kalt belti milli 2.400 og 3.600 metra, [[kaldtemprað loftslag]] milli 3.600 og 4.400 metra og [[íshafsloftslag]] yfir 4.400 metrum. Í Nepal eru fimm árstíðir: sumar, monsúntími, haust, vetur og vor. Himalajafjöllin stöðva kalda vinda frá Mið-Asíu á veturna og mynda norðurmörk áhrifasvæðis monsúnvinda. ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== {{Image label begin|font-size=85%|width=480|image=Nepal adm location map.svg|float=right}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.070|y=0.2050|text=[[Sudurpashchim Pradesh|Sudurpashchim]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.280|y=0.2400|text=[[Karnali Pradesh|Karnali]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.300|y=0.4000|text=[[5. hérað (Nepal)|5. hérað]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.450|y=0.3500|text=[[Gandaki Pradesh|Gandaki]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.600|y=0.4500|text=[[3. hérað (Nepal)|3. hérað]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.620|y=0.5300|text=[[2. hérað (Nepal)|2. hérað]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.800|y=0.5000|text=[[1. hérað (Nepal)|1. hérað]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.620|y=0.2000|text=[[Alþýðulýðveldið Kína|KÍNA]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.300|y=0.5500|text=[[Indland|INDLAND]]}} {{Image label end}} Nepal er sambandslýðveldi með 7 [[héruð Nepals|sjálfstjórnarhéruð]]. Hvert hérað skiptist í 8 til 14 umdæmi. Umdæmin skiptast svo aftur í sveitarstjórnir og bæjarstjórnir. Alls eru 753 staðbundin stjórnvöld, þar á meðal 6 í borgum, 11 á borgarsvæðum og 276 bæjarfélög, eða alls 293 bæjarfélög og 460 sveitarfélög<ref name=asia1>{{Citation|title=Diagnostic Study of Local Governance in Federal Nepal 2017|author=Australian Government-The Asia Foundation Partnership on Subnational Governance in Nepal|publisher=The Asia Foundation|url=https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2018/07/Diagnostic-Study-of-Local-Governance-in-Federal-Nepal-07112018.pdf|accessdate=20 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720153050/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2018/07/Diagnostic-Study-of-Local-Governance-in-Federal-Nepal-07112018.pdf|archive-date=20 July 2019|url-status=live}}</ref>. Hvert sveitarfélag skiptist í deildir. Alls eru deildirnar 6.743. Héraðsstjórnir hafa takmarkað framkvæmda-, löggjafar- og dómsvald í sínu umdæmi. Héruðin eru með þing samkvæmt [[Westminster-kerfið|Westminster-kerfinu]]. Sveitarstjórnir og héraðsstjórnir hafa algert vald á sumum sviðum en deila völdum með héraðsstjórnum og alríkisstjórninni þar sem það á við, samkvæmt fyrirmælum í stjórnarskrá Nepals. Á sama hátt geta héraðsþing ekki sett lög í andstöðu við núverandi lög á héraðs- og alríkisstigi eða stjórnarskrá landsins. Öll svið sem stjórnarskráin nær ekki yfir heyra undir alríkisstjórnina. Samræmingarnefndir héraða sem skipaðar eru öllum kjörnum fulltrúum sveitarstjórna í umdæminu, hafa mjög takmarkað hlutverk. {| class="wikitable sortable" |+ |- style="background:#98fb98;" ! scope="col" | Nr. ! scope="col" | Hérað ! scope="col" | Höfuðstaður ! scope="col" | Umdæmi ! scope="col" | Stærð<br />(km²) ! scope="col" | Íbúafjöldi<br />(2011) ! scope="col" | Þéttleiki<br />(íbúar/km²) |- | 1 || [[1. hérað (Nepal)|1. hérað]] || [[Biratnagar]] || 14 || 25.905&nbsp;km² || 4.534.943 || 175 |- | 2 || [[2. hérað (Nepal)|2. hérað]] || [[Janakpur]] || 8 || 9.661&nbsp;km² || 5.404.145 || 559 |- | 3 || [[3. hérað (Nepal)|3. hérað]] || [[Hetauda]] || 13 || 20.300&nbsp;km² || 5.529.452 || 272 |- | 4 || [[Gandaki Pradesh]] || [[Pokhara]] || 11 || 21.504&nbsp;km² || 2.413.907 || 112 |- | 5 || [[5. hérað (Nepal)|5. hérað]] || [[Butwal]] || 12 || 22.288&nbsp;km² || 4.891.025 || 219 |- | 6 || [[Karnali Pradesh]] || [[Birendranagar]] || 10 || 27.984&nbsp;km² || 1.168.515 || 41 |- | 7 || [[Sudurpashchim Pradesh]] || [[Godawari (Seti)|Godawari]] || 9 || 19.539&nbsp;km² || 2.552.517 || 130 |- ! ''Alls'' ! Nepal ! [[Katmandú]] ! 77 ! 147.181&nbsp;km² ! 26.494.504 ! 180 |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Wikiorðabók|Nepal}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Nepal| ]] [[Flokkur:Asíulönd]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] idkobvfjk2al15c3zcgboq1w847e3ak 0 11660 1952283 1877881 2026-03-28T09:48:39Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1952283 wikitext text/x-wiki [[Mynd:IceBlockNearJoekullsarlon.jpg|thumb|Fjögra [[tonn]]a ísblokk í [[Jökulsárlón]]i]] [[Mynd:Icicles.jpg|thumb|[[Grýlukerti]]]] {{Fyrir|þann ís sem maður borðar|rjómaís}} '''Ís''' eða '''klaki''' er [[vatn]] í [[storkuhamur|föstu formi]]. [[Hamur (efni)|Hamskiptin]] eiga sér stað þegar vatn í [[vökvahamur|vökvaformi]] er kælt niður fyrir 0&nbsp;[[Celsíus|°C]] (273,15&nbsp;[[Kelvin|K]], 32&nbsp;[[Fahrenheit|°F]]) við [[staðalþrýstingur|staðalþrýsting]]. Ís getur myndast við hærri hitastig við aukinn þrýsting, og helst sem [[vökvi]] eða gufa niður að -30&nbsp;°C við lægri þrýsting. Ís sem myndaður er við hærri þrýsting hefur öðruvísi kristallagerð heldur en venjulegur ís. Ís, vatn og [[gufa]] geta verið til saman við [[þrípunktur|þrípunktinn]], sem að fyrir þetta kerfi er 273,16&nbsp;K og [[þrýstingur]] 611,73&nbsp;[[Paskal|Pa]]. Óvenjulegt séreinkenni íss við eina [[loftþyngd]] er það að fasta formið er um 8% minna þétt en vatn í vökvaformi. Ís hefur [[eðlismassi|eðlismassann]] 0,917 g/cm³ við 0&nbsp;°C, en vatn 0,9998 g/cm³ við sama hitastig. Vatn er þéttast, nákvæmlega 1,00 g/cm³ við 4&nbsp;°C og verður minna þétt er vatnssameindirnar byrja að mynda [[sexhyrnt kerfi|sexhyrnda]] ís[[kristall]]a er hitastigið fellur niður í 0&nbsp;°C (Til gamans má geta að orðið „kristall“ á uppruna sinn í [[gríska]] orðinu yfir [[frost]]). Þetta kemur af því að [[vetnistenging]]ar myndast milli vatnssameindanna, sem að raða upp [[sameind]]unum á óhagkvæmilegri hátt (eftir rúmmáli) þegar vatnið er frosið. Þetta veldur því að ís flýtur á vatni, sem að er mikilvægur þáttur í [[veðurfar]]i Jarðar. Sem kristallskennt fast efni, er ís talinn sem [[steinefni]]. {{Wiktionary|ís}} [[Flokkur:Ástönd vatns]] [[Flokkur:Jöklafræði]] [[Flokkur:Steinefni]] f7075p3pl0ehqk1x7bhev95lqbuot2f 0 12572 1952179 1908598 2026-03-27T19:20:40Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 4 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952179 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Ed0002.jpg|thumb|Hinn hái eða Óðinn. Myndin gerð af sænska listamanninum Georg von Rosen 1886]] '''Hávamál''' er kvæði úr [[Eddukvæði|eddukvæðum]]. Hávamál merkir ''mál hins háa'', en hinn hái er [[Óðinn]] og er kvæðið lífsspeki hans, og inniheldur hvortveggja hvunndagslegar ráðleggingar og [[háspeki]]legt efni. Eina forna eintakið af Hávamálum er að finna í [[Konungsbók|Konungsbók Eddukvæða]]. Handritið er talið vera frá seinni hluta [[13. öld|13. aldar]] en ekki vita menn neitt um geymd þess fyrr en það kom í eigu [[Brynjólfur Sveinsson|Brynjólfs biskups Sveinssonar]] í [[Skálholt]]i [[1643]], og gaf hann því heitið Sæmundaredda. Einsætt er af ýmsum ritvillum, að Konungsbók er ekki frumrit, heldur eftirrit eldra handrits, sem enginn veit nein deili á. Kvæðið [[Hákonarmál]] (c. 960) eftir [[Eyvindur skáldaspillir|Eyvind skáldaspilli]] er elsti ritaði ívitnunarstaður kvæðisins, þ.e. elsta heimild um að þess sé getið. Hávamál er safn fjölda kvæða, allt í allt 164 erindi, sem skiptast í 6 þætti. [[Bragarháttur]] Hávamála nefnist [[ljóðaháttur]]. Hávamál skipa veglegan sess í trú [[Ásatrú]]arfólks. == Gestaþáttur == Fyrsti þáttur nefnist [[Gestaþáttur]] og er frá 1. til 79. erindi. Í honum er sagt hvernig maður á að haga sér þegar maður er gestur og mikil áhersla er lögð á [[mannasiðir|mannasiði]] og siðferðisleg samskipti milli gestgjafa og gests. Fyrsta vísan sýnir eitt af þessum ráðum:<br /> :''Gáttir allar'' :''áður gangi fram '' :''um skoðast skyli, '' :''um skyggnast skyli, '' :''því að óvíst er að vita '' :''hvar óvinir '' :''sitja á fleti fyrir.''<br /> Vísa 76 er kannski hin þekktasta úr Gestaþætti:<br /> :''Deyr fé, '' :''deyja frændur, '' :''deyr sjálfur ið sama. '' :''En orðstír '' :''deyr aldregi '' :''hveim er sér góðan getur. '' == Loðfáfnismál == Næsti stóri hluti Hávamála fjallar um [[siðferði]], [[siðfræði]], um rétta hegðun og reglur um stjórnun. Talað er til Loðfáfnis og dregur þessi hluti [[nafn]] sitt af því: [[Loðfáfnismál]], en Loðfáfnir er staðgengill þeirra sem lesa eða hlusta. == Rúnatal == [[Óðinn]] segir hér frá sjálfsfórn sinni í vísu 138 sem kallast [[Rúnatal]]:<br /> :''Veit eg að eg hékk '' :''vindgameiði á '' :''nætur allar níu,'' :''geiri undaður '' :''og gefinn Óðni, '' :''sjálfur sjálfum mér,'' :''á þeim meiði '' :''er manngi veit '' :''hvers af rótum renn.'' == Ljóðatal == [[Ljóðatal]], síðasti hluti Hávamála, er mjög háreist í háspeki og fjallar um útbreiðslu [[menntun]]ar og [[dulspeki]] Óðins. Í [[eðli]] sínu er það listi og lykill að röð af rúnagaldri. Það eru tengsl milli Ljóðatals og [[Sigrdrífumál]]a, þar sem [[valkyrja]]n [[Sigrdrífa]] segir frá þeim rúnum, sem hún hefur vald á. Í kaflanum telur Óðinn upp [[fimbulljóðin níu]] sem hann hefur lært. :''Það kann eg ið sétta: '' :''Ef mig særir þegn '' :''á rótum rás viðar, '' :''og þann hal '' :''er mig heifta kveður, '' :''þann eta mein heldur en mig.'' Að senda rót með rúnagöldrum á er vel þekkt í norrænum [[rit]]um. Til dæmis var það [[orsök]] dauða [[Grettir sterki|Grettis sterka Ásmundarsonar]]. == Tenglar == * [http://www.heimskringla.no/wiki/Hávamál ''Hávamál'' í útgáfu Guðna Jónssonar á www.heimskringla.no] * [http://www.snerpa.is/net/kvaedi/havamal.htm ''Hávamál''; af heimasíðu Snerpu] * [http://www.timarit.is/?issueID=435674&pageSelected=2&lang=0 ''Handan við Hávamál''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1989]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435675&pageSelected=3&lang=0 ''Eru hugmyndir Hávamála norrænar eða suðrænar?''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1989]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435677&pageSelected=3&lang=0 ''Var höfundurinn pílagrímur?''; 3. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1989]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=418409&pageSelected=0&lang=0 ''Hugleiðingar um Hávamál''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1955]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Eddukvæði]] rhveq42ruq6h48s4d7dl2x46nudqdsd 0 20129 1952327 1631953 2026-03-28T11:05:08Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952327 wikitext text/x-wiki {{mannaðgreiningartengill|Jón Árnason|Jón Árnason}} [[Mynd:Jón Árnason.jpg|thumb|right|Jón Árnason]] '''Jón Árnason''' ([[17. ágúst]] [[1819]] – [[4. september]] [[1888]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[fræðimaður]] sem safnaði [[þjóðsaga|þjóðsögum]], aðallega íslenskum, og [[útgáfa|gaf út]]. Jón var fæddur á [[Hof (Skagaströnd)|Hofi á Skagaströnd]], sonur séra Árna Illugasonar, sem var prestur þar frá 1796-1825 og þriðju konu hans, Steinunnar Ólafsdóttur. Faðir Jóns var orðinn hálfsjötugur þegar hann fæddist og lést þegar drengurinn var nýorðinn sex ára. Sagði Jón frá því seinna að hann hefði verið einn hjá föður sínum þegar hann dó. Móðir Jóns var síðan lengi [[ráðskona]] á Syðri-Ey og Auðkúlu. Jón var settur til mennta og lauk stúdentsprófi frá [[Bessastaðaskóli|Bessastaðaskóla]]. Hann var bókavörður á árunum 1848-1887, fyrst á Stiftsbókasafninu en þegar safnið fékk titilinn [[Landsbókasafn Íslands]] árið 1881 varð hann fyrsti [[Landsbókavörður Íslands]]. Hann var einnig fyrsti forstöðumaður Forngripasafns Íslands, síðar [[Þjóðminjasafnið]], þegar það var stofnað árið [[1863]]. Lengi vel sá hann einn um bæði söfnin. Tekjurnar af þessum störfum voru ekki háar og hann var því jafnframt biskupsritari um tíma og kenndi einnig við [[Lærði skólinn|Lærða skólann]] og var bókavörður þar. Jón varð fyrir áhrifum frá [[Grimmsbræður|Grimmsbræðrum]] og fór að safna þjóðsögum og ævintýrum í samstarfi við [[Magnús Grímsson]]. Þeir gáfu út ''[[Íslenzk æfintýri]]'' árið [[1852]]. Sú útgáfa hlaut dræmar viðtökur. Þeir tóku aftur upp söfnun sagna vegna hvatningar frá [[Konrad von Maurer]]. Magnús dó [[1860]] en Jón hélt söfnuninni áfram. Á árunum [[1862]] til [[1864]] kom svo út stórvirki hans, ''[[Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri]]'' í tveimur bindum og var það prentað í [[Leipzig]] með liðsinni Maurers. Safnið var seinna gefið út í sex bindum. Kona Jóns var [[Katrín Þorvaldsdóttir Sívertsen]] úr [[Hrappsey]], systir Kristínar konu [[Jón Thoroddsen eldri|Jóns Thoroddsen]]. Þau áttu einn son sem dó ungur. == Tengt efni == * [[Þjóðsögur Jóns Árnasonar]] == Heimildir == * [http://www.timarit.is/?issueID=307496&pageSelected=0&lang=0 ''Mannslát''; grein í Ísafold 1888]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * {{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3296116|titill=Faðir þjóðsagnasafnarans. Lesbók Morgunblaðsins, 10. febrúar 1974.}} == Tenglar == {{wikisource author|Jón Árnason}} * [http://baekur.is/bok/000197672/Islenzkar_thjodsogur_og ''Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri'' (útg. 1862-4) á Bækur.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303171009/http://baekur.is/bok/000197672/Islenzkar_thjodsogur_og |date=2016-03-03 }} {{Stubbur|æviágrip}} {{fd|1819|1888}} [[Flokkur:Íslenskir bókaverðir]] [[Flokkur:Íslenskir safnamenn]] [[Flokkur:Íslenskir þjóðsagnasafnarar]] 8r9tnqqlqc6vpgtuwl5a8oh6rgoo3kz 0 21732 1952286 1880197 2026-03-28T09:49:30Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952286 wikitext text/x-wiki {{um|alþjóðlegu jólapersónuna|text=Sjá greinina [[Jólasveinarnir]] fyrir íslensku jólapersónurnar}} [[Mynd:Santa-eop2.jpg|right|thumb|[[Leikari]] í hlutverki Jólasveinsins heimsækir börn]] '''Jólasveinn''' er [[þjóðsaga|þjóðsagnakennd]] persóna sem sögð er búa á fjöllum uppi eða jafnvel á [[Norðurpóllinn|Norðurpólnum]]. Hann heldur svo til byggða á [[aðventa|aðventunni]] til að gera sprell og ekki síður til þess að verðlauna þæg börn með gjöfum. Jólasveinar eru því persónur tengdar [[kristni]] fyrst og fremst. Jólasveinninn þekkist í fjöldamörgum löndum hins vestræna heims, [[Evrópa|Evrópu]] og [[Ameríka|Ameríku]]. Jólasveinninn hefur síðustu áratugi iðulega verið klæddur í þykk og hlý rauð föt með hvítum loðkraga. Uppruna hins rauðklædda jólasveins má rekja til [[Heilagur Nikulás|heilags Nikulásar]] sem var biskup í borginni [[Mýra]] í [[Tyrkland]]i á [[4. öld]] e.Kr. Nikulás var meðal annars verndardýrlingur sæfarenda, kaupmanna, menntasetra og barna. Síðar varð hann þekktur sem gjafmildur biskup, klæddur purpuralitaðri kápu með mítur á höfði, sem deildi út gjöfum til bágstaddra en einkum til barna. Á 4. áratug 20. aldar hóf [[Coca-Cola]] hina frægu auglýsingaherferð sína þar sem jólasveinninn var í aðalhlutverki. Ef til vill hefur sú herferð orðið til þess að festa ákveðna [[ímynd]] jólasveinsins í sessi en víst er að þessi ímynd hafði verið til um skeið og var ekki uppfinning Coca-Cola. ==Sjá einnig== * [[Íslensku jólasveinarnir]] == Tenglar == {{commonscat|Santa Claus|Jólasveinum}}* {{Vísindavefurinn|5491|Hvað getið þið sagt mér um jólasveina?}} * {{Vísindavefurinn|1218|Eru jólasveinar til í alvörunni?}} * {{Vísindavefurinn|2936|Bjó Coca-Cola-fyrirtækið bandaríska jólasveinninn til?}} * [http://www.ornefni.is/n-greinar2.php?ID=9 Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312010422/http://www.ornefni.is/n-greinar2.php?ID=9 |date=2007-03-12 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3277535''Heilagur Nikúlás''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1947] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305194518/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3277535 |date=2016-03-05 }} * [https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/10/10/andres_utan_gatta_fundinn/ „Andrés utan gátta fund­inn“; grein af mbl.is 2020] [[Flokkur:Jólasveinar]] [[Flokkur:Jólasiðir]] 4aagf0rbrttvy711oh9ymsq230e66wp 0 21942 1952265 1906816 2026-03-28T08:55:29Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952265 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Jurtir | fossil_range = [[miðfrumlífsöld]] til nútíma | image = Diversity of plants (Streptophyta) version 2.png | image_caption = Jurtir | domain = [[Heilkjörnungar]] (''Eukaryota'') | regnum = ''Plantae'' | regnum_authority = [[Herbert Copeland|Copeland]], 1956 | subdivision_ranks = Fylkingar | subdivision = ;[[Grænplöntur]] * [[Grænþörungar]] (''[[Chlorophyta]]'') * [[Kransþörungar]] (''[[Charophyta]]'') '''[[Kímplöntur]] (''[[Embryophyta]])''' * '''[[Æðlausar plöntur]]''' ** [[Soppmosar]] (''[[Marchantiophyta]]'') ** [[Hornmosar]] (''[[Anthocerotophyta]]'') ** [[Mosar]] (''[[Bryophyta]]'') ** †''[[Horneophytopsida]]'' * '''[[Æðplöntur]]''' ** †''[[Rhyniophyta]]'' ** †''[[Zosterophyllophyta]]'' ** [[Jafnar]] (''[[Lycopodiophyta]]'') ** †''[[Trimerophytophyta]]'' ** [[Byrkningar]] (''[[Pteridophyta]]'') ** †''[[Progymnospermophyta]]'' * '''[[Fræplöntur]] (''[[Spermatophyta]]'')''' ** †[[Fræburknar]] (''[[Pteridospermatophyta]]'') ** [[Berfrævingar]] (''[[Pinophyta]]'') ** [[Köngulpálmar]] (''[[Cycadophyta]]'') ** [[Musteristré]] (''[[Ginkgophyta]]'') ** [[Gnetuviðir]] (''[[Gnetophyta]]'') ** [[Dulfrævingar]] (''[[Magnoliophyta]]'') †''[[Nematophyta]]'' | synonyms=*Chloroplastida <small>Adl et al., 2005 </small> *Viridiplantae <small>Cavalier-Smith 1981</small> *Chlorobionta <small>Jeffrey 1982, emend. Bremer 1985, emend. Lewis and McCourt 2004</small> *Chlorobiota <small>Kendrick and Crane 1997</small> }} '''Jurtir''' eða '''plöntur''' ([[fræðiheiti]]: ''Plantae'') eru stór hópur [[lífvera]] sem telur um 380.000 [[tegund (flokkunarfræði)|tegundir]] og myndar sérstakt [[ríki (flokkunarfræði)|ríki]], '''jurtaríkið'''. Til jurta teljast meðal annars [[tré]], [[blómplanta|blómplöntur]], [[gras|grös]] og [[burkni|burknar]]. Jurtir [[ljóstillífun|ljóstillífa]] sem þýðir að þær fá orku úr [[sólarljós]]i. Þær nota [[grænukorn]], sem þær hafa fengið með [[innanfrumusamlífi]] við [[blábaktería|blábakteríur]] og innihalda [[blaðgræna|blaðgrænu]], til að framleiða [[sykra|sykrur]] úr [[koltvísýringur|koltvísýringi]] og [[vatn]]i. Nær allar jurtir ljóstillífa. Einu undantekningarnar eru [[sníkjujurt]]ir sem hafa misst þennan hæfileika og lifa á öðrum jurtum eða [[sveppir|sveppum]]. [[Aristóteles]] skipti öllum lífverum í jurtir og dýr og taldi meðal annars [[þörungar|þörunga]] og sveppi til jurta. Þetta urðu svo jurtaríki (''Vegetabilia'' og síðar ''Plantae'') og [[dýraríki]] (''Animalia'') hjá [[Carl von Linné|Carli von Linné]]. Síðar kom í ljós að ríkið innihélt nokkra óskylda hópa þannig að sveppir og sumar tegundir þörunga voru flutt í sérstök ríki. Í þessari grein er jurtaríkið skilgreint sem allar [[grænplöntur]], og nær þá yfir bæði [[grænþörungar|grænþörunga]] og [[kímplöntur]] ([[hornmosar|hornmosa]], [[soppmosar|soppmosa]], [[baukmosar|baukmosa]], [[jafnar|jafna]], [[burknar|burkna]], [[barrtré]] og aðra [[berfrævingar|berfrævinga]] og [[dulfrævingar|dulfrævinga]]). Erfðafræðilega teljast grænplöntur til [[fornblaðgrænungar|fornblaðgrænunga]] (''Archaeplastida''), ásamt [[rauðþörungar|rauðþörungum]] (''Rhodophyta'') og [[bláþörungar|bláþörungum]] (''Glaucophyta''). Um 380.000 [[tegund (líffræði)|tegundir]] jurta eru þekktar. Þar af er langstærsti hlutinn, um 280.000 tegundir, [[fræplöntur]]. Jurtir ná yfir allt frá einfruma lífverum að risavöxnum [[tré|trjám]]. Þær framleiða stóran hluta af [[súrefni]]ssameindum jarðar, og sykrurnar sem þær búa til eru helsti orkugjafi [[vistkerfi|vistkerfa]]. Aðrar [[lífvera|lífverur]], þar á meðal [[dýr]], lifa á jurtum, ýmist með því að éta þær beint, eða með því að nærast á öðrum [[jurtaæta|jurtaætum]]. [[Maðurinn|Menn]] hagnýta plöntur með margvíslegum hætti. [[Korn]], [[ávöxtur|ávextir]] og [[grænmeti]] hafa verið mikilvægur hluti af fæðu manna í þúsundir ára. Í sumum tilvikum hafa menn þróað [[ræktunarafbrigði]] af tilteknum [[matjurt]]um, með [[valræktun]] yfir margar aldir. Jurtir eru mikilvæg uppspretta [[byggingarefni|byggingarefna]], sem skraut og [[skriffæri]]. Menn hafa auk þess nýtt margar jurtir [[lækningajurt|til lækninga]] og í [[lyf]]jagerð.<ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3315794|title=Lækningajurtir og galdraplöntur|journal=Lesbók Morgunblaðsins|year=2000|author=Vilmundur Hansen|pages=4-5}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2043992|title=Um ýmsar íslenskar lækningajurtir|journal=Heilbrigðistíðindi|year=1872|number=3-4|pages=30-32|author=Jón Hjaltalín|archive-date=2013-06-02|access-date=2009-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602140631/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2043992|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1182612|title=Grös voru notuð gegn hverskyns kvillum fyrr á tímum|journal=Vísir|year=1955|number=159|page=5|author=Ingólfur Davíðsson}}</ref> Jurtir eru meginrannsóknarefni [[grasafræði]], sem er undirgrein [[líffræði]]. == Skilgreiningar == Allar lífverur voru áður flokkaðar í tvo flokka: jurtir og [[dýr]]. Þessa flokkun má rekja til [[Aristóteles]]ar (384-322 f.Kr.) sem setti þá fram í [[líffræði Aristótelesar]].<ref>{{Cite book |last=Hull |first=David L. |url=https://books.google.com/books?id=ymrg0lMEYt0C&q=PA84 |title=Science as a Process: An Evolutionary Account of the Social and Conceptual Development of Science |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2010 |page=82 |isbn=9780226360492 }}</ref> Hann gerði greinarmun á lífverum sem hefðu „tilfinninganæma sál“ eða aðeins „vaxtarsál“ eins og plöntur.<ref>{{cite book |last=Leroi |first=Armand Marie |author-link=Armand Marie Leroi |title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science |title-link=Aristotle's Lagoon |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |date=2014 |isbn=978-1-4088-3622-4 |pages=111–119}}</ref> [[Þeófrastos]] þróaði flokkunarfræði Aristótelesar áfram.<ref name="OxBib">{{Cite web |title=Taxonomy and Classification |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780199941728/obo-9780199941728-0065.xml |access-date=2023-03-07 |website=obo }}</ref> Löngu síðar lagði [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] (1707–1778) grunninn að [[vísindaleg flokkun|vísindalegri flokkun]] nútímans, en hélt í þessi tvö ríki: dýraríkið ''Animalia'' og jurtaríkið ''Vegetabilia''.<ref name="OxBib"/> Þegar hugtakið ''Plantae'' er notað til að flokka lífverur á það oftast við um eina af þessum fjórum skilgreiningum: {|class="wikitable" |- ! Nafn ! Inntak ! Skilgreining ! Lýsing |- |[[Kímplöntur]] (''Embryophyta'') |Plantae ''sensu strictissimo'' | Aðeins fjölfruma |'''Jurtir í þrengstum skilningi''' telja [[soppmosar|soppmosa]], [[hornmosar|hornmosa]], [[baukmosar|baukmosa]] og [[æðplöntur]], auk forsögulegra jurta sem líkjast þessum flokkum (s.s. ''Metaphyta'' <small>Whittaker, 1969</small>,<ref name="ib.usp.br">{{cite journal |last1=Whittaker |first1=R. H. |year=1969 |title=New concepts of kingdoms or organisms |url=https://www.ib.usp.br/inter/0410113/downloads/Whittaker_1969.pdf |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–160 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |pmid=5762760 |bibcode=1969Sci...163..150W |citeseerx=10.1.1.403.5430 |access-date=4 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117160137/https://www.ib.usp.br/inter/0410113/downloads/Whittaker_1969.pdf |archive-date=17 November 2017 |url-status=dead }}</ref> ''Plantae'' <small>[[Lynn Margulis|Margulis]], 1971</small><ref>{{cite journal |last=Margulis |first=Lynn |author-link=Lynn Margulis |year=1971 |title=Whittaker's five kingdoms of organisms: minor revisions suggested by considerations of the origin of mitosis |url=https://archive.org/details/sim_evolution_1971-03_25_1/page/242 |journal=[[Evolution (journal)|Evolution]] |volume=25 |issue=1 |pages=242–245 |doi=10.2307/2406516 |pmid=28562945 |jstor=2406516 }}</ref>). |- |[[Grænplöntur]] (''Viridiplantae'', ''Viridiphyta'', ''Chlorobionta'' eða ''Chloroplastida'') |Plantae ''sensu stricto'' | Bæði einfruma og fjölfruma |'''Jurtir í þröngum skilningi''' telja [[grænir þörungar|græna þörunga]] og landplöntur sem þróuðust út frá þeim, þar á meðal [[kransþörungar|kransþörunga]]. Innbyrðis skyldleiki þessara lífvera er enn til rannsóknar og nöfnin breytast ört. Greinin ''Viridiplantae'' nær yfir lífverur með [[beðmi]], [[blaðgræna|blaðgrænu]] ''a'' og ''b'', og [[plastíð]] með tveimur himnum sem geta ljóstillífað og geymt mjölva. Þessi skilgreining er notuð í þessari færslu (s.s. ''Plantae'' <small>[[Herbert Copeland|Copeland]], 1956</small><ref>{{cite book |last=Copeland |first=H. F. |year=1956 |title=The Classification of Lower Organisms |publisher=Pacific Books |page=6 |url=https://archive.org/details/classificationof00cope }}</ref>). |- |[[Fornblaðgrænungar]] (''Archaeplastida'', ''Plastida'' eða ''Primoplantae'') |Plantae ''sensu lato'' | Bæði einfruma og fjölfruma |'''Jurtir í víðum skilningi''', þar á meðal [[rauðþörungar]] (''Rhodophyta'') og [[bláþörungar]] (''Glaucophyta'') sem framleiða [[rauðþörungamjölvi|rauðþörungamjölva]] í [[utanfrumuefni]]. Þessi grein telur allar þær lífverur sem fengu [[grænukorn]] fyrir milljónum ára með því að gleypa blágeril (s.s. ''Plantae'' <small>Cavalier-Smith, 1981</small><ref>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=Tom |author-link=Tom Cavalier-Smith |year=1981 |title=Eukaryote Kingdoms: Seven or Nine? |journal=[[BioSystems]] |volume=14 |issue=3–4|pages=461–481 |doi=10.1016/0303-2647(81)90050-2 |pmid=7337818|bibcode=1981BiSys..14..461C }}</ref>). |- |Eldri úreltar skilgreiningar |Plantae ''sensu amplo'' | Bæði einfruma og fjölfruma |'''Jurtir í víðustum skilningi''', þar á meðal óskyldir [[þörungar]], [[sveppir]] og [[bakteríur]], samkvæmt eldri úreltum skilgreiningum (s.s. ''Plantae'' eða ''Vegetabilia'' <small>Linnaeus 1751</small>,<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |date=1751 |url=https://books.google.com/books?id=D18OAAAAQAAJ&pg=PA37 |title=Philosophia botanica |location=Stockholm |language=Latin |publisher=Godofr. Kiesewetter |page=37 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160623232618/https://books.google.com/books?id=D18OAAAAQAAJ&pg=PA37 |archive-date=23 June 2016 |url-status=live |edition=1st }}</ref> ''Plantae'' <small>Haeckel 1866</small>,<ref>{{cite book |last=Haeckel |first=Ernst |author-link=Ernst Haeckel |year=1866 |title=Generale Morphologie der Organismen |publisher=Verlag von Georg Reimer |location=Berlin |at=vol. 1: i–xxxii, 1–574, plates I–II; vol. 2: i–clx, 1–462, plates I–VIII }}</ref> ''Metaphyta'' <small>Haeckel, 1894</small>,<ref>{{cite book |last=Haeckel |first=Ernst |author-link=Ernst Haeckel |date=1894 |url=https://archive.org/details/systematischephy01haec |title=Die systematische Phylogenie }}</ref> Plantae <small>Whittaker, 1969</small><ref name="ib.usp.br" />). |} == Þróun == === Fjölbreytni === [[File:Cosmarium201512081550.JPG|thumb|upright|Skrautþörungurinn ''[[Cosmarium botrytis]]'' er einfruma.]] [[File:US 199 Redwood Highway.jpg|thumb|upright|Strandrauðviðurinn ''[[Sequoia sempervirens]]'' verður allt að 120 metrar á hæð.]] Um 382.000 [[tegund (líffræði)|jurtategundir]] eru viðurkenndar.<ref name=WFO/> Mikill meirihluti þeirra, um 283.000 tegundir, eru [[fræplöntur]].<ref name="IUCNdata">{{cite web |title=Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2010) |publisher=International Union for Conservation of Nature |date=11 March 2010 |url=https://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf |access-date=27 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721034312/https://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf |archive-date= 21 July 2011 |url-status= live }}</ref> Í töflunni er helstu fylkingum grænna jurta raðað eftir áætluðum fjölda tegunda. Um 85-90% af öllum jurtum eru blómstrandi jurtir (dulfrævingar). Nokkur verkefni hafa reynt að safna færslum um allar þekktar jurtategundir í gagnagrunn, eins og [[World Flora Online]].<ref name=WFO>{{cite web|work=The World Flora Online|title=An Online Flora of All Known Plants |url=http://worldfloraonline.org/|access-date=25 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-05-12 |title=How many plant species are there in the world? Scientists now have an answer |url=https://news.mongabay.com/2016/05/many-plants-world-scientists-may-now-answer/ |access-date=2022-05-28 |website=Mongabay Environmental News |archive-date=23 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323202847/https://news.mongabay.com/2016/05/many-plants-world-scientists-may-now-answer/ |url-status=live }}</ref> Minnstu jurtir heims eru [[einfruma lífvera|einfruma lífverur]] eins og [[skrautþörungar]] (frá 10 μm í þvermál) og ''[[picozoa]]''-þörungar (innan við 3 μm í þvermál),<ref>{{cite book |last1=Hall |first1=John D.|last2=McCourt |first2=Richard M. |chapter=Chapter 9. Conjugating Green Algae Including Desmids |editor-first1=John D. |editor-last1=Wehr |editor-first2=Robert G. |editor-last2=Sheath |editor-first3=John Patrick |editor-last3=Kociolek |date=2014 |edition=2 |title=Freshwater Algae of North America: Ecology and Classification |publisher=[[Elsevier]] |isbn=978-0-12-385876-4 }}</ref><ref name="Seenivasan Sausen Medlin Melkonian 2013 p=e59565">{{cite journal |last1=Seenivasan |first1=Ramkumar |last2=Sausen |first2=Nicole |last3=Medlin |first3=Linda K. |last4=Melkonian |first4=Michael |title=Picomonas judraskeda Gen. Et Sp. Nov.: The First Identified Member of the Picozoa Phylum Nov., a Widespread Group of Picoeukaryotes, Formerly Known as 'Picobiliphytes' |journal=[[PLOS One|PLOS ONE]] |volume=8 |issue=3 |date=26 March 2013 |doi=10.1371/journal.pone.0059565 |page=e59565|pmid=23555709 |pmc=3608682 |bibcode=2013PLoSO...859565S |doi-access=free }}</ref> og þær stærstu eru risavaxin [[tré]], eins og [[rauðviður]] (''[[Sequoia sempervirens]]'') sem verður allt að 120 metrar á hæð, og [[tröllagúmviður]] (''[[Eucalyptus regnans]]'') sem verður allt að 100 metrar.<ref>{{cite web |url=http://www.conifers.org/cu/Sequoia.php |title=Sequoia sempervirens |work=The Gymnosperm Database |editor=Earle, Christopher J. |date=2017 |access-date=2017-09-15 |archive-date=2016-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401041103/http://www.conifers.org/cu/Sequoia.php |url-status=live }}</ref> {|class="wikitable sortable" |+'''Helstu fylkingar núlifandi grænna jurta eftir fjölda tegunda''' |- ! Óformlegur flokkur ! Fylkingarnafn ! Almennt nafn ! Fjöldi lýstra núlifandi tegunda |- |rowspan="2" style=vertical-align:top;"|[[Grænir þörungar]] |[[Chlorophyta]] |style="text-align:left;"|[[Grænþörungar]] |style="text-align:right;"|3800–4300 <ref>{{Cite book |last1=Van den Hoek |first1=C. |title=Algae: An Introduction to Phycology' |url=https://archive.org/details/algaeintroductio0000hoek |last2=Mann |first2=D.G. |last3=Jahns |first3=H.M. |publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1995 |isbn=0-521-30419-9 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/algaeintroductio0000hoek/page/343 343], 350, 392, 413, 425, 439, & 448}}</ref><ref name=AlgaeBase_Chlorophyta>{{Citation |last1=Guiry |first1=M.D. |last2=Guiry |first2=G.M. |year=2011 |title=AlgaeBase : Chlorophyta |publisher=[[National University of Ireland, Galway]] |url=https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?searching=true&gettaxon=Chlorophyta |access-date=2011-07-26 |name-list-style=amp |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913110003/https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?id=97241&-session=abv4:AC1F1E78164b71ADB2VYE18555D5 |archive-date=13 September 2019 |url-status=live }}</ref> |- |[[Charophyta]] |style="text-align:left;"|[[Kransþörungar]] |style="text-align:right;"|2800–6000 <ref name=AlgaeBase_Charophyta>{{Citation |last1=Guiry |first1=M.D. |last2=Guiry |first2=G.M. |year=2011 |title=AlgaeBase : Charophyta |publisher=World-wide electronic publication, National University of Ireland, Galway |url=https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?searching=true&gettaxon=Charophyta |access-date=2011-07-26 |name-list-style=amp |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913110015/https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?searching=true&gettaxon=Charophyta |archive-date=13 September 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Van den Hoek |first1=C. |title=Algae: An Introduction to Phycology |url=https://archive.org/details/algaeintroductio0000hoek |last2=Mann |first2=D.G. |last3=Jahns |first3=H.M |publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1995 |isbn=0-521-30419-9 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/algaeintroductio0000hoek/page/457 457], 463, & 476}}</ref> |- |rowspan="3" style=vertical-align:top;"|[[Bryophytes]]<br />(mosar) |[[Marchantiophyta]] |style="text-align:left;"|[[Soppmosar]] |style="text-align:right;"|6000–8000 <ref>{{Cite book |last1=Crandall-Stotler |first1=Barbara |title=Bryophyte Biology |last2=Stotler |first2=Raymond E. |publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2000 |isbn=0-521-66097-1 |editor-last=Shaw |editor-first=A. Jonathan |location=Cambridge |page=21 |chapter=Morphology and classification of the Marchantiophyta |editor-last2=Goffinet |editor-first2=Bernard}}</ref> |- |[[Anthocerotophyta]] |style="text-align:left;"|[[Hornmosar]] |style="text-align:right;"|100–200 <ref>{{Cite book |last=Schuster |first=Rudolf M. |title=The Hepaticae and Anthocerotae of North America |publisher=[[Field Museum of Natural History]] |year=1992 |isbn=0-914868-21-7 |volume=VI |location=Chicago |pages=712–713}}</ref> |- |[[Bryophyta]] |style="text-align:left;"|[[Baukmosar]] |style="text-align:right;"|12000 <ref name="Goffinet & Buck 2004">{{cite journal |last=Goffinet |first=Bernard |author2=William R. Buck |year=2004 |title=Systematics of the Bryophyta (Mosses): From molecules to a revised classification |journal=[[Monographs in Systematic Botany]] |volume=98 |pages=205–239 }}</ref> |- |rowspan="2" style="vertical-align:top;"|[[Pteridophyta]]<br />(byrkningar) |[[Lycopodiophyta]] |style="text-align:left;"|[[Jafnar]] |style="text-align:right;"|1200 <ref name="Raven 2005">{{cite book |last1=Raven |first1=Peter H. |first2=Ray F. |last2=Evert |first3=Susan E. |last3=Eichhorn |year=2005 |title=Biology of Plants |url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |url-access=registration |edition=7th |location=New York |publisher=[[W. H. Freeman and Company]] |isbn=978-0-7167-1007-3 }}</ref> |- |[[Polypodiophyta]] |style="text-align:left;"|[[Burknar]] |style="text-align:right;"|11000 <ref name="Raven 2005" /> |- |rowspan="5" style=vertical-align:top;"|[[Spermatophyta]]<br />(fræplöntur) |[[Cycadophyta]] |style="text-align:left;"|[[Köngulpálmar]] |style="text-align:right;"|160 <ref>{{cite book |last1=Gifford |first1=Ernest M. |first2=Adriance S. |last2=Foster |year=1988 |title=Morphology and Evolution of Vascular Plants |edition=3rd |page=358 |location=New York |publisher=[[W. H. Freeman and Company]] |isbn=978-0-7167-1946-5 }}</ref> |- |[[Ginkgophyta]] |style="text-align:left;"|[[Musteristré]] |style="text-align:right;"|1 <ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=Thomas N. |first2=Edith L. |last2=Taylor |year=1993 |title=The Biology and Evolution of Fossil Plants |page=636 |location=New Jersey |publisher=[[Prentice Hall]] |isbn=978-0-13-651589-0 }}</ref> |- |[[Pinophyta]] |style="text-align:left;"|[[Barrtré]] |style="text-align:right;"|630 <ref name="Raven 2005" /> |- |[[Gnetophyta]] |style="text-align:left;"|[[Gnetuviðir]] |style="text-align:right;"|70 <ref name="Raven 2005" /> |- |[[Angiospermae]] |style="text-align:left;"|[[Dulfrævingar]] |style="text-align:right;"|258650 <ref>International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, 2006. ''[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List of Threatened Species:Summary Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140627094911/https://www.iucnredlist.org/ |date=27 June 2014 }}''</ref> |} [[Alþjóðlegt nafnakerfi þörunga, sveppa og plantna]]<ref>{{Cite web |title=International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants |url=https://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php |access-date=2023-03-04 |website=www.iapt-taxon.org }}</ref> og [[Alþjóðlegt nafnakerfi ræktaðra plantna]]<ref>{{Cite book |last=Gledhill |first=D. |url=https://books.google.com/books?id=NJ6PyhVuecwC&dq=international+code+of+nomenclature+for+cultivated+plants&pg=PA26 |title=The Names of Plants |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2008 |pages=26 |isbn=978-0-5218-6645-3 }}</ref> halda utanum nafngiftir plantna. === Skyldleikatré === Árið 2019 var stungið upp á eftirfarandi [[skyldleikatré]] út frá greiningu á [[erfðamengi]] og [[umritunarmengi]] úr 1.153 jurtategundum.<ref name="1000plants">{{cite journal |last1=Leebens-Mack |first1=M. |last2=Barker |first2=M. |last3=Carpenter |first3=E. |author4-link=Michael Deyholos |last4=Deyholos |first4=M. K. |last5=Gitzendammer |first5=M. A. |last6=Graham |first6=S.W. |last7=Grosse |first7=I. |last8=Li |first8=Zheng |display-authors=3 |title=One thousand plant transcriptomes and the phylogenomics of green plants |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=574 |issue=7780 |year=2019 |pages=679–685 |doi=10.1038/s41586-019-1693-2 |pmid=31645766 |pmc=6872490 |doi-access=free }}</ref> Staðsetning þörungahópa byggist á erfðamengi úr ættunum ''[[Mesostigmatophyceae]]'' og ''[[Chlorokybophyceae]]'' sem hafa verið raðgreind. Bæði ''chlorophyta'' og ''streptophyta'' þörungar eru taldir [[samstofna (erfðafræði)|samstofna]] í þessari greiningu, þar sem landplöntur þróuðust frá þessum hópum.<ref name="MvirideGenome1">{{cite journal |last1=Liang |first1=Zhe |display-authors=etal |title=Mesostigma viride Genome and Transcriptome Provide Insights into the Origin and Evolution of Streptophyta |journal=[[Advanced Science]] |volume=7 |issue=1 |year=2019 |pages=1901850 |doi=10.1002/advs.201901850 |pmid=31921561 |pmc=6947507 |doi-access=free }}</ref><ref name="Mv_and_Ca_Genomes">{{cite journal |last1=Wang |first1=Sibo |display-authors=etal |title=Genomes of early-diverging streptophyte algae shed light on plant terrestrialization |journal=Nature Plants |volume=6 |issue=2 |year=2020 |pages=95–106 |doi=10.1038/s41477-019-0560-3 |pmid=31844283 |pmc=7027972 |doi-access=free }}</ref> Flokkun mosa er bæði samhljóða Puttick ''et al.'' 2018,<ref name="Puttick2018">{{cite journal |last1=Puttick |first1=Mark |display-authors=etal |title=The Interrelationships of Land Plants and the Nature of the Ancestral Embryophyte |journal=[[Current Biology]] |volume=28 |issue=5 |year=2018 |pages=733–745 |doi=10.1016/j.cub.2018.01.063 |pmid=29456145|doi-access=free |hdl=10400.1/11601 |hdl-access=free }}</ref> og þróunarferlum sem byggja á raðgreiningu á erfðamengi hornmosa.<ref name="HornwortGenome1">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Jian |display-authors=etal |title=The hornwort genome and early land plant evolution |journal=Nature Plants |volume=6 |issue=2 |year=2020 |pages=107–118 |doi=10.1038/s41477-019-0588-4|pmid=32042158 |pmc=7027989 |doi-access=free }}</ref><ref name="HornwortGenome2">{{cite journal |last1=Li |first1=Fay Wei |display-authors=etal |title=Anthoceros genomes illuminate the origin of land plants and the unique biology of hornworts |journal=Nature Plants |volume=6 |issue=3 |year=2020 |pages=259–272 |doi=10.1038/s41477-020-0618-2|pmid=32170292 |pmc=8075897 |doi-access=free }}</ref> {{clade|style=font-size:90%;line-height:80%; |label1=[[Fornblaðgrænungar]] |1={{clade |1=[[Rauðþörungar]] [[File:Chondrus crispus - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-034 (single).jpg|50px]] |2={{clade |1=[[Bláþörungar]] [[File:Glaucocystis nostochinearum.jpg|50px]] |label2=[[Grænplöntur]] |2={{clade |1=[[Grænþörungar]] [[File:Volvox sp.png|50px]] |2={{clade |1=''[[Prasinococcales]]'' |2=&nbsp; |state2=none |style2=font-size:50%;line-height:50%; <!-- spacer --> |3={{clade |1= {{clade |1=''[[Mesostigmatophyceae]]'' |2={{clade |1=''[[Chlorokybophyceae]]'' |2=[[Spíraldjásn]] [[File:Spirotaenia condensata.jpg|30px]] }} }} |2={{clade |1=''[[Klebsormidiales]]'' [[File:Klebsormidium bilatum Belgium (14759117646).jpg|50px]] |2={{clade |1=[[Kransnál]] [[File:CharaGlobularis.jpg|40px]] |2={{clade |1=''[[Coleochaetales]]'' |2={{clade |label1=[[Okþörungar]] |1=[[File:The freshwater alga Spirogyra.jpg|50px]] |label2=[[Kímplöntur]] |2={{clade |1={{clade |label1=[[Mosar]] |1={{clade |1=[[Hornmosar]] [[File:Phaeoceros laevis 48205337 (white background).jpg|40px]] |2={{clade |1=[[Soppmosar]] [[File:Conocephalum conicum (e, 144739-474742) 1022.jpg|50px]] |2=[[Baukmosar]] [[File:WWB-0265-127-Polytrichum formosum.png|20px]] }} }} }} |2={{clade |1=[[Jafnar]] [[File:Lycopodium clavatum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-219 (extracted).jpg|50px]] |2={{clade |label1=[[Burknar]] |1=[[File:California Arena Point fern.jpg|50px]] |label2=[[Fræplöntur]] |2={{clade |1=[[Berfrævingar]] [[File:PIH 1830 Scots Pine (Pinus sylvestris) graft clone collection in Röykkä Finland.jpg|40px]] |2=[[Dulfrævingar]] [[File:160 Ranunculus repens.jpg|50px]] }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} == Lífeðlisfræði == === Plöntufrumur === {{aðalgrein|Plöntufruma}} [[Mynd:Plant_cell_structure_Icelandic_text.png|thumb|right|Skýringarmynd sem sýnir helstu frumulíffæri plöntufrumu.]] Plöntufrumur hafa ýmis sérkenni sem aðrir [[heilkjörnungar]] hafa ekki. Þær hafa vatnsfyllta [[safabóla|safabólu]] í miðri frumunni, [[grænukorn]] og sterkan en sveigjanlegan [[frumuveggur|frumuvegg]] sem umlykur [[frumuhimna|frumuhimnuna]]. Grænukornin voru eitt sinn [[samlífi]] frumu óljóstillífandi lífveru og [[blágerlar|blágerils]]. Frumuveggurinn er að mestu úr [[beðmi]] og gerir það að verkum að fruman getur belgst út af vatni, án þess að springa. Safabólan gerir frumunni kleift að breyta um stærð, þrátt fyrir sama magn [[umfrymi]]s.<ref>{{cite web |title=Plant Cells, Chloroplasts, and Cell Walls |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/plant-cells-chloroplasts-and-cell-walls-14053956/ |website=Scitable by Nature Education |access-date=7 March 2023}}</ref> === Bygging === {{aðalgrein|Plöntulíffæri}} [[Mynd:Plant_Anatomy.svg|thumb|right|Líffærafræði fræplantna: (1) [[Sproti|sprotakerfi]], (2) [[rót (plöntur)|rótarkerfi]], (3) [[kímstöngull]], (4) [[brumknappur]], (5) [[lauf]]blað, (6) [[stöngulliður]], (7) [[brum]], (8) [[blaðstilkur]], (9) stilkur, (10) [[stöngulliðamót]], (11) [[stólparót]], (12) [[rótarhár]], (13) rótarendi, (14) [[rótarbjörg]]. ]] Flestar jurtir eru [[fjölfrumungur|fjölfrumungar]] sem mynda [[frumusérhæfing|sérhæfða]] vefi, eins og [[æðvefur|æðvefi]], [[viðarvefur|viðarvefi]] og [[sáldvefur|sáldvefi]] í [[lauf]]i og [[stöngull|stönglum]]. Plöntur mynda líka sérhæfð [[líffæri]], eins og [[rót (plöntur)|rætur]] til að draga upp vatn og steinefni, stöngla til að styðja plöntunar og flytja vatn og [[plöntuefni]], lauf sem sjá um [[ljóstillífun]], og [[blóm]] fyrir [[æxlun]]. === Ljóstillífun === Jurtir [[ljóstillífun|ljóstillífa]] næringarríkar sameindir ([[sykra|sykrur]]) með orku sem þær fá úr [[ljós]]i. Plöntufrumur innihalda [[blaðgræna|blaðgrænu]] í grænukornum, grænt litarefni sem safnar í sig ljósorku. Efnahvarfinu er lýst með formúlunni:<ref>{{cite web |last=Newton |first=John |title=What Is the Photosynthesis Equation? |url=https://sciencing.com/photosynthesis-equation-6962557.html |website=Sciencing |access-date=7 March 2023}}</ref> :<chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{ljós}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> Þetta efnahvarf leysir [[súrefni]] út í andrúmsloftið. Grænar plöntur, ásamt grænþörungum og blágerlum, framleiða stóran hluta af súrefni heimsins.<ref name="Reinhard Planavsky Olson Lyons 2016">{{cite journal |last1=Reinhard |first1=Christopher T. |last2=Planavsky |first2=Noah J. |last3=Olson |first3=Stephanie L. |last4=Lyons |first4=Timothy W. |last5=Erwin |first5=Douglas H. |display-authors=3 |title=Earth's oxygen cycle and the evolution of animal life |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=113 |issue=32 |date=25 July 2016 |doi=10.1073/pnas.1521544113 |pages=8933–8938|pmid=27457943 |pmc=4987840 |bibcode=2016PNAS..113.8933R |doi-access=free }}</ref><ref name=behrenfeld>{{cite journal |last1=Field |first1=C. B. |last2=Behrenfeld |first2=M. J. |last3=Randerson |first3=J. T. |author4=Falkowski, P. |year=1998 |title=Primary production of the biosphere: Integrating terrestrial and oceanic components |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=281 |pages=237–240 |doi=10.1126/science.281.5374.237 |pmid=9657713 |issue=5374 |bibcode=1998Sci...281..237F |url=https://www.escholarship.org/uc/item/9gm7074q |access-date=10 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925215921/https://escholarship.org/uc/item/9gm7074q |archive-date=25 September 2018 |url-status=live }}</ref><ref name="Tivy 2014">{{cite book |last=Tivy |first=Joy |title=Biogeography: A Study of Plants in the Ecosphere |date=2014 |isbn=978-1-317-89723-1 |oclc=1108871710 |pages=31, 108–110|publisher=Routledge }}</ref> Plöntur sem hafa þróað með sér sníkjulífi geta misst þau gen sem eru undirstaða ljóstillífunar og framleiðslu á blaðgrænu.<ref name="Qu-etal-2019">{{cite journal|first1=Xiao-Jian |last1=Qu |first2=Shou-Jin |last2=Fan |first3=Susann |last3=Wicke |first4=Ting-Shuang |last4=Yi |title=Plastome reduction in the only parasitic gymnosperm ''Parasitaxus'' is due to losses of photosynthesis but not housekeeping genes and apparently involves the secondary gain of a large inverted repeat |journal=Genome Biology and Evolution |volume=11 |issue=10 |date=2019 |pages=2789–2796 |doi=10.1093/gbe/evz187 |pmid=31504501 |pmc=6786476 }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Plöntur| ]] bzhxdy3ogs1jwtngj9ofmajsa1nne6g 0 22008 1952181 1920822 2026-03-27T19:40:56Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952181 wikitext text/x-wiki [[File:Hæstiréttur Íslands 2018.jpg|thumb|Hæstiréttur Íslands]] '''Hæstiréttur Íslands''' er æðsti [[dómstóll]] Íslands af þremur dómsstigum, þar sem [[Landsréttur]] og [[Héraðsdómar Íslands|Héraðsdómstólarnir]] eru lægri. Átta [[dómari|dómarar]] sitja í dómstólnum og eru skipaðir af [[Forseti Íslands|forseta Íslands]] samkvæmt tillögum [[dómsmálaráðherra]]. Dómstólalög kveða á um að við dómstólinn skuli eiga sæti sjö dómarar en við breytinguna á dómstólaskipan er átti sér stað í upphafi ársins 2018 var ákveðið að fækka reglulegum dómurum réttarins úr níu niður í sjö, án þess þó að víkja sitjandi dómurum. Dómstóllinn er ekki nefndur á nafn í [[Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands|stjórnarskránni]] en um hann gilda ''lög um dómstóla'' nr. 50/2016. Aðsetur Hæstarétts er við Lindargötu 2 í [[Reykjavík]], í húsi sem var sérstaklega byggt fyrir starfsemi hans og tekið í notkun [[1996]]. == Saga == === Stofnun Hæstaréttar Íslands === Aðdragandi að stofnun Hæstaréttar Íslands var all langur og mjög samofinn sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar á 19. öld. Ein krafan var að æðsta dómsvald í íslenskum málum yrði flutt inn í landið. Kom þessi krafa um innlent æðsta dómsvald í íslenskum sérmálum fyrst fram á þjóðfundinum 1851. Allan síðari hluta 19. aldar var málinu hreyft aftur og aftur, en náði ekki fram að ganga. Með sambandslögunum frá 1918 fékk Ísland síðan viðurkenningu á fullveldi sínu og tók í sínar hendur bæði framkvæmdar- og löggjafarvaldið. Í 10. gr. þeirra var ákveðið, að Hæstiréttur Danmerkur skyldi hafa á hendi æðsta dómsvald í íslenskum málum, þar til Íslendingar kynnu sjálfir að stofna sinn eigin dómstól. Íslendingar hófust þegar handa um að nýta sér þessa heimild í sambandslögunum. Var prófessor Einari Arnórssyni falið að semja frumvarp til laga um Hæstarétt og var það lagt fyrir Alþingi árið 1919 og samþykkt þar að mestu óbreytt. Hæstiréttur var stofnaður með lögum árið 1919 og tók til starfa árið 1920. Áður hafði [[Landsyfirréttur]] verið æðsti dómstóllinn innanlands, en dómum hans mátti áfrýja til [[Hæstiréttur Danmerkur|Hæstaréttar Danmerkur]] í [[Kaupmannahöfn]]. Með stofnun Hæstaréttar fluttist lokaorðið í íslenskum dómsmálum heim til Íslands. === Fyrsta setning Hæstaréttar === Í ræðu sem Sveinn Björnsson, þá málafærslumaður, hélt fyrir hönd lögmanna við fyrstu setningu Hæstaréttar endurspeglast vel hversu þessi atburður var talinn samofinn sjálfstæðisbaráttunni: „''Háu dómendur!'' ''Þessi stund mun jafnan talin merkisstund í sögu íslenzku þjóðarinnar. Sú stund er æðstu dómendur í íslenzkum málum taka aftur sæti til dóma á fósturjörð vorri. Þessi atburður, sem hér á sér stað nú í dag, hlýtur að vekja fögnuð í hjörtum allra Íslendinga. Hann er einn af áþreifanlegu vottunum um að vér höfum aftur fengið fullveldi um öll vor mál''.” Í upphafi skipuðu Hæstarétt dómstjóri og 4 meðdómendur, sem skipaðir voru af konungi á ábyrgð ráðherra. Fjöldi dómara hefur verið breytilegur. Síðast var dómurum fjölgað við Hæstarétt árið 1994 og eru þeir nú 9 talsins. Málflutningur fyrir Hæstarétti var frá upphafi munnlegur. Það var nýlunda hér á landi. Kristján Jónsson, fyrsti forseti réttarins, sem þá var kominn á efri ár, var ekki að öllu leyti sáttur við þetta, enda alls óvanur munnlegum málflutningi. Í endurminningum Sveins Björnssonar kemur fram að hann átti tal við Kristján um munnlegu málfærsluna. Þá átti Kristján að hafa sagt: „Blessaðir farið nú ekki að halda langar ræður. Þið megið vita, að við byggjum dóm okkar á dómsgjörðum, sem eru skrifaðar. Þar er eitthvað að halda sér að. Hvernig eigum við að muna það sem þið kunnið að segja? Maður freistast til að hlusta ekki á ykkur.” Síðan þessi orð voru mælt hefur runnið mikið vatn til sjávar og menn eru nú almennt sammála um ágæti munnlegs málflutnings fyrir réttinum. Ætla má þó að enn myndu dómarar réttarins taka undir það heilræði Kristjáns Jónssonar til hæstaréttarlögmanna að halda ekki langar ræður. Í orðum dr. Þórðar Eyjólfssonar, forseta Hæstaréttar á 25 ára afmæli réttarins 1945, kemur glögglega fram, á hvern hátt hæstaréttardómarar hafa litið starf sitt. Hann sagði: „En hitt má oss aldrei úr minni falla, að mestar kröfur ber oss að gera til sjálfra vor. Starfi voru fylgir mikil ábyrgð. Þegar mál hefur verið hér sótt og varið og dómur á það lagður, verður þeirri úrlausn ekki síðar haggað. Það má aldrei bregðast, að við hvert mál, smátt sem stórt, sé lögð hin fyllsta alúð og allt gert, sem í voru valdi stendur, er tryggi rétta úrlausn þess samkvæmt landslögum og rétti. Með því móti einu getum vér vænzt þess, að dómstóllinn njóti trausts þjóðarinnar og verði um ókomna tíma vanda sínum vaxinn.” Á 75 ára afmæli Hæstaréttar var sérstaklega lögð áhersla á fyrir Íslendinga að huga að mikilvægi óháðs dómsvalds og réttaröryggis. Minnst var orða Einars Arnalds, sem var forseti Hæstaréttar á 50 ára afmæli hans. „Á Hæstarétti hvíla þær skyldur að heiðra þann meginrétt, sem stjórnskipun okkar er reist á. Fjöldi þjóða býr ekki enn við réttaröryggi, en reynsla kynslóðanna kennir, að óháð dómsvald er frumskilyrði þess, að heilbrigt þjóðlíf geti þróazt. Helgustu mannréttindi verða ekki í raun tryggð nema í skjóli sjálfstæðs og óhlutdrægs dómsvalds.” === Bygging hæstaréttar === Hæstiréttur var fyrst til húsa í Hegningarhúsinu við Skólavörðustíg en frá 1949 í dómhúsinu við Lindargötu. Dómsmálaráðherra tók fyrstu skóflustunguna að hinu nýja dómhúsi Hæstaréttar við Arnarhól 15. júlí 1994, lagði hornsteininn að byggingunni á 75 ára afmæli dómsins 16. febrúar 1995 og afhenti hana réttinum til afnota 5. september 1996. Arkitektar hússins eru Margrét Harðardóttir og Steve Christer, Studio Granda, Reykjavík. Teikning þeirra hlaut 1. verðlaun í samkeppni um nýbyggingu fyrir Hæstarétt, sem efnt var til á árinu 1993, en dómnefnd bárust alls 40 tillögur. == Dómarar Hæstaréttar == {|class="sortable wikitable" style="text-align: right;" |- !# !Dómari !Skipun !Lét af störfum |- |rowspan="5"|1 |style="text-align: left;"|[[Halldór Daníelsson]] |rowspan="5"|1. desember 1919 |16. september 1923 |- |style="text-align: left;"|[[Kristján Jónsson|Kristján Jónsson]] |2. júlí 1926 |- |style="text-align: left;"|[[Lárus Kristján Ingvaldur Hákonarson Bjarnason]] |31. mars 1931 |- |style="text-align: left;"|[[Eggert Ólafur Eggertsson Briem]] |13. ágúst 1935 |- |style="text-align: left;"|[[Páll Einarsson]] |13. ágúst 1935 |- |6 |style="text-align: left;"|[[Einar Arnórsson]] |1. september 1932 |30. apríl 1945 |- |rowspan="2"|7 |style="text-align: left;"|[[Þórður Eyjólfsson]] |rowspan="2"|1. október 1935 |31. desember 1965 |- |style="text-align: left;"|''[[Gizur Ísleifsson Bergsteinsson]]*'' |1. mars 1972 |- |rowspan="3"|9 |style="text-align: left;"|[[Jón Ásbjörnsson]] |rowspan="3"|1. maí 1945 |31. mars 1960 |- |style="text-align: left;"|[[Árni Tryggvason (Hæstaréttardómari)|Árni Tryggvason]] |31. maí 1964 |- |style="text-align: left;"|[[Jónatan Hallvarðsson]] |31. desember 1969 |- |12 |style="text-align: left;"|[[Lárus Jóhannesson]] |1. maí 1960 |10. mars 1964 |- |rowspan="2"|13 |style="text-align: left;"|[[Einar Arnalds]] |rowspan="2"|1. ágúst 1964 |29. febrúar 1976 |- |style="text-align: left;"|[[Logi Einarsson (hæstaréttardómari)|Logi Einarsson]] |31. desember 1982 |- |15 |style="text-align: left;"|[[Benedikt Sigurjónsson]] |1. janúar 1966 |31. desember 1981 |- |16 |style="text-align: left;"|[[Gunnar Thoroddsen|Gunnar Sigurðsson Thoroddsen]] |1. janúar 1970 |16. september 1970 |- |17 |style="text-align: left;"|[[Magnús Þórarinn Torfason]] |15. nóvember 1970 |31. desember 1987 |- |18 |style="text-align: left;"|[[Ármann Snævarr]] |1. maí 1972 |31. október 1984 |- |19 |style="text-align: left;"|[[Björn Sveinbjörnsson]] |22. júní 1973 |10. október 1985 |- |20 |style="text-align: left;"|[[Þór Heimir Vilhjálmsson]] |1. mars 1976 |30. júní 1995 |- |21 |style="text-align: left;"|[[Sigurgeir Jónsson|Sigurgeir Jónsson]] |1. ágúst 1979 |30. júní 1986 |- |22 |style="text-align: left;"|[[Halldór Þorbjörnsson]] |1. september 1982 |31. ágúst 1987 |- |23 |style="text-align: left;"|[[Magnús Jónasson Thoroddsen]] |1. janúar 1982 |8. desember 1989 |- |24 |style="text-align: left;"|[[Guðmundur Jónsson]] |1. janúar 1983 |31. ágúst 1991 |- |25 |style="text-align: left;"|[[Guðmundur Skaftason]] |1. nóvember 1984 |31. desember 1989 |- |26 |style="text-align: left;"|[[Bjarni Kristinn Bjarnason]] |1. janúar 1986 |31. desember 1991 |- |27 |style="text-align: left;"|[[Guðrún Erlendsdóttir]] |1. júlí 1986 |15. apríl 2006 |- |28 |style="text-align: left;"|[[Hrafn Bragason]] |1. september 1987 |31. ágúst 2007 |- |29 |style="text-align: left;"|[[Benedikt Blöndal]] |11. febrúar 1988 |22. apríl 1991 |- |30 |style="text-align: left;"|[[Haraldur Henrysson]] |1. janúar 1989 |31. ágúst 2003 |- |31 |style="text-align: left;"|[[Hjörtur Torfason]] |1. mars 1990 |28. febrúar 2001 |- |32 |style="text-align: left;"|[[Gunnar Magnús Guðmundsson]] |1. júní 1991 |31. ágúst 1994 |- |33 |style="text-align: left;"|[[Pétur Kristján Hafstein]] |1. október 1991 |30. september 2004 |- |34 |style="text-align: left;"|[[Garðar Kristjánsson Gíslason]] |1. janúar 1992 |30. september 2012 |- |35 |style="text-align: left;"|[[Gunnlaugur Claessen]] |1. september 1994 |31. ágúst 2013 |- |36 |style="text-align: left;"|[[Arnljótur Björnsson]] |11. ágúst 1995 |31. ágúst 2000 |- |37 |style="text-align: left;"|[[Árni Kolbeinsson]] |1. nóvember 2000 |28. febrúar 2014 |- |38 |style="text-align: left;"|[[Ingibjörg K. Benediktsdóttir]] |1. mars 2001 |28. febrúar 2014 |- |39 |style="text-align: left;"|[[Jón Steinar Gunnlaugsson]] |15. október 2004 |30. september 2012 |- |40 |style="text-align: left;"|[[Hjördís Björk Hákonardóttir]] |1. maí 2006 |31. júlí 2010 |- |41 |style="text-align: left;"|[[Markús Sigurbjörnsson]] |1. júlí 1994 |30. september 2019 |- |42 |style="text-align: left;"|[[Ólafur Börkur Þorvaldsson|'''Ólafur Börkur Þorvaldsson''']]* |'''1. september 2003''' |'''Í embætti''' |- |43 |style="text-align: left;"|[[Páll Hreinsson]] |1. september 2007 |15. september 2017 |- |44 |style="text-align: left;"|[[Viðar Már Matthíasson]] |10. september 2010 |30. september 2019 |- |rowspan="3"|45 |style="text-align: left;"|[[Eiríkur Tómasson]] |rowspan="3"|1. september 2011 |31. ágúst 2017 |- |style="text-align: left;"|[[Greta Baldursdóttir]] |31. ágúst 2020 |- |style="text-align: left;"|[[Þorgeir Örlygsson]] |31. ágúst 2020 |- |rowspan="2"|48 |style="text-align: left;"|[[Benedikt Bogason|'''Benedikt Bogason''']] |'''1. október 2012''' |'''Í embætti''' |- |style="text-align: left;"|[[Helgi Ingólfur Jónsson]] | # október 2012 |30. apríl 2020 |- |50 |style="text-align: left;"|[[Karl Axelsson|'''Karl Axelsson''']] |'''12. október 2015''' |'''Í embætti''' |- |51 |style="text-align: left;"|[[Ingveldur Einarsdóttir]] |'''1. janúar 2020''' |'''1. ágúst 2024''' |- |52 |style="text-align: left;"|[[Sigurður Tómas Magnússon|'''Sigurður Tómas Magnússon''']] |'''18. maí 2020''' |'''Í embætti''' |- |53 |style="text-align: left;"|[[Ása Ólafsdóttir|'''Ása Ólafsdóttir''']] | rowspan="2" |'''23. nóvember 2020''' |'''Í embætti''' |- |53 |style="text-align: left;"|[[Björg Thorarensen|'''Björg Thorarensen''']] |'''Í embætti''' |- |55 |style="text-align: left;"|[[Skúli Magnússon (umboðsmaður Alþingis)|'''Skúli Magnússon''']] |'''1. október 2024''' |'''Í embætti''' |} <nowiki>*</nowiki> Gizur Ísleifsson Bergsteinsson er sá dómari sem lengst allra hefur gengt embætti Hæstaréttardómara, eða í 36 ár og 152 daga - frá 1935 til 1972.<ref>{{Cite web|url=https://www.haestirettur.is/um-haestarett/fyrrverandi-domarar/|title=Fyrrverandi dómarar|website=www.haestirettur.is|access-date=2025-04-10}}</ref> Ólafur Börkur Þorvaldsson hefur setið lengst allra núverandi dómara við réttinn, eða frá árinu 2003. == Ytri tenglar == * [http://www.haestirettur.is/ Vefsíða Hæstaréttar Íslands] * [http://www.timarit.is/?issueID=417466&pageSelected=0&lang=0 ''Hæstiréttur 25 ára''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.althingi.is/lagas/nuna/2016050.html ''lög um dómstóla'' nr. 50/2016] {{Íslensk stjórnmál}} [[Flokkur:Íslenskir dómstólar]] psfhhrtqy74rwaszens4k5ec432f5wp 0 22409 1952122 1584989 2026-03-27T12:48:13Z TKSnaevarr 53243 1952122 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = [[Konungur Ítalíu]] | ætt = [[Savojaættin]] | skjaldarmerki = Coat of arms of the Kingdom of Italy (1890).svg | nafn = Viktor Emmanúel 2. | mynd = Ritratto di S.M. Vittorio Emanuele II di Savoia (04).png | skírnarnafn = Vittorio Emanuele Maria Alberto Eugenio Ferdinando Tommaso di Savoia | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1820|3|14}} | fæðingarstaður = [[Palazzo Carignano]], [[Tórínó]], [[Konungsríkið Sardinía|Konungsríkinu Sardiníu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1878|1|9|1820|3|14}} | dánarstaður = [[Quirinal-höll]], [[Róm]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] | grafinn = [[Pantheon]], [[Róm]] | ríkisár = 17. mars 1861 – 9. janúar 1878 {{small|(sem [[konungur Ítalíu]])}}<br>23. mars 1849 – 17. mars 1861 {{small|(sem [[konungur Sardiníu]])}} | undirskrift = Signature of Victor Emmanuel II of Italy.svg | faðir = [[Karl Albert Sardiníukonungur]] | móðir = [[María Teresa frá Austurríki, Sardiníudrottning|María Teresa frá Austurríki]] | maki = {{gifting|[[Aðalheiður frá Austurríki]]|1842|1855|orsök=dó}}<br>{{gifting|[[Rosa Vercellana]]|1869}} ​| titill_maka = Eiginkona | börn = {{plainlist| * [[María Kloðhildur prinsessa af Savoja|María Kloðhildur]] * [[Úmbertó 1.]] * [[Amadeus 1. Spánarkonungur|Amadeus 1. Spánarkonungur]] * [[Oddone prins, hertogi af Montferrat]] * [[María Pía af Savoja|María Pía Portúgalsdrottning]] }} }} '''Viktor Emmanúel 2. Savoja''' ([[14. mars]] [[1820]] – [[9. janúar]] [[1878]]) var [[konungur Sardiníu]] frá [[1849]] og síðan [[konungur Ítalíu]] frá [[sameining Ítalíu|sameiningunni]] [[1861]]. Hann var elsti sonur [[Karl Albert Sardiníukonungur|Karls Alberts Savoja]] konungs Sardiníu og [[María Teresa Habsburg-Lorraine|Maríu Teresu Habsburg-Lorraine]]. Hann fæddist í [[Tórínó]] en fylgdi föður sínum síðan til [[Flórens]] þar sem hann ólst upp. Hann tók þátt í [[Fyrsta sjálfstæðisstríð Ítalíu|fyrsta sjálfstæðisstríðinu]] og var viðstaddur þegar sameiningarsinnar töpuðu í [[orrustan við Novara|orrustunni við Novara]]. Faðir hans sagði í kjölfarið af sér konungdómi og Viktor Emmanúel tók við. Í kjölfar sigra sameiningarsinna í [[Seinna sjálfstæðisstríð Ítalíu|seinna sjálfstæðisstríðinu]] var haldin [[þjóðaratkvæðagreiðsla]] í öllum héruðum Norður-Ítalíu þar sem hann var valinn konungur og [[lýðveldi]]ssinnar eins og [[Giuseppe Garibaldi]] beygðu sig undir þá ákvörðun. [[Konungsríkið Sardinía]] var þá látið ná yfir alla [[Ítalía|Ítalíu]] og Viktor Emmanúel varð '''Viktor Emmanúel 2. konungur Ítalíu'''. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=[[Konungur Sardiníu]]| frá=1849| til=1861| fyrir=[[Karl Albert Sardiníukonungur|Karl Albert]]| eftir= Embætti lagt niður }} {{Erfðatafla| titill=[[Konungur Ítalíu]]| frá=1861| til=1878| fyrir=Fyrstur í embætti| eftir=[[Úmbertó 1.]] }} {{Töfluendir}} {{fd|1820|1878}} [[Flokkur:Konungar Ítalíu]] [[Flokkur:Konungar Sardiníu]] [[Flokkur:Savojaættin]] 9kyp5mhrkzvgauu4uu8nkgoil0fj2tg 1952123 1952122 2026-03-27T12:48:52Z TKSnaevarr 53243 1952123 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = [[Konungur Ítalíu]] | ætt = [[Savojaættin]] | skjaldarmerki = Greater CoA of the King of Italy (1861-1890).png | nafn = Viktor Emmanúel 2. | mynd = Ritratto di S.M. Vittorio Emanuele II di Savoia (04).png | skírnarnafn = Vittorio Emanuele Maria Alberto Eugenio Ferdinando Tommaso di Savoia | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1820|3|14}} | fæðingarstaður = [[Palazzo Carignano]], [[Tórínó]], [[Konungsríkið Sardinía|Konungsríkinu Sardiníu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1878|1|9|1820|3|14}} | dánarstaður = [[Quirinal-höll]], [[Róm]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] | grafinn = [[Pantheon]], [[Róm]] | ríkisár = 17. mars 1861 – 9. janúar 1878 {{small|(sem [[konungur Ítalíu]])}}<br>23. mars 1849 – 17. mars 1861 {{small|(sem [[konungur Sardiníu]])}} | undirskrift = Signature of Victor Emmanuel II of Italy.svg | faðir = [[Karl Albert Sardiníukonungur]] | móðir = [[María Teresa frá Austurríki, Sardiníudrottning|María Teresa frá Austurríki]] | maki = {{gifting|[[Aðalheiður frá Austurríki]]|1842|1855|orsök=dó}}<br>{{gifting|[[Rosa Vercellana]]|1869}} ​| titill_maka = Eiginkona | börn = {{plainlist| * [[María Kloðhildur prinsessa af Savoja|María Kloðhildur]] * [[Úmbertó 1.]] * [[Amadeus 1. Spánarkonungur|Amadeus 1. Spánarkonungur]] * [[Oddone prins, hertogi af Montferrat]] * [[María Pía af Savoja|María Pía Portúgalsdrottning]] }} }} '''Viktor Emmanúel 2. Savoja''' ([[14. mars]] [[1820]] – [[9. janúar]] [[1878]]) var [[konungur Sardiníu]] frá [[1849]] og síðan [[konungur Ítalíu]] frá [[sameining Ítalíu|sameiningunni]] [[1861]]. Hann var elsti sonur [[Karl Albert Sardiníukonungur|Karls Alberts Savoja]] konungs Sardiníu og [[María Teresa Habsburg-Lorraine|Maríu Teresu Habsburg-Lorraine]]. Hann fæddist í [[Tórínó]] en fylgdi föður sínum síðan til [[Flórens]] þar sem hann ólst upp. Hann tók þátt í [[Fyrsta sjálfstæðisstríð Ítalíu|fyrsta sjálfstæðisstríðinu]] og var viðstaddur þegar sameiningarsinnar töpuðu í [[orrustan við Novara|orrustunni við Novara]]. Faðir hans sagði í kjölfarið af sér konungdómi og Viktor Emmanúel tók við. Í kjölfar sigra sameiningarsinna í [[Seinna sjálfstæðisstríð Ítalíu|seinna sjálfstæðisstríðinu]] var haldin [[þjóðaratkvæðagreiðsla]] í öllum héruðum Norður-Ítalíu þar sem hann var valinn konungur og [[lýðveldi]]ssinnar eins og [[Giuseppe Garibaldi]] beygðu sig undir þá ákvörðun. [[Konungsríkið Sardinía]] var þá látið ná yfir alla [[Ítalía|Ítalíu]] og Viktor Emmanúel varð '''Viktor Emmanúel 2. konungur Ítalíu'''. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=[[Konungur Sardiníu]]| frá=1849| til=1861| fyrir=[[Karl Albert Sardiníukonungur|Karl Albert]]| eftir= Embætti lagt niður }} {{Erfðatafla| titill=[[Konungur Ítalíu]]| frá=1861| til=1878| fyrir=Fyrstur í embætti| eftir=[[Úmbertó 1.]] }} {{Töfluendir}} {{fd|1820|1878}} [[Flokkur:Konungar Ítalíu]] [[Flokkur:Konungar Sardiníu]] [[Flokkur:Savojaættin]] j7r61wheyclf5vntmbhg6qo1bn8slru 0 22790 1952245 1706712 2026-03-28T05:40:16Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 3 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952245 wikitext text/x-wiki {{Brú |nafn_brúar =Iðubrú |mynd =Iceland Bridge 4416.JPG |annað_nafn = |caption =Iðubrú með [[Vörðufell]] í bakgrunni |opinbert_nafn = |nýting =Einbreið, einkum ætluð bifreiðum |brúar =[[Hvítá (Árnessýslu)|Hvítá]] í [[Árnessýsla|Árnessýslu]] |staðsetning = |umsjónaraðili = |id = |hönnuður = |gerð =[[Hengibrú]] |efni = |spans = |stólpar_í_vatni = |spannar_lengst = |lengd = |breidd = |hæð = |hlass = |hæðarbil = |bil_undir = |umferð = |upphaf = |lok = |opnaði =[[1958]] |kostnaður =[[Íslensk króna|ISK]] 26 milljónir |arfleifð = |hrundi = |tók_við_af = |var_fyrirrennari = |lokaði = |tollur = |kort_cue = |kort_mynd = |kort_alt = |kort_texti = |kort_breidd = |hnit = |breiddargráða = |lengdargráða = |extra = }} '''Iðubrú''' kallast í daglegu tali [[brú]] yfir [[Hvítá (Árnessýslu)|Hvítá]] í [[Árnessýsla|Árnessýslu]] sem tengir saman bæinn [[Iða (bær)|Iðu]] og [[þéttbýli]]ð [[Laugarás (Árnessýsla)|Laugarás]]. Brúin er einbreið og kennd við bæinn Iðu sem er á suður-bakka árinnar. Brúin var opnuð fyrir umferð árið [[1958]] og kostaði allt í allt 26 miljónir. <ref>[http://www.timarit.is/?issueID=414011&pageSelected=14&lang=0 Morgunblaðið 1958]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [https://timarit.is/page/7054462?iabr=on Iðubrú sextug, aðdragandi og bygging, fyrri hluti, Litli Bergþór - 1. tölublað (01.07.2017)] * [https://timarit.is/page/7182520?iabr=on Hvítábrú hjá Iðu sextug, seinni hluti, Litli Bergþór - 2. tölublað (des. 2017)] * [http://www.timarit.is/?issueID=413451&pageSelected=15&lang=0 ''Brúin hjá Iðu mesta brúarmannvirkið sem er í smíðum''; frétt í Morgunblaðinu 1956]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=413757&pageSelected=8&lang=0 ''Góðu dagsverki lokið''; grein í Morgunblaðinu 1957]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur|ísland|landafræði}} [[Flokkur:Bláskógabyggð]] [[Flokkur:Brýr á Íslandi]] icqc1lefdea5tkvj3stqw5gjetqrrn4 0 22870 1952246 1929478 2026-03-28T05:47:59Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952246 wikitext text/x-wiki [[File:Kerouac by Palumbo.jpg|thumb|200px|right|Jack Kerouac]] '''Jack Kerouac''' (f. [[12. mars]] [[1922]] í [[Lowell]], [[Massachusetts]]; d. [[21. október]] [[1969]] í [[St. Petersburg (Flórída)|Saint Petersburg]], [[Flórída]]) var [[Bandaríkin|bandarískur]] [[rithöfundur]], [[ljóðskáld]] og [[listamaður]] og er venjulega eitt fyrsta nafnið sem nefnt er þegar talað eru um [[Beat kynslóðin]]a í Bandaríkjunum. Þrátt fyrir að hafa notið takmarkaðrar hylli þegar hann var á lífi er Jack Kerouac núorðið talinn með merkustu rithöfunda sem [[Bandaríkin]] hafa alið. Mest er það að þakka bók hans, ''[[Á vegum úti]]''. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=420408&pageSelected=6&lang=0 ''Jack Kerouac - eirðarlaus, flökkugjarn og ætíð í leit að betri heimi''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1979]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur|bókmenntir}} {{DEFAULTSORT:Kerouac, Jack}} {{fd|1922|1969}} [[Flokkur:Bandarískir rithöfundar]] ohqyjladopkpyas0prrqew0h533xdo0 0 22876 1952249 1792142 2026-03-28T06:15:00Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 3 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952249 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Revolutionary_Joyce.jpg|thumb|right|Ljósmynd af James Joyce frá 1918.]] '''James Augustine Aloysius Joyce''' ([[2. febrúar]] [[1882]] – [[13. janúar]] [[1941]]) var [[Írland|írskur]] [[rithöfundur]] og [[ljóðskáld]]. Hann er af mörgum talinn einn fremsti rithöfundur sem uppi hefur verið. Meðal bóka hans eru ''[[Í Dyflinni]]'', ''[[Æskumynd listamannsins]]'', ''[[Finnegans Wake]]'' og sú bók sem sumir telja bestu bók sem skrifuð hefur verið, ''[[Ódysseifur (skáldsaga)|Ódysseifur]]''. [[Sigurður A. Magnússon]] þýddi hana, sem og allar aðrar bækur Joyce sem þýddar hafa verið á íslensku. Ódysseifur kom út í tveimur bindum [[1992]]–[[1993]]. [[File:Joyce - Dubliners, 1914 - 3690390 F.jpg|thumb|upright|''Dubliners'', 1914]] == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000878773 Ástráður Eysteinsson, Rithöfundar í útlöndum - James Joyce á Íslandi, Andvari, 1. Tölublað (01.01.2005), Bls. 95-118] * [http://www.timarit.is/?issueID=419992&pageSelected=1&lang=0 ''Arabía''; smásaga eftir Joyce; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1974]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=418866&pageSelected=1&lang=0 ''Eveline''; smásaga eftir Joyce; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1962]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419663&pageSelected=5&lang=0 ''Í matsöluhúsinu'';smásaga eftir Joyce; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1972]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur|bókmenntir}} {{fde|1882|1941|Joyce, James}} {{DEFAULTSORT:Joyce, James}} [[Flokkur:Írsk ljóðskáld|Joyce, James]] [[Flokkur:Írskir rithöfundar|Joyce, James]] g0g3jt0d3tzqf6p6eu6nu8wgtu1euzd 0 23193 1952332 1917542 2026-03-28T11:13:33Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952332 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill1|[[Jón Þorláksson frá Bægisá]]}} {{Forsætisráðherra | nafn = Jón Þorláksson | búseta = | mynd = JThorl1927.jpg | myndastærð = 250px | myndatexti = | titill= [[Forsætisráðherra Íslands]] | stjórnartíð_start = [[8. júlí]] [[1926]] | stjórnartíð_end = [[28. ágúst]] [[1927]] | einvaldur = [[Kristján 10.]] | forveri = [[Magnús Guðmundsson]] {{small|(starfandi)}} | eftirmaður = [[Tryggvi Þórhallsson]] | titill2= [[Borgarstjóri Reykjavíkur]] | stjórnartíð_start2 = [[30. desember]] [[1932]] | stjórnartíð_end2 = [[20. mars]] [[1935]] | forveri2 = [[Knud Zimsen]] | eftirmaður2 = [[Pétur Halldórsson]] | fæðingarnafn = Jón Þorláksson | fæddur = [[3. mars]] [[1877]] | fæðingarstaður = [[Vesturhópshólar|Vesturhópshólum]], [[Ísland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1935|3|20|1877|3|3}} | dánarstaður = | orsök_dauða = | stjórnmálaflokkur = [[Íhaldsflokkurinn]] (1924–1929)<br>[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (1929–1935) | þekktur_fyrir = | starf = Verkfræðingur, kaupmaður, stjórnmálamaður | laun = | trú = | háskóli = Verkfræðiháskólinn í Kaupmannahöfn | maki = [[Ingibjörg Claessen]] (g. 1904) | börn = Anna Margrét, Elín Kristín | foreldrar = Þorlákur Þorláksson og Margrét Jónsdóttir | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = |undirskrift = |AÞ_CV = 343 |AÞ_frá1 = 1921 |AÞ_til1 = 1921 |AÞ_kjördæmi1= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavík]] |AÞ_flokkur1 = [[Heimastjórnarflokkurinn]] |AÞ_frá2 = 1921 |AÞ_til2 = 1922 |AÞ_kjördæmi2= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavík]] |AÞ_flokkur2 = [[Utanflokkabandalagið]] |AÞ_frá3 = 1922 |AÞ_til3 = 1923 |AÞ_kjördæmi3= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavík]] |AÞ_flokkur3 = [[Sparnaðarbandalagið]] |AÞ_frá4 = 1923 |AÞ_til4 = 1924 |AÞ_kjördæmi4= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavík]] |AÞ_flokkur4 = [[Borgaraflokkurinn (eldri)|Borgaraflokkurinn]] |AÞ_frá5 = 1924 |AÞ_til5 = 1926 |AÞ_kjördæmi5= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavík]] |AÞ_flokkur5 = [[Íhaldsflokkurinn]] |AÞ_frá6 = 1926 |AÞ_til6 = 1929 |AÞ_kjördæmi6= [[Landskjör]] |AÞ_flokkur6= [[Íhaldsflokkurinn]] |AÞ_frá7 = 1929 |AÞ_til7 = 1934 |AÞ_kjördæmi7= [[Landskjör]] |AÞ_flokkur7 = [[Sjálfstæðisflokkurinn]] }} '''Jón Þorláksson''' ([[3. mars]] [[1877]] – [[20. mars]] [[1935]]) var landsverkfræðingur, kaupmaður í [[Reykjavík]], seinni formaður [[Íhaldsflokkurinn|Íhaldsflokksins]], fyrsti formaður [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]], fjármálaráðherra, forsætisráðherra og borgarstjóri í Reykjavík. == Verkfræðingurinn == Jón Þorláksson fæddist á [[Vesturhópshólar|Vesturhópshólum]] í [[Vestur-Húnavatnssýsla|Vestur-Húnavatnssýslu]], sonur [[Þorlákur Þorláksson|Þorláks Þorlákssonar]] bónda þar og konu hans, Margrétar Jónsdóttur. Hann var í móðurætt skyldur [[Einar Benediktsson|Einari Benediktssyni]] og [[Sigurður Nordal|Sigurði Nordal]], en systir Jóns var kvenréttindakonan [[Sigurbjörg Þorláksdóttir]]. Jón tók stúdentspróf frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] 1897 með hæstu einkunn, sem þá hafði verið gefin, og verkfræðipróf frá Verkfræðiháskólanum í Kaupmannahöfn (Polytekniskt Læreanstalt, síðar Danmarks Tekniske Højskole) 1903. Jón gerðist landsverkfræðingur 1905 og mikill áhugamaður um verklegar framfarir. Setti hann ýmist sjálfur fram eða studdi af alefli hugmyndir um vatnsveitu, rafveitu og hitaveitu í Reykjavík og sá um vegarlagningu og brúarsmíði um land allt. Einnig beitti hann sér fyrir því, að steinsteypa væri notuð til húsagerðar. Jón var lengst af [[bæjarfulltrúi]] í [[Reykjavík]] á tímabilinu 1906-1922, skólastjóri Iðnskólans 1904-1911 og kaupmaður í [[Reykjavík]] frá 1917, er hann sagði embætti landsverkfræðings lausu. == Stjórnmálamaðurinn == Jón Þorláksson var einn nánasti og eindregnasti stuðningsmaður [[Hannes Hafstein|Hannesar Hafstein]] á heimastjórnarárunum (1904-1918). Hann settist á þing fyrir Reykvíkinga [[1921]]. Varð í febrúar 1924 til undir forystu hans þingmannaflokkur, sem taldi brýnt að kippa fjármálum ríkisins í lag. Jón fékk því ráðið, að hann tók upp nafnið [[Íhaldsflokkurinn]], enda taldi Jón brýnasta verkefnið þá eftir fjármálaóreiðu undangenginna ára að halda opinberum álögum og útgjöldum í skefjum. Jón reyndi þá að mynda stjórn, en tókst ekki, því að nokkrir þingmenn utan [[Íhaldsflokkurinn|Íhaldsflokksins]] neituðu honum um stuðning. Flokksbróðir hans, [[Jón Magnússon (f. 1859)|Jón Magnússon]], myndaði þá stjórn, en Jón Þorláksson varð fjármálaráðherra. Tók hann við forsætisráðherraembætti 1926, skömmu eftir skyndilegt fráfall Jóns Magnússonar, en sagði af sér eftir ósigur [[Íhaldsflokkurinn|Íhaldsflokksins]] í þingkosningunum [[1927]]. Jón varð leiðtogi stjórnarandstöðunnar, eftir að framsóknarmenn mynduðu stjórn 1927, og fyrsti formaður [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] 1929. Hann varð [[borgarstjóri]] í [[Reykjavík]] 1933 og hóf þá undirbúning Sogsvirkjunar og hitaveitu og beitti sér fyrir smábátaútgerð einkaaðila. Af heilsufarsástæðum sagði Jón af sér formennsku í Sjálfstæðisflokknum 2. október 1934 og lést hálfu ári síðar. == Frjálshyggjumaðurinn == Skömmu eftir að Jón Þorláksson stofnaði [[Íhaldsflokkurinn|Íhaldsflokkinn]], skilgreindi hann stjórnmálastefnu sína í ritgerð í ''Eimreiðinni'' (1926). Hann skipti stjórnmálahugmyndum í íhaldssamar og umrótsgjarnar annars vegar og frjálslyndar og stjórnlyndar hins vegar. Stundum hlytu frjálslyndir menn að styðja miklar breytingar og væru þá um leið umrótsgjarnir, en stundum þyrftu þeir að halda í það, sem vel hefði reynst. Nú væri einmitt verkefnið að halda í frjálslyndar hugmyndir 19. aldar, sem [[Sósíalismi|sósíalistar]] ógnuðu. Þess vegna væru hann og aðrir fylgismenn Íhaldsflokksins í senn frjálslyndir og íhaldssamir. Ýmsir andstæðingar íhaldsmanna væru hins vegar stjórnlyndir umrótssinnar, og hafði Jón þá eflaust í huga [[Jónas Jónsson frá Hriflu]] og [[Ólafur Friðriksson|Ólaf Friðriksson]], sem mæltu fyrir auknum ríkisafskiptum. Jón hélt erindi á landsfundi Íhaldsflokksins vorið 1929, sem hann kallaði „Milli fátæktar og bjargálna“. Þar sagði hann, að frjáls samkeppni væri ekki áflog, hrindingar eða ryskingar, heldur keppni manna að því að fullnægja þörfum annarra með því að leggja sjálfa sig sem best fram. Þannig tækist að beina mönnum, þegar þeir væru aðeins að vinna fyrir sjálfa sig, að því að vinna fyrir aðra. Setti Jón þar skýrt fram helstu rök [[Frjálshyggja|frjálshyggjumanna]] eins og [[Adam Smith|Adams Smiths]] fyrir frjálsum markaði. == Einstaklingurinn == Jón Þorláksson þótti þurr á manninn og ekki allra, en enginn efaðist um hvassar gáfur hans og heilsteypta lund. Hann var virtur fremur en vinsæll. [[Árni Pálsson]] prófessor, bekkjabróðir hans og vinur, komst svo að orði, að Jón Þorláksson hefði allra lifandi manna mest vit á dauðum hlutum. Jón gat þó verið orðheppinn og afgreitt flókin mál á einfaldan hátt í stuttum setningum. Frægt er til dæmis, þegar hann skar úr deilum manna um, hvenær bylting gæti talist lögleg, með orðunum: „Bylting er lögleg, þegar hún lukkast.“ Jón var með afbrigðum samviskusamur, eins og sást best á því, að hann gerði mikla rannsókn á peningamálasögu Íslands, skömmu eftir að hann tók að sér stöðu fjármálaráðherra vorið 1924, og gaf út bók um efnið, ''Lággengið'', og er hún annað íslenska hagfræðiritið. Jón var kvæntur [[Ingibjörg Claessen|Ingibjörgu Claessen]], og áttu þau hjón tvær kjördætur, Önnu og Elínu. [[Gunnar Thoroddsen]] var systursonur Ingibjargar og handgenginn Jóni, sem hafði líka miklar mætur á þeim [[Ólafur Thors|Ólafi Thors]] og [[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarna Benediktssyni]], sem báðir áttu eftir að verða formenn Sjálfstæðísflokksins eins og hann. Með valdatöku [[Davíð Oddsson|Davíðs Oddssonar]], sem varð formaður Sjálfstæðisflokksins 1991 og forsætisráðherra, má segja, að horfið hafi verið aftur til þeirra hugmynda, sem Jón Þorláksson setti fram, en höfðu látið undan síga, ekki síst í [[Heimskreppan|Heimskreppunni]] og [[Heimsstyrjöldin seinni|Heimsstyrjöldinni seinni]]. == Tilvitnanir == * „Verklegar framfarir lands og lýðs voru efni og uppistaða allra ættjarðarhugsjóna minna á þessum árum.“ („Frá fyrstu stjórnarárum Hannesar Hafsteins,“ ''Óðinn'' 1923.) * „Hugsjónir Íhaldsflokksins um þjóðskipulagið eru í öllum verulegum atriðum hinar sömu og hugsjónir þeirrar frjálslyndu stefnu, sem hann er beint framhald af. Aðalhugsjónin er sú, að þjóðfélagið verði samsafn sem flestra sjálfstæðra og frjálsra einstaklinga, sem hver fyrir sig geti haft sem óbundnastar hendur til þess að efla farsæld síns heimilis og þar með alls þjóðfélagsins öðrum að skaðlausu. („Íhaldsstefnan,“ ''Eimreiðin'' 1926.) * „Tilgangi efnahagsstarfseminnar, að sjá fyrir fullnægingu mannlegra gæða, verður ekki eins vel fullnægt með neinu öðru móti og því, að sjálfsbjargarhvötin fái óhindruð að knýja hvern einn til að vinna sem best fyrir aðra.“ („Milli fátæktar og bjargálna,“ erindi á landsfundi Íhaldsflokksins 1929.) == Helstu heimildir == * Jón Þorláksson: ''Ræður og ritgerðir''. Reykjavík 1985. * Hannes H. Gissurarson: ''Jón Þorláksson forsætisráðherra''. Reykjavík 1992. == Tenglar == {{Wikivitnun}} * [http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=343 Æviágrip á heimasíðu Alþingis] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20060214131622/www.xd.is/saga/?ew_news_onlyarea=newsarea&ew_news_onlyposition=3&cat_id=33104&ew_3_a_id=159072 Grein eftir Jón Þorláksson 1930 um stjórnmálastefnur] * [http://www.xd.is/xd/forsida/ Heimasíða Sjálfstæðisflokksins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060106213619/http://www.xd.is/xd/forsida/ |date=2006-01-06 }} * [http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=343 Æviágrip Jóns Þorlákssonar í ''Alþingismannatali''] * [http://www.felagshyggja.net/xd.htm Sjálfstæðisstefnan, greinar forystumanna Sjálfstæðisflokksins] * [http://www.timarit.is/?issueID=416586&pageSelected=0&lang=0 ''Endurminningar um Jón Þorláksson''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1935]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Knud Zimsen]] | titill=[[Borgarstjóri Reykjavíkur]] | frá=[[30. desember]] [[1932]] | til=[[20. mars]] [[1935]] | eftir=[[Pétur Halldórsson]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Jón Magnússon (f. 1859)|Jón Magnússon]] / [[Magnús Guðmundsson]] starfandi | titill=[[Forsætisráðherrar á Íslandi|Forsætisráðherra]] | frá=[[8. júlí]] [[1926]] | til=[[28. ágúst]] [[1927]] | eftir=[[Tryggvi Þórhallsson]]}} {{Erfðatafla | fyrir=Fyrstur í embætti | titill=[[Sjálfstæðisflokkurinn|Formaður Sjálfstæðisflokksins]] | frá=[[29. maí]] [[1929]] | til=[[2. október]] [[1934]] | eftir=[[Ólafur Thors]]}} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Íslands}} {{Fjármálaráðherrar Íslands}} {{Borgarstjórar í Reykjavík}} {{Þriðja ráðuneyti Jóns Magnússonar}} {{Ráðuneyti Jóns Þorlákssonar}} [[Flokkur:Formenn Sjálfstæðisflokksins]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Borgarstjórar Reykjavíkur]] [[Flokkur:Íslenskir verkfræðingar]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] {{fd|1877|1935}} [[Flokkur:Þingmenn Borgaraflokksins eldri]] [[Flokkur:Þingmenn Heimastjórnarflokksins]] [[Flokkur:Þingmenn Íhaldsflokksins]] [[Flokkur:Þingmenn Sjálfstæðisflokksins]] [[Flokkur:Þingmenn Sparnaðarbandalagsins]] gc40675oc4q9pok3zbqw74auturggk5 0 24018 1952326 1909101 2026-03-28T11:03:06Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952326 wikitext text/x-wiki '''Jón forseti''' var fyrsti [[togari|togarinn]] eða botnvörpungurinn, sem smíðaður var sérstaklega fyrir [[Ísland|Íslendinga]]. Hann var smíðaður á Englandi árið [[1906]] fyrir útgerðarfélagið [[Alliance hf.]] í Reykjavík, en hann sigldi í fyrsta sinn til heimahafnar 22. janúar [[1907]]. Íslendingar höfðu áður eignast grunnslóðartogarann [[Coot]] notaðan, en Jón forseti var úthafstogari. Með komu Jóns forseta hófst bylting í atvinnusögu íslensks sjávarútvegs og atvinnulífs, en sagt hefur verið að þá hafi tækniöld hafist á Íslandi. Halldór Kr. Þorsteinsson var fyrsti skipstjóri Jóns forseta. Jón forseti þótti stór togari á þeirra tíma mælikvarða, 233 brúttórúmlestir. Eins var mjög til hans vandað, svo mjög raunar, að hann var talinn jafngóður þeim togurum, sem þá voru bestir á Englandi. Hann stóð þeim jafnvel framar að því leyti að við smíði hans hafði hann var sérstaklega styrktur til siglinga á norrænum slóðum. Jón forseti var úr járni að mestu leyti, bæði skrokkur og yfirbygging. Í honum var gufuvél og var ganghraði um 10 mílur á klukkustund. Troll Jóns forseta var í meginatriðum af sama tagi sem enn tíðkaðist 100 árum síðar, en þó miklum mun minna, aðeins um 40 metrar að lengd (svipað og togarinn), og riðið úr hampi. Jón forseti var [[síðutogari]] eins og allir togarar þess tíma. Nafn togarans var til heiðurs [[Jón Sigurðsson|Jóni Sigurðssyni]], helsta leiðtoga sjálfstæðisbaráttu Íslendinga, en til þess var tekið að valsmerkið, hið nýja merki heimastjórnarinnar, var við sigluhún, þegar skipið kom til landsins. <ref>{{cite web|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2270943 |title=Íslenzkt botnvörpuskip |date=23. janúar, 1907. |publisher=timarit.is |accessdate=2. júní, 2013}}</ref> Jón forseti strandaði um 1 leytið að nóttu til á rifi við [[Stafnes]] á [[Reykjanesskagi|Reykjanesskaga]] (milli Sandgerðis og Hafna) í [[illviðri]] þann [[27. febrúar]] [[1928]]. Fyrstu skip komu togaranum til aðstoðar um fimm klukkustundum seinna en gátu lítið aðhafst vegna veðurs. Á togaranum var 25 manna [[áhöfn]] og tókst með harðfylgi manna úr landi að bjarga 10 þeirra, en 15 fórust með skipinu. Þetta [[slys]] varð mjög til að ýta á eftir stofnun slysavarnadeilda á vegum [[Slysavarnafélag Íslands|Slysavarnafélags Íslands]]. Fyrsta [[björgunarsveit]] á vegum þess, var Sigurvon í [[Sandgerði]], síðan kom Þorbjörn í [[Grindavík]]. Manntjónið í þessu slysi varð meðal annars til þess að Mæðrastyrksnefnd var stofnuð enda misstu mörg börn þarna föður sinn og fjölskyldan þar með fyrirvinnu. Minnisvarði um strand togarans Jóns forseta var afhjúpaður á Stafnesi hinn 27. ágúst 2009.<ref>{{cite web |url=http://www.visir.is/minnisvardi-um-jon-forseta-afhjupadur/article/2009548947024 |title=Minnisvarði um Jón forseta afhjúpaður |date=28. ágúst, 2009. |publisher=visir.is |accessdate=2. júní, 2013 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Fleiri skip hafa borið þetta nafn síðar, þar á meðal nýsköpunartogarinn Jón forseti (oft nefndur nýi Jón forseti), sem smíðaður var fyrir Alliance 1948. ==Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1301548 „Fiskveiðihlutafélagið Alliance 50 ára“, grein í Morgunblaðinu 18. október 1955.] * [http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1125861/ „100 ár frá Jóni forseta“, grein í Morgunblaðinu 24. janúar 2007] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1381860 „Bv. Jón forseti, fyrsti togarinn, sem smíðaður var fyrir Íslendinga“, grein eftir Loft Bjarnason útgerðarmann í Morgunblaðinu 22. janúar 1967] * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1215788 „Jón forseti ferst“; grein í Morgunblaðinu 28. febrúar 1928]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4855272 „Jón forseti strandar“; grein í Ægi 1928] ==Heimildir== {{reflist|colwidth=30em}} [[Flokkur:Íslenskir togarar]] [[Flokkur:Sjóslys]] [[Flokkur:1928]] s7p8349z6c5il7hcdlzfisq5d9mg2pf 0 25037 1952129 1952100 2026-03-27T13:46:13Z TKSnaevarr 53243 /* Heimildir */ 1952129 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Hannibalvaldimarsson.jpg|alt=Hannibal Valdimarsson|thumb|Hannibal Valdimarsson]] '''Hannibal Valdimarsson''' ([[13. janúar]] [[1903]] – [[1. september]] [[1991]]) var einn umdeildasti og um leið litríkasti stjórnmálaleiðtoginn á vinstri kantinum á [[Ísland]]i um og upp úr miðri [[20. öld]]. Hann var mikill baráttumaður fyrir réttindum verkafólks og trúði á nauðsyn sterkrar verkalýðshreyfingar. Hannibal var formaður í tveimur stjórnmálaflokkum, [[Alþýðuflokkurinn|Alþýðuflokknum]] og [[Samtök frjálslyndra og vinstri manna|Samtökum frjálslyndra og vinstri manna]] og kosningabandalaginu [[Alþýðubandalagið|Alþýðubandalaginu]]. Hann var þó alla tíð eindreginn [[jafnaðarstefna|jafnaðarmaður]]. Hann barðist oft af kappi fyrir skoðunum sínum en þótti ekki alltaf auðveldur í samstarfi og var lítið gefinn fyrir málamiðlanir. Hannibal hóf þátttöku í pólitík á Ísafirði upp úr 1930 og varð fljótlega leiðtogi þeirra sem kallaðir voru "Ísafjarðarkratar" og þóttu mjög harðsnúnir og róttækir þó þeir ættu litla samstöðu með [[kommúnismi|kommúnistum]]. Hannibal neitaði meðal annars að fylgja [[Héðinn Valdimarsson|Héðni Valdimarssyni]] til liðs við kommúnista þegar [[Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sósíalistaflokkurinn]] var stofnaður [[1938]]. Hann var fyrst kosinn á þing [[1946]] fyrir Alþýðuflokkinn. Seinna klauf hann þó Alþýðuflokkinn og gekk til samstarfs við Sósíalistaflokkinn í kosningabandalagi [[1956]] sem forsvarsmaður [[Málfundafélag jafnaðarmanna|Málfundafélags jafnaðarmanna]]. Þegar [[Alþýðubandalagið|Alþýðubandalaginu]] var breytt úr kosningabandalagi í stjórnmálaflokk árið [[1968]] og hann sá fyrir að sósíalistar mundu ráða lögum og lofum í honum sagði hann skilið við fyrri samstarfsmenn og stofnaði nýjan flokk, [[Samtök frjálslyndra og vinstri manna]]. Hannibal var einnig forseti [[Alþýðusamband Íslands|Alþýðusambands Íslands]] [[1954]] - [[1971]]. Eftir að Hannibal hætti afskiptum af stjórnmálum gerðist hann bóndi í [[Selárdalur|Selárdal]] í [[Arnarfjörður|Arnarfirði]] og átti þar heima. == Fjölskylda == Hannibal var fæddur í [[Fremri-Arnardalur|Fremri-Arnardal]] í [[Eyrarhreppur|Eyrarhreppi]] [[13. janúar]] [[1903]], dó [[1. september]] [[1991]]. Foreldrar hans voru [[Valdimar Jónsson]] bóndi og [[Elín Hannibalsdóttir]]. Hannibal var bróðir [[Finnbogi Rútur Valdimarsson|Finnboga Rúts Valdimarssonar]] alþingismanns. Hann er faðir [[Jón Baldvin Hannibalsson|Jóns Baldvins Hannibalssonar]], fyrrum [[utanríkisráðherra]], og [[Arnór Hannibalsson|Arnórs Hannibalssonar]], fyrrum heimspekiprófessors við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]]. Foreldrar Hannibals hófu búskap 1895 á Eiríksstöðum í Laugardal í Ögurhreppi við Ísafjarðardjúp, fluttu ári síðar að Strandseljum í sömu sveit og 1898 í Fremri-Arnardal, þar sem Hannibal fæddist 1903. Hann var þriðji í röð sex systkina sem upp komust. Fjögur börn misstu foreldrar hans í frumbernsku. Hannibal gekk í barnaskóla sem haldinn var á grundunum í Arnardal á þeim árum. Fjölskyldan flutti 1912 í Ketildali í Arnarfirði og bjó þar á þremur stöðum næstu fimm ár, síðast á Melstað í Selárdal. Þar fermdist Hannibal. Árið 1917 flutti fjölskyldan aftur norður í Ísafjarðardjúp og bjó fyrsta árið í Hnífsdal og síðar á Ísafirði.<ref>{{Bókaheimild|titill=Elín Hannibalsdóttir, Arnardal. Móðir mín húsfreyjan. Gísli Kristjánsson bjó til prentunar.|höfundur=Sigríður Valdimarsdóttir.|ár=1977|útgefandi=Skuggsjá|bls=23-56}}</ref> Hannibal var kvæntur [[Sólveig Sigríður Ólafsdóttir|Sólveigu Sigríði Ólafsdóttur]] (fædd [[24. febrúar]] [[1904]]). Þau áttu saman börnin: [[Arnór Hannibalsson|Arnór Kjartan]] ([[1934]]<nowiki/>-<nowiki/>[[2012]]), [[Ólafur Hannibalsson|Ólaf Kristján]] ([[1935]]-[[2015]]), Elínu (fædd [[1936]]), Guðríði (fædd [[1937]]) og [[Jón Baldvin Hannibalsson|Jón Baldvin]] (fæddur [[1939]]). Hannibal átti einnig synina Ingjald ([[1951]]<nowiki/>-<nowiki/>[[2014]]) með Hólmfríði Ingjaldsdóttur og Isleif Weinem (Ísleifur Jóhann Gilbert Hannibalsson í Íb., fæddur 1934). Móðir hans: Gustel Weinem. == Menntun == Hannibal gekk í barnaskóla í Arnardal í tvo vetur, þrjá mánuði hvorn vetur, og fékk síðar farkennslu í Ketildölum í Arnarfirði. Hann fór til náms í Gagnfræðaskólann á Akureyri haustið 1919 og tók þaðan [[gagnfræðapróf]] árið [[1922]]. Sumarið 1924 sigldi hann til Danmerkur og settist í kennaraskólann Johnstrup Statsseminarium í Verlöse skammt fyrir utan Kaupmannahöfn. Þaðan lauk hann kennaraprófi vorið [[1927]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Hannibal Valdimarsson. Andvari nýr flokkur XLV, 128. ár|höfundur=Sigurður Pétursson.|ár=2003|bls=11-87|útgefandi=Hið íslenska þjóðvinafélag}}</ref> == Verkalýðsmál og kennsla == Heim kominn frá Danmörku 1927 flutti Hannibal Valdimarsson til Ísafjarðar, þar sem móðir hans bjó. [[Ísafjörður]] var þá undir stjórn jafnaðarmanna sem stjórnuðu "Rauða bænum" samfellt frá 1921-1946. Mikil átök einkenndu stjórnmál bæjarins þessi ár. Hannibal hélt sína fyrstu stjórnmálaræðu fyrir alþingiskosningarnar 1927 þar sem [[Alþýðuflokkurinn]] fékk í fyrsta sinn kosinn þingmann kaupstaðarins. Hannibal stundaði einkakennslu á Ísafirði fyrsta veturinn, en árið eftir var hann ráðinn kennari á Akranes. Þar var hann aðeins einn vetur. Haustið 1929 var hann ráðinn kennari og skólastjóri vestur í [[Súðavíkurhreppur|Súðavík]] við Álftafjörð og sinnti því starfi til 1931 þegar hann var kallaður til starfa fyrir verkalýðshreyfinguna og jafnaðarmenn á Ísafirði. Í Súðavík tók hann við formennsku í [[Verkalýðs- og sjómannafélag Álftfirðinga|Verkalýðsfélagi Álftfirðinga]], fyrir þrábeiðni forsvarsmanna verkafólks í þorpinu, sem höfðu orðið fyrir atvinnumissi vegna starfa sinna að verkalýðsmálum. Þar með hófst ferill Hannibals sem forystumanns í verkalýðshreyfingunni, sem leiddu hann til forystu í [[Verkalýðsfélagið Baldur|Verkalýðsfélaginu Baldri]] á Ísafirði 1932-1938, í [[Alþýðusamband Vestfjarða|Alþýðusambandi Vestfjarða]] 1935-1954 og sem forseti [[Alþýðusamband Íslands|Alþýðusambandi Íslands]] í sautján ár, 1954-1971. Hannibal var ekki hættur afskiptum af skólamálum, því hann var skólastjóri Gagnfræðaskólans á Ísafirði 1938-1954 og aftur í forföllum veturinn 1974-1975.<ref>{{Bókaheimild|titill=Hannibal Valdimarsson. Andvari nýr flokkur XLV, 128. ár.|ár=2003|höfundur=Sigurður Pétursson|bls=11-87|útgefandi=Hið íslenska þjóðvinafélag}}</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Vindur í seglum III. Saga verkalýðshreyfingar á Vestfjörðum 3. bindi, Ísafjörður og Ísafjarðardjúp 1931-1970.|höfundur=Sigurður Pétursson.|ár=2015|útgefandi=Alþýðusamband Vestfjarða|bls=15-145}}</ref> Á þeim árum sem Hannibal Valdimarsson var formaður verkalýðsfélagsins í Súðavík og Baldurs á Ísafirði hafði hann forgöngu um byggingu [[Samkomuhúsið í Súðavík|Samkomuhússins í Súðavík]] sumarið 1930 og byggingu [[Alþýðuhúsið á Ísafirði|Alþýðuhússins á Ísafirði]] 1934-1935. Hannibal var formaður bygginganefndar Alþýðuhússins og framkvæmdastjóri hússins og [[Ísafjarðarbíó|Ísafjarðarbíós]] fyrstu árin, auk þess sem hann og fjölskylda hans bjó á efstu hæð hússins. Fyrsta kvikmyndasýningin fór fram í Ísafjarðarbóí 23. nóvember 1935.<ref>{{Bókaheimild|titill=Vindur í seglum III. Saga verkalýðshreyfingar á Vestfjörðum 3. bindi, Ísafjörður og Ísafjarðardjúp 1931-1970.|höfundur=Sigurður Pétursson.|ár=2015|bls=92-100|útgefandi=Alþýðusamband Vestfjarða}}</ref> == Stjórnmál == Hannibal sat á [[alþingi]] frá [[1946]] til [[1974]] fyrir Alþýðuflokkinn, Alþýðubandalagið og Samtök frjálslyndra og vinstri manna. Hann var félags- og heilbrigðismálaráðherra [[1956]] — [[1958]], samgöngu- og félagsmálaráðherra [[1971]] — [[1973]]. Hann var formaður Alþýðuflokksins [[1952]] — [[1954]], Alþýðubandalagsins (kosningabandalags Sósíalistaflokksins og Málfundafélags jafnaðarmanna) [[1956]] — [[1968]] og Samtaka frjálslyndra og vinstri manna frá stofnun þeirra [[1969]] — [[1974]]. == Heimildir == * [http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=236 Alþingi, æviágrip: Hannibal Valdimarsson.] Skoðað þann 24. maí 2006. * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000603470 Sigurður Pétursson, Hannibal Valdimarsson, Andvari, 1. Tölublað (01.01.2003), Blaðsíða 11] ==Tilvísanir== <references/> {{Þriðja ráðuneyti Hermanns Jónassonar}} {{Fyrsta ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar}} [[Flokkur:Formenn Alþýðubandalagsins]] [[Flokkur:Þingmenn Alþýðuflokksins]] [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1941-1950]] [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1951-1960]] {{fd|1903|1991}} [[Flokkur:Formenn Alþýðuflokksins]] [[Flokkur:Félagsmálaráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Þingmenn Alþýðubandalagsins]] kj0vigkxv7s83xeyflt6907471rcmhf 0 25145 1952210 1684247 2026-03-27T21:30:20Z TKSnaevarr 53243 1952210 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Charlie Chaplin.jpg|thumb|right|Charlie Chaplin í hlutverki „umrenningsins“.]] '''Sir Charles Spencer Chaplin, Jr''', KGB, ([[16. apríl]] [[1889]] – [[25. desember]] [[1977]]), best þekktur sem '''Charlie Chaplin''', var leikari sem fæddur var á [[Bretland]]i. Hann var einn frægasti leikari fyrstu [[Hollywood]] kvikmyndanna og einnig þekktur sem afbragðsgóður leikstjóri. Ein þekktasta persóna hans var „umrenningurinn“: heimilislaus maður með framkomu og mannasiði hefðarmanns, sem gengur um í kjólfatajakka, útskeifur í víðum buxum og of stórum skóm, með kúluhatt, bambusstaf og yfirvaraskegg. Chaplin var einn af mest skapandi persónuleikunum í þöglu myndunum. Auk þess að leika leikstýrði hann, skrifaði, framleiddi og fjármagnaði sínar eigin myndir. Chaplin kynntist leikhópum og leiksviði mjög ungur og snemma komu fram einstakir tjáningarhæfileikar (mime). Hann ferðaðist víða upp úr 1900 með Fred Carno leikhópnum og 1913 gerði hann samning við Mack Sennet hjá Keystone kvikmyndafélaginu. Fljótt varð hann einn þekktasti skemmtikraftur heims og sá fyrsti sem sameinaði grín og drama á hvíta tjaldinu. Myndir eftir hann eru meðal annars [[The Kid (kvikmynd)|''The Kid'']] sem var fyrsta mynd hans í fullri lengd. Einnig voru myndirnar [[Gullæðið (kvikmynd)|''Gullæðið'']], [[Nútíminn (kvikmynd)|''Nútíminn'']] og [[''Einræðisherrann'']] mjög vinsælar. {{Stubbur|dægurmenning}} {{fde|1889|1977|Chaplin, Charlie}} {{DEFAULTSORT:Chaplin, Charlie}} [[Flokkur:Grín|Chaplin, Charlie]] [[Flokkur:Breskir kvikmyndaleikarar|Chaplin, Charlie]] [[Flokkur:Breskir kvikmyndaleikstjórar|Chaplin, Charlie]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu tónlistar]] 3e8mbl8af00l43j2hzf9iyect0pyuft 1952211 1952210 2026-03-27T21:30:33Z TKSnaevarr 53243 1952211 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Charlie Chaplin.jpg|thumb|right|Charlie Chaplin í hlutverki „umrenningsins“.]] '''Sir Charles Spencer Chaplin, Jr''', KGB, ([[16. apríl]] [[1889]] – [[25. desember]] [[1977]]), best þekktur sem '''Charlie Chaplin''', var leikari sem fæddur var á [[Bretland]]i. Hann var einn frægasti leikari fyrstu [[Hollywood]] kvikmyndanna og einnig þekktur sem afbragðsgóður leikstjóri. Ein þekktasta persóna hans var „umrenningurinn“: heimilislaus maður með framkomu og mannasiði hefðarmanns, sem gengur um í kjólfatajakka, útskeifur í víðum buxum og of stórum skóm, með kúluhatt, bambusstaf og yfirvaraskegg. Chaplin var einn af mest skapandi persónuleikunum í þöglu myndunum. Auk þess að leika leikstýrði hann, skrifaði, framleiddi og fjármagnaði sínar eigin myndir. Chaplin kynntist leikhópum og leiksviði mjög ungur og snemma komu fram einstakir tjáningarhæfileikar (mime). Hann ferðaðist víða upp úr 1900 með Fred Carno leikhópnum og 1913 gerði hann samning við Mack Sennet hjá Keystone kvikmyndafélaginu. Fljótt varð hann einn þekktasti skemmtikraftur heims og sá fyrsti sem sameinaði grín og drama á hvíta tjaldinu. Myndir eftir hann eru meðal annars [[The Kid (kvikmynd)|''The Kid'']] sem var fyrsta mynd hans í fullri lengd. Einnig voru myndirnar [[Gullæðið (kvikmynd)|''Gullæðið'']], [[Nútíminn (kvikmynd)|''Nútíminn'']] og ''[[Einræðisherrann'']]'' mjög vinsælar. {{Stubbur|dægurmenning}} {{fde|1889|1977|Chaplin, Charlie}} {{DEFAULTSORT:Chaplin, Charlie}} [[Flokkur:Grín|Chaplin, Charlie]] [[Flokkur:Breskir kvikmyndaleikarar|Chaplin, Charlie]] [[Flokkur:Breskir kvikmyndaleikstjórar|Chaplin, Charlie]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu tónlistar]] iab9i2vx5wffszidcgd9j505n7htnka 1952212 1952211 2026-03-27T21:30:42Z TKSnaevarr 53243 1952212 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Charlie Chaplin.jpg|thumb|right|Charlie Chaplin í hlutverki „umrenningsins“.]] '''Sir Charles Spencer Chaplin, Jr''', KGB, ([[16. apríl]] [[1889]] – [[25. desember]] [[1977]]), best þekktur sem '''Charlie Chaplin''', var leikari sem fæddur var á [[Bretland]]i. Hann var einn frægasti leikari fyrstu [[Hollywood]] kvikmyndanna og einnig þekktur sem afbragðsgóður leikstjóri. Ein þekktasta persóna hans var „umrenningurinn“: heimilislaus maður með framkomu og mannasiði hefðarmanns, sem gengur um í kjólfatajakka, útskeifur í víðum buxum og of stórum skóm, með kúluhatt, bambusstaf og yfirvaraskegg. Chaplin var einn af mest skapandi persónuleikunum í þöglu myndunum. Auk þess að leika leikstýrði hann, skrifaði, framleiddi og fjármagnaði sínar eigin myndir. Chaplin kynntist leikhópum og leiksviði mjög ungur og snemma komu fram einstakir tjáningarhæfileikar (mime). Hann ferðaðist víða upp úr 1900 með Fred Carno leikhópnum og 1913 gerði hann samning við Mack Sennet hjá Keystone kvikmyndafélaginu. Fljótt varð hann einn þekktasti skemmtikraftur heims og sá fyrsti sem sameinaði grín og drama á hvíta tjaldinu. Myndir eftir hann eru meðal annars [[The Kid (kvikmynd)|''The Kid'']] sem var fyrsta mynd hans í fullri lengd. Einnig voru myndirnar [[Gullæðið (kvikmynd)|''Gullæðið'']], [[Nútíminn (kvikmynd)|''Nútíminn'']] og ''[[Einræðisherrann]]'' mjög vinsælar. {{Stubbur|dægurmenning}} {{fde|1889|1977|Chaplin, Charlie}} {{DEFAULTSORT:Chaplin, Charlie}} [[Flokkur:Grín|Chaplin, Charlie]] [[Flokkur:Breskir kvikmyndaleikarar|Chaplin, Charlie]] [[Flokkur:Breskir kvikmyndaleikstjórar|Chaplin, Charlie]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu tónlistar]] rlhccyr8vym2h75dw7vzqv01592pro1 0 27056 1952282 1859953 2026-03-28T09:48:15Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1952282 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill}} [[Mynd:Tea leaves steeping in a zhong čaj 05.jpg|thumb|Tebolli]] '''Te''' er seyði sem búið er til úr laufblöðum og brumi af [[terunni|terunnanum]] ([[fræðiheiti]]: ''Camellia sinensis''). Te getur þó einnig átt við efnin sem notuð eru til að brugga seyðið, þ.e.a.s. þurrkuð lauf teplöntunnar sem stundum eru bætt með kryddi, jurtum eða [[Ávöxtur|ávöxtum]]. Te er náttúruleg uppspretta [[koffín]]s og [[teofýllín]]s. Í sumum löndum er hellt upp á te í [[teketill|tekatli]]. Jurtate á oftast við um seyði sem bruggað er án telaufa og inniheldur aðeins jurtir og ávexti. Dæmi um jurtate er [[rósaldin]]te og [[Rómversk kamilla|kamillute]]. Þar sem ekki er um raunverulegt te að ræða er oft talað um [[jurtaseyði]]. Í þessari grein er aðeins talað um te í bókstaflegri merkingu, þ.e.a.s. seyði úr telaufum. Um 3,2 milljónir tonna af tei voru framleidd á heimvísu árið 2004 (tölur frá FAO<ref>[http://www.fao.org/newsroom/en/news/2005/105404/index.html tölur frá FAO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180428045119/http://www.fao.org/newsroom/en/news/2005/105404/index.html |date=2018-04-28 }}</ref>). == Teræktun == Terunninn vex villtur í [[heittemprað loftslag|heittempruðu]] [[monsún]][[loftslag]]i Asíu við rætur [[Himalajafjöll|Himalajafjalla]] og verður allt að fimm til fimmtán metra hár. Dæmi eru þó um 30 metra háa terunna. Mörg [[skordýr]] herja á teplöntuna, svo sem [[stökktifur]], [[míti|mítlar]], [[Tólffótungur|tólffótungar]] og [[termítar]]. Terunnar eru bæði ræktaðir í tempruðu og heittempruðu loftslagi. Í tempruðu loftslagi eru bestu aðstæðurnar hátt yfir sjávarmáli. Ræktaðir terunnar eru klipptir niður undir tvo metra til að auka laufvöxt og auðvelda aðgengi að laufblöðunum. Helstu ræktendur tes eru [[Indland]], [[Kína]], [[Bangladess]], [[Pakistan]], [[Íran]], [[Srí Lanka]], [[Taívan]], [[Japan]], [[Indónesía]], [[Nepal]], [[Ástralía]], [[Argentína]] og [[Kenía]]. Í teversluninni eru Srí Lanka og Taívan enn kölluð sínum gömlu nöfnum, ''Ceylon'' og ''Formosa''. == Verkun og flokkun == Þrjár megingerðir tes — grænt, dökkt og svart — fást með mismunandi verkun telaufsins. Ef lauf terunnans eru ekki þurrkuð byrja þau að visna og [[oxun|oxast]] fljótlega eftir að þau eru tínd. Séu þau þurrkuð fljótt fæst af þeim grænt te en svart ef þeim er leyft að oxast lengur. Dökkt te eða ''oolong'' te ([[mandarín]]: ''wūlóngchá'' eða „svart drekate“) er nokkurs konar millistig græns og svarts tes. Verkunin er lík möltun byggs, þar sem [[mjölvi|mjölva]] er breytt í [[sykur]]. Laufin dökkna smám saman þegar [[blaðgræna]]n brotnar niður og [[sútunarsýra]] losnar. Næsta skref er að ákveða hvenær stoppa á oxunina, en það er gert með því að hita laufin svo að [[vatn]] gufar upp. Stundum er talað um [[gerjun]] telaufa þótt engin raunveruleg gerjun eigi sér stað. Ekkert ger er til staðar og ekkert [[alkóhól]] myndast. Ef ekki er fylgst vandlega með raka- og hitastigi vaxa sveppir (mygla) í teinu. Ef það gerist valda þeir gerjun og myndun eiturefna sem sum hver eru krabbameinsvaldandi. Þegar raunveruleg gerjun á sér stað þarf því að henda uppskerunni. == Te úr íslenskum jurtum == Á [[Ísland]]i voru sumar plöntutegundir tíndar til tegerðar eins og t.d.: [[rjúpnalauf]], þrílit fjóla og [[æruprís]] (depla), einkum sú tegund sem nefnist hárdepla (V''eronica officinalis'') í Flóru Íslands. En líka [[blóðberg]], [[vallhumall]], [[sortulyng]] og [[aðalbláber]]jalyng. <gallery> Image:Oolongtea11a.jpg|Dökkt te eða „svart drekate“. Image:Bai Hao Yin Zhen tea leaf (Fuding).jpg|[[Bai Hao Yinzhen te]], [[hvítt te]] Image:Xiaguan Te Ji Tuo Cha 2004.jpg|Grænt [[Pu-erh]] tuo cha, hrátt og pressað pu-erh Image:Yinzhen.jpg|Gult te </gallery> == Tengt efni == * [[Kaffi]] * [[Mate]] == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1524481 ''Má bjóða þér góðan bolla af tei?''; grein í Morgunblaðinu 1980] == Heimildir == <references /> [[Flokkur:Te| ]] bgyt7y181kdogd2y5688kjyde0c1gs8 0 27549 1952316 1823755 2026-03-28T10:46:45Z TKSnaevarr 53243 1952316 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Romano Prodi | mynd = Romano_Prodi_in_Nova_Gorica_(2c).jpg | titill= [[Forsætisráðherra Ítalíu]] | stjórnartíð_start2 = [[17. maí]] [[1996]] | stjórnartíð_end2 = [[21. október]] [[1998]] | forseti2 = [[Oscar Luigi Scalfaro]] | forveri2= [[Lamberto Dini]] | eftirmaður2 = [[Massimo D'Alema]] | stjórnartíð_start = [[17. maí]] [[2006]] | stjórnartíð_end = [[8. maí]] [[2008]] | forseti = [[Giorgio Napolitano]] | forveri = [[Silvio Berlusconi]] | eftirmaður = [[Silvio Berlusconi]] | titill3= Forseti [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins]] | stjórnartíð_start3 = [[15. september]] [[1999]] | stjórnartíð_end3 = [[30. október]] [[2004]] | vara_forseti3 = [[Neil Kinnock]] | forveri3 = [[Manuel Marín]] | eftirmaður3 = [[José Manuel Barroso]] | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1939|8|9}} | fæðingarstaður = [[Scandiano]], [[Reggio Emilia]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] | þjóderni = [[Ítalía|Ítalskur]] | maki = Flavia Franzoni (g. 1969) | stjórnmálaflokkur = [[Lýðræðisflokkurinn (Ítalía)|Lýðræðisflokkurinn]] | börn = 2 | þekktur_fyrir = | bústaður = | atvinna = | háskóli = [[Università Cattolica del Sacro Cuore]]<br>[[London School of Economics]] | starf = |undirskrift = Romano Prodi signature.svg }} '''Romano Prodi''' (f. [[9. ágúst]] [[1939]] í [[Reggio Emilia]]) er [[Ítalía|ítalskur]] stjórnmálamaður og fyrrverandi [[forsætisráðherra Ítalíu]]. Hann hefur áður verið forsætisráðherra [[1996]] til [[1998]] og var forseti [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins]] frá [[1999]] til [[2004]]. ==Æviágrip== Prodi er menntaður í [[lögfræði]] frá kaþólskum háskóla í [[Mílanó]] og hóf snemma þátttöku í stjórnmálum á vegum [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Ítalía)|Kristilega demókrataflokksins]]. [[1966]] fékk hann stöðu sem [[prófessor]] í [[stjórnmálafræði]] við [[Bologna-háskóli|Bologna-háskóla]] sem hann gegnir enn. Frá [[1978]] til [[1979]] var hann [[iðnaðarráðherra]] í [[fjórða ríkisstjórn Andreottis|fjórðu ríkisstjórn Andreottis]] þar sem hann samdi meðal annars lög um stjórn stórfyrirtækja í miklum erfiðleikum. Sem ráðherra þótti hann tæknilegur fremur en pólitískur og hann blandaði sér lítt í pólitísk átök innan demókrataflokksins. [[1982]] var hann skipaður formaður stofnunar fyrir endurreisn iðnfyrirtækja sem rekur hlut ríkisins í stórum einkafyrirtækjum ([[eignarhaldsfélag]] í eigu ríkisins) og gegndi því starfi til [[1988]] og tókst þar að snúa eilífu tapi í hagnað. [[1993]] tók hann aftur við stjórninni, í þetta sinn til að sjá um sölu á hlutum ríkisins í bönkum og matvælafyrirtækjum. [[1996]] var hann valinn leiðtogi kosningabandalags vinstri- og miðjuflokka ([[Ólífubandalagið|Ólífubandalagsins]] - ''L'Ulivo'') sem tókst að sigra í kosningunum það ár og mynda þingmeirihluta með stuðningi [[Ítalski kommúnistaflokkurinn|kommúnista]]. Valið á Prodi stafaði fyrst og fremst af því að hann þótti hafa nokkuð hreina pólitíska fortíð og var því sá sem allir aðilar kosningabandalagsins gátu komið sér saman um. Sem forsætisráðherra náði hann þó nokkrum vinsældum og þótti snjall í tilsvörum. [[Fyrsta ríkisstjórn Prodis|Fyrstu ríkisstjórn Prodis]] tókst að koma böndum á ríkisfjármálin og ná hlutfallinu milli [[fjárlagahalli|fjárlagahallans]] og [[landsframleiðsla|landsframleiðslu]] langt niður fyrir það hámark sem kveðið var á um í [[Maastrichtsamningurinn|Maastricht-sáttmálanum]]. Ríkisstjórn Prodis átti ævinlega í erfiðleikum vegna skorts á stuðningi frá kommúnistum sem voru óbundnir af málefnaskrá kosningabandalagsins. Á endanum sagði hann af sér embætti og [[Massimo D'Alema]] tók við forsætisráðuneytinu. [[1999]] stofnaði Prodi sína eigin stjórnmálahreyfingu [[Ítalski demókrataflokkurinn|Ítalska demókrataflokkinn]] sem átti að minna á [[Bandaríski demókrataflokkurinn|Demókrataflokkinn]] í [[BNA|Bandaríkjunum]]. Sama ár var hann útnefndur forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Í stjórnartíð hans urðu nokkrir merkisáfangar í sögu [[Evrópuráðið|Evrópuráðsins]], meðal annars upptaka [[Evra|Evrunnar]] [[2002]] og [[stækkun Evrópusambandsins til austurs]] [[2004]]. Þegar forsetatíð hans lauk var aftur litið til hans sem leiðtogaefnis vinstri-miðflokkanna og [[2005]] bauð nýtt kosningabandalag, [[Einingarbandalagið]] (''L'Unione'') með þátttöku hluta kommúnistaflokksins, fram í [[Sveitarstjórnarkosningar á Ítalíu 2005|sveitarstjórnarkosningum]]. Í [[Þingkosningar á Ítalíu 2006|þingkosningunum]] í [[apríl]] [[2006]] hlaut Einingarbandalagið nauman meirihluta (einungis 25.000 atkvæða meirihluta) sem tryggði því aðeins tveggja sæta meirihluta í [[Öldungadeild ítalska þingsins|öldungadeildinni]]. [[17. maí]] tók hann við [[stjórnarmyndunarumboð]]i úr hendi nýkjörins [[forseti Ítalíu|forseta Ítalíu]], [[Giorgio Napolitano]]. Miklar deilur um utanríkisstefnu stjórnarinnar leiddu til þess að öldungadeildin felldi stefnuskrá [[Massimo D'Alema]], utanríkisráðherra [[20. febrúar]] [[2007]]. Tveimur dögum síðar sagði Prodi af sér forsætisráðherraembætti. Prodi sagðist ekki myndu mynda aðra stjórn nema hann fengi fullan stuðning allra flokka meirihlutans og lagði fram tólf skilyrði sem leiðtogar allra flokkanna samþykktu. Í kjölfarið hvatti Napoletano hann til að mynda nýja ríkisstjórn en sjá jafnframt til þess að hann fengi traustsyfirlýsingu frá báðum deildum þingsins. Í öldungadeildinni var yfirlýsingin samþykkt með naumum meirihluta, 162 atkvæðum gegn 157, en miklum meirihluta í fulltrúadeildinni, eða 342 atkvæðum gegn 198. Í janúar [[2008]] gerðist það að dómsmálaráðherrann, [[Clemente Mastella]], leiðtogi lítils miðjuflokks, [[UDEUR Popolari]], sagði af sér eftir að eiginkona hans var sett í stofufangelsi sökuð um spillingu. Í upphafi lýsti hann yfir áframhaldandi stuðningi við ríkisstjórnina en dró hann síðan til baka. UDEUR er með þrjá öldungadeildarþingmenn og því var meirihluti Prodis þar í reynd fallinn. Vegna þessa lét Prodi aftur reyna á traustsyfirlýsingu í báðum deildum [[23. janúar]] en í þetta sinn var hún felld af öldungadeildinni með 161 atkvæði gegn 156. Einn sat hjá. Meðal þeirra þingmanna vinstri-miðjubandalagsins sem greiddu atkvæði gegn stjórninni voru, auk Mastella, [[Lamberto Dini]], [[Domenico Fisichella]] og [[Franco Turigliatto]]. [[6. febrúar]] 2008 leysti Napolitano forseti þingið upp og boðaði til nýrra kosninga. Prodi tilkynnti að hann myndi ekki verða forsætisráðherraefni vinstriflokkanna í annað sinn og tók [[Walter Veltroni]] við sem leiðtogi þeirra. Í kosningunum í apríl vann nýstofnaður hægriflokkur, [[Hús frelsisins]], undir forystu Berlusconis, nokkuð góðan sigur og myndaði ríkisstjórn en þurfti að reiða sig á stuðning [[Lega Nord|Norðursambandsins]] til að halda meirihluta í báðum þingdeildum. {{Commons|Category:Romano Prodi|Romano Prodi}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=[[Forsætisráðherra Ítalíu]]| frá = [[17. maí]] [[1996]]| til = [[21. október]] [[1998]]| fyrir = [[Lamberto Dini]]| eftir = [[Massimo D'Alema]] }} {{Erfðatafla| titill=Forseti [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins]]| frá=[[15. september]] [[1999]]| til = [[30. október]] [[2004]]| fyrir = [[Manuel Marín]]| eftir = [[José Manuel Barroso]] }} {{Erfðatafla| titill=[[Forsætisráðherra Ítalíu]]| frá=[[17. maí]] [[2006]]| til = [[8. maí]] [[2008]]| fyrir = [[Silvio Berlusconi]]| eftir = [[Silvio Berlusconi]] }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Ítalíu}} {{fe|1939|Prodi, Romano}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Ítalíu|Prodi, Romano]] [[Flokkur:Forsetar framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins|Prodi, Romano]] ewegdfk1zbd3a3ukt7kx1npzvfit4fv 0 27686 1952333 1922358 2026-03-28T11:15:10Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 3 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952333 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Ytri_Bægisá.jpg|thumb|hægri|Bægisárkirkja í Möðruvallaprestakalli í Eyjafjarðarprófastsdæmi. Timburhús reist 1858.]] '''Jón Þorláksson á Bægisá''' (fæddur í [[Selárdalur|Selárdal]] í [[Arnarfjörður|Arnarfirði]] [[13. desember]] [[1744]] - dáinn [[21. október]] [[1819]]) var [[prestur]], kröftugt [[skáld]] og einn mikilvirkasti [[þýðandi]] [[18. öld|18. aldar]]. Hann var einn af boðberum [[upplýsingin á Íslandi|upplýsingarinnar á Íslandi]]. Tímarit [[þýðing|þýðenda]] á Íslandi heitir ''[[Jón á Bægisá (tímarit)|Jón á Bægisá]]'' í höfuðið á honum. Jón ólst að nokkru upp í [[Fljótshlíð]]inni. Hann var settur í [[Skálholtsskóli|Skálholtsskóla]] og útskrifaðist þaðan [[1763]] með góðum vitnisburði. Næstu ár var hann í þjónustu [[Magnús Gíslason|Magnúsar Gíslasonar]] [[amtmaður|amtmanns]] og síðan [[Ólafur Stephensen|Ólafs Stephensens]] amtmanns, tengdasonar Magnúsar. Árið [[1768]] vígðist Jón til [[Saurbæjarþing]]a í [[Dalasýsla|Dalasýslu]] en varð að láta af prestskap vegna barneignar með Jórunni Brynjólfsdóttur í [[Fagridalur|Fagradal]] og fór allt á sömu leið er hann fékk aftur prestsembætti. Þessu næst fór Jón að vinna hjá [[Hrappseyjarprentsmiðja|Hrappseyjarprentsmiðju]] sem stofnuð var [[1773]]. Þýddi hann þá kvæði eftir [[Noregur|norska]] skáldið [[Kristian Tullin]] og voru þau gefin út, ásamt nokkrum frumortum kvæðum hans, í [[Hrappsey]] [[1774]]. Sama ár kvæntist Jón Margréti, dóttur Boga Benediktssonar í Hrappsey og hófu þau búskap í [[Galtardalur|Galtardal]]. Árið [[1788]] fékk Jón að vígjast til [[Bægisá]]r í [[Öxnadalur|Öxnadal]] í [[Hólabiskupsdæmi]]. Margrét, kona Jóns, og Guðrún, dóttir hans, urðu eftir í Galtardal og bjó Margrét þar til dauðadags [[1808]]. Jón bjó á Bægisá til æviloka [[1819]] og þar vann hann sín merkustu bókmenntastörf. Þar þýddi hann ''[[Tilraun um manninn]]'' (e. ''An Essay on Man'') eftir [[England|enska]] skáldið [[Alexander Pope]] og ''[[Paradísarmissir|Paradísarmissi]]'' (e. ''Paradise Lost'') eftir enska skáldið [[John Milton]]. Þá þýddi hann einnig ''Messíasardrápu'' (þ. ''Der Messias'') eftir [[Þýskaland|þýska]] skáldið [[Friedrich Gottlieb Klopstock]]. Jón orti og mikið sjálfur og var margt af því í léttum dúr. ==Heimild== * ''Sýnisbók íslenskra bókmennta frá 1550 til 1900'', Kristján Eiríksson tók saman, Reykjavík 2003. == Tenglar == * [http://baekur.is/bok/000272009/Ens_enska_skalds__J__Miltons Paradísarmissir (útg. 1828) á Bækur.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312075147/http://baekur.is/bok/000272009/Ens_enska_skalds__J__Miltons |date=2016-03-12 }} ;Greinar í tímaritum * [http://baekur.is/bok/000306940/3/320/Islenzkar_aeviskrar_fra_Bindi_3_Bls_320 „Jón Þorláksson“; æviágrip; Íslenzkar æviskrár frá landnámstímum til ársloka 1940] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028143208/http://baekur.is/bok/000306940/3/320/Islenzkar_aeviskrar_fra_Bindi_3_Bls_320 |date=2020-10-28 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3312770 „Skáldið á Bægisá“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1997]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3275918 „Skáldið sr. Jón Þorláksson á Bægisá“; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3275932 „Skáldið sr. Jón Þorláksson á Bægisá“; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4045840 „Missti hempuna tvisvar“; grein í Tímanum 1988] {{Wikiheimild|Höfundur:Jón Þorláksson|Jóni Þorlákssyni}} [[Flokkur:Íslensk skáld]] [[Flokkur:Íslenskir þýðendur]] {{fd|1744|1819}} g93e9k2t0a6sr77nwogs4pqk0izrqey 0 27723 1952310 1917607 2026-03-28T10:28:39Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 3 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952310 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Jón Magnússon | búseta = | mynd = Jón Magnússon1.jpg | myndatexti = | titill= [[Forsætisráðherra Íslands]] | stjórnartíð_start = [[4. janúar]] [[1917]] | stjórnartíð_end = [[7. mars]] [[1922]] | einvaldur = [[Kristján 10.]] | forveri = [[Einar Arnórsson]] {{small|(sem [[ráðherra Íslands]])}} | eftirmaður = [[Sigurður Eggerz]] | stjórnartíð_start2 = [[22. mars]] [[1924]] | stjórnartíð_end2 = [[23. júní]] [[1926]] | einvaldur2 = [[Kristján 10.]] | forveri2 = [[Sigurður Eggerz]] | eftirmaður2 = [[Magnús Guðmundsson]] | fæddur = [[16. janúar]] [[1859]] | fæðingarstaður = [[Múli (Aðaldal)|Múla í Aðaldal]], [[Ísland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1926|6|23|1859|1|16}} | dánarstaður = [[Neskaupstaður|Nesi í Norðfirði]], Íslandi | orsök_dauða = | stjórnmálaflokkur = [[Heimastjórnarflokkurinn]]<br>[[Sambandsflokkurinn]]<br>[[Íhaldsflokkurinn]] | háskóli = [[Kaupmannahafnarháskóli]] | maki = Þóra Jónsdóttir (g. 1892) | börn =1 (kjördóttir) | foreldrar = | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = |undirskrift = |AÞ_CV = 326 |AÞ_frá1 = 1902 |AÞ_til1 = 1911 |AÞ_kjördæmi1= [[Vestmannaeyjar]] |AÞ_flokkur1 = Heimastjórnarflokkurinn |AÞ_frá2 = 1911 |AÞ_til2 = 1913 |AÞ_kjördæmi2= [[Vestmannaeyjar]] |AÞ_flokkur2 = Sambandsflokkurinn |AÞ_frá3 = 1914 |AÞ_til3 = 1919 |AÞ_kjördæmi3= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavík]] |AÞ_flokkur3 = Heimastjórnarflokkurinn |AÞ_frá4 = 1922 |AÞ_til4 = 1924 |AÞ_kjördæmi4= [[Landskjör]] |AÞ_flokkur4 = Heimastjórnarflokkurinn |AÞ_frá5 = 1924 |AÞ_til5 = 1926 |AÞ_kjördæmi5= [[Landskjör]] |AÞ_flokkur5 = Íhaldsflokkurinn }} '''Jón Magnússon''' ([[16. janúar]] [[1859]] – [[23. júní]] [[1926]]) var [[Ísland|íslenskur]] stjórnmálamaður, þingmaður fyrir [[Heimastjórnarflokkurinn|Heimastjórnarflokkinn]] og náinn samstarfsmaður [[Hannes Hafstein|Hannesar Hafstein]]. Hann tók við forystu flokksins af Hannesi og varð [[forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]] í fyrstu [[samsteypustjórn]]inni sem mynduð var [[1917]]. [[1924]] varð hann aftur forsætisráðherra fyrir [[Íhaldsflokkurinn|Íhaldsflokkinn]] og gegndi því embætti til dauðadags. Jón var kvæntur [[Þóra Jónsdóttir (f. 1858)|Þóru Jónsdóttur]]. Árið [[1912]] luku þau við að reisa sér glæsilegt íbúðarhús, [[Hverfisgata 21|Hverfisgötu 21]], sem enn stendur. == Tenglar == * [http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=326 Æviágrip á heimasíðu Alþingis] * [http://www.timarit.is/?issueID=403852&pageSelected=0&lang=0 ''Jón Magnússon, andlátsfregn''; frétt í Morgunblaðinu 1926]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=403853&pageSelected=2&lang=0 ''Lík Jóns Magnússonar, forsætisráðherra, flutt á land í Rvík''; frétt í Morgunblaðinu 1926]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=403854&pageSelected=1&lang=0 ''Forsætisráðherra Íslands minnst í Danmörku''; frétt í Morgunblaðinu 1926]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=[[Forsætisráðherra Íslands]]| frá=[[4. janúar]] [[1917]]| til=[[7. mars]] [[1922]]| fyrir=[[Ráðherra Íslands]]| eftir=[[Sigurður Eggerz]] }} {{Erfðatafla| titill=[[Forsætisráðherra Íslands]]| frá=[[22. mars]] [[1924]]| til=[[23. júní]] [[1926]]| fyrir=[[Sigurður Eggerz]]| eftir=[[Magnús Guðmundsson]]| }} {{Töfluendir}} {{fd|1859|1926}} {{Forsætisráðherrar Íslands}} {{Fyrsta ráðuneyti Jóns Magnússonar}} {{Annað ráðuneyti Jóns Magnússonar}} {{Þriðja ráðuneyti Jóns Magnússonar}} {{Stubbur|stjórnmál|ísland}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Þingmenn Heimastjórnarflokksins]] [[Flokkur:Þingmenn Íhaldsflokksins]] [[Flokkur:Þingmenn Sambandsflokksins]] ryt01n0klwosi7zuzknfyostiu5du68 0 27806 1952322 1670628 2026-03-28T10:57:40Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952322 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Jón Thoroddsen | búseta = [[Flatey á Breiðafirði]] og [[Hagi|Hagi á Barðaströnd]] og síðar [[Leirá (Leirársveit)|Leirá]] í [[Leirársveit]] | mynd = Jón Thoroddsen elder.jpg | myndastærð = 250px | myndatexti = Jón Thoroddsen | alt = Jón Thoroddsen | fæðingarnafn = | fæðingardagur = [[5. október]] [[1818]] eða [[1819]] | fæðingarstaður = [[Reykhólar|Reykhólum]] á [[Barðaströnd]] | dauðadagur = [[8. mars]] [[1868]] | dauðastaður = | orsök_dauða = | virkur = | þekktur_fyrir = Skrifaði fyrstu íslensku skáldsöguna með nútímasnið | þjóðerni = Íslendingur | starf =[[Sýslumaður]] | titill = | verðlaun = | laun = | trú = | maki = Kristín Ólína Þorvaldsdóttur Sívertsen (1833–1879) | börn = [[Þorvaldur Thoroddsen|Þorvaldur]], [[Þórður Thoroddsen|Þórður]], [[Skúli Thoroddsen|Skúli]] og [[Sigurður Thoroddsen|Sigurður]] | foreldrar = Þórður (Þóroddson) [[Thoroddsen]] og Þórey Gunnlaugsdóttir | háskóli = Hafnarháskóli | stjórnmálaflokkur = | niðurmál = | hæð = | þyngd = | tilvitnun = | undirskrift = | heimasíða = | kyn = kk }} '''Jón Thoroddsen''' ([[5. október]] [[1818]] eða [[1819]] – [[8. mars]] [[1868]]) var [[sýslumaður]] og [[rithöfundur]] og er frægastur fyrir að hafa skrifað fyrstu íslensku skáldsöguna með nútímasniði. Jón fæddist á [[Reykhólar|Reykhólum]] á [[Barðaströnd]]. Hann stundaði nám í [[Bessastaðaskóli|Bessastaðaskóla]] og fór síðan til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] og las lög við Hafnarháskóla. Jón varð sýslumaður Barðstrendinga og bjó bæði í [[Flatey á Breiðafirði]] og [[Hagi|Haga á Barðaströnd]]. Síðar varð hann sýslumaður Borgfirðinga og bjó á [[Leirá]]. Jón var faðir [[Þorvaldur Thoroddsen|Þorvaldar Thoroddsens]] (1855-1921), jarðfræðings og landfræðings, [[Þórður Thoroddsen|Þórðar Thoroddsen]] héraðslæknis, [[Skúli Thoroddsen|Skúla Thoroddsen]] sýslumanns, ritstjóra og alþingismanns og [[Sigurður Thoroddsen|Sigurðar Thoroddsen]] landsverkfræðings. Jón var lipurt ljóðskáld en er þó kunnastur fyrir að hafa skrifað fyrstu íslensku skáldsögurnar með nútímasniði. Eru það [[Piltur og stúlka]] sem kom út [[1850]] og [[Maður og kona]] sem hann dó frá ólokinni en hún var gefin út [[1876]], átta árum eftir dauða hans. Báðar eru sögurnar rómantískar ástarsögur sem gerast í íslenskri sveit. Aðalpersónur þeirra eru fremur litdaufar en aukapersónum er mörgum listilega vel lýst og hafa sumar lifað með þjóðinni fram á þennan dag, sbr. [[Gróa á Leiti|Gróu á Leiti]]. ==Heimild== * ''Sýnisbók íslenskra bókmennta frá 1550 til 1900'', Kristján Eiríksson tók saman, Reykjavík 2003. ==Tenglar== * [http://baekur.is/is/bok/000209560/Piltur_og_stulka ''Piltur og stúlka'' (útg. 1850) á Bækur.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180525001525/http://baekur.is/is/bok/000209560/Piltur_og_stulka |date=2018-05-25 }} [[Flokkur:Íslensk skáld]] [[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]] {{fd|1819|1868}} anu65obpuao1a1kvm01l7msjn8bua8x 0 28520 1952188 1885132 2026-03-27T20:04:45Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952188 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Homere.jpg|thumb|right|Brjóstmynd af Hómer frá [[Róm]]. Talin eftirmynd af grískri höggmynd.]] {{um|gríska skáldið|text=„Hómer“ getur einnig átt við [[Hómer Simpson]]}} '''Hómer''' ([[gríska]]: Ὅμηρος ''Hómēros'') er [[goðsaga|goðsagnakennt]] [[skáld]] sem á að hafa verið uppi í [[Grikkland]]i á [[8. öldin f.Kr.|8. öld f.Kr.]] Honum eru eignuð meðal annars [[sagnakvæði]]n ''[[Ilíonskviða]]'' og ''[[Ódysseifskviða]] sem flestir telja vera grundvallarbókmenntir Grikklands til fórna''. Venjan er að telja hann hafa fæðst í [[Jónía|Jóníu]] og einnig átti hann að vera [[blinda|blindur]]. Að öðru leyti er ekkert vitað um Hómer og kvæðin sem honum eru eignuð hafa líklega mótast um langan aldur í [[munnleg geymd|munnlegri geymd]]. Sumir fræðimenn telja að Hómer sé eini höfundur kviðanna en aðrir telja að Hómer hafi ekki verið einn að verki heldur séu kviðurnar samdar af mörgum skáldum. Talið er að kviðurnar hafi verið samdar um miðja 8. öld f.kr. eða séu jafnvel eldri. Þá er einnig talið að Hómer hafi nýtt sér tilkomu ritmálsins til að skrifa lengri kviður en áður hafði verið gert. Þá hafa verið færð rök fyrir því að gríska stafrófið hafi verið þróað í þeim tilgangi að skrásetja kviðurnar, en engar samtímaheimildir geta hins vegar stutt þetta. == Verk Hómers == [[Ódysseifskviða]] fjallar um Ódysseif, sem er ein af hetjum [[Trójustríðið|Trójustríðsins]] og ævintýri hans á leið hans til baka til heimalands síns, eyjarinnar [[Íþöku]]. Guðirnir leika stórt hlutverk í þessari kviðu enda skiptast þeir í fylkingar með og á móti stríðsaðilum. Ferð Ódysseifs tók um tíu ár. Í þýðingu Sveinbjörns Egilssonar hefst kviðan á orðunum ,,Seg mér, sönggyðjan, Sem segir frá hinum víðförla manni sem sem hraktist mjög víða eftir að hafa lagt hina helgu Trójuborg í eyði. Ódysseifur flækist ekki aðeins til framandi þjóða á leið sinni til Íþöku heldur fer hann einnig til undirheima. Þar ráðfærði hann sig við Teiresías sem var mikill spámaður. Á ferð sinni hitti hann einnig Kýklópann Pólýfemos, en hann hugðist éta Ódysseif og vini hans. Ferðalangarnir hittu að auki seiðkerlinguna  Kirku sem gat breytt förunautum Ódysseifs í svín, sem og óvættina Skyllu, Karibdís og sírenurnar. Penelópa, sem var kona Ódysseifs, beið eftir honum heima á Íþöku en hún átti marga vonbiðla þar sem flestir töldu Ódysseif af. Urðu þeir mjög ágengir, en þegar Ódysseifur kom heim drap hann þá alla. Eftir það bjuggu þau Ódysseifur og Penelópa ásamt syni sínum Telemakkosi á Íþöku. Í [[Ódysseifskviða|Ódysseifskviðu]], koma guðirnir mikið við sögu og [[Trójustríðið]] sagt vera þeim að kenna. Ódyseifsskviða er talinn vera léttari til lestrar en Illionskviða. == Tengill == {{commons|Homeros|Hómer}} * {{Vísindavefurinn|5628|Hver var Hómer og eru til einhverjar traustar heimildir um hann?}} * {{Vísindavefurinn|5441|Um hvað fjalla Hómerskviður?}} * [http://www.timarit.is/?issueID=418238&pageSelected=3&lang=0 ''Hómersþýðingar Sveinbjarnar Egilssonar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1952]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur|fornfræði|bókmenntir}}'''<big>Heimildaskrá</big>''' * Geir Þ. Þórarinsson. (2005). Um hvað fjalla Hómerskviður. Vísindavefurinn. Sótt 15. apríl 2018 af [http://vísindavefur.is/svar.php?id=5441. <nowiki>http://vísindavefur.is/svar.php?id=5441</nowiki>.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * Gunnar Karlsson. (2011). ''Fornir tímar. Spor mannsins frá Laetoli til Reykjavíkur 4.000.000 f. Kr. til 1800 e. Kr''. Mál og menning. [[Flokkur:Forngrísk skáld]] [[Flokkur:Grískar bókmenntir]] [[Flokkur:Hómerskviður| ]] jyo457ghivucuy78she7h1cf5h0hlin 0 28543 1952128 1620891 2026-03-27T13:35:35Z TKSnaevarr 53243 1952128 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Dashiell Hammett 1951.jpg|thumb|right|Dashiell Hammett árið 1951.]] '''Samuel Dashiell Hammett''' ([[27. maí]] [[1894]] – [[10. janúar]] [[1961]]) var [[Bandaríkin|bandarískur]] rithöfundur sem varð frægur fyrir harðsoðnar [[leynilögreglusaga|leynilögreglusögur]]. Meðal frægustu bóka hans er ''[[Möltufálkinn]]'' um leynilögreglumanninn [[Sam Spade]]. Hann barðist í [[Fyrri heimsstyrjöldin]]ni og fékk þá [[spænska veikin|spænsku veikina]] og síðar [[berklar|berkla]] sem áttu eftir að hrjá hann það sem eftir var ævinnar. Eftir stríðið vann hann við ýmis störf, meðal annars á leynilögreglustofu, drakk mikið og byrjaði að skrifa. Skáldsögur hans komu út [[1929]] til [[1934]] en eftir það hætti hann skrifum og helgaði sig starfi fyrir [[Vinstristefna|vinstrihreyfinguna]] í Bandaríkjunum. [[1937]] gekk hann í [[Bandaríski kommúnistaflokkurinn|Bandaríska kommúnistaflokkinn]]. Í [[síðari heimsstyrjöldin]]ni tókst honum að komast í herinn, þrátt fyrir veikindi, og var [[liðþjálfi]] í bandaríska hernum alla styrjöldina. Við upphaf [[Kalda stríðið|Kalda stríðsins]] á [[McCarthyismi|McCarthy-tímabilinu]] lenti hann á svörtum lista þar sem hann neitaði að gefa upp nöfn annarra meðlima í kommúnistaflokknum. {{Stubbur|bókmenntir}} {{DEFAULTSORT:Hammett, Dashiell}} {{fde|1894|1961|Hammett, Dashiell}} [[Flokkur:Bandarískir kommúnistar]] [[Flokkur:Bandarískir rithöfundar|Hammett, Dashiell]] [[Flokkur:Glæpasagnahöfundar|Hammett, Dashiell]] ltmeuxj1hwg8zl2wzi09sz5jbf2jt6c 0 28996 1952256 1948386 2026-03-28T07:45:04Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952256 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Johann Heinrich Wilhelm Tischbein - Goethe in der roemischen Campagna.jpg|thumb|right|''Porträt Goethes in der Campagna'' eftir [[Johann Heinrich Wilhelm Tischbein]] frá [[1787]].]] '''Johann Wolfgang von Goethe''' ([[28. ágúst]] [[1749]] – [[22. mars]] [[1832]]) var [[Þýskaland|þýskur]] rithöfundur, ljóðskáld, dramatúrg, vísindamaður og heimspekingur sem skrifaði meðal annars leikritið ''[[Fást (Goethe)|Fást]]'', skáldsöguna ''[[Raunir Werthers unga]]'' og ''[[Zur Farbenlehre]]'' um litafræði. Hann var hluti af þýsku bókmenntahreyfingunni ''[[Sturm und Drang]]'' við upphaf [[rómantíska stefnan|rómantíska]] tímabilsins. Goethe átti ríkan þátt í að koma rómantísku hreyfingunni á legg og hafði mikil áhrif á hana. Með orðum [[George Eliot]] var Goethe „stærsti andi þýskrar ritlistar ... og hinn síðasti sanni heimsmaður á þessari jörðu“. Meðal verka Goethes eru umdeildar vísindakenningar sem hafa verið bæði heimspekingum og listamönnum innblástur og jafnvel raunvísindamönnum, en hugmyndir hans um plöntur og þróun dýra voru þróaðar áfram af náttúrufræðingum, þeirra á meðal var [[Charles Darwin]]. Ein virtasta menningarstofnun heims, Goethe-Institut, heitir eftir honum en hún hefur það hlutverk að breiða þýska menningu út um heimsbyggðina. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=337870&pageSelected=42&lang=0 ''Johann Wolfgang von Goethe''; grein í Eimreiðinni 1896] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305195116/http://timarit.is/?issueID=337870&pageSelected=42&lang=0 |date=2016-03-05 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=436374&pageSelected=8&lang=0 ''Goethe og konurnar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1999]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435248&pageSelected=3&lang=0 ''Frú von Goethe - fáfróð en fýsileg''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1981]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=422059&pageSelected=15&lang=0 ''Goethe húsið í Frankfurt''; grein í Morgunblaðinu 1956] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305193441/http://timarit.is/?issueID=422059&pageSelected=15&lang=0 |date=2016-03-05 }} ;Ljóð eftir Goethe * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2008806 „Þrjú kvæði“; birtust í Skírni 1913] {{commons|Johann Wolfgang von Goethe}} {{Stubbur|bókmenntir}} {{fd|1749|1832}} {{DEFAULTSORT:Goethe, Johann Wolfgang von}} [[Flokkur:Þýskir vísindamenn]] [[Flokkur:Þýskir rithöfundar]] [[Flokkur:Þýsk leikskáld]] [[Flokkur:Þýsk skáld]] [[Flokkur:Þýskt aðalsfólk]] j68dhebeyl5zbntbtjsgf3kpovsdz4t 0 29496 1952328 1932959 2026-03-28T11:08:37Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952328 wikitext text/x-wiki '''Jón Ólafsson „Indíafari“''' ([[4. nóvember]] [[1593]] – [[2. maí]] [[1679]]) var [[Ísland|íslenskur]] rithöfundur og ævintýramaður, frá Svarthamri í [[Álftafjörður (Ísafjarðardjúpi)|Álftafirði]] við [[Ísafjarðardjúp]]. Hann er hvað þekktastur fyrir reisubók sína um dvöl sína í Kaupmannahöfn og ferð sína til [[Indland]]s sem hann skrifaði um [[1661]] eða 67 ára gamall. Reisubókin var gefin út þrisvar á Íslandi á 20. öld og er einstök heimild um ferðir Jóns, aldafar og mannlíf. Frásögnin skiptist í tvo meginhluta og greinir sá fyrri frá dvöl hans í Danmörku og ferðinni til Svalbarða, en hinn síðari lýsir Indlandsferð hans. Þriðja hlutanum er bætt við eftir dauða Jóns og greinir hann frá ævi Jóns eftir heimkomuna til Íslands. Foreldrar Jóns voru Ólafur Jónsson og Ólöf Þorsteinsdóttir. Af 14 börnum þeirra náðu þrjú fullorðinsaldri. Faðir hans dó úr blóðsótt þegar Jón var að verða 7 ára, eftir því sem hann sjálfur segir. Árið [[1615]] kom Jón sér um borð í [[England|enskt]] skip og samdi við skipstjórann um far til [[England]]s. Þaðan lá leið hans til [[Danmörk|Danmerkur]] þar sem hann gerðist byssuskytta á herskipum [[Kristján IV|Kristjáns IV]] Danakonungs. Fljótlega lá leið hans norður í [[Hvítahaf]], til [[Svalbarði|Svalbarða]] og árið [[1622]] sigldi hann suður fyrir [[Góðrarvonarhöfði|Góðrarvonarhöfða]], til [[Seylon]] sem nú kallast [[Srí Lanka]]. Síðar dvaldist hann í virki í dönsku [[nýlenda|nýlendunni]] [[Tranquebar]] á [[Indland]]i. Í september árið [[1624]] slasaðist hann illa í sprengingu í fallbyssu, þá þrítugur, og var fluttur til Danmerkur og kom þangað eftir mikla hrakninga sumarið árið eftir. Hafði þá haft viðkomu í Írlandi. 1626 kom hann til Íslands aftur og var að [[Sæurbær á Rauðasandi|Bæ á Rauðasandi]] fyrsta veturinn. Hann kvæntist Ingibjörgu Ólafsdóttur 1627 eða 1628 og bjuggu þau fyrst að Tröð og hugsanlega í Eyrardal í Álftafirði. Þaðan héldu þau hjónin til [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyja]] 1639 þar sem Jón tók við sem stjórnandi heimavarnarliðs og byssumaður á Skansinum. Konu hans líkaði illa í Vestmannaeyjum og þau fluttu aftur vestur 1640 og sama haust drukknaði Ingibjörg í Álftafirði. Sonur Jóns sem hét Kristófer Bogi lést skömmu síðar. Aftur kvæntist Jón Þorbjörgu Einarsdóttur og eignuðust þau Ólaf sem síðar bjó á Kambsnesi og nokkur ætt er frá komin. Með Þorbjörgu bjó Jón á Uppsölum í Seyðisfirði í 5 ár frá 1644 og loks í 30 ár frá 1649 til æviloka í Eyrardal við Álftafjörð, á konungsjörð, endurgjaldslaust frá 1654. Í meginatriðum er hægt að staðfesta frásögn Jóns með samtímaheimildum. Sums staðar tilgreinir hann þó rangt ár eða misminnir um persónur og embætti og stundum virðist dálítill ýkjustíll á frásögnum af ævintýrum hans. Hann var gæddur góðri frásagnargáfu og eru lýsingar hans á mannlífinu í [[Kaupmannahöfn]] og siðum framandi þjóða mjög líflegar. Ævisagan þykir einstæð heimild um mannlíf og herþjónustu í danska flotanum á 17. öld. Hafa Danir látið gera útdrátt úr henni sem lestrarefni handa börnum og unglingum í dönskum skólum. == Tenglar == * [http://baekur.is/bok/000208711/AEfisaga_Jons_Olafssonar ''Æfisaga Jóns Ólafssonar Indíafara: samin af honum sjálfum (1661)'' (útg. 1908); af Bækur.is]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://timarit.is/page/6488203?iabr=on Elín Bára Magnúsdóttir, Af sálarháska Jóns Indíafara, Skáldskaparmál 3. hefti 1994] [[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]] [[Flokkur:Íslenskir ævintýramenn]] {{fd|1593|1679}} 9jwom2sy7y8lg80zkz1lf4hohh13984 0 30814 1952177 1836564 2026-03-27T18:10:33Z Berserkur 10188 Sbr Vísindavef 1952177 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Michael_Nesmith_EP.jpg|thumb|hægri|Stuttskífa.]] '''Stuttskífa''' (einnig '''snöggskífa''', '''þröngskífa''', eða '''EP-plata''') er hljómplata sem er of stutt til að teljast [[breiðskífa]] og of löng til að teljast [[smáskífa]]. Þær eru oftast á bilinu 10 til 30 mínútur að lengd og hafa venjulega 4-7 lög (venjulega hafa smáskífur 3 lög eða færri og breiðskífur oft 6-8 lög eða fleiri). Stuttskífur gefnar út á vínylplötum eru algengastar 33⅓ eða 45 snúninga (á mínútu) 12 tommu plötur og 33⅓ eða 45 snúninga 7 tommu plötur en aðrar tegundir eru einnig til en sjaldséðari. == Tengt efni == * [[Breiðskífa]] * [[Smáskífa]] == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|17955|Hvað er EP-plata?}} {{Stubbur|tónlist}} [[Flokkur:Tónlist]] lpzi7rxil5ulfewu0thf3cd00vjh6je 0 30917 1952270 1910394 2026-03-28T09:16:26Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952270 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Portrait_of_Jóhann_Sigurjónsson.jpg|thumb|Jóhann Sigurjónsson.]] '''Jóhann Sigurjónsson''' ([[19. júní]] [[1880]] – [[31. ágúst]] [[1919]]) var [[Ísland|íslenskt]] [[leikrit|leikskáld]], [[skáld]] og [[rithöfundur]]. Hann er þekktastur fyrir [[kvæði]] sín og leikritin ''[[Dr. Rung]]'' eða [[Rung læknir]], ''[[Bóndinn á Hrauni]]'', ''[[Fjalla-Eyvindur:_Leikrit_í_fjórum_þáttum|Fjalla-Eyvind]]'' ([[1911]]), sem [[Victor Sjöström]] gerði [[þögul kvikmynd|kvikmynd]] eftir [[1918]], ''[[Galdra–Loftur|Galdra-Loft]]'' ([[1915]]) og [[Mörður Valgarðsson]] eða [[Lyga-Mörður]]. Meðal þekktustu kvæða Jóhanns eru ''Sofðu unga ástin mín'', ''Bikarinn'' og ''Sorg'', sem talið er fyrsta óbundna ljóðið á íslensku. Hann bjó lengst af í [[Danmörk]]u og skrifaði jöfnum höndum á [[íslenska|íslensku]] og [[danska|dönsku]]. Jóhann var kvæntur danskri konu Ingiborg Sigurjónsson og hefur hún ritað minningar um líf þeirra Mindernes Besøg sem kom út árið 1932 en kom svo út í íslenskri þýðingu hjá Helgafelli árið 1943 undir titlinum Heimsókn minninganna. Þýðandi var Anna Guðmundsdóttir <ref>Ingiborg Sigurjónsson, [https://timarit.is/page/6023496?iabr=on Ég var manni gefin, Minningar um Jóhann Sigurjónsson frá árunum 1912-19],Helgafell - 5-10. hefti (01.09.1944)</ref> Síðasta árið sem hann lifði átti hann við mikinn heilsubrest að stríða og í ágústlok 1919 lést hann aðeins þrjátíu og níu ára gamall. Dánarorsök hans mun hafa verið meinsemd við hjarta sem stafaði af gamalli sárasóttarsýkingu. == Tenglar == {{wikiheimild höfundur}} * [http://www.timarit.is/?issueID=417264&pageSelected=0&lang=0 „Jóhann Sigurjónsson“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1942]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=417686&pageSelected=2&lang=0 „Úr mínu hjarta - kaflar úr bréfum Jóhanns Sigurjónssonar“; birtist í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1945]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://timarit.is/page/3313368?iabr=on „Skáldið frá Laxamýri“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1998] == Tilvísanir == [[Flokkur:Íslensk skáld]] [[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]] [[Flokkur:Íslensk leikskáld]] {{fd|1880|1919}} 9agrv1k0ly0o3uzgvrlkim9xhdxfgqz 0 31208 1952276 1926941 2026-03-28T09:45:51Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 1952276 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Herring catch-Sep200.jpg|thumb|right|Löndun á síld.]] '''Feitur fiskur''' er [[fiskur]] þar sem stór hluti fisksins er [[lýsi|fita]]. Fiskar með mikið fituinnihald eru oft [[uppsjávarfiskur|uppsjávarfiskar]] sem halda sig venjulega við [[yfirborð]] vatna eða [[sjór|sjávar]] á allt að 1000 [[metri|metra]] dýpi. Þessir fiskar halda sig í [[Fiskitorfa|torfum]] og lifa að mestu á [[dýrasvif]]i. Fitan í þessum fiskum dreifist um allt flakið og umhverfis kviðarholið, en er ekki aðeins að finna í [[lifur|lifrinni]] eins og hjá öðrum fiskum.<ref name="Bluefish, Whitefish-Delfin Ultracongelados">{{cite web |title=Types of fish: Bluefish, Whitefish and Semi-fatty fish |url=https://www.delfinultracongelados.es/en/types-of-fish/#:~:text=Contrary%20to%20popular%20belief%2C%20the,fish%20only%20have%20about%202%25. |website=Delfin Ultracongelados |access-date=30 July 2025 |language=en |date=4 July 2024}}</ref> Dæmi um uppsjávarfiska sem teljast feitir fiskar eru [[ansjósa]], [[kolmunni]], [[loðna]], [[makríll]], [[sardína]], [[síld]], [[sverðfiskur]] og [[túnfiskur]].<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20051125085512/http://www.food.gov.uk/news/newsarchive/2004/jun/oilyfishdefinition|archive-date=25 November 2005|website=Food Standards Agency|date=24 June 2004|url=http://www.food.gov.uk/news/newsarchive/2004/jun/oilyfishdefinition|title=What's an oily fish?|access-date=7 September 2005|url-status=dead}}</ref> [[Kjöt]] af feitum fiskum er mikilvæg uppspretta [[ómega-3]]-fitusýra og fituleysanlegra vítamína eins og [[D-vítamín]]s og [[A-vítamín]]s. Neysla á feitum fiski getur þannig verið hollari fyrir fólk en neysla á [[hvítfiskur|hvítfiski]], sérstaklega þegar kemur að því að fyrirbyggja [[hjartasjúkdómur|hjartasjúkdóma]].<ref>{{Cite web|url=https://www.newscientist.com/article/mg12416851.600-oily-fish-helps-heart-attack-victims-to-live-longer-.html |title=Oily fish helps heart attack victims to live longer - 07 October 1989 |publisher=New Scientist |date=7 October 1989 |access-date=27 July 2009}}</ref> Á móti innihalda margir feitir fiskar meira af mengandi [[aðskotaefni|aðskotaefnum]], eins og [[kvikasilfur|kvikasilfri]] og [[díoxín]]i. Rannsóknir benda til þess að neysla á feitum fiski geti haft jákvæð áhrif á bólgur, eins og [[gigt]].<ref>{{cite journal|title=Fish Oil and Inflammation — A Fresh Look | author= Kremer JM |journal=The Journal of Rheumatology |year= 2017 |volume= 44 |issue=6 |pages=713–716 | doi=10.3899/jrheum.161551 |pmid=28572471 |doi-access=free }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Fiskar]] hxuq7lqonjk03io7nyojg4y99lyusuv 0 31328 1952278 1877098 2026-03-28T09:46:55Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 1952278 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = Mjaðjurt | image = Filipendula-ulmaria.JPG | image_width = 250px | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Rósaættbálkur]] (''Rosales'') | familia = [[Rósaætt]] (''Rosaceae'') | subfamilia = ''[[Rosoideae]]'' | genus = ''[[Filipendula]]'' | species = '''''F. ulmaria''''' | binomial = ''Filipendula ulmaria'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]]) [[Carl Maximowicz|Maximowicz]] }} '''Mjaðjurt''', '''mjaðurt''' eða '''mjaðurjurt''' ([[fræðiheiti]]: '''''Filipendula ulmaria,''''' áður ''Spiraea ulmaria''<ref>Mueller, R. L. og Scheidt, S. (1994). History of drugs for thrombotic disease. Discovery, development, and directions for the future. ''Circulation 89(1), bls. 432-449.'' [https://doi.org/10.1161/01.CIR.89.1.432 doi: 10.1161/01.CIR.89.1.432] (Enska)</ref>) er [[blómplanta]] af [[rósaætt]] sem lifir einna helst í [[Evrópa|Evrópu]] og Vestur-<nowiki/>[[Asía|Asíu]]. Plantan getur orðið eins til tveggja metra há og hefur hvít blóm. Jurtin er gjarnan notuð í [[ilmefni]] og sem bragðefni í [[mjöður|mjöð]], [[vín]] og [[Bjór (öl)|bjór]]. Áður fyrr voru mjaðarker smurð að innan með laufblöðum mjaðjurtar og voru blöðin eins notuð sem [[krydd]] í öl. Hún er einnig notuð sem [[lækningajurt]] við græðingu sára og sem [[verkjalyf]]. [[Salisýlsýra]], verkjastillandi efni sem varð fyrirmyndin að [[aspirín]]i, var fyrst einangruð úr mjaðjurt.<ref>Jack, D. B. (1997). One hundred years of aspirin. ''Lancet 350, bls. 437-439.'' (Enska)</ref> Mjaðjurt var hluti af þjófa[[galdur|galdri]] til að komast að því hver hefði stolið frá manni. Mjaðjurt vinnur á móti ýmsum bakteríum og kemur í veg fyrir sýkingar af þeirra völdum. Af blómum mjaðjurtar leggur sérkennilega og þægilega angan. Carl von Linné segir í bókinni Flora Lapponica frá 1737 að bændur í [[Svíþjóð]] hafi þann sið að strá ferskum laufum mjaðjurtar á gólf í húsum sínum á helgidögum og tyllidögum svo lyktin fylli húsin. == Tenglar== * [https://www.ni.is/biota/plantae/anthophyta/mjadjurt-filipendula-ulmaria Mjaðjurt (Náttúrufræðistofnun Íslands)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722091554/https://www.ni.is/biota/plantae/anthophyta/mjadjurt-filipendula-ulmaria |date=2019-07-22 }} * [http://www.floraislands.is/filipulm.html Mjaðjurt (Flóra Íslands)] * [https://www.lystigardur.akureyri.is/is/plontur/flora-islands/filipendula-ulmaria-3 Mjaðjurt (Lystigarður Akureyrar)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001223536/http://lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=645&fl=2 |date=2020-10-01 }} * [http://www.ahb.is/mjadjurt-filipendula-ulmaria/ Mjaðjurt – Filipendula ulmaria (Ágúst H. Bjarnason)] ==Heimildir== {{reflist}} {{commons|Filipendula ulmaria}} {{Wikilífverur|Filipendula ulmaria}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Lækningajurtir]] [[Flokkur:Rósaætt]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] 0ojanpbgz6rwj79lbcjq2qigzzamgo1 0 31852 1952250 1894179 2026-03-28T06:38:22Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952250 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightblue | name = Jarðkeppur | image = Truffle 4.jpg | image_width = 250px | regnum = [[Svepparíki]] (''Fungi'') | divisio = [[Asksveppir]] (''Ascomycota'') | classis = ''[[Ascomycetes]]'' | ordo = [[Skálsveppabálkur]] (''Pezizales'') | familia = ''[[Tuberaceae]]'' | genus = '''''Tuber''''' | subdivision_ranks = Tegundir | subdivision = ''[[Tuber melanosporum]]''<br /> ''[[Tuber brumale]]''<br /> ''[[Tuber aestivum]]''<br /> ''[[Tuber uncinatum]]''<br /> ''[[Tuber mesentericum]]''<br /> ''[[Tuber magnatum]]''<br /> }} '''Jarðkeppur''' eða '''truffla''' er heiti á flokki [[ætisveppur|ætisveppa]] af [[ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvíslinni]] ''Tuber''. Jarðkeppur myndar harðan kúlulaga svepp neðanjarðar um 5 til 40 [[sentímetri|sm]] undir yfirborðinu. Þeir lifa [[samlífi]] með rótum [[tré|trjáa]], einkum [[Eik (tré)|eikartrj]]áa. Jarðkeppir eru mjög bragðmiklir og hafa einkennandi bragð sem gerir þá mjög eftirsótta í [[matargerð]]. Langmest af heimsframleiðslu á jarðkeppum kemur frá [[Evrópa|Evrópu]], einkum [[Frakkland]]i, [[Spánn|Spáni]] og [[Ítalía|Ítalíu]]. '''Svartkeppur''' (eða '''kúlusveppur''') (''Tuber melanosporum'') er trufflutegund sem er oft tengd [[Périgord]]-héraðinu í [[Frakkland]]i og er að finna víða þar sem vex [[Eik (tré)|eik]]. '''Sumartryffill''' (''Tuber aestivum'') er á [[válisti|válista]] yfir tegundir í útrýmingarhættu í [[Danmörk]]u. Á Norðurlöndunum er mælst til þess að hann sé aðeins seldur ef hann kemur frá landi þar sem hann er ekki á válista.<ref>Jørn Gry, Christer Andersson, Lulu Krüger, Birgitte Lyrån, Laila Jensvoll, Niina Matilainen, Annika Nurttila, Grímur Olafsson og Bente Fabech (2012). [https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:701104/FULLTEXT01.pdf Ætisveppir - Norrænn spurningalisti, ásamt leiðbeiningalistum yfir ætisveppi sem má selja á markaði. Ætlað matvælafyrirtækjum, verslunum og opinberu matvælaeftirliti.] Norræna Ráðherranefndin. ISBN 978-92-893-2381-9</ref> == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=435077&pageSelected=25&lang=0 ''Trufflur'' - gimsteinn eldhússins; grein í Morgunblaðinu 1996]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{commons|Truffle|jarðkeppum}} {{Stubbur|sveppir}} [[Flokkur:Ætisveppir]] [[Flokkur:Asksveppir]] 07ac2rfjzmzm9x1lnlc0u0tyr5ls2u4 0 33256 1952267 1874526 2026-03-28T09:03:59Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952267 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tren a las nubes cruzando Viaducto la Polvorilla.jpg|thumb|right|Járnbrautarlest í [[Argentína|Argentínu]].]] [[Mynd:Landsspitalinn nielsen.jpg|thumb|Hér sjást járnbrautarteinar við Landspítalann.]] {{alþjóðavæða}} '''Járnbrautarlest''' er [[farartæki]], sem ekur eftir [[járnbrautarteinar|teinum]]. Samanstendur oftast af [[eimreið]] með mismarga [[járnbrautarvagn]]a í eftirdragi. Flestar járnbrautarlestir eru knúnar áfram með [[díselvél]] eða [[rafmagn]]i, sem kemur úr raflínum við teinana. Fyrstu járnbrautarlestirnar voru [[gufuvél|gufuknúnar]] eimreiðar og sú tækni var í notkun fram yfir miðja [[20. öldin|20. öld]]. == Járnbrautarlestir á Íslandi == Fyrsta járnbrautarlestin á á Íslandi var eimreið sem gekk milli [[Öskjuhlíð]]ar og niður á strönd þegar framkvæmdir stóðu yfir við [[Reykjavíkurhöfn]] árin 1913 til 1917. Árið 1928 var hætt að nota hana og síðustu teinarnir voru fjarlægðir á tímum [[Seinni heimstyrjöldin|seinni heimstyrjaldarinnar]]. Járnbrautarlest var einnig notuð við gerð Dalvíkurhafnar á árunum 1939 til 1945<ref>{{Bókaheimild|titill=Íslenskar hafnir og hafnargerð.|útgefandi=Siglingastofunin Íslands|höfundur=Kristján Sveinsson|ár=2009}}</ref>. Járnbrautarlestir hafa ekki verið notaðar til almenningssamgangna en einstaka sinnum við stórframkvæmdir eins og á [[Kárahnjúkavirkjun|Kárahnjúkum]] þar sem [[Lestarslys á Íslandi|nokkur slys]] urðu. == Myndir == <center><gallery caption="" widths="180px" heights="120px" perrow="4"> File:20th Century Limited.jpg|Gufuknúin járnbrautarlest í [[New York]] fyrir [[1920]]. File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg| File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg| File:ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg| [...] </gallery></center> == Sjá einnig == * [[Háhraðalest]] * [[Léttlest]] * [[Snarlest]] == Tenglar == {{wikiorðabók|járnbrautarlest}} {{commons|Train|járnbrautarlestum}} * [http://www.timarit.is/?issueID=436223&pageSelected=2&lang=0 ''Draumurinn um eimreið austur í sveitir''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1998]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur|samgöngur}} [[Flokkur:Farartæki]] [[Flokkur:Almenningssamgöngur]] [[Flokkur:Lestarsamgöngur]] fv3k1qvupyqmufu3owx0nbei98a09m1 0 34772 1952311 1733483 2026-03-28T10:32:42Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 3 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952311 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Jón Páll Sigmarsson Official Portrait in 1988, with 28 years (cropped).jpg|200px|thumb|Jón Páll Sigmarsson, 1988]] '''Jón Páll Sigmarsson''' (fæddur [[28. apríl]] [[1960]], látinn [[16. janúar]] [[1993]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[Kraftlyftingar|kraftlyftingamaður]]. == Ævisaga == Jón Páll var fæddur á Sólvangi í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]]. Þegar hann var 2 ára fluttist hann með fjölskyldunni í [[Stykkishólmur|Stykkishólm]]. Hann var yfir sumarið í Skáleyjum þar sem hann tók þátt í búnaðarstörfum.<ref name="heimur">[http://www.heimur.is/timarit/sky/greinar/?ew_news_onlyarea=&ew_news_onlyposition=3&cat_id=52272&ew_3_a_id=266331 Hetjan sem gleymist ekki]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} Heimur, útgáfufélag</ref> Hann hóf íþróttaiðkun sína fimm ára gamall í glímu.<ref name="irishstrongman">[http://www.irishstrongman.com/legends/Sigmarsson.asp Legends Jon Pall Sigmarsson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101118074005/http://www.irishstrongman.com/legends/Sigmarsson.asp |date=2010-11-18 }} (enska) Kraftlyftingarsamband Írlands</ref> Við 9 ára aldur flutti hann á ný, nú í Árbæjarhverfi í Reykjavík en þar bjó hann öll unglingsárin. Þar æfði hann knattspyrnu, handbolta og hálfmaraþon.<ref name="irishstrongman"></ref> == Keppnisferill == [[1975]] tók hann þátt í lyftinganámskeiði sænska frystihússins.<ref name="heimur"></ref> Hann hóf keppnisferill sinn 1979 og keppti bæði í [[vaxtarrækt]] og [[kraftlyftingar|kraftlyftingum]].<ref name="irishstrongman"></ref> Fyrsta árið keppti hann í 110&nbsp;kg flokki. Hann lyfti samanlagt 311,9&nbsp;kg á Jakabólsmótinu [[1979]], bætti þá tölu um sex kíló á Meistaramóti [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] og var lyfti samanlagt 406,7&nbsp;kg á Norðurlanda meistaramótinu og fékk silfurverðlaun. Næstu árin keppti hann í 125&nbsp;kg flokki. [[1981]] varð hann fyrsti Íslendingurinn að lyfta yfir 900&nbsp;kg samanlagt á Íslandsmeistaramóti. Sama ár hlaut hann verðlaunin [[Íþróttamaður ársins]] og keppti í fyrsta sinn á heimsmeistaramótinu "Sterkasti maður heims", þar sem hann lenti í 3. sæti og lyfti 912,5&nbsp;kg samanlagt. [[1984]] var haldið mót á milli Íslands og [[Skotland]]s í borginni [[Paisley]]. Jón Páll lyfti samanlagt 955&nbsp;kg á mótinu en Skotar unnu.<ref>[http://kraftaheimar.net/?page_id=34 Saga kraftlyftinga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101130233515/http://kraftaheimar.net/?page_id=34 |date=2010-11-30 }} Kraftaheimar</ref> Sama ár varð hann í fyrsta skipti heimsmeistari í kraftlyftingum á mótinu Sterkasti maður heims þar sem hann lyfti 525,7&nbsp;kg samanlagt.<ref>[http://results.kraft.is/lifter/jon-pall-sigmarsson Jón Páll Sigmarsson powerlifting results] Kraftlyftingarsamband Íslands</ref> Hann vann keppnina Sterkasti maður heims samtals fjórum sinnum; árin [[1984]], [[1986]], [[1988]] og [[1990]]. [[16. janúar]] [[1993]] lést hann vegna ættgengrar hjartabilunar í íþróttasal sínum að Suðurlandsbraut 6<ref>[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=99523 Jón Páll Sigmarsson - viðbót] Morgunblaðið</ref>, en þrír ættingjar hans höfðu þegar látist vegna sambærilegra hjartabilana,<ref name="irishstrongman"></ref> en líklegt er þó að sterar hafi haft mikil áhrif og er oft talið að þeir hafi valdið dauða hans. == Heimildir == <div class="references-small"><references/></div> ==Tenglar== {{wikivitnun|Jón Páll Sigmarsson}} *[http://www.timarit.is/?issueID=431335&pageSelected=8&lang=0 ''Jón Páll Sigmarsson; 1. minningargreinar''; birtust í Morgunblaðinu 1993]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=431341&pageSelected=17&lang=0 ''Jón Páll Sigmarsson; 2. minningargreinar''; birtust í Morgunblaðinu 1993]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=431344&pageSelected=15&lang=0 ''Jón Páll Sigmarsson; 3. minningargreinar''; birtust í Morgunblaðinu 1993]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Íþróttamaður ársins}} [[Flokkur:Íslenskir aflraunamenn]] [[Flokkur:Íslenskir kraftlyftingamenn]] {{fd|1960|1993}} ar106205hn66mw76k6mh044l585pid0 0 34850 1952241 1890289 2026-03-28T04:40:33Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952241 wikitext text/x-wiki '''Innréttingarnar''' var framtak nokkurra [[Ísland|Íslendinga]] á [[18. öld]], þeirra á meðal [[Skúli Magnússon|Skúla Magnússonar]], til að koma á laggirnar [[verksmiðja|verksmiðjuframleiðslu]] á Íslandi. == Stofnun ''Hins íslenska hlutafélags'' == Innréttingarnar gengu undir ýmsum nöfnum þegar í upphafi. Það var stofnað af íslensku hlutafélagi sem á íslensku hét ''„Hið íslenska hlutafélag”'' og var fyrsta sinnar tegundar sem stofnað var á landinu. Félagið var stofnað af íslenskum embættismönnum á [[Þingvellir|Þingvöllum]] [[17. júlí]] [[1751]] til að vinna að viðreisn íslensks efnahags. Hálfu ári eftir að félagið var stofnað, í janúar [[1752]], fékk það stórfelldan fjárstuðning og sérleyfi konungs til framkvæmda. Þá var heiti þess snarað úr íslensku á [[danska|dönsku]], og nefnt: ''„Det Privilegerte Islandske Interessentskab”.'' Skammstöfunin var PII, og átti að geta staðið fyrir nafni félagsins bæði á dönsku og [[Latína|latínu]]. == Starfsemi == Við þessi þáttaskil efldist félagið mjög að fjármunum og verkefnum. Starfsemin varð fjölþætt, tók til [[jarðrækt]]artilrauna, [[Brennisteinn|brennisteinsvinnslu]], [[ull]]arvefsmiðja, litunar, [[Kaðall|kaðlagerðar]], [[skinnaverkun]]ar, [[skip]]asmíða og [[útgerð]]ar svo það helsta sé nefnt. Starfsemin fór fram víða um land, en miðstöð framkvæmdanna var í [[Reykjavík]] og nágrenni. Þessar framkvæmdir voru á danskri tungu kallaðar ''„De Nye Indretninger”,'' eða „hinar nýju framkvæmdir”. Þaðan kom því heitið ''„Innréttingarnar”'' sem fór að festast við athafnir og verkstæði „Hins íslenska hlutafélags“. Fyrsta áratuginn var flest það sem að ofan er nefnt í fullri starfsemi, en eftir [[1760]] tengdist Innréttingaheitið fyrst og fremst ullarvefsmiðjunum í [[Aðalstræti]], en þær störfuðu til ársins [[1803]]. Brennisteinsvinnslan hélt einnig velli fram yfir aldamótin 1800, fyrst í [[Krýsuvík]] en síðan á [[Húsavík (Skjálfanda)|Húsavík]]. Á Íslandi hefur oft verið talað um starfsemi Hins íslenska hlutafélags sem „Innréttingar Skúla Magnússonar landfógeta”, en í dönskum skjölum eru þær fremur nefndar „Hans Majestæt Høystsalig Kong Friderich den 5. stiftede Indretninger.” ==Tengt efni== *[[Runólfur Klemensson]], verslunarmaður == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=417204&pageSelected=3&lang=0 ''Bruninn í innréttingum Skúla fógeta 1764''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1941]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000546019 Íslenzkar iðnartilraunir. – Eimreiðin, 1. tölublað (01.01.1895), p. 19-28] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6365200 Áslaug Sverrisdóttir, KALEMANK OG KLÆÐI Um tæknileg einkenni á framleiðslu vefsmiðju Innréttinganna 1751–1803, Árbók Hins íslenzka fornleifafélags, 97. árg., 2002-2003 (01.01.2004), Bls. 5 ] {{Stubbur|saga}} {{s|1751}} [[Flokkur:Lagt niður 1803]] [[Flokkur:Saga Íslands]] 09pmiw14nbmaggmr7wi6ga54zmffpz7 0 36341 1952272 1921219 2026-03-28T09:29:57Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952272 wikitext text/x-wiki '''Jóhannes Jósefsson''' eða '''Jóhannes á Borg''' ([[28. júlí]] [[1883]] – [[5. október]] [[1968]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[glíma|glímukappi]], fæddur á [[Oddeyri]] ([[Akureyri]]), sem ferðaðist um alla [[Evrópa|Evrópu]] og [[BNA|Bandaríkin]] og sýndi glímu eftir aldamótin [[1900]]. Hann tók þátt í [[Sumarólympíuleikarnir 1908|Sumarólympíuleikunum 1908]] þar sem hann keppti í grísk-rómverskri glímu fyrir hönd Danmerkur. Þar komst hann í undanúrslit en meiddist þar og gat því ekki glímt um verðlaun. Jóhannes hélt því alla tíð fram að hann hefði viðbeinsbrotnað í undanúrslitunum og það var endurómað í hinum ýmsu bókum í áratugi á eftir þar til útvarpsþátturinn „Mýtan um beinbrot Jóhannesar á Borg“ í júní árið 2025 sýndi fram á að Jóhannes hafi í raun og veru ekki brotið neitt bein þó hann hafi vissulega meiðst.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/ithrottir/442657|title=Mýtan um eitt frægasta beinbrot Íslandssögunnar - RÚV.is|last=Sigurbjörnsson|first=Þorkell Gunnar|date=2025-06-17|website=RÚV|access-date=2025-06-21}}</ref> Árið [[1930]] lagði hann allt sitt fé í að reisa [[Hótel Borg]] í [[Reykjavík]] og rak það næstu þrjátíu árin, eða þar til hann settist í helgan stein árið [[1960]]. Eftir að hann reisti hótelið var hann jafnan nefndur Jóhannes á Borg. Jóhannes var tekinn inn í [[heiðurshöll ÍSÍ]] árið 2013. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3274960 ''Þegar Jóhannes á Borg glímdi við Rússa''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1943]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1204773 ''Íslensk glíma í erlendum blöðum''; grein í Morgunblaðinu 1919] * [http://lemurinn.is/2014/01/06/islenskur-sirkuslistamadur-bjargadi-soma-lands-og-thjodar/ íslenskur sirkuslistamadur bjargaði sóma lands og þjóðar (Lemúrinn)] {{Stubbur|æviágrip}} {{fd|1883|1968}} [[Flokkur:Íslenskir glímukappar]] a5a4r6tr84p234d3s2p9zpnglqiqsib 0 36699 1952209 1517492 2026-03-27T21:29:32Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952209 wikitext text/x-wiki '''Indriði Guðmundur Þorsteinsson''' ([[18. apríl]] [[1926]] í [[Skagafjörður|Skagafirði]] – [[3. september]] [[2000]] í [[Hveragerði]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[rithöfundur]] sem er þekktastur fyrir [[skáldsaga|skáldsögur]] í [[raunsæi|raunsæjum]] stíl sem fjalla um flutning fólks úr [[sveit]] í [[borg]]. Þekktastar eru ''[[79 af stöðinni]]'' frá [[1955]] ([[79 af stöðinni (kvikmynd)|samnefnd kvikmynd]] var gerð [[1962]]), ''[[Land og synir (skáldsaga)|Land og synir]]'' frá [[1963]] ([[Land og synir (kvikmynd)|samnefnd kvikmynd]] var gerð [[1980]]), ''[[Þjófur í paradís]]'' frá [[1967]] og ''[[Norðan við stríð]]'' frá [[1971]]. Indriði stundaði nám við [[Héraðsskólinn á Laugarvatni|Héraðsskólann á Laugarvatni]] 1942 til 1943. Hann var fréttamaður á [[Tíminn|Tímanum]] frá 1951 til 1959, á [[Alþýðublaðið|Alþýðublaðinu]] frá 1959-1962 og ritstjóri Tímans frá 1962 til 1973 og svo aftur frá 1987 til 1991. Hann var framkvæmdastjóri [[Alþingishátíðin|Alþingishátíðarinnar]] á [[Þingvellir|Þingvöllum]] 1974. Indriði er faðir rithöfundarins [[Arnaldur Indriðason|Arnaldar Indriðasonar]]. == Verk == === Skáldsögur === * Sjötíu og níu af stöðinni (1955) * Land og synir (1963) * Þjófur í paradís (1967) * Norðan við stríð (1971) * Unglingsvetur (1979) * Keimur af sumri (1987) === Smásagnasöfn === * Sæluvika (1951) * Þeir sem guðirnir elska (1957) * Mannþing (1965) * Vafurlogar (1984) – Safn af áður útgefnum smásögum og úrval úr fyrri verkum. * Átján sögur úr álfheimum (1986) === Ljóð === * Dagbók um veginn (1973, aukin og endurskoðuð útgáfa 1982) === Leikverk === * Húðir Svignaskarðs (1988) === Ævisögur og viðtalsbækur === * Áfram veginn (1975) – um ævi [[Stefán Íslandi|Stefáns Íslandi]] * Samtöl við Jónas (1977) – um [[Jónas frá Hriflu]] * Fimmtán gírar áfram (1981) – um brautryðjendur á langferðaleiðum * Ævisaga [[Jóhannes Sveinsson Kjarval|Jóhannesar Sveinssonar Kjarval]] (1985) * Skýrt og skorinort (1989) – samtöl við [[Sverrir Hermannsson|Sverri Hermannsson]] * Ævisaga [[Hermann Jónasson|Hermanns Jónassonar]] (tvö bindi, 1990 og 1992) === Annað === * Þjóðhátíðin 1974 (1987) * Bréf til Sólu (1983) – umsjón með útgáfu * Ýmsar blaðagreinar og bókakaflar == Heimildir == {{greinarheimild|höfundur=Kristján B. Jónasson|grein=Formáli|titill=Sjötíu og níu af stöðinni|útgefandi=Íslensku bókaklúbbarnir|ár=2001|ISBN=ISBN 9979215976}} == Tengt efni == * [[Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Íslandi]] * [[Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs]] == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=435518&pageSelected=5&lang=0 ''Blástör''; smásaga eftir Indriða; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1986] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305200614/http://timarit.is/?issueID=435518&pageSelected=5&lang=0 |date=2016-03-05 }} {{Stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]] {{fd|1926|2000}} jnxn1iyxk84y98r2pzf2nh14muqbj28 0 37935 1952136 1935565 2026-03-27T14:27:45Z TKSnaevarr 53243 1952136 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Caravaggio-Crucifixion of Peter.jpg|thumb|200px|Pétur postuli krossfestur]] '''Pétur''', einnig þekktur sem '''Pétur [[postuli]]''', '''Símon Pétur''' og '''Kefas''' var einn af 12 [[lærisveinn|lærisveinum]] [[Jesús|Jesú]]. Um hann er fjallað í [[Guðspjall|guðspjöllunum]] og í [[Postulasagan|Postulasögunni]] í [[Nýja testamentið|Nýja testamenti]] [[Biblían|Biblíunnar]]. Pétur var fiskimaður í [[Galílea|Galíleu]] og veiddi í Galíleuvatni áður en hann fór að fylgja Jesú. Hann er talinn hafa verið fyrsti [[páfi]] kaþólsku kirkjunnar. Hann var krossfestur í ofsóknum [[Neró]]s keisara rómverska ríkisins á hendur kristnum mönnum í Róm [[64]] eða [[67]] e.Kr. og var höfuð hans látið snúa niður. Því hefur verið haldið fram að aftökustaðurinn hafi verið þar sem Péturskirkjan stendur nú. {{commonscat|Saint Peter}} {{Páfar}} {{Postularnir tólf}} {{Stubbur|æviágrip}} {{d|67}} [[Flokkur:Kristnir dýrlingar]] [[Flokkur:Páfar]] [[Flokkur:Persónur í nýja testamentinu]] [[Flokkur:Postular]] 914ybcar0xefqytraqrjl8wupms20vb 1952139 1952136 2026-03-27T14:35:23Z TKSnaevarr 53243 1952139 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Caravaggio-Crucifixion of Peter.jpg|thumb|200px|Pétur postuli krossfestur]] '''Pétur''', einnig þekktur sem '''Pétur [[postuli]]''', '''Símon Pétur''' og '''Kefas''' var einn af 12 [[lærisveinn|lærisveinum]] [[Jesús|Jesú]]. Um hann er fjallað í [[Guðspjall|guðspjöllunum]] og í [[Postulasagan|Postulasögunni]] í [[Nýja testamentið|Nýja testamenti]] [[Biblían|Biblíunnar]]. Pétur var fiskimaður í [[Galílea|Galíleu]] og veiddi í Galíleuvatni áður en hann fór að fylgja Jesú. Hann er talinn hafa verið fyrsti [[páfi]] kaþólsku kirkjunnar. Hann var krossfestur í ofsóknum [[Neró]]s keisara rómverska ríkisins á hendur kristnum mönnum í Róm [[64]] eða [[67]] e.Kr. og var höfuð hans látið snúa niður. Því hefur verið haldið fram að aftökustaðurinn hafi verið þar sem [[Péturskirkjan]] stendur nú. {{commonscat|Saint Peter}} {{Páfar}} {{Postularnir tólf}} {{Stubbur|æviágrip}} {{d|67}} [[Flokkur:Kristnir dýrlingar]] [[Flokkur:Páfar]] [[Flokkur:Persónur í nýja testamentinu]] [[Flokkur:Postular]] 5zd2umj11udhyqcno47d65o7sw23hc6 0 38359 1952223 1939059 2026-03-27T23:20:39Z TKSnaevarr 53243 1952223 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill1|Svartidauði|[[Brennivín]]}} [[Mynd:Burying Plague Victims of Tournai.jpg|thumb|right|Greftrun fórnarlamba svarta dauða í Tournai. Smámynd úr "The Chronicles of Gilles Li Muisis" (1272-1352)]] '''Svartidauði''' var einn skæðasti heims[[faraldur]] sögunnar og náði hámarki í [[Evrópa|Evrópu]] um miðja [[14. öld]]. Almennt er talið að sýkillinn hafi verið bakterían ''[[Yersinia pestis]]'' sem veldur [[kýlapest]]. Margir telja að sjúkdómurinn hafi borist frá Asíu og breiðst út með [[Rotta|rottum]]. Áætlað hefur verið að um 75 milljónir manna alls hafi látist úr farsóttinni, þar af í Evrópu 25–30 milljónir, eða þriðjungur til helmingur íbúa álfunnar á þeim tíma. Pestin gekk um alla Evrópu á árunum [[1348]]<nowiki/>–<nowiki/>[[1350]] en barst þó ekki til Íslands þá, einfaldlega vegna þess að engin skip komu til Íslands þau tvö ár sem pestin geisaði á Norðurlöndum og í Englandi. Ýmist tókst ekki að manna skipin vegna fólksfæðar eða þá að skipverjar dóu á leiðinni og skipin komust aldrei alla leið. Töluverður vöruskortur var í landinu vegna siglingaleysis og er meðal annars sagt að leggja hafi þurft niður altarisgöngur um tíma af því að prestar höfðu ekki [[messuvín]]. Pestin kom aftur upp rétt eftir aldamótin 1400 á Ítalíu og breiddist út til ýmissa landa en varð þó líklega hvergi viðlíka faraldur og á Íslandi, þar sem hún gekk 1402–1404. Sóttin gaus aftur upp í Evrópu hvað eftir annað fram á 18. öld en varð þó aldrei eins skæð og þegar hún gekk fyrst yfir. Á síðari tímum hafa komið fram efasemdir um að plágubakterían hafi valdið svartadauða á Íslandi. Ástæðurnar eru meðal annars þær að svartidauði fór um Ísland eins og eldur í sinu þó að landið væri laust við rottur, að útbreiðsla sjúkdómsins var einum mánuði of snemma<ref>J. Kelly, ''The Great Mortality, An Intimate History of the Black Death, the Most Devastating Plague of All Time'', (New York, NY: Harper Collins, 2005), bls. 295.</ref><ref>B. Gummer, ''The Scourging Angel: The Black Death in the British Islest'', (London: Bodley Head, 2009).</ref>. == Uppruni og smitleiðir == [[Mynd:Yersinia pestis fluorescent.jpeg|thumb|right|Sýkillinn Yersinia pestis.]] Elsta dæmið um faraldur sem talinn er hafa verið af völdum Yersinia pestis er drepsótt sem gekk um [[Býsans]] á 6. öld og barst þaðan til ýmissa hafnarborga við [[Miðjarðarhaf]] en fátt er vitað um frekari útbreiðslu hennar. Hún tók sig nokkrum sinnum upp aftur á næstu öldum en eftir miðja 8. öld virðist engin meiri háttar drepsótt hafa gengið um Evrópu fyrr en Svarti dauði gekk um miðja 14. öld. Farsóttin var kölluð „[[plága]]“ en það voru einnig margir aðrir sjúkdómar kallaðir á þessum tíma. Rannsóknir á [[DNA]] í [[tönn|tönnum]] [[beinagrind|beinagrinda]] hafa sýnt að sýkillinn var í tönnum beinagrinda í [[Kirgistan|Kyrgyzstan]] í [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] frá um [[1338]] og [[1339]] en vísindamenn rannsökuðu erfðaefni þaðan vegna þess að mikil aukning var í [[greftrun|greftrunum]] þar þessi ár og áletranir á legsteinum frá þessum tíma greina frá að fólk hafi látist af óþekktri drepsótt.<ref>{{Cite journal|last=Spyrou|first=Maria A.|last2=Musralina|first2=Lyazzat|last3=Gnecchi Ruscone|first3=Guido A.|last4=Kocher|first4=Arthur|last5=Borbone|first5=Pier-Giorgio|last6=Khartanovich|first6=Valeri I.|last7=Buzhilova|first7=Alexandra|last8=Djansugurova|first8=Leyla|last9=Bos|first9=Kirsten I.|date=2022-06-15|title=The source of the Black Death in fourteenth-century central Eurasia|url=https://www.nature.com/articles/s41586-022-04800-3|journal=Nature|language=en|pages=1–7|doi=10.1038/s41586-022-04800-3|issn=1476-4687}}</ref> Pestin er oftast talin upprunnin í [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] og hefur borist þaðan yfir gresjurnar með kaupmönnum. Aðrar tilgátur hafa þó komið fram um upprunann og hefur Norður-Indland verið nefnt til og Afríka einnig. Hvað sem því líður var pestin á miðöldum landlæg í nagdýrum í Mið-Asíu og barst þaðan bæði til austurs og vesturs með kaupmönnum eftir [[Silkivegurinn|Silkiveginum]]. Rottuflóin, [[Xenopsylla cheopis]] var skæður [[smitberi]]. Ef hýsill flónna dó og þær höfðu engan annan hýsil til að leita í af sömu tegund þurftu þær að fara á menn til að fleyta sér áfram. Mennirnir smituðust í kjölfarið og gátu þá mannaflær farið að smita manna á milli. == Dánartíðni == Svartidauði var að öllum líkindum þrískipt sótt sem gat komið fram ýmist sem [[lungnapest]], [[kýlapest]] og nokkurs konar [[blóðeitrun]]. Létust 60-75% af þeim sem fengu kýlapestina, 90-95% þeirra sem greindust með lungnapestina en nær allir sem fengu blóðsýkinguna, en hún var sjaldgæfust. Oft er talið að um það bil þriðjungur af íbúum Evrópu hafi látist af völdum svartadauða en allar tölur eru þó mjög óvissar og fræðimenn hafa komist að ólíkum niðurstöðum um dánarhlutfall. Giskað hefur verið á að íbúar Evrópu hafi fyrir plágu verið um 80 milljónir og hafði fjöldi þeirra tvöfaldast á 300 árum. Sé sú tilgáta rétt að þriðjungur þeirra hafi látist í plágunni er heildarfjöldi látinna 27 milljónir. == Útbreiðsla sjúkdómsins == [[Mynd:Bubonic plague-en.svg|thumb|right|Útbreiðsla Svarta dauða um Evrópu.]] Lungnapestin braust út í verslunarbænum [[Kaffa]] á [[Krímskagi|Krímskaga]] árið [[1347]]. Þar sem Kaffa var miðstöð viðskipta og verslunar var leiðin greið fyrir rottur að ferðast þaðan með skipum og bera sjúkdóminn með sér. Einnig lágu verslunarleiðir til Asíu frá tímum heimsveldis [[Djengis Khan]] og [[Mongólar|Mongóla]]. Þær lágu yfir slétturnar víðáttumiklu milli Rússlands og Kyrrahafsins, þar sem pestin var landlæg í nagdýrum. Því má segja að það hafi ekki verið nein tilviljun að sjúkdómurinn hafi blossað upp í Kaffa. Líklegast er að svartidauði hafi svo borist með skipum frá Kaffa vestur til Evrópu, fyrst til [[Konstantínópel]] og þaðan lengra inn á meginlandið. Vitað er að pestin kom upp á [[Sikiley]] [[1347]] og hafði borist þangað með kaupmönnum frá Genúa. Munkurinn Mikael Pletensis sagði um pestina: „... 12 skip frá [[Genúa|Genóva]], sem flýðu undan refsingu þeirri sem Drottinn hafði lagt á menn vegna synda þeirra, komu til hafnar í [[Messína]]. Með þeim barst [[sjúkdómur]] sem var svo smitnæmur að ef menn svo mikið sem töluðu við þá sýktust þeir af banvænum sjúkdómi ...“. Þegar íbúar Messína sáu hvað sóttin var skæð gripu þeir til sinna ráða. Fólkið streymdi út úr borginni og settist að í skógum, en aðrir leituðu hælis í borginni Cataníu. Voru heimili sjúklingana skilin eftir ósnert þrátt fyrir að þau væru full að auðævum og skildu foreldrar við sig sjúk börn sín. Engin áhætta var tekin. Þeir sem náðu til Cataníu dóu stuttu síðar á sjúkrahúsum af völdum veikinnar og skildu íbúa borgarinnar eftir skelfingu lostna. Í hræðslu sinni neituðu þeir að sjúklingarnir yrðu grafnir í borginni. Fyrirskipaði þá biskupinn að líkin skyldu sett í djúpar gryfjur fyrir utan borgarmúrana. Á eyjunum við Ítalíu og Ítalíu sjálfri er talið að um það bil 75% íbúa hafi látið lífið í þessum skelfilegu hamförum. Frá Ítalíu breiddist plágan um alla Evrópu, bæði í suður- og vesturátt. Talið er að ástandið í [[Frakkland]]i hafi verið mjög svipað og á Ítalíu en þar geisaði pestin í eitt og hálft ár. == Viðbrögð almennings == [[Mynd:Flagellants.png|thumb|right|Sjálfspískarar.]] Enginn vissi hver orsök plágunnar var eða hvernig hún smitaðist. Þar sem almenningur hélt að svartidauði væri plága send frá [[Guð]]i til að refsa fyrir syndir manna fyrirskipaði páfinn í kjölfarið að gengnar skyldu [[helgiganga|helgigöngur]] og sungnir helgisöngvar á tilteknum dögum. Þúsundir manna mættu í þessar göngur og margir gengu berfættir með svipur og slógu á bak sitt með svipu þar til blæddi. Voru þeir kallaðir flagellantarnir eða [[sjálfspískari|sjálfspískarar]]. [[Klemens VI]] páfi var meira að segja sjálfur viðstaddur sumar þessara ganga. Sumstaðar var reynt að finna einhverja sem gætu átt sök á faraldrinum. Einhverjir menn fundust með torkennilegt duft í fórum sér. Voru þeir sakaðir um að hafa eitrað drykkjarvatnið og brenndir á báli. Einnig voru menn á því að gyðingar hefðu eitrað brunnana og voru margir þeirra ofsóttir og brenndir. Aðrir voru á þeirri skoðun að vanskapaðir og bæklaðir ættu sökina og ráku þá burt. [[Mynd:Burning Jews.jpg|thumb|left|Gyðingar brenndir á báli í Svarta dauða.]] Í Þýskalandi er talið að fólksfækkun hafi verið 33-50% á seinni hluta 14. aldar. Þar var mikið um Gyðingamorð og sjálfspískun á tímum Svarta dauða. Sjálfspískararnir voru oft miklir Gyðingahatarar en Gyðingamorð voru algeng viðbrögð fólks við pestinni. Voru margir [[Gyðingar]] brenndir í [[Solothurn]], [[Zofingen]] og [[Stuttgart]] svo eitthvað sé nefnt. Samtímaheimildir herma að 16.000 Gyðingar hafi verið brenndir á þessum tíma í [[Strassburg]] einni en nútíma sagnfræðingar segja að þessi tala sé þó helmingi of há. Gyðingar reyndu þó á tíma að vera fyrri til og drápu 2000 kristna menn í [[Mainz]]. Svöruðu kristnir með því að drepa allt að 12.000 Gyðinga. Var ástandið orðið svo slæmt að Gyðingar voru farnir að brenna sig sjálfir inni til að lenda ekki í klóm þeirra kristnu. Á [[England]]i er sömu sögu að segja af svartadauða en þó voru Gyðingar ekki drepnir þar, enda hafði [[Játvarður 1.]] rekið alla Gyðinga úr landi árið [[1290]]. Svartidauði lét fyrst á sér kræla í Englandi í júnímánuði [[1348]] og gekk um landið þar til um haustið [[1349]]. Þótt heimildir um fólksfjölda séu betri um England en um nokkurt annað land í álfunni er óvíst hver dánartalan var en nútímasagnfræðingar hafa sett fram kenningar um að allt frá 25-60% þjóðarinnar hafi fallið í valinn. Í [[Noregur|Noregi]] er talið að um 60% landsmanna hafi dáið. == Eftir svartadauða == Plágan gekk yfir Evrópu að mestu á þremur árum en það tók mun lengri tíma fyrir hana að berast til ýmissa útkjálka. Hún gekk svo aftur hvað eftir annað næstu aldirnar þótt aldrei yrðu faraldrarnir eins skæðir og Svarti dauði. Almennt er talið að [[Plágan mikla í London|Plágan mikla]] sem gekk í London 1665–1666 hafi verið síðasti meiri háttar faraldurinn. Plágan er þó alls ekki útdauð og enn koma upp minni háttar faraldrar í ýmsum þróunarlöndum. == Tengt efni == {{commonscat|Black Death|svartadauða}} {{Wiktionary|svarti dauði}} * [[Svartidauði á Íslandi]] * [[Plágan síðari]] == Tilvísanir == {{reflist|colwidth=30em}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3271445 „Svarti dauði“, ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1935] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4375956 „Svartidauði“, ''Fálkinn'' 1961] [[Flokkur:Farsóttir]] [[ja:ペスト#14世紀の大流行]] 6p3x6ardeh95ustelityco76mealloq 0 38676 1952303 1879684 2026-03-28T10:07:29Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952303 wikitext text/x-wiki '''Jón Gerreksson''' ('''Jöns Gerekesson''' eða '''Jeremias Jeriksen''' <ref>[http://www.timarit.is/?issueID=302652&pageSelected=13&lang=0 Fjölnir 1835]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> og latnesk útgáfa af nafni hans var: '''Johannes Gerechini''') ([[1378]]? - [[20. júlí]] [[1433]]) var [[Danmörk|danskur]] biskup í [[Skálholt]]i frá [[1426]]. Jón er einna þekktastur fyrir að hafa verið settur í sekk við [[Brúará]] og bundinn við stein og honum drekkt í ánni. Sveinar hans voru síðan drepnir hvar sem í þá náðist, og voru þeir allir dysjaðir þar sem kallað er Íragerði. == Æviágrip == Jón Gerreksson var sonur Gereke Jensen Lodehat en föðurbróðir Jóns, Peter Lodehat, var biskup í [[Hróarskelda|Hróarskeldu]] og kanslari [[Margrét Valdimarsdóttir mikla|Margrétar]] drottningar. Jón stundaði nám við háskólana í [[Köln]] og [[Prag]] og var síðan prestur í [[Árósar|Árósum]]. Hann var vinur [[Eiríkur af Pommern|Eiríks af Pommern]] sem gerði hann að kanslara sínum og fékk árið [[1408]] [[Gregoríus XII]] páfa til að gera hann að [[erkibiskup]]i í [[Uppsalir|Uppsölum]] í [[Svíþjóð]] þrátt fyrir mótmæli kórbræðra. Þar er Jón sagður hafa borist mikið á og haldið góðar veislur. Hann var lýstur margfaldlega brotlegur við skírlífisreglur kirkjunnar, enda hafði hann tekið unga konu frá Stokkhólmi sem frillu sína og átti með henni tvö börn, og árið [[1421]] dæmdi páfi hann óhæfan til æðri klerkþjónustu, enda naut hann þá ekki lengur hylli konungs. Næst verður Jóns vart í páfagarði [[1426]]. Hann fékk uppreisn æru hjá [[Marteinn 5.|Marteini 5.]] páfa, þá var honum veitt [[Skálholtsbiskupsdæmi]] sama ár og borgaði drjúgan sjóð fyrir. Trúlega hefur Eiríkur af Pommern haft hönd í bagga og átti Jón að stemma stigu við verslun [[England|Englendinga]] á Íslandi og styrkja konungsvaldið. Um þessar mundir voru áhrif Englendinga mjög mikil á Íslandi og enskur biskup, [[Jón Vilhjálmsson Craxton]], var vígður til Hóla sama ár. == Vera Jóns á Íslandi == Jón Gerreksson kom ekki til Íslands fyrr en árið [[1430]] eftir viðkomu í Englandi. Hann kom á eigin skipi og hafði sveinalið með sér. Honum virðist hafa verið vel tekið í fyrstu en sveinar hans þóttu óeirðasamir ribbaldar og urðu fljótt mjög óvinsælir og biskup sömuleiðis. Íslendingar samþykktu á Alþingi [[1431]] að hann skyldi senda sveinana úr landi. Var það Ívar hólm Vigfússon á [[Kirkjuból á Miðnesi|Kirkjuból]]i á [[Miðnes]]i sem harðast beitti sér í því máli. Biskup lét þó ógert að senda sveinana burt. Til einhverra átaka mun hafa komið milli sveinanna og Englendinga árið [[1432]] en annars gekk biskupi illa það ætlunarverk að hindra verslun þeirra. Engar samtímaheimildir greina frá aðdraganda þess að biskup var drepinn og er allt mjög óljóst um það en sagt er að fyrirliði biskupssveina hafði beðið [[Margrét Vigfúsdóttir|Margrétar Vigfúsdóttur]] ([[1406]] - [[1486]]), systur Ívars, en verið synjað. Hann á þá að hafa reiðst, farið með flokk biskupssveina suður að [[Kirkjuból á Miðnesi|Kirkjuból]]i, þar sem Margrét var hjá bróður sínum, og ætlaði að brenna hana inni, en eins og áður segir bar þeim fleira á milli. Ívar var skotinn til bana en Margrét komst undan og flúði norður í [[Eyjafjörður|Eyjafjörð]]. Sagnir segja að hún hafi svarið að giftast þeim sem hefndi brennunnar. Helstu andstæðingar biskups eru sagðir hafa verið þeir [[Teitur Gunnlaugsson|Teitur ríki Gunnlaugsson]] í [[Bjarnanes]]i í Hornafirði og [[Þorvarður Loftsson]] á [[Möðruvellir (Eyjafjarðarsveit)|Möðruvöllum]]. Biskup lét handtaka báða og flytja í Skálholt en hvers vegna er ekki vitað. Hann hafði þá að sögn í myrkrastofu og lét þá berja fisk og vinna önnur störf sem þeim þótti lítil virðing að. Þorvarður slapp úr varðhaldinu haustið [[1432]] en Teitur ekki fyrr en um vorið. == Liðssöfnuður andstæðinga Jóns == Þorvarður, Teitur og [[Árni Einarsson Dalskeggur]] söfnuðu liði og fóru um sumarið á Þorláksmessu (20. júlí) að biskupi og mönnum hans í Skálholti, drógu biskup út úr kirkjunni, drápu sveina hans sem í náðist, settu Jón í poka og drekktu honum í [[Brúará]], og var það gert svo að ekki væri hægt að segja að þeir hefðu úthellt blóði biskups. Ekki er að sjá að nein refsing hafi komið fyrir verkið. [[Björn Þorsteinsson (f. 1918)|Björn Þorsteinsson]] sagnfræðingur hefur sett fram þá kenningu að morðið á Jóni hafi verið pólitísk aðgerð runnin undan rifjum Englendinga og er þá ekki ólíklegt að Jón Hólabiskup hafi tengst því á bak við tjöldin, enda hafði [[Loftur Guttormsson]] faðir Þorvarðar verið helsti stuðningsmaður hans. Svo mikið er víst að ekki virðist Hólabiskup hafa gert minnstu tilraun til að beita valdi kirkjunnar gegn þeim sem drepið höfðu starfsbróður hans og saurgað kirkjuna. Þorvarður og Margrét giftust [[1436]], bjuggu á Möðruvöllum og voru sögð auðugustu hjón landsins á sinni tíð. == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3291192 ''Óspektir og rán Englendinga''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160522234253/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3291192 |date=2016-05-22 }} * {{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1597727|titill=Myrtur biskup. Morgunblaðið 12. ágúst 1984}} * {{vefheimild|url=http://runeberg.org/nfbm/0035.html|titill=Nordisk familjebok, Johannes Jerechini.}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Skálholtsbiskupar|Skálholtsbiskup]] | frá = 1426 | til = 1433 | fyrir = [[Árni Ólafsson]] | eftir = [[Jón Vilhjálmsson Craxton]] }} {{Töfluendir}} {{Stubbur|æviágrip}} {{Skálholtsbiskupar}} [[Flokkur:Skálholtsbiskupar]] [[Flokkur:Erkibiskupar Svíþjóðar]] sb6ifyao9zs27aehywbf325c2jfye3x 0 39391 1952234 1912126 2026-03-28T00:08:44Z Berserkur 10188 1952234 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sex Pistols in Paradiso - Johnny Rotten & Steve Jones.jpg|thumb|right|220px|Sex Pistols í Paradiso klúbbnum í Amsterdam með söngvara hljómsveitarinnar, [[Johnny Rotten]], í fararbroddi og gítarleikarann Steve Jones í bakgrunni (1977).]] {{hreingera}} '''Pönk''', einnig kallað '''ræflarokk''' eða '''paunk''' á íslensku, er [[tónlistarstefna]] sem fram kom á [[1971-1980|8. áratug]] [[20. öld|20. aldar]]. Pönk tónlistin einkennist af mjög hrárri og einfaldri spilamennsku, jafnvel falskri. Í kringum tónlistina þróaðist mjög andfélagsleg menning sem fram kom í klæðnaði og lifnaðarháttum. Klæðnaðurinn samanstóð aftast af rifnum, sundurlausum og oft notuðum fatnaði en lifnaðarhættirnir niðurrífandi og áhangendur tónlistarinnar almennt andfélagslegir. == Pönktónlistin == [[Mynd:Iggy-Pop 1977.jpg|thumb|left|Iggy Pop á tónleikum 1977, en hann hefur oft verið kallaður guðfaðir pönksinns.]] === Ræturnar === Rætur pönktónlistarinnar liggja í bandarískum hljómsveitum og tónlistarmönnum sem fram komu í kringum 1970, eins og [[The Velvet Underground]], [[Iggy Pop and the Stooges]] og [[Patti Smith]] sem dæmi. === Upphafið === En almennt er talað um að pönkið komi fram fyrir alvöru á árunum 1974 - 1976 með hljómsveitum eins og [[Sex Pistols]], [[The Clash]] and [[The Damned]] í [[London]] og [[Television]] og [[the Ramones]] í [[New York-borg|New York]]. Meðal þekktra íslenskra pönkhljómsveita eru [[Fræbbblarnir]], [[Utangarðsmenn]], [[Tappi tíkarrass]], [[Purrkur Pillnikk]] og [[Q4U]]. == Pönk menningin == Pönk menningin var ekki bara andfélagsleg því eitt hennar aðaleinkenni var að ''gera hlutina sjálfur'' (e. ''do it your self'' eða ''DIY'') frekar en láta þjóðfélagið og stórfyrirtæki stýra hlutunum. Það spruttu upp einyrkja plötu-, bóka- og tímaritaútgáfur, klúbbar og verslanir sem áhangendur tónlistarinnar stýrðu sjálfir. Á Íslandi var það plötuverslunin [[Grammið]] og útgáfufyrirtæki með sama nafni sem var helsta driffjöðurinn í starfsemi. Margir pönkarar aðhylltust stefnur eins og [[Anarkismi|anarkisma]] þótt almennt væri pönkið ópólitísk, nema með því að vera á móti öllu því kerfi sem uppi var þegar stefnan kemur fram og því sem tónlistarbransinn stóð fyrir þá. ===Tenglar== * [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=14020 Hvað er pönk? - Vísindavefurinn] * [https://www.allmusic.com/style/punk-ma0000002806 Punk - Allmusic] {{Stubbur|tónlist}} [[Flokkur:Tónlistarstefnur]] [[Flokkur:Pönktónlist]] eo7nx7ixmmna1jq64bdr1b407cvixrf 1952235 1952234 2026-03-28T00:09:09Z Berserkur 10188 /* =Tenglar */ 1952235 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sex Pistols in Paradiso - Johnny Rotten & Steve Jones.jpg|thumb|right|220px|Sex Pistols í Paradiso klúbbnum í Amsterdam með söngvara hljómsveitarinnar, [[Johnny Rotten]], í fararbroddi og gítarleikarann Steve Jones í bakgrunni (1977).]] {{hreingera}} '''Pönk''', einnig kallað '''ræflarokk''' eða '''paunk''' á íslensku, er [[tónlistarstefna]] sem fram kom á [[1971-1980|8. áratug]] [[20. öld|20. aldar]]. Pönk tónlistin einkennist af mjög hrárri og einfaldri spilamennsku, jafnvel falskri. Í kringum tónlistina þróaðist mjög andfélagsleg menning sem fram kom í klæðnaði og lifnaðarháttum. Klæðnaðurinn samanstóð aftast af rifnum, sundurlausum og oft notuðum fatnaði en lifnaðarhættirnir niðurrífandi og áhangendur tónlistarinnar almennt andfélagslegir. == Pönktónlistin == [[Mynd:Iggy-Pop 1977.jpg|thumb|left|Iggy Pop á tónleikum 1977, en hann hefur oft verið kallaður guðfaðir pönksinns.]] === Ræturnar === Rætur pönktónlistarinnar liggja í bandarískum hljómsveitum og tónlistarmönnum sem fram komu í kringum 1970, eins og [[The Velvet Underground]], [[Iggy Pop and the Stooges]] og [[Patti Smith]] sem dæmi. === Upphafið === En almennt er talað um að pönkið komi fram fyrir alvöru á árunum 1974 - 1976 með hljómsveitum eins og [[Sex Pistols]], [[The Clash]] and [[The Damned]] í [[London]] og [[Television]] og [[the Ramones]] í [[New York-borg|New York]]. Meðal þekktra íslenskra pönkhljómsveita eru [[Fræbbblarnir]], [[Utangarðsmenn]], [[Tappi tíkarrass]], [[Purrkur Pillnikk]] og [[Q4U]]. == Pönk menningin == Pönk menningin var ekki bara andfélagsleg því eitt hennar aðaleinkenni var að ''gera hlutina sjálfur'' (e. ''do it your self'' eða ''DIY'') frekar en láta þjóðfélagið og stórfyrirtæki stýra hlutunum. Það spruttu upp einyrkja plötu-, bóka- og tímaritaútgáfur, klúbbar og verslanir sem áhangendur tónlistarinnar stýrðu sjálfir. Á Íslandi var það plötuverslunin [[Grammið]] og útgáfufyrirtæki með sama nafni sem var helsta driffjöðurinn í starfsemi. Margir pönkarar aðhylltust stefnur eins og [[Anarkismi|anarkisma]] þótt almennt væri pönkið ópólitísk, nema með því að vera á móti öllu því kerfi sem uppi var þegar stefnan kemur fram og því sem tónlistarbransinn stóð fyrir þá. ==Tenglar== * [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=14020 Hvað er pönk? - Vísindavefurinn] * [https://www.allmusic.com/style/punk-ma0000002806 Punk - Allmusic] {{Stubbur|tónlist}} [[Flokkur:Tónlistarstefnur]] [[Flokkur:Pönktónlist]] d4bo3ruf4zkqvxietstznxfj95otcif 0 41046 1952298 1931510 2026-03-28T09:53:58Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952298 wikitext text/x-wiki {{Aðgreiningartengill1|Jón Arason|[[Jón Arason í Vatnsfirði]]}} [[Mynd:Jón Arason - gröf.jpg|thumb|right|Jón Arason biskup. Mósaíkmynd á vegg yfir gröf hans í turni Hóladómkirkju.]] '''Jón Arason''' ([[1484]] – [[7. nóvember]] [[1550]]) [[Hólar í Hjaltadal|Hólabiskup]] var síðasti [[kaþólsk trú|kaþólski]] [[biskup]]inn á [[Ísland]]i fyrir [[Siðaskiptin|siðaskipti]]. Hann var einnig [[skáld]] og athafnamaður og flutti til Hóla fyrstu [[Prentsmiðja|prentsmiðjuna]] á Íslandi. Hann var tekinn af lífi ásamt tveimur sonum sínum í [[Skálholt]]i [[1550]]. == Uppruni og frami == [[File:Jón Arason.jpg|thumb|left|Stytta af Jóni Arasyni á Munkaþverá, gerð af [[Guðmundur Einarsson frá Miðdal|Guðmundi Einarssyni frá Miðdal]].]] Jón var sonur Ara Sigurðssonar, bónda á [[Laugaland (Eyjafirði)|Laugaland]]i í [[Eyjafjörður|Eyjafirði]], sonar Sigurðar Jónssonar, sem var príor í [[Möðruvallaklaustur|Möðruvallaklaustri]] [[1439]]-[[1492]], og konu Ara, Elínar bláhosu Magnúsdóttur. Ari dó þegar Jón var ungur og ólst hann upp með móður sinni á Grýtu, kotbýli skammt frá [[Munkaþverárklaustur|Munkaþverárklaustri]], en þar var ábóti Einar Ísleifsson frændi Elínar og hafa mæðginin líklega verið þar í skjóli hans. Löngu seinna orti Jón gamansama vísu þar sem hann lét sem Grýta hefði verið mikil kostajörð samanborið við helstu höfuðból Eyjafjarðar: ''Ýtar buðu Grund við Grýtu / Gnúpufell og Möðruvelli / en ábótinn vill ekki láta / aðalból, nema fylgi Hólar''. Oft mun þó hafa verið þröngt í búi hjá mæðginunum á Grýtu en Einar ábóti liðsinnti frænda sínum, lét hann vinna fyrir mat sínum í klaustrinu og veitti honum menntun. Ekki er þó víst hve mikil sú menntun var og að minnsta kosti þótti [[latína|latínukunnátta]] hans ekki mikil en sagt að þeim mun meiri þekkingu hafi hann haft á [[norræn fræði|norrænum fræðum]]. Frændi hans var líka með lærðustu mönnum og rak skóla í klaustrinu. Líklega hefur Jóni líkað vistin þar vel því að hann setti börn sín þar til mennta síðar. Árið 1507, þegar Jón var 23 ára gekk hann í þjónustu [[Gottskálk Nikulásson|Gottskálks biskups Nikulássonar]] á Hólum. Sama ár var hann vígður til prests á [[Helgastaðir (Reykjadal)|Helgastöðum]] í [[Reykjadalur|Reykjadal]] og kynntist þar [[Helga Sigurðardóttir (f. um 1485)|Helgu]], sem varð [[fylgikona]] hans. Ári síðar fékk hann [[Hrafnagil]], sem þótti eitt besta brauð í Eyjafirði. Innan tíðar var hann orðinn [[prófastur]] í Eyjafirði og um tíma var hann einnig [[sýslumaður]] þar. Árið [[1514]] varð hann Hólaráðsmaður. Hann var mjög handgenginn Gottskálk biskupi, var til dæmis svaramaður þegar Kristín dóttir hans giftist Jóni Einarssyni 1515, og fór tvisvar til útlanda í erindum biskups. == Biskupsefni == Gottskálk andaðist [[28. desember]] [[1520]] og má segja að Jón hafi þá þegar tekið öll völd á Hólum. Hann var svo kosinn biskup en vígsluför hans dróst næstu árin. Hann tók við ýmsum óloknum málum Gottskálks, meðal annars deilu um eignir [[Jón Sigmundsson|Jóns Sigmundssonar]] lögmanns, sem reyndar lést sama ár og Gottskálk, en Jón reyndi að ná eignum af Einari syni hans. Einar leitaði ásjár hjá [[Teitur Þorleifsson|Teiti Þorleifssyni]] lögmanni í [[Glaumbær|Glaumbæ]] og urðu átök á milli manna þeirra biskups og Teits í [[Sveinsstaðareið]], þar sem einn biskupsmanna féll og nokkrir særðust en [[Grímur Jónsson (lögmaður)|Grímur Jónsson]] lögmaður á [[Stóru-Akrar|Stóru-Ökrum]] skaut ör í handlegg Teits lögmanns og hélt Teitur því fram að Jón Arason hefði haldið sér föstum. Árið [[1522]] kom [[Ögmundur Pálsson]] til landsins, nývígður [[Skálholtsbiskupar|Skálholtsbiskup]], og var hann andsnúinn Jóni og vildi fá sinn mann, [[Jón Einarsson í Odda|Jón Einarsson]], sem Hólabiskup. Hann kom norður með sveina sína og ætlaði að handtaka Jón en hann flúði út í þýskt skip sem lá í [[Kolkuós|Kolbeinsárósi]] og varð Ögmundur frá að hverfa. Jón sigldi svo út og fékk biskupsvígslu 1524 þótt Ögmundur sendi Jón Einarsson og léti hann ásaka Jón um ýmsa glæpi, þar á meðal stórþjófnað. [[Erkibiskup]] valdi fremur Jón Arason en hann útvegaði nafna sínum [[Oddi (Rangárvöllum)|Odda]], eitt besta prestakall landsins, í sárabætur og voru þeir vinir þaðan í frá. == Biskupstíð == [[Mynd:Holakirkja.jpg|thumb|right|Hóladómkirkja. Turninn var reistur til minningar um Jón Arason árið 1950.]] Þegar Jón kom heim [[1525]] reið hann með 900 manna lið til [[alþingi]]s en Ögmundur var með enn fjölmennara lið og lá við að til bardaga kæmi en því tókst þó að afstýra. Sættust biskuparnir svo og héldu sáttina upp frá því. Fljótlega eftir heimkomuna tók Jón aftur upp mál sitt við Teit og fékk hann dæmdan sekan og útlægan og eignir hans hálfar til konungs. Teitur var rekinn frá Glaumbæ en [[Hrafn Brandsson (yngri)|Hrafn Brandsson]] tengdasonur Jóns settist þar að. Teitur hélt þó eftir eignum sínum á Austurlandi, svonefndum [[Bjarnanes]]eignum, og seldi þær Ögmundi biskupi, en Jón taldi hann ekkert umboð hafa til þess. Þegar Gissur Einarsson tók við Skálholtsbiskupsdæmi árið [[1542]] gerðu þeir Jón með sér samkomulag um að halda frið. [[Kristján 3.]] Danakonungur hélt einnig frið við Jón og gerði ekkert til að koma á [[siðaskipti|siðaskiptum]] í Hólabiskupsdæmi, enda var markmið hans fyrst og fremst að hnekkja veldi Þjóðverja á hafinu við Ísland og fá yfirráð yfir helstu [[útræði|útróðrastöðvum]] landsins, sem voru flestar í Skálholtsbiskupsdæmi. Einnig samdi konungur við Hólabiskup um að fá [[brennisteinn|brennistein]] hjá honum úr brennisteinsnámunum fyrir norðan. Og árið 1542 sendi Jón Sigurð son sinn og [[Ólafur Hjaltason|Ólaf Hjaltason]] prest í [[Laufás (Grýtubakkahreppi)|Laufási]], skjólstæðing sinn, á konungsfund og dvöldust þeir við hirðina um veturinn. Ekki sat Jón þó alveg á friðarstóli, hann ákvað að ná undir sig Bjarnaneseignum og fór austur þeirra erinda í svonefndri [[Bjarnanesreið]] og náði eignunum, þrátt fyrir andstöðu Gissurar, en konungur studdi Jón. == Uppreisnarbiskup == Gissur Einarsson dó snemma árs [[1548]] og þá ákvað Jón að grípa tækifærið og gaf út bréf [[21. apríl]] þar sem hann tók sér erkibiskupsvald yfir Íslandi. Hann reið svo til Skálholts til að hertaka biskupssetrið og láta kjósa nýjan biskup. En heimamenn voru við öllu búnir og eftir fimm daga umsátur gafst Jón upp á þófinu og hélt burt. Hann lét í leiðinni kjósa [[Sigvarður Halldórsson|Sigvarð Halldórsson]] ábóta í Þykkvabæ sem biskupsefni og sendi hann út til að fá vígslu, sem hann fékk vitaskuld ekki; Sigvarður lést ytra 1550 og er sagt að hann hafi þá verið búinn að taka lútherstrú. Biskupsefni mótmælenda, [[Marteinn Einarsson]], var aftur á móti vígður. Marteinn kom heim [[1549]] en þá brá Jón við, sendi syni sína, Ara og Björn, að handtaka hann og færðu þeir hann til Hóla þar sem hann var í varðhaldi næsta árið. Og vorið 1550 fór Jón í Skálholt, lét grafa lík Gissurar biskups upp og dysja hann utangarðs sem villutrúarmann. Um sumarið reið hann svo til alþingis og fékk þar samþykkt að Íslendingar skyldu taka upp kaþólsku að nýju. Hann og synir hans fóru líka um, handtóku marga helstu forystumenn lútherskra, þvinguðu þá til að taka aftur upp kaþólskan sið eða hröktu þá úr landi. Jón sagði þá að hann hefði nú undir sér allt Ísland nema hálfan annan kotungsson - og átti þá við [[Gleraugna-Pétur Einarsson]], bróður Marteins biskups, og [[Daði Guðmundsson|Daða Guðmundsson]] í [[Snóksdalur|Snóksdal]], mág Marteins. == Endalok == [[Mynd:Saudafell 3.jpg|thumb|left|Kirkjugarðurinn á Sauðafelli, þar sem feðgarnir voru handteknir.]] Haustið 1550 hugðust þeir feðgar svo útrýma síðustu andspyrnunni innanlands og höfðu búið sig undir átök við sendimenn Danakonungs, meðal annars með því að reisa [[virki]] á Hólum. Þeir riðu austur í [[Dalasýsla|Dali]] og hugðust ná Daða í Snóksdal á sitt vald, annaðhvort með vopnavaldi eða samningum. Þeir settust upp á [[Sauðafell]]i og var lið þeirra ekki fjölmennt. Þar biðu þeir átekta í nokkra daga en á meðan safnaði Daði liði og kom að þeim. Þeir feðgar hörfuðu inn í kirkjuna og voru handteknir þar eftir stutt átök. [[Mynd:Monument_Jón_Arason.JPG|thumb|Minnisvarði um Jón í Skálholti þar sem hann var hálshöggvinn ásamt sonum sínum.]] Daði kom þeim feðgum svo í Skálholt í hendur [[Kristján skrifari|Kristjáns skrifara]], umboðsmanns konungs. Öll skip voru farin frá landinu og ekki hægt að senda þá út undir dóm konungs. Til stóð að halda þeim föngnum til næsta alþingis á [[Bessastaðir|Bessastöðum]] en Kristján vildi það ekki því að von var á fjölda norðlenskra útróðrarmanna þar í nágrennið um veturinn og eins víst að þeir mundu freista þess að bjarga feðgunum. Jón Bjarnason Skálholtsráðsmaður sagðist þá þekkja ráð sem mundi duga; öxin og jörðin geymdu þá best. Þetta varð úr, enda sagði Kristján að á meðan þeir lifðu yrði aldrei friður á Íslandi, og voru þeir feðgar hálshöggnir [[7. nóvember]] [[1550]]. Þar með lauk kaþólskum sið á Íslandi allt þar til [[trúfrelsi]] komst á á Íslandi með stjórnarskránni [[1874]]. Þeir feðgarnir voru grafnir við kórbak í Skálholti en í apríl næsta voru kom flokkur Norðlendinga, gróf líkin upp, setti í kistur og héldu á brott. Þeir þvoðu líkin á [[Laugarvatn (stöðuvatn)|Laugarvatn]]i en fluttu þau síðan norður til Hóla og var hvarvetna hringt kirkjuklukkum þar sem líkfylgdin fór hjá. Þjóðsagan segir að aðalklukka dómkirkjunnar, ''Líkaböng'', hafi farið að hringja sjálfkrafa þegar líkfylgdin kom á Hrísháls, þar sem fyrst sér heim til Hóla, og rifnað þegar hún nálgaðist kirkjuna. Á Hólum voru þeir feðgar svo jarðsungnir. == Skáld og prentfrömuður == [[Mynd:Foligno071.jpg|thumb|right|Forn prentpressa.]] Jón Arason var gott [[skáld]] og hefur töluvert varðveist af kveðskap hans. Hann orti ýmis trúarljóð en er þó þekktastur fyrir veraldlegan kveðskap sinn, tækifærisvísur og [[danskvæði]] eða viðlög úr þeim og gerir þá oft gys að sjálfum sér eða andstæðingum sínum. Hann og þeir feðgar virðast hafa verið miklir gleðimenn, vinsælir og höfðingjar í lund. Ljóð Jóns komu út árið 2006 í bókinni ''Jón Arason biskup: Ljóðmæli''. Jóns er líka minnst fyrir það að hann flutti fyrstu [[prentsmiðja|prentsmiðjuna]] til landsins. Ekki er fullvíst hvaða ár það var en líklega hefur það verið um eða laust fyrir [[1530]] og hefur verið miðað við það ártal. Hann fékk sænskan mann, Jón Matthíasson eða Mattheusson, til landsins sem prentara. Aðallega voru prentaðar guðsorðabækur í Hólaprentsmiðju á dögum Jóns. == Fjölskylda == Fylgikona Jóns var [[Helga Sigurðardóttir (f. um 1485)|Helga Sigurðardóttir]] (um 1485 - eftir 1559), dóttir Sigurðar prests í [[Múli (Aðaldal)|Múla]] í [[Aðaldalur|Aðaldal]], sonar [[Barna-Sveinbjörn Þórðarson|Barna-Sveinbjarnar]] Þórðarsonar prests í Múla. Helga hafði áður fylgt öðrum presti og átti með honum dóttur, Þóru Ólafsdóttur, sem ólst upp sem dóttir Jóns og varð fylgikona [[Tómas Eiríksson|Tómasar Eiríkssonar]], prests á Mælifelli og seinna ábóta á [[Munkaþverárklaustur|Munkaþverá]]. Börn Jóns og Helgu voru: [[Ari Jónsson lögmaður|Ari Jónsson]] (f. um [[1508]], d. 7. nóvember 1550), lögmaður í [[Möðrufell]]i í Eyjafirði. Kona hans var Halldóra, dóttir [[Þorleifur Grímsson|Þorleifs Grímssonar]] sýslumanns á [[Möðruvellir (Eyjafjarðarsveit)|Möðruvöllum]] í Eyjafirði. Magnús Jónsson (d. 1534), prestur á [[Grenjaðarstaður|Grenjaðarstað]]. Fylgikona hans var Kristín dóttir [[Vigfús Erlendsson|Vigfúsar Erlendssonar]] [[hirðstjóri|hirðstjóra]]. [[Björn Jónsson á Melstað|Björn Jónsson]] (d. 7. nóvember 1550), prestur á [[Melstaður|Melstað]] í [[Miðfjörður|Miðfirði]]. Fylgikona hans var Steinunn, dóttir [[Jón Magnússon á Svalbarði|Jóns ríka Magnússonar]] á Svalbarði og konu hans, [[Ragnheiður Pétursdóttir á rauðum sokkum|Ragnheiðar á rauðum sokkum]] Pétursdóttur. [[Þórunn Jónsdóttir á Grund|Þórunn Jónsdóttir]] (f. um [[1511]], d. [[13. desember]] [[1593]]). Fyrst giftist hún [[Hrafn Brandsson (yngri)|Hrafni Brandssyni]] lögmanni í Glaumbæ og var þá aðeins 14-15 ára. Hrafn dó 1528 og [[1533]] giftist Þórunn Ísleifi Sigurðssyni sýslumanni á [[Grund (Eyjafjarðarsveit)|Grund]]. Hann dó [[1549]] og tveimur árum síðar giftist Þórunn Þorsteini Guðmundssyni, lögréttumanni á Grund, sem dó [[1571]]. Helga Jónsdóttir, húsfreyja í [[Stóridalur (Eyjafjöllum)|Stóradal]] undir Eyjafjöllum. Maður hennar var Eyjólfur Einarsson lögréttumaður í Stóradal. [[Sigurður Jónsson á Grenjaðarstað|Sigurður Jónsson]] (f. um [[1520]], d. [[1595]]), prestur á [[Grenjaðarstaður|Grenjaðarstað]]. Fylgikona hans var Sesselja, dóttir [[Pétur Loftsson|Péturs Loftssonar]] í [[Stóridalur (Eyjafirði)|Stóradal]] í Eyjafirði, sem var einhver auðugasti maður á Íslandi um sína daga. == Fjölnir == Í fyrsta hefti ''[[Fjölnir (tímarit)|Fjölnis]]'' 1835 segir svo frá skiptum Jóns Arasonar við lúterska trú: :''„Biskuparnir [kaþólsku] á Hólum og í Skálholti risu upp í móti þvílíkri umbreytingu [þ.e. lútherskri boðun], því bæði var hún gagnstæð sannfæringu þeirra, og hlaut að spilla fyrir þeim tekjum og áliti; en ýmsir dugandi menn í landinu og fjörugustu unglingarnir voru með lútherskunni, sem fram var haldið af [[Kristján 3.|Kristjáni konungi þriðja]]. Ögmundur biskup í Skálholti, gamall maður, var handtekinn og fluttur suðrí Danmörk, og kom í hans stað lútherskur maður. En Jón Arason Hólabiskup, djarfur maður og ákafur, dró að sér Norðlinga sína, réðist á Suðurland og fangaði [[Marteinn Einarsson|Martein biskup]]. Þessum og öðrum yfirgangi reiddust þeir seinast Sunnlendingar. Biskup og synir hans tveir, Björn og Ari, voru teknir eftir skamma vörn á bæ einum, er þeir höfðu náð, en vildu ekki uppgefa. Enginn þorði að takast á hendur að geyma þá feðga, og hlýddu menn til þess er sagði Einar prestur, að öxin og jörðin geymdi þá best. Ari átti kost griða, hefði hann viljað lofa að hefna sín ekki, en hvorki kaus hann það, né biskup að lifa nema þyrmt væri sonum hans; og þegar Björn beiddist griða, var honum svarað: að þegar tveir dugandismenn, slíkir sem voru faðir hans og bróðir, skyldu deyja, væri ekki meir en mátulegt, þóað slíkur vesælingur yrði þeim samferða. Síðan voru þeir höggnir þrír saman, og næsta vor drápu Norðlingar í hefnd nokkra og tuttugu Dani. Uppfrá þeim tíma hafa lútherskir biskupar hjálpast að við veraldleg yfirvöld í landinu, að eyða páfadóminum, og ekki leið á löngu áður horfnar voru allar hans menjar.“'' <ref>[http://www.timarit.is/?issueID=302652&pageSelected=15&lang=0 Fjölnir 1835]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Tengt efni == * „[[Öxin og jörðin geymir þá best]]“ == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * {{bókaheimild|höfundur=Ásgeir Jónsson (inngangur)|titill=Jón Arason biskup: Ljóðmæli|útgefandi=JPV útgáfa|ár=2006|ISBN=ISBN 978-9979-798-03-3}} * {{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2326021|titill=Eimreiðin, 2. tbl. 1911.}} * {{Vísindavefurinn|3427|Hvaða bækur voru prentaðar í prentsmiðju Jóns Arasonar biskups?}} * {{Vísindavefurinn|2320|Var böðull Jóns Arasonar íslenskur glæpamaður eða danskur embættismaður?}} * [http://www.kirkju.net/index.php/jon/2006/11/07/p870 Jón Arason biskup og ætt hans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212174917/http://www.kirkju.net/index.php/jon/2006/11/07/p870 |date=2007-02-12 }} * [http://www.kirkju.net/index.php/ymsir/2006/12/02/p907 Jón Arason í vitund Íslendinga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217011147/http://www.kirkju.net/index.php/ymsir/2006/12/02/p907 |date=2007-02-17 }} * [http://baekur.is/bok/000306948/Menn_og_menntir Páll Eggert Ólason, Menn og menntir siðskiptaaldarinnar á Íslandi, I. bindi Jón Arason (1919)]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Gottskálk grimmi Nikulásson]] | titill=[[Hólabiskupar|Hólabiskup]] | frá=[[1524]] | til=[[1550]] | eftir=[[Ólafur Hjaltason]] }} {{Erfðatafla | fyrir=[[Dietrich van Bramstedt]] | titill=[[Hirðstjórar á Íslandi|Hirðstjóri]]<br /><small>með [[Ögmundur Pálsson|Ögmundi Pálssyni]] | frá=[[1534]] | til=[[1536]] | eftir=[[Kláus von Marwitzen]] }} {{Töfluendir}} {{Hólabiskupar}} {{fd|1484|1550}} [[Flokkur:Hólabiskupar í kaþólskum sið]] rrsz6rbmvfx6xhcg2aj39j04ttzqgxu 0 41249 1952216 1888940 2026-03-27T21:36:30Z TKSnaevarr 53243 1952216 wikitext text/x-wiki '''Sigurður Sigurjónsson''' (f. [[6. júlí]] [[1955]] í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]]) er [[Ísland|íslenskur]] leikari, leikstjóri og handritshöfundur. Hann stundaði nám í [[Leiklistarskóli SÁL|Leiklistarskóla SÁL]] 1972 - 1975 og lauk því námi með prófi frá [[Leiklistarskóli Íslands|Leiklistarskóla Íslands]] [[1976]] og hefur farið með gríðarlegan fjölda hlutverka á sviði, í sjónvarpi og í kvikmyndum. Hann er líklega þekktastur fyrir hlutverk sín í gamanþáttum á borð við [[Spaugstofan|Spaugstofuna]] og [[Áramótaskaup]]um. Fyrsta kvikmyndahlutverk hans var í mynd [[Ágúst Guðmundsson|Ágústs Guðmundssonar]], ''[[Land og synir (kvikmynd)|Land og synir]]'', frá [[1980]]. Sigurður hefur leikstýrt þremur [[Áramótaskaup|áramótaskaupum]] [[Áramótaskaup 1985|1985]], [[Áramótaskaup 1999|1999]] og [[Áramótaskaup 2004|2004]] og einnig leikstýrði hann sýningunni [[Glanni glæpur í latabæ|Glanni glæpur í Latabæ]]. Hann hefur verið í þremur útvarpsþáttum [[Sama og þegið]] frá 1986, [[Harrý og Heimir|Harry og Heimir: Með öðrum morðum]] frá 1987 - 1988 og [[Harrý og Heimir|Harry og Heimir: Morð fyrir tvo]] frá 1993. Hann talaði einnig fyrir ''Svamp Sveinsson'' í sjónvarpsþáttunum [[Svampur Sveinsson]]. Sigurður er fastráðinn leikari við [[Þjóðleikhúsið]] og hefur leikið í mörgum leikritum m.a ''Einræðisherran'' (2018 - 2020), ''Yfir til þín'' (2015 - 2016), ''Umhverfis jörðina á 80 dögum'' (2015) og ''Útsending'' (2020). Sigurður hefur unnið með [[Karl Ágúst Úlfsson|Karli Ágústi Úlfssyni]] og [[Örn Árnason|Erni Árnasyni]] í fjölda útvarps- og sjónvarpsþátta. == Ferill í Íslenskum sjónvarpsþáttum og kvikmyndum == {| class="wikitable" |+ !Ár !Kvikmynd/Þáttur !Hlutverk !Athugasemdir og verðlaun |- |'''[[1978]]''' |[[Lilja (sjónvarpsmynd)|''Lilja'']] | | |- |'''[[1979]]''' |[[Áramótaskaup 1979|''Áramótaskaup 1979'']] |Ýmsir | |- |'''[[1980]]''' |[[Land og synir (kvikmynd)|''Land og synir'']] |Einar | |- |'''[[1981]]''' |[[Áramótaskaup 1981|''Áramótaskaup 1981'']] |Ýmsir | |- |'''[[1982]]''' |[[Áramótaskaup 1982|''Áramótaskaup 1982'']] |Ýmsir | |- | rowspan="2" |'''[[1983]]''' |[[Annar dans|''Annar dans'']] | | |- |[[Áramótaskaup 1983|''Áramótaskaup 1983'']] |Ýmsir | |- | rowspan="3" |'''[[1984]]''' |[[Atómstöðin (kvikmynd)|''Atómstöðin'']] |Jens | |- |''[[Dalalíf]]'' |JP | |- |''[[Gullsandur]]'' | | |- | rowspan="3" |'''[[1985]]''' |[[Fastir liðir, eins og venjulega|''Fastir liðir, eins og venjulega'']] | | |- |''[[Löggulíf]]'' |Kormákur 'Koggi' Reynis | |- |[[Áramótaskaup 1985|''Áramótaskaup 1985'']] |Ýmsir | |- | rowspan="2" |'''[[1986]]''' |[[Stella í orlofi|''Stella í orlofi'']] |Aðstoðarflugmaður | |- |[[Áramótaskaup 1986|''Áramótaskaup 1986'']] |Ýmsir | |- |'''[[1987]]''' |[[Spaugstofan|''Spaug til einhvers'']] |Ýmsir | |- |'''[[1988]]''' |[[Í skugga hrafnsins|''Í skugga hrafsins'']] |Egill | |- | rowspan="2" |'''[[1989]]''' |[[89 á stöðinni|''89 á stöðinni'']] |Ýmsir | |- |[[Kristnihald undir Jökli (kvikmynd)|''Kristnihald undir Jökli'']] |Umbi | |- | rowspan="2" |'''[[1990]]''' |[[90 á stöðinni|''90 á stöðinni'']] |Ýmsir | |- |[[Ryð (kvikmynd)|''Ryð'']] | | |- |'''[[1991]]''' |[[91 á stöðinni|''91 á stöðinni'']] |Ýmsir | |- | rowspan="2" |'''[[1992]]''' |[[92 á stöðinni|''92 á stöðinni'']] |Ýmsir | |- |[[Karlakórinn Hekla|''Karlakórinn Hekla'']] |Kalli | |- |'''[[1993]] - [[1995]]''' |''[[Imbakassinn]]'' |Ýmsir | |- | rowspan="2" |'''[[1994]]''' |''[[Bíódagar]]'' |Úlfar Kjeld | |- |''[[Skýjahöllin]]'' |Álfur | |- |'''[[1995]]''' |''[[Einkalíf]]'' |Tómas, faðir Alexanders | |- |'''[[1996]] - [[1999]]''' |[[Enn ein stöðin|''Enn ein stöðin'']] |Ýmsir | |- |'''[[1996]]''' |''[[Djöflaeyjan]]'' |Tóti | |- |'''[[1997]]''' |''[[Stöðvarvík]]'' |Ýmsir | |- |'''[[1998]]''' |[[Áramótaskaup 1998|''Áramótaskaup 1998'']] |Ýmsir | |- |'''[[1999]]''' |[[Glanni glæpur í Latabæ|''Glanni glæpur í Latabæ'']] |Lolli | |- | rowspan="2" |'''[[2000]]''' |[[Viktor (sjónvarpsmynd)|''Viktor'']] | | |- |[[Áramótaskaup 2000|''Áramótaskaup 2000'']] |Ýmsir | |- |'''[[2002]]''' '''- [[2016]]''' |''[[Spaugstofan]]'' |Ýmsir | |- | rowspan="2" |'''[[2002]]''' |[[Maður eins og ég|''Maður eins og ég'']] |Valur | |- |[[Stella í framboði|''Stella í framboði'']] |Sigurhjalli | |- |'''[[2004]]''' |[[Áramótaskaup 2004|''Áramótaskaup 2004'']] |Ýmsir | |- |'''[[2008]]''' |''[[Sveitabrúðkaup]]'' |Tómas | |- |'''[[2009]]''' |[[Marteinn (sjónvarpsþættir)|''Marteinn'']] | | |- |'''[[2010]]''' |''[[Kóngavegur]]'' |Seníór | |- | rowspan="3" |'''[[2011]]''' |[[Kurteist fólk|''Kurteist fólk'']] |Anton | |- |[[Borgríki (kvikmynd)|''Borgaríki'']] |Margeir | |- |[[Heimsendir (Sjónvarpsþættir)|''Heimsendir'']] |Torfi Esekíel | |- |'''[[2013]]''' |[[Ófeigur gengur aftur|''Ófeigur gengur aftur'']] | | |- | rowspan="3" |'''[[2014]]''' |[[Harrý og Heimir: Morð eru til alls fyrst|''Harrý og Heimir: Morð eru til alls fyrst'']] |Heimir | |- |[[Afinn (kvikmynd)|''Afinn'']] |Guðjón | |- |[[Borgaríki 2|''Borgaríki 2'']] |Margeir | |- |'''[[2015]]''' |[[Hrútar (kvikmynd)|''Hrútar'']] |Gummi | |- |'''[[2016]]''' |[[Birta (stuttmynd)|''Birta'']] | | |- | rowspan="3" |'''[[2017]]''' |[[Undir trénu|''Undir trénu'']] |Baldvin | |- |[[Munda (stuttmynd)|''Munda'']] |Geiri | |- |[[Black Mirror|''Black Mirror'']] |Room Service Man | |- | rowspan="4" |'''[[2018]]''' |[[Víti í Versmannaeyjum (kvikmynd)|''Víti í Versmannaeyjum'']] |Skipstjóri | |- |''[[Vargur]]'' | | |- |''[[Flateyjargátan]]'' |Grímur hreppstjóri | |- |[[Áramótaskaup 2018|''Áramótaskaup 2018'']] |Sjálfstæðismaður | |- |'''[[2019]]''' |''[[Héraðið]]'' |Eyjólfur | |- | rowspan="5" |'''[[2020]]''' |[[Brot (sjónvarpsþáttur)|''Brot'']] |Pétur | |- |[[Já fólkið|''Já fólkið'']] | | |- |''[[Eurogarðurinn]]'' |Þengill | |- |''[[Ráðherrann]]'' |Ríkharður | |- |[[Áramótaskaup 2020|''Áramótaskaup 2020'']] |Þórólfur | |- | rowspan="2" |'''[[2021]]''' |''[[Hik]]'' | | |- |[[Áramótaskaup 2021|''Áramótaskaup 2021'']] |Fundarstjóri og Þórólfur | |- | rowspan="3" |'''[[2022]]''' |[[Allra síðasta veiðiferðin|''Allra síðasta veiðiferðin'']] |Forsætisráðherra | |- |''[[Fanga]]'' | | |- |[[Áramótaskaup 2022|''Áramótaskaup 2022'']] |Hann sjálfur | |} <br /> ==Tengt efni== * [http://www.leikhusid.is/Pages/258 Um Sigurð Sigurjónsson á vef Þjóðleikhússins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928175941/http://www.leikhusid.is/Pages/258 |date=2007-09-28 }} * [http://akas.imdb.com/name/nm0797610/ Síða á IMDB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060302074255/http://akas.imdb.com/name/nm0797610/ |date=2006-03-02 }} *[https://glatkistan.com/2021/10/13/sigurdur-sigurjonsson/ Um Sigurð Sigurjónsson á Glatkistunni] [[Flokkur:Íslenskir leikarar]] {{f|1955}} 7mt77petrenv8g7no1iel40lrlu1v59 0 41686 1952292 1877620 2026-03-28T09:51:08Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 1952292 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|réttinn|salat (matargerð)}} {{Taxobox | color = lightgreen | name = Salat | image = Lettuce_iceberg_variety_from_Salinas_valley_California.jpeg | image_width = 250px | image_caption = Afbrigði jöklasalats frá [[Kalifornía|Kaliforníu]] | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Körfublómabálkur]] (''Asterales'') | familia = [[Körfublómaætt]] (''Asteraceae'') | genus = [[Salöt]] (''Lactuca'') | species = '''''L. sativa''''' | binomial = ''Lactuca sativa'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} '''Salat''' ([[fræðiheiti]]: ''Lactuca sativa'') er [[einær jurt]] sem er ræktuð sem [[grænmeti]] og venjulega borðuð hrá eða soðin í [[salat (matargerð)|salöt]] og aðra rétti, til dæmis [[hamborgari|hamborgara]]. Stilkurinn skiptir sér þegar hann er enn mjög stuttur og myndar marga blómknúppa, svipað og [[fífill]]. Blöð af jöklasalati eða öðru stökku salati eru stundum notuð sem [[ílát]] eða undirlag fyrir ýmiss konar rétti, heita eða kalda, og borðuð með þeim. == Afbrigði == Til eru fjölmörg ólík afbrigði salats. Þau helstu eru höfuðsalat (þar á meðal jöklasalat eða iceberg), blaðsalat og romaine-salat. ''Bataviasalat'' (fræðiheiti: ''Lactuca sativa var. capitata'') er af ýmsum talið ein gerð jöklasalats, en af öðrum sem sérstakur flokkur innan höfuðsalats, mitt á milli smjörsalats (venjulegs höfuðsalats) og jöklasalats. Bataviasalat er tilkomið við [[æxlun]] á milli jöklasalats og smjörsalats. Blöð plantnanna líkjast blöðum jöklasalats að útliti og gerð, en eru þykkari, bylgjóttari og með dýpri skerðingar en blöð smjörsalats. {{Wiktionary|salat}} {{commonscat|Lactuca sativa|salati}} {{Wikilífverur|Lactuca sativa|salati}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Grænmeti]] [[Flokkur:Salöt]] rqlw7gzwlsyycwoo79br3menr1l7boc 0 42989 1952196 1706757 2026-03-27T20:36:00Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 9 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952196 wikitext text/x-wiki '''Húsafriðun''' (eða '''húsavernd''') er stefna sem tekin er í [[skipulagsmál]]um, og snýr að því að friða og vernda gömul hús gegn skemmdum eða niðurrifi, eða þegar þau hafa farið illa svo sem í bruna. Oft er um sögufræg hús að ræða, hús sem halda borgarmyndinni saman eða búa yfir vissum [[Bygginarstíll|byggingarstíl]] sem þarf að halda til haga. Dæmi um húsfriðun var þegar rífa átti [[Bernhöftstorfan|Bernhöftstorfuna]] í miðbæ [[Reykjavík]]ur á áttunda áratugnum en þá voru [[Torfusamtökin]] stofnuð. Þau börðust kröftuglega gegn niðurrifi húsanna á Bernhöftslóðinni og komu loks í veg fyrir byggingu nýtísku húsa. == Húsafriðun á Íslandi == Samkvæmt lögum má friða mannvirki, hús eða húshluta sem hafa menningarsögulegt eða listrænt gildi. Friðun getur náð til nánasta umhverfis hins friðaða mannvirkis. Friða má samstæður húsa sem hafa slíkt gildi sem að framan greinir og gilda þá reglur friðunar um hvert einstakt þeirra. Tilgangur friðunarinnar er að tryggja sem best varðveislu þess mannvirkis sem um ræðir. == Tengt efni == * [[Húsfriðunarnefnd ríkisins]] == Tenglar == * [http://www.hfrn.is/ Heimasíða Húsafriðunarnefndar ríkisins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070412080359/http://www.hfrn.is/ |date=2007-04-12 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435875&pageSelected=4&lang=0 ''Húsvernd á Íslandi''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1992]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=418161&pageSelected=8&lang=0 ''Gömlu húsin í Reykjavík''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1951]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435424&pageSelected=5&lang=0 ''Hversu langt á að ganga?''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1984]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435335&pageSelected=4&lang=0 ''Vaxandi rómantísk viðhorf hjá ungu fólki um þessar mundir''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1982]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435527&pageSelected=3&lang=0 ''Reykjavík er ekki svona''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1986]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://myndir.timarit.is/400409/djvu/400409_0164_420782_0015.djvu Grein Halldórs Laxness um friðun Bernhöftstorfunnar; ''Brauð Reykjavíkur''; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1971] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930171203/http://myndir.timarit.is/400409/djvu/400409_0164_420782_0015.djvu |date=2007-09-30 }}. * [http://www.timarit.is/?issueID=419210&pageSelected=3&lang=0 John Betjeman og húsfriðun; grein úr Lesbók Morgunblaðsins 1967]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435952&pageSelected=0&lang=0 ''Húsfriðun - Verkefni um land allt''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1994]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=438417&pageSelected=3&lang=0 ''Aftur til upprunans''; grein í Morgunblaðinu 1999]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=423124&pageSelected=9&lang=0 ''Leggið fram allan ykkar hraða, hug, kunnáttu og vandvirkni''; grein í Morgunblaðinu 1978]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/?issueID=422261&pageSelected=13&lang=0 ''Húsvernd''; grein í Morgunblaðinu 1975]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/?issueID=422782&pageSelected=11&lang=0 ''Myndlistasyrpa 1 - húsfriðun og minjavernd''; grein í Morgunblaðinu 1977]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2904079 ''Ætlar að rífa yfir 100 gömul hús''; grein í Þjóðviljanum 1986] {{stubbur}} nesvaqftvrwkpkv92w8k1kgjrp4l3k6 0 50507 1952225 1952002 2026-03-27T23:28:27Z Berserkur 10188 lagfæri aðeins 1952225 wikitext text/x-wiki {{Hreingera}} '''Rapp''' er [[tónlist]]arstefna sem á rætur að rekja til [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] seint á [[1971-1980|8.]] og snemma á [[1981-1990|9. áratug]] [[20. öldin|20. aldar]]. Einkennist af taktföstum [[ryþmi|ryþma]], [[skrats]]i og [[rím]]uðum texta. Rappið hefur gegnt mikilvægu hlutverki í því að tjá félagsleg og pólitísk málefni, þar á meðal [[kynþáttahatur]], [[fátækt]] og pólitíska kúgun. Þegar leið á [[21. öldin|21. öldina]] hafði rappið náð alþjóðlegri útbreiðslu og haft mótandi áhrif á tónlist, [[Tíska|tísku]] og [[Menning|menningu]] um allan heim. == Saga rappsins == === Upptök og útbreiðsla=== Rappið á upptök sín í Bandaríkjunum og varð til meðal fátækra blökkumanna og var ákveðin þróun út frá sagnahefð þeirra líkt og þekktist hjá [[Þrælahald|þrælum]]. Áður en rapp kom á yfirborðið í Ameríku þá voru tónlistarmenn í [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og [[Karíbahaf|Karíbahafinu]] að segja sögur með rímum, með einungis [[Tromma|trommuslætti]] undir. Árið 1979 kom út fyrsta rapplagið sem náði alþjóðlegum vinsældum, „''Rapper's Delight''“ með [[Sugarhill Gang]]. Lagið náði 4. sæti á R&B-listanum og seldist í tveimur milljónum eintaka. Rapp og [[hipphopp]] þróuðust svo enn frekar í hverfum [[New York]]-borgar eða í [[Bronx]] og [[Harlem]] þar sem hipphoppmenningin blómstraði með breikdansi og veggjakroti.<ref>[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=3854 Hver er saga rappsins?] Vísindavefurinn</ref> [[DJ Kool Herc]] fæddist árið 1954 í [[Kingston (Jamaíka)|Kingston]], [[Jamaíka|Jamaíku]], og flutti til Bronx árið 1967. Hann var fyrsti [[Plötusnúður|plötusnúðurinn]] sem hljóðblandaði plötur, tvær plötur með sama lagi og þróa svokölluð „''break beats''“ sem varð undirstaða rapptónlistar. [[Afrika Bambaataa]] fylgdi fordæmi Herc en sótti einnig innblástur frá [[raftónlist]], meðal annars frá [[Kraftwerk]]. Með tilkomu ódýrra rafhljóðfæra og hljóðgervla þróaðist áhrif raftónlistar áfram. Nöfn eins og [[Gil Scott-Heron]], [[The Last Poets]], [[Cab Calloway]] og [[Grandmaster Flash]] lögðu grunninn að fyrstu kynslóð rappara. Lagið „''The Message''“ með ''[[Grandmaster Flash and the Furious Five’s]]'' frá 1982 lýsti [[fátækt]] og harðri lífsbaráttu með nýrri textasmíði. Þar með hófst nýr kafli í rappsögunni með hljómsveitum á borð við [[Run-DMC]] og [[Public Enemy]]. Árið 1984 náði rapp svo endanlega að festa sig í sessi með samstarfi [[Run-DMC]] og [[Aerosmith]] í laginu „Walk This Way“. Sama ár gáfu [[Beastie Boys]] út „License to Ill“, sem varð fyrsta rappplatan til að ná toppsæti á vinsældalistanum í Bandaríkjunum. Rappsena myndaðist líka í [[Los Angeles]]. Þar tókust á klíkur mjög hart á, meðal annars með skotbardögum. [[Tupac Shakur]], einn þekktasti meðlimur svokallaðrar Hollywood-klíku, var myrtur af LA-klíkunni þann 13. september 1996. Seinna á níunda áratugnum og fram á þann tíunda komu nöfn á borð við [[De La Soul]], [[N.W.A.]], [[Dr. Dre]], [[Ice Cube]], [[Snoop Dogg]], [[Eminem]], [[Jay-Z]], [[Lauryn Hill]], [[Missy Elliott]] og [[DMX]] fram á sjónarsviðið. === Þróun á 20. öld === Upp úr 1990 tók við svokallað „''new-school-style''“ af svokölluðu „''old-school-style''“ rappi, sem var flóknara og háværara. [[The Notorious B.I.G.]], [[Tupac Shakur]], [[Snoop Dogg]] og [[Eminem]] voru meðal þeirra vinsælustu í bransanum. [[Tupac Shakur]], þekktur fyrir djúpstæða og pólitíska söngtexta, var kosinn besti rappari allra tíma af [[Vibe Magazine|''Vibe Magazine'']] árið 2004. {{heimild vantar}} ==== Vesturströndin og Austurströndin ==== Deilur milli Tupac á Vesturströndinni og Biggie á Austurströndinni spruttu upp og áttu þátt í morðum beggja. Plötufyrirtæki tóku þátt í stríðinu sem magnaði upp deiluna á milli þeirra. ==== Bófarapp ==== Í lok 8. áratugarins varð bófarapp (e. gangsta rapp) vinsælt með [[Ice-T]], [[Schoolly D]] og [[N.W.A.]]. Textarnir fjölluðu um [[Glæpur|glæpi]], [[Fíkniefni|eiturlyf]] og [[Kynlíf|kynlíf]]. Seinna þróaðist rappið í átt að [[Efnishyggja|efnishyggju]] með lögum um [[Gull|gull]], [[Bílar|bíla]] og lúxus. [[50 Cent]] varð frægur fyrir lögin „''Candy Shop''“, „''Disco Inferno''“, and „''How we Do''“. Hann stofnaði einnig [[G-Unit Records|''G-Unit Records'']]. ==== Kristið rapp og kvenkynsrapparar ==== Þrátt fyrir efnishyggjuna spratt upp [[kristið rapp]] með trúarlegt viðhorf og trúartónlist. Hópar eins og [[Gospel Gangstaz]], [[Dynamic Twins]], og [[Souljahz]] voru í fararbroddi. Kvenkynsrappar líkt og [[Missy Elliott]] og [[Lil Kim]] brutu í blað og náðu miklum vinsældum. === 21. öld (í dag) === Í dag er rapp einn stærsti geiri í tónlistarbransanum með óteljandi fjölda undirflokka og flytjenda. Rappið hefur dreift sér um allan heim og hefur áhrif á nær allar tónlistarstefnur þar á meðal [[Taktur og tregi|takt og trega]] og [[Popptónlist|popptónlist]]. ==Rapp á Íslandi== {{hreingera}} Meðal íslenskra rappara eru [[Erpur Eyvindarson]], [[Emmsjé Gauti]] og sveitirnar [[XXX Rottweilerhundar]] og [[Subterranean (hljómsveit)|Subterranean]]. <ref>[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=64626 Hvenær varð íslenskt rapp til og hver er saga þess?] Vísindavefurinn</ref> ==Tenglar== * [https://www.allmusic.com/genre/rap-ma0000002816 Yfirlit yfir rapp á Allmusic] * [https://www.britannica.com/art/rap Britannica - Rap] ==Tilvísanir== <references/> {{Stubbur|tónlist}} [[Flokkur:Rapp]] 227kpfz2h43nc9fq18jjx2hu46bwnhe 0 50793 1952301 1883236 2026-03-28T10:02:33Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952301 wikitext text/x-wiki {{tilvísun|Espólín}} {{mannaðgreiningartengill|Jón Jónsson}} '''Jón (Jónsson) Espólín''' (22. október 1769 – 1. ágúst 1836) var [[sýslumaður]], [[fræðimaður]] og íslenskur [[annáll|annálaritari]] og er einna frægastur fyrir að hafa tekið saman ''[[Íslands Árbækur í söguformi]]''. == Æviágrip == Hann var fæddur á [[Espihóll|Espihóli]] í [[Eyjafjörður|Eyjafirði]] og kenndi sig við þann bæ. Foreldrar hans voru [[Jón Jakobsson]] sýslumaður og kona hans Sigríður Stefánsdóttir. Jón lærði í heimaskóla hjá Jóni presti Jónssyni í [[Núpufell]]i og fór síðan til náms við [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]]. Hann var skipaður sýslumaður í [[Snæfellsnessýsla|Snæfellsnessýslu]] frá 19. september 1792. Hann tók við sýslunni seint í nóvember sama ár. Árið 1797 hafði hann sýsluskipti við Finn Jónsson sýslumann í [[Borgarfjarðarsýsla|Borgarfjarðarsýslu]] og var þar í fimm ár en þá skipti hann um sýslu við Jónas Scheving og fékk [[Skagafjarðarsýsla|Skagafjarðarsýslu]], þar sem hann var síðan sýslumaður til dauðadags. Hann bjó fyrst á [[Flugumýri]] í [[Blönduhlíð]] 1803–1806, síðan í [[Viðvík]] í [[Viðvíkursveit]] til 1822 og síðast á [[Frostastaðir|Frostastöðum]] í Blönduhlíð. Kona Jóns var Rannveig Jónsdóttir (6. janúar 1773 – 8. ágúst 1846). Sonur þeirra, Hákon, gaf út þrjár bækur með efni eftir föður sinn að honum látnum. Jón hafði mikinn áhuga á sagnfræði og ættfræði frá unglingsárum og skrifaði mikið um þau efni. Annállinn ''Íslands Árbækur í sögu-formi'', sem venjulega gengur undir nafninu ''[[Árbækur Espólíns]]'', kom út í 12 bindum á árunum 1821–1855. Árbækurnar eru yfirlit yfir sögu Íslands frá því um 1262 til samtíma höfundarins, og eru beint framhald af [[Sturlunga saga|Sturlungu]]. Þær höfðu mikil áhrif, enda um langt skeið eina prentaða yfirlitið um sögu Íslands eftir 1262. Jón var afkastamikill höfundur. Eftir hann liggja meiri [[ættfræði]]upplýsingar en nokkurn annan mann frá fyrri tíð og við hann er kennt ættfræðiforritið [[Espólín (forrit)|Espólín]]. Hann tók saman fjöldamörg rit um mannkynssögu, einkum sögu fornaldar, en einnig sögu síðari alda. ''Langbarða sögur, Gota og Húna'' og þýðingarnar eftir Plútarkos eru sýnishorn af því safni. Hann orti sálma og skrifaði einnig eina fyrstu skáldsögu á íslensku, þ.e. ''Sagan af Árna yngra ljúfling''.<ref name="Sagan af Árna yngra ljúfling">[https://arnastofnun.is/is/frettir/sagan-af-arna-yngra-ljufling Sagan af Árna yngra ljúfling], skoðað 16. september 2024.</ref> Sagt hefur verið um Jón að hann hafi skrifað óvenju góða íslensku á tíð þegar málfar embættismanna var æði [[Danska|dönskuskotið]]. [[Gísli Konráðsson]], lærisveinn og vinur Jóns Espólíns, lýsti honum svo: :„''Fríður var hann sýnum og mikill vexti; hæð hans var 73 þumlungar, en yfir axlir og brjóst 50 þumlungar að dönsku máli; armaþrekinn, fögur höndin, í smærra lagi eftir vexti og skófætur snotrir […] ljóseygur og augun í stærra lagi og opineygur og heldur rýnd á efri árum, en sá lengst af afarvel á bók.''“ == Ritstörf == Eftir Jón Espólín liggja fjöldamörg ritverk, bæði frumsamin og þýdd. Flest þeirra hafa aldrei verið gefin út og eru aðeins til í handritum. * ''Íslands árbækur í söguformi'' 1–12, Kaupmannahöfn 1821–1855. — Ljósprentað í Reykjavík 1942–1947, með formála eftir Árna Pálsson: „Um Espólín og Árbækurnar“. * ''Sjö miðvikudaga predikanir á föstunni, samanteknar af sál. sýslumanni J. Espólín'', Viðeyjarklaustri 1839. — Hákon Espólín gaf út. * ''Andlegir sálmar, orktir af sál. sýslumanni J. Espólín'', Viðeyjarklaustri 1839. — Hákon Espólín gaf út. * ''Tilraun til skiljanlegrar útleggingar Opinberunar Jóhannis'', Akureyri 1855, 254 s. — Hákon Espólín gaf út. * ''Langbarða sögur, Gota og Húna'', Akureyri 1859, 230 s. * ''Saga Jóns Espólíns hins fróða, sýslumanns í Hegranesþingi, rituð af sjálfum honum í dönsku máli, en Gísli Konráðsson sneri henni á íslenskt mál, jók hana og hélt henni fram'', Kaupmannahöfn 1895, 211 bls. — Endurprentað í ritsafninu: ''Merkir Íslendingar'' 5, Rvík 1951:126–292. * Jón Espólín og Einar Bjarnason: ''Saga frá Skagfirðingum 1647–1847'' 1–4, Rvík 1976–1979. — Fyrri hlutinn, til 1835, er eftir Jón Espólín, framhaldið eftir Einar Bjarnason á Mælifelli. * ''Ættatölubækur Jóns Espólíns'' 1–8, Samskipti 1980–1983, gefnar út í ljósriti. — Árni Zophoníasson sá um útgáfuna, Rósinkrans Á. Ívarsson gerði nafnaskrá. * Jón Espólín og Gísli Konráðsson: ''Húnvetninga saga'' 1–3, Rvík 1998. — Fyrri hlutinn, til 1833, er eftir Jón Espólín, viðaukar og framhald eftir Gísla Konráðsson. Jón Torfason sá um útgáfuna. * Sagan af Árna ljúfling yngra er lifði í miðri 18. öld. ''Fyrstu sögur'', Rvík 2007:91–207. — Þorsteinn Antonsson og María Anna Þorsteinsdóttir gáfu út. === Greinar === * Udkast til kort synchronisme over nordens sagaer. ''Tidsskrift for nordisk oldkyndighed'' 2, Kbh. 1829:349–366. * Nogle bemærkninger af prof. og ridder Dr. P. E. Müllers Saga-Bibliothek. ''Tidsskrift for nordisk oldkyndighed'' 2, Kbh. 1829, 35 s. — Sérprent. === Þýðingar === * Galletti, Johann Georg August: ''Kennslubók í sagnafræðinni fyrir viðvaninga'', Leirárgörðum 1804. — Á bls. 151–171 er kafli um Íslandssögu eftir Jón Espólín. * [[Plútarkos]]: ''Saga Scipions hins afríkanska eður mikla'', Akureyri 1858, 44 s. * [[Plútarkos]]: ''Sögur Sólons hins spaka, löggjafa Athenuborgarmanna, og Platons heimspekings'', Akureyri 1858, 55 s. == Tilvísanir == <references /> == Heimildir == * Árni Pálsson: Um Espólín og Árbækurnar. ''Á víð og dreif, ritgerðir'', Rvík 1947. * [[Ingi Sigurðsson]]: ''The historical works of Jón Espólín and his contemporaries. Aspects of Icelandic historiography'', Edinburgh 1972, vii+446 s. — Doktorsritgerð. * Ingi Sigurðsson: ''Upplýsing og saga'', Rvík 1982:37–43 (umfjöllun um Espólín) og 119–173 (úrval úr ritum hans). * Ingi Sigurðsson: Sagnfræði. ''Upplýsingin á Íslandi'', Rvík 1990:244–268. == Tenglar == * [http://baekur.is/is/bok/000207142 Árbækur Espólíns á Baekur.is]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2316057 ''Jón Espólín''; greinarbrot í Tímariti hins íslenska bókmenntafélags 1882] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2310593 ''Svona eiga sýslumenn að vera''; grein í Verkamanninum 1962] * [http://handrit.is/is/biography/view/JonEsp001 Handrit tengd Jóni Espólín á Handrit.is] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2042343 Baldur, 9. janúar 1868] [[Flokkur:Íslenskir annálaritarar]] [[Flokkur:Sýslumenn]] {{fd|1769|1836}} l4yqe0izw5os61uf99zxf9s7x5epdik 0 50879 1952243 1706792 2026-03-28T05:27:27Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952243 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Italo Balbo.jpg|thumb|right|Italo Balbo]] '''Italo Balbo''' ([[1896]] – [[1940]]) var [[Ítalía|ítalskur]] flugmaður, flugmálaráðherra og [[fasismi|fasistaleiðtogi]]. Hann átti drjúgan þátt í að byggja upp [[flugher]] Ítala og gekkst fyrir [[flugsýning]]um víða um heim m.a. með flugsveit til [[Ísland]]s, þann [[5. júlí]] [[1933]]. Italo Balbo fórst er ítalskir hermenn skutu flugvél hans niður, í misgripum að talið er. == Hlekkir == * [http://www.timarit.is/?issueID=406328&pageSelected=2&lang=0 Lýsing Morgunblaðsins (6. júlí 1933) á komu Italo Balbo til landsins]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=406329&pageSelected=2&lang=0 Enn um komu Balbo til Íslands; ''Frá flugmönnunum'', Morgunblaðið (7. júlí 1933)]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur|æviágrip}} {{DEFAULTSORT:Balbo, Italo}} {{fde|1896|1940|Balbo, Italo}} [[Flokkur:Ítalskir fasistar]] [[Flokkur:Ítalskir herflugmenn]] [[Flokkur:Ítalskir stjórnmálamenn|Balbo, Italo]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] bz1mdlhl0864hthslmpku0xgv7a3kns 0 52851 1952273 1932278 2026-03-28T09:36:20Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952273 wikitext text/x-wiki '''Jóhannes Sigurðsson Nordal''' (f. [[11. maí]] [[1924]]; d. [[5. mars]] [[2023]]<ref>{{Vefheimild|titill=Jóhannes Nordal látinn|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2023/03/07/johannes_nordal_latinn/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=7. mars 2023|skoðað=7. mars 2023}}</ref>) var íslenskur [[félagsfræði|félags-]] og [[hagfræði]]ngur og fyrrverandi bankastjóri [[Seðlabanki Íslands|Seðlabanka Íslands]]. Foreldrar Jóhannesar voru hjónin [[Sigurður Nordal]] og Ólöf Nordal. Jóhannes lauk doktorsnámi við [[London School of Economics]] árið [[1953]], þá lauk hann við ritgerð sína ''Changes in Icelandic social structure since the end of the 18th century with particular reference to trends in social mobility''. Hann var seðlabankastjóri frá stofnun Seðlabanka Íslands árið [[1961]] til ársins [[1993]] þar af formaður bankastjórnar frá [[1964]]. Þegar hann var heiðraður af Seðlabankanum í tilefni af hálfrar aldar afmæli [[Fjármálatíðindi|Fjármálatíðinda]] var haft á orði að hann hefði verið „ímynd Seðlabankans og mikill áhrifavaldur um íslensk efnahagsmál.”<ref> [http://www.sedlabanki.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=3192 Fjármálatíðindi - Hagfræðingar heiðraðir]</ref> Jóhannes var kjörinn stjórnarformaður [[Landsvirkjun]]ar við stofnun hennar [[1. júlí]] [[1965]] og gegndi hann því starfi til [[1995]]. Honum var veitt heiðursdoktorsnafnbót<ref name="Vefur Háskóla Íslands">{{vefheimild|höfundur=Háskóli Íslands|url=http://www.hi.is/adalvefur/heidursdoktorar|publisher=Háskóli Íslands|árskoðað=2014|titill=Heiðursdoktorar við Háskóla Íslands}}</ref> við félagsvísindadeild árið 1988 og við Viðskipta- og hagfræðideild [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] árið [[1989]]. Hann var ritstjóri [[Fjármálatíðindi|Fjármálatíðinda]] um árabil. Jóhannes ritaði innganginn að [[lærdómsrit Hins íslenska bókmenntafélags|lærdómsritinu]] ''[[Iðnríki okkar daga]]'' eftir kanadíska hagfræðinginn [[John Kenneth Galbraith]] sem var þýðing á [[Reith fyrirlestrarnir|Reith fyrirlestri]] Galbraiths árið [[1966]], Hann ritaði einnig inngang að bók [[Hannes Finnsson|Hannesar Finnssonar]]: ''Mannfækkun af hallærum'', Rvík 1970. Árið [[1994]] kom út bókin Málsefni, sem var safn ritgerða, í tilefni af sjötugsafmæli Jóhannesar. Eftir langvarandi stjórnarkreppu árið 1979 kom til tals að Jóhannes yrði skipaður [[forsætisráðherra Íslands]] í [[utanþingsstjórn]] [[Kristján Eldjárn|Kristjáns Eldjárn]] [[Forseti Íslands|forseta]]. Jóhannes féllst á að leiða stjórnina og Kristján undirbjó tilkynningu um stofnun hennar en að endingu varð þó ekkert úr stofnun utanþingsstjórnarinnar því [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðismenn]] féllust á síðustu stundu á að styðja [[minnihlutastjórn]] [[Alþýðuflokkurinn|Alþýðuflokksins]] undir forsæti [[Benedikt Gröndal (f. 1924)|Benedikts Gröndals]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|höfundur=Guðni Th. Jóhannesson|útgefandi=Sögufélag|ár=2016|bls=154}}</ref> Æviminningar Jóhannesar, ''Lifað með öldinni'', komu út árið 2022 skrásettar af Pétri Hrafni Árnasyni sagnfræðingi. Maki Jóhannesar var [[Dóra Guðjónsdóttir Nordal]] og börn þeirra: [[Bera Nordal]], [[Sigurður Nordal (1956)|Sigurður Nordal]], [[Guðrún Nordal]], [[Salvör Nordal]], [[Ólöf Nordal]], og [[Marta Nordal]]. ==Tilvitnanir== {{reflist}} ==Tenglar== * [http://www.timarit.is/?issueID=346134&pageSelected=2&lang=0 ''Leiðin var löng og á köflum ströng : rætt við dr. Jóhannes Nordal um leiðina til aukins frelsis í viðskiptum''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206060159/http://timarit.is/?issueID=346134&pageSelected=2&lang=0 |date=2019-12-06 }}, [[Vísbending (tímarit)|Vísbending]]. [[1998]] {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Íslenskir félagsfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskir seðlabankastjórar]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] {{fd|1924|2023}} 0n9jifeepp32rjots61t77uhugrw1um 0 53958 1952258 1706784 2026-03-28T07:49:16Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952258 wikitext text/x-wiki [[File:John Betjeman, London, England, GB, IMG 4991 edit.jpg|thumb|Jon Betjeman.]] '''Sir John Betjeman''' ([[28. ágúst]] [[1906]] - [[19. maí]] [[1984]]) var [[England|enskt]] [[skáld]], [[rithöfundur]] og útvarps- og sjónvarpsmaður. Hann hóf feril sinn sem [[blaðamaður]], en varð síðan frægt ljóðskáld. [[1972]] var hann valinn [[lárviðarskáld]] Bretlands. John Betjeman hafði mikinn áhuga á [[byggingarlist]] og sérstaklega gömlum byggingum með sögu. Hann var t.d. helsti liðsoddur þeirra sem vildu friða gömul hús víða í Bretlandi. Hann átti þátt í að bjarga mörgum húsum t.d. gömlu viktóríönsku ráðhúsi í smábæ einum, en þar átti að reisa neðanjarðarbílastæði. == Tengill == * [http://www.timarit.is/?issueID=419210&pageSelected=3&lang=0 ''John Betjeman''; grein í Lesbók Morgunblaðsins árið 1967]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur|æviágrip}} {{fde|1906|1984|Betjeman, John}} [[Flokkur:Breskir rithöfundar|Betjeman, John]] kgkfl1n3ru3r31sfkrsawjx24j7nlfr 0 54260 1952127 1952106 2026-03-27T13:16:29Z Berserkur 10188 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-19142-45|~2026-19142-45]] ([[User talk:~2026-19142-45|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Skúmhöttur|Skúmhöttur]] 1039295 wikitext text/x-wiki '''''Bibliotheca Arnamagnæana''''' ([[latína]]: ''Bókasafn Árna Magnússonar'') er ritröð sem [[Árnasafn]] í [[Kaupmannahöfn]], [[Den Arnamagnæanske Samling]], gefur út. Í ritröðinnni er fjallað um íslensk og norræn fræði, bæði í útgáfum og fræðilegum ritgerðum. Fyrsta bindið kom út 1941 og 47. bindið árið 2011. Árið 1956 hófst útgáfa á viðaukabindum (latína: ''[[wikt:en:supplementum#Latin|supplementum]]'') í stærra broti, sem eru einkum fyrir mikið myndskreytt verk. Af þeim hafa komið út 7 bindi, um rúnir, tónlist, útskurð o.fl. [[Jón Helgason (prófessor)|Jón Helgason]] forstöðumaður stofnunarinnar var ritstjóri meðan hans naut við, en síðan hafa [[Jonna Louis-Jensen]], [[Peter Springborg]], [[Britta Olrik Frederiksen]] og fleiri annast ritstjórn. Sum bindin eru greinasöfn, og hafa þau titilinn ''Opuscula'' (fleirtala orðsins ''[[wikt:en:opusculum#Latin|opusculum]]'' eða „smárit“). Þau eru tölusett og mynda ritröð innan ritraðarinnar. Má líta á þau sem tímarit um [[textafræði]], sem kemur út óreglulega. ==Tengill== * [http://nfi.ku.dk/publikationer/trykte_serier/bibliotheca/ Bibliotheca Arnamagnæana] ==Heimild== * Vefsíða Den Arnamagnæanske Samling. [[Flokkur:Íslensk handrit]] [[Flokkur:Íslenskar bókmenntir]] chwpdhjfk06k036tgavewiglejrm3wl 0 55392 1952263 1706758 2026-03-28T08:33:40Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952263 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Joseph Paul Gaimard.jpg|thumb|Joseph Paul Gaimard (mynd eftir [[Émile Lassalle]])]] [[Mynd:Gaimard Voyage en Islande et au Groenland title.jpg|thumb]] '''Joseph Paul Gaimard''' ([[1796]] - [[1858]]) var [[Frakkland|franskur]] náttúruvísindamaður. Hann var ásamt Jean René Constant Quoy í leiðangri skipsins La Coquille milli 1826 og 1829. Hann stýrði vísindaleiðangri á [[Norðurslóðir|Norðurslóðum]] árin 1835 og 1836. Á þeim árum ferðaðist hann um [[Ísland]]. Seinna sumarið stýrði hann vísindaleiðangri á vegum frönsku stjórnarinnar. Vísindarit hans ''Voyage en Islande et au Groënland'' voru gefin út í 9 bindum eftir heimkomuna. [[Jónas Hallgrímsson]] orti kvæði til Páls Gaimard árið 1839 þegar Páli var haldin veisla í [[Kaupmannahöfn]] við komu hans þangað. Árið 1838 stýrði hann vísindaleiðangri til Spitsbergen. == Heimild == {{wpheimild | tungumál = en | titill = Joseph Paul Gaimard | mánuðurskoðað = 14. október | árskoðað = 2007}} == Tenglar == * [http://baekur.is/is/bok/000129738/Voyage_en_Islande_et_au Voyage en Islande et au Groënland exécuté pendant les années 1835 et 1836 sur la corvette la Recherche. publié par ordre du roi sous la direction de Paul Gaimard.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=417936&pageSelected=5&lang=0 ''Merkileg myndabók''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1948]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{wikiheimild|Til herra Páls Gaimard}} {{Commons|Joseph Paul Gaimard}} {{Stubbur|æviágrip}} {{fde|1796|1858|Geimard, Joseph Paul}} [[Flokkur:Franskir náttúruvísindamenn]] dwx6u87tkbnmbk3lm8z3631ueznly9j 0 55789 1952192 1943501 2026-03-27T20:20:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952192 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Københavns_Hørkræmmerlaug_1822.png|thumb|right|Leyfisbréf félagsins frá 1722.]] '''Hörmangarafélagið''' (danska: ''Københavns hørkræmmerlaug'') var verslunarfélag kaupmanna í [[Kaupmannahöfn]] stofnað með konungsleyfi frá [[Friðrik 4. Danakonungur|Friðriki 4.]] árið 1722. Félagið verslaði meðal annars með hör, hamp, járn, tjöru, hvallýsi, kol, leður, og brýni.<ref name="Høffding">{{cite book|url=https://slaegtsbibliotek.dk/929406.pdf|author=A. E. Larsen|title=Lysestøber, hørkræmmer, borgersoldat: En kulturhistorisk skitse af en københavnsk købmandsfamilie i 1800-tallet, Høffding-familien|year=1988|language=Danish|publisher=Dansk Historisk Håndbogsforlag}}</ref> Ungir menn gátu gerst hörmangarar með því að ljúka sjö ára starfsnámi, en synir hörmangara gátu gerst sjálfir verslunarmenn við 18 ára aldur, ef þeir höfðu unnið í verslun föður síns. Félagið annaðist [[Íslandsverslun]] á árunum [[1743]]—[[1758]]. Félagið fékk Íslandsverslunina í 20 ár í kjölfar útboðs, undir heitinu ''Det kgl. oktrojerede islandske Handelskompagni''. Þremur árum síðar tók það líka við verslun í [[Finnmörk]]u, án leigu þar sem tap hafði áður verið á þeirri verslun. Reikningar félagsins sýna töluverðan hagnað fyrstu árin, en þegar harðindi hófust á Íslandi 1751 var Íslandsverslunin rekin með tapi. Á móti kom að þá skilaði verslunin á Finnmörku hagnaði.<ref>{{cite journal|author=Jón Kristvin Margeirsson|url=https://timarit.is/page/3298304|title=Afkoma Hörmangarafélagsins|journal=Lesbók Morgunblaðsins|year=1977|pages=15-16}}</ref> Flest árin útdeildi félagið þó matargjöfum, fiski og sauðakjöti frá Íslandi, til presta og hirðmanna í Kaupmannahöfn sem gert höfðu félaginu greiða.<ref>{{cite journal|author=Jón Kristvin Margeirsson|url=http://www.timarit.is/?issueID=419218&pageSelected=0&lang=0|title=Gjafir Hörmangarafélagsins|journal=Lesbók Morgunblaðsins|year=1967|pages=1-13}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Einkaleyfi félagsins var afturkallað árið 1758 eftir miklar kvartanir Íslendinga undan verslunarháttum þess.<ref>{{cite journal|url=https://slaegtsbibliotek.dk/923403.pdf|title= Aspekter af den islandske handels placering i samtidens danske litterære debat eller »historiografi« ca. 1750-1816|language=Danish|journal=Erhvervshistorisk Årbog|access-date=16 June 2022|last= Fode|first= Henrik|year=2001}}</ref> [[Skúli Magnússon]] hafði gagnrýnt félagið fyrir að selja svikna vöru, og 1755 lét hann brjóta upp búðir kaupmanna og deila vörum til fátæklinga vegna hungursneyðar í landinu. Í kjölfar þessa og málaferla sem fylgdu missti félagið verslunina. Árið 1760 tók [[Konungsverslunin fyrri]] við verslun á Íslandi undir stjórn [[Niels Ryberg]]. Félagið starfaði áfram til ársins 1861.<ref name="Høffding" /> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|saga|ísland}} [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Kaupmannahafnar]] [[Flokkur:Einokunarverslun Dana]] [[Flokkur:Dönsk verslunarfélög]] {{sa|1722|1861}} 4k15hl1sbiyy8jrraxechja032alzpf 0 56227 1952269 1868044 2026-03-28T09:14:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952269 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Jóhann Magnús Bjarnason.jpg|thumb|Jóhann Magnús árið 1910]] '''Jóhann Magnús Bjarnason''' ([[24. maí]] [[1866]] – [[8. september]] [[1945]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[rithöfundur]], [[skáld]] og [[kennari]] í [[Kanada]]. Jóhann var fæddur að [[Meðalnes]]i í [[Norður-Múlasýsla|Norður-Múlasýslu]], en fluttist vestur um haf árið [[1875]]. Hann dvaldist æskuár sín [[Markland]], [[Halifaxfylki]], í [[Nova Scotia]]. Æskuár hans urðu honum sú uppspretta sem hann notaði sér síðar meir þegar hann skrifaði fyrstu skáldsögu sína, [[Eiríkur Hansson]] ([[1899]]-[[1903]]). Þegar nýlendan í Markland leið undir lok árið [[1882]] fluttist hann til [[Winnipeg]] og þaðan til [[Nýja Ísland]]s (''New Iceland''). Þar var hann lengi kennari. Hann skrifaði síðan meðfram kennslustörfum [[Brazilíufararnir|Brazilíufaranna]] ([[1905]]-[[1908]]) og [[Í Rauðárdalnum]] ([[1914]]-[[1922]]) ásamt fjölda [[smásaga|smásagna]], [[Blaðagrein|greina]] og [[ljóð]]a. == Skáldsögur og smásagnasöfn == * Eiríkur Hansson (útg. 1899) * Brasilíufararnir (útg. 1905-1908) * Vornætur á Elgsheiðum. Sögur frá Nýja Skotlandi (útg. 1910) * Í Rauðárdalnum (1914-1922) * Haustkvöld við hafið (Sögur) (útg. 1928) * Karl litli: saga frá Draumamörk (Barnabók) (útg. 1935) * Dagbók vesturfara (útg. 2011) == Tengill == * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3277935 ''Góðskáld og göfugmenni''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1948]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur|æviágrip}} {{fd|1866|1945}} [[Flokkur:Vestur-Íslendingar]] sm5069ifoq1s753u8frenrak2lu8gi9 0 56435 1952334 1850057 2026-03-28T11:18:13Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 10 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952334 wikitext text/x-wiki '''Jónas Guðlaugsson''' ([[27. ágúst]] [[1887]] – [[15. apríl]] [[1916]]) var íslenskt [[ljóðskáld]], [[ritstjóri]], [[blaðamaður]] og [[rithöfundur]]. Hann skrifaði í fyrstu [[ljóð]] á [[Íslenska|íslensku]] og gaf seinna út smásögur, skáldsögur og ljóð á [[Danska|dönsku]]. Hann skrifaði einnig greinar í [[Noregur|norsk]] blöð, dönsk og [[Svíþjóð|sænsk]]. == Uppvaxtarár == Jónas fæddist að [[Staðarhraun]]i í [[Mýrarsýsla|Mýrarsýslu]], sonur séra ''Guðlaugs Guðmundssonar'' og ''Margrétar Jónasdóttur''. Jónas fór að heiman um tólf ára aldur og fór þá að búa sig undir skóla. Faðir hans gat ekki liðsinnt honum mikið vegna vaxandi ómegðar. Þrátt fyrir lítil peningaráð tókst Jónasi að komast í skóla og settist í [[Latínuskólinn|Latínuskólann]], þar var hann m.a. bekkjarbróðir [[Ásmundur Guðmundsson|Ásmundar Guðmundssonar]] [[biskup]]s. Jónas lauk ekki [[stúdentspróf]]i og var ástæðan sú að öllum í bekk hans var vikið úr skóla vegna óspekta. Seinna var þeim gefinn kostur á að ljúka prófinu en ekki vildi Jónas þá þekkjast það boð. Þess í stað fór hann átján ára gamall að starfa við blaðamennsku og stjórnmál. Hann var um tíma ritsjóri [[Valurinn|Valsins]] á [[Ísafjörður|Ísafirði]]. Hann var ekki nema sextán ára þegar hann var orðinn áróðursmaður fyrir [[Landvarnarflokkurinn|Landvarnarflokkinn]]. == Jónas kvænist == Snemma ætlaði Jónas sér stóra hluti og hann taldi sig enga framtíð eiga á Íslandi og vildi komast til útlanda. Fyrst fór hann í ferðalag með móðurbróður sínum til Danmerkur, en það ferðalag reyndist honum afdrifaríkt. Á hóteli er þeir frændur gistu í ferðinni kynntist Jónas óvenjulega glæsilegri konu, ''Thorborg Schójen'' að nafni. Hún var dóttir yfirhershöfðingja Norðmanna. Ferðalag þeirra frænda hélt áfram og eftir að hafa starfað veturinn [[1907]]-[[1908]] sem blaðamaður við danska blaðið Social-Demokraten sneri Jónas heim til Íslands. Thorborg var ekki með öllu ósnortin af hinu unga skáldi, því hún hélt á eftir Jónasi til Íslands og þar lyktaði ævintýrinu svo, að sögn Jóhönnu systur Jónasar, að þau Jónas og Thorborg Schójen gengu í hjónaband og hófu búskap í [[Kirkjustræti]] 8 í Reykjavík. Þau Jónas og Thorborg eignuðust saman eina dóttur, ''Áslaugu Margréti'' (f. [[1909]]). Þau urðu að koma henni í fóstur til Þórðar Thoroddsen læknis, vegna veikinda Thorborgar. Telpan dó á fyrsta ári úr [[Lungnabólga|lungnabólgu]]. == Skilnaður == Nokkru eftir dauða dóttur þeirra fóru ungu hjónin til Noregs þar sem þau dvöldu um tíma í góðu yfirlæti hjá móður Thorborgar. Jónas skrifaði þar í blöð og orti kvæði og kynntist norskum skáldum sem urðu góðir vinir hans. En fátæktin plagaði þau. Þaðan fór Jónas með konu sinni til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]]. Eftir að þau fluttust þangað þurfti Jónas að fara í ferðalag til [[Þýskaland]]s. Á meðan hann var í Þýskalandi kynntist Thorborg sænskum barón af tignum ættum og giftist honum nokkru seinna og bjó á [[Skánn|Skáni]]. Jónas vann fyrir nauðþurftum sínum sem blaðamaður hjá [[Politiken]]. Nokkru seinna lenti hann í illdeilum við [[Valtýr Guðmundsson|Valtý Guðmundsson]] og lyktaði þeim deilum með því að Jónas missti stöðuna. Hann slóst í hóp hinna ungu upprennandi skálda sem hópuðust í kringum [[Jóhann Sigurjónsson]]. Ekki voru allir jafn hrifnir af Jónasi. Sagt er að [[Gunnar Gunnarsson]] hafi haft Jónas að fyrirmynd persónunnar ''Davíðs Jónmundssonar'' í [[Fjallkirkjan|Fjallkirkjunni]]. Um það eru deildar meiningar. Aðrir voru mjög hrifnir af Jónasi, þar á meðal [[Guðmundur G. Hagalín]]. == Skáldafrægð == Jónasi tókst að að hasla sér völl í dönskum bókmenntum. Fyrsta bókin sem hann skrifaði á dönsku var ljóðabókin ''Sange fra Nordhavet'', sem kom út hjá Gyldendal haustið [[1911]]. Viðtökur voru mjög góðar. Önnur ljóðabók Jónasar á dönsku var ''Viddernes Poesi'', og festi hún hann í sessi sem athyglisvert og efnilegt skáld. Auk frumsaminna verka þýddi hann ''Fólkið við hafið'', eftir [[Harry Söiberg]] og ''Marie Grubbe'' eftir [[J.P. Jacobsen]] á íslensku. Jónas var einnig afkastamikill greinahöfundur og skrifaði fyrir blöð í Noregi, Svíþjóð og Danmörku. Árið 1915 fékk hann ''Carl Möllers humoristiske Legat'' sem voru verðlaun fyrir gott skopskyn. Í dönsku blöðunum (Sund Sans) stóð: „...nú kastar þó tólfunum þegar nefndin hefir veitt styrkinn hinum íslenska harmagráti, Jónasi Guðlaugssyni, manni, sem aldrei hefir komið nokkuð gamansamt í hug“. <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1197771 Landar erlendis; grein í Morgunblaðinu 1915]</ref> == Jónas kvænist á ný == Jónas kom síðast til Íslands árið [[1911]]. Hann kvæntist í annað sinn árið 1912, [[Þýskaland|þýskri]] konu af [[Holland|hollenskum]] ættum, ''Marietje Ingenohl'' og var hún sjúkraþjálfari að mennt. Eftir að Jónas kvæntist Marietje gaf hann út fjórar bækur: skáldsögurnar [[Solrun og hendes Bjelere]] og [[Monika (skáldsaga)|Monika]], smásagnasafnið [[Bredefjordsfolk]] og ljóðabókina [[Sange fra de blaa Bjærge]]. Sögur Jónasar hlutu góðar viðtökur. Hann bjó síðustu æviár á Skagahóteli á Skagen (þ.e. [[Vendilskagi|Vendilskaga]]). Jónas eignaðist einn son með Marietje, ''Sturla'' hét hann og var lengi deildarstjóri við [[konunglega listastafnið í Haag]]. Sturla dó [[1971]], ókvæntur. == Andlát == Jónas lést á Skagahóteli. Hann dó að morni dags, og var í þann veginn að flytjast til Kaupmannahafnar og voru kona hans og sonur farin á undan honum frá Vendilskaga. Um nóttina hafði Jónas unnið að því að pakka saman búslóð þeirra Marietje. Um morgunin fékk hann [[blóðspýting]] og dó. Þýskir læknar töldu að hann hefði fengið [[magablæðing]]u. Við dánarbeð hans sat ''Mor Anni'', sem rak Skagehótel. Andlátsorð hans samkvæmt henni voru: ''Það er gott að deyja inn í sólina og vorið''. Þá nefndi hann nafn konu sinnar og sonar og dó að svo mæltu. == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=436383&pageSelected=6&lang=0 ''Nú drukknar hinsta dagsins ljós''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1999]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419132&pageSelected=2&lang=0 ''Jónas Guðlaugsson''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1966]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435609&pageSelected=3&lang=0 ''Yfir gröf hans var ekki sagt eitt einasta orð''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1988]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435616&pageSelected=1&lang=0 ''Athugasemd um Jónas Guðlaugsson''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1988]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435583&pageSelected=5&lang=0 ''Ófriður í lærða skólanum''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1987]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=436183&pageSelected=3&lang=0 ''Íslenskar bókmenntir á dönsku''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1997]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/titlebrowse.jsp?t_id=300174&lang=0 ''Valurinn - fréttablað - stjórnmálablað - bókmenntablað'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=420093&pageSelected=6&lang=0 ''Sturla Jonasson Guðlaugsson''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1976]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435589&pageSelected=3&lang=0 ''Fálátur gagnvart öllu háværu og uppáþrengjandi''; grein um Sturlu í Lesbók Morgunblaðsins 1987]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=417279&pageSelected=0&lang=0 ''Æfiatriði Maríu Grubbe''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1942]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]] [[Flokkur:Íslensk skáld]] [[Flokkur:Íslenskir blaðamenn]] {{fd|1887|1916}} qcwrvdo20ncbg1ii5brp0ripkz9lzmf 0 56463 1952306 1740959 2026-03-28T10:17:08Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 4 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952306 wikitext text/x-wiki [[Prófessor]] '''Jón Helgason''' ([[30. júní]] [[1899]] – [[19. janúar]] [[1986]]) var [[þýðandi|íslenskur þýðandi]], [[ljóðskáld]] og [[fræðimaður]], sem og forstöðumaður [[Stofnun Árna Magnússonar|stofnunar Árna Magnússonar]] í [[Kaupmannahöfn]]. Jón fæddist á [[Rauðsgil]]i í [[Hálsasveit]], [[Borgarfjörður|Borgarfirði]]. Foreldrar hans voru Helgi Sigurðsson, bóndi á Rauðsgili, og kona hans Valgerður Jónsdóttir. Eftir [[stúdentspróf]] í [[Reykjavík]] 1916 lauk hann prófi í norrænum fræðum við [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] árið 1923. Árið 1926 varði Jón Helgason doktorsritgerð við Háskóla Íslands um Jón Ólafsson frá [[Grunnavík]]. Eftir þetta starfaði Jón Helgason um tíma við Oslóarháskóla. Árið 1929 varð hann forstöðumaður við Stofnun Árna Magnússonar í Kaupmannahöfn. Við Kaupmannahafnarháskóla varð hann prófessor í íslensku og bókmenntum.<ref>{{Vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=381041&pageId=6293583&lang=is&q=Jón%20Helgason%20prófessor%20Jón%20Helgason|titill=Jón Helgason prófessor 1899-1986.|höfundur=|útgefandi=|mánuður=|ár=|mánuðurskoðað=|árskoðað=|safnár=}}</ref> Jón gaf út ljóðabókina ''[[Úr landsuðri]]'' árið [[1939]]. Hann gaf einnig út tvær ljóðabækur með þýðingum, sem og ófáar bækur um íslensk fræði. Hann var jarðsunginn á Gilsbakka == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni == * [[Áfangar]] == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|59991|Hver var Jón Helgason og hvert var framlag hans til íslenskra fræða?}} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3314606 ''Fræðimaðurinn Jón Helgason''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305201642/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3314606 |date=2016-03-05 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1626638 ''Jón Helgason, skáld og prófessor - minning''; minningagreinar í Morgunblaðinu 1986]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1361648 ''Ég kýs að vera hlutlaus''; frétt í Morgunblaðinu 1964]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=420397&pageSelected=4&lang=0 ''Áfangar''; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1979]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435712&pageSelected=1&lang=0 ''Að morgni''; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1990]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2767174 ''Á meðan brimið þvær hin skreipu sker''; grein í Þjóðviljanum 1954] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050302233721/www.skolavefurinn.is/lok/almennt/ljodskald_man/Jon_Helgason/hofundarsidajonshelgasonar.htm ''Jón Helgason''; af Skólavefnum] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2907911 „Á Hafnaslóð“; grein í Þjóðviljanum 1987] * [http://www.jstor.org/stable/40920041?seq=1#page_scan_tab_contents Frederic Amory: ''The Poet in Jón Helgason''. JSTOR (á ensku)] * {{vefheimild|url=https://timarit.is/page/2907073#page/n3/mode/2up|höfundur=ÁB|titill=Eitt kvæðið fann ég í próförkum|bls=4-5|vefsíða=Þjóðviljinn 30. nóvember 1986|skoðað=3. mars 2020}}. * [https://timarit.is/page/6721548?iabr=on#page/n2/mode/1up/search/%22Gr%C3%ADmur%20Thomsen%22 Að yrkja á íslensku.] Jón Helgason, Frón 2. tbl. 1. júní 1944, bls. 65&ndash;98. * [https://glatkistan.com/2016/03/15/jon-helgason/ Glatkistan] {{Stubbur|æviágrip}} {{fd|1899|1986}} [[Flokkur:Íslenskir þýðendur]] c7gmp44pbveh2swe8101zv1x7izqxsu 0 56707 1952261 1706671 2026-03-28T08:24:43Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 13 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952261 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Jorge_Luis_Borges_Hotel.jpg|thumb|right|Borges á hóteli í París 1969.]] '''Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo''' <small>([[File:Speaker Icon.svg|13px|]] [[:Media:Jorge Luis Borges.ogg|audio]])</small> ([[24. ágúst]] [[1899]] – [[14. júní]] [[1986]]) var [[Argentína|argentínskur]] [[rithöfundur]], [[skáld]], [[þýðandi]] og bókasafnsvörður. Borges er þekktastur fyrir [[smásaga|smásögur]] sínar og [[ljóð]]. Hann hafði mikinn áhuga enskum bókmenntum, þýskum og arabískum og einnig á íslenskum fornbókmenntum. Á efri árum kom hann nokkrum sinnum til Íslands. Hann lærði [[íslenska|íslensku]] upp á eigin spýtur og þýddi ''[[Gylfaginning]]u'' [[Snorri Sturluson|Snorra Sturlusonar]] á spænsku í samstarfi við konu sína, Maríu Kodama. Á legsteini hans stendur: ''Hann tekur sverðið Gram og leggur í meðal þeirra bert''. (úr [[Völsunga saga|Völsunga sögu]]). Jorge Luis Borges er grafinn í [[Genf]]. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=436375&pageSelected=2&lang=0 ''Öld í líki andartaks''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1999]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419602&pageSelected=0&lang=0 ''Um Borges á Íslandi''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1971]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=436407&pageSelected=3&lang=0 ''Leit Borges að fullkomnun''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2000]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=426846&pageSelected=0&lang=0 ''Borges í klefa númer 273''; grein í Morgunblaðinu 1986]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=421798&pageSelected=16&lang=0; ''Argentína - dauðadæmt land''; grein í Morgunblaðinu 1974]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=424719&pageSelected=22&lang=0 ''Ungur í anda''; grein í Morgunblaðinu 1982]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=422483&pageSelected=15&lang=0 ''Argentínskt skáld sem vitnar í Egil''; grein í Morgunblaðinu 1976]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} '''Verk Borges á netinu''' * [http://www.timarit.is/?issueID=418936&pageSelected=1&lang=0 ''Tvö ljóð eftir Jorge Luis Borges''; birtust í Lesbók Morgunblaðsins 1963]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=420182&pageSelected=1&lang=0 ''Þrjú ljóð eftir Jorge Luis Borges''; birtust í Lesbók Morgunblaðsins 1977]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435558&pageSelected=1&lang=0 ''Átta ljóð eftir Jorge Luis Borges''; birtust í Lesbók Morgunblaðsins 1987]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419602&pageSelected=2&lang=0 ''Fleygurinn''; smásaga eftir Borges; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1971]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419646&pageSelected=2&lang=0 ''Biðin''; smásaga eftir Borges; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1972]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435232&pageSelected=3&lang=0 ''Árið 991''; smásaga eftir Borges; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1981]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur|æviágrip}} {{fde|1899|1986|Borges, Jorge Luis}} [[Flokkur:Argentínskir rithöfundar|Borges, Jorge Luis]] akqpyzlz8ho6m1ag1inavm64cuazwky 0 56738 1952199 1381399 2026-03-27T20:49:41Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952199 wikitext text/x-wiki '''Húsráð''' eru [[ráð]] sem eru misvel til þess fallin að teljast til ráða. Sum húsráð eru þó þannig að þau eru reynsla [[kynslóð]]anna sem hafa fylgt ættum eða [[þjóð]]um mann fram af manni. Stundum er erfitt að gera upp á milli [[bábilja|bábilju]] og raunverulegra ráða, því sum húsráð eru það furðuleg að þau teljast frekar til fyndni en annars. En stundum fer allt saman, ráð, fyndni og virkni. Allt fer það þó auðvitað eftir hverju ráði fyrir sig og raunverulegum afleiðingum þess. == Nokkur húsráð == * Í [[Lækningabók handa alþýðu á Íslandi]] eptir J. Jónassen, sem út kom [[1884]], stendur: ''Mjög mörg húsráð eru til við blóðnösum, og gagna þau opt; þannig er eitt að láta kaldan vatnsdúk á milli fótanna á karlmanni''. * [[Heimkoma]], öðru nafni áma, var tíður kvilli fyrrum. Ánamaðkabakstur þótti gott ráð við henni. Hann var svo gerður, að tínd var hrúga af [[Ánamaðkur|ánamöðkum]], látin í smokk af sauðsvörtu eða gráu [[vaðmál]]i og þetta svo bundið við bólguna og látið sitja þrjár nætur. Þá átti að taka smokkinn og brenna hann með möðkunum að húsabaki. - Þetta húsráð er mjög gamalt, og er því vafalaust að nafnið ánamaðkur er afbökun, hann heitir að réttu lagi ámumaðkur, vegna þess að hann var notaður til þess að lækna ámuna. * Það að hella [[hvítvín]]i yfir þar sem [[rauðvín]] hefur farið í teppi telst til húsráða. Er þetta gert svo ekki myndist blettur. * Á tímum [[Hippókrates]]ar var það húsráð að mylja pílvíðarbörk og blanda við heitt vatn til að draga úr gigtarverk og hita. Þetta húsráð varð síðan grunnurinn að [[aspirín]]i. * [[Steinolía]] þótti áður fyrr ágætis meðal við brunasárum og frostbólgu á höndum og fótum. * Ef saltblettir hverfa ekki af leðurskóm má nudda blettina með sterku [[kaffi]] eða blanda saman hálfri teskeið af [[edik]]i og einum bolla af vatni og nudda blettina með þeim vökva. Látið þorna. * Gamansamt húsráð við [[Blóðnasir|blóðnösum]]: Láttu nefið slota vel ofan fyrir búkinn, uns hjartað stöðvast. <ref>[http://www.timarit.is/?issueID=434161&pageSelected=15&lang=0 Morgunblaðið 1996]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * Það er gott ráð að þvo gömul [[olíumálverk]] úr heitri mjólk, sem þurrkað er af, þegar í stað. * Munið að [[blómkál]] helst hvítt í suðu ef dálítið af hveiti er sett í vatnið. * Munið að [[mjólk]] brennur ekki við, ef maður sýður fyrst vatn í pottinum, áður en hún er soðin. * Það er gott húsráð til að ná [[salt]]i af skóm að þvo þá upp úr svörtu [[kaffi]]. Þá hverfur saltið með öllu. <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1279768 Salt jarðar; grein í Morgunblaðinu 1951]</ref> == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=418397&pageSelected=9&lang=0 ''Gömul húsráð''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1955] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305195217/http://timarit.is/?issueID=418397&pageSelected=9&lang=0 |date=2016-03-05 }} {{Stubbur}} [[Flokkur:Íslensk menning]] 0j4s3k8rek3crhzz9hhdsuxqcukwgz3 0 56770 1952324 1876110 2026-03-28T10:59:32Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952324 wikitext text/x-wiki '''Guðmundur Magnússon''' ([[12. febrúar]] [[1873]] – [[18. nóvember]] [[1918]]), þekktastur undir [[skáldaheiti]]nu '''''Jón Trausti''''', var [[Ísland|íslenskur]] [[rithöfundur]]. Þekktustu skáldsögur hans eru Halla og ''[[Heiðarbýlið]]'', ''[[Anna frá Stóruborg]]'' og ''[[Halla (skáldsaga)|Halla]]'', en auk þeirra skrifaði hann fjölmargar smásögur og styttri skáldsögur. [[Mynd:Ég ólst upp við sjóinn.jpg|thumb|Síða úr ljóðabók Jóns Trausta ''Íslandsvísum'', með ljóðinu ''Ég ólst upp við sjóinn'', myndskreyttu af Þórarni B. Þorlákssyni. Ljóðið fjallar um æskustöðvar Jóns Trausta á bænum Núpskötlu, sem er austan Rauðanúps.]] Jón Trausti er fæddur á Rifi á [[Melrakkaslétta|Melrakkasléttu]] og ólst upp í fátækt. Foreldrar hans voru í húsmennsku þegar hann fæddist en þau voru Magnús Magnússon frá Daðastöðum í [[Núpasveit]] og Guðbjörg Guðmundsdóttir frá Sigurðarstöðum á [[Slétta|Sléttu]]. Þau fluttu vorið [[1873]] að heiðarbýlinu Hrauntanga í [[Öxarfjarðarheiði]]. Faðir hans lést árið [[1877]] og var Jóni Trausta komið fyrir á bænum Skinnalóni þar sem hann dvaldist í fimm ár. Móðir hans giftist aftur og hóf búskap á jörðinni Núpskötlu við [[Rauðanúpur|Rauðanúp]]. Þangað fór Jón Trausti 10 ára gamall og var þar fram yfir fermingu. Eftir það var hann fyrst í vinnumennsku en hóf svo prentnám hjá [[Skafti Jósefsson|Skafta Jósefssyni]] ritstjóra blaðsins [[Austri|Austra]] á [[Seyðisfjörður|Seyðisfirði]]. Sumarið [[1895]] fór hann til [[Reykjavík|Reykjavíkur]] og var við prentstörf í [[Ísafoldarprentsmiðja|Ísafoldarprentsmiðju]]. Sumarið [[1896]] fór hann í ferðalag um [[Norðurland]] með [[Daniel Bruun]]. Jón Trausti fór svo til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] haustið [[1896]] og var þar í tvö ár í prentnámi. Sumarið [[1898]] kvæntist hann Guðrúnu Sigurðardóttur og flutti til [[Akureyri|Akureyrar]] en þau fluttu svo til Reykjavíkur árið [[1899]]. Þau áttu kjördótturina Mörtu Magnúsdóttur. Árið [[1899]] kom út fyrsta kvæðasafn hans, ''Heima og erlendis'', með ljóðum sem flest voru ort á Kaupmannahafnarárum hans. Bókin fékk ekki góða dóma. Árið [[1903]] kom út önnur ljóðabók hans, ''Íslandsvísur'', sem prýdd er myndum eftir hann sjálfan og [[Þórarinn B. Þorláksson]] listmálara. Í þeirri bók eru ljóðin ''Íslandsvísur'', sem hefst á ljóðlínunni ''Ég vil elska mitt land'', og ''Draumalandið'', en þau ljóð hafa orðið vinsæl sönglög. Séra [[Bjarni Þorsteinsson]] samdi lag við ''Íslandsvísur'' árið 1903. Jón Trausti lést úr [[spænska veikin|spænsku veikinni]] árið 1918. == Tenglar == {{wikiheimild|Höfundur:Jón Trausti|Jóni Trausta}} * [http://baekur.is/bok/000209618/Islandsvisur Guðmundur Magnússon (Jón Trausti), Íslandsvísur, 1903] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928203605/http://baekur.is/bok/000209618/Islandsvisur |date=2018-09-28 }} * [http://www.snerpa.is/net/sma/jontr.htm Jón Trausti - smásögur á Snerpa.is] * [http://www.snerpa.is/net/roman/roman.htm Jón Trausti - skáldsögur á Snerpa.is] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3273554 ''Skáldsagnahöfundurinn sem setti bækurnar sínar sjálfur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1939] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3302904 ''Karlssonur vinnur konungsríki''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3294427 ''Jón Trausti á vegamótum''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1971] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3294453 ''Jón Trausti á vegamótum''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1971] * [http://lestu.skolavefurinn.is/safn/Jon%20Trausti/index.html Jón Trausti (Skólavefurinn)] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1415911 Dagdraumar á Sléttu, Morgunblaðið, 249. tölublað - II (01.11.1970), Bls. 25-28] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3521801 Aðalgeir Kristjánsson, Í fótspor Jóns Trausta, Lesbók Morgunblaðsins, 22. desember (22.12.2001), Bls. 8-10] * [https://timarit.is/page/2274110?iabr=on Minningargrein um Guðmund Magnússon eftir Guðmund G. Hagalín, Landið - 48. tölublað (06.12.1918)] {{Stubbur|æviágrip}} {{fd|1873|1918}} [[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]] mun9rt6idumr5hpnuff89rcyjkfohb5 0 56778 1952244 1921019 2026-03-28T05:36:21Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952244 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill|Iðnó (aðgreining)}} [[Mynd:Tjörnin.jpg|thumbnail|Iðnó (hægra megin), Tjörnin og ráðhús Reykjavíkur.]] [[Mynd:Reykjavík from the Tjörn. (4558895506).jpg|thumb|Iðnó um 1900. Hægra megin við miðju.]] [[Mynd:Megas og Spilverkið í Iðnó -730x417pixel72kb.jpeg|thumb|[[Megas]] og [[Spilverk þjóðanna]] á leiksviðinu í Iðnó]] [[Mynd:W13a Meeting at Idno 0516.JPG|thumb|right|Opinn borgarafundur í Iðnó árið 2009.]] '''Iðnaðarmannahúsið''', oftast kallað '''Iðnó''', er [[veitingahús]] og [[samkomuhús]] sem stendur við [[Vonarstræti]] 3 í miðbæ [[Reykjavík]]ur. Þar var [[Leikfélag Reykjavíkur]] lengi til húsa. ==Saga== Húsið var reist á [[landfylling]]u í norðausturhorni [[Tjörnin|Tjarnarinnar]] [[1896]]. Fyrstu tvo áratugina var rekinn [[húsmæðraskóli]] á efri hæð hússins. Leikfélag Reykjavíkur hóf starfsemi sína í Iðnó með frumsýningu á tveimur dönskum gamanleikjum [[18. desember]] [[1897]] og hafði aðsetur í húsinu til ársins [[1989]] er það flutti í [[Borgarleikhúsið]]. [[Einar Pálsson trésmíðameistari]] teiknaði og byggði húsið. Einar sá einnig um byggingu á Búnaðarfélagshúsinu og Iðnskólanum gamla en þessi hús eru öll byggð í ný-klassískum stíl. Húsið var um árabið helsta samkomuhús Reykjavíkur. Þar var [[heimastjórn]] fagnað 1. febrúar 1904, sýning á lifandi myndum hófst þar árið 1903 og í húsinu var haldin veisla þegar [[Kristján 10.]] Danakonungur kom til Íslands árið 1921. Á fjórða og fimmta áratug tuttugustu aldar voru þar vinsælar revíusýningar. Salurinn rúmaði á fyrstu árunum 256 manns í sæti og voru tveir fremstu bekkirnir ætlaðir börnum og nefndir barnabekkir. [[Iðnaðarmannafélag Reykjavíkur]] átti húsið til 1918 og seldi það þá dönskum bakarameistara, Frantz Håkansson að nafni. Hann rak veitingasölu í Iðnó til 1929 en þá keypti [[Fulltrúaráð verkalýðsfélaganna]] húsið. Árið 1940 seldi Fulltrúaráðið húsið aftur hlutafélaginu [[Alþýðuhús Reykjavíkur|Alþýðuhúsi Reykjavíkur]]. Sú sala var tilkomin vegna klofnings [[Alþýðuflokkurinn|Alþýðuflokksins]] og mun hafa verið gjörningur til að hindra að húsið lenti í höndum pólítískra andstæðinga. Það urðu málaferli út af sölunni á Iðnó en Hæstiréttur dæmdi að hún skyldi standa óhögguð. === Iðnó endurgert og glerskáli byggður og rifinn === Þegar Leikfélagið flutti úr Iðnó 1989 var allt óráðið um framtíð hússins. [[Alþýðuleikhúsið]] setti þar upp tvær leiksýningar, skömmu áður en það leið undir lok. Á sérstökum hátíðarfundi við vígslu [[Ráðhús Reykjavíkur|Ráðhúss Reykjavíkur]] 1992 samþykkti [[borgarstjórn Reykjavíkur]] að kaupa Iðnó í félagi við nokkra aðila og gera húsið upp. Viðbyggingar frá 1930 og sjöunda áratugnum voru fjarlægðar og í staðinn var settur [[glerskáli]] með dökku [[gler]]i. Hann þótti ekki fara vel við húsið og var hann fjarlægður. Í maí 1998 tóku [[Leikfélag Íslands]] og [[Iðnó við Tjörnina]] við lyklavöldum. Frá 2001-2017 hafði [[Iðnó ehf]] undir forystu Margrétar Rósu Einarsdóttur umsjón með rekstri hússins. Rekstur Iðnó lá að mestu niðri í [[Covid-19]]-faraldrinum. [[Reykjavíkurborg]] gerði þó samkomulag við [[Listahátíð í Reykjavík]] um að taka yfir rekstur hússins sumarið 2020 og bjóða upp á dagskrá undir nafni Klúbbs Listahátíðar yfir sumarið<ref>{{Cite web|url=https://reykjavik.is/frettir/2020/listahatid-i-reykjavik-tekur-yfir-idno|title=Listahátíð í Reykjavík tekur yfir Iðnó {{!}} Reykjavik|date=2020-05-29|website=reykjavik.is|language=is|access-date=2025-06-21}}</ref>. Einhverjar samkomutakmarkanir voru í gildi en þó tókst að halda úti fjölbreyttri menningardagskrá í Iðnó nánast alla daga í júní og júlí. Snemma í ágúst þurfti að skella í lás aftur vegna samkomutakmarkana. Haustið 2021 tók Guðfinnur Karlsson athafnamaður við rekstrinum og lagði áherslu á veitingar og viðburði. <ref>[https://www.visir.is/g/20212157101d Iðnó verður hús fólksins] Vísir sótt 4/10 2021</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Sjá einnig == * [[Búnaðarfélagshúsið]] * [[Lækjargata 14a]] == Tenglar == * [http://www.idno.is Heimasíða Iðnó] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180104073508/http://www.idno.is/ |date=2018-01-04 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419623&pageSelected=1&lang=0 ''Leikhúsið Iðnó''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1972] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920160952/http://timarit.is/?issueID=419623&pageSelected=1&lang=0 |date=2019-09-20 }} *''[http://leikminjasafn.is/sagan/islensk-leikhus/idno/ Leikminjasafn Íslands - Iðnaðarmannahúsið (Iðnó) í Reykjavík] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190704051414/http://leikminjasafn.is/sagan/islensk-leikhus/idno/ |date=2019-07-04 }}'' {{stubbur|Reykjavík}} {{Friðuð hús í Reykjavík}} [[Flokkur:Miðborg Reykjavíkur]] [[Flokkur:Leikhús í Reykjavík]] [[Flokkur:Veitingastaðir í Reykjavík]] [[Flokkur:Hús í Reykjavík]] {{s|1896}} [[Flokkur:Síður sem þurfa hnit]] 6c6wth7yebyb5rt9gfkz7jao22z5au5 0 56879 1952255 1788381 2026-03-28T07:40:03Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952255 wikitext text/x-wiki '''Johan Ferdinand Aasberg''' ([[19. júní]] [[1858]] -22.11 1954 ?) var [[Danmörk|danskur]] [[skipstjóri]] sem sigldi hinum ýmsu skipum hins [[Sameinaða danska gufuskipafélagið|Sameinaða danska gufuskipafélags]] til og frá Danmörku og á strandsiglingum við [[Ísland]]. Aasberg fæddist í [[Stubbekjöbling]] í Danmörku. Hugur hans hneigðist snemma að sjómennsku og fór hann ungur í siglingar, fyrst sem háseti. Hann tók stýrimannapróf við ''Bogö Navigationsskole'' og að því loknu sigldi hann sem 2. og 1. stýrimaður á ýmsum seglskipum. Aasberg kom fyrst til Íslands árið [[1882]] með freigátunni ''Sjælland''. Árið [[1883]] gekk hann í þjónustu ''Sameinaða danska gufuskipafélagsins''. Hækkaði hann fljótt í tign og varð 2. stýrimaður [[1885]], 1. stýrimaður [[1889]] og skipstjóri[[1898]]. Íslandsferðir sínar hjá félaginu hóf Aasberg árið [[1890]] sem 1. stýrimaður á [[e.s. Laura]]. Árið [[1898]] fól félagið honum skipstjórn á [[e.s. Skálholt]], sem annaðist strandferðir hér við land. Treysti félagið engum betur en honum til þess að stjórna þeim erfiðu siglingum. Þrem árum seinna varð hann skipstjóri á e.s. Laura, þá skipstjóri á [[e.s. Botnia]] árið [[1909]], og loks skipstjóri á hinu nýja [[e.s. Island]], sem Sameinaða gufuskipafélagið lét byggja á stríðsárunum til Íslandsferða. Hóf það ferðir sínar hingað til lands seint á árinu [[1915]], og stjórnaði Aasbert því allt þangað til hann, árið [[1923]] varð að láta af skipstjórn fyrir aldurs sakir, 65 ára gamall. Fór hann allt í allt 233 ferðir hingað til lands. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=407865&pageSelected=5&lang=0 ''Aasberg skipstjóri áttræður í dag''; grein í Morgunblaðinu 1938]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur|æviágrip}} {{DEFAULTSORT:|Aasberg, Johan Ferdinand}} {{fe|1858|Aasberg, Johan Ferdinand}} [[Flokkur:Danskir skipstjórar|Aasberg, Johan Ferdinand]] 7q8lkwy8voq5wyf4o7so8itqyuiyssc 0 56887 1952307 760899 2026-03-28T10:19:34Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952307 wikitext text/x-wiki '''Jón Helgason''' ([[11. september]] [[1884]] – [[4. janúar]] [[1968]]) var [[Ísland|íslenskur]] stórkaupmaður í [[Kaupmannahöfn]]. Á yngri árum sínum var hann annálaður [[Glíma|glímukappi]]. Jón fæddist á Grund í [[Höfðahverfi]] í Suður-Þingaeyjarsýslu. Hann lærði skósmíði á [[Ísafjörður|Ísafirði]] og starfaði einnig inni í [[Ísafjarðardjúp|Djúpi]]. En úr Djúpinu lá leið hans aftur til [[Ísafjörður|Ísafjarðar]] og þaðan að tveimur árum liðnum til [[Akureyri|Akureyrar]] og [[Siglufjörður|Siglufjarðar]], þar sem hann stundaði [[síld]]arvinnu og verslunarstörf fram undir tvítugsaldur. Jón tók þátt í [[Íslandsglíman 1907|Íslandsglímunni 1907]] og var með 15 vinninga (jafn [[Fjalla-Bensi|Fjalla-Bensa]]), en fyrir ofan þá voru aðeins [[Jóhannes Jósefsson]] og [[Emil Tómasson]]. Hann réðst í för með Jóhannesi Jósefssyni, er hann fór í víking við fjórða mann. Frá Íslandi héldu þeir fjórmenningar á brott í desembermánuði [[1908]], eftir að Jón hafði verið þátttakandi í grísk-rómverskri kappglímu í [[Báruhúsið|Bárunni]] í [[Reykjavík]]. Upp úr þessu fór Jón til [[Rússland]]s og kenndi m.a. lögreglunni í [[Odessa|Odessu]] íslenska glímu. Þar giftist hann rússneskri aðalskonu sem hét ''Olga Olsofijeff'', en móðir hennar var frönsk greifadóttir, ''de Gramond''. Þegar Jón var búsettur í [[Sankti Pétursborg|Pétursborg]], var hann gerður að kennara í leikfimi og sundi við herforingjaskólann í borginni. Loks var hann skipaður í sex manna nefnd sem átti að hafa yfirumsjón með allri fimleikakennslu í ríki Rússakeisara. Jón var þegar hér var komið auðugur maður, en hann tapaði aleigu sinni í rússnesku byltingunni og kom snauður til Kaupmannahafnar árið [[1920]]. Þar hóf hann sundkennslu, fór á verslunarnámskeið og sneri sér síðan að verslun og verksmiðjurekstri. Á skömmum tíma tókst honum að verða efnalega sjálfstæður að nýju, og var síðan meðal auðugustu Íslendinga í Danmörku. Í Danmörku kvæntist hann íslenskri konu, [[Kristín Guðmundsdóttir|Kristínu Guðmundsdóttur]], listmálara. Þau eignuðust einn son, Björn Jónsson, sem var viðskiptafræðingur. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1391175 ''Jón Helgason, stórkaupmaður - minning''; grein í Morgunblaðinu 1968]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur|æviágrip}} {{fd|1884|1968}} [[Flokkur:Íslendingar]] 6n0ze8w4twag0ymjdacc17pjd9vldju 0 57250 1952194 1890009 2026-03-27T20:27:19Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952194 wikitext text/x-wiki '''Húmanistaflokkurinn''' (áður nefndur '''Flokkur mannsins''' til 1995) er [[Ísland|íslenskur]] [[stjórnmál]]aflokkur stofnaður [[25. júní]] [[1984]] að erlendri fyrirmynd ''Húmanistaflokka'' víða um heim. Meðal yfirlýstra stefnumála er „að setja manngildi ofar auðgildi“. Fyrsti formaður flokksins var Júlíus Valdimarsson og að stofnun flokksins komu félagasamtökin Samhygð. Flokkurinn bauð fram í alþingiskosningum [[Alþingiskosningar 1987|1987]], [[Alþingiskosningar 1991|1991]], [[Alþingiskosningar 1999|1999]], [[Alþingiskosningar 2013|2013]] og [[2016]]. Flokkurinn hefur einnig boðið fram til borgarstjórnar í Reykjavík árin 1986, 1990, 1998 og 2002. Flokkurinn stóð jafnframt að baki framboði [[Sigrún Þorsteinsdóttir|Sigrúnar Þorsteinsdóttur]] til [[Forseti Íslands|forseta Íslands]] árið [[Forsetakjör á Íslandi 1988|1988]].<ref name="KynningFacebook">{{H-vefur | url = https://www.facebook.com/pages/H%C3%BAmanistaflokkurinn/200634836628989?sk=info | titill = Um Húmanistaflokkinn | dags skoðað = 15-02-2013}}</ref> Þrátt fyrir að virkni sé enn í flokknum var listabókstafur flokksins gerður óvirkur árið 2017. Í [[Alþingiskosningar 2016|Alþingiskosningunum árið 2016]] hlaut flokkurinn fæst atkvæði í sögu lýðsveldisins þegar hann fékk 33 atkvæði sem færði honum 0,02% fylgi. == Heimild == {{heimildaskrá}} == Tenglar == * [http://methusalem.blog.is/blog/methusalem/ Blogg Metúsalems Þórissonar] * [http://www.timarit.is/?issueID=425728&pageSelected=21&lang=0 ''Samhygð stofnar „Flokk mannsins“''; grein í Morgunblaðinu 1984]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Íslenskir stjórnmálaflokkar]] {{s|1984}} 3ki4p4ohzv5nlnf77w8vrdhcebpk63x 0 57267 1952184 1929826 2026-03-27T19:54:43Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952184 wikitext text/x-wiki '''Hólaskóli''' var [[skóli]] sem var á biskupssetrinu á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum í Hjaltadal]] frá því snemma á 12. öld og til vors [[1802]], þó ekki óslitið. Hann var ásamt [[Skálholtsskóli|Skálholtsskóla]] helsta menntastofnun þjóðarinnar. Hlutverk hans var alla tíð fyrst og fremst að mennta menn til að gegna prestsembættum en fyrir suma var hann einnig undirbúningur undir framhaldsnám erlendis. == Upphafsár Hólaskóla == Fyrsti Hólabiskupinn, [[Jón Ögmundsson]], var vel menntaður, hafði alist upp hjá [[Ísleifur Gissurarson|Ísleifi biskupi Gissurarsyni]] og lært hjá honum, og hann stofnaði fljótlega skóla á Hólum – líklega um 1108 þótt oftast sé skólinn talinn hafa verið stofnaður 1106 þegar Jón var vígður. Skólinn var reistur í vestur frá kirkjudyrum og var hin vandaðasta smíð. Fyrsti skólameistarinn var Gísli Finnason frá Gautlandi og kenndi hann [[latína|latínu]]. Biskup launaði honum vel og hann var lengi við skólann. Annar kennari við skólann var frakkneskur, Rikinni prestur, og kenndi hann söng og versagjörð. Hann var, eins og segir í [[Jóns saga helga|Jóns sögu helga]], „svo glöggur í sönglist og minnugur, að hann kunni utanbókar allan söng á tólf mánuðum, bæði í dagtíðum og óttusöngum, með öruggri hljóðasetning og tónagrein.” Fjöldi merkra manna stundaði nám í skóla Jóns helga og þar var einnig stúlka sem hét [[Ingunn Arnórsdóttir]] af ætt [[Ásbirningar|Ásbirninga]], afasystir [[Kolbeinn Tumason|Kolbeins Tumasonar]]. „Var hún engum annarra síðri í bókmenntum, og kenndi mörgum grammaticam, og fræddi hvern er nema vildi; urðu því margir vel menntir undir hennar hendi. Hún rétti mjög latínubækur, svo að hún lét lesa fyrir sér, en hún sjálf saumaði, tefldi, eða vann aðrar hannyrðir”. == Slitrótt skólastarf == Víst er að skóli var á Hólum á meðan Jón lifði, til [[1121]], og líklegt að eftirmenn hans til [[1203]] hafi haldið við einhvers konar skóla, enda voru þeir margir mjög vel menntaðir sjálfir. Í tíð [[Guðmundur Arason|Guðmundar Arasonar]] hefur skólahald sennilega verið slitrótt, enda biskup sjálfur oft fjarverandi, brottrækur af staðnum eða erlendis. [[1218]] setti hann þó skóla á Hólum og hét skólameistarinn Þórður ufsi, en ekki leið á löngu þar til [[Arnór Tumason]] kom með mikið lið og rak biskup og allt hans lið í burtu, þar á meðal skólameistarann og sveinana. Næstu biskupar voru erlendir og óvíst að þeir hafi haldið skóla en í tíð [[Jörundur Þorsteinsson|Jörundar Þorsteinssonar]] var skóli á Hólum og var Óblauður Hallvarðsson þá skólameistari um tíma og svo [[Lárentíus Kálfsson]], síðar biskup. Eftirmaður Jörundar, [[Auðunn rauði]], hélt líka skóla, og eins Lárentíus þegar hann varð biskup. Skólameistarar sem vitað er um á þeim árum voru [[Egill Eyjólfsson]], síðar biskup, séra Jón Koðránsson og séra Ólafur Hjaltason. Séra Valþjófur kenndi söng á dögum Lárentíusar biskups. Egill Eyjólfsson biskup hélt líka skóla en Norðmennirnir [[Ormur Ásláksson]] og [[Jón skalli Eiríksson]] gerðu það ekki. Daninn [[Pétur Nikulásson]] hafði skóla og stýrði honum Böðvar djákni og seinna Hans nokkur, ''doctor decretorum''. Eftir [[Svartidauði|Svartadauða]] getur ekkert um skóla á Hólum og raunar varla fyrr en um [[siðaskipti]]; er alls óvíst að nokkurt eiginlegt skólahald hafi verið þótt biskupar hafi stundum tekið ungmenni og kennt þeim prestsverk og messusöng. Þeir voru þó ekki allir vel menntaðir sjálfir og [[Jón Arason]] mun til dæmis ekki hafa kunnað mikið í latínu. == Hólaskóli í lútherskum sið == Árið [[1552]] skipaði konungur [[Poul Huitfeldt|Páli Hvítfeld]] höfuðsmanni að koma hér á latínuskólum, bæði í Skálholti og á Hólum. Skyldi setja vel lærðan og guðhræddan skólameistara yfir hvorn skóla, svo og heyrara (kennara). 24 piltar voru í hvorum skóla um sig fyrst eftir siðbreytingu og skyldu þeir fá góðan mat og drykk eftir landsvenju, [[vaðmál]] til fata og hverjir tveir piltar saman rekkjuvoð annaðhvert ár. Eitt atriði var þó í fyrirmælum konungs sem Íslendingar treystu sér ekki til að fara eftir en það var að veita skólapiltum öl daglega. Skólinn átti líka að vera bæði vetur og sumar en eftir því var aldrei farið. Og á dögum [[Steinn Jónsson|Steins Jónssonar]] og [[Björn Þorleifsson biskup|Björns Þorleifssonar]] Hólabiskupa var svo þröngt í búi á biskupssetrinu að oft þurfti að slíta skóla um miðjan vetur og senda piltana heim því ekki var til nægur matur til að endast veturinn. Eftir því sem leið á 18. öldina varð hagur skólans æ verri og árið [[1799]] skipaði konungur nefnd sem átti að gera tillögur um úrbætur. Allir voru sammála um að flytja skólann frá Hólum en sumir vildu færa hann til [[Akureyri|Akureyrar]] og hafa áfram tvo latínuskóla í landinu. Það varð þó ofan á að leggja skólann niður og sameina hann [[Hólavallarskóli|Hólavallarskóla]], og var það gert 1802. Skömmu síðar flutti skólinn til [[Bessastaðaskóli|Bessastaða]]. == Síðustu Hólaskólamenn == Síðustu stúdentarnir voru útskrifaðir [[20. maí]] [[1802]]. Þeir voru þessir: [[Hallgrímur Scheving]], kennari á [[Bessastaðir|Bessastöðum]], Ólafur Þorleifsson, prestur á [[Kvíabekkur|Kvíabekk]], Hallgrímur Jónsson, djákni á [[Þingeyrar|Þingeyrum]], Páll Erlendsson prestur á [[Brúarland]]i og Baldvin Þorsteinsson, prestur á [[Upsir|Upsum]]. == Skólameistarar Hólaskóla eftir siðaskipti == Lengst af voru flestir skólameistararnir ungir - stundum kornungir - menntamenn af góðum ættum, oft nátengdir biskupunum, sem voru að bíða eftir að fá góð embætti. Þeir gegndu því sjaldnast starfinu nema örfá ár. * 1552-? [[Lárentíus (skólameistari á Hólum)|Lárentíus]], danskur, kom með [[Ólafur Hjaltason| Ólafi Hjaltasyni]] biskupi, en ekkert er vitað um hve lengi hann var eða hver tók við. * 1569 [[Marteinn (skólameistari á Hólum)|Marteinn]], danskur, var skólameistari á Hólum það ár en ekki er vitað hve lengi hann hafði verið. * 1569-1570 [[Guðbrandur Þorláksson]], síðar biskup. * 1571-1573 [[Jóhannes Gyllebrún]], sendur hingað af konungi, ekki meira um hann vitað. * 1573-1576 [[Sigurður Jónsson (skólameistari)|Sigurður Jónsson]], varð svo skólameistari í Skálholti. * 1576-1586 [[Bjarni Gamalíelsson]], frændi Guðbrands biskups, siðar prestur á [[Grenjaðarstaður|Grenjaðarstað]]. * 1586-1588 [[Oddur Einarsson]], síðar biskup í Skálholti. * 1588-1594 [[Arngrímur Jónsson lærði]]. [[Jón Einarsson (skólameistari)|Jón Einarsson]] skólameistari í Skálholti leysti hann af 1592-1594, á meðan hann var erlendis. * 1594-1595 [[Ólafur Jónsson (prestur á Miklabæ)|Ólafur Jónsson]], síðar kirkjuprestur á Hólum og síðast prestur á Miklabæ. * 1595-1603 [[Guðmundur Einarsson (prestur á Staðarstað)|Guðmundur Einarsson]], síðar prestur á [[Staðarstaður|Staðarstað]]. * 1603-1604 [[Páll Guðbrandsson]], sonur Guðbrands biskups, síðar sýslumaður í [[Húnaþing]]i. * 1604-1611 Ólafur Jónsson varð skólameistari öðru sinni og var jafnframt kirkjuprestur. * 1611-1619 [[Ólafur Ólafsson lærði karl]], frændi og fóstursonur Guðbrands biskups. Hann þótti nær óhæfur í embættið vegna þess hve illa menntaður hann var. *1619-1628 [[Þorlákur Skúlason]], síðar biskup. Hann var erlendis 1625-1626 og leysti [[Magnús Ólafsson (prestur í Laufási)|Magnús Ólafsson]], síðar prestur í Laufási, hann af á meðan. * 1628-1630 [[Vigfús Gíslason]], síðar skólameistari í Skálholti og seinna sýslumaður. Hann var aðeins tvítugur þegar hann varð skólameistari á Hólum. * 1630-1632 [[Jón Gissurarson]], áður skólameistari í Skálholti, seinna prestur í Múla. * 1632-1638 [[Vigfús Árnason (prestur á Hofi)|Vigfús Árnason]], seinna prestur á Hofi í Vopnafirði. * 1638-1644 [[Sigfús Egilsson]], seinna kirkjuprestur á Hólum. * 1644-1649 [[Runólfur Jónsson (skólameistari)|Runólfur Jónsson]], málvísindamaður og seinna skólameistari í Kristjánsstað. * 1649-1654 [[Þorsteinn Illugason]], síðar prestur á [[Vellir|Völlum]] í [[Svarfaðardalur|Svarfaðardal]]. * 1654-1656 [[Gísli Þorláksson]], sonur [[Þorlákur Skúlason|Þorláks Skúlasonar]] biskups. Varð skólameistari 22 ára og biskup 24 ára. * 1656-1659 [[Einar Þorsteinsson (f. 1633)|Einar Þorsteinsson]], síðar prestur í Múla og síðan biskup á Hólum. * 1659-1660 [[Skúli Þorláksson]], sonur Þorláks biskups og bróðir Gísla biskups, síðar prestur á Grenjaðarstað. * 1660-1663 [[Þórður Þorláksson]], bróðir Gísla og Skúla, síðar biskup í Skálholti. * 1663-1667 [[Gísli Vigfússon]], sonur [[Vigfús Gíslason|Vigfúsar Gíslasonar]] sýslumanns. * 1667-1673 [[Jón Bjarnason (prestur á Staðarbakka)|Jón Bjarnason]], síðar prestur á [[Staðarbakki|Staðarbakka]]. * 1673-1679 [[Þorsteinn Geirsson]], síðar prestur í Laufási. * 1679-1695 [[Egill Sigfússon]], síðar prestur í Glaumbæ. Latínuskáld gott. * 1695-1707 [[Jón Árnason (1665)|Jón Árnason]], síðar biskup í Skálholti. [[Jón Einarsson (d. 1707)|Jón Einarsson]], heyrari við skólann, fékk þá skólameistaraembættið en dó í [[Stórabóla|Stórubólu]] um haustið og tók aldrei við því. * 1707-1708 [[Þorleifur Skaftason]], síðar prestur í Múla, var settur skólameistari nokkra mánuði. * 1708-1711 [[Hallgrímur Jónsson Thorlacius]], síðar sýslumaður í Múlaþingi. Sagði af sér vegna barnsgetnaðar. * 1711-1713 [[Þorleifur Halldórsson]]. Var af fátæku fólki en frábærlega gáfaður og [[Jón Vídalín]] Skálholtsbiskup kostaði hann til mennta. Dó í árslok 1713. * 1713-1720 [[Snorri Jónsson (prestur á Helgafelli)|Snorri Jónsson]], bróðursonur [[Árni Magnússon|Árna Magnússonar]] prófessors, síðar prestur á Helgafelli. Vel lærður, guðfræðingur, málfræðingur, læknisfróður og skáld gott. * 1720-1723 [[Guðmundur Bergmann Steinsson]], sonur [[Steinn Jónsson|Steins Jónssonar]] biskups. Var drykkfelldur. Drukknaði á Skagafirði vorið 1723. * 1723-1724 [[Erlendur Magnússon]], áður skólameistari í Skálholti.Varð prestur í Odda en dó eftir fáeinar vikur í embætti. * 1724-1742 [[Sigurður Vigfússon Íslandströll]], síðar sýslumaður í Dalasýslu. Þótti fremur einfaldur og þótti lélegur skólameistari þótt hann væri lengur í því embætti en flestir aðrir, en var vel liðinn. Sagði af sér þegar [[Ludvig Harboe]] kom í eftirlitsferð sína. Stór maður og talinn sterkastur Íslendinga um sína daga. * 1742-1753 [[Gunnar Pálsson]], síðar prestur í [[Hjarðarholt]]i í Dölum. Þótti ágætlega lærður, góður kennari og gott skáld. * 1753-1755 [[Stefán Björnsson reiknimeistari|Stefán Björnsson]]. Hann var stirðlyndur og ósamvinnuþýður og [[Gísli Magnússon]] biskup svipti hann á endanum embætti. Fór hann þá til Kaupmannahafnar og lifði þar lengi í fátækt en fékk mikið orð fyrir lærdóm og kunnáttu í stærðfræði og stjörnufræði. * 1755-1785 [[Hálfdan Einarsson]] var skólameistari í 30 ár, lengur en nokkur annar, og þótti vel lærður og vitur og góður kennari. Hann samdi ýmsar bækur, meðal annars Bókmenntasögu Íslands. Hann var geðprúður maður en nokkuð drykkfelldur. * 1785-1788 [[Halldór Hjálmarsson]]. Hann hafði verið konrektor við skólann frá 1773. * 1788-1802 [[Páll Hjálmarsson]], bróðir Halldórs. Hann fór til Kaupmannahafnar 1801, þegar ákveðið var að leggja skólann niður, og reyndi að fá þeirri ákvörðun breytt en tókst ekki. Hann varð síðar prestur á Stað á Reykjanesi og var orðinn 62 ára þegar hann tók vígslu. == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2319041|titill=Saga latínuskóla á Íslandi til 1846. Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1893.}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=435946&pageSelected=0&lang=0 ''Um Hólaskóla hinn forna''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1994]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=416350&pageSelected=4&lang=0 ''Glettur í Hólaskóla''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1931]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Hólaskóli| ]] [[Flokkur:Íslenskir framhaldsskólar]] [[Flokkur:Íslenskar menntastofnanir]] [[Flokkur:Skagafjörður]] 4wm6smbwagkzqnyxmba2eny9n25eoxm 0 57686 1952280 1892404 2026-03-28T09:47:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 4 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952280 wikitext text/x-wiki {{um|íslensku jólasveinana|text= Sjá greinina [[Jólasveinninn]] fyrir alþjóðlegu jólapersónuna}} '''Íslensku jólasveinarnir''' eru jólavættir af [[Tröll|tröllakyni]] og voru upphaflega hafðir til að hræða börn dagana fyrir [[jól]]. Foreldrar þeirra eru [[Grýla]] og [[Leppalúði]] og er [[Jólakötturinn]] húsdýrið þeirra. Upprunalega voru þeir ekkert í líkingu við alþjóðlega [[Jólasveinn|jólasveininn]] eins og hann birtist í dag, síðskeggjaður, klæddur rauðum fötum og gefandi krökkum gjafir. En á 20. öldinni runnu þeir smámsaman saman við hann með tímanum og í dag eru þeir ekki sömu tröllin eins og þeim er upphaflega lýst. Hugmyndir um útlit jólasveinanna hafa verið breytilegar í gegnum aldirnar. Í fyrstu eru þeir taldir tröllum líkir. Þeim var svo lýst að þeir væru klofnir upp í háls, með klær fyrir fingur, kringlótta fætur og engar tær. Þeir voru sagðir illir að eðlisfari og líkastir púkum og lifa mest á blótsyrðum manna og óvönduðum munnsöfnuði. Þeir voru sagðir rógsamir og rángjarnir, einkum á börn. Síðar í nokkurnveginn mannsmynd en stórir, ljótir og luralegir.<ref name="Saga daganna">{{bókaheimild|höfundur=Árni Björnsson|titill=Saga daganna|ár=2000}}</ref> Smámsaman tóku þeir þó á sig nokkuð eðlilega mannsmynd og má telja líklegt að myndir [[Tryggvi Magnússon|Tryggva Magnússonar]] við jólsveinakvæði [[Jóhannes úr Kötlum|Jóhannesar úr Kötlum]] endurspegli nokkuð hugmyndir manna um þá á þessu síðasta skeiði. Upp úr aldamótum 1900 taka þeir hinsvegar smám saman að fá æ meiri svip af fyrirmynd hins alþjóðlega jólasveins, [[Heilagur Nikulás|heilögum Nikulási]], bæði hvað snertir útlit, klæðaburð og innræti. Þeir verða vinir barnanna, færa þeim gjafir, syngja fyrir þau og segja sögur sem þeir hefðu aldrei gert hér áður fyrr. Mun kaupmannastéttin beint eða óbeint hafa stuðlað mjög að þessu með því að nota þá í jólaauglýsingum að erlendri fyrirmynd. Þessi þróun hófst fyrst í bæjum, en miklu síðar í sveitum.<ref name="Saga daganna" /> ==Nöfn íslensku jólasveinanna== Í fyrstu útgáfu af Þjóðsögum Jóns Árnasonar koma nöfn jólasveinana fyrst fyrir á prenti. Jón hafði kringum [[1860]] fengið þrjár nafnarunur með heitum á jólasveinum. Ekki er alveg ljóst í hvaða röð hann fær þær, en hér eru þær nefndar eftir aldri heimildarmanna hans. Hinn elsti þeirra er síra Páll Jónsson, fæddur [[1812]] og alinn upp fram yfir tvítugt vestur í [[Dalirnir|Dölum]], en hafði verið prestur norður í [[Eyjafjörður|Eyjafirði]] í næstum 20 ár, á [[Myrká]] og Völlum í [[Svarfaðardalur|Svarfaðardal]], þegar hann sendi Jóni þessi 13 nöfn: ''Stekkjarstaur, Giljagaur, Stúfur, Þvörusleikir, Pottasleikir, Askasleikir, Hurðaskellir, Skyrgámur, Bjúgnakrækir, Gluggagægir, Gáttaþefur, Ketkrókur, Kertasníkir.'' Jón Árnason gat sem kunnugt er ekki birt nema um það bil helming þess efnis, sem honum hafði borist, í fyrstu útgáfu þjóðsagnanna, og af nöfnum jólasveina valdi hann til þess romsu frá síra Páli Jónssyni, sem af þeim sökum hafa síðan yfirleitt verið talin hin einu réttu jólasveinanöfn. Tvö þessara nafna, ''Giljagaur'' og ''Stekkjarstaur'', koma fyrir í fyrrnefndu Grýlukvæði frá 18. öld, en þar eru þeir ekki kallaðir jólasveinar. Giljagaur er þar sagður vera bróðir Grýlu, og Stekkjarstaur er einungis sagður vera einn af ''Grýlu hyski'' og ''grimmur við unga sveina''. Næstur að aldri er síra Jón Norðmann á Barði í Fljótum, f. [[1820]] og alinn upp í [[Skagafjörður|Skagafirði]] vestan Vatna. Hann segir að jólasveinar séu 9 talsins, en tilgreinir samt ekki nema 8 nöfn. Þrjú þeirra koma fyrir í þulu síra Páls: ''Pottasleikir, Gluggagægir og Gáttaþefur,'' en auk þeirra hefur hann þessi nöfn: ''Pönnuskuggi, Guttormur, Bandaleysir, Lampaskuggi, Klettaskora.'' Þessi nöfn sáust ekki á prenti fyrr en í riti [[Jón Norðmann|Jóns Norðmanns]], [[Allrahanda]] árið [[1946]]. Þriðju nafnarununa fékk Jón Árnason frá Guðmundi Gísla Sigurðssyni, sem var fæddur [[1835]] og ólst upp á Stað í [[Steingrímsfjörður|Steingrímsfirði]], og varð síðar aðstoðarprestur föður síns þar. Þulan var í tveim gerðum eftir tveim heimildamönnum Guðmundar Gísla. Í annarri voru nöfnin 13, en í hinni 14. Þær eru mjög áþekkar, þótt nokkur afbrigði séu nema þrjú seinustu nöfnin. Upptalningin er svona, með tilbrigðunum: ''Tífill eða Tífall, Tútur, Baggi, Lútur eða Hnútur, Rauður, Redda, Steingrímur, Sledda, Bjálminn eða Bjálfinn sjálfur, Bjálmans eða Bjálfans barnið, Lækjaræsir, Litli-Pungur, Örvadrumbur.'' Hin runan hefur í stað þriggja síðustu nafnanna þessi nöfn: ''Bitahængir, Froðusleikir, Syrjusleikir.'' Loks er fjórtánda nafnið, hinn alkunni ''Gluggagægir''. Þessi nöfn sáust samt ekki á prenti fyrr en í hinni nýju útgáfu Þjóðsagna Jóns Árnasonar árið [[1958]] (III:284-285). Orðið jólasveinn gerir ótvírætt ráð fyrir að þessir náungar séu karlkyns. Samt koma fyrir nöfn sem virðast eiga við kvenkyns verur. Í gamalli þulu úr [[Steingrímsfjörður|Steingrímsfirði]] eru bæði ''Redda'' og ''Sledda'', og í þjóðarsál [[Ríkisútvarpið|Ríkisútvarpsins]] í desember árið 1990 uppgötvuðust tvær vestfirskar jólakellingar, ''Flotsokka'' úr [[Dýrafjörður|Dýrafirði]] og ''Flotnös'' úr [[Önundarfjörður|Önundarfirði]]. Báðar stálu floti fyrir jólin, önnur í sokk, sem einhver hafði ekki lokið við að prjóna, en hin í nösina á sér. Algengast er í þjóðsögum að telja þá sveina annaðhvort 9 eða 13. En alltaf komu þeir hver á eftir öðrum, einn á dag og sá síðasti á [[Aðfangadagur|aðfangadag]]. Síðan hurfu þeir einn á eftir öðrum aftur til fjalla, sá fyrsti á [[Jóladagur|jóladag]]. Líklega hefur talan 13 fest sig í sessi sökum þess að þá fór sá síðasti til fjalla á síðasta degi jóla, [[Þrettándinn|þrettándanum]]. ==Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum== Það er ekki fyrr en með ljóðinu „Jólasveinarnir“ í bókinni ''[[Jólin koma]]'' sem Jóhannes úr Kötlum kemur jólasveinahefð nútíma íslendinga í fastar skorður. Samkvæmt þessari hefð eru jólasveinarnir þrettán, heita og koma til manna í þessari röð: # [[Stekkjarstaur]] kemur [[12. desember]]. # [[Giljagaur]] kemur [[13. desember]]. # [[Stúfur]] kemur [[14. desember]]. # [[Þvörusleikir]] kemur [[15. desember]]. # [[Pottaskefill]] kemur [[16. desember]], almennt kallaður [[Pottasleikir]] # [[Askasleikir]] kemur [[17. desember]]. # [[Hurðaskellir]] kemur [[18. desember]]. # [[Skyrjarmur]] kemur [[19. desember]], almennt kallaður [[Skyrgámur]] # [[Bjúgnakrækir]] kemur [[20. desember]]. # [[Gluggagægir]] kemur [[21. desember]]. # [[Gáttaþefur]] kemur [[22. desember]]. # [[Ketkrókur]] kemur á [[Þorláksmessa|Þorláksmessu]], [[23. desember]]. # [[Kertasníkir]] kemur á [[Aðfangadagur|aðfangadag]], [[24. desember]]. [[Heimferð Íslensku jólasveinanna]] eftir Aðfangadag, samkvæmt kvæði Jóhannesar úr Kötlum, Jólasveinarnir. Jóhannes notar sömu nöfnin og birtust í þjóðsögunum 70 árum áður, þó með þeirri undantekningu, að hann setur ''Hurðaskelli'' í staðinn fyrir ''Faldafeyki'', og þannig hafa hin hálfopinberu jólasveinanöfn verið þekktust síðan. Jóhannes notar líka afbrigðið ''Pottaskefill'' fyrir ''Pottasleiki'', og auk þess notar hann afbrigðið ''Skyrjarmur'' fyrir ''Skyrgám''. Hvorugt þessara afbrigða hefur þó náð fótfestu í jólatilstandinu. Þessi afbrigði benda hinsvegar til þess, að Jóhannes hafi ekki endilega haft Þjóðsögur Jóns Árnasonar fyrir framan sig, þegar hann orti vísurnar, heldur farið eftir því, sem hann lærði ungur vestur í Dölum. Og því kynnu þeir síra Páll á Myrká að hafa lært þuluna á sömu slóðum. == Heimildir == <references/> == Tengt efni == * [http://www.arnastofnun.is/page/arnastofnun_nafn_nefnir_AB ''Nöfn jólasveina'' eftir Árna Björnsson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120211064723/http://www.arnastofnun.is/page/arnastofnun_nafn_nefnir_AB |date=2012-02-11 }} == Tenglar == * [http://rafhladan.is/handle/10802/606 Árni Björnsson, Nöfn jólasveina (Rafhlaðan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306053107/http://rafhladan.is/handle/10802/606 |date=2016-03-06 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1584833 ''Luralegar mannætur eða rauðklæddir hvítskeggjaðir karlar''; viðtal við Árna Björnsson; birtist í Morgunblaðinu 1983]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2709464 ''Jólasveinarnir''; grein í Degi 1994]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3286538 ''Jólasveinar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1953]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3286538 ''Jólasveinar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1960]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3926475 ''Ekki bara einn og átta''; grein í Fréttablaðinu 2006] [[Flokkur:Jól á Íslandi]] [[Flokkur:Íslenskir jólavættir]] [[Flokkur:Jólasveinar]] [[Flokkur:Íslensku jólasveinarnir]] [[Flokkur:Íslenskir jólasiðir]] [[Flokkur:Jólasiðir]] 6b6l3v4gaxywsk9ilxl6ajyy7r7zw66 0 57801 1952257 1535192 2026-03-28T07:47:39Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952257 wikitext text/x-wiki '''Johannes Erhardt Böggild''' ([[28. mars]] [[1878]] – [[23. nóvember]] [[1929]]) var fyrsti [[sendiherra]] [[Danmörk|Dana]] hér á landi. Faðir hans var ''Börge Thorlacius Böggild'', bankastjóri, sem kominn var af íslenskum ættum í móðurkyn. Þegar [[Sambandslögin]] voru gengin í gildi og Danir áttu að skipa sendiherra hér, varð Böggild fyrir valinu. Hann var þá aðalkonsúll þeirra í [[London]]. Böggild kom hingað í ágúst [[1919]] og tók þá við embætti sínu. Var hann svo hér í rúm fjögur ár, en þá var hann gerður að sendiherra í [[Kanada]] og fluttist þangað [[1924]]. Hann fékk Stórriddarakross [[Fálkaorðan|Fálkaorðunnar]] árið [[1921]]. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=417999&pageSelected=0&lang=0 ''Fyrsti sendiherra á Íslandi''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1950]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{stubbur|æviágrip}} {{DEFAULTSORT:Boggild, Johann Erhardt}} [[Flokkur:Danir]] {{fd|1878|1929}} bi9exq5e9eear2w5vkfej9w1o27kk76 0 58233 1952195 1571297 2026-03-27T20:31:35Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952195 wikitext text/x-wiki {{hnit|64|7|53.1|N|21|53|51.3|W|region:IS|display=title}} '''Hús verslunarinnar''' er bygging nálægt [[Kringlan|Kringlunni]] og við gatnamót [[Miklabraut|Miklubrautar]] og [[Kringlumýrarbraut]]ar í [[Reykjavík]] þar sem ýmis félög tengd [[viðskipti|viðskiptum]] á Íslandi hafa verið með rekstur. [[FÍS]] (Félag íslenskra stórkaupmanna) og [[VR]] (Verslunarmannafélag Reykjavíkur). Byggingameistari hússins var Kristinn Sveinsson. Fyrsta skóflustunga að húsinu var tekin [[1976]] og fyrstu skrifstofurnar teknar í notkun sumarið [[1982]]<ref>{{Cite web |url=http://www.timarit.is/?issueID=424774&pageSelected=15&lang=0 |title=„„Hjarta“ verslunarinnar byrjað að slá í Kringlumýrinni“, ''Morgunblaðið'', 30. júlí, 1982, s. 16-17. |access-date=2007-12-19 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305200913/http://timarit.is/?issueID=424774&pageSelected=15&lang=0 |url-status=dead }}</ref> Skammt frá Húsi verslunarinnar eru [[Kringlan]] og [[Borgarleikhúsið]]. ==Tilvísanir== <div class="references-small"> <references /> </div> [[Flokkur:Byggingar í Reykjavík]] [[Flokkur:Efnahagur Íslands]] 6oj84mygl37zg7aetreiirgnky1a6ol 0 58349 1952207 1774347 2026-03-27T21:27:55Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952207 wikitext text/x-wiki '''Indriði Einarsson''' ([[29. apríl]] [[1851]] – [[1939]]) var frumherji í íslenskri [[leikrit]]agerð og menntaður [[hagfræði]]ngur. Hann fæddist og ólst upp á Húsabakka í [[Skagafjörður|Skagafirði]]. Móðir hans Euphemia var dóttir [[Gísli Konráðsson|Gísla Konráðssonar]] og faðir hans Einar var prestsonur frá [[Glaumbær|Glaumbæ]] í Skagafirði. Amma Indriða í föðurætt var systir [[Reynistaðabræður|Reynistaðabræðra]]. Indriði var fyrsti Íslendingur sem lauk prófi í [[hagfræði]] og var endurskoðandi landsreikninganna um langt skeið, uns hann gerðist skrifstofustjóri í [[fjármálaráðuneyti]]nu. Hann var leikritaskáld og frægustu leikverk hans eru [[Nýjársnóttin]] (útg. [[1907]]), [[Dansinn í Hruna]] og [[Hellismenn]]. Indriði [[Þýðing|þýddi]] einnig [[Vetrarævintýri]] eftir [[William Shakespeare]] (óútgefið leikhandrit) og [[Víkingarnir á Hálogalandi|Víkingana á Hálogalandi]], eftir [[Henrik Ibsen]] (en leikritið þýddi hann með [[Eggert Ó. Briem]]) (útg. [[1892]]). Hann kom að stofnun [[Leikfélag Reykjavíkur|Leikfélags Reykjavíkur]] árið [[1897]]. Árið [[1936]] gaf hann út endurminningar sínar, sem nefndust: ''Sjeð og lifað: endurminningar''. Hann lést þremur árum síðar. Hann var þingmaður [[Vestmannaeyjar|Vestmanneyinga]] frá [[1890]] til [[1891]]. Indriði var oft gestur [[Jón Sigurðsson (forseti)|Jóns Sigurðssonar]] á heimili hans í [[Kaupmannahöfn]]. Indriði var giftur Mörtu Guðjohnsen og átti með henni sex dætur: Eufemíu, Emilíu, Guðrúnu, Mörtu, Láru og Ingibjörgu; og tvo syni, Einar og Gunnar, sem tóku upp eftirnafnið Viðar. Einar var faðir [[Jórunn Viðar|Jórunnar Viðar]], tónskálds, en lést ungur að árum. Gunnar Viðar varð bankastjóri [[Landsbanki Íslands|Landsbanka Íslands]]. Ingibjörg giftist [[Ólafur Thors|Ólafi Thors]], sem varð [[forsætisráðherra]] Íslands. == Leikverk == ''Nýársnóttin'' (1871; endurskrifað fyrir sýningu Leikfélags Reykjavíkur 1907) ''Hellismenn'' (1873) ''Sverð og bagall'' (1899) ''Skipið sekkur'' (1903) ''Stúlkan frá Tungu'' (1909) ''Dansinn í Hruna'' (1925) ''Síðasti víkingurinn'' (1936) == Tenglar == * [http://www.leikminjasafn.is/leiksaga/lmindein.html Indriði Einarsson (Leikminjasafn Íslands)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150303003944/http://www.leikminjasafn.is/leiksaga/lmindein.html |date=2015-03-03 }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3279631 ''Hann lifði í öðrum heimi en flestir aðrir''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1951 ] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000539278 Peningar. Grein eftir Indriða Einarsson frá 1890] * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3270972 ''Á Jólum hjá Jóni Sigurðssyni''; grein eftir Indriða í Lesbók Morgunblaðsins 1933]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur|Æviágrip}} [[Flokkur:Íslensk skáld]] [[Flokkur:Íslenskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Reynistaðarætt]] {{fd|1851|1939}} [[Flokkur:Íslensk leikskáld]] e459xiwngqc5izw4j0fik7tdbjtrtv7 0 59941 1952242 1931154 2026-03-28T05:13:54Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952242 wikitext text/x-wiki [[Mynd:IKBrunelChains.jpg|thumb|200px|Brunel fyrir sjósetningu ''[[Great Eastern]]'' árið 1857.]] '''Isambard Kingdom Brunel''' ([[9. apríl]] [[1806]] – [[15. september]] [[1859]]) var [[England|enskur]] [[verkfræði]]ngur. Er hann þekktastur fyrir að hafa verið einn helsti hugmyndasmiðurinn að [[Great Western-járnbraut]]inni og mörgum frægustu [[gufuskip]]um síns tíma, eins og t.d. [[SS Great Britain|SS ''Great Britain'']] sem var fyrsta [[Skrúfa|skrúfuknúna]] skipið. Hann vann að verkfræðiþætti margra mikilvægra [[brú]]a sem áttu eftir að gjörbylta almenningssamgöngum og nútíma verkfræði. Hann átti margar byltingakenndar nýjungar í verkfræðinni eins og t.d. þegar hann vann að fyrstu göngunum sem lágu undir skipgengnar [[Á (landform)|ár]]. Brunel var slæmur heilsu í mörg ár. Hann átti við [[nýra|nýrnavandamál]] að stríða og 53 ára fékk hann [[heilablóðfall]]. Hann reykti 40 vindla á hverjum degi og svaf aðeins fjóra klukkustundir á sólarhring. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=418355&pageSelected=5&lang=0 ''Austri hinn mikli''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1954]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{stubbur|england}} {{fd|1806|1859}} {{DEFAULTSORT:Brunel, Isambard Kingdom}} [[Flokkur:Breskir verkfræðingar]] d4x4sx9wikehdqs1d0nksy9wo0i4vne 0 60897 1952277 1861948 2026-03-28T09:46:27Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1952277 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = Gulrófa | image = Rootveg rutabaga.jpg | image_width = 250px | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Krossblómabálkur]] (''Brassicales'') | familia = [[Krossblómaætt]] (''Brassicaceae'') | genus = [[Kál]] (''Brassica'') | species = '''''B. napobrassica''''' | binomial = ''Brassica napobrassica'' | binomial_authority = [[Philip Miller|Mill.]] }} '''Gulrófa''' (eða '''rófa''') ([[fræðiheiti]]: ''Brassica napobrassica'' eða ''Brassica napus'' var. napobrassica) er [[tvíær]] [[rótarávöxtur]] af [[krossblómaætt]] sem upphaflega var kynblendingur [[hvítkál]]s og [[næpa|næpu]]. [[Lauf]] rófunar eru vel æt en sjaldan nýtt, enam helst sem skepnufóður. Gulrófan er stundum kölluð „[[appelsína]] norðursins“ vegna hins háa [[C-vítamín]]s innihalds hennar. ==Saga== Gulrófan er upprunnin í [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] og barst frá [[Svíþjóð]] til [[Bretland]]s og [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] þar sem hún er líka þekkt sem „Svíi“ (''Swede'') eða „sænsk næpa“ (''Swedish turnip''). Á [[Ísland]]i er hennar fyrst getið í ræktun í byrjun [[19. öldin|19. aldar]]. Hún fékk á sig slæmt orð sem neyðarfæða „gulrófuveturinn“ (''Steckrübenwinter'') [[1916]]-[[1917]] í [[Þýskaland]]i þar sem bæði [[korn]]- og [[kartafla|kartöfluuppskeran]] höfðu brugðist vegna [[Fyrri heimsstyrjöldin|stríðsins]] og margar fjölskyldur þurftu að lifa nánast eingöngu á gulrófum. Af þessum sökum döluðu vinsælir gulrófunnar sem mannamatar á meginlandi Evrópu, en hún er ennþá mikið ræktuð sem skepnufóður. ===Á Íslandi=== Eftir að Íslendingar hófu rófnarækt, varð hún fljótlega vinsæl og hér hafa mörg [[yrki]] rófna verið ræktuð og með ýmsum árangri, en venjulega er fremur auðvelt að rækta rófur og uppskeran mikil samanborið við aðra rótarávexti. Snemma á 20. öld barst [[kálfluga]]n til landsins, og hún stórspillti rófnarækt, þannig að kartöflurnar tóku fyrsta sætið af rófunum. ''Sandvíkurrófa'' er íslenskt yrki, ræktað út frá ''kálfafellsrófu'', og hefur lengi notið vinsælda í íslenskri rófnarækt. Hún er kennd við Stóru-Sandvík á Kaldaðarnesi, þar sem fræmæðurnar eru ræktaðar. ==Matreiðsla== Gulrófur eru ætar hráar. Einnig er þó hægt að matreiða þær, og þá er gjarnan búið til úr þeim mauk, rófustappa, eða þær soðnar í [[súpa|súpur]] eins og [[íslensk kjötsúpa|íslenska kjötsúpu]] og baunasúpu. == Tenglar == {{Wikiorðabók|gulrófa}}{{commonscat|Brassica napus subsp. rapifera|gulrófu}}* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3578261 ''Gulrófan''; grein í Heimilistíminn 1975] {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Krossblómaætt]] [[Flokkur:Rótargrænmeti]] jjxyir6qcx6f3mawyjh3pu8cua78l5w 0 61584 1952319 1698045 2026-03-28T10:52:55Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952319 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Eldhraun 1.jpg|thumbnail|300px|Skaftáreldahraun]] '''Jón Steingrímsson''' (fæddur á [[Þverá (Blönduhlíð)|Þverá]] í [[Blönduhlíð]] [[10. september]] [[1728]] – dáinn á [[Prestsbakki (á Síðu)|Prestsbakka]] á [[Síða|Síðu]] [[11. ágúst]] [[1791]]), kallaður '''eldklerkur''', var [[prestur]], [[læknir]] og [[náttúrufræði]]ngur. Þjónaði á Prestsbakka (við [[Kirkjubæjarklaustur]]) á tímum [[Skaftáreldar|Skaftárelda]] og síðar [[móðuharðindi|móðuharðinda]]. Foreldrar Jóns voru Steingrímur Jónsson og Sigríður Hjálmarsdóttir. Faðir Jóns dó þegar hann var á tíunda ári og þar sem móðir hans var efnalítil voru litlar líkur á að drengurinn kæmist til mennta en þegar [[Ludvig Harboe]] og [[Jón Þorkelsson Thorcillius]] fóru um landið, meðal annars til að kanna menntun, vakti Jón athygli þeirra vegna kunnáttu sinnar og eftir inntökupróf vorið [[1744]] var hann tekinn inn í [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]] og tóku þeir Harboe og Jón Þorkelsson að sér að greiða skólagjöld fyrir hann fyrsta veturinn en síðan fékk hann [[skólaölmusa|skólaölmusu]]. Jón lauk stúdentsprófi 1750 og varð síðan djákni og ráðsmaður á [[Reynistaður|Reynistað]]. Þar giftist hann [[1753]] ekkju Jóns Vigfússonar klausturhaldara á Reynistað, Þórunni Hannesdóttur Scheving (1718 - 1784), dótturdóttur [[Steinn Jónsson|Steins Jónssonar]] biskups. Þau fluttu að [[Frostastaðir|Frostastöðum]] í [[Blönduhlíð]] sama ár. Þau eignuðust saman fimm dætur, Sigríði, Jórunni, Guðnýju, Katrínu og Helgu, en Þórunn átti líka þrjú börn úr fyrra hjónabandi, Vigfús, Karitas og Jón. Þau ólust upp hjá Jóni og móður sinni og átti Jón eftir að reynast þeim erfiður síðar. Þórunn átti jarðir suður í [[Mýrdalur|Mýrdal]] og ákváðu þau að flytja þangað. Haustið [[1755]] flutti Jón að Hellum í [[Reynishverfi]] og bjó þar í helli ásamt bróður sínum um veturinn en eiginkona hans kom ekki fyrr en vorið eftir þar sem hún átti von á barni. Á leiðinni suður urðu þeir bræður vitni að upphafi [[Kötlugos]]sins [[1755]], sem var mesta Kötlugos á sögulegum tíma. Þá hefur hann líklega fengið áhuga á eldgosum og hann skráði meðal annars sögu Kötlugosa frá landnámi til 1311. Jón bjó á Hellnum í fimm ár og búnaðist vel, var formaður á árabát og þótti fiskinn. Hann var svo vígður til prests, fyrst í [[Sólheimaþing]]um og bjó á Felli og árið [[1778]] fékk hann [[Kirkjubæjarklaustur]]sprestakall og bjó á Prestbakka á Síðu. Um leið varð hann prófastur í [[Vestur-Skaftafellssýsla|Vestur-Skaftafellssýslu]]. Á Prestbakka var hann þegar [[Skaftáreldar]] hófust árið [[1783]] og flúði aldrei þaðan, heldur var allan tímann í miðju hörmunganna og eru rit hans helstu heimildir um eldana, en hann skrifaði strax skýrslur um ástandið og árið [[1788]] samdi hann yfirlitsritið ''Fullkomið skrif um Síðueld'', sem yfirleitt er kallað [[Eldritið]]. Jón varð frægur fyrir ''[[Eldmessan|eldmessu]]'' sína ([[20. júlí]] [[1783]]), sem talin var hafa valdið því að [[hraun]]straumur stöðvaðist áður en hann eyddi byggð og mjög fór að draga úr [[eldgos|gosi]]. Þórunn kona Jóns dó árið [[1784]] og [[1787]] kvæntist hann seinni konu sinni, Margréti Sigurðardóttur, en þau voru barnlaus. Jón Steingrímsson var starfandi prestur allt til æviloka árið [[1791]]. Hann skrifaði [[ævisaga|ævisögu]] sína sem þó var ekki ætluð til útgáfu, heldur var hún hugsuð fyrir dætur hans og afkomendur þeirra og er að hluta [[varnarrit]] og merk heimild um [[18. öld]]. Litlu munaði að hún glataðist því að systursonur hans fékk ritið lánað með því skilyrði að hann brenndi það þegar hann hefði lokið lestrinum en það stóð hann ekki við og því varðveittist ævisagan. Hún var fyrst gefin út 1913 og hefur komið í nokkrum útgáfum síðan. Jón var vel menntaður og hafði áhuga á mörgu, meðal annars á [[læknisfræði]] og stundaði lækningar, skar meðal annars [[æxli]] af manni, og skildi eftir sig handrit að lækningabókum. Hann var líka áhugasamur um framfarir í landbúnaði og var verðlaunaður af konungi fyrir garðhleðslu. [[Kapella]]n á Kirkjubæjarklaustri, sem var vígð árið [[1974]], er helguð minningu Jóns. == Peningapakkamálið == Stuttu eftir að Skaftáreldum lauk í febrúar 1784 ferðaðist Jón fótgangandi vestur frá heimili sínu að Prestbakka. Fyrst kom hann við í Skálholti og hitti [[Finnur Jónsson (biskup)|Finn Jónsson]] biskup, en fór þaðan á Bessastaði og hitti Lauritz Thodal stiftamtmann. Tilgangur ferðar Jóns var að fá styrk til þess að geta haldist við búskap yfir sumarið og komandi vetur. Á Bessastöðum fékk Jón peninga fyrir sig sjálfan, 60 ríkisdali, en auk þeirra 600 ríkisdali í reiðufé í innsigluðum pakka sem honum var falið að flytja til Lýðs Guðmundssonar sýslumanns í Vestur-Skaftafellssýslu. En Lýður átti að nota þá til þess að kaupa búfénað úr nærliggjandi sveitum fyrir þá bændur sem hefðu orðið fyrir skaða af eldgosinu. Á leiðinni opnaði Jón pakkann í félagi við annan mann, Sigurð Ólafsson klausturhaldara Kirkjubæjarklausturs, og deildi út fé til bænda sem hann mætti á leiðinni, auk þess sem hann skammtaði sér úr pakkanum sjálfur. Fyrir þetta var Jón kærður af stiftamtmanni til rentukammers í Kaupmannahöfn og þurfti á endanum að borga sekt og biðjast opinberlega afsökunar. Jón taldi aðra embættismenn hafa komið illa fram við sig í þessu máli og mun það vera að stórum hluta ástæða þess að hann hóf ritun sjálfsævisögu sinnar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Jón Steingrímsson og útdeiling styrkfjár sumarið 1784|höfundur=Jón Kristinn Einarsson}}</ref> == Glefsur úr Eldriti == {{tilvitnun2|Áður en þessi landplága og jarðeldur yfir féll voru mikil landgæði og árgæzka, þó yfir tæki það síðasta árið, því í undanfarin nokkur ár hafði ei verið þvílík blómgan og ávöxtur á öllum með spökustu veðráttu til lands og sjávar.}} {{tilvitnun2|En hvílíkt stjórnarleysi, andvara- og iðrunarleysi hér í Vestri-Skaftafellssýslu var um þann tíma, sérdeilis í þessu Kirkjubæjar- eður Kleifarþinglagi, hjá allmörgum, er sorglegra til frásagnar, en ég geti þar orðum eytt að. Hér lifðu menn í sælgæti matar og drykkjar, sumir orðnir svo matvandir, einkanlegast þjónustufólk, húsgangslýður og letningjar, að ei vildu nema þá allra beztu og krydduðu fæðu, drykkjuskapur og tóbakssvall fór að sama lagi, að á einu ári upp gekk hér í gildi, heimboð og þess kyns brennivín upp á 4000 fiska.}} ==Tenglar== * {{vefheimild|url=http://www.laeknabladid.is/2006/12/nr/2600|titill=Örn Bjarnason: Séra Jón Steingrímsson, líf hans og lækningar. Læknablaðið, 12. tbl. 2006.}} * [http://www.laeknabladid.is/media/tolublod/1350/PDF/u13.pdf Örn Bjarnason: ''Séra Jón Steingrímsson, líf hans og lækningar II. Læknablaðið, 2007.''] * [http://baekur.is/bok/000209172/AEfisaga_Jons_profasts Æfisaga Jóns prófasts Steingrímssonar á Bækur.is]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Íslenskir prestar]] {{fd|1728|1791}} mhh32y93frwpxo92wxwk6p8k90uqn3q 0 63744 1952309 1696560 2026-03-28T10:23:41Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952309 wikitext text/x-wiki '''Jón Kaldal''' ([[24. ágúst]] [[1896]] í [[Stóridalur|Stóradal]] í [[Austur-Húnavatnssýsla|Austur-Húnavatnssýslu]], [[30. október]] [[1981]]) var einn þekktasti [[Ísland|íslenski]] [[ljósmyndun|ljósmyndarinn]] og afreksmaður í frjálsum íþróttum. Hann var með ljósmyndastofu á [[Laugavegur|Laugaveginum]] í 49 ár og tók yfir 100 þúsund ljósmyndir á ferli sínum. Barnabarn hans og [[Jón Kaldal (ritstjóri)|alnafni]] var um tíma ritstjóri [[Fréttablaðið|Fréttablaðsins]] og síðar stofnandi [[Fréttatíminn|Fréttatímans]] og ritstjóri hans. == Ævi == Hann var sonur Jóns Jónssonar bónda og Ingibjargar Gísladóttur. Sjö ára gamall missti hann móður sína, bróðir hans lést nokkrum mánuðum síðar og föður sinn missti hann tíu ára gamall. Hann var þá sendur í fóstur ásamt bróður sínum Leifi og systur Ingibjörgu til föðurbróður þeirra, Pálma að Ytri-Löngumýri sem var næsti bær við Stóradal. Fóstru sína missti hann úr lungnabólgu 1911. Þá fluttist hann til [[Reykjavík]]ur. Þar hóf hann nám við ljósmyndum hjá Karli Ólafssyni árið 1915. Hann hóf að æfa [[langhlaup]] og átti hann eftir að setja mörg met. Hann fluttist til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] og lærði ljósmyndun áður en hann sneri aftur til Íslands og stofnaði ljósmyndastúdíó við Laugaveginn. Jón var tekinn inn í [[heiðurshöll ÍSÍ]] árið 2017. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=424448&pageSelected=25&lang=0 ''Kveðja til Kaldals''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202430/http://timarit.is/?issueID=424448&pageSelected=25&lang=0 |date=2016-03-05 }}, Morgunblaðið 14. nóvember 1981 * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/jo/jon-jonsson-2.html Jón Jónsson Biography and Statistics - Olympics at Sports-Reference.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923193445/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/jo/jon-jonsson-2.html |date=2010-09-23 }} {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Íslenskir ljósmyndarar]] [[Flokkur:Íslenskir frjálsíþróttamenn]] {{fd|1896|1981}} 9da57djhjcsxosyvqoliq0d5m5u16rz 0 64172 1952252 1766119 2026-03-28T07:09:56Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952252 wikitext text/x-wiki '''Jens Eyjólfsson''' ([[3. desember]] [[1879]] – [[10. ágúst]] [[1959]]) var [[trésmiður]] og [[byggingameistari]] og byggði mörg af merkustu húsum sem reist voru á fyrri hluta [[20. öld|20. aldar]] í [[Reykjavík]]. Jens fæddist á [[Hvaleyri]] við [[Hafnarfjörður|Hafnarfjörð]], sonur hjónanna ''Eyjólfs Eyjólfssonar'', sjómanns og ''Helgu Einarsdóttur''. Hann hóf ungur nám í trésmíði, lærði fyrst í Hafnarfirði, en síðan í Reykjavík hjá ''Guðmundi Jakobssyni'' sem talinn var einn lærðasti byggingameistari í Reykjavík í þá daga. Að trésmíðanámi loknu stundaði hann framhaldsnám í dráttlist í kvöldskóla iðnaðarmanna, en það var áður en [[Iðnskólinn í Reykjavík]] var stofnaður. Að því loknu sigldi Jens til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] og dvaldist þar í 2 ár. Þar vann hann að húsasmíði og stundaði jafnframt nám í húsagerðarlist. Árið [[1903]] kom hann aftur til [[Ísland]]s, og 3. desember hóf hann starf sitt, sem byggingameistari í Reykjavík. Fyrsta verk Jens Eyjólfssonar í Reykjavík sem sjálfstæðs byggingameistara, var að teikna og byggja timuburverksmiðjuna [[Völundur|Völund]], og setja niður allar trésmíðavélarnar. Síðan rekur hver stórbyggingin aðra, sem hann byggir, þótt hann hafi ekki gert uppdrætti að þeim. Þar á meðal má nefna: Hús Sláturfélags Suðurlands, [[Gasstöð Reykjavíkur|gasstöðina]], pósthúsið, hús Nathans & Olsens (síðar Reykjavíkur apótek), hús Sambands íslenskra samvinnufélaga, verslunina Edinborg, Laugavegs Apótek, [[Landakotskirkja|Landakotskirkju]], [[Landakotsspítali|Landakotsspítala]] og verslunarhús Árna Jónssonar == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=414350&pageSelected=12&lang=0 ''Jón Eyjólfsson - minning''; grein í Morgunblaðinu 1959]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=420089&pageSelected=6&lang=0 ''Verk hans lofa meistarann''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1976]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Íslenskir smiðir]] {{fd|1879|1959}} aysj4j3f3os4f3rrshvfkxhx4fvqrfd 0 65480 1952281 1894168 2026-03-28T09:47:56Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 1952281 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Sterkja|[[Lykt|stybbu]] (eða reykjarbrælu) eða [[Bragð|beiskt bragð]]}} [[Mynd:Cornstarch_mixed_with_water.jpg|thumb|Sterkju blandað við vatn.]] '''Sterkja''' eða '''mjölvi''' ([[efnaformúla]]: {{Chem2|(C6H10O5)_{''n''} }}) er [[fjölsykra]] sem er algengasta [[kolvetni (næringarfræði)|kolvetnið]] í fæðu manna, til dæmis í [[Kartafla|kartöflum]] og [[hrísgrjón]]um. Sterkja er aðal [[næringarefni]]ð í flestum [[korn]]tegundum eins og [[hveiti]] og [[maís]]. Sterkja er mynduð úr [[glúkósi|glúkósasameindum]] sem eru tengdar saman með [[glýkósíðtengi|glýkósíðtengjum]]. Hrein sterkja er hvítt bragðlaust og lyktarlaust duft sem leysist ekki upp í köldu vatni eða alkohóli. Hún inniheldur tvenns konar sameindir: línulegan eða gormlaga [[amýlósi|amýlósa]], og greinótt [[amýlópektín]]. Þótt það sé mismunandi eftir plöntum, er [[hlutfall]] amýlósa um 20-25% og amýlópektíns 75-80% af þyngd.<ref>{{Cite book |last1=Brown |first1=W. H. |last2=Poon |first2=T. |date=2005 |title=Introduction to organic chemistry |edition=3|publisher=Wiley |isbn=978-0-471-44451-0 |page=604}}</ref> [[Glýkógen]] (líka kallað „dýrasterkja“) sem myndar orkuforða [[dýr]]a er enn greinóttari gerð amýlópektíns. Í matvælaiðnaðinum er sterkju oft breytt í [[sykur]], til dæmis með [[mesking]]u. Sykurinn er síðan [[gerjun|gerjaður]] til að búa til [[áfengi]]. Þetta ferli er undirstaða framleiðslu á [[bjór]], [[viskí]]i og [[lífeldsneyti]]. Sykur úr sterkju er líka notaður sem [[sætuefni]] í ýmis konar [[Matur|matvæli]]. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur}} [[Flokkur:Fjölsykrur]] cxzzvz08k4z90i7lalytutkmt9q1afe 0 65670 1952335 1706856 2026-03-28T11:24:52Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 3 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952335 wikitext text/x-wiki Séra '''Jónmundur Halldórsson''' ([[4. júlí]] [[1874]] – [[9. júlí]] [[1954]]) var þekktur [[prestur]] á Stað í [[Grunnavík]], tröllvaxinn og allsérstakur persónuleiki. Af honum segir t.d. í ritum [[Vilmundur Jónsson|Vilmundar Jónssonar]], landlæknis og í bók hins [[Svíþjóð|sænska]] myndlistamanns og rithöfundar [[Albert Engström|Alberts Engström]]: ''Til Heklu''. Jónmundur fæddist að Götuhúsum á [[Akranes]]i. Foreldrar hans voru ''Halldór Jónsson'' og ''Sesselja Gísladóttir''. Jónmundur Halldórsson útskrifaðist úr [[MR|Latínuskólanum]] árið vorið [[1896]]. Um haustið settist hann í [[Prestaskólinn|Prestaskólann]], þaðan sem hann útskrifaðist, kandídat í [[guðfræði]], aldamótaárið [[1900]]. Þann [[25. september]] sama ár gekk hann að eiga ''Guðrúnu Jónsdóttur'' frá Eyrarkoti í Kjós. Í október sama ár vígðist hann aðstoðaprestur til sr. Helga Árnasonar í [[Ólafsvík]] og voru vígslubræður hans sr. [[Ólafur Briem]], síðar prestur að Stóra-Núpi og æskulýðsleiðtoginn sr. [[Friðrik Friðriksson (prestur)|Friðrik Friðriksson]], stofnandi K.F.U.M og K. Tveimur árum síðar fékk sr. Jónmundur veitingu fyrir [[Barð (Fljótum)|Barði]] í Fljótum þar sem hann gerðist umsvifamikill bóndi og félagsmálamaður. Stofnaði m.a. [[pöntunarfélag]], er hann stjórnaði um skeið. Árið [[1915]] var honum veitt Mjóafjarðarprestakall eystra, þar sem hann sat til ársins 1918. Í [[Mjóifjörður|Mjóafirði]] stundaði hann sjóróðra, ásamt búskapnum. sr. Jónmundur undi sér ekki lengi eystra og sótti því um [[Staðarprestakall]] í Grunnavík, sem hann fékk veitingu fyrir vorið [[1918]]. Þar var hann einnig um langt skeið í [[hreppsnefnd]] og [[oddviti]], skólanefndarmaður og sat í [[sýslunefnd]] í áratugi og var einnig kennari um skeið. Séra Jónmundur lést 5 dögum eftir áttræðisafmæli sitt. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=420006&pageSelected=10&lang=0 ''Séra Jónmundur á Stað''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1974]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=412760&pageSelected=10&lang=0 ''Séra Jónmundur Halldórsson fyrrum sóknarprestur á Stað í Grunnavík - áttræður''; grein í Morgunblaðinu 1954]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=411842&pageSelected=5&lang=0 ''Veröldin vill vera á ferð og flugi''; viðtal við Jónmund í Morgunblaðinu 1951]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur|Æviágrip}} [[Flokkur:Íslenskir prestar]] {{fd|1874|1954}} gsygmklj6j151ycef5hicx42p8h0fsg 0 65765 1952305 1904444 2026-03-28T10:15:16Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952305 wikitext text/x-wiki Dr. '''Jón Helgason''' ([[21. júní]] [[1866]] – [[19. mars]] [[1942]]) var [[biskup]] [[Íslenska þjóðkirkjan|íslensku Þjóðkirkjunnar]] á árunum [[1917]] – [[1939]] og forstöðumaður [[Prestaskólinn|Prestaskólans]] frá [[1908]] – [[1911]], en einnig [[rithöfundur]] og skrifaði töluvert um [[sagnfræði]]leg efni, meðal annars ''[[Árbækur Reykjavíkur]].'' Árið 1908 reisti Jón sér veglegt íbúðarhús við [[Tjarnargata|Tjarnargötu]] sem enn stendur. Foreldrar Jóns voru Helgi Hálfdanarson prestur og síðar lektor Prestaskólans og Þórhildur Tómasdóttir en hún var dóttir [[Tómas Sæmundsson|Tómasar Sæmundssonar]] Fjölnismanns. Jón skráði ævisögu afa síns. ==Helstu ritverk== * Uppruni Nýja testamentisins,1904 * Almenn kristnisaga I-IV, 1912-30 * Grundvöllurinn er Kristur, 1915 * Þegar Reykjavík var 14 vetra, 1916 * Hirðisbréf, 1917 * Islands Kirke I-II, Kh. 1922-25 * Kristnisaga Íslands I-II, 1925-27 * Íslendingar í Danmörku, 1931 * Kristur vort líf, predikanir, 1932 * Meistari Hálfdan, 1935 * Hannes Finnsson biskup, 1936 * Jón Halldórsson í Hítardal, 1939 * Tómas Sæmundsson, 1941 * Þeir sem settu svip á bæinn, 1941 * Árbækur Reykjavíkur 1786-1936, 1941 Jón skrifaði einnig fjölda greina. ==Tenglar== * [https://timarit.is/page/4318257?iabr=on#page/n6/mode/1up Dr. theol. Jón biskup Helgason;] Eiríkur Albertsson, Andvari janúar 1944, bls. 3&ndash;43. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Þórhallur Bjarnarson]] | titill=[[Biskup Íslands]] | frá=[[1917]] | til=[[1939]] | eftir=[[Sigurgeir Sigurðsson]] }} {{Töfluendir}} == Tenglar == * [http://gardur.is/einstakl_itarefni.php?nafn_id=149508 Æviágrip Jóns Helgasonar biskups]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=409047&pageSelected=4&lang=0 ''Dr. Jón Helgason biskup''; grein í Morgunblaðinu 1942]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=409049&pageSelected=2&lang=0 ''Útför dr. Jóns Helgasonar biskups''; grein í Morgunblaðinu 1942] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305200919/http://timarit.is/?issueID=409049&pageSelected=2&lang=0 |date=2016-03-05 }} {{Stubbur|Æviágrip}} {{Rektorar Háskóla Íslands}} {{Biskupar Íslands}} [[Flokkur:Biskupar Íslands]] [[Flokkur:Íslenskir prestar]] {{fd|1866|1942}} 1lmmpnpy0mr1vxm9u6d8f592pxctxw5 0 65975 1952259 1607418 2026-03-28T08:09:47Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952259 wikitext text/x-wiki Sir '''John Thomas Stanley''' ([[26. nóvember]] [[1735]] – [[2. október]] [[1807]]) var [[Bretland|breskur]] [[barónett]] af [[Alderley]] og [[ferðalangur]]. Sir John ferðaðist um [[Ísland]] sumarið [[1789]], ásamt grasafræðingi, landmælingamanni og teiknara. Þeir komu hingað á skipinu ''John of Leit'', sem var 150 lestir að stærð, búið 6 tveggja punda fallbyssum. Sir John birti tvær greinar um hveri á Íslandi þegar hann sneri aftur. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=419088&pageSelected=0&lang=0 ''Stanley greifi af Alterlev á Íslandi sumarið 1789''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1965]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur|Æviágrip}} {{DEFAULTSORT:Stanley, John Thomas}} [[Flokkur:Breskir barónettar]] {{fd|1735|1807}} m82mrjcnn9pbbgkl6ld6sezs08j35g4 0 67023 1952247 1946509 2026-03-28T06:02:02Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952247 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Muszla Jakuba.svg|thumb|100 px|Nútímatákn Jakobsvegarins]] '''Jakobsvegur''' eða '''Vegur heilags Jakobs''' er ein þekktasta [[Pílagrímsferð|pílagrímaleið]] í Evrópu. Hann heitir á [[Galisíska|galisísku]] ''O camiño de Santiago'', á [[Spænska|spænsku]] ''El Camino de Santiago'' og [[Franska|frönsku]] ''Chemins de Saint-Jacques''. Jakobsvegurinn endar í dómkirkjunni í [[Santiago de Compostela]] í héraðinu [[Galisía|Galisíu]] á [[Spánn|Spáni]] en hefst þar sem pílagrímurinn leggur af stað. Snemma skapaðist helgisögn um tengsl [[Jakob postuli|Jakobs postula]] við norðvestur Spán og á [[9. öld]] var álitið að líkamsleifar hans hefðu fundist þar sem nú er borgin Santiago de Compostela og er hún nefnd eftir Jakobi. Fljótlega fóru trúaðir víðsvegar að úr [[Evrópa|Evrópu]] að fara í bótgerðar og þakkargöngur til borgarinnar og varð hún þriðji mikilvægasti ákvörðunarstaður kristinna pílagríma á eftir [[Jerúsalem]] og [[Róm]]. [[Mynd:Ways of St. James in Europe.png|thumb|300px|Greinar Jakobsvegarinns í Vestur-Evrópu, þær bláu og rauðu eru þær sem nú eru mest notaðar]] [[Mynd:Basílica de Santiago 02.JPG|thumb|300px|Dómkirkjan í Santiago de Compostela, takmark Jakobsvegarins]]  == Ein meginleið kristinna pílagríma == Jakobsvegurinn hefur verið farbraut manna í meira en þúsund ár og var ein megin pílagrímaleið [[Kristni|kristinna]] manna á [[Miðaldir|miðöldum]]. Ferð um Jakobsveginn var ein af þremur slíkum sem veittu [[syndaaflausn]] samkvæmt [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunni]].<ref>{{cite web |url=http://www.csj.org.uk/compostela.htm |title=The Compostela and the plenary indulgence |access-date=2008-07-03 |archive-date=2008-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080703170119/http://www.csj.org.uk/compostela.htm |url-status=dead }}</ref>. Hinar tvær voru pílagrímaganga til Rómar eftir svo nefndri [[Via Francigena]] leið og svo pílagrímaferð til Jerúsalem. Samkvæmt helgisögn, sem almennt er talin eiga upphaf á sjöundu öld, var Jakobi postula ætlað trúboð á [[Íberíuskaginn|Íberíuskaganum]]. Fyrir þessari helgisögn eru hins vegar engar heimildir, hvorki í [[Biblían|Biblíunni]] né í öðrum ritum. Heilagur Jakob, sem einnig er nefndur hinn mikli, var eldri bróðir Jóhannesar guðspjallamanns samkvæmt [[Nýja testamentið|Nýja testamentinu]]. Helgisagan hermir að Jakob hafi stigið á skipsfjöl og tekið land á norð-vestur hluta Spánar, þar sem nú heitir Galisía. En Jakob hafði ekki árangur sem erfiði í trúboðinu og að sjö árum liðnum snéri hann til [[Landið helga|Landsins helga]]. Jakob dó þar samkvæmt Postulasögunni píslarvættisdauða (hugsanlega um árið 44) og er frá því sagt: „Um þessar mundir lét [[Heródes Agrippa|Heródes konungur]] leggja hendur á nokkra úr söfnuðinum og misþyrma þeim. Hann lét höggva Jakob bróður Jóhannesar með sverði.“<ref>[http://www.snerpa.is/net/biblia/post.htm Postulasagan 12.1-2].</ref> Lærisveinar Jakobs fluttu jarðneskar leifar hans aftur til Galisíu til greftrunar samkvæmt helgisögunni. En gröfin gleymdist síðar á [[Þjóðflutningatímabilið|þjóðflutningatímabilinu]]. Árið [[814]] fylgdi fjárhirðir að nafni Pelayo ábendingu stjörnuhraps samkvæmt helgisögninni og fann þá grafhýsi Jakobs. Af þeim atburði fékk staðurinn nafnið Santiago de Compostela, sem þýðir eiginlega ''Heilagur Jakob í Stjörnuakri'' (campus stellae á latínu). Sagt er að ''Godescalc'' eða ''Gottskálkur biskup'' í frönsku borginni [[Le Puy]] hafi verið fyrstur manna til að fara í pílagrímagöngu til Santiago árið 950. Nafnið Jakobsvegur kemur fyrst fyrir í rituðum heimildum frá [[1047]] og var fljótlega allmennt notað í evrópskum málum. Engin ein leið er til Santiago, hún endar þar en hefst þar sem pílagrímurinn lagði af stað. En nokkrar meginleiðir mynduðust þar sem leiðirnar lágu saman eftir því sem nær dró og þegar komið var inn í Spán gengu langflestir einn og sama veginn. Við veginn risu sæluhús og pílagrímakirkjur með reglulegu millibili. Á miðöldum var leiðin afar fjölfarin en [[svarti dauði]], [[Siðaskiptin|siðaskipti]] mótmælenda og ekki síst pólitísk umbrot á [[16. öld]] urðu til þessa að mjög fækkaði pílagrímum. Um [[1980]] komu einungis fáeinir pílagrímar árlega til Santiago. En upp frá því hefur þeim fjölgað stöðugt og koma á síðustu árum milli 50.000 og 100.000 pílagrímar árlega. Árið [[1993]] var Jakobsvegurinn á Spáni settur á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] og franski hlutinn árið [[1998]]. == Seinni tíma pílagrímar == [[Mynd:Le Puy en Velay 02.jpg|thumb|300 px|Klettakirkjan í Le Puy]] Síðustu áratugina hafa tugir þúsunda kristinna pílagríma og annarra ferðamanna lagt upp í för til Santiago de Compostela. Árið [[1982]] fór [[páfi]]nn [[Jóhannes Páll 2.]] í pílagrímsferð til Santiago og skoraði þá á Evrópumenn að endurreisa hefð pílagríma sem leið til að finna menningarlegar rætur sínar. Var það á sinn hátt til að endurskapa Jakobsveg nútímans. [[Evrópuráðið]] samþykkti 1987 að útnefna Jakobsveginn sem fyrsta ''menningarveg Evrópu''. Það ár voru 3.000 pílagrímar skráðir við dómkirkjuna í Santiago, árið 2003 voru þeir 74.000 og 2004, sem var heilagt Compostela-ár, komu 179.932. Nokkrir hefja förina bókstaflega á þröskuldi heimilis síns en flestir hefja pílagrímaferðina á einhverjum af þeim stöðum sem kaþólska kirkjan og ferðamálayfirvöld í Frakklandi og á Spáni í sameiningu hafa valið sem upphafsstaði Jakobsvegar nútímans. Flestir fara gangandi, nokkrir hjóla og fáeinir fara ferða sinna á þann hátt sem miðalda pílagrímar gerðu, það er með hest eða asna. Fyrir utan þá sem fara í trúarlegum tilgangi eru fjölmargir sem hafa aðrar ástæður, menningarlegar jafnt og ferðaþrá. [[Mynd:Ruta del Camino de Santiago Frances.svg|thumb|300 px|Hin svo kallaða franska leið]] Pílagrímar á Jakobsvegi ganga í vikur eða mánuði á leið sinni til Santiago de Compostela. Þeir geta fylgt fjölmörgum leiðum, enda eru allar leiðir til Santiago pílagrímaleiðir, en sú vinsælast er hin svo kallaða ''franska leið'' eða ''Camino Francés'' og hefja flestir ferðina í einhverri af spænsku borgunum á leiðinni. Spánverjar telja eðlilegt að hefja gönguna við [[Pýreneafjöll]]in. Algengt er að byrja gönguna í [[Saint-Jean-Pied-de-Port]] eða [[Somport]] Frakklandsmegin við Pýreneafjöllin og [[Roncesvalles]] eða [[Jaca]] Spánarmegin. En fjölmargir velja að hefja gönguna í einni af fjórum hefðbundnum upphafsstöðum Jakobsvegarins í Frakklandi: [[Le Puy]], [[Vézelay]], [[Arles]] eða [[Tours]]. Frá pílagrímaborgunum í Pýreneafjöllunum er um 740 til 760 km leið til Santiago. Ef ferðin er hafin í Le Puy er vegalengdin um 1700 km og um það bil sama ef farið er frá Vézelay. Frá Arles er leiðin um 1500 km og frá Tours um 1300 km. Þó svo að engin syndaaflausn fáist sjálfkrafa lengur að pílagrímsferð lokinni þá hafur dómkirkjan í Santiago de Compostela sett upp reglur fyrir að reiknast sem pílagrímur og fá viðurkenningaskjöl sem sanna það. Í fyrsta lagi þarf að bera með sér pílagrímavegabréf, sem má fá í heimasókn eða í kirkjum á upphafsstöðum, og safna stimplum á öllum viðkomustöðum. Í öðru lagi þarf viðkomandi að hafa gengið eða riðið á hesti eða asna minnst 100 km til Santiago eða farið minnst 200 km á hjóli. Í þriðja lagi þarf viðkomandi að lýsa yfir að förin hafi verið farin í trúarlegum eða andlegu tilgangi. Ef þessar kröfur eru uppfylltar getur pílagrímurinn fengið ''Compostela skírteini'' á [[Latína|latínu]].<ref>{{cite web |url=http://www.csj.org.uk/present.htm |title=Upplýsingar um pílagrímaleiðina |access-date=2008-07-03 |archive-date=2006-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060715142949/http://www.csj.org.uk/present.htm |url-status=dead }}</ref> === Fjöldi pílagríma á ári === {{div col|colwidth=15em}} *1970 - 68 *1971 - 451¹⁾ *1972 - 67 *1973 - 37 *1974 - 108 *1975 - 74 *1976 - 243¹⁾ *1977 - 31 *1978 - 13 *1979 - 231 *1980 - 209 *1981 - 299 *1982 - 1.868¹⁾ *1983 - 146 *1984 - 423 *1985 - 690 *1986 - 1.801 *1987 - 2.905 *1988 - 3.501 *1989 - 5.760²⁾ *1990 - 4.918 *1991 - 7.274 *1992 - 9.764 *1993 - 99.436¹⁾ *1994 - 15.863 *1995 - 19.821 *1996 - 23.218 *1997 - 25.179 *1998 - 30.126 *1999 - 154.613¹⁾ *2000 - 55.004³⁾ *2001 - 61.418 *2002 - 68.952 *2003 - 74.614 *2004 - 179.944¹⁾ *2005 - 93.924 *2006 - 100.377 *2007 - 114.026 {{div col end}} ¹⁾ Heilagt ár (það er ''Año Santo'' sem er þau ár þar sem Jakobsdaginn – 25 júlí – ber upp á sunnudag)<br /> ²⁾ Fjórði Alheimsdagur æskunnar í Santiago de Compostela<br /> ³⁾ Menningarhöfuðborg Evrópu<br /> ''(Heimild: Statistiken des Domkapitels der Kathedrale von Santiago de Compostela<ref>[http://www.archicompostela.org/Peregrinos/Inglés/Statistics.htm Dómkirkjan í Santiago de Compostela] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150111161714/http://www.archicompostela.org/Peregrinos/Ingl%C3%A9s/Statistics.htm |date=2015-01-11 }})''</ref> == Eitt og annað == * Árið [[2001]] hjólaði Jón Björnsson Jakobsveginn frá Vézelay í Frakklandi til Santiago og skrifaði um það bókina ''Á Jakobsvegi'' sem út kom 2002 [[Bókaútgáfan Ormstunga]] ISBN 9979-63-036-1 * Árið [[2005]] gekk [[Thor Vilhjálmsson]] Jakobsveginn, þá áttræður, og uppfyllti þannig 40 ára draum sinn. Um ferð hans, sem var allt í allt 800 km löng, var gerð heimildarmynd. == Ítarefni == * Jørgen Johansen: Santiago; 1000 års kulturrejse gennem Europa, Spektrum, 1999. ISBN 87-7763-204-4 * Henrik Tarp. Pilgrimsvejen til Santiago de Compostela, Bogan, 2008. ISBN 87-7466-551-0 * Rolf Enander (2006). Vägen till Santiago de Compostela, 3 rev uppl. ISBN 91-7224-031-8. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{commonscat|Way of Saint James|Jakobsvegi}} * [http://www.timarit.is/?issueID=435476&pageSelected=1&lang=0 ''Jakobsleiðin''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1985]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} '''Erlendir tenglar''' * [http://www.catedraldesantiago.es Opinber vefur dómkirkjunnar í Santiago de Compostela] * [http://www.csj.org.uk/ The Confraternity of Saint James, Englandi - Félagsskapur heilags Jakobs] * [http://www.pilgrim-wiki.com Pilgrim Wiki, pílagrímaleiðsögn skrifuð af pílagrímum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215223950/https://www.pilgrim-wiki.com/ |date=2018-12-15 }} * [http://www.santiago-compostela.net/ The Camino - pílagrímaleiðir til Santiago de Compostela í myndum] * [http://www.caminodesantiago.me.uk/ Allmennar upplýsingar á ensku um Camino de Santiago de Compostela] * [http://www.rencesvals.com/xacowebs.asp Xacowebs] Safn af vefstöðum tengdum Jakobsvegi [[Flokkur:Pílagrímaferðir]] iq3woahl9y88j82qcw5891krmnu27li 0 67420 1952293 1836030 2026-03-28T09:51:22Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 1952293 wikitext text/x-wiki {{Alþjóðavæða}} {{næringargildi| name=Súrmjólk| kJ=265 | protein=3,4 g | fat=3,9 g | carbs=3,7 g | calcium_mg=114|riboflavin_mg=0.16|phosphorus_mg=95| right=1 | source=[http://www.ms.is/Vorur/Idnadarhraefni/Ferskar-mjolkurvorur/684/default.aspx Umfjöllun um súrmjólk á vef Mjólkursamsölunnar]}} [[Mynd:Latte 025.jpg|thumb|Súrmjólk]] [[Mynd:Latte 020.jpg|thumb|Súrmjólk]] '''Súrmjólk''' er [[mjólkurafurð]]. Er hún [[nýmjólk]] sem hefur verið gerilsneydd, fitusprengd og sýrð með [[Mjólkursýrugerlar|mjólkursýrugerlum]]. Súrmjólkin hefur komið fram í [[Íslensk menning|íslenskri menningu]] eins og í lagi [[Bjartmar Guðlaugsson|Bjartmars Guðlaugssonar]] „Súrmjólk í hádeginu og cheerios á kvöldin“. ==Tengt efni== *[[Skyr]] *[[Ab-mjólk]] ==Tenglar== {{wikiorðabók|súrmjólk}} {{Commonscat|Soured milk|Súrmjólk}} *[http://www.ms.is/Vorur/Mjolkurrettir-og-rjomi/Surmjolk/84/default.aspx Umfjöllun um súrmjólk]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} á vef [[Mjólkursamsalan|Mjólkursamsölunnar]] *[http://www.ms.is/Vorur/mjolkurrettir-og-rjomi/surmjolk/default.aspx Upptalning á tegundum súrmjólka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090929015213/http://www.ms.is/Vorur/mjolkurrettir-og-rjomi/surmjolk/default.aspx |date=2009-09-29 }} á vef [[Mjólkursamsalan|Mjólkursamsölunnar]] [[Flokkur:Mjólkurafurðir]] [[Flokkur:Spónamatur]] hwr00fyc8o6zc06j795ht89ezmnl85r 0 67607 1952300 1675577 2026-03-28T10:00:14Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952300 wikitext text/x-wiki '''Jón Eiríksson''' ([[31. ágúst]] [[1728]] – [[29. mars]] [[1787]]) var [[lögfræðingur]] og [[konferensráð]] í [[Kaupmannahöfn]]. Jón kvæntist ''Christine Maria Lundgaard'' árið [[1761]]. Þau áttu 10 börn og komust 7 þeirra til fullorðinsára. Jón Eiríksson fæddist á Skálafelli í [[Suðursveit]] og stundaði nám í [[Skálholtsskóli|Skálholtsskóla]] en þar hafði [[Ludvig Harboe]] biskup mikið dálæti á honum. Jón fór síðar með honum til Kaupmannahafnar og þaðan til foreldra biskups í [[Slésvík]]. Árið [[1746]] fór Jón aftur með honum til Kaupmannahafnar og þaðan til [[Niðarós]]s þar sem Harboe tók við biskupsembætti. Jón settist þar í skóla og var þar til [[1748]]. Þá fór hann til náms í [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]], og þar fékk hann svokallað [[Regéns]] og er þess getið að hann hafi þá nálega verið búinn að týna niður íslensku. Íslendingar álösuðu honum fyrir það og mun hann því hafa reynt að lesa allt sem hann komst yfir á íslensku og fengið aðgang að handritasafni [[Árni Magnússon|Árna Magnússonar]] á bókasal háskólans. Hann tók lærdómspróf [[1749]]. Árið [[1750]] bað [[jústitsráð]] [[Bolle Willum Luxdorph]] Harboe biskup að útvega sér íslenskan stúdent sem gæti komið sér niður í hinni gömlu tungu [[Norðurlönd|Norðurlanda]] og benti hann á Jón. Fyrir áeggjan Luxdorph hóf Jón að læra [[lög]] og fékk opinbert skírteini í lögvísi [[22. ágúst]] [[1758]]. Árið [[1759]] fékk hann prófessorstöðu við [[Háskólinn í Sórey|Háskólann í Sórey]] og var þar í 12 ár. Hann varð félagi í hinu konunglega norska vísindafélagi [[1769]], en árið [[1771]] var hann kallaður til starfa í hinu nýstofnaða [[norska kammerið|norska kammeri]] og mun það hafa verið að undirlagi [[Moltke]]s greifa. Síðar fluttist Jón með honum inn í [[Tollkammerið]]. Árið [[1772]] varð Jón félagi í [[Árnamagnæaniska Fornfræðinefndin|Árnamagnæanisku Fornfræðanefndinni]], og [[Etatsráð]] í [[Rentukammer|Rentukammerinu]] árið [[1777]]. Jón varð forseti í [[Hið íslenska Lærdómslistafélag|Hinu íslenska Lærdómslistafélagi]] árið [[1779]]. Hann fékk konferensráðsnafnbót árið [[1781]] og varð um svipað leyti [[bókavörður]] við konunglega bókasafnið í Kaupmannahöfn. Árið [[1785]] var hann í nefnd sem átti að gera uppástungur um bætt ástand á Íslandi, verslunarfrelsi og sölu á eignum Skálholtsstóls og Skálholtsskóla og flutning biskupsdæmisins til Reykjavíkur, og árið eftir, [[1786]], var hann í nefnd sem athugaði kjör bænda í Danmörku. Jón var vinur biskupanna [[Finnur Jónsson (biskup)|Finns Jónssonar]] og [[Hannes Finnsson|Hannesar Finnssonar]] og landfógetans [[Skúli Magnússon|Skúla Magnússonar]]. Jón yfirkeyrði sig á vinnu og framdi að síðustu [[sjálfsmorð]] með því að stökkva af Löngubrú milli Kaupmannahafnar og [[Amager]] og drukknaði. == Tengt efni == * [[Landsnefndin fyrri]] == Heimildir == * [http://baekur.is/bok/000382427/AEfisaga_Jons_Eyrikssonar Ævisaga Jóns konferenzráðs Eyríkssonar eftir Sveinn Pálsson - 1828 (bækur.is)]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://books.google.com/books?id=EHEJAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=is Ævisaga Jóns konferenzráðs Eyríkssonar eftir Sveinn Pálsson - 1828] * [http://runeberg.org/dbl/4/0537.html Dansk biografisk Lexikon / IV. Bind.] == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3004883 ''Jón Eiríksson konferenzráð''; grein í DV 2000] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3288846 ''Frá Jóni Eiríkssyni, konferensráði''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1964] [[Flokkur:Dauðsföll af völdum sjálfsmorða]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] {{fd|1728|1787}} 2zma5drp3eisd39px650sk3390swvlt 0 68591 1952317 1836424 2026-03-28T10:48:31Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952317 wikitext text/x-wiki '''Jón Stefánsson''' nefndur '''Filippseyjakappi''' ([[27. apríl]] [[1873]] – [[29. október]] [[1932]]) var [[Ísland|Íslendingur]] sem barðist sem liðsforingi í [[Stríð Bandaríkjanna og Filippseyja|Filippseyjarstríðinu ameríska]] og fékk því viðurnefnið ''Filippseyjakappi''. Jón var sonur sr. Stefáns Péturssonar og Ragnhildar Bjargar Methúsalemsdóttur. Jón lést í [[Baltimore]] í [[Maryland]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], nærri sextugur að aldri. Árin fyrir andlát sitt hafði hann starfað við eina stjórnardeild Bandaríkjastjórnar í [[Washington D.C.]]. Jón fór ungur til Bandaríkjanna, stundaði þar nám og störf á síðasta áratug [[19. öld|19. aldar]] og gekk þá í Bandaríkjaher. Hann tók þátt í Filippseyjarstríðinu ameríska, og vann sig þar upp í liðsforingjatign, og var eftir það einatt nefndur: ''Filippseyjarkappi''. Hann sneri svo aftur til Íslands, fór síðan í Verslunarskóla í [[Kaupmannahöfn]], settist að á [[Seyðisfjörður|Seyðisfirði]] og stundaði þar verslunarstörf, en fluttist síðan alfarinn til Bandaríkjanna. Jón var kvæntur Sólveigu Jónsdóttur (sem var dóttir Jóns alþingismanns frá Múla). Hún lifði eiginmann sinn og sex börn þeirra, 4 synir og 2 dætur. Einn sonur þeirra var Ragnar Stefánsson [[ofursti]] <ref>[http://www.timarit.is/?issueID=427801&pageSelected=36&lang=0 Morgunblaðið 1988]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> og annar var Björn Stefánsson [[alþingismaður]]. == Tilvísanir == <references/> {{Stubbur|Æviágrip}} {{fd|1873|1932}} [[Flokkur:Bandarískir hermenn]] tw25pjrk2fm1p4ugfk7z87qc1j7hroa 0 68824 1952340 1942535 2026-03-28T11:52:08Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952340 wikitext text/x-wiki '''Júlíus Havsteen''' ([[13. júlí]] [[1886]] – [[31. júlí]] [[1960]]) var [[lögreglustjóri]] á [[Siglufjörður|Siglufirði]], en lengst af [[sýslumaður]] í [[Þingeyjarsýsla|Þingeyjarsýslu]]. Hann þýddi einnig ''[[Moby Dick]]'' eftir [[Herman Melville]], en sú [[þýðing]] kom út árið [[1970]]. Júlíus lauk stúdentsprófi í [[Reykjavík]] [[1905]] og embættisprófi í [[lögfræði]] við Kaupmannahafnarháskóla [[1912]]. Sama ár, [[12. júlí]], kvæntist hann frændkonu sinni, ''Þórunni Jónsdóttur'' (10. ágúst 1888 - 28. mars 1939). Júlíus var mikill áhugamaður um öflugri landhelgisgæslu og stækkun [[landhelgi]] Íslands. Mun þar að rekja rætur til viðureignar hans við erlenda yfirgangsmenn er hann var lögreglustjóri á [[Siglufjörður|Siglufirði]] á árunum [[1914]]-[[1919]]. Júlíus Havsteen var skipaður sýslumaður í Þingeyjarsýslu [[27. september]] [[1920]]. Tók við embætti þar [[1. apríl]] [[1921]] og gegndi því til [[1. júní]] [[1956]]. Árið [[1921]] fluttust þau hjónin búferlum til [[Húsavík (Skjálfanda)|Húsavíkur]] ásamt 6 börnum og aldurhniginni móður Júlíusar. Árið [[1925]] varð Júlíus formaður vatnsveitunefndar, þeirrar fyrstu er sveitastjórnin kaus. Júlíus vann ötullega að því að síldarverksmiðja var reist á Húsavík 1937-38. Hann varð einnig formaður hafnarnefndar árið [[1933]] og allt til þess er hann lét af störfum sem sýslumaður 1956. Júlíus varði um árabil tómstundum sínum til að þýða Moby Dick á íslensku og lauk verkinu nokkru fyrir andlát sitt. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1636622 ''Júlíus Havsteen, sýslumaður''; grein í Morgunblaðinu 1986]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1415344 ''Moby Dick hjá Almenna bókafélaginu''; grein í Morgunblaðinu 1970]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur|Æviágrip}} [[Flokkur:Íslenskir lögreglustjórar]] [[Flokkur:Íslenskir þýðendur]] {{fd|1886|1969}} nncbud1xif2s5vyjncb7effkavudrdd 0 68831 1952315 1859687 2026-03-28T10:45:41Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952315 wikitext text/x-wiki '''Jón Sigurðsson frá Kaldaðarnesi''' ([[18. febrúar]] [[1886]] – [[31. október]] [[1957]]) var [[skrifstofustjóri Alþingis]] í mörg ár og einn af helstu [[Þýðing|þýðendum]] á [[Ísland]]i á fyrri hluta [[20. öld|20. aldar]]. Hann er þekktastur fyrir þýðingar sínar á skáldsögum [[Knut Hamsun|Knuts Hamsun]]. [[Halldór Laxness]] kallaði hann „doktor og meistara íslenskrar tungu“. Og hélt áfram: „Honum var léð slík list, að hann þurfti ekki á að halda nema hinum einföldustu og alþýðlegustu orðum til þess að mál hans yrði að dýrum skáldskap“. <ref>[http://www.timarit.is/?issueID=418958&pageSelected=14&lang=0 Morgunblaðið 1968]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Jón lauk stúdentsprófi í [[Reykjavík]] [[1906]], stundaði síðan nám í norrænum fræðum við háskólann í [[Kaupmannahöfn]], en hvarf brátt að öðrum störfum. Hann var ritari í skrifstofu stjórnarráðs Íslands í Kaupmannahöfn [[1909]]-[[1912]] og fulltrúi sýslumannsins í [[Árnessýsla|Árnessýslu]] [[1912]]-[[1915]]. Á árinu [[1916]] gerðist hann starfsmaður í skrifstofu Alþingis og vann þar um 40 ára skeið, var skrifstofustjóri frá [[1921]], en lét af þeim störfum sökum aldurs á miðju ári [[1956]]. == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=413817&pageSelected=7&lang=0 ''Jón Sigurðsson frá Kaldaðarnesi''; grein í Morgunblaðinu 1957]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur|Æviágrip}} [[Flokkur:Handhafar stórriddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Íslenskir þýðendur]] [[Flokkur:Skrifstofustjórar Alþingis]] {{fd|1886|1957}} qjrfqewg3pq0vbbod0dmtpxh8ojep8w 0 68832 1952304 1906960 2026-03-28T10:12:54Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952304 wikitext text/x-wiki :''Getur líka átt við [[Jón Gíslason (1917-1995)|Jón Gíslason]], póstfulltrúa og fræðimann.'' '''Dr. Jón Gíslason''' ([[23. febrúar]] [[1909]] – [[16. janúar]] [[1980]]) var skólastjóri [[Verslunarskóli Íslands|Verzlunarskóla Íslands]] og mikilsvirtur [[þýðandi]]. Hann þýddi t.d. nokkra af grísku harmleikjunum í óbundnu máli, s.s. ''[[Persar (leikrit)|Persa]]'', ''[[Sjö gegn Þebu]]'', ''[[Prómeþeifur fjötraður|Prómeþeif fjötraðan]]'', ''[[Agamemnon (Æskýlos)|Agamemnon]]'', ''[[Sáttarfórn|Dreypifórnfærendur]]'' og ''[[Hollvættir|Refsinornir]]'' eftir [[Æskýlos]], ''[[Ödípús konungur|Ödípús konung]]'', ''[[Ödípús í Kólonos]]'' og ''[[Antígóna (Sófókles)|Antígónu]]'' eftir [[Sófókles]] og ''[[Medea (Evripídes)|Medeu]]'', ''[[Hippolýtos (Evripídes)|Hippolýtos]]'' og ''[[Alkestis (Evripídes)|Alkestis]]'' eftir [[Evripídes]]. Hann skrifaði einnig bók um gríska goðafræði sem nefndist ''Goðafræði Grikkja og Rómverja: forsögualdir, trúarbragðaþróun, guðir og hetjur'' og kom fyrst út árið [[1944]]. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1522528 ''Dr. Jón Gíslason''; minningargreinar í Morgunblaðinu 1980]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1464633&lang=is ''Evrípídes og Sófókles''; grein í Morgunblaðinu 1975] ;Greinar eftir Jón Gíslason * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1518244 ''Synir Íslands, sækið fram!''; grein í Morgunblaðinu 1979] {{Stubbur|Æviágrip}} [[Flokkur:Íslenskir fornfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskir þýðendur]] {{fd|1909|1980}} cwq6t811r4xi0quvelzt3mfcfyp6c5g 0 70720 1952337 1869648 2026-03-28T11:41:00Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 2 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952337 wikitext text/x-wiki '''Jörundur Brynjólfsson''' (f. á [[Starmýri]] í [[Álftafjörður|Álftafirði eystra]] [[21. febrúar]] [[1884]], d. [[3. desember]] [[1979]] í [[Reykjavík]]) var íslenskur kennari, bóndi, verkalýðsforingi og þingmaður. ==Ævi== Jörundur var sonur Brynjólfs Jónssonar, bónda, og Guðleifar Guðmundsdóttur. Hann hlaut kennslu á heimili en lauk búfræðiprófi við [[Búnaðarskólinn á Hvanneyri|Búnaðarskólann á Hvanneyri]] árið [[1906]] eftir tveggja ára nám, þá 22 ára gamall. Jörundur starfaði sem kennari í [[Nesjahreppur|Nesjahreppi]] í eitt ár 1907—8 og lauk kennaraprófi frá [[Kennaraháskóli Íslands|Kennaraháskóla Íslands]] árið [[1909]]. Hann stundaði nám í kennaraháskólanum í [[Kaupmannahöfn]] í um tíu mánuði, árin 1911 og 1912. Jörundur var ráðinn kennari við [[Barnaskólinn í Reykjavík|barnaskólann í Reykjavík]] í áratug, frá 1909 til 1919 en fór utan til náms eins og komið hefur fram. Jörundur sat í bæjarstjórn Reykjavíkur 1916—1919 fyrir hönd [[Samtök verkamanna í Reykjavík|Samtaka verkamanna í Reykjavík]] og sömuleiðis var hann kosinn fyrsti þingmaður nýstofnaðs [[Alþýðuflokkurinn|Alþýðuflokks]] og sat hann á [[Alþingi]] sama tímabil. Jörundur hneigðist frekar til sveitarinnar og gerðist bóndi í Múla í [[Biskupstungur|Biskupstungum]] en þar var hann í þrjú ár, 1919—1922. Þá flutti hann sig um set til [[Skálholt]]s og var þar í 26 ár, 1922—1948. Þá sat hann í framboði fyrir annan flokk, [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokkinn]] og var kosinn á þing í [[alþingiskosningar 1923|alþingiskosningunum 1923]]. Þá sat hann samfellt á þingi sem þingmaður Framsóknarflokksins í 33 ár til ársins [[1956]]. Hann var forseti neðri deildar Alþingis árin 1931-42 og svo 1942-5, og forseti sameinaðs þings Loks bjó hann í [[Kaldaðarnes]]i í Flóa 1948—1963, hann andaðist í Reykjavík 95 ára að aldri. ==Tenglar== * [http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=363 Æviágrip á vef Alþingis] * [http://www.timarit.is/?issueID=423688&pageSelected=27&lang=0 ''Minning: Jörundur Brynjólfsson - forseti Alþingis'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, minningargrein í Morgunblaðinu 8. desember 1979. * [http://www.timarit.is/?issueID=423692&pageSelected=36&lang=0 ''Fáein kveðjuorð: Jörundur Brynjólfsson - fyrrv. alþingismaður''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305201736/http://timarit.is/?issueID=423692&pageSelected=36&lang=0 |date=2016-03-05 }}, minningargrein í Morgunblaðinu 11. desember 1979. * [http://www.timarit.is/?issueID=423694&pageSelected=24&lang=0 ''Jörundar Brynjólfssonar minnzt á Alþingi'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, frétt í Morgunblaðinu 13. desember 1979. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Jón Pálmason]] | titill= [[Forseti Alþingis|Forseti Sameinaðs Alþingis]] | frá=1953 | til=1956 | eftir= [[Emil Jónsson]]}} {{Töfluendir}} {{stubbur|æviágrip|ísland}} [[flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1921-1930]] [[flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1931-1940]] [[flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1941-1950]] [[flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1951-1960]] [[Flokkur:Forsetar Alþingis]] [[Flokkur:Íslenskir bændur]] [[Flokkur:Íslenskir kennarar]] {{fd|1884|1979}} [[Flokkur:Þingmenn Alþýðuflokksins]] [[Flokkur:Þingmenn Framsóknarflokksins]] qqm845t5sl04dr3x9l1lsxtrlkjzz7p 0 71972 1952190 1909726 2026-03-27T20:09:26Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952190 wikitext text/x-wiki {{Aðgreiningartengill1|[[Hótel Ísland (Ármúla)]] sem hýsti m.a. skemmtistaðinn [[Broadway (skemmtistaður)|Broadway]]}} [[Mynd:Hotelisland.jpg|thumb|Hótel Ísland]] '''Hótel Ísland''' var [[hótel]] sem stóð við [[Aðalstræti]] frá [[1882]] til [[1944]] þegar það brann til grunna í eldsvoða nóttina [[3. febrúar]]. Hótel Ísland var í raun nokkur [[timburhús]] sambyggð og stóð á horni [[Austurstræti]]s og [[Aðalstræti]]s þar sem nú er [[Ingólfstorg]]. Lóðin náði þá út í allan reitinn milli Austurstrætis, Aðalstrætis, [[Veltusund]]s og [[Vallarstræti]]s. Áður hafði staðið þar [[pakkhús]] frá um 1790 en eftir aldamótin 1800 var það rifið og [[Einar Jónsson (kaupmaður)|Einar Jónsson]] reisti þar tvö [[bindingsverk]]shús, [[íbúðarhús]] og [[verslun]]. [[Jafet Johnson]], sonur hans, seldi [[R. P. Tærgesen]] kaupmanni eignina 1845 og hann lét reisa vöruskemmu hinum megin við húsin á horni Vallarstrætis og Veltusunds. Í kringum árið 1860 keypti Níels Jörgensen lóðina og hóf veitingasölu í húsinu sem stóð á horni Austurstrætis og Aðalstrætis. Hann nefndi veitingahúsið Gildaskálann. Sagan segir að hann hafi ætlað að reisa stórt hótel á lóðinni en hann lést áður en af því varð, árið 1875. Ekkja hans, Dorothea, hélt rekstrinum áfram eftir dauða Níels en um árið 1879 giftist hún [[Johan Halberg|Johani Halberg]] skipstjóra Árið 1882 létu þau reisa tvílyft stórhýsi áfast gamla húsinu Austurstrætismegin og hóf þar veitinga- og hótelrekstur 1882. Skömmu síðar var nafnið ''Hótel Ísland'' tekið upp. Halberg byggði mikið og endurbætti á reitnum næstu árin. Hann reisti meðal annars skála út úr húsinu meðfram Vallarstræti og 1901 lét hann rífa gamla húsið Aðalstrætismegin og reisa þar þrílyft timburhús sem tengdist við húsið Austurstrætismegin með turni sem stóð á horninu. Þannig var húsið lengst af þar til það brann. Hallberg seldi húsið 1906 hópi manna sem áttu húsið í eitt ár en seldu það svo [[Góðtemplarar|Góðtemplarastúku]] Reykjavíkur. 1912 hófst rekstur [[Nýja bíó]]s í húsinu sem lá frá Austurstræti eftir Veltusundi og var það starfrækt þarna til 1920 þegar það flutti í eigið hús. Húsið komst svo í eigu [[Íslandsbanki (eldri)|Íslandsbanka]] og síðan félagsins Borg h.f.. 1928 eignaðist [[Alfreð Rosenberg]] hótelið. Hann hafði áður rekið [[kaffihús]] og tónleikastað í kjallara Nýja bíós og síðan [[Café Rosenberg]] þar sem [[Reykjavíkurapótek]] er nú. Aðfaranótt 3. febrúar 1944 um klukkan tvö varð starfsstúlka sem svaf á efstu hæð hússins vör við að eldur var kominn upp á geymslulofti. Hún gerði viðvart og gestir hússins og fjölskylda Rosenbergs björguðust út á náttklæðunum. Húsið brann til kaldra kola á aðeins tveimur tímum. Einn maður fórst. Eftir brunann stóð reiturinn auður þar til [[Bifreiðastöð Steindórs]] kom sér þar upp aðstöðu og [[bílaplan]]i sem síðar var kallað [[Hallærisplanið]]. Bifreiðastöðin hafði haft aðstöðu á svokölluðu Steindórsplani gegnt hótelinu við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]] frá stofnun hennar 1922. 1993 voru plönin tvö sameinuð og Ingólfstorg reist. Það opnaði [[4. desember]] 1993. Hugmyndir hafa verið á lofti um að endurreisa Hótel Ísland til þess að endurskapa fyrri ásýnd Aðalstrætis og nágrennis. ==Heimildir== * Sigurður Þór Salvarsson, „Húsið brann til kaldra kola á tveimur tímum - 40 ár frá því Hótel Ísland brann“, ''DV'', 4. febrúar 1984, s. 20-21. ([http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2486135 Tímarit.is]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}) * Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. „Skipulagsbreytingar við Ingólfstorg". http://sigmundurdavid.is/skipulagsbreytingar-vi%C3%B0-ingolfstorg/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130705140804/http://sigmundurdavid.is/skipulagsbreytingar-vi%C3%B0-ingolfstorg/ |date=2013-07-05 }}. Skoðað 21.4.2013. == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3289182 „Bygging Hótel Íslands“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1965] * [http://lemurinn.is/2013/06/13/einn-versti-dagur-reykjavikur-bruninn-mikli-arid-1915/ Einn versti dagur Reykjavíkur Bruninn mikli árið 1915 (Lemúrinn)] [[Flokkur:Hótel í Reykjavík]] {{sa|1882|1944}} e9n2ilqh17otjm0y14reecwplhlwc10 0 72194 1952330 1660879 2026-03-28T11:11:02Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952330 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Jon Ogmundsson Icelandic bishop.jpg|thumb|250px| Jón biskup helgi með bók og biskupsstaf. – Mynd úr íslensku handriti frá 19. öld.]] '''Jón Ögmundarson''' – eða '''Jón Ögmundsson''' – ([[1052]] – [[23. apríl]] [[1121]]), fyrsti [[biskup]] á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]] í [[Hjaltadalur|Hjaltadal]]. Jón var sonur hjónanna Ögmundar Þorkelssonar og Þorgerðar Egilsdóttur, en þau bjuggu á [[Breiðabólstaður í Fljótshlíð|Breiðabólstað]] í [[Fljótshlíð]]. Jón lærði fyrst hjá [[Ísleifur Gissurarson|Ísleifi biskupi Gissurarsyni]] í [[Skálholt]]i og hélt svo til frekara náms í [[Danmörk]]u og [[Noregur|Noregi]]. Hann varð samferða [[Sæmundur fróði|Sæmundi fróða Sigfússyni]] er þeir komu til landsins að loknu námi ytra. == Biskup á Hólum == Jón bjó á Breiðabólstað þegar hann var tekinn til biskups á Hólum, fyrstur manna. Hafði Gissur biskup Ísleifsson þar hönd í bagga að því er sagt er. Jón fór utan eftir tilnefninguna og hélt til [[Róm]]ar á fund [[páfi|páfa]], sem gaf út skipun um að hann skyldi vígður til biskups. Hann var vígður [[29. apríl]] [[1106]]. Jón gerðist brátt umsvifamikill og lét mjög til sín taka í [[embætti]]nu. Meðal þess sem hann kom til leiðar í embætti eru íslensku daganöfnin, en hann lét taka upp þau daganöfn, sem enn eru notuð í stað hinna fornu, sem hann taldi hafa heiðinn blæ. Jón rak [[skóli|skóla]] á Hólum og hélt þar erlenda [[Kennari|kennara]]. Um Jón var rituð saga, [[Jóns saga Hólabiskups]] eða [[Jóns saga helga]], sem segir frá ævi og störfum biskupsins og mannlífi á Hólastað. Jón var tvíkvæntur en átti ekki börn. Á alþingi var tekin upp helgi hans árið 1200, en hún hefur aldrei verið staðfest af páfastóli. Jón er verndari [[Kristskirkja|Kristskirkju]] í Reykjavík, og í kaþólsku kirkjunni á Íslandi er [[messudagur]] hans [[3. mars]], en þann dag voru bein hans tekin úr jörðu. Hann er sömuleiðis sagður helgur maður í dýrlingatali kaþólsku kirkjunnar í Noregi, þar minnst [[23. apríl]]. == Heimildir == * [[Peter Foote]] (útg.): ''Biskupasögur'' 1, Rvík 2003. Hið íslenska fornritafélag. * Páll Eggert Ólason: ''Íslenskar æviskrár'' III, Reykjavík 1950 * Árni Daníel Júlíusson, Jón Ólafur Ísberg o.fl. (ritstj.): ''Íslenskur söguatlas'' 1, Iðunn, Rvík 1991 * Jón Þorkelsson: ''Íslenzkar ártíðaskrár'', bls. 74-78 og víðar, Kaupmannahöfn 1893 – 1896. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3293083 ''Hann var sannur faðir allra fátækra manna''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1970]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2234338 ''Jón biskup og dansinn''; grein í Lögberg-Heimskringlu 1980] * [http://www.katolsk.no/biografi/jholar.htm Odden, séra Per Einar @ Den Katolske Kirke i Norge: ''Den hellige Jón Ögmundsson'']. Skoðað 8. september 2010. * [http://www.heiligenlexikon.de/BiographienJ/Jon_Oegmundsson.html Ökumenisches Heiligenlexikon: ''Jón Ögmundsson'']. Skoðað 8. september 2010. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Enginn]] | titill=[[Hólabiskupar|Hólabiskup]] | frá=[[1106]] | til=[[1121]] | eftir=[[Ketill Þorsteinsson]] }} {{Töfluendir}} {{Hólabiskupar}} {{fd|1052|1121}} [[Flokkur:Hólabiskupar í kaþólskum sið]] [[Flokkur:Íslenskir kaþólskir dýrlingar]] 6vruchzfmlcxgf88k05zfekap2l760o 0 75541 1952200 1917409 2026-03-27T21:03:03Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952200 wikitext text/x-wiki [[File:Localització_d%27Eivissa.png|thumb]] '''Ibiza''' (stundum skrifað '''Íbíza''' eða '''Íbísa''' á [[Íslenska|íslensku]]) ([[katalónska]] ''Eivissa'') er ein [[Baleareyjar|Baleareyjum]] í [[Miðjarðarhaf]]i, nokkuð vestur af [[Majorka]]. Ibiza tilheyrir [[Spánn|Spáni]]. Ibiza er stundum nefnd „eyjan hvíta“ eftir hvítmáluðu húsunum á eyjunni. Heiti eyjarinnar er komið úr fönikísku frá Ibossim sem þýðir „eyja (guðsins) Bes“. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3298882 ''Ibiza''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1977]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Eyjar við Spán]] [[Flokkur:Miðjarðarhaf]] khb4zwxydyx94jt8yrovpel630rxyj3 0 76293 1952329 1879148 2026-03-28T11:09:08Z Berserkur 10188 1952329 wikitext text/x-wiki '''Landssamband eldri borgara''' var stofnað 19. júní 1989 á Akureyri af níu félögum eldri borgara víðs vegar um landið. 55 félög eldri borgara, með um 30 þúsund félagsmenn, eiga nú aðild að LEB. Sambandið er sjálfstætt starfandi landssamband sem gætir hlutleysis varðandi trúmál og stjórnmálaflokka. Hlutverk landssambandsins er að vinna að hagsmuna-, velferðar- og áhugamálum aldraðra og koma fram gagnvart stjórnvöldum. Einnig stuðlar LEB að samvinnu félaga eldri borgara og að slík félög séu starfandi í öllum sveitarfélögum landsins. Algengast er að heilt sveitarfélag sé starfssvæði hvers félags eldri borgara en landfræðilegar aðstæður og afleiðingar sameiningar sveitarfélaga gera það að verkum að félög eldri borgara geta spannað fleiri en eitt sveitarfélag eða að fleiri en eitt félag eldri borgara starfar í einu sveitarfélagi. Hvert sveitarfélag ber að hafa á sínum vegum öldungaráð sem að jafnaði er m.a. skipað amk. þremur fulltrúum eldri borgara sem öllu jafna eru fulltrúar félags eldri borgara í sveitarfélaginu. Landsfundur sem haldinn er árlega, fer með æðsta vald í málefnum Landssambands eldri borgara og kýs sambandinu fimm manna stjórn og þrjá til vara. Hvert aðildarfélag á rétt á 1 fulltrúa til setu á landsfundi fyrir fyrstu 150 félagsmenn, fyrir 151 - 300 á félag rétt á öðrum fulltrúa, en eftir það einn viðbótarfulltrúa fyrir hverja 300 félaga eða brot úr þeirri tölu. Aðild að landssambandinu geta átt félög fólks, sem er 60 ára og eldra, og vinna að hagsmuna-, velferðar- og áhugamálum eldri borgara. Einnig getur félag orðið aðili að LEB þó félagaaðild þess miðist við lægra aldursmark en réttindi og skyldur félagsins miðast við þá félagsmenn sem eru 60 ára og eldri. Aðild nýrra aðildarfélaga er háð samþykki landsfundar LEB en stjórn LEB getur veitt nýju félagi aukaaðild og rétt til þátttöku í starfsemi sambandsins án annarra réttinda fram að næsta landsfundi, þar sem tillaga um aðild verður afgreidd. LEB gefur út tímaritið ''LEB-blaðið'' (áður Listin að lifa) == Myndir == <gallery widths="90px" heights="60px" perrow="5"> Mynd:OB090511-6791 LES.JPG|Á stjórnarfundi 11. maí 2009 Mynd:HH090513-1265 LEB Helgi Hjalmsson.JPG|Landsfundur: Ávarp formanns Mynd:HH090513-1268 LEB Arni Pall Arnason.JPG|Landsfundur: Ræða Árna Páls Árnasonar Mynd:HH090513-1269 LEB Stefan Olafsson.JPG|Landsfundur: Ræða Stefáns Ólafssonar Mynd:HH090513-1287 LEB Margret Margeirsdottir.JPG|Landsfundur: Ræða Margrétar Margeirsdóttur Mynd:OB090513-6792 LES ÁrniPáll Stefán Borgþór.JPG|Landsfundur: Árni Páll, Stefán og Borgþór Mynd:OB090513-6800 LES Fulltrúar.JPG|Á Landsfundi 13.-14. maí 2009 </gallery> == Tenglar á aðildarfélög == === Höfuðborgarsvæðið og Suðurnes === [[Félag eldri borgara í Reykjavík|FEB í Reykjavík]] - [[Félag eldri borgara í Kópavogi|FEBK í Kópavogi]] - [[Félag eldri borgara í Garðabæ|FEBG í Garðabæ]] - [[Félag eldri borgara Hafnarfirði|FEBH Hafnarfirði]] - [[Félag eldri borgara á Álftanesi|FEB á Álftanesi]] - [[Félag eldri borgara Suðurnesjum|FEB Suðurnesjum]] - [[Félag aldraðra í Mosfellsbæ|FAMOS í Mosfellsbæ]] === Vesturland === [[Félag eldri borgara á Akranesi og nágrenni|FEBAN Akranes og nágrenni]] - [[Félag eldri borgara Borgarnesi|FEB Borgarnesi]] - [[Félag eldri borgara í Borgarfjarðardölum|FEB í Borgarfjarðardölum]] - [[Aftanskin félag eldri borgara Stykkishólmi|Aftanskin FEB Stykkishólmi]] - [[Félag eldri borgara Eyrarsveit|FEB Eyrarsveit]] - [[Félag eldri borgara Snæfellsbæ|FEB Snæfellsbæ]] - [[Félag eldri borgara í Dalasýslu og Reykhólahrepp|FEB í Dalasýslu og Reykhólahrepp]] - [[Félag eldri borgara Ísafirði|FEB Ísafirði]] - [[Félag eldri borgara Bolungarvík|FEB Bolungarvík]] - [[Félag eldri borgara Önundarfirði|FEB Önundarfirði]] - [[Félag aldraðra í V. Barðastrandasýslu|FA í V. Barðastrandasýslu]] - [[Félag eldri borgara í Strandasýslu|FEB í Strandasýslu]] === Norðurland === [[Félag eldri borgara Vestur Húnavatnssýslu|FEB Vestur Húnavatnssýslu]] - [[Félag eldri borgara í Húnaþingi|FEB í Húnaþingi]] - [[Félag eldri borgara Skagafirði|FEB Skagafirði]] - [[Félag aldraðra Siglufirði|FA Siglufirði]] - [[Félag eldri borgara Akureyri|FEB Akureyri]] - [[Félag aldraðra Eyjafirði|FA Eyjafirði]] - [[Félag aldraðra Dalvík og nágrenni|FA Dalvík og nágrenni]] - [[Félag eldri borgara Ólafsfirði|FEB Ólafsfirði]] - [[Félag eldri borgara Húsavík|FEB Húsavík]] - [[Félag eldri borgara Þingeyjarsveit|FEB Þingeyjarsveit]] - [[Félag eldri Mývetninga|Félag eldri Mývetninga]] - [[Félag eldri borgara Öxarfjarðarhéraði|FEB Öxarfjarðarhéraði]] - [[Félag eldri borgara við Þistilfjörð|FEB við Þistilfjörð]] === Austurland === [[Félag eldri borgara Vopnafirði og Bakkafirði|FEB Vopnafirði og Bakkafirði]] - [[Félag eldri borgara Fljótsdalshéraði|FEB Fljótsdalshéraði]] - [[Framtíðin, Félag eldra fólks á Seyðisfirði|Framtíðin, FEF á Seyðisfirði]] - [[Félag eldri borgara Borgarfirði eystra|FEB Borgarfirði eystra]] - [[Félag eldri borgara Reyðarfirði|FEB Reyðarfirði]] - [[Félag eldri borgara Norðfirði|FEB Norðfirði]] - [[Félag eldri borgara Eskifirði|FEB Eskifirði]] - [[Félag eldri borgara Suðurfjörðum|FEB Suðurfjörðum]] - [[Félag eldri borgara Djúpavogi|FEB Djúpavogi]] - [[Félag eldri Hornfirðinga|Félag eldri Hornfirðinga]] === Suðurland === [[Félag eldri borgara Selfossi|FEB Selfossi]] - [[Félag eldri borgara Biskupstungum|FEB í Biskupstungum]] - [[Félag eldri borgara Skeiða og Gnúpverjahreppi|FEB Skeiða og Gnúpverjahreppi]] - [[Félag eldri borgara Hveragerði|FEB Hveragerði]] - [[Félag eldri borgara Þorlákshöfn|FEB Þorlákshöfn]] - [[Félag eldri borgara Eyrarbakka|FEB Eyrarbakka]] - [[Félag eldri Hrunamanna|Félag eldri Hrunamanna]] - [[Félag eldri borgara Rangárvallasýslu|FEB Rangárvallasýslu]] - [[Samherjar, Félag eldri borgara Mýrdal- og Austur-Eyjafj.hr.|Samherjar, FEB Mýrd. og A-Eyj.]] - [[Félag eldri borgara í Skaftárhreppi|FEB í Skaftárhreppi]] - [[Félag eldri borgara Vestmannaeyjum|FEB Vestmannaeyjum]] == Ytri tenglar == * [http://www.leb.is Landssamband eldri borgara] * [http://www.felagsmalaraduneyti.is/malaflokkar/malefni_aldradra/ Félags- og tryggingamálaráðuneyti - Málefni aldraðra] * [http://www.heilbrigdisraduneyti.is Heilbrigðisráðuneyti] {{Webarchive|url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20080724135711/www.heilbrigdisraduneyti.is/stofnanir/oldrunarstofnanir/ |date=2008-07-24 }} ** [https://island.is/reglugerdir?rn=hr Reglugerðarsafn heilbrigðisráðuneytis] ** [https://www.stjornarradid.is/verkefni/lif-og-heilsa/oldrunarmal/thjonusta-vid-aldrada/ Stofnanir fyrir aldraða] *[https://www.althingi.is/lagasafn/?leitartegund=5&texti=aldraða&rodun=0 Lagasafn um aldraða] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070502151631/www.tr.is/eldri-borgarar/ Tryggingastofnun - Eldri borgarar] == Erlendir tenglar== * [http://www.losenior.dk/ Dönsk samtök] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091020071743/http://www.losenior.dk/ |date=2009-10-20 }} * [http://www.ifa-fiv.org/ International Federation on Ageing] {{S|1989}} [[Flokkur:Íslensk félagasamtök]] 947qkts2w77pqcgnabtofr3tmu9h6xo 0 77131 1952239 1946983 2026-03-28T00:44:14Z TKSnaevarr 53243 1952239 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Persakonungur | ætt = Akkæmeníska ættin | skjaldarmerki = Achaemenid Falcon.svg | nafn = Kýros mikli<br>𐎤𐎢𐎽𐎢𐏁 | mynd = Great Men and Famous Women Volume 1 - Cyrus the Great.png | fæðingardagur = {{sirka}} 600 f.Kr. | fæðingarstaður = [[Anshan]], [[Persis]] | dánardagur = 530 f.Kr. | dánarstaður = [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] eða [[Persaveldi|Persíu]] (umdeilt) | grafinn = [[Grafhýsi Kýrosar mikla]], [[Pasargade]] | ríkisár = 559–530 f.Kr. | faðir = [[Kambýses 1.]] | móðir = [[Mandana]] | maki = [[Kassandana]] | titill_maka = Drottning | börn = {{plainlist| * [[Kambýses 2.]] * [[Smerdis]] * [[Artýstóna]] * [[Atossa]] * Roxana{{sfn|Dandamayev|1993|pp=516–521}}}} }} '''Kýros mikli''', einnig þekktur sem '''Kýros eldri''',<ref>Xenofon, ''Anabasis'' I. IX.</ref> (um 600 f.Kr. eða 576 f.Kr. – 530 f.Kr.) var fyrsti konungur [[Persaveldi]]s og stofnandi þess. Hann var sonur [[Kambýses 1.|Kambýsesar 1.]] af [[Akkæmeníska ættin|akkæmenísku ættinni]]. Kýros ríkti í 29 eða 30 ár. Á valdatíma hans lagði Persaveldi undir sig nær allar þjóðir í [[Miðausturlönd]]um, mikið af Suðvestur-[[Asía|Asíu]] og [[Mið-Asía|Mið-Asíu]], frá [[Egyptaland]]i og [[Hellusund]]i í vestri til [[Indus-fljót]]s í austri. Veldi hans var stærsta heimsveldi sögunnar á hans tíma.<ref>Kuhrt (1995): 647.</ref> Kýros virti hefðir og trúarbrögð þeirra landa sem hann lagði undir sig. Kýros var sigursæll herforingi, stjórnvitur og umburðarlyndur. Írönsku þjóðirnar voru þrjár á tímum Kýrosar en það voru [[Medar]], Persar og [[Skýþar]]. Kýros var Persakonungur á tíma þar sem Medar voru voldugastir og voru Persar undir yfirráðum þeirra. Hann rak konung Media frá völdum árið 550 f.kr. [[Krösos|Krösus]] konungur [[Lýdía|Lýdíu]] frétti af uppreisn Kýrusar og hugði þá til landvinninga og sendi her gegn Persum. Her Kýrosar sigraði og lagði árið 546 f.Kr. undir sig höfuðborg Lýdíu og Persar lögðu svo undir sig grísku borgríkin og þar með alla [[Litla-Asía|Litlu-Asíu]]. Kýros hélt í austur yfir hásléttur [[Íran|Írans]] allt að [[Indus-fljót|Indusfljóti]] og lagði undir sig þjóðflokka á þeirri leið.  Árið 539 f.kr. var hann kominn til [[Babýlon]] og lagði þá [[Babýlónía|Babýloníu]] undir ríki sitt. Árið eftir fall Babýlon leyfði Kýros hinum herleiddu [[Gyðingar|Gyðingum]] að fara til heimalands síns og lét þá fá musterisker sem [[Nebúkadnesar 2.]] hafði flutt til Babýloníu. Kýros ætlaði að leggja undir sig [[Egyptaland]] en hann féll í stríði við hirðingjaþjóð árið 530 f.kr. en sonur hans Kambýses sigraði heri [[Faraó|Faraós]] við Pelusion á [[Súeseiðið|Súeseiði]] árið 525 f.Kr. og náði þá ríki Persa frá eyðimörkum [[Líbía|Líbíu]] austur að Indusfljóti.<ref>{{Tímarit.is|1425496|Persía 2500 ára|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=15. október 1971|blaðsíða=10; 15}}</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == * {{cite encyclopedia |title=Cyrus iii. Cyrus II The Great |last=Dandamayev |first=Muhammad A. |url=http://www.iranicaonline.org/articles/cyrus-iiI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 7 |pages=516–521 |year=1993 |access-date=28 September 2013 |archive-date=17 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117005503/http://www.iranicaonline.org/articles/cyrus-iiI |url-status=live}} * Kuhrt, Amélie. ''The Ancient Near East: C. 3000-330 BC'' (London: Routledge, 1995). {{stubbur|æviágrip|fornfræði|saga}} [[Flokkur:Fólk fætt á 7. öld f.Kr.]] [[Flokkur:Fólk dáið 530 f.Kr.]] [[Flokkur:Konungar Akkamenídaveldisins]] [[Flokkur:Persónur í gamla testamentinu]] gw4931hdyt4aiyasitc7pc8wwfdlob0 14 77779 1952155 1949360 2026-03-27T16:23:44Z TKSnaevarr 53243 1952155 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Bandarískar kvikmyndir eftir kvikmyndaröð]] [[Flokkur:Harry Potter|Kvikmyndir]] [[Flokkur:Warner Bros.-kvikmyndir]] 00ysnob2gac39audcx66ixg4nu5dpue 1952156 1952155 2026-03-27T16:24:40Z TKSnaevarr 53243 1952156 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Bandarískar kvikmyndaraðir]] [[Flokkur:Harry Potter|Kvikmyndir]] [[Flokkur:Warner Bros.-kvikmyndir]] 02bpzd257ecd3dc6qlv16kv3evtcsqe 0 78613 1952297 1904728 2026-03-28T09:53:22Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1952297 wikitext text/x-wiki [[Mynd:MyPyramid1.png|thumb|250px|„Matarpíramídi“ framleiddur af [[USDA]].]] {{hreingera}} {{heimildir}} '''Næring''' er það þegar [[fruma|frumum]] og [[lífvera|lífverum]] er gefið nauðsynlegt efni (í formi [[matur|matar]]) til þess að [[líf|lifa af]]. Hægt er að koma í veg fyrir og draga úr mörgum heilsuvandamálum með [[hollustufæði]]. [[Mataræði]] lífverunnar er það sem hún étur og ræðst af því sem lífverunni líkar vel við að éta. [[næringarráðgjafi|Næringarráðgjafar]] eru einstaklingar sem sérhæfa sig í [[næringarfræði]], áætlanagerð máltíða, efnahagsmálum, undirbúningi og svo framvegis. Þeir eru útlærðir til að gefa einstaklingum (bæði heilbrigðum og veikum) og samtökum örugg ráð um hvað er best að borða. Slæmtt mataræði getur verið hættulegt heilbrigði einstaklingsins og valdið skortsjúkdómum eins og [[skyrbjúgur|skyrbjúg]], [[taugakröm]] og [[prótínkröm]] og [[Sjúkdómur|sjúkdómum]] sem ógna heilbrigði eins og [[offita|offitu]] og [[efnaskiptaheilkenni|efnaskiptaheilkennum]] auk þess þrálátra kerfabundinna sjúkdóma eins og [[hjarta- og æðasjúkdómur|hjarta- og æðasjúkdóma]], [[sykursýki]] og [[beinþynning]]u. == Næringarefni == {{aðalgrein|Næringarefni}} ;Tegund næringaefna: # undirstöðufrumefni ## orkuundirstöðufrumefni ##* [[kolvetni]] ##* [[fita]] ##* [[prótín]] ## önnur undirstöðufrumefni ##* [[trefjar]] ##* [[vatn]] # snefilefni #* [[steind]] #* [[vítamín]] Höfuðtegundir næringarefnanna eru sjö: Fita, kolvetni, prótín, steinefni, trefjaefni, vatn og vítamín. [[Snefilefni]] eru vítamín og steindir. Undirstöðufrumefnin (fyrir utan trefjaefni og vatn) gefa [[orka|orku]] sem er mæld með [[Júl]]um eða [[kaloría|kílókaloríum]]. Kolvetni og prótín gefa 17 kJ (4 kkal) af orku á hvert gramm og fitur gefa 37 kJ (9 kkal) á hvert gramm.<ref name=Stryer>Berg J., J.L. Tymoczko og L. Stryer, ''Biochemistry'' 5. útg. (San Francisco: W.H. Freeman, 2002): 603.</ref> Vítamín, steinefni, trefjar og vatn gefa enga orku en eru öll nauðsynleg af öðrum ástæðum. Kolvetnis- og fitusameindir samanstanda af [[kolefni]]s-, [[vetni]]s- og [[súrefni]]sfrumeindum. Kolvetni geta verið einfaldar [[einsykra|einsykrur]] ([[glúkósi]], [[frúktósi]] og [[galaktósi]]) eða flóknar [[fjölsykra|fjölsykrur]] ([[mjölvi]]). Fitur eru [[þríglýseríð]] gerð úr [[fitusýra|fitusýru]][[einliða|einliðum]] festum við [[glýseról]]. Sumar en ekki allar fitusýrur eru nauðsynlegar í mataræðinu, það er að segja að þær geti ekki myndast í líkamanum. Prótínsameindir innihalda [[nitur]]frumeindir. Einliður prótíns sem innihalda nitur eru [[amínósýra|amínósýrur]], á meðal þeirra eru sumar [[nauðsynleg amínósýra|nauðsynlegar amínósýrur]]. Þær eru ekki notaðar í [[efnaskipti|efnaskiptum]]. Ef þær eru notaðar sem orka íþyngir losun nitursins [[nýra|nýrum]]. Önnur snefilefni eru [[andoxunarefni]] (e. ''antioxidants'') og [[jurtaefni]] (e. ''phytochemicals''). Flestar matvörur innihalda blöndu allra [[Næringarefni|næringarefna]]. Maður þarf sum næringarefni reglulega en önnur öðru hverju. Ójafnvægi næringarefna geta valdið heilsubresti (bæði ofgnótt eða skortur næringarefnis). == Næringarkvilli == {{aðalgrein|Næringarkvilli}} Næringarkvilli eða eldiskvilli er hvers kyns sjúkdómur sem leggst á menn (og [[dýr]]) vegna ójafnvægis í fæði, það er að segja vannæringar eða ofnæringar af einhverju tagi. === Sjúkdómar vegna næringarkvilla === {| class="wikitable" border="1" |- ! Næringarefni ! Skortur ! Ofgnótt |- | [[orka]] | [[sultur]], [[kröm]] | [[offita]], [[sykursýki]], [[hjarta- og æðasjúkdómur]] |- | [[einföld kolvetni]] | ekkert | [[sykursýki]], [[offita]] |- | [[flókin kolvetni]] | ekkert | [[offita]] |- | [[mettuð fita]] | lágt magn kynhormóna <ref>{{cite web |url=http://deepfitness.com/705/The-Big-T-How-Your-Lifestyle-Influences-Your-Testosterone-Levels.aspx |title=Geymd eintak |access-date=2009-08-22 |archive-date=2014-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140317111926/http://deepfitness.com/705/The-Big-T-How-Your-Lifestyle-Influences-Your-Testosterone-Levels.aspx |url-status=dead }}</ref> | [[hjarta- og æðasjúkdómur]] (að sögn flestra lækna og næringarfræðinga) |- | [[transfita]] | ekkert | [[hjarta- og æðasjúkdómur]] |- | [[ómettuð fita]] | ekkert | [[offita]] |- | [[fita]] | vanupptaka vítamína sem leysast upp í fitu, [[kanínusultur]] (ef prótínneysla er mikil) | [[hjarta- og æðasjúkdómur]] (að sögn sumra) |- | omega 3-fitur | [[hjarta- og æðasjúkdómu]] | blæðing |- | omega 6-fitur | ekkert | [[hjarta- og æðasjúkdómu]], [[krabbamein]] |- | [[kólesteról]] | ekkert | [[hjarta- og æðasjúkdómu]] |- | [[prótín]] | [[prótínkröm]] | [[kanínusultur]] |- | [[natrín]] | [[natríumskortur]] | [[natríumdreyri]], [[háþrýstingur]] |- | [[járn]] | [[blóðleysi]] | [[skorpulifur]], [[hjartasjúkdómur]] |- | [[joð]] | [[keppur]], [[vanvirkni skjaldkirtils]] | [[joðeituráhrif]] (keppur, vanvirkni skjaldkirtils) |- | [[A-vítamín]] | [[augnkríma]] og [[náttblinda]], lágt magn testósteróns | [[A-vítamíneitrun]] (skorpulifur, hárlos) |- | [[B1-vítamín]] | [[taugakröm]] | |- | [[B2-vítamín]] | sprungur á húðinni og þokuglæra | |- | [[B3-vítamín]] | [[húðkröm]] | [[meltingartruflun]], [[hjartsláttartruflun]], [[fæðingargalli|fæðingargallar]] |- | [[B12-vítamín]] | [[mergruni]] | |- | [[C-vítamín]] | [[skyrbjúgur]] | [[niðurgangur]] sem saknar [[vessaþurrð]]ar |- | [[D-vítamín]] | [[beinkröm]] | [[D-vítamíneitrun]] (vessaþurrð, uppköst, hægðatregða) |- | [[E-vítamín]] | [[taug]]asjúkdómar | [[E-vítamíneitrun]] (storkuvari: of mikil blæðing) |- | [[K-vítamín]] | [[blæðing]] | |- | [[kalsín]] | [[beinþynning]], [[kalkkrampi]], [[carpopedal spasm]], [[raddbandakrampi]], [[hjartsláttartruflun]] | [[þreyta]], [[geðlægð]], [[óreiða]], [[lystarleysi]], [[ógleði]], [[uppköst]], [[hægðatregða]], [[brisbólga]], [[ofsamiga]] |- | [[magnesín]] | [[háþrýstingur]] | þróttleysi, ógleði, uppköst, öndurarvandamál og [[blóðþrýstingsfall]] |- | [[kalín]] | [[kalíumbrestur]], [[hjartsláttartruflun]] | [[blóðkalíumhækkun]], [[hjartsláttur]] |} == Tengt efni == * [[Líkamsrækt]] * [[Ensím]] * [[Heilsa]] * [[Matur]] * [[Melting]] * [[Offita]] * [[Næringarskortur]] * [[Sykursýki]] == Tenglar == [http://www.norden.org/is/utgafa/utgefid-efni/2004-013?set_language=is Norrænt rit um næringarráðgjöf]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} == Heimildir == {{reflist|2}} [[Flokkur:Næring]] [[Flokkur:Heilsa]] [[Flokkur:Líffræði]] [[Flokkur:Matarfræði]] [[Flokkur:Heimilisfræði]] ce3nz9loip64n60wv2xamtswor771tu 0 79631 1952126 1952108 2026-03-27T13:14:50Z Berserkur 10188 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-19142-45|~2026-19142-45]] ([[User talk:~2026-19142-45|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Sv1floki|Sv1floki]] 1926133 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|samnefndu plötuna|Taylor Swift (plata){{!}}''Taylor Swift'' (plata)}} {{Persóna | nafn = Taylor Swift | mynd = Taylor Swift at the 2023 MTV Video Music Awards (3).png | mynd_alt = | mynd_texti = Swift á [[MTV Video Music-verðlaunin|MTV Video Music Awards]] árið 2023 | fæðingarnafn = Taylor Alison Swift | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1989|12|13}} | fæðingarstaður = [[West Reading]], [[Pennsylvanía]], [[Bandaríkin|BNA]] | starf = {{hlist|Söngvari|lagahöfundur|framleiðandi|leikstjóri|athafnakona|leikari}} | ár = 2003–í dag | vefsíða = {{URL|taylorswift.com}} | undirskrift = Taylor Swift signature.svg | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | uppruni = [[Nashville]], [[Tennessee]], BNA | stefna = {{flatlist| * [[Popptónlist|Popp]] * [[Kántrítónlist|kántrí]] * [[Þjóðlagatónlist|þjóðlaga]] * [[rokk]] * [[jaðarrokk]] }} | hljóðfæri = {{hlist|Rödd|gítar|banjó|píanó|úkúlele}} | útgefandi = {{flatlist| * [[Republic Records|Republic]] * [[Big Machine Records|Big Machine]] }}}}}} '''Taylor Alison Swift''' (f. 13. desember 1989) er [[Bandaríkin|bandarísk]] söngkona og lagasmiður, gítarleikari og leikkona. Árið 2006 gaf hún út sína fyrstu smáskífu, „Tim McGraw“ og í október sama ár gaf hún út fyrstu hljóðversplötuna sína, ''[[Taylor Swift (plata)|Taylor Swift]]'', sem gaf af sér fimm smáskífur og varð þreföld platínu plata. Fyrir vikið fékk Swift tilnefningu til 50. [[Grammy-verðlaunin|Grammy-verðlaunanna]] sem „besti nýliðinn“. Í nóvember 2008 gaf Taylor út plötuna, ''[[Fearless]]'' og í kjölfarið fékk Swift fjögur Grammy-verðlaun, meðal annars fyrir „plötu ársins“ á 52. Grammy-verðlaununum. ''Fearless'' og ''Taylor Swift'' voru í þriðja og sjötta sæti í lok ársins og höfðu selst í 2,1 milljónum og 1,5 milljónum eintaka. ''Fearless'' var á toppi [[Billboard 200|''Billboard'']]-listans samfleytt í ellefu vikur, og hafði engin plata verið efst svo lengi síðan árið 2000. Swift var útnefnd listamaður ársins af [[Billboard|''Billboard'']]-tímaritinu árið 2009. Swift gaf út þriðju stúdíóplötuna sína, ''[[Speak Now]]'' þann 25. október 2010 sem seldist í 1.047.000 eintökum í fyrstu söluvikunni. Árið 2008 seldust plöturnar hennar í samanlagt fjórum milljónum eintaka, sem gerir hana að söluhæsta tónlistarmanni ársins í Bandaríkjunum, samkvæmt [[Luminate|Nielsen SoundScan]]. Í dag hefur Swift selt yfir 200 milljónir platna um allan heim. == Æska == [[Mynd:Taylor_Swift.jpg‎|thumb|Swift árið 2006]] Swift fæddist þann 13. desember 1989, og er eina dóttir hjónanna Andreu Gardner og Scott Kingsley Swift. Hún fæddist og ólst upp í [[Wyomissing]], [[Pennsylvanía|Pennsylvaníu]]. Móðuramma hennar, Majorie Finlay, var óperusöngkona. Swift á yngri bróður, Austin. Þegar Taylor var í fjórða bekk vann hún ljóðakeppni með þriggja blaðsíðna ljóði sem bar nafnið ''Skrímsli í skápnum mínum'' (e. ''Monster in my closet''). Þegar hún var 10 ára kenndi tölvuviðgerðarmaður henni þrjú gítargrip sem kveikti áhuga Swift á því að læra á hljóðfæri. Eftir það samdi hún fyrsta lagið sitt „Lucky You“. Hún byrjaði að semja lög reglulega og notaði það sem leið til að hjálpa sér að takast á við það hvað henni gekk illa að passa inn í skólanum. Hún var fórnarlamb eineltis og samdi oft lög til að takast á við tilfinningar sínar. Swift byrjaði að koma fram í karókíkeppnum, á bæjarhátíðum og öðrum atburðum í heimabæ sínum. Þegar hún var tólf ára eyddi hún heilu sumri í að skrifa 350 blaðsíðna skáldsögu sem hefur ekki verið gefin út. Fyrstu stóru tónleikarnir hennar voru á Bloomsburg hátíðinni. Swift gekk í Hendersonville menntaskólann en hafði áður verið kennt heima (e. „homeschooled“). Árið 2008 útskrifaðist Swift úr menntaskóla. Stærsti áhrifavaldur Swift er [[Shania Twain]]. Aðrir tónlistarmenn sem hafa áhrif á hana eru meðal annars [[LeAnn Rimes]], [[Tina Turner]], [[Dolly Parton]] og amma hennar. Þrátt fyrir að amma hennar hafi verið óperusöngkona hefur smekkur Swift alltaf verið í átt að sveitatónlist. Á yngri árum sínum var hún mjög hrifin af [[Patsy Cline]] og [[Dolly Parton]]. Hún þakkar einnig [[The Chicks|Dixie Chicks]] fyrir að sýna henni hvað það er hægt að hafa mikil áhrif með því að „teygja mörkin“. == Tónlistarferill == {{Uppfæra}} === 2000–2005: Upphaf tónlistarferils === Þegar Swift var 11 ára fór hún í fyrsta skipti til [[Nashville]] og vonaði að hún gæti fengið plötusamning með því að koma demó-upptökunni sinni á framfæri. Hún lét öll plötusamningsfyrirtæki fá eintak en henni var hafnað. Eftir að Swift sneri aftur til Pennsylvaníu, var henni boðið að syngja á Opna Bandaríska tennismótinu; og fékk hún mikla athygli eftir að hafa sungið [[The Star-Spangled Banner|þjóðsönginn]]. Hún byrjaði að semja lög og spila á 12-strengja gítar þegar hún var tólf ára. Hún fór að heimsækja Nashville reglulega og samdi lög með lagahöfundum þar. Þegar hún var fjórtán ára ákvað fjölskyldan hennar að flytja í úthverfi Nashville. Þegar Swift var fimmtán ára hafnaði hún plötusamningi hjá [[RCA Records]] vegna þess að fyrirtækið vildi hafa hana á þróunarsamningi. Eftir að hafa sungið á stað lagahöfunda í Nashville, The Bluebird Café, fangaði hún athygli Scott Borchetta sem bauð henni samning hjá nýja plötufyrirtækinu sínu, [[Big Machine Records]]. Hún varð einnig yngsti meðlimurinn sem hefur nokkurn tímann verið ráðinn hjá [[Sony Music|Sony/AtV Tree]] auglýsingastofunni en hún var fjórtán ára. === 2006–2008: ''Taylor Swift'' === [[Mynd:TaylorSwift4.jpg‎|thumb|Swift árið 2007]] Swift gaf út fyrstu smáskífuna sína, „Tim McGraw“, um mitt árið 2006 og náði það 6. sæti á ''Billboard'' [[Hot Country Songs]] listanum. Fyrsta sólóplatan hennar ''[[Taylor Swift (plata)|Taylor Swift]]'' kom út 24. október 2006. Platan náði strax góðu sæti á ''Billboard'' 200 listanum og seldist í 39 þúsund eintökum fyrstu vikuna. Hún náði 1. sæti á ''Billboard'' Top Country-plötulistanum og 5. sæti á ''Billboard'' 200. Platan eyddi átta vikum samfleytt á toppnum á Top Country-plötulistanum og var á toppnum í 24 af 91 viku. Einu kántrí-tónlistarmennirnir sem hafa haldið plötunni sinni á toppi listans í 20 vikur eða meira eru The Dixie Chicks og [[Carrie Underwood]]. Tónlistarmyndbandið við „Tim McGraw“ veitti Swift verðlaun fyrir framúrskarandi myndband ársins 2007 á CMT-tónlistarverðlaununum. Þann 15. maí 2007 flutti Swift lagið á Kántrí-tónlistarverðlaununum. Swift hefur verið opnunaratriði fyrir [[Tim McGraw]] og [[Faith Hill]]. Hún hefur einnig verið upphitunaratriði fyrir [[George Strait]], [[Brad Paisley]] og [[Rascal Flatts]]. Önnur smáskífa plötunnar ''Taylor Swift'', „Teardrops on My Guitar“, kom út 24. febrúar 2007. Um mitt ár 2007 náði lagið 2. sæti á kántrí-''Billboard'' listanum og 33. sæti á ''Billboard'' Hot 100. Lagið var endurútgefið og náði sú útgáfa 13. sæti á ''Billboard'' Hot 100 listanum. Í október 2007 var Swift útnefnd Lagahöfundur/Tónlistarmaður ársins af sambandi lagasmiða í Nashville og er hún yngsti tónlistarmaðurinn sem hefur hlotið þessi verðlaun. Þriðja smáskífa plötunnar, „Our Song“, var sex vikur á toppi kántrí-listans og náði 16. sæti á ''Billboard'' Hot 100 og 24. sæti á ''Billboard'' Pop 100. Swift tók upp hátíðarplötu, ''Sounds of the Season: The Taylor Swift Holiday Collection'', sem var aðeins seldur í versluninni [[Target Corporation|Target]] seinni hluta árs 2007. Swift var tilnefnd til Grammy-verðlauna árið 2008 í flokknum „besti nýliðinn“ en tapaði fyrir [[Amy Winehouse]]. Vinsæla smáskífa Swift, „Picture to Burn“, var fjórða smáskífa fyrstu plötu hennar. Lagið náði 3. sæti á bandaríska kántrílistanum vorið 2008. „Should've Said No“ varð önnur toppsmáskífa Swift. Sumarið 2008 gaf Swift út ''Beautiful Eyes'' sem var eingöngu seld í [[Walmart]]. Fyrstu vikuna seldist platan í 45 þúsund eintökum og náði 1. sæti á ''Billboard'' kántríplötulistanum og 9. sæti á ''Billboard'' 200. Þá var fyrsta platan hennar í 2. sæti þessa sömu viku og er hún fyrsti tónlistarmaðurinn síðan árið 1997 til að eiga plötur í tveimur efstu sætunum samtímis á kántríplötulistanum. === 2008–2009: ''Fearless'' === [[Mynd:Taylor Swift Fearless Tour 03.jpg|thumb|Taylor Swift flytur lagið „Fifteen“ á tónlistarferðalaginu Fearless.]] Platan ''[[Fearless]]'' kom út í Bandaríkjunum þann 11. nóvember 2008. Platan náði strax toppi ''Billboard'' 200 listans og seldist hún í 592 þúsund eintökum fyrstu vikuna og eru það hæstu sölutölur kántríplötu árið 2008. Platan var einnig sú plata söngkonu sem seldist í flestum eintökum fyrstu söluvikuna árið 2008 og í fjórða sæti yfir allar plötur á eftir [[Lil Wayne]], [[AC/DC]] og [[Coldplay]]. Fyrsta smáskífan, „Love Story“, varð mjög vinsæl, bæði á kántrí- og popplistum. Fyrstu söluvikuna seldist platan í 129 þúsund eintökum á netinu. Þetta gerir Swift að söluhæsta tónlistarmanninum á netinu í kántríbransanum. Það gerði hana einnig að fjórða söluhæsta tónlistarmanninum síðan Nielsen SoundScan byrjaði að halda tölur um netsölu platna árið 2004. Eftir átta vikur í sölu hafði ''Fearless'' selst í meira en 338 þúsund eintökum á netinu sem er best selda kántríplata á netinu. Í fyrstu vikunni voru alls sjö lög af ''Fearless'' á ''Billboard'' Hot 100 listanum. Með „White Horse“ í 13. sæti var það sjötta lagið hennar á topp 20 árið 2008, ársmet fyrir tónlistarmann á Hot 100. Af 13 lögum á ''Fearless'' hafa ellefu af þeim verið á Hot 100 listanum. Lag af plötunni, „Change“, var valið sem hluti af tónlist til að styðja Bandaríska landsliðið fyrir sumar [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikana]] árið 2008. Lagið var einnig hluti af tónlistinni fyrir ústendingarpakka sjónvarpsstöðvarinnar [[NBC]] um Ólympíuleikana. Aðal smáskífa plötunnar, „Love Story“, kom út 12. september 2008. ''Fearless'' platan inniheldur m.a. tónlistarmyndband lagsins sem er byggt á sögunni um [[Rómeó og Júlía|Rómeó og Júlíu]]. Lagið náði 2. sæti á lista mest seldu lagana á [[iTunes]] og 4. sæti á ''Billboard'' Hot 100. Vegna vinsælda lagsins var uppi hugmynd um að gera lagið að einkennislagi Swift. Fimmtán vikum eftir að lagið fór í spilun varð „Love Story“ einnig fyrsta kántrí-lagið sem náði efsta sæti Top 40 lista Nielsen í sextán ára sögu listans. Önnur smáskífa ''Fearless'', „White Horse“, kom út 8. desember 2008. Tónlistarmyndband lagsins var frumsýnt á CMT þann 7. febrúar 2009. Þrátt fyrir að lagið hafi misst efsta sætið á ''Billboard'' Hot-kántrí listanum þann 11. apríl 2009 náði lagið efsta sætinu á nokkrum öðrum listum. „Forever & Always“, annað lag af plötunni, var byggt á sambandi Swift við söngvarann [[Joe Jonas]]. Hún var fyrsti tónlistarmaður í sögu Nielsen SoundScan til að eiga tvær plötur á Top 10 listanum í lok árs. Hún var einnig fyrsta söngkonan í sögu kántrí-tónlistar til að einoka fyrsta sæti ''Billboard'' 200 listans. Um miðjan janúar 2009 varð Swift fyrsta kántrí söngkonan til að ná tveggja milljóna markinu í borguðu niðurhali á þremur mismunandi lögum. Swift er tónlistarmaður ''Billboard'' Top Country listans og Hot Country lagahöfundur ársins 2008 en hún er einnig söluhæsti tónlistarmaður sama árs. Í janúar 2009 tilkynnti Swift Fearless-tónleikatúrinn um Norður-Ameríku og var áætlað að heimsækja 52 borgir í 28 fylkjum í Bandaríkjunum og [[Kanada]] næstu sex mánuðina. Túrinn fór af stað 23. apríl í Evansville í [[Indiana]]. Í sama mánuði kom Swift í fyrsta skipti fram í ''[[Saturday Night Live]]''. Þann 8. febrúar 2009 söng Swift lagið „Fifteen“ með [[Miley Cyrus]] á 51. Grammy verðlaununum. Við lok vikunnar 8. febrúar 2009 var smáskífa Swift, „Love Story“, orðin tekjuhæsta niðurhalslag í sögu tónlistar. Síðan Swift gaf út aðra plötuna sína, ''Fearless'', hafði hún gefið út eitt nýtt lag, „Crazier“, fyrir myndina ''[[Hannah Montana: Kvikmyndin]]''. Á 44. árlegu kántrí-verðlaununum fékk Swift verðlaun fyrir plötu ársins sem flytjandi og framleiðandi ''Fearless''. Swift er yngsti tónlistarmaðurinn sem hefur unnið [[Academy of Country Music-verðlaunin|ACM-verðlaunin]] fyrir plötu ársins. Akademían verðlaunaði hana fyrir afrek á ferlinum sem eru meðal annars að selja fleiri plötur árið 2008 en nokkur annar flytjandi, framúrskarandi árangur fyrstu plötunnar og heimsfrægu smáskífuna „Love Story“. Akademían heiðraði einnig framtak Swift til að hjálpa sveitatónlist að ná til yngri hlustenda. Seinni hluta apríl 2009 hafði Swift selt yfir fjórtán milljónir laga í borguðu niðurhali. Þann 18. apríl 2009 hélt Swift fría, einkatónleika fyrir nemendur í Bishop Ireton miðskólanum, litlum kaþólskum skóla í Alexandríu í [[Virginía|Virginíu]] eftir að skólinn vann keppnina TXT 2 WIN á vegum Verizon Wireless. Nemendur skólans sendu yfir 19.000 smáskilaboð til Verizon í mánaðarlangri keppni. Swift spilaði í um klukkutíma á skemmtidegi skólans. Þann 8. október 2009 tilkynnti opinbera heimasíða hennar að þó það væri uppselt á alla tónleika Fearless-túrsins myndi hann snúa aftur 37 sinnum árið 2010. Þann 11. nóvember 2009 var Swift yngsti tónlistarmaðurinn til að vinna verðlaun samtaka sveitatónlistar fyrir „skemmtikraft ársins“ og er ein af aðeins sex konum sem hafa unnið þennan mesta heiður sambandsins. Þann 14. nóvember 2009 setti Swift met með því að hafa flest lög sem söngkona hefur átt á ''Billboard'' Hot 100 listanum í einu, með átta smáskífur af endurútgáfu ''Fearless''. Til viðbótar lenti lagið „Two Is Better Than One“ með [[Boys Like Girls]] þar sem Swift söng einnig í, í 80. sæti þessa sömu viku. Þetta gefur henni sex ný lög sem eru þau flestu sem nokkur söngkona hefur gefið út í einu. Þegar „Fifteen“ náði 38. sæti á listanum í nóvember 2009 varð hún sún söngkona sem hafði átt flest lögin á topp 40 þennan áratuginn en [[Beyoncé]] átti metið. „Fifteen“ varð tuttugasta smáskífa Swift sem lenti á topp 40 listanum. „Two Is Better Than One“ með Boys Like Girls og lag [[John Mayer]], „Half of my Heart“, náðu 40. og 25. sæti en hún syngur í báðum lögunum. ''Fearless'' var mest selda platan í Bandaríkjunum árið 2009 með 3,2 milljón eintök seld það ár. Swift náði 1. og 2. sæti á lista Nielsen yfir tíu mest spiluðu lögin það árið með „You Belong With Me“ og „Love Story“. Hún toppaði einnig lista yfir tíu mest spiluðu lögin í útvarpinu með 1,29 milljón spilanir og 46 milljón spilanir á netinu. ==== Atvik á kvikmyndaverðlaunum MTV ==== [[Mynd:Taylor Swift 2009 MTV VMA.jpg|thumb|Taylor árið 2009 á MTV verðlaununum]] Áætlað var að Swift myndi koma fram þann 13. september 2009 á [[MTV Video Music-verðlaunin|MTV tónlistarmyndbandaverðlaunin]] 2009 (VMA). Þetta var í fyrsta skipti sem Swift var boðið að spila á verðlaununum og varð hún fyrsti kántrí-tónlistarmaðurinn til að vinna VMA verðlaunin. Á meðan Swift var á sviðinu að taka við verðlaunum fyrir besta myndband söngkonu fyrir lagið „You Belong With Me“, kom tónlistarmaðurinn [[Kanye West]] upp á sviðið og tók hljóðnemann af Swift og sagði að myndbandið við lag [[Beyoncé]], „Single Ladies (Put a Ring on It)“, sem tilnefnt var í sama flokki, væri „eitt af bestu tónlistarmyndböndum allra tíma“ og bauluðu margir áhorfendur á West á meðan atvikinu stóð. Þegar Beyoncé vann seinna verðlaun fyrir besta tónlistarmyndband ársins fyrir „Single Ladies (Put a Ring on It)“, kallaði hún Swift upp á svið til að klára ræðuna sína. Eftir verðlaunaafhendinguna baðst West afsökunar á þessu atviki í bloggi (sem seinna var fjarlægt). Hann var gagnrýndur af mörgum stjörnum eftir atvikið og var hann jafnvel gagnrýndur af sjálfum forsetanum, [[Barack Obama]], en hann lét þau ummæli falla eftir að viðtali við hann var lokið. West baðst afsökunar aftur á bloggi sínu og baðst opinberlega afsökunar daginn eftir atvikið í þætti [[Jay Leno]]. Þann 15. september 2009 talaði Swift um atvikið í ''The View'' þar sem hún sagði að í fyrstu hefði hún verið spennt að sjá West á sviðinu en hafi síðan orðið fyrir vonbrigðum með hann. Hún sagði að West hefði ekki talað við hana í kjölfar atviksins. Eftir að hafa birst í ''The View'', baðst West afsökunar í eigin persónu og Swift tók beiðninni. === 2010–2012: ''Speak Now'' === [[Mynd:5.3.10TaylorSwiftByDavidShankbone.jpg|thumb|Taylor á verðlaunaafhendingu ''[[Time]]'' þar sem hún var verðlaunuð.]] Taylor gaf út lagið „Today Was a Fairytale“ í janúar 2010 og var lagið eingöngu selt í verslunum iTunes. Lagið var notað í kvikmyndinni ''[[Valentine's Day]]'' þar sem hún lék í fyrsta skipti í kvikmynd. Lagið fór strax í 2. sæti ''Billboard'' Hot 100 listans en lagið er sjötta lag hennar á topp 10 listanum og það 23. sem nær inn á topp 40. Lagið seldist í meira en 325 þúsund „eintökum“ fyrstu vikuna og sló Swift þar met. Lagið er einnig fyrsti smellur Swift sem fer á topp kanadíska listans. Í febrúar 2010 lagði Swift aftur af stað með ''Fearless'' túrinn og heimsótti fimm borgir í [[Ástralía|Ástralíu]]. Um miðjan júlí 2010 sagði ''Billboard'' frá því að ný plata Swift myndi bera nafnið ''[[Speak Now]]''. Platan kom út þann 25. október 2010. Swift samdi öll lögin á plötunni í [[Arkansas]], [[New York-borg|New York]], [[Boston]] og [[Nashville]]. Þann 4. ágúst 2010 lak fyrsta smáskífan, „Mine“, á netið, og ákvað Big Machine Records í kjölfarið að flýta útgáfu smáskífunnar. == Annað == === Leikferill === Árið 2008 fékk Swift fyrsta hlutverkið sitt í tónlistarmyndbandi Brad Paisley við lagið „Online“. Þetta sama ár tók Swift upp [[heimildarmynd]] fyrir MTV og bar hún nafnið ''MTV's Once Upon a Prom'' (''Einu sinni á lokaballi'') og heimildarmynd með Def Leppard fyrir CMT sem hét „CMT Crossroads“ (''Krossgötur CMT'') sem var frumsýnd 7. nóvember 2008. Swift starfaði með [[Jonas Brothers]] í þrívíddar tónleikakvikmynd þeirra, ''Jonas Brothers: The 3D Concert Experience''. Myndin var frumsýnd 27. febrúar 2009 í Norður-Ameríku og halaði inn 12,7 milljónum dala fyrstu sýningarhelgina. Swift lék í fyrsta skipti í sjónvarpsþætti í ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]'' þann 5. mars 2009. Alls horfðu 20,8 milljónir manna á þáttinn. Swift birtist lítillega í tónlistarmyndbandi [[Kellie Pickler]] við lagið „Best Days of Your Life“. Hún birtist einnig í ''[[Hannah Montana: Kvikmyndin]]'' og var hún titluð sem „kona sem syngur í hlöðunni“. Myndin kom út 10. apríl 2009. Sjónvarpsþátturinn ''Dateline NBC'' sýndi klukkutíma langan þátt um Swift í maí 2009. Þátturinn bar nafnið ''Dateline NBC: Á ferð með Taylor Swift'' og innihélt hann myndbrot úr túrarútunni, atriði af tónleikum og æfingum. Taylor kom síðan í ''Saturday Night Live'' í nóvember 2009 en hún var einnig tónlistargestur þáttarins. Árið 2010 lék Swift fyrsta alvöru hlutverkið sitt í kvikmynd þegar hún lék hlutverk Feliciu í rómantísku gamanmyndinni ''[[Valentine's Day]]''. === Góðgerðarstarfsemi === Þann 21. september 2007 hjálpaði Swift við að koma af stað herferð til að vernda börn gegn Internetinu. Hún gekk til liðs við Phil Bredesen, ríkisstjóra [[Tennessee]], til að koma í veg fyrir kynlífsglæpi á netinu. Árslanga herferðin, ásamt lögreglustjóraembætti Tennessee, dreifði öryggisupplýsingum um netið og málefnum sem foreldrar og nemendur um allt ríkið ættu að hugsa um. Snemma árið 2008 gaf Swift bleika Chevy-pallbílinn sem henni hafði verið gefinn frá plötufyrirtækinu sem hún er á samning hjá, til verkefni Victory Junction Gang og í júní 2008 gaf Swift allan ágóða plötusölu sinnar það árið til [[Rauði krossinn|Rauða krossins]], samtaka krossins í Nashville sem hjálpar til eftir náttúruhamfarir og bandaríska Rauða krossins sem hjálpar til eftir náttúruhamfarir. Swift gaf Rauða krossinum í [[Iowa]] 100.000 dali til að hjálpa fórnarlömbum Iowa flóðsins árið 2008. Swift hefur gengið til liðs við Sound Matters til að fá fólk til að „axla ábyrgð á því sem það hlustar á.“ Swift lánaði stuðning sinn Victorian Bushfire Appeal til að taka þátt í tónleikum Sound Relief í [[Sydney]] og er það stærsta framlag nokkurs tónlistarmanns hjá Sound Relief til ástralska rauða krossins. Swift gaf lokaballskjólinn sinn sem safnaði tólfhundruð dollurum til góðgerðarmála á DonateMyDress.org. Þann 20. nóvember 2009 eftir að hafa sungið fyrir herferð [[BBC]], ''Children in Need'', tilkynnti Swift, Sir Terry Wogan að hún myndi gefa verkefninu 13 þúsund pund af sínum eigin peningum til að styrkja verkefnið. Á afmælisdaginn sinn, 13. desember, gaf Swift 250.000 til skóla um allt landið sem hún hafði annaðhvort gengið í eða tengst á einhvern hátt. Taylor Swift hefur gefið skópar með eiginhandaráritun sinni á sólanum til Wish Upon a Hero-sjóðsins sem safnar peningum fyrir konur með krabbamein. Swift gaf 500 þúsund dali til fórnarlamba flóðanna í Tennessee í maí 2010. === Gagnrýni === Árið 2024 var hún gagnrýnd fyrir mikinn fjölda á stuttum einkaflugferðum sem að var mjög gagnrýnt þar sem að hún hafði áður barist gegn loftlagsbreytingum, þrátt fyrir að bera þarna mikla ábyrgð á þeim. == Einkalíf == Árið 2008 átti Swift í ástarsambandi við poppsöngvarann [[Joe Jonas]] sem endaði í nóvember sama ár. Swift sagði að lagið „Forever & Always“ á plötunni ''Fearless'' væri innblásið af sambandsslitum þeirra. Swift átti einnig í sambandi við ''[[Twilight]]'' leikarann [[Taylor Lautner]] árið 2009 og fyrri hluta árs 2010. Seinni hluta árs 2010 byrjaði Swift með leikaranum [[Jake Gyllenhaal]]. == Útgefið efni == {{Col-begin}} {{Col-2}} === Breiðskífur === * ''[[Taylor Swift (plata)|Taylor Swift]]'' (2006) * ''[[Fearless]]'' (2008) * ''[[Speak Now]]'' (2010) * ''[[Red (plata)|Red]]'' (2012) * ''[[1989 (plata)|1989]]'' (2014) * ''[[Reputation]]'' (2017) * ''[[Lover (plata)|Lover]]'' (2019) * ''[[Folklore (Taylor Swift plata)|Folklore]]'' (2020) * ''[[Evermore (plata)|Evermore]]'' (2020) * ''[[Midnights]]'' (2022) * ''[[The Tortured Poets Department]]'' (2024) * ''[[The Life of a Showgirl]]'' (2025) {{Col-2}} === Endurútgáfur === * ''[[Fearless (Taylor's Version)]]'' (2021) * ''[[Red (Taylor's Version)]]'' (2021) * ''[[Speak Now (Taylor's Version)]]'' (2023) * ''[[1989 (Taylor's Version)]]'' (2023) {{Col-end}} == Kvikmyndir == {{col-begin}} {{col-2}} * ''[[Valentine's Day]]'' (2010) * ''The Lorax'' (2012) * ''The Giver'' (2014) * ''Cats'' (2019) * ''All Too Well: The Short Film'' (2021) * ''Amsterdam'' (2022) {{col-2}} ===Heimildamyndir og tónleikamyndir=== * ''Journey to Fearless'' (2010) * ''The 1989 World Tour Live'' (2015) * ''Taylor Swift: Reputation Stadium Tour'' (2018) * ''Miss Americana'' (2020) * ''Taylor Swift: City of Lover'' (2020) * ''Folklore: The Long Pond Studio Sessions'' (2020) * ''Taylor Swift: The Eras Tour'' (2023) {{col-end}} == Tónleikaferðalög == * Fearless Tour (2009–2010) * Speak Now World Tour (2011–2012) * The Red Tour (2013–2014) * The 1989 World Tour (2015) * Reputation Stadium Tour (2018) * [[The Eras Tour]] (2023–2024) == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál = en|titill = Taylor Swift|mánuðurskoðað = desember|árskoðað = 2010}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} * {{AllMusic}} * {{IMDb name}} {{Taylor Swift}} {{DEFAULTSORT:Swift, Taylor}} [[Flokkur:Taylor Swift| ]] {{f|1989}} [[Flokkur:Bandarískir söngvarar]] [[Flokkur:Bandarískir tónlistarmenn]] 8sy8c6fol9azef0cbj8tabdkoia3bzv 0 80919 1952321 1893446 2026-03-28T10:55:34Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952321 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill1|Jón Sveinsson|rithöfundinn [[Jón Sveinsson| Jón Sveinsson (Nonna)]]}} '''Jón Sveinsson''' (fæddur að Árnastöðum í [[Loðmundarfjörður|Loðmundafirði]] [[25. nóvember]] [[1889]], dáinn í [[Reykjavík]] [[18. júlí]] [[1957]]) var [[lögfræði]]ngur og fyrsti bæjarstjóri [[Akureyri|Akureyrar]] (1919-1934).<ref>[http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1311261 Jón Sveinsson fyrrv. bæjarstjóri látinn]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} ''Morgunblaðið'' 20. júlí 1957, bls. 3.</ref> Hann hafði numið skatta- og sveitarstjórnarlöggjöf í [[Danmörk]]u og var skipaður rannsóknardómari í skattamálum 1942, en því embætti gegndi hann þar til það var lagt niður.<ref>[http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2651878 Jón Sveinsson fyrrv. bæjarstjóri]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} ''Dagur'' 8. ágúst 1957, bls. 2.</ref> == Heimildir == <references/> {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 1889]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1957]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Bæjarstjórar Akureyrar]] ai4tsrtcjr86t2trtk8pezvpj6puzg3 0 83830 1952290 1850191 2026-03-28T09:50:22Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1952290 wikitext text/x-wiki :''Orðið pilsner getur á Íslandi líka átt við um ljóst [[léttöl]].'' [[Mynd:Pilznery.jpg|thumb|right|Glös með [[Pilsner Urquell]].]] '''Pilsner''' er ljóst [[lageröl]] sem dregur nafn sitt af borginni [[Plzeň]] í [[Bæheimur|Bæheimi]] þar sem þessi tegund [[bjór (öl)|bjórs]] var þróuð um miðja [[19. öldin|19. öld]]. Helsti munurinn á pilsner og öðrum ljósum lagerbjór er meira humlabragð einkum af [[saaz-humlar|saaz-humlum]] frá Tékklandi. Fyrsti pilsnerinn var [[Pilsner Urquell]] sem farið var að framleiða árið 1842. Árið 1839 stofnaði borgarstjórn bæjarins brugghúsið [[Bürger Brauerei]] og fékk bæverskan bruggmeistara, [[Josef Groll]], til að brugga þar bjór í bæverskum stíl. Þá voru Bæverjar nýbyrjaðir að gerja bjór á löngum tíma í köldum geymslum við minna en 10&nbsp;°C hita. Þessi aðferð skilar tærari og stöðugri bjór með hreinna bragð og meira geymsluþol en hefðbundið [[öl]]. Groll nýtti sér líka nýja tegund af mjög ljósu [[malt]]i sem var bakað með óbeinum hita og tékkneska [[saaz-humlar|saaz-humla]] frá [[Žatec]] (Saaz á [[þýska|þýsku]]). Niðurstaðan var ljósgullinn bjór sem sló í gegn. Með bættum [[járnbrautarlest|lestarsamgöngum]] var bjórinn fluttur út um alla [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]] og brátt tóku önnur brugghús að gera eftirlíkingar. Árið 1898 var vörumerkið [[Pilsner Urquell]] búið til fyrir hina upprunalegu tegund frá Bürger Brauerei. ==Dæmi um ólíkar gerðir pilsnera== ===Þýskur pilsner=== Þýskur pilsner er ljósgulur, skarpur og beiskur: [[Jever]], [[Beck's]], [[Bitburger]], [[Holsten]], [[König]], [[Krombacher]], [[Radeberger]], [[Veltins]], [[Warsteiner]], [[Wernesgrüner]]. ===Tékkneskur/bæheimskur pilsner=== Tékkneskur pilsner er bragðmeiri og aðeins dekkri en sá þýski: [[Pilsner Urquell]], [[Gambrinus]], [[Kozel]], [[Svijany]], [[Staropramen]], [[Radegast]], [[Tuzlanski pilsner]]. ===Evrópskur pilsner=== Evrópskur pilsner (frá Hollandi og [[Belgía|Belgíu]]) er oft bruggaður með [[maís]], hrísgrjónum og [[hveiti]] ásamt malti: [[Amstel]], [[Grolsch]], [[Heineken]], [[Jupiler]], [[Stella Artois]]. {{bjórstílar}} [[Flokkur:Bjór]] [[Flokkur:Tékkneskir áfengir drykkir]] 3c34ez0mggfpu4eui3677v3qhdxau4z 0 84668 1952198 1893058 2026-03-27T20:39:28Z Cinquantecinq 12601 /* Verðlaunahafar */ 2025 1952198 wikitext text/x-wiki '''Náttúru- og umhverfisverðlaun Norðurlandaráðs''' hafa verið veitt árlega frá 1995 af [[Norðurlandaráð|Norðurlandaráði]] á [[Norðurlandaráðsþing|Norðurlandaráðsþingi]]. Norðurlandaráð veitir [[Verðlaun Norðurlandaráðs|fern önnur verðlaun]] árlega. Markmið verðlaunanna er að efla vitund um [[Náttúruvernd|náttúru- og umhverfisvernd]] á [[Norðurlöndin|Norðurlöndunum]]. Náttúru- og umhverfisverðlaunin eru veitt norrænni stofnun, fyrirtæki eða einstaklingi, sem sett hefur fordæmi með því að samþætta virðingu fyrir náttúru og umhverfi í starfi sínu eða með því að sýna frumkvæði á annan hátt að sértækum aðgerðum náttúru og umhverfi til góða. Verðlaunafé er 350.000 [[dönsk króna|danskar krónur]]. == Verðlaunahafar == * [[1995]]: [[Torleif Ingelög]] (Svíþjóð) * [[1996]]: [[Inuit Circumpolar Conference]] (Grænland) * [[1997]]: [[Institut for Produktudvikling]] í [[Danmarks Tekniske Universitet]] (Danmörk) * [[1998]]: Verkefnið [[Jarðvegsvernd]] og stjórnandi þess, Ólafur Arnalds (Ísland) * [[1999]]: [[Ålands Natur & Miljö]] (Álandseyjar) * [[2000]]: Miljøorganisationen [[Bellona]] (Noregur) * [[2001]]: [[Mats Segnestam]] (Svíþjóð) * [[2002]]: [[Arne Næss]] (Noregur) * [[2003]]: Ungdomsorganisationen [[Luonto-Liitto ry]] (Finnland) * [[2004]]: [[Coalition Clean Baltic]] * [[2005]]: [[Ann-Cecilie Norderhaug]] (Noregi) * [[2006]]: [[Bogi Hansen]] (Færeyjar) * [[2007]]: [[Albertslund Kommune]] (Danmörk) * [[2008]]: [[Marorka]] (Ísland) * [[2009]]: Verkefni [[Friluftsfrämjandet]]s, [[I Ur och Skur]] (Svíþjóð) * [[2010]]: [[Merkur Andelskasse]] (Danmörk), [[Ekobanken]] (Svíþjóð) og [[Cultura bank]] (Noregur) * [[2011]]: [[Scandic]]-hótelkeðjan * [[2012]]: [[Olli Manninen]] (Finnland) * [[2013]]: [[Selina Juul]] (Danmörk) * [[2014]]: [[Reykjavík]]urborg (Ísland) * [[2015]]: [[SEV]] (Færeyjar) * [[2016]]: ''Too Good To Go'' (Danmörk) * [[2017]]: RePack (Finnland) * [[2018]]: Náttúruauðlindaráðið í Attu (Grænland) * [[2019]]: [[Greta Thunberg]] (Svíþjóð) (''neitaði viðtöku'') * [[2020]]: Jens-Kjeld Jensen (Færeyjar) * [[2021]]: Concito (Danmörk) * [[2022]]: [[Maríuhöfn]] (Álandseyjar) * 2023: Renewcell (Svíþjóð)<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/english/2023-11-21-ruv-english-radio-reykjanes-peninsula-update-and-escaping-fast-fashion-397831|title=RÚV English Radio: REYKJANES PENINSULA UPDATE, AND ESCAPING FAST FASHION - RÚV.is|last=Adam|first=Darren|date=2023-11-21|website=RÚV|access-date=2024-12-23}}</ref> * 2024: [[Arnhildur Pálmadóttir]] (Ísland)<ref>{{Cite web|url=https://www.norden.org/is/nominee/handhafi-umhverfisverdlauna-nordurlandarads-2024|title=Handhafi umhverfisverðlauna Norðurlandaráðs 2024 {{!}} Norrænt samstarf|website=www.norden.org|language=is|access-date=2024-12-23}}</ref> * 2025: Grønne Nabofællesskaber („Grænu nágrannasamfélögin“) (Danmörk)<ref>https://www.norden.org/is/nominee/handhafi-umhverfisverdlauna-nordurlandarads-2025</ref> == Tengt efni == * [[Kvikmyndaverðlaun Norðurlandaráðs]] * [[Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs]] * [[Tónlistarverðlaun Norðurlandaráðs]] * [[Barna- og unglingabókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs]] * [[Verðlaun Norðurlandaráðs]] * [[Norðurlandaráð]] == Tenglar == * [http://www.norden.org/da/nordisk-raad/nordisk-raads-priser/nordisk-raads-natur-og-miljoepris/ Um Náttúru- og umhverfisverðlaunin á vef Norðurlandaráðs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109162130/http://www.norden.org/da/nordisk-raad/nordisk-raads-priser/nordisk-raads-natur-og-miljoepris/ |date=2013-11-09 }} {{Norrænt samstarf}} [[Flokkur:Norðurlandaráð|Umhverfisverðlaun|Norrænt samstarf]] [[Flokkur:Norrænt samstarf]] 8p3nifo60q13gvik2loplz2zkum8qbj 0 85474 1952279 1922716 2026-03-28T09:47:13Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1952279 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sashimi.jpg|thumb|right|Sashimi kvöldverðardiskur með [[túnfiskur|túnfisk]], [[smokkfiskur|smokkfisk]] og [[tannaflekkur|tannaflekk]].]] '''Sashimi''' ([[japanska]]: 刺身; [[Alþjóðlega hljóðstafrófið|IPA]]: /saɕimi/) er [[japan]]skur [[réttur]] úr [[hrámeti|hráu]] fersku [[sjávarfang]]i eða [[kjöt]]meti sem sneitt er í þunnar sneiðar og borið fram með [[sojasósa|sojasósu]]. Orðið kemur fyrst fram í heimildum á [[Muromachi-tímabilið|Muromachi-tímabilinu]]. Sashimi er stundum ruglað saman við [[sushi]], en þetta eru tveir ólíkir réttir þótt hrár fiskur sé notaður í þá báða. Sushi á við um alla rétti sem notast við soðin [[hrísgrjón]] með ediki, óháð því hvort þeir innihaldi hráan fisk eða annað (til dæmis eggjaköku eða [[grænmeti]]), meðan sashimi á alltaf við um hráan fisk eða kjöt í þunnum sneiðum. Yfirleitt er sashimi borið fram með [[meðlæti]] úr rifnu [[rótargrænmeti]] eins og [[kínahreðka|kínahreðku]], [[gulrót]] eða [[radísa|radísu]], eða laufi af [[blaðminta|blaðmintu]]. Fyrir utan sojasósu er oft borið fram súrsað eða maukað [[engifer]], súrsaður [[hvítlaukur]] eða [[ponzu]], með réttinum. Sashimi er yfirleitt borið fram snemma í formlegri japanskri máltíð, en getur líka verið sérstök máltíð, borið fram með [[mísósúpa|mísósúpu]] og hrísgrjónum.<ref name="Tsuji">{{cite book |last1=Tsuji |first1=Shizuo |last2=Fisher |first2=M.F.K. |last3=Reichi |first3=Ruth |title=Japanese Cooking: A Simple Art |edition=25th Anniversary |date=17 February 2007 |publisher=Kodansha USA |isbn=978-4-7700-3049-8 |pages=158–60}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Japönsk matargerð]] 6p49jzlnpvqhl234tjav773i7jvg6m0 0 87675 1952253 1941429 2026-03-28T07:23:19Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952253 wikitext text/x-wiki ::: ''Þetta er kínverskt nafn: kenni- eða fjölskyldunafnið er Jiang, eiginnafnið er Zemin.'' {{Forsætisráðherra | nafn = Jiang Zemin | nafn_á_frummáli = {{Nobold|江泽民}} | búseta = | mynd = Jiang Zemin 2002.jpg | myndastærð = | myndatexti1 = {{small|Jiang Zemin (江泽民) árið 2002.}} | titill= Aðalritari kínverska kommúnistaflokksins | stjórnartíð_start = [[24. júní]] [[1989]] | stjórnartíð_end = [[15. nóvember]] [[2002]] | forveri = [[Zhao Ziyang]] | eftirmaður = [[Hu Jintao]] | titill2= Forseti Alþýðulýðveldisins Kína | stjórnartíð_start2 = [[27. mars]] [[1993]] | stjórnartíð_end2 = [[15. mars]] [[2003]] | forveri2 = [[Yang Shangkun]] | eftirmaður2 = [[Hu Jintao]] | forsætisráðherra2 = [[Li Peng]]<br>[[Zhu Rongji]] | vara_forseti2 = [[Rong Yiren]]<br>[[Hu Jintao]] | fæðingarnafn = Jiang Zemin | fæddur = [[17. ágúst]] [[1926]] | fæðingarstaður = [[Yangzhou]], [[Lýðveldið Kína (1912–1949)|Kína]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2022|11|30|1926|8|17}} | dánarstaður = [[Sjanghaí]], [[Kína]] | orsök_dauða = [[Hvítblæði]] og [[fjöllíffærabilun]]<ref>{{Vefheimild|titill=Jiang Zemin fallinn frá|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/11/30/jiang_zemin_fallinn_fra/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=30. nóvember 2022|skoðað=2. desember 2022}}</ref> | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Kína]] | starf = Rafvirki, stjórnmálamaður | maki = Wang Yeping (g. 1949) | börn = Jiang Mianheng, Jiang Miankang |undirskrift = }} '''Jiang Zemin''' ([[17. ágúst]] [[1926]] – [[30. nóvember]] [[2022]]) var kínverskur stjórnmálamaður og meginleiðtogi [[Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína|„þriðju valdakynslóðar“]] kommúnistaflokks [[Alþýðulýðveldið Kína|Alþýðulýðveldisins Kína]]. Hann var framkvæmdastjóri flokksins 1989-2002, forseti Alþýðulýðveldisins 1993- 2003, og formaður Hermálanefndar flokksins 1989-2004. Jiang Zemin gekk til liðs við Kommúnistaflokkinn á námsárum árið 1946. Hann útskrifaðist úr rafmagns- og vélaverkfræðideild Jiaotong-háskólans í Sjanghaí árið 1947. Árið 1955 hlaut Jiang ársstarfsþjálfun í „Jósef Stalín-bílaverksmiðjunum“ („ZiL“) í [[Moskva|Moskvu]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]. Næstu tvo áratugi gegndi Jiang ýmsum störfum í iðnaði [[Sjanghaí]]borgar. Að endingu tók hann við opinberum embættum í [[Wuhan]]-borg og höfuðborginni [[Beijing]], en þar varð hann ráðherra rafmagnsframleiðslu 1982—1985. Sama ár tók hann sæti í miðstjórn kommúnistaflokksins og gegndi því til 1987. Árið 1985 fór Jiang aftur til Sjanghaí, þar sem hann gegndri stöðu borgarstjóra til 1987 og stöðu aðalritara flokksins í borginni. Hann var kjörinn í miðstjórn kommúnistaflokksins á 12. – 15. flokksþinginu og kjörinn í Politburo á 13.- 15. flokkþinginu. Árið 1989 var Jiang kjörinn aðalritari miðstjórnarinnar og formaður hermálanefndar flokksins. Hann komst þá til valda í kjölfar [[Mótmælin á Torgi hins himneska friðar|óeirðanna á Torgi hins himneska friðar]] er hann tók við af [[Zhao Ziyang]] sem þótti taka of vægt á mótmælendunum. Jiang varð í raun [[Æðsti leiðtogi Kína|leiðtogi Kína]] árið 1990 vegna elli leiðtogans [[Deng Xiaoping]]. Jiang var kjörinn forseti Alþýðulýðveldisins Kína árið 1993 og sat í embætti til ársins 2003. Hann sagði af sér sem formaður hermálanefndarinnar árið 2004. Undir forystu hans upplifði Alþýðulýðveldið Kína gríðarlegar efnahagsumbætur; friðsamlega yfirtöku á stjórnun [[Hong Kong]] frá Bretlandi og [[Makaó]] frá Portúgal; og bætt samskipti við umheiminn. Á sama tíma hélt kommúnistaflokkurinn fast í stjórnartaumana. Jiang hefur verið gagnrýndur fyrir að vera of annt um persónulega ímynd sína heima fyrir, og fyrir linkind gagnvart Rússlandi og Bandaríkjunum erlendis. Þá hefur hann verið gagnrýndur fyrir veika kennismíð hans byggðum á marxisma. Sumir harðlínumenn í röðum kommúnista telja að á valdatíma Jiang hafi hreinn [[kapítalismi]] verið lögleiddur í Kína. == Bakgrunnur == Jiang Zemin, fæddist þann 17. ágúst 1926 í Yangzhou í Jiangsu-héraði. Fjölskylda hans átti uppruna sinn í Jiangwan þorpi (江湾村) í Wuyuan sýslu (婺源县) í Norður-Jiangxi héraði. Hann ólst upp við hernám Japana á meginlandi Kína. Opinberar heimildir segja Jiang hafa alist upp hjá frænda sínum og fósturföður, Jiang Shangqing, lést í baráttunni gegn Japönum og var talinn sem slíkur píslavottur. Gagnrýnendur hafa sagt lífföður Jiang Shijun föður hans verið svikara sem unnið hafi með Japönum í hernáminu.<ref>[http://chinaview.wordpress.com/2006/08/20/real-story-of-jiang-zemin-introduction1/ „Real Story of Jiang Zemin: Introduction(1)“], Chinaview.wordpress.com, 25 ágúst 2006. Skoðað 17. maí 2010</ref> Jiang nam fjarskiptaverkfræði við Þjóðarháskólanum (e. National Central University) í hertekinni [[Nanjing]]-borg. Hann færðist síðar til Sjanghl Jiao Tong háskóla í Sjanghaí-borg, þaðan sem hann útskrifaðist í rafmagnsverkfræði árið 1947. Jiang tók þátt frá árinu 1943 í námsmannafélagi sem stýrt var af neðanjarðarhreyfingu [[Kommúnistaflokkur Kína|Kommúnistaflokksins]]. Hann gekk loks til liðs við flokkinn í apríl 1946. Árið 1955 hlaut Jiang ársstarfsþjálfun í „Jósef Stalín-bílaverksmiðjunum“ („ZiL“) í [[Moskva|Moskvu]] í [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]. Á árunum 1956- 57, starfaði Jiang í bifreiðaverksmiðjum Changchun borgar (nú FAW Group Corporation). Árið 1972 ferðaðist Jiang til [[Rúmenía|Rúmeníu]] þar sem hann dvaldi í tvö ár. Eftir heimkomuna varð hann aðstoðarforstöðumaður í alþjóðasamskiptadeild og síðan árið 1976 forstöðumaður hennar.<ref name="Louis Gerber: Bókadómur">[http://www.cosmopolis.ch/english/cosmo5/zemin.htm Louis Gerber: Bókadómur]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (á ensku) um bók Bruce Gilley: „Tiger on the Brink. Jiang Zemin and China's New Elite, Cosmopolis English edition. Skoðað 19. maí 2010</ref> Að endingu tók hann við opinberum embættum í Wuhan borg og höfuðborginni [[Peking]], en þar varð hann ráðherra rafmagnsframleiðslu 1982—1985. Sama ár tók hann sæti í miðstjórn kommúnistaflokksins og gegndi því til 1987. Árið 1985 fór Jiang aftur til [[Sjanghaí]]-borgar, þar sem hann gegndri stöðu borgarstjóra til 1987 og stöðu aðalritara flokksins í borginni. Sem borgarstjóri Sjanghaí fékk hann mismunandi dóma. Gagnrýnendur hans í Sjanghaí líktu honum við „blómavasa“ sem er kínversk lýsing á þeim sem meir eru til skrauts en gagns.<ref>Dagblaðið Vísir - DV: 135. tbl., bls. 12, 15. júní 2002. Tilnefning borgarstjórans í Sjanghaí sem aðalritara kommúnistaflokksins, kom á óvart enda óþekktur á landsvísu. „Í Sjanghaí hafði hann öðlast viðurnefnið „blómapotturinn" sem Kínverjar nota oft fyrir þá sem eru taldir vera meira til skrauts en gagns.“</ref><ref name="Lýsing BBC á Jiang Zemin (á ensku)">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/1832448.stm|title=BBC: Profile: Jiang Zemin|last=|first=|date=|website=BBC|publisher=BBC News|archive-url=|archive-date=|access-date=19. maí 2010}}</ref> Þar starfaði hann með hinum frjálslynda Zhu Rongji sem síðar varð aðstoðarforsætisráðherra Alþýðulýðveldisins. Þegar Jiang fékk loks frama gat hann ferðast til útlanda. Það virðist hafa ýtt við honum um að efnahagsumbóta væri þörf heima fyrir. Heimsókn til „fríverslunarsvæða“ á [[Írska lýðveldið|Írlandi]] og í [[Singapúr]] ýtti undir stuðning hans við stofnun sambærilegra svæða í Alþýðulýðveldinu Kína.<ref name="Louis Gerber: Bókadómur"/> Jiang fylgdi að því er virtist fast eftir efnahagslegum umbótum Deng Xiaoping og var einn liðsmanna hans. Jiang var hækkaður í tign árið 1987 þegar hann varð meðlimur fastanefndar miðstjórnar kommúnistaflokksins. Var þar fylgt þeirri hefð að flokksleiðtogi Sjanghaí-borgar taki þar sæti. Árið 1989 var róstusamt í kínverskum stjórnmálum. Í [[Mótmælin á Torgi hins himneska friðar|óeirðum á Torgi hins himneska friðar]] þótti hinn frjálslyndi [[Zhao Ziyang]] aðalritari flokksins og forsætisráðherra, taka of vægt á mótmælendunum. Zhao sem var talsmaður frjálsræðis og efnahagumbóta vildi frekari viðræður við mótmælendur. Flokksforystan leitaði að nýjum manni og horfði til Jiang flokksleiðtoga Sjanghaí sem steig vaxandi mótmælaöldur þar í borg. Þar þótti flokksforystunni honum hafa tekist vel upp með að bæla niður mótmælin. Það gerði hann með hörku.<ref>Tíminn: 293. tbl. bls. 7, 1986.</ref> Hann lokaði m.a. dagblaðinu ''World Economic Herald'' sem hann taldi „skaðlegt“. Eftir þessu var tekið í höfuðborginni Beijing og [[Deng Xiaoping]] meginleiðtoga alþýðulýðveldisins. Þegar mótmælin mögnuðust í höfuðborginni var Zhao Ziyang, sem hingað til hafði verið talinn næsti arftaki Deng Xiaoping, fjarlægður úr starfi og fangelsaður. Jiang varð fyrir valinu óvænt sem nokkurs konar málamiðlun milli frambjóðenda tveggja andstæðra fylkinga. Annars vegar var það [[Li Ruihuan]] og hins vegar [[Chen Yun]] sem var fulltrúi hins íhaldssama arms [[Li Peng]] forsætisráðherra. Niðurstaða þessa var að Jiang var, árið 1989, kjörinn aðalritari miðstjórnarinnar og formaður hermálanefndar flokksins. Sem stjórnmálamaður kunni Jiang Zemin þá list að vita stöðu sína og sigla milli skers og báru. Sumir sögðu hann þannig vera „pólitískan vindhana“.<ref>Dagblaðið Vísir - DV: 135. tbl., bls. 12, 15. júní 2002. Við tilnefningu Jiang sem aðalritara kommúnistaflokksins, var viðurnefnið hans „vindhaninn“ rifjað upp. Um Jiang segir Dagblaðið Vísir: „Hann hefur ætíð forðast hugmyndafræðilega baráttu og hæfileiki hans til að láta aðgerðir ráðast af aðstæðum hefur orðið til þess að hann hefur öðlast annað viðurnefni, „vindhaninn““.</ref> Hann virtist sem stjórnmálamaður hafa sjötta skilningarvitið sem gerði honum kleift að sjá framtíðina fyrir.<ref name="Louis Gerber: Bókadómur"/> == Upphafsár sem leiðtogi == Þegar Jiang komst til metorða 1989 var hann með tiltölulega veikt bakland sem þýddi að raunveruleg völd hans voru takmörkuð. Hann var álitinn bráðabirgðaleiðtogi uns annar sterkari eftirmaður fyndist. Jafnvel var rætt um að leiðtogar innan hersins, [[Yang Shangkun]] og [[Yang Baibing]], hefðu íhugað valdarán. Jiang sem naut stuðnings [[Deng Xiaoping]] til forystu fyrstu árin var þó talinn gagnrýnin á markaðsvæðingu landsins. Hann varaði við of miklu frelsi „borgaralegra afla“. Hafa verður í huga að á þessum tíma voru Sovétríkin í upplausn og kommúnisminn þar í landi kominn að endastöð. Það hafði eðlilega áhrif á pólitískar umræður valdhafa í Alþýðulýðveldinu í Kína. Tryggja yrði meir stöðugleika. Á fyrsta fundi fastanefndar miðstjórnarinnar eftir [[Mótmælin á Torgi hins himneska friðar|átökin á Torgi hins himneska friðar 1989]], var Jiang gagnrýninn á fyrri tíma þar sem lögð hafði verið mjög rík áhersla á hagkerfið<ref>Dagblaðið Vísir- DV: „Herða tökin í Kína“] 142. tbl. bls. 10-11, 1989. Hér er Jiang sagður harðlínumaður í anda Li Peng forsætisráðherra, kunnur fyrir tengsl við eldri ráðamenn og er talinn hlynntur miðstýringu í efnahagsmálum.</ref> en stjórnmálin setið á hakanum. Huga yrði meir að hugmyndafræðilegri vinnu og mikilvægi hennar. Jiang vildi auknar áherslur á áróðurmál og markaði fundurinn upphaf nýs tímabils í áróðri og pólitískri hugmyndavinnu. Áróðursdeild flokksins fékk því meiri bjargir, fjármagn og völd. M.a. var hófust hreinsanir innan raða þeirra sem höfðu stutt af mótmælin 1989. Á næstu árum var æ meir sveigt frá markaðsvæðingu efnahagslífsins og annarra efnahagsumbóta. Árin 1990 -1991 voru kommúnistum erfið víða um heim. Fall kommúnistastjórnarinnar í Póllandi tók tíu ár, tíu mánuði í Ungverjalandi, tíu vikur í Austur Þýskalandi, tíu daga í Tékkóslóvakíu, og 10 klst. í Rúmeníu. Skiljanleg hafði forystan í Alþýðulýðveldinu Kína áhyggjur. Ekki síst Jiang Zemin.<ref name="theepochtimes.com">[http://www.theepochtimes.com/news/5-7-16/30359.html The Epoch Times: „Anything for Power: The Real Story of China’s Jiang Zemin“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131211220151/http://www.theepochtimes.com/news/5-7-16/30359.html |date=2013-12-11 }} (á ensku), 2005. Skoðað 22. maí 2010</ref> Þann 1. júlí 1991 á 70 ára afmæli Kommúnistaflokksins hélt Jiang ræðu þar sem hann talaði gegn efnahagsumbótum í frjálsræðisátt. Hann vildi að einkafyrirtækin og sjálfstætt starfandi fólk yrði gerð gjaldþrota.<ref name="theepochtimes.com"/> Í þessari andstöðu sinni naut hann stuðnings Li Peng forsætisráðherra og róttækra vinstri afla innan flokksins.<ref>Þjóðviljinn: 111. tbl. bls. 6, 1989. Sagt frá Jiang, tengslum hans við „öldungaklíkuna“ og ávarpi hans þar sem hann vék verulega frá línu Deng Xiaopings.</ref> Horfið skyldi til fyrri vegar sósíalismans. Og Jiang fylgdi með. En þetta var gagnstætt því sem Deng hafði haldið fram að eina lausnin til réttlæta yfirráð Kommúnistaflokksins væri að halda áfram nútímavæðingu og efnahagsumbótum í frjálsræðisátt. Deng varð því æ gagnrýnni á forystu Jiang árið 1992. Með frægri „Suðurför“ mótmælti Deng því að hægt hefði á efnahagsumbótum. Deng með bakland í foringjum hersins, taldi að „forysta flokksins“ með Jiang í fararbroddi bæri þar mesta ábyrgð. Embættismaðurinn Jiang las rétt í hina pólitísku stöðu og fylkti sér að fullu á bak við efnahagsumbætur Deng. Árið 1993 tók Jiang undir með Deng og talaði fyrir „Sósíalískum markaðsbúskap“ sem myndi færa hið miðstýrða sósíalíska skipulag Alþýðulýðveldisins Kína yfir í hagkerfi sem í meginatriðum var kapítalískt markaðshagkerfi sem ríkisstjórnin myndi skipuleggja með reglusetningu. Þetta hét samkvæmt kennismíð Deng „sósíalismi með kínverskum eiginleikum“. Eftir að hafa aftur fengið traust Deng kom Jiang mörgum af stuðningsmönnum sínum frá Sjanghaí, til aukinna valda í stjórnkerfinu í Beijing. Hnignað áhrif leiðtogans Deng Xiaoping vegna elli, þýddi að Jiang varð í raun leiðtogi Kína árið 1990. Innan þriggja ára hafði Deng flutt mest völd í ríkinu, flokknum og hernum til Jiang. Jiang afnam ráðgjafarnefnd flokksins þar sem samanstóð af gömlum og íhaldssömum byltingarhetjum. Hann varð formaður síðan formaður hernefndar flokksins árið 1989, og síðan forseti í mars 1993. == Aðalritari og forseti == Leiðtoginn Deng Xiaoping dó í byrjun árs 1997 og í Alþýðulýðveldinu Kína voru tímar efnahagsumbóta og stöðugleika á tíunda áratugnum. Engu að síður voru margvísleg efnahagsleg og félagsleg vandamál áberandi. Á jarðarför Deng flutti Jiang honum eftirmæli: í landinu ríkti hömlulaus spilling stjórnvalda og ört vaxandi hagkerfi ógnaði stöðugleika á landinu. Sú hugmynd Deng að „sum svæði gætu orðið efnaðri á undan öðrum“ hafði þýtt gjá í efnahag strandsvæða Kína og strjálbýlli héraða í vestri og norðri. Hinn ótrúlegi hagvöxtur hafði leitt til lokun margra ríkisfyrirtækja og atvinnuleysi var allt að 40% í sumum borgum á landsbyggðinni. Umfang fólksflutninga úr dreifbýli í þéttbýli hafði fá fordæmi í heiminum. Spilling og skipulagðir glæpir voru hvarvetna. Á sama tíma voru bætt umhverfismál að verða æ háværari krafa innanlands. Stærsta markmið Jiang í efnahagslífinu var meiri stöðugleiki sem fengist best með stöðugri ríkisstjórn með auknu miðstýrðu valdi. Pólitískum umbótum var því slegið á frest. Þrátt fyrir þetta hélt Jiang þó áfram að verja gríðarlegu fjármagni til þróunar fríverslunarsvæða á strandsvæðunum. Jiang nýtti sér sjónvarp til að bæta eigin ímynd. Árið 1996 beitti Jiang sér fyrir umbótum í ríkisfjölmiðlunum þannig að þeir studdu meir við „leiðtoga landsins“ á kostnað pólitískra andstæðinga Jiang. Þessi persónudýrkun hafði legið í láginni á tímum Deng, og leita þarf til embættisára Mao og [[Hua Guofeng]] til að finna sambærilegar áherslur. Kvöldfréttatímar CCTV-1 og „Dagblað fólksins“ settu atburði er tengdust Jiang í forgang. Og hvert tækifæri var nýtt. Árið 1997 nýtti Jiang jafnvel minningarathöfn Deng Xioping til að minna þjóð sína á hver væri forseti, formaður kommúnistaflokksins og yfirmaður heraflans. Á stórum borða sem hékk framan á svölum Alþýðuhallarinnar stóð: „Látið óuppfylltar óskir Dengs rætast undir leiðsögn flokksins með Jiang Zemin við stýrið.“<ref>Morgunblaðið: 47. tbl. 85. árg., bls. 1, 1997. Hér er sagt frá Jiang við minningarathöfn um Deng Xioping. Morgunblaðið segir hann hafa oft grátið „...með leikrænum tilþrifum við lestur lofgjarðar um leiðtogann látna.“</ref> === Utanríkisstefna Jiang Zemin === [[Mynd:President Clinton greets Chinese President Jiang Zemin for their bilateral meeting at Government House, Auckland, New Zealand on 11 September 1999 (cropped).jpg|thumb|207x207dp|Jiang Zemin á leiðtogafundi með [[Bill Clinton]] forseta Bandaríkjanna árið 1997. Þeir voru sammála um að ræða ekki ágreining þjóðanna.]] Jiang Zemin fór í sögulega heimsókn til Bandaríkjanna árið 1997, þar sem ýmsar mótmælahreyfingar tóku á móti honum allt frá Sjálfstæðishreyfingu Tíbets til hreyfinga er berjast fyrir auknu lýðræði innan Kína. Hann flutti m.a. ræðu á ensku í [[Harvard]]-háskóla, en fór ekki varhluta af spurningum um lýðræði og frelsi. Leiðtogafundur með forseta Bandaríkjanna [[Bill Clinton]], var afslappaður þar sem Jiang og Clinton leituðu sameiginlegra áherslna á meðan ágreiningur var ekki ræddur. Clinton heimsótti Alþýðulýðveldið Kína í júní 1998 og undirstrikaði vináttu þjóðanna og samstarf. En þegar sprengjur [[NATO]], undir forystu Bandaríkjanna, lentu á kínverska sendiráðinu í [[Belgrad]] árið 1999, mótmælti Jiang mjög harkalega að því er virtist til að ná stuðningi heima fyrir. Helstu utanríkisáherslur Jiang voru á sviði alþjóðlegra viðskipta og efnahagssamstarfs. Og Jiang Zemin fór víða um heim. Hann kom m.a. til Íslands í opinbera heimsókn um miðjan júní 2002, og átti fund annars vegar með [[Davíð Oddsson|Davíð Oddssyni]] þáverandi forsætisráðherra og [[Halldór Ásgrímsson|Halldóri Ásgrímssyni]] þáverandi utanríkisráðherra og hins vegar [[Ólafur Ragnar Grímsson|Ólafi Ragnari Grímssyni]] forseta Íslands. En Jiang fékk fremur kaldar kveðjur frá íslenskum almenningi, og nokkur hundruð [[Falun Gong]]-meðlimum sem ferðuðust til landsins til að mótmæla á meðan heimsókn Jiang stóð.<ref>Encyclopædia Britannica: „Iceland: Year in Review 2002“, Tekið af vefnum 25. maí 2010.</ref> Íslensk stjórnvöld bönnuðu fjölda útlendinga sem ætluðu að taka þátt í mótmælum komu hingað til lands.<ref>Morgunblaðið: 139. tbl., bls. 39, 15. júní 2002. Í tilefni af opinberri heimsókn Jiang Zemin til Íslands, bönnuðu íslensk stjórnvöld iðkendum Falun Gong og stuðningshreyfingu þeirra að koma til landsins. Til að mótmæla þessu birti hópur undir nafninu „Vinir Falun Gong“ heilsíðuauglýsingu ávarp „til íslensku þjóðarinnar og íslensku ríkisstjórnarinnar“. Þar segir m.a. „Kínverski einræðisherrann, Jiang Zemin, hefur beitt öllum þeim ráðum sem honum eru tiltæk til að standa fyrir hatursherferð sinni, þar með taldar hótanir um efnahagslegar þvinganir gegn erlendum ríkisstjórnum.“</ref> === Kennismíð um „þrískipt fulltrúahlutverk flokksins“ === [[Mynd:Three representatives.JPG|thumb|right|200px| Kommúnistaflokkurinn gaf út leiðbeinandi bækur hvernig hinu „þrískipta fulltrúahlutverk flokksins“ verði best beitt á hinum ýmsum sviðum allt frá stjórnun flokksins og stjórnvalda til þróun efnahags og hersins.]] Áður en Jiang Zemin afhenti völd sín til yngri leiðtoga kynnti hann kenningu sína um „þrískipt fulltrúahlutverk“ flokksins. Með henni kynnti Jiang hugmyndafræði sem kvað á um að Kommúnistaflokkur Alþýðulýðveldisins ætti að vera fulltrúi fyrir félagslega þróuð framleiðsluöfl, háþróaða menningu og hagsmuni yfirgnæfandi meirihluta Kínverja. Samkvæmt þessu á flokkurinn að verða fulltrúi meirihluta fólks í stað eldri kenninga um að flokkurinn sé sértækur byltingarflokkur sem knúnir væru af öreigunum. Að vissu marki opnar þetta fyrir flokksaðild annarra þjóðfélagshópa á borð við kapítalista. Möguleg túlkun á hinu „þrískipta fulltrúahlutverki“ flokksins er að hann eigi að standa fyrir að þróa framleiðsluöflin, þe. efnahagskerfið, þróaða menningu landsins og tryggja hagsmuni yfirgnæfandi meirihluta Kínverja, þ.e. tryggja pólitíska samstöðu innan Kína. Jiang Zemin sagði á 16. flokksþingi Kommúnistaflokksins í nóvember 2002: {{tilvitnun2|Þegar barátta og reynsla síðustu 80 ára er metin og horft er til verkefna og bjartrar framtíðar á nýrri öld, verður Kommúnistaflokkurinn að standa í fremstu röð á hverjum tíma og leiða sigurför fólksins. Flokkurinn verður alltaf að standa fyrir kröfuna um framþróun háþróaðra framleiðsluafla Kína, þróun kínverskrar menningar, og að gæta hagsmuna yfirgnæfandi meirihluta íbúa í Kína.<ref>Vefur Alþjóðadeildar Miðstjórnar Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldisins Kína: [ http://www.idcpc.org.cn/english/policy/3represents.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925080450/http://www.idcpc.org.cn/english/policy/3represents.htm |date=2004-09-25 }} „On the Three Represents“] (á ensku). Skoðað 22. maí 2010</ref> }} Á 16. þingi Kommúnistaflokksins árið 2002 voru ákvæði um hið „þrískipta fulltrúahlutverk flokksins“ felldar inn í stjórnarskrá hans, ásamt kennismíð [[Marx-lenínismi|Marx-Lenínisma]], „Hugsun Mao Zedong“ og „Kenningum Deng Xiaoping“. Þær voru um margt andstæðar marxisma og maóisma, en telast engu að síður til leiðsagnar um framtíðarhugmyndafræði flokksins. Gagnrýnendur telja þessa kennismíð bæði óljósa og bera einkenni áherslu Jiang á eigin persónudýrkun. Með kenningunum hafi Jiang viljað koma sér á stall við hlið hinna kínversku marxísku heimspekinga Mao og Deng. Gallinn sé hins vegar sá að kenningar Jiangs virðist aðeins vera samsafn af slagorðum.<ref name="Morgunblaðið 2002">Morgunblaðið: „Jiang Zemin tregur til að láta af embætti“, 173. tbl., bls. 22, 26. júlí 2002.</ref> Og kennismíð Jiang flaug hvorki hátt né lengi. „Fjórða valdakynslóð“ undir forystu [[Hu Jintao]], hefur fremur lagt áherslu á opnbera kennismíð Deng Xiaoping. Kenningar Jiang Zemin um hið „þrískipta fulltrúahlutverk“ telst nú einungis opinbert skjal sem vermir stór skjalasöfn flokksins. === Efnahagsstjórn === Jiang sem var ekki lærður í hagfræði, afhenti árið 1997 stóran hluta stjórnar efnahagsmála til [[Zhu Rongji]], sem varð forsætisráðherra. Undir sameiginlegri stjórn þeirra hélt Alþýðulýðveldið Kína, að meðaltali 8% árlegum hagvexti, sem var einn sá mesti í helstu hagkerfum heims. Þetta náðist að mestu með því að þróa hagkerfið enn frekar í átt til markaðskerfis líkt og Deng Xioping hafi hvatt til. Og breytingarnar voru gríðarlegar: Landbúnaðarkommúnurnar sem [[Maó Zedong|Maó formaður]] var frumkvöðull að, hurfu og þúsundir ríkisfyrirtækja heyrðu sögunni til. Dregið var að mestu úr verðlagseftirliti, stór hluti efnahagslífsins heyrði nú til einkarekstrar, og verslun var nú tiltölulega frjáls. Þátttaka í [[Alþjóðaviðskiptastofnunin|Alþjóðaviðskiptastofnuninni]] (WTO) þýddi að létta yrði meir á viðskiptahöftum og eftirliti á starfsemi erlendra fyrirtækja og fjárfestinga þeirra í kínverskum atvinnuvegum.<ref>Dagblaðið Vísir - DV: „Markaðstengt flokksræði og einkavædd spilling“, 272. tbl., 2002.</ref> Aðrir segja að stjórnun kommúnistaflokksins yfir Kína var enn frekar styrkt eftir að inngöngu landsins í Alþjóðaviðskiptastofnunina (WTO) og enn frekar með [[Sumarólympíuleikarnir 2008|Sumarólympíuleikunum í Beijing árið 2008]]. == Starfslok == [[Mynd:President George W. Bush and First Lady Laura Bush welcome Chinese President Jiang Zemin and his wife Wang Yeping to their home in Crawford, Texas.jpg|thumb|left|300px|[[George W. Bush]] og kona hans [[Laura Bush]] bjóða Jiang Zemin forseta Alþýðulýðveldisins Kína og konu hans [[Wang Yeping]] velkomin á heimili þeirra í Crawford, Texasríki, í október 2002.]] Kínverski leiðtoginn Deng Xiaoping valdi á sínum tíma Jiang Zemin– en einnig Hu Jintao. Áður en hann lést 1997 hafði hann ákveðið að Jiang, myndi að lokum víkja fyrir Hu Jintao.<ref name="Morgunblaðið 2002"/> Árið 2002 lét Jiang loks af völdum í miðstjórn kommúnistaflokksins og gaf um leið eftir mikil völd til svokallaðrar „fjórðu kynslóðar" undir forystu undir Hu Jintao. Samkvæmt áætlun Deng gamla um valdaskiptin átti „þriðja valdakynslóð“ kínverskra leiðtoga að víkja fyrir þeirri „fjórðu“, ekki aðeins á efsta þrepi valdastigans heldur í öllu forystuliði kommúnistaflokksins. Það gekk þó hægar eftir því stuðningsmenn Jiang voru margir andvígir valdaskiptaáætlun Deng og höfðu beyg af „fjórðu kynslóðinni“.<ref name="Morgunblaðið 2002"/> Það merkti hægfara valdaskipti sem tók nokkur ár. Um leið og Hu tók stöðu aðalritara flokksins var valið í fastanefnd miðstjórnarinnar. Af nýjum meðlimum nefndarinnar voru sex af níu taldir til fylgismanna Jiang sem báru heitið „Sjanghaí-klíkan“ Þó Jiang haldið formennsku í hernefnd flokksins voru flestar nefndarmenn faghermenn. Dagblað „Frelsishersins“ sem talið er að standi fyrir skoðun meirihluta hersins, birti grein 11. mars 2003, sem varaði við þeim vanda að þjóna tveimur herrum. Þetta var víða túlkað sem gagnrýni á tilraun Jiang til að halda í forystutaumana með Hu. Hu tók við af Jiang sem forseti Alþýðulýðveldisins Kína þann 15. mars 2003. Þrátt fyrir að eiga marga fylgismenn innan miðstjórnarinnar dvínuðu áhrif Jiang á opinbera fjölmiðla hratt. Á miðstjórnarfundi flokksins 19. september 2004 sagði Jiang af sér sem formaður hernefndar kommúnistaflokksins. Sex mánuðum síðar sagði hann einnig af sér sem formaður hermálanefndar hersins. Það var hans opinbera embætti. Það var löngu áður en starfstímabili hans átti að ljúka. Talið var að stuðningsmenn Hu Jintao hafi þrýst á að Jiang stígi til hliðar. Hann beið þar pólitískan ósigur fyrir Hu. Þetta markaði opinberlega lok valdatímabils Jiang í Alþýðulýðveldinu Kína sem stóð frá árunum 1993 til 2004. Þó Jiang sjaldan komið fram á opinberum vettvangi frá árinu 2004, hefur það þó gerst af og til þegar hann birtist opinberlega með Hu Jintao. Dæmi um það var þegar herinn fagnaði 80 ára afmæli og við opnunarathöfn Ólympíuleikana í Beijing 2008. Að auki birtist hann með Hu Jintao við skrúðgöngu á 60 ára afmæli Alþýðulýðveldisins Kína í október 2009. == Persónan Jiang Zemin == Jiang Zemin var lýst með sæmilegt vald á nokkrum erlendum tungumálum, þar á meðal rúmensku, rússnesku, og ensku. Hann þótti njóta sín í viðræðum við erlenda gesti um myndlist og bókmenntir á móðurmáli þeirra, auk þess að syngja erlend lög á frummálinu. Opinberar fréttastofur Alþýðulýðveldisins segja Jiang hafa lesið mörg frægra verka vestrænna bókmennta, á borð við skáldsögur [[Mark Twain]], ''[[Hamlet]]'' eftir [[William Shakespeare|Shakespeare]] og erindi úr ''Óði til vestanvindsins'' eftir [[Percy Bysshe Shelley|Shelley]]. Hann þekkti mjög vel verk eftir [[Lev Tolstoj]], [[Alexandr Púshkín|Púshkín]], [[Anton Tsjekhov|Tsjekhov]] og [[Ívan Túrgenjev|Túrgenjev]]. Sömu heimildir segja segja hann ekki einungis unna bókmenntum heldur hafði einnig mörg önnur áhugamál. Hann naut jafnt kínverskrar [[þjóðlagatónlist]]ar [[A Bing]] sem sinfóníutónlistar [[Mozart]] og [[Beethoven]]. Í frístundum spilaði hann á hefðbundin kínversk hljóðfæri s.s. bambusflautu auk þess sem hann spilaði á vestræn hljóðfæri s.s. píanó. Hann taldi að gersemi kínverskrar og vestrænnar menningar væru sameiginleg andleg auðæfi alls mannkyns.<ref name="ReferenceA">Vefurinn Chinatoday.com: „Who's Who“.Tekið af vefnum: 24. maí 2010</ref> Jiang Zemin hefur notið gæfu í fjölskyldumálum. Hann og kona Wang Yeping hans eiga tvo syni, og tvö barnabörn, strák og stúlku. Í frítíma sínum hefur hann sinnt barnabörnum vel og kennt þeim sögur, lestur fornra ljóða og enskrar tungu. Þannig hefur Jiang notið þeirra auðnu sem liggur í hefðbundnu kínversku fjölskyldumynstri þar sem kynslóðirnar búa saman undir einu þaki.<ref name="ReferenceA"/> == Hin pólitíska arfleifð == Sagnfræðingar og ævisagnaritarar hafa deilt um hvað eigi að telja til „pólitískrar arfleifðar Jiang Zemin“. Jiang sjálfur lagði mikið upp úr því að kennismíð hans um hið „þrískipta fulltrúahlutverk flokksins“ yrði mikilvægur þáttur í hugmyndafræðilegri arfleifð hans. Því lagði hann mikla áherslu á að þær yrðu felldar inn í stjórnarskrá kommúnistaflokksins, ásamt kennismíð Marx-Lenínisma, „Hugsun Mao Zedong“ og „Kenningum Deng Xiaoping“. Þannig kæmist hann á sögulegan stall. Enn er þó óljóst að þessi hugmyndafræðismíð hans ná því, þar sem kennismíð eftirmanna hans, [[Hu Jintao]] og sér í lagi [[Xi Jinping]], skyggja verulega á þetta framlag Jiang. Jiang hefur einnig verið gagnrýndur innan kommúnistaflokksins fyrir að einblína um of á hagvöxt á kostnað afleiðinga markaðskerfisins á borð við umhverfisspjöll, aukna misskiptingu fólks og byggða og aðrar neikvæðar félagslegar afleiðingar. Eftirmenn hans, Hu Jintao og [[Wen Jiabao]], hafa aftur á móti verið taldir sýna meiri viðleitni til að taka á þessum ójafnvægi efnahags og félagsmála. Þeir þykja hafa fært stefnuáherslur frá hagvexti til þátta á borð við heilsu og umhverfi. Innanlands, eru ólíkar skoðanir um pólitískan arf Jiang. Sumir telja að valdatími hans hafi einkennst af stöðugleika og vexti. Aðrir telja að Jiang hafi gert lítið í að leiðrétta erfiðar afleiðingar markaðsvæðingar Deng Xiaoping. Margir Kínverjar hafa ekki gleymt því að valdaframi Jiang byggði á átökunum á Torgi hins himneska friðar og víðar í Kína. Sumir ævisagnaritarar Jiang telja að ríkisstjórn hans hafi fremur verið fáveldisstjórn en ekki flokksræði- eða alræðisstjórn. Hann hefur verið talinn mikill tækifærissinni og er sem slíkur fyrirmynd flokksmanna er nutu góðs af kerfisspillingu á valdatíma hans. Afskipti hans af rannsóknum á spillingarmálum undirstrikuðu þá mynd af Jiang. Vart verður fjallað um pólitíska arfleifð Jiang Zemin án þess að nefna hversu óhönduglega Jiang tók á málum tengdum [[Falun Gong|Falunggong]]-hreyfingarinnar, sem er varð vinsæl andleg hreyfing eða trúarhópur á tíunda áratugnum. Að sama skapi verður hans minnst fyrir íhaldssama afstöðu til pólitískra endurbóta.<ref>Thomas M. Leonard: Encyclopedia of the developing world, (Kafli um Jiang Zemin), 2006.</ref> Það er etv. áhersla Jiang við eigin ímynd eða arfleifð sem vinnur gegn honum. Þessi sjálflægni sem kanna að þykja heillandi eða eðlilega á Vesturlöndum getur einmitt virkað þveröfugt í hinu tiltölulega íhaldssama kínverska samfélagi, þar sem slíkt er talið til hjákátleika og talið til skorts á karakter og innihaldi. Þegar Jiang Zemin forseti var að láta af völdum var gerð tilraun til ritunar sögulegrar arfleifðar hans með formlegri ályktun miðstjórn Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldisins. „Hin stórkostlegu afrek undanfarinna 13 ára verða örugglega skráð í hina dýrðlegu sögu hinnar miklu endurfæðingar kínversku þjóðarinnar,“ segir í ályktun miðstjórnarinnar.<ref>Fréttablaðið : 222 tbl. bls. 12, 8. nóv. 2002. Frétt af þingi kommúnistaflokksins þegar Hu tók við af Jian árið 2002</ref> ― Það á síðan eftir að koma í ljós hve stór þáttur Jiang Zemin verður talinn í hinni merkilegu sögu Kínverja. == Tilvísanir == {{reflist|2}} == Heimildir == * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Jiang Zemin|mánuðurskoðað=19. maí |árskoðað = 2010}} * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Three Represents |mánuðurskoðað=19. maí |árskoðað = 2010}} * Alþjóðadeild Miðstjórnar Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldisins Kína: [http://www.idcpc.org.cn/english/policy/3represents.htm „On the Three Represents“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925080450/http://www.idcpc.org.cn/english/policy/3represents.htm |date=2004-09-25 }} Skoðað 22. maí 2010. * Chinatoday.com, upplýsingavefur: [http://www.chinatoday.com/who/j/jiangzemin.htm „Who's Who“]. Frá opinberum fréttastofum Alþýðulýðveldisins. Tekið af vefnum: 24. maí 2010. * Chinavitae.com, the: [http://www.chinavitae.com/biography/Jiang_Zemin/full Biography of Jiang Zemin at China Vitae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327081114/http://www.chinavitae.com/biography/Jiang_Zemin/full |date=2010-03-27 }} Nákvæm ferilskrá Jiang Zemin (á ensku)] * Dagblaðið Vísir - DV : [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3032581 „Jiang Zemin: Blómapotturinn og vindhaninn“], 135. tbl., bls. 12, 15. júní 2002. * Dagblaðið Vísir - DV: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2961230 „Forseti Kína söng úr Pekingóperu“], 252. tbl., bls. 9, 4. nóvember 1997. * Dagblaðið Vísir - DV: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3039211 „Róttæk stjórnarskipti í Kína: Markaðstengt flokksræði og einkavædd spilling“], 272. tbl., bls. 10, 26. nóvember 2002. * Dagblaðið Vísir- DV: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2559865 „Herða tökin í Kína“], 142. tbl. bls. 10-11, 26. júní 1989. * Encyclopædia Britannica: [http://search.eb.com/eb/article-9043622 „Jiang Zemin“], Encyclopædia Britannica Online, 2010. Tekið af vefnum 25. maí 2010. * Encyclopædia Britannica: [http://search.eb.com/eb/article-9389722 „Iceland: Year in Review 2002“], Encyclopædia Britannica Online, 2003. Tekið af vefnum 25. maí 2010. * Fréttablaðið: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3697357 „Kynslóðaskipti hefjast í Kína“], 222 tbl. bls. 12, 8. nóvember 2002. * Fréttastofa BBC: [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/1832448.stm „Mannlýsing á Jiang Zemin“] (á ensku). Skoðað 19. maí 2010. * Gerber, Louis: [http://www.cosmopolis.ch/english/cosmo5/zemin.htm Bruce Gilley: Jiang Zemin Biogaphy and book reviews]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} –Umsögn um bókina „Tiger on the Brink. Jiang Zemin and China's New Elite“, Berkeley and Los Angeles, London, University of California Press, 1998. Birt á „Cosmopolis English Web edition“. Skoðað 19. maí 2010. * Gilley, Bruce: „Tiger on the Brink: Jiang Zemin and China's New Elite.“ University of California Press, 1998. - ISBN 0-52021-395-5 * Killion, Ulric: „A modern Chinese journey to the West: Economic Globalization and Dualism“, Nova Science Publishers Inc., New York, 2006. * Kuhn, Robert Lawrence: „The Man Who Changed China: The Life and Legacy of Jiang Zemin.“, Crown Publishers, 2005. - ISBN 1-40005-474-5. (Hér er hörð gagnrýni á bókina í tímaritinu [http://www.foreignaffairs.org/20050901fareviewessay84512/bruce-gilley/in-china-s-own-eyes.html Foreign Affairs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704143830/http://www.foreignaffairs.org/20050901fareviewessay84512/bruce-gilley/in-china-s-own-eyes.html |date=2008-07-04 }}.) * Morgunblaðið: (Ávarp) frá Vinum Falun Gong: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3446884 „Til íslensku þjóðarinnar og íslensku ríkisstjórnarinnar“], 139. tbl., bls. 39, 15. júní 2002. * Morgunblaðið: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1873514 „Jiang heitir áfram umbótum“] (við minningarathöfn um Deng Xioping), 47. tbl. 85. árg., bls. 1, 26. febrúar 1997. * Morgunblaðið: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3446678 „Ísland og Kína“] Átta síðna sérblað í tilefni opinberrar heimsóknar Jiang Zemin, forseti Kína, fjölmennasta ríkis heims, til Íslands. Þá voru rúm þrjátíu ár eru frá því Ísland og Kína tóku upp stjórnmálasamband. Morgunblaðið rifjar upp samskipti ríkjanna á undanförnum áratugum, m.a. á sviði stjórnmála, viðskipta, menningar og íþrótta. 12. júní 2002. * Morgunblaðið: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3449595 „Jiang Zemin tregur til að láta af embætti“], 173. tbl., bls. 22, 26. júlí 2002. * Morgunblaðið: [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3456926 „Jiang Zemin, forseti Kína, setur sextánda flokksþing kínverskra kommúnista: Áhersla lögð á að alræði flokksins haldist“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, 263 tbl., bls. 26, 9. nóvember 2002. * Thomas M. Leonard (ritstjóri): Encyclopedia of the developing world, Volume 2, Routledge Publisher, Taylor & Francis, 2006. Hér á [http://books.google.com/books?id=pWRjGZ9H7hYC&lpg=PA891&dq=Jiang%20Zemin&lr=lang_en&as_drrb_is=b&as_minm_is=0&as_miny_is=2005&as_maxm_is=0&as_maxy_is=2010&num=100&as_brr=3&hl=is&pg=PA891#v=onepage&q=Jiang%20Zemin&f=false Google Books] * Tíminn: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4037485 „Lögreglan á götum úti í Shanghæborg- fjölmennustu mótmælaaðgerðir í langan tíma...], 293. tbl. bls. 7, 23. desember 1986. * Þjóðviljinn: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2920595 „Jiang fordæmir spillingu og launamismun“] „Hinn nýi leiðtogi kínverska kommúnistaflokksins ... er tengdur “öldungaklíkunni“, áhugamaður um tækni og viðskipti en lítill hugmyndafræðingur.“, 111. tbl. bls. 6, 27. júní 1989. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Zhao Ziyang]]| titill=Aðalritari kínverska kommúnistaflokksins | frá=[[24. júní]] [[1989]] | til=[[15. nóvember]] [[2002]] | eftir=[[Hu Jintao]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Yang Shangkun]]| titill=Forseti Alþýðulýðveldisins Kína| frá=[[27. mars]] [[1993]] | til=[[15. mars]] [[2003]]| eftir=[[Hu Jintao]]}} {{Töfluendir}} {{Æðstu leiðtogar Alþýðulýðveldisins Kína}} {{Leiðtogar kínverska kommúnistaflokksins}} {{Forsetar Alþýðulýðveldisins Kína}} {{fd|1926|2022}} [[Flokkur:Leiðtogar kommúnistaflokksins í Kína]] [[Flokkur:Forsetar Alþýðulýðveldisins Kína]] foyi589r5xzhgj1lt8a47jbf0fcmkdj 2 89159 1952120 1830046 2026-03-27T12:11:53Z MagnúsSveinnHelgason 16333 uppfært 1952120 wikitext text/x-wiki {{Notandi:MagnúsSveinnHelgason/Haus}} {{Kassar byrja|Notandaupplýsingar}}{{babel-plain|en-5|fi-4|da-3|sv-3}} {{Kassar enda}} '''Magnús Sveinn Helgason''' (f. [[1974]]) er íslenskur sagnfræðingur og [[hagsaga|hagsögufræðingur]]. Magnús hefur starfað sem blaðamaður, þáttagerðarmaður í útvarpi og stundakennari í sagnfræði og hagfræði á háskólastigi, bæði á Íslandi og í Bandaríkjunum með doktorsnámi. Á háskólastigi hefur Magnús kennt námskeið í Sögu Þýskalands eftir siðaskipti, Weimarþýskalands, sögu Evrópu eftir siðaskipti og sögu Evrópu eftir 1945, samtímasögu eftir 1945, íslenskri hagsgu frá 19. öld, íslenskri stjórnmálasögu frá 19 öld, hagsögu frá iðnbyltingu til okkar daga, sögu hnattvæðingar og þróunar verðbréfamarkaða, bandarískum stjórnmálum, sögu neyslusamfélagsins, auðlindahagfræði og sögu hagfræðinnar. BA ritgerð Magnúsar fjallar um peningastefnu á íslandi á kreppuárunum, undir leiðsögn Guðmundar Jónssonar, og birtist hún í ritinu ''Frá Kreppu til Viðreisnar'' í ritstjórn [[Jónas H. Haralz|Jónasar Haralz]], MA ritgerð um Bændaflokkinn íslenska og hugmyndir flokksins um hagstjórn og efnahagsmál á fjórða áratugnum og Doktorsritgerðin fjallar um upphaf sænsks neyslusamfélags og neytendasamvinnuhreyfinguna frá ofanverðri nítjándu öld til 1939 og þátt þeirra í myndun sænska velferðarsamfélagsins. Að auki hefur Magnús skrifað um sögu fjármagnsmarkaða og kauphalla. Magnús var starfsmaður [[Rannsóknarnefnd Alþingis|Rannsóknarnefndar Alþingis]], og er höfundur fimmta viðauka við skýrslu nefndarinnar. Árin 2010-2012 vann Magnús við Háskóla Íslands að rannsóknum á Búsáhaldabyltingunni. Árin 2010-2017 kenndi Magnús við Háskólann á Bifröst, auk þess að vinna við þáttagerð hjá RÚV og sem blaðamaður og pistlahöfundur á ýmsum dagblöðum, þar á meðal Reykjavík Grapevine. Í kosningunum 2013 og 2014 var Magnús kosningastjóri Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs í Reykjavík og starfsmaður kosningastjórnar VG í kosningunum 2016, og borgarstjórnarflokks VG í aðdraganda kosninganna 2018. Árin 2016-18 var Magnús ritstjóri Iceland Magazine, sem var gefið út af Fréttablaðinu. Frá 2019 hefur Magnús kennt sem stundakennari við Háskóla Íslands og Háskólann í Reykjavík, auk þess að vinna við ýmis ritstörf. Magnús er giftur [[Sólveig Anna Jónsdóttir|Sólveigu Önnu Jónsdóttur]]. == Tenglar == * [http://hugsandi.is/articles/author/maggi/ Greinar á vefritinu Hugsandi eftir Magnús] (nú horfin af netinu) * [http://blog.eyjan.is/freedomfries/ Bloggsíða Magnúsar, Freedomfries] (nú horfin af netinu) * [http://rna.althingi.is/pdf/RNAvefVidauki5.pdf Viðauki 5 við skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis – Íslenskt viðskiptalíf - Breytingar og samspil við fjármálakerfið] == Markverð Wikipediaframlög um íslensk málefni == [[Kristján Kristjánsson (f. 1806)]], [[Pétur Havsteen]], [[Þórður Jónassen (Stiftamtmaður)]], [[Theodór Jónassen (f. 1838)]], [[Júlíus Havsteen (amtmaður)]], [[Kristján Jónsson (dómsstjóri og ráðherra)]], [[Guðrún Björnsdóttir (f. 1853)]], [[Katrín Magnússon]], [[Kvennaframboð í Reykjavík 1908-1916]], [[Jón Jónsson (landritari)]], [[Þórunn Jónassen]], [[Björn Valur Gíslason]], [[Lilja Rafney Magnúsdóttir]], [[Þorleifur Gunnlaugsson]], [[Magnús Árni Magnússon‎]], [[Hagsmunasamtök heimilanna]], [[Attac samtökin]], [[Nímenningarnir]], [[Líf Magneudóttir]], Að auki unnið í flokkunum "Íslenskir aktivistar" og færslum tengdum Búsáhaldabyltingunni. == Markverð Wikipediaframlög um bandarísk málefni == [[David Schweickart]], [[William Rehnquist]], [[Samuel Alito]], [[Dennis Hastert]], [[Tom Foley]], [[Jim Wright]], [[Harry Reid]], [[Teboðshreyfingin]], [[Gordon Gekko]], [[Verðbréfaeftirlit Bandaríkjanna]], [[Landsfeður Bandaríkjanna]], [[Alexander Hamilton]], [[Fyrsta meginlandsþingið]], [[Annað meginlandsþing Bandaríkjanna]], [[Hreindýr jólasveinsins]], Umtalsverðar viðbætur við [[Ronald Reagan]], [[Forsætisráðherra Bretlands]] Hafði umsjón með umtalsverðum viðbótum sem nemendur í námskeiðinu Bandarísk stjórnmál við Háskólann á Bifröstu gerðu við umfjöllun íslensku Wikipedia um bandarísk stjórnmál og bandaríska stjórnmálasögu. Fjöldinn allur af mjög glæsilegum færslum komu úr því verkefni og eiga nemendur mínir miklar þakkir skildar fyrir framlag sitt til Wikipedia. Sem dæmi um fyrirmyndarfærslur má nefna, að engum öðrum ólöstuðum, [[Hillary Clinton]], [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]], [[Umbætur á heilbrigðiskerfi Bandaríkjanna]], [[Öldungadeild Bandaríkjaþings]], [[Forseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings]]. ==Sænsk stjórnmál og saga== [[Listi yfir forsætisráðherra Svíþjóðar]], [[Karl Staaff]] [[Arvid Lindman]], [[Hjalmar Branting]], [[Carl Gustaf Ekman]], [[Per Albin Hansson]], [[Felix Hamrin]], [[Axel Pehrsson-Bramstorp]], [[Rickard Sandler]], [[Sósíaldemokrataflokkurinn (Svíþjóð)]], [[Hægriflokkurinn (Svíþjóð)]], [[Miðflokkurinn (Svíþjóð)]], [[Frjálslyndi flokkurinn (Svíþjóð)]], [[Þjóðarflokkurinn (Svíþjóð)]], [[Hjalmar Hammarskjöld]], [[Ernst Trygger]], [[Nils Edén]], [[Carl Swartz]], [[Axel Danielsson]], [[August Palm]], [[Bertil Ohlin]], ===Önnur evrópsk stjórnmálasaga=== [[Listi yfir forseta Frakklands]], ==Wikipediaverkefni skrifuð af nemendum í HR, HÍ og við Háskólann á Bifröst== Á árunum 2010-2016 og 2024 skrifuðu nemendur við Háskólann á Bifröst hátt á þriðja hundrað færslur um ýmis efni. Þessar færslur tengjast eftirfarandi efnisflokkum: * Auðlindahagfræði * Hagsaga, saga fjármálastofnana * Bandarísk stjórnmál * Búsáhaldabyltingin og önnur íslensk mótmæli Á árunum 2025 og 2026 skrifuðu nemendur Í Háskóla Íslands færslur um íslenska hag- og stjórnmálasögu, og sögu Weimarþýskalands. Á árunum 2021-2025 hafa nemendur við Háskólann í Reykjavík skrifað um eitthundrað færslur um sögu hagfræðinnar. Þau verkefni eru sum enn í vinnslu og verða betrumbætt og lagfærð af nemendum. ==Saga hagfræðinnar - unnið af nemendum við HR (ekki tæmandi listi)== # [[Adolph Wagner]] (1835–1917) # [[Anna Schwartz]] (1915-2012) # [[Anne Robert Jacques Turgot|Anne Robert Jacque Turgot]] (1727-1781) # [[Antonio Serra]] (ca 16-17 öld) # [[Arthur Cecil Pigou]] (1877–1959), # Augustin Cournot (1801–1877) # Beatrice Potter Webb (1858–1943) # Bernard Mandeville (1670-1733) # Bertil Ohlin (1899-1979) # Carl Menger (1840-1921) # Charles Fourier # Claude Henri de Rouvroy, Comte de Saint-Simon (1760-1825 # David Hume (1711-1776) - gullflæðiskenningin um greiðslujöfnuð # David Wessel (1954-) # Edward H. Chamberlin (1899–1967) # Edward Misselden (1608-1654) # Eli Heckscher (1879-1952) # Eugen von Böhm-Bawerk (1851-1914) # Ferdinand Lassalle (1825-1864) # Francis Ysidro Edgeworth (1845–1926) # François Quesnay (1694–1774) # Frederick Winslow Taylor (1856-1915) # Frédéric Bastiat (1801-1850) # Friedrich Engels (1820-1895) # Friedrich List (1789-1846) # Friedrich von Wieser (1851–1926) # Gary Becker (1930-2014) # George Stigler (1911-1991) # Gerard de Malynes (1585-1627/41) # Guillaume François Le Trosne (1728-1780) # Gustav Cassel (1866-1945) # Gustav von Schmoller (1838-1917) # Heincrich von Stackelberg (1905-1946) # Hermann Heinrich Gossen (1810-1858) # Irving Fisher (1867-1947) # James Mill (1773-1836) # Jean Bodin (1530-1596) # Jean-Baptiste Colbert (1619-1683) # Jean-Baptiste Say (1767–1832) # John Bates Clark (1847-1938) # John Elliot Cairnes (1823-1875) # John Hicks (1904-1989) # John Law (1671-1729) # John Maynard Keynes (1883-1946) # John Pierpont Morgan (1837-1913) # John R. Commons (1862-1945) # John Stuart Mill (1806–73) # Johnann Heinrich von Thünen (1783-1850) # Joseph Alois Schumpeter (1883-1950) # Joseph Stiglitz (1943-) # Jules Dupuit (1804–1866) # Karl Gunnar Persson (1943-2016) # Karl Marx (1818-1883) # Kenneth Arrow (1921-2017) # Knut Wicksell (1851-1926) # Lawrence Klein (1920-2013) # Léon Walras (1834–1910) # Martín de Azpilcueta (1491-1586) # Mary Paley Marshall (1850-1944) # Max Weber (1864-1920) - framlög til hagfræði # Nassau William Senior (1790-1864) # Nicholas Francis Robert Crafts (1949-) # Paul Samuelson (1915-2009) # Pedro Rodríguez de Campomanes (1723-1803) # Pierre Samuel du Pont de Nemours (1739-1817) # Richard Cantillon (1680-1734) # Richard Thaler (1945-) # Robert Heilbroner (1919-2005) # Robert Owen (1771–1858) # Robert Solow (1924-) # Ronald Coase (1910-2013) # Rosa Luxemburg (1871-1919) - framlög til hagfræði # Thomas Malthus (1766-1834) # Thomas Mun (1571-1641) # Thorstein Veblen (1857-1929) # Victor de Riqueti marquis de Mirabeu (1715-1789) # Vilfredo Pareto (1848-1923) # Walter Rostow (1916-2003) # William Forsyth Sharpe (1934-) # William Godwin (1756-1836) # William Petty (1623-1687) # William Stanley Jevons (1835-1882) # Búaðgisstefna (1750-1780) # Fátækralögin á Englandi # Gullmyntfótarkerfið # Keynesísk hagfræði # Kornlögin # Merkantilismi # Phillipskúrvan # Útópískur Sósíalismi k6r340q6msw3pg4h69kwq8av3maj4tw 0 89254 1952130 1935130 2026-03-27T13:56:40Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Daniel Tompkins]] á [[Daniel D. Tompkins]] yfir tilvísun 1935130 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Daniel D. Tompkins.jpg|thumb|right|Daniel D. Tompkins]] '''Daniel D. Tompkins''' ([[21. júní]] [[1774]] í [[Scarsdale]] í [[New York-borg|New York]] – [[11. júní]] [[1825]] í [[Tompkinsville]] á [[Staten Island]]) var bandarískur [[frumkvöðull]], [[lögfræðingur]], fjórði [[fylkisstjóri]] New York ([[1807]] – [[1817]]) og sjötti [[varaforseti Bandaríkjanna]], (1817 – 1825), undir [[James Monroe]]. == Ævi og starfsferill == Tompkins stundaði lögfræðinám við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskóla]] og útskrifaðist [[1797]]. Hann stundaði lögfræðistörf í New York og var fulltrúi á stjórnlagaþingi [[New York fylki|fylkis]]ins [[1801]]. Hann var kosinn þingmaður í fulltrúadeild fylkisins [[1804]] en tók ekki sæti á þingi, heldur varð í staðinn [[dómari]] við [[Hæstiréttur New York-fylkis|Hæstarétt New York]]-fylkis. Árið 1807 sigraði hann sitjandi fylkisstjóra, [[Morgan Lewis]], í fylkisstjórakosningum New York og var endurkjörinn þrisvar sinnum. Hann varð einn af afkastamestu „stríðsfylkisstjórunum“ í [[Stríðið 1812|stríðinu við Breta 1812]]. Hann hóf einnig ferjusiglingar á milli [[Staten Island]] og [[Manhattan]]. Hann afþakkaði boð [[James Madison]] forseta um að gerast [[utanríkisráðherra]] í stjórn hans. Á árum sínum sem fylkisstjóri New York hafði Tompkins persónulega gengið í ábyrgð fyrir lánum til að standa straum af kostnaði fylkisins í stríðinu við Breta [[1812]], þegar fylkisþingið neitaði að samþykkja fjárlög þess efnis. Eftir stríðið hófst áralangt málaskak vegna þessara lána en hvorki New York-fylki né [[alríkisstjórn|alríkisstjórnin]] borguðu féð til baka. Þetta tók sinn toll af bæði fjárhag og heilsu Tompkins og hann hóf að drekka ótæpilega, var meðal annars oft drukkinn í þinginu þegar hann var varaforseti Bandaríkjanna. Daniel D. Tompkins lést 21. júní 1825, aðeins 99 dögum eftir að hann lét af störfum sem varaforseti. {{Varaforsetar Bandaríkjanna}} {{Fylkisstjórar New York}} {{DEFAULTSORT:Tompkins, Daniel}} [[Flokkur:Fylkisstjórar New York]] [[Flokkur:Varaforsetar Bandaríkjanna|Tompkins, Daniel]] {{fde|1774|1824|Tompkins, Daniel}} 2g51u130txfixkusjirw3tk2rywxkdp 0 94575 1952150 1950892 2026-03-27T16:14:57Z TKSnaevarr 53243 1952150 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Kvikmynd | nafn = All About Eve | plagat = All About Eve (1950 poster - retouch).jpg | upprunalegt heiti= | leikstjóri = [[Joseph L. Mankiewicz]] | framleiðandi = [[Darryl F. Zanuck]] | handritshöfundur = [[Joseph L. Mankiewicz]] | leikarar = [[Bette Davis]]<br />[[Anne Baxter]]<br />[[George Sanders]]<br />[[Celeste Holm]]<br />[[Marilyn Monroe]] | dreifingaraðili = [[20th Century Fox]] | útgáfudagur = [[13. október]] [[1950]] | sýningartími = 138 mín. | aldurstakmark = Leyfð öllum | tungumál = enska | imdb_id = 0042192 }} '''''Allt um Evu''''' ([[enska]]: ''All About Eve'') er [[Bandaríkin|bandarísk]] [[kvikmynd]] frá árinu [[1950]] með [[Bette Davis]] í aðalhlutverki. Leikstjóri myndarinnar var [[Joseph L. Mankiewicz]]. Hún er byggð á smásögu eftir [[Mary Orr]] úr tímaritinu ''[[Cosmopolitan]]'' frá árinu 1946 sem heitir „The Wisdom of Eve“. [[Bette Davis]] fer með aðalhlutverk í myndinni sem Margo Channing, gömul [[Broadway]]-stjarna. [[Anne Baxter]] leikur Eve Harrington, ungan aðdáanda Channing sem verður hluti af lífi hennar og ógnar ferli hennar og samböndum. Myndin var eitt af fyrstu hlutverkum [[Marilyn Monroe]] sem seinna varð stórstjarna. Myndin fékk frábæra dóma þegar hún kom út og var tilnefnd til 14 [[Óskarsverðlaun]]a (sem var met í tilnefningum þar til ''[[Titanic (kvikmynd frá 1997)|Titanic]]'' kom út árið 1997) og vann sex, þar á meðal sem besta kvikmynd. Enn í dag er hún eina myndin sem hefur fengið fjórar Óskarstilnefningar fyrir leikkonur. Myndin var svo valin sextánda besta bandaríska bíómynd allra tíma af [[American Film Institute]].<ref>{{cite web|url=https://www.afi.com/afis-100-years-100-movies/|title=AFI's 100 years ... 100 movies|website=American Film Institute|access-date=18.10.2025}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|kvikmynd}} {{K|1950}} [[Flokkur:20th Century Fox-kvikmyndir]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunamyndir í flokki bestu kvikmyndarinnar]] 5sv14mr5z38sv4oesfoy7sojd1uf0rz 0 95398 1952288 1877040 2026-03-28T09:49:47Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1952288 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Flatbread.JPG|thumb|right|Einfalt flatbrauð úr hveiti og vatni, bakað á pönnu.]] {{Aðgreiningartengill1|[[flatkaka|flatköku]]}} '''Flatbrauð''' af ýmsu tagi eru elsta og upprunalegasta [[brauð]]tegund sem mannkynið fór að gera og er talið að þau hafi verið bökuð í meira en sex þúsund ár. Flatbrauðbakstur virðist hafa þróast á svipaðan hátt víða um heim, raunar alls staðar þar sem kornrækt var tíðkuð, allt frá [[Mesópótamía|Mesópótamí]]u, [[Persía|Persíu]], [[Indland]]i og [[Kína]] til [[Evrópa|Evrópu]], [[Mexíkó]] og Norður- og [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]]. Þau eru bökuð úr öllum [[korn]]tegundum sem ræktaðar eru í einhverjum mæli, svo sem [[hveiti]], [[maís]], [[hafrar|höfrum]], [[rúgur|rúgi]], [[bókhveiti]], [[hrísgrjón]]um, [[hirsi]] og [[dúrra|dúrru]], svo og úr [[baunir|baunum]], [[linsubaunir|linsubaunum]] og [[rótargrænmeti]] eins og [[kartafla|kartöflum]]. Oft eru þau án [[lyftiefni|lyftiefna]] (ósýrð) en í sum eru notuð lyftiefni, ýmist [[ger]], [[lyftiduft]], [[matarsódi]] eða önnur efni. Sum eru steikt á pönnu, önnur bökuð á glóð eða heitum steinhellum eða í ofni. Sum eru næfurþunn, einkum þau sem eru án lyftiefna, önnur nokkurra sentímetra þykk og matarmikil. Flatbrauð hafa ekki síst notið vinsælda þar sem eldsneytisskortur ríkir því þau eru oftast fljótbökuð og því þarf lítið eldsneyti þegar þau eru bökuð. Þetta gilti til dæmis um íslenskar [[flatkaka|flatkökur]], sem áður voru bakaðar á glæðum við [[hlóðir|hlóðaeld]] en nú oft á eldavélarhellu í heimahúsum. Af þekktum tegundum flatbrauðs má meðal annars nefna skandinavískt [[hrökkbrauð]], norskar [[lefsa|lefsur]], ítalskt [[focaccia]] og [[piadina]], indverskt [[chapati]], [[dosai]], [[roti]], [[paratha]], [[naan-brauð|naan]] og [[pappadum]], [[injera]] frá Eþíópíu, tyrkneskt [[pide]], arabískt [[khubz]] og [[pítubrauð]], persneskt/armenskt [[lavash]] og mexíkóskar [[tortilla|tortillur]]. [[Pizza|Pizzur]] eru þó líklega ein þekktasta flatbrauðstegundin. == Heimildir == * {{bókaheimild|höfundur=Jeffrey Alford og Naomi Duguid|titill=Flatbreads and Flavors|útgefandi=Morrow|ár=1995}} * {{bókaheimild|höfundur=Alan Davidson|titill=The Oxford Companion to Food|útgefandi=Oxford University Press|ár=1999}} [[Flokkur:Brauð]] owmgptldgp16udui73xngmjllkgjvyq 0 99587 1952154 1886310 2026-03-27T16:21:42Z Berserkur 10188 Laga málfar 1952154 wikitext text/x-wiki Séra '''Ágúst George''' ([[5. apríl]] [[1928]] – [[16. júní]] [[2008]]), fæddur ''Augustinus George'' en oftast kallaður ''séra Georg'', var [[Holland|hollenskur]] prestur við kaþólsku dómkirkjuna á Íslandi, [[Kristskirkja|Kristskirkju]] og skólastjóri [[Landakotsskóli|Landakotsskóla]] frá [[1962]] til [[1998]]. Séra Georg fæddist í þorpinu [[Wijlre]] í Hollandi. Tólf ára gamall hóf hann nám í drengjaskóla Montfortreglunnar í [[Schimmer]] sem er hin sama Montfortregla og hefur starfað á Íslandi síðan [[1903]]. Eftir reynsluár sín í [[Meerseen]] í Limburg vann séra Georg fyrstu heit sín hinn [[8. september]] [[1950]] og hóf nám í [[heimspeki]] og [[guðfræði]] í [[Oirschot]], en því lauk með prestsvígslu [[11. mars]] [[1956]]. Árið 1962 var séra George beðinn að taka að sér stjórn Landakotsskóla og stýrði skólanum í 36 ár. Hann var staðgengill biskups frá [[1969]] og gegndi tvívegis biskupsstörfum um skeið, eftir lát [[Hinrik Frehen|Hinriks Frehen]] [[1986]] og eftir lát [[Alfred Jolson|Alfreds Jolson]] [[1994]]. Hlaut hann hina [[Hin íslenska fálkaorða|íslensku fálkaorðu]] fyrir störf sín árið [[1994]]. Ágúst George hvílir í Landakotskirkjugarði. Árið [[1991]] gerði [[Sigmar B. Hauksson]] hálftíma heimildarmynd um séra Ágúst George sem nefndist ''[[Perla í Vesturbænum]]. Árið 2011 komu upp á yfirborðið sögusagnir sem lengi höfðu kraumað undir niðri um níðingsskap séra Georges í garð barna í Landakotsskóla og í sumarbúðum kaþólsku kirkjunnar í Riftúni í Ölfusi. Jafnframt kom á daginn að [[Margrét Müller]], þýskættaður kennari við skólann, hafði einnig svívirt og niðurlægt börn með vitneskju og oft þátttöku séra Georges. Kaþólska kirkjan skipaði rannsóknarnefnd sem gaf út 2. nóvember 2012 skýrslu þar sem ásakanir um viðurstyggilegt athæfi þeirra í garð barna komu fram. Jafnframt var upplýst að yfirmönnum kaþólsku kirkjunnar (þar á meðal [[Alfred Jolson]] biskupi), nunnum í Landakoti og kaþólskum prestum hefði oft verið sagt frá hátterni séra Georges, en enginn gert neitt í málinu.<ref>{{Cite web |url=http://kirkju.net/media/Skyrsla.pdf |title=Geymd eintak |access-date=2012-11-05 |archive-date=2013-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826225337/http://kirkju.net/media/Skyrsla.pdf |url-status=dead }}</ref> == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=1071470|titill=„Fagnaði 50 ára prestsvígslu“. Gagnasafn Morgunblaðsins, sótt 21. júní 2011.}} ==Tilvísanir== <references /> == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2475985 „Börn þurfa og vilja aga“; grein í DV 1983] * [http://kirkju.net/media/Skyrsla.pdf Skýrsla um viðbrögð og starfshætti kaþólsku kirkjunnar á Íslandi vegna ásakana um kynferðisbrot eða önnur ofbeldisbrot vígðra þjóna og annarra starfsmanna kirkjunnar.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826225337/http://kirkju.net/media/Skyrsla.pdf |date=2013-08-26 }} {{Stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Hollenskir prestar]] [[Flokkur:Kaþólskir prestar]] [[Flokkur:Kaþólska kirkjan á Íslandi]] {{fd|1928|2008}} 9rkwb7iq62glwp8ny9e4zq54ww49i4m 0 100101 1952294 1824889 2026-03-28T09:51:35Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 1952294 wikitext text/x-wiki :''Þessi grein er um '''brennd vín'''. Þeim skal ekki ruglað saman við [[Brennivín]].'' '''Brennt vín''' er [[samheiti]] yfir [[áfengi|áfenga drykki]], sem unnir eru með [[eiming]]u úr [[gerjun|gerjuðu]] [[korn]]i, [[ávöxtur|ávöxtum]] eða [[grænmeti]]. Alkohólgufan er þéttuð aftur með sérstökum tækjum. Með þessum hætti er hægt að vinna allt að 96% hreinan [[vínandi|vínanda]] (spíritus). Lögurinn, sem þannig fæst er síðan hreinsaður og síaður með ýmsum aðferðum og blandaður [[vatn]]i þar til æskilegum styrkleika er náð. Hráefnið ræður oft miklu um bragð drykkjarins en oft eru ýmis bragðefni sett í löginn og fara þau eftir því hvaða drykk á að búa til. Lögurinn, eða hinn brenndi [[drykkur]], er síðan geymdur í [[áma|ámum]] í víngeymslum árum eða áratugum saman. Drykkurinn öðlast því meiri þroska í mýkt, ilmi og bragðfyllingu sem hann er eldri og spírakeimurinn sem er af nýbrenndum leginum hverfur.<ref> [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/166115/distilled-spirit Distilled Spirit] ''(enska)''</ref> Dæmi um brennd vín eru [[vodka]], [[romm]], [[viskí]], [[gin]] og íslenskt [[brennivín]]. ==Neðanmálsgreinar== {{reflist}} {{stubbur|matur}} [[Flokkur:Brennd vín]] 87y1yyl5wsn2vb7ih9dh3i8w7sjdc9h 0 100235 1952236 1904759 2026-03-28T00:11:36Z TKSnaevarr 53243 1952236 wikitext text/x-wiki {{færa|Akkamenídaveldið}} [[Mynd:Map_achaemenid_empire_en.png|thumb|250px|right|Persaveldi um 500 f.Kr.]] [[Mynd:Achaemenid_Empire_~480_BC.png|thumb|250px|right|Persaveldi um 480 f.Kr.]] [[Mynd:Locator_map_Iran_Fars_Province.png|thumb|250px|right|Persía hin forna (sem í dag heitir Fars)]] [[Mynd:Olympic Park Cyrus-2.png|thumb|250px|right|[[Kýros mikli]].]] '''Persaveldi''', einnig nefnt '''Akkamenídaríkið''' ([[persneska]]: هخامنشیان, [[unipers]]: ''Haxâmanešiyan'', [[IPA]]: [haχɒmaneʃijɒn]) var veldi Akkamenída, sem réðu ríkjum frá um [[559 f.Kr.]] til um [[330 f.Kr.]] Það var fyrsta [[persía|persneska]] stórveldið, arftaki [[Medaveldið|Medaveldisins]] og náði yfir mestan hluta [[Stór-Íran]]ssvæðisins, frá [[Indusdalur|Indusdal]] í austri til [[Þrakía|Þrakíu]] og [[Makedónía hin forna|Makedóníu]] við norðausturmörk [[Grikkland hið forna|Grikklands]] í vestri, þegar það var stærst.<ref name=book>{{cite book|title=Encyclopedia of the ancient Greek world|author= David Sacks, Oswyn Murray, Lisa R. Brody|year=2005|publisher=Infobase Publishing|pages=256 (á hægri hlið blaðsíðunnar)|url=http://books.google.com/books?id=yyrao0dadqAC&pg=PA256&dq=perseus+father+of+persian&hl=en&ei=AQsyTYKdBIP98AbihayNCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCMQ6AEwAA#v=onepage&q=perseus%20father%20of%20persian&f=false}}</ref> Á hátindi sínum náði ríkið yfir [[Íran]], [[Írak]], [[Sýrland]], [[Jórdanía|Jórdaníu]], [[Palestína|Palestínu]], [[Egyptaland]], [[Lýdía|Lýdíu]], [[Litla-Asía|Litlu-Asíu]], [[Anatólía|Anatólíu]] ([[Tyrkland]]) [[Þrakía|Þrakíu]] og yfir svæði, sem í dag eru [[Pakistan]] og [[Afganistan]] allt að [[Aralvatn]]i og [[Kaspíahaf]]i í norðri. Um 1 milljón manna bjó innan marka þess þegar það var fjölmennast. Trúarbrögð og siður Persa höfðu mikil áhrif langt út fyrir endimörk Persaveldis og má greina meðal annars hjá Grikkjum og [[Kína|Kínverjum]]. Persaveldi leystist upp árið [[330 f.Kr.]] í kjölfar ósigra Persa gegn [[Alexander mikli|Alexander mikla]]. == Saga == Persar áttu uppruna sinn í suðvesturhluta írönsku hásléttanna, austur af [[Tígris]]-fljóti og norðan [[Persaflói|Persaflóa]]. Þeir nefndu sig ''Parsa'' og upphaflegt yfirráðasvæði sitt ''Parsua'' en í dag heitir það [[Fars]]. Frá þessu svæði kom [[Kýros mikli]], sem sigraði Meda, [[Lýdíuveldið]] og [[Babýlónía|Babýlóna]] og greiddi þannig götuna fyrir frekari landvinninga í Egyptalandi og [[Litla Asía|Litlu Asíu]]. Hann stofnaði ríkið árið [[550 f.Kr.]] Persar komust í kynni við [[Grikkland hið forna|Grikki]] undir lok [[6. öld. f.Kr.|6. aldar f.Kr.]] þegar þeir sigruðu Lýdíuríki og náðu í kjölfarið yfirráðum yfir grískum borgríkjum í [[Jónía|Jóníu]] við strönd [[Eyjahaf]]s. Grísku borgríkin gerðu [[Uppreisnin í Jóníu|uppreisn]] árið [[499 f.Kr.]] Stuðningur grískra borgríkja á meginlandi Grikklands við uppreisnarríkin í Jóníu leiddi til [[Persastríð]]anna, sem stöðvuðu útþenslu Persa í vestri. Árið [[490 f.Kr.]] gerði [[Dareios I frá Períu|Dareios Persakonungur]] tilraun til að leggja meginland Grikklands undir sig en beið ósigur fyrir töluvert fámennara liði Grikkja í [[Orrustan við Maraþon|orrustunni við Maraþon]]. Tíu árum síðar reyndi Xerxes sonur hans, sem tekið hafði við ríki Persa að föður sínum látnum, að gera öflugri innrás á meginland Grikklands. Lítill flokkur spartverskra hermanna auk annarra Grikkja tafði framsókn Persa suður við [[Orrustan við Laugaskörð|Laugaskörð]] en beið á endanum ósigur. Persar biðu hins vegar mikinn ósigur í [[Orrustan við Salamis|sjóorrustu við Salamis]] árið [[480 f.Kr.]] og aftur á landi í [[Orrustan við Plataju|orrustunni við Plataju]] ári síðar. Þar með var tilraun Xerxesar til landvinninga í Grikklandi hrundið. == Konungar Akkæmenída == === Óstaðfestir === :* [[Akkæmenes|Akkæmenes frá Persíu]] :<small>''Vitnisburð í áletrunum fyrir þessa konunga er ekki hægt að staðfesta og eru þeir stundum taldir uppspuni [[Dareios I|Dareiosar I]]''</small> :* [[Ariaramnes frá Persíu]], sonur Teispesar og samkonungur Kýrosar I :* [[Arsames frá Persíu]], sonur Ariaramnesar og samkonungur Kambýsesar I === Staðfestir === {| class="wikitable" border="1" cellpadding="5" align="center" | style="margin: 1em −80 1em auto; width: 75%" |+'''Anshan-konungar''' !width="220px"|Konungur !! align="center" width="120px"|Valdatíð (f.Kr.) !! width="180px"|Maki !! |Athugasemdir |- | [[Teispes frá Anshan]] || 7. öld|| || sonur [[Akkæmenes]]ar, konungur í Anshan |- | [[Kýros I]] || Síðari hluti 7. / fyrri hluti 6. aldar || || sonur [[Teispes]]ar, konungur í Anshan |- | [[Kambýses I frá Anshan]] || Fyrri hluti 6. aldar || [[Mandana frá Medíu]] || sonur Kýrosar I, konungur í Anshan |- | [[Kýros mikli|Kýros II mikli]] || um 550 – 530 || [[Kassandana]] frá Persíu || sonur [[Kambýses I|Kambýsesar I]] og Mandönu — sigraði veldi Meda 550 f.Kr., konungur í Medíu, Babýlon, Lýdíu, Persíu, Anshan og Súmer. Stofnaði Persaveldi Akkæmenída. |} {| class="wikitable" border="1" cellpadding="5" align="center" | style="margin: 1em −80 1em auto; width: 75%" |+'''Persakonungar (529 – 359 f.Kr.); 27. veldi Egypta (525 – 399 f.Kr.)''' !width="220px"|Konungur !! align="center" width="120px"|Valdatíð (f.Kr.) !! width="180px"|Maki !! |Athugasemdir |- | [[Kambýses II]] ||529 – 522 || || sonur [[Kýros mikli|Kýrosar mikla]] og [[Kassandana|Kassandönu]]. Sigraði [[Egyptaland|Egypta]]. |- | [[Bardíya]] (Smerdis) ||522 || [[Fædýmía]] || Sonur [[Kýros mikli|Kýrosar mikla]]. (Svikahrappurinn Gaumata stjórnaði í hans stað) |- | [[Dareios I frá Períu|Dareios I mikli]] || 521 – 486 || [[Atossa]] <br /> [[Artystóna]] <br /> [[Parmýs]] <br /> [[Fratagúna]] || mágur Smerdiss (Bardíya), sonur [[Hystapes]]s, sonarsonur [[Arsames]]ar. |- | [[Xerxes I frá Persíu|Xerxes I mikli]] || 485 – 465 || [[Amestris]] || sonur [[Dareios I|Dareiosar I]] og [[Atossa|Atossu]] |- | [[Artaxerxes I frá Persíu|Artaxerxes I]] || 465 – 424 || [[Damaspía]] <br /> Kosmartidena <br /> Alogýna <br /> Andía ||sonur Xerxesar I og Amestrisar |- | [[Xerxes II frá Persíu|Xerxes II]] || 424 || || sonur [[Artaxerxes I|Artaxerxess I]] og [[Damaspía|Damaspíu]] |- | [[Sogdianos frá Persíu|Sogdianos]] || 424 – 423 || || Sonur [[Artaxerxes I|Artaxerxess I]] og [[Alogýna|Alogýnu]]; hálfbróðir og keppinautur [[Xerxes II|Xerxess II]] |- | [[Dareios II frá Persíu]]||423 – 405 || [[Parýsatis]] || Sonur [[Artaxerxes I|Artaxerxess I]] og [[Kosmartidena|Kosmartidenu]]; hálfbróðir og keppinautur [[Xerxes II|Xerxess II]] |- | [[Artaxerxes II frá Persíu|Artaxerxes II Mnemon]] || 404 – 359 || [[Strateira]] || sonur Dareiosar II |} Snemma á valdatíð Artaxerxess II (árið [[399 f.Kr.]]) misstu Persar yfirráðin yfir Egyptalandi en náðu aftur yfirráðunum 57 árum síðar — árið [[342 f.Kr.]] — þegar [[Artaxerxes III]] sigrar Egypta. {| class="wikitable" border="1" cellpadding="5" align="center" | style="margin: 1em −80 1em auto; width: 75%" |+'''Persakonungar (358 – 330 f.Kr.); 31. veldi Egypta (342 – 332 f.Kr.)''' !width="220px"|Konungur !! align="center" width="120px"|Valdatíð (f.Kr.) !! width="180px"|Maki !! |Athugasemdir |- | [[Artaxerxes III frá Persíu|Artaxerxes III]] ||358 – 338 || || sonur [[Artaxerxes II|Artaxerxess II]] og Stateiru |- | [[Arses frá Persíu|Artaxerxes IV Arses]]|| 338 – 336 || || sonur [[Artaxerxes III|Artaxerxess III]] og Atossu |- | [[Dareios III frá Persíu|Dareios III]]|| 336 – 330 || [[Stateira I]]|| langafabarn Dareiosar II |} == Neðanmálsgreinar == <div class="references-small"><references/></div> == Tengt efni == * [[Heródótos]] * [[Persastríð]] {{sa|550 f.Kr.|330 f.Kr.}} [[Flokkur:Persaveldi| ]] [[Flokkur:Saga Persíu]] [[Flokkur:Egyptaland hið forna]] [[Flokkur:Grikkland hið forna]] [[Flokkur:Fyrrum Evrópuríki]] [[Flokkur:Fyrrum Asíuríki]] [[Flokkur:Fyrrum Afríkuríki]] 71axegdr3ium9612xueje0bgfj7i60t 1 100259 1952237 1084959 2026-03-28T00:15:39Z TKSnaevarr 53243 Nýr hluti: /* Tillaga um færslu */ 1952237 wikitext text/x-wiki Tók ekki eftir að grein um [[Akkamenídaríkið]] væri til. Verst að það vantaði iw-tengla. En áður en við sameinum greinarnar, þá er spurningin hvort heitið viljum við hafa. Ég hallast að "Persaveldi" en hvað segja aðrir? --[[Notandi:Cessator|Cessator]] 28. júlí 2011 kl. 15:48 (UTC) : ''Persaveldi'', er þekktara heitið! [[Notandi:Thvj|Thvj]] 28. júlí 2011 kl. 16:22 (UTC) :: Það virðist vera nálgunin á ensku wp, þótt ég hefði haldið að önnun persnesk heimsveldi ættu tilkall til þess titils (t.d. [[Sassanídar]]) en ég er ekki nógu kunnugur þessari sagnaritun til að segja af eða á með það. Akkamenídaríkið var bara grein sem ég bjó til til að fylla upp í sniðið yfir konungsættir Egyptalands hins forna. --[[Notandi:Akigka|Akigka]] 29. júlí 2011 kl. 01:49 (UTC) ::: Hm, Svavar Hrafn Svavarsson talar um Persaveldi á [http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=766 Vísindavefnum] þegar hann talar um talar um veldi Akkamenída (spurningin er reyndar aðeins flóknari þar, því þar er spurt hvenær Persaveldi reis upp aftur). En ég hallast að því að þetta sé algengara heiti, eins og Thvj bendir á, og að það sé óþarfi að forðast þetta heiti (ef veldi Akkamenída fær ekki að heita Persaveldi, þá er varla neitt annað veldi sem fær heitið — en auðvitað er hægt að leysa það með aðgreiningarsíðu). Svo virðist Akkamenídaveldið frekar vera heiti á konungaætt og Persaveldi vera heimsveldið (sem gengur aftur hjá Sasanídum og Arsakídum) en varla eigum við samt eftir að hafa tvær greinar, eina um heimsveldið og hina um konungaættina, eða hvað? --[[Notandi:Cessator|Cessator]] 29. júlí 2011 kl. 02:36 (UTC) == Tillaga um færslu == Ég vil endurvekja tillögu um að færa þessa grein á Akkamenídaveldið eða Akkamenídaríkið. Mér finnst Persaveldi vera hugtak sem fyrri og síðari persnesk veldi eiga nokkuð tilkall til, svo það er ruglingslegt að hafa það sem titil bara þessarar greinar. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 28. mars 2026 kl. 00:15 (UTC) 5n4r7v222v1mb46zr3youbtuw6hm23j 1952238 1952237 2026-03-28T00:19:04Z Berserkur 10188 /* Tillaga um færslu */ 1952238 wikitext text/x-wiki Tók ekki eftir að grein um [[Akkamenídaríkið]] væri til. Verst að það vantaði iw-tengla. En áður en við sameinum greinarnar, þá er spurningin hvort heitið viljum við hafa. Ég hallast að "Persaveldi" en hvað segja aðrir? --[[Notandi:Cessator|Cessator]] 28. júlí 2011 kl. 15:48 (UTC) : ''Persaveldi'', er þekktara heitið! [[Notandi:Thvj|Thvj]] 28. júlí 2011 kl. 16:22 (UTC) :: Það virðist vera nálgunin á ensku wp, þótt ég hefði haldið að önnun persnesk heimsveldi ættu tilkall til þess titils (t.d. [[Sassanídar]]) en ég er ekki nógu kunnugur þessari sagnaritun til að segja af eða á með það. Akkamenídaríkið var bara grein sem ég bjó til til að fylla upp í sniðið yfir konungsættir Egyptalands hins forna. --[[Notandi:Akigka|Akigka]] 29. júlí 2011 kl. 01:49 (UTC) ::: Hm, Svavar Hrafn Svavarsson talar um Persaveldi á [http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=766 Vísindavefnum] þegar hann talar um talar um veldi Akkamenída (spurningin er reyndar aðeins flóknari þar, því þar er spurt hvenær Persaveldi reis upp aftur). En ég hallast að því að þetta sé algengara heiti, eins og Thvj bendir á, og að það sé óþarfi að forðast þetta heiti (ef veldi Akkamenída fær ekki að heita Persaveldi, þá er varla neitt annað veldi sem fær heitið — en auðvitað er hægt að leysa það með aðgreiningarsíðu). Svo virðist Akkamenídaveldið frekar vera heiti á konungaætt og Persaveldi vera heimsveldið (sem gengur aftur hjá Sasanídum og Arsakídum) en varla eigum við samt eftir að hafa tvær greinar, eina um heimsveldið og hina um konungaættina, eða hvað? --[[Notandi:Cessator|Cessator]] 29. júlí 2011 kl. 02:36 (UTC) == Tillaga um færslu == Ég vil endurvekja tillögu um að færa þessa grein á Akkamenídaveldið eða Akkamenídaríkið. Mér finnst Persaveldi vera hugtak sem fyrri og síðari persnesk veldi eiga nokkuð tilkall til, svo það er ruglingslegt að hafa það sem titil bara þessarar greinar. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 28. mars 2026 kl. 00:15 (UTC) : Já, enda beinist síðan á það á ensku Wiki t.d. Hafa þá Persaveldi sem aðgreiningarsíðu? --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 28. mars 2026 kl. 00:18 (UTC) 5bnjufj5w8fbl0m47ipvopbr3zwnf2t 1952254 1952238 2026-03-28T07:32:50Z Akigka 183 /* Tillaga um færslu */ Svar 1952254 wikitext text/x-wiki Tók ekki eftir að grein um [[Akkamenídaríkið]] væri til. Verst að það vantaði iw-tengla. En áður en við sameinum greinarnar, þá er spurningin hvort heitið viljum við hafa. Ég hallast að "Persaveldi" en hvað segja aðrir? --[[Notandi:Cessator|Cessator]] 28. júlí 2011 kl. 15:48 (UTC) : ''Persaveldi'', er þekktara heitið! [[Notandi:Thvj|Thvj]] 28. júlí 2011 kl. 16:22 (UTC) :: Það virðist vera nálgunin á ensku wp, þótt ég hefði haldið að önnun persnesk heimsveldi ættu tilkall til þess titils (t.d. [[Sassanídar]]) en ég er ekki nógu kunnugur þessari sagnaritun til að segja af eða á með það. Akkamenídaríkið var bara grein sem ég bjó til til að fylla upp í sniðið yfir konungsættir Egyptalands hins forna. --[[Notandi:Akigka|Akigka]] 29. júlí 2011 kl. 01:49 (UTC) ::: Hm, Svavar Hrafn Svavarsson talar um Persaveldi á [http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=766 Vísindavefnum] þegar hann talar um talar um veldi Akkamenída (spurningin er reyndar aðeins flóknari þar, því þar er spurt hvenær Persaveldi reis upp aftur). En ég hallast að því að þetta sé algengara heiti, eins og Thvj bendir á, og að það sé óþarfi að forðast þetta heiti (ef veldi Akkamenída fær ekki að heita Persaveldi, þá er varla neitt annað veldi sem fær heitið — en auðvitað er hægt að leysa það með aðgreiningarsíðu). Svo virðist Akkamenídaveldið frekar vera heiti á konungaætt og Persaveldi vera heimsveldið (sem gengur aftur hjá Sasanídum og Arsakídum) en varla eigum við samt eftir að hafa tvær greinar, eina um heimsveldið og hina um konungaættina, eða hvað? --[[Notandi:Cessator|Cessator]] 29. júlí 2011 kl. 02:36 (UTC) == Tillaga um færslu == Ég vil endurvekja tillögu um að færa þessa grein á Akkamenídaveldið eða Akkamenídaríkið. Mér finnst Persaveldi vera hugtak sem fyrri og síðari persnesk veldi eiga nokkuð tilkall til, svo það er ruglingslegt að hafa það sem titil bara þessarar greinar. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 28. mars 2026 kl. 00:15 (UTC) : Já, enda beinist síðan á það á ensku Wiki t.d. Hafa þá Persaveldi sem aðgreiningarsíðu? --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 28. mars 2026 kl. 00:18 (UTC) ::Sammála. [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 28. mars 2026 kl. 07:32 (UTC) ijob6qx32q36ozvvhj7jvwd16ew046y 0 103263 1952339 1912355 2026-03-28T11:46:28Z TKSnaevarr 53243 1952339 wikitext text/x-wiki {{Leikari | nafn = Al Pacino | mynd = Al Pacino 2016 (30401544240).jpg | mynd_texti = Al Pacino árið 2016. | fæðingarnafn = Alfredo James Pacino | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1940|4|25}} | fæðingarstaður = [[New York-borg]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | þjóðerni = [[Bandaríkin|Bandarískur]] | ár = 1967– | maki = [[Lyndall Hobbs]] (1989–1996)<ref>{{cite web |title=Lyndall Hobbs: I'm ready to remarry again at 64 |url=https://www.smh.com.au/lifestyle/life-and-relationships/lyndall-hobbs-im-ready-to-remarry-again-at-64-20170628-gx0c5m.html |website=Sydney Morning Herald |last=Rocca |first=Jane |date=June 30, 2017 |access-date=April 22, 2025 |archive-date=January 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250116041950/https://www.smh.com.au/lifestyle/life-and-relationships/lyndall-hobbs-im-ready-to-remarry-again-at-64-20170628-gx0c5m.html |url-status=live }}</ref><br>[[Beverly D'Angelo]] (1997–2003)<br />Lucila Polak (2008–2018) | dánardagur = | dánarstaður = | börn = 4 | vefsíða = | undirskrift = | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = | emmy-verðlaun = | tony-verðlaun = | gg-verðlaun = | bafta-verðlaun = | sag-verðlaun = | cesar-verðlaun = | goya-verðlaun = | afi-verðlaun = | olivier-verðlaun = | edduverðlaun = | grammy-verðlaun = }} '''Alfredo James „Al“ Pacino''' (f. [[25. apríl]] [[1940]]) er bandarískur leikari, leikstjóri og handritshöfundur. Pacino er þekktur fyrir ákafan leik sinn í leikhúsum og kvikmyndum og er gjarnan talinn meðal bestu leikara allra tíma.{{efn|1=Sjá ýmsar heimildir.<ref>{{Cite news |date=2003-05-05 |title=Pacino named 'greatest film star' |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/3001463.stm |access-date=2025-05-26 |language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.thetimes.com/culture/film/article/best-al-pacino-movies-list-performances-s5krwhknt | title=Five of the best al Pacino movies | date=April 25, 2025 | access-date=April 26, 2025 | archive-date=April 25, 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250425093808/https://www.thetimes.com/culture/film/article/best-al-pacino-movies-list-performances-s5krwhknt | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/uk/2003/may/06/filmnews.arts |title=Pacino, godfather of movie stars |work=The Guardian |last=Muir |first=Hugh |date=May 6, 2003 |access-date=April 22, 2025 |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229040917/https://www.theguardian.com/uk/2003/may/06/filmnews.arts |url-status=live }}</ref><ref name="NYT Marchese">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2024/10/05/magazine/al-pacino-interview.html|url-access=subscription|title=Al Pacino Is Still Going Big|date=October 5, 2024|first=David|last=Marchese|author-link=David Marchese|website=[[The New York Times]]|access-date=October 5, 2024|archive-date=October 5, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241005095537/https://www.nytimes.com/2024/10/05/magazine/al-pacino-interview.html/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.empireonline.com/movies/features/best-actors/ |title=Empire's 50 Greatest Actors Of All Time List, Revealed |work=Empire |last=Travis |first=Ben |date=December 20, 2022 |access-date=April 22, 2025 |archive-date=December 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229101239/https://www.empireonline.com/movies/features/best-actors |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.looper.com/1714144/best-actors-of-all-time/ |title=The 20 Best Actors Of All Time |work=Looper |last=Stevenson |first=Rick |date=November 15, 2024 |access-date=April 22, 2025 |archive-date=April 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250411143908/https://www.looper.com/1714144/best-actors-of-all-time/ |url-status=live }}</ref>}} Hann hefur verið virkur í leiklist í rúma fimm áratugi og hefur á þeim tíma unnið fjölda verðlauna, þar á meðal [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], tvenn [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlaun]] og tvenn [[Emmy-verðlaunin|Emmy-verðlaun]]. Hann hefur jafnframt unnið fern [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]], [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]] og tvenn [[Screen Actors Guild-verðlaunin|Screen Actors Guild-verðlaun]], auk þess sem hann fékk [[Cecil B. DeMille-verðlaunin]] árið 2001, verðlaun [[Kvikmyndastofnun Bandaríkjanna|Kvikmyndastofnunar Bandaríkjanna]] fyrir æviafrek árið 2007, [[National Medal of Arts|þjóðarorðu fyrir listir]] árið 2011 og heiðursverðlaun [[Kennedy-miðstöðin|Kennedy-miðstöðvarinnar]] árið 2016.<ref>{{cite web|url=https://www.goldenglobes.com/articles/ready-my-demille-profiles-excellence-al-pacino-2001 |title=Ready for My deMille: Profiles in Excellence – Al Pacino, 2001 |website=Golden Globe Awards |date=June 2020 |accessdate=January 1, 2023|archive-date= January 1, 2023|archive-url= https://web.archive.org/web/20230101164909/https://www.goldenglobes.com/articles/ready-my-demille-profiles-excellence-al-pacino-2001|url-status= live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/pacino-overwhelmed-by-afi-honor-138305/ |title=Pacino 'overwhelmed' by AFI honor |website=[[The Hollywood Reporter]] |date=June 11, 2007 |accessdate=January 1, 2023|archive-date= January 1, 2023|archive-url= https://web.archive.org/web/20230101164908/https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/pacino-overwhelmed-by-afi-honor-138305/|url-status= live}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-17025115 |title=Al Pacino honoured at White House |date=February 14, 2012 |work=[[BBC News]]|access-date=April 13, 2020 |language=en-GB|archive-date=June 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616044134/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-17025115|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/lifestyle/lifestyle-news/kennedy-center-honors-al-pacino-eagles-james-taylor-feted-952570/ |title=Kennedy Center Honors: Al Pacino, The Eagles, James Taylor Among Those Feted |website=[[The Hollywood Reporter]] |date=December 4, 2016 |accessdate=January 1, 2023|archive-date= January 1, 2023|archive-url= https://web.archive.org/web/20230101164914/https://www.hollywoodreporter.com/lifestyle/lifestyle-news/kennedy-center-honors-al-pacino-eagles-james-taylor-feted-952570/|url-status= live}}</ref> Kvikmyndir Pacinos hafa samanlagt þénað rúma þrjá milljarða bandaríkjadala á heimsvísu.<ref>{{cite web |url=https://m.the-numbers.com/person/1340401-Al-Pacino |title=Al Pacino |website=The Numbers |access-date=July 23, 2025}}</ref> Pacino byrjaði feril sinn í leiklist í litlum leikhúsum í [[New York-borg]] en vann sig upp í stærri sýningar á [[Broadway]].<ref>{{cite web|title=This Month in Theatre History|date=April 7, 2025|website=American Theatre|url=https://www.americantheatre.org/2025/04/07/this-month-in-theatre-history-122/|accessdate=March 6, 2026|archive-date=February 13, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260213231512/https://www.americantheatre.org/2025/04/07/this-month-in-theatre-history-122/|url-status=live}}</ref> Pacino nam leiklist hjá [[HB Studio]] og [[Actors Studio]] þar sem Charlie Laughton og [[Lee Strasberg]] kenndu honum. Pacino hlaut Óskarsverðlaun sem besti leikarinn fyrir leik sinn í kvikmyndinni ''[[Konuilmur]]'' (1992). Hann hefur einnig verið tilnefndur til Óskarsverðlauna fyrir hlutverk sín í myndunum ''[[Guðfaðirinn]]'' (1972), ''[[Serpico]]'' (1973), ''[[Guðfaðirinn II]]'' (1974), ''[[Á heitum degi]]'' (1975), ''[[Sekur eða saklaus]]'' (1979), ''[[Dick Tracy (kvikmynd frá 1990)|Dick Tracy]]'' (1990), ''[[Fasteignabraskarar]]'' (1992) og ''[[Írinn]]'' (2019). Meðal annarra frægra kvikmynda með Pacino má nefna ''[[Skelfing í Nálargarðinum]]'' (1971), ''[[Fuglahræðan (kvikmynd frá 1973)|Fuglahræðan]]'' (1973), ''[[Maðurinn með örið (kvikmynd frá 1983)|Maðurinn með örið]]'' (1983), ''[[Losti (kvikmynd)|Losti]]'' (1989), ''[[Guðfaðirinn III]]'' (1990), ''[[Frankie og Johnny (kvikmynd frá 1991)|Frankie og Johnny]]'' (1991), ''[[Leið Carlitos]]'' (1993), ''[[Í hita leiksins (kvikmynd frá 1995)|Í hita leiksins]]'' (1995), ''[[Donnie Brasco (kvikmynd)|Donnie Brasco]]'', ''[[Málsvari myrkrahöfðingjans (kvikmynd frá 1997)|Málsvari myrkrahöfðingjans]]'' (báðar 1997), ''[[Uppljóstrarinn]]'', ''[[Sunnudagsleikurinn]]'' (báðar 1999), ''[[Svefnvana (kvikmynd)|Svefnvana]]'' (2002), ''[[Nýliðinn]]'' (2003), ''[[Við þrettánda mann]]'' (2007), ''[[Einu sinni var í Hollywood]]'' (2019) og ''[[House of Gucci]]'' (2021). Í sjónvarpi hefur Pacino leikið í ýmsum verkum í framleiðslu [[HBO]], meðal annars þáttaröðinni ''[[Englar í Ameríku (sjónvarpsþættir)|Englar í Ameríku]]'' (2003) og ''[[You Don't Know Jack]]'', ævisögumynd um [[Jack Kevorkian]]. Hann vann Emmy-verðlaun fyrir framúrskarandi leik í sjónvarpsþáttaröð eða kvikmynd fyrir bæði hlutverkin. Pacino lék aðalhlutverkið í sjónvarpsþáttunum ''[[Hunters (sjónvarpsþættir frá 2020)|Hunters]]'' (2020–23) hjá [[Amazon Prime Video]]. Hann hefur jafnframt leikið fjölmörg hlutverk í leikritum. Hann hefur tvisvar unnið Tony-verðlaun fyrst fyrir leikritið ''[[Does a Tiger Wear a Necktie?]]'' (1969) og svo fyrir ''[[The Basic Training of Pavlo Hummel]]'' (1977). Hann lék jafnframt [[Sælokk]] í uppsetningu á ''[[Kaupmaðurinn í Feneyjum|Kaupmanninum í Feneyjum]]'' árið 2010 og í [[Kaupmaðurinn í Feneyjum (kvikmynd frá 2004)|kvikmyndaútgáfu verksins]] frá 2004. Frumraun Pacinos sem leikstjóra var heimildarmyndin ''[[Í leit að Ríkharði]]'' (1996), sem hann hlaut verðlaun Directors Guild of America fyrir framúrskarandi leikstjórn í heimildarmynd fyrir. Hann hefur síðan leikstýrt og leikið í myndunum ''[[Kínverskt kaffi]]'' (2000), ''[[Wilde Salomé]]'' (2011) og ''[[Salomé (kvikmynd frá 2013)|Salomé]]'' (2013). Árið 2006 heimilaði Pacino að andlit hans yrði notað í tölvuleiknum ''[[Scarface: The World Is Yours]]''. Hann skrifaði endurminningar sínar, ''Sonny Boy'', sem voru gefnar út af [[Penguin Press]] árið 2024.<ref>{{cite web|title=Sonny Boy|date=October 15, 2024|website=Penguin Press|url=https://www.penguin.co.uk/books/456324/sonny-boy-by-pacino-al/9781804946138|accessdate=March 8, 2026}}</ref> Pacino hefur verið meðforseti Actors Studio frá árinu 1995.<ref>{{cite web|title=The Actors Studio Leadership|date=March 12, 2026|website=Actors Studio|url=https://theactorsstudio.org/who-we-are/leadership/|accessdate=March 12, 2026}}</ref> ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip}} {{fe|1940|Pacino, Al}} {{DEFAULTSORT:Pacino, Al}} [[Flokkur:Bandarískir leikarar|Pacino, Al]] [[Flokkur:Emmy-verðlaunahafar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta karlleikara í aðalhlutverki]] tmd40dafvra6nbgi2p1r34n5kn4gg3a 0 103652 1952275 1904763 2026-03-28T09:45:08Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 1952275 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Různé druhy cukroví (2).jpg|thumb|right|Diskur með smákökum]] [[Mynd:Koekjestrommel open.jpg|thumb|right|Smákökum pakkað]] [[Mynd:Christmas Cookies Plateful.JPG|right|thumb|Ýmsar tegundir af smákökum]] [[Mynd:Cookie Cake.JPG|right|thumb|150px|Stór smákaka skreytt eins og kaka.]] [[Mynd:Nice biscuit.jpg|right|thumb|150px|Bresk kexkaka]] '''Smákaka''' er lítil, flöt ofnbökuð kaka sem oftast inniheldur [[hveiti]], [[egg]] og [[sykur]]. Einnig er oft bætt við bragðefnum, [[súkkulaði]], [[smjör]]i, [[hnetusmjör]]i eða þurrkuðum [[Ávöxtur|ávöxtum]]. Algeng bragðefni eru [[mandla|möndlur]] og [[hneta|hnetur]], [[vanillusykur]], [[kókos]], [[kanill]], [[hafragrjón]], [[kakó]] og [[sýróp]]. Smákökur eru venjulega bakaðar þangað til þær eru stökkar eða nógu lengi til að vera mjúkar en sumar tegundir eru þó ekki bakaðar. Smákökur eru þéttari í sér en kökur bakaðar í formi sem kemur af því að í smákökum er lítið [[vatn]] en oft feiti eða egg. Smákökur eru sennilega upprunnar á 8. öld í Persíu eftir að sykur varð algengur þar. == Tengt efni == * [[Bollakaka]] * [[Kex]] {{commonscat|Cookies}} [[Flokkur:Kökur]] rt6ggb5z1tusyqd861jfky45azoex0o 0 105558 1952302 1601911 2026-03-28T10:05:29Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952302 wikitext text/x-wiki [[File:Ystiklettur.jpg||thumb|right|Ystiklettur við innsiglinguna]] '''Jón Gentleman''' eða '''Jón Gentilmaður''' (d. [[1617]]), sem hét réttu nafni '''James Gentleman''' og var frá [[Southwold]] í [[England]]i, var [[sjóræningi]] og ribbaldi sem rændi ásamt félaga sínum William Clark í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] sumarið [[1614]]. Í júnímánuði kom til Vestmannaeyja stórt og vígbúið [[sjóræningjaskip]] undir stjórn tveggja Englendinga, þeirra Gentlemans og Clarks. Þeir settust upp í Heimaey, rændu þar og rupluðu í 28 daga skv. kvæði séra [[Jón Þorsteinsson píslarvottur|Jóns Þorsteinssonar píslavottar]], völsuðu um og ógnuðu fólki með hnífum og byssum. Meðal þess sem þeir stálu var kirkjuklukkan í [[Landakirkja|Landakirkju]]. Örlög sjóræningjanna urðu þau að þeir voru teknir höndum í Englandi nokkru síðar, dregnir fyrir dóm og hengdir, meðal annars fyrir ránið í Vestmannaeyjum, en Danakonungur hafði skrifað [[Jakob 1. Englandskonungur|Jakob 1. Englandskonungi]] kvörtunarbréf vegna ránanna. Eyjamenn endurheimtu þó kirkjuklukkuna því Jakob 1. lét senda hana til baka, en áletrun á klukkunni gaf til kynna hvaðan hún var. Séra Jón Þorsteinsson píslarvottur, sem drepinn var í [[Tyrkjaránið|Tyrkjaráninu]], hélt því fram að Vestmannaeyingar hefðu kallað ránin yfir sig sjálfir með óguðlegu líferni og orti kvæði um atburðina. == Heimildir == * [http://baekur.is/bok/000399674/Tyrkjaranid_a_Islandi Tyrkjaránið 1627] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306214818/http://baekur.is/bok/000399674/tyrkjaranid_a_islandi |date=2016-03-06 }} * Helgi Þorláksson: Sjórán og siglingar. Mál og menning, Reykjavík 1999. [[Flokkur:Enskir sjóræningjar]] [[Flokkur:Vestmannaeyjar]] {{d|1617}} n1j5zh79mnyossi7sdpx75hgqpukqg1 0 106866 1952214 1787539 2026-03-27T21:31:38Z TKSnaevarr 53243 /* Fróðleiksmolar */ 1952214 wikitext text/x-wiki '''Burt með harðstjórann!''' ([[franska]]: ''Le dictateur et le champignon'') er sjöunda bókin í bókaflokknum um [[Svalur og Valur|Sval og Val]]. Hún birtist sem framhaldssaga í [[Teiknimyndablaðið Svalur|teiknimyndablaðinu Sval]] á árunum [[1953]]-[[1954]] og kom út á bókarformi árið [[1956]]. Höfundur og teiknari hennar var listamaðurinn [[Franquin]], en [[Maurice Rosy]] var titlaður meðhöfundur. Hún var gefin út á íslensku árið [[1980]] og telst tíunda í röðinni í íslenska bókaflokknum. == Söguþráður == Svalur og Valur heimsækja [[Svalur_og_Valur#Sveppagreifinn|Sveppagreifann]] og [[Svalur_og_Valur#Gormd.C3.BDri.C3.B0|gormdýrið]]. Gormurinn kemur höndum yfir nýjustu uppfinningu greifans, undraefnið ''metómól'' sem gerir [[málmur|málma]] mjúka sem [[smjör]]. Dýrið veldur miklum usla í ''Sveppaborg'' áður en tekst að fanga það. Félagarnir komast að þeirri niðurstöðu að rétt sé að koma gormdýrinu aftur til síns heima í frumskógum ''Palombíu''. Eftir viðburðaríka siglingu komast þeir til [[Palombía|Palombíu]] og uppgötva að landið er undir járnhæl [[herforingjastjórn]]ar. Leiðtogi hennar er [[Svalur_og_Valur#Sammi_fr.C3.A6ndi|Sammi]] frændi Vals, sem áður hafði komið við sögu í ''[[Baráttan um arfinn|Baráttunni um arfinn]]''. Hann hvetur félagana til þess að ganga til liðs við stjórn sína og upplýsir um þau áform sín að [[árásarstríð|ráðast á]] nágrannaríkið. Svalur og Valur hafna fyrst tilboðinu en þykjast svo skipta um skoðun í þeirri von að geta afstýrt styrjöldinni. [[njósnir|Njósnarar]] Samma frænda fylgjast með hverju fótmáli Svals og Vals, sem hafa nú verið skipaðir herforingjar í Palombíuher. Þeim tekst þó að senda skilaboð til Sveppagreifans með milligöngu blaðakonunnar [[Svalur_og_Valur#Bitla|Bitlu]]. Með metómóli greifans tekst þeim á síðustu stundu að eyðileggja vopnabúr hersins og sigra Samma frænda. Þeir kveðja gormdýrið, en í bókarlok er sterklega gefið í skyn að dýrið fylgi þeim aftur til baka. == Fróðleiksmolar == * Í bókinni kemur sterkt fram [[friðarsinni|hernaðarandstaða]] Franquins, sem skýtur oft upp kollinum í verkum hans. Sagan er skrifuð undir sterkum áhrifum frá [[kvikmynd|kvikmyndinni]] ''[[Einræðisherrann]]'' eftir [[Charlie Chaplin]]. * ''Sammi frændi'' kemur við sögu í annað sinn í bókaflokknum. Hann er [[siðblinda|siðblint]] illmenni, þrátt fyrir að hafa í lok ''Baráttunnar um arfinn'' séð að sér og ákveðið að snúa baki við illvirkjum. Franquin taldi sjálfur að þessi viðsnúningur á persónunni væri ljóður á bókaflokknum. * ''Bitla'' kemur við sögu aðra bókina í röð, en hún birtist fyrst í ''[[La corne de rhinocéros]]''. * [[vísindamaður|Vísindamennirnir]] ''Durtur'' og ''Surtur'' (franska: ''Schwartz'' og ''Black'') aðstoða Sveppagreifann við að þróa metómólið. Þeir koma einnig við sögu í ''[[Le voyageur du Mésozoïque]]''. == Íslensk útgáfa == Burt með harðstjórann! var gefinn út af [[Bókaútgáfan Iðunn|Iðunni]] árið 1980 í íslenskri þýðingu Jóns Gunnarssonar. Þetta var tíunda bókin í íslensku ritröðinni. [[Flokkur:Svalur og Valur]] 3duqlmz96osfwev4s3sspu4rjf0uk5a 0 111158 1952172 1864800 2026-03-27T16:47:22Z Masae 538 1952172 wikitext text/x-wiki '''Þjóðskjalavörður''' er [[embættismaður]] og er forstöðumaður [[Þjóðskjalasafn Íslands|Þjóðskjalasafns Íslands]]. Embættið var stofnað með lögum um Þjóðskjalasafn Íslands árið 1915 og leysti af hólmi embætti landsskjalavarðar, en það embætti var stofnað árið 1899. Þeir sem hafa gegnt embættinu: * 1915-1924 [[Jón Þorkelsson forni]], áður landsskjalavörður frá 1899 * 1924-1935 [http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=235 Hannes Þorsteinsson] * 1935-1957 [http://www.althingi.is/altext/thingm/1210000009.html Barði Guðmundsson] * 1957-1968 [[Stefán Pjetursson]] * 1968-1984 Bjarni Vilhjálmsson * 1984-2012 Ólafur Ásgeirsson * 2012-2019 Eiríkur G. Guðmundsson *2019- [[Hrefna Róbertsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://skjalasafn.is/frettir/hrefna_robertsdottur_skipud_thjodskjalavordur|title=Hrefna Róbertsdóttir skipuð þjóðskjalavörður|last=|first=|date=2019-03-11|website=Þjóðskjalasafn Íslands {{!}} The National Archives of Iceland|language=is|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621234741/https://skjalasafn.is/frettir/hrefna_robertsdottur_skipud_thjodskjalavordur|archive-date=2019-06-21|access-date=2019-06-21|url-status=dead}}</ref> == Tengill == * [http://brunnur.stjr.is/mrn/logogregl.nsf/FF6C260B2319251D002567BA004D88CB/A7F78CCBD681CDF0002569BC004DF88B?OpenDocument Erindisbréf fyrir þjóðskjalavörð] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031133/http://brunnur.stjr.is/mrn/logogregl.nsf/FF6C260B2319251D002567BA004D88CB/A7F78CCBD681CDF0002569BC004DF88B?OpenDocument |date=2016-03-05 }}. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Íslenskir embættismenn]] [[Flokkur:Skjalasöfn]] s9j2hlv2qt01zo4lychtgm5bdobyvnp 0 112361 1952284 1908221 2026-03-28T09:48:55Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1952284 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Kóríander |image =Coriandrum_sativum_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-193.jpg | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Asterids]] | ordo = [[Sveipjurtabálkur]] (''Apiales'') |familia = [[Sveipjurtaætt]] (''Apiaceae'') |genus = '''''Coriandrum''''' |species = '''''C. sativum''''' |binomial = ''Coriandrum sativum'' |binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] |}} [[Mynd:Cilantro-alsterdrache.jpg|thumb|left|Fersk kórianderlauf, einnig nefnd kínversk steinselja eða cilantro]] [[Mynd:coriander.png|thumb|right|Þurrkuð kóriander fræ]] '''Kóríandrajurt''' eða '''kóríander''' ([[fræðiheiti]]: ''Coriandrum sativum'') einnig nefnd '''cilantro''', '''kínversk steinselja''' eða '''dhania''' er einært [[grænmeti]] af [[sveipjurtaætt]]. Á spænsku er kóriander nefndur ''cilantro'' og er það orð algengt í [[Ameríka|Ameríku]] vegna þess að kóriander er algengur í mexíkóskum réttum. Oftast eru fersk laufblöð og þurrkuð fræ af kóriandrajurtinni notuð. Kóríandarjurt inniheldur [[andoxunarefni]]. Í [[Indland]]i eru þurrkuð kórianderfræ kölluð ''dhania''. Fræin eru með [[sítróna|sítrónu]]bragði þegar þau eru mulin. Bragðinu er oft lýst eins og það sé heitt kryddbragð, með hnetukeim og appelsínubragði. Kórianderfræ eru [[krydd]] í kryddblöndunni [[garam masala]] og í [[karrý]]blöndum í indverskri [[matargerð]] er kóriander oft notað með [[broddkúmen]]i. Ristuð kórianderfræ eða ''dhana dal'' eru borðuð beint. Kóriander vex villtur á stóru svæði í [[Austur-Evrópa|Austur-]] og [[Suður-Evrópa|Suður-Evrópu]] og hefur verið ræktaður um þúsundir ára. Kóriander var fluttur til [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] árið [[1670]]. Jurtin ''[[Eryngium foetidum]]'' gefur sterkara en svipað bragð og kóriander. Hún er þekkt undir nafninu ''culantro''. [[Flokkur:Krydd]] [[Flokkur:Sveipjurtaætt]] 47o71d0c3qg378xw0vfgd98u6k99od7 0 112899 1952197 1888232 2026-03-27T20:38:34Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952197 wikitext text/x-wiki '''Húsagatilskipunin''' eða ''Anordning om Hustugt paa Island'' var tilskipun [[Kristján 6.|Kristjáns 6.]] Danakonungs um tilhögun uppeldis, menntunar og trúarlífs á [[Ísland]]i. Hún var gefin út [[3. júní]] [[1746]] og birt á [[Alþingi]] 1747. Íslensk þýðing hennar staðfest af Halldóri Brynjólfssyni Staðarstað [[6. ágúst]] 1746 var prentuð á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]] 1746 og öðru sinni árið 1749. Titill hennar er Tilskipan um húsagann á Íslandi. == Tengill == * Texti tilskipunarinnar á dönsku í [http://baekur.is/bok/000195669/2/611/Lovsamling_for_Island_Bindi_2_Bls_611 2. bindi Lovsamling for Island]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{stubbur}} {{s|1746}} [[Flokkur:Íslensk lög]] 3i65emd4vsl0wpx3d21gd4a3aohu13e 0 112938 1952285 1908120 2026-03-28T09:49:19Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 1952285 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Golden Rice.jpg|thumb|right|220px|Gullin hrísgrjón og venjuleg [[hrísgrjón]]. Gullna afbrigðið er erfðabreytt þannig að í því er [[beta-karótín]]]] '''Erfðabreytt lífvera''' er lífvera þar sem [[erfðaefni]] hefur verið breytt með aðferðum [[erfðatækni]]. Erfðabreyttar lífverur geta verið allt frá [[Örvera|örverum]] eins og [[baktería|bakteríum]] eða [[ger]]i í [[jurt]]ir, [[fiskur|fiska]] og [[spendýr]]. Erfðabreyttar lífverur eru notaðar til að framleiða [[erfðabreytt matvæli]] en einnig í vísindatilraunum og til að framleiða aðrar [[Vara|vörur]] en matvæli. == Tenglar == * [http://www.althingi.is/lagas/nuna/1996018.html Lög um erfðabreyttar lífverur 1996 nr. 18] * [http://www.ust.is/atvinnulif/starfsleyfi-og-eftirlit/erfdabreyttar-lifverur/ Erfðabreyttar lífverur (Umhverfisstofnun)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121228181040/http://www.ust.is/atvinnulif/starfsleyfi-og-eftirlit/erfdabreyttar-lifverur/ |date=2012-12-28 }} [[Flokkur:Líftækni]] 38y7zthphsdzgp9eb1cabnfxvi9is86 0 113634 1952291 1835673 2026-03-28T09:50:40Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1952291 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Kúmen | image =Carum_carvi_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-172.jpg | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Sveipjurtabálkur]] (''Apiales'') | familia = [[Sveipjurtaætt]] (''Apiaceae'') | genus = ''[[Carum]]'' | species = '''''C. carvi''''' | binomial = ''Carum carvi'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | synonyms = *''Carum gracile'' [[Lindl.]] *''Carum rosellum'' [[Woronow]] *'' Bunium carvi'' (L.) [[M.Bieb.]] (1808)<ref name = JBG>{{cite web |url=http://www.ville-ge.ch/musinfo/bd/cjb/africa/details.php?langue=an&id=27299 |title= ''Carum carvi''|access-date=29 september 2010 |formato= |work= [[Conservatorio y Jardín Botánico de Ginebra]]: Flora africana}}</ref> * ''Carum aromaticum'' Salisb. * ''Carum decussatum'' Gilib. * ''Carum gracile'' Lindl. * ''Carum officinale'' Gray * ''Carum rosellum'' Woronow * ''Carum velenovskyi'' Rohlena * ''Carvi careum'' Bubani * ''Falcaria carvifolia'' C.A.Mey. * ''Foeniculum carvi'' (L.) Link * ''Karos carvi'' Nieuwl. & Lunell * ''Lagoecia cuminoides'' Soy.-Will. * ''Ligusticum carvi'' Roth * ''Pimpinella carvi'' Jess. * ''Selinum carvi'' E.H.L.Krause * ''Seseli carum'' Scop. * ''Seseli carvi'' Spreng. * ''Sium carum'' F.H.Wigg. * ''Sium carvi'' Bernh.<ref>{{Cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2701499 |title=''Carum carvi'' en PlantList |access-date=2017-08-20 |archive-date=2021-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622182848/http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2701499 |url-status=dead }}</ref> }} '''Kúmen''' er jurt af [[sveipjurtaætt]]. Kúmen er notað sem [[krydd]] í [[brennivín]] og [[bakstur]]. Það vex villt á Íslandi m.a. í [[Viðey]]. [[Skúli fógeti]] flutti kúmen til Viðeyjar, hann mun hafa sótt það austur að [[Hlíðarendi|Hlíðarenda]], en Gísli Magnússon, sýslumaður þar, einn af fyrstu íslensku náttúrufræðingunum jafnan nefndur Vísi Gísli, mun hafa flutt plöntuna til íslands um 100 árum áður en Skúli settist að í Viðey, þ.e. um 1760. Á haustin er oft farið í ferðir út í Viðey til að tína kúmen. == Útbreiðsla == Kúmen er upprunalega frá [[Evrópa|Evrópu]], [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]] og Vestur Asíu, en hefur breiðst víða út með ræktun.<ref name="norflora">Nordisk Flora [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/apia/carum/carucarv.jpg] </ref> Það vex á láglendi víða um landið, en sjaldan í miklum mæli nema helst á Suðurlandi. Kúmen heldur sig yfirleitt við láglendi, hæst yfir sjó er það skráð í Mývatnssveit, í 270-280 m. <ref name="florais">Flóra Íslands [http://www.floraislands.is/carumcar.html] </ref> == Orðsifjar == Uppruni orðsins "kúmen" er óljós, en í íslensku er orðið tekið upp úr dönsku: "kommen". Kúmen hefur verið nefnt mörgum nöfnum á mismunandi svæðum, með nöfn dregin af latneska orðinu ''cuminum'' ([[broddkúmen]]), gríska orðinu ''karon'' (aftur broddkúmen), sem var aðlagað að [[Latína|latínu]] sem ''carum'' (sem nú merkir kúmen). Á sanskrít heitir jurtin ''karavi'', stundum þýtt sem "kúmen", en stundum sem "[[fennel]]".<ref name=katzer>Katzer's Spice Pages: [http://gernot-katzers-spice-pages.com/engl/Caru_car.html?noframes Caraway Caraway (Carum carvi L.)]</ref> Enska heitið "caraway" er að minnsta kosti<ref name="Skeat">Walter William Skeat, Principles of English etymology, Volume 2, page 319. 1891 [https://books.google.com/books?id=4r0CAAAAIAAJ&pg=PA319 Words of Arabic Origin]</ref> síðan 1440 og taldi [[Walter William Skeat]] það vera af arabískum uppruna. Fræðimaðurinn Katzer áleit þó arabíska heitið ''al-karawya'' (spænska ''alcaravea'') vera dregið af latínuheitinu ''carum''.<ref name="katzer"/> Tegundarheitið carvi kemur úr arabísku; "karvija" eða "karavi", nafnið er talið þýða 'frá Karie' í Litlu-Asíu.<ref name="norflora"/> {{næringargildi | name = Kúmen | kcal=333 | protein=19.77 g | fat= 14.59 g | satfat=0.620 g | monofat = 7.125 g | polyfat = 3.272 g | carbs = 49.90 g | sugars=0.64 g | fiber = 38.0 g | thiamin_mg=0.383 | riboflavin_mg=0.379 | niacin_mg=3.606 | folate_ug=10 | vitA_ug = 18 | vitB6_mg=0.360 | vitB12_ug=0 | vitC_mg=21.0 | vitE_mg=2.5 | vitK_ug=0 | calcium_mg=689 | iron_mg=16.23 | magnesium_mg=258 | phosphorus_mg=568 | potassium_mg=1351 | sodium_mg=17 | zinc_mg=5.5 | water=9.87 g | source_usda=1 | right=1 }}<!--úr ensku wiki--> <gallery> Kümmel 2012-07-08-9523.jpg|Kúmenfræ Carum carvi 001.JPG|Blómstrandi kúmen. </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wikiorðabók|Kúmen}} {{commonscat|Carum carvi}} {{Wikilífverur|Carum carvi}} {{stubbur|matur}} [[Flokkur:Krydd]] [[Flokkur:Sveipjurtaætt]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] nwdtubytxjz6555jykj8mxwmz8t3gw7 0 114218 1952295 1897635 2026-03-28T09:52:13Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 1952295 wikitext text/x-wiki [[Mynd:1916_Dutch_East_Indies_-_Art.jpg|thumb|right|„Dýrasta djásn Hollands“: Hollensku Austur-Indíur á mynd frá 1916]] [[Mynd:Dutch East Indies Expansion.png|thumb|right|Þróun yfirráðasvæðis Hollenska Austur-Indíafélagsins og Hollensku Austur-Indía í Suðaustur-Asíu: {{legend|#CC0000|1600}} {{legend|#003399|1700}} {{legend|#3366CC|1800}} {{legend|#6699FF|1900-1942}}]] '''Hollensku Austur-Indíur''' voru [[Holland|hollensk]] [[nýlenda]] sem varð til þegar [[Hollenska Austur-Indíafélagið]] var [[þjóðnýting|þjóðnýtt]] af [[Batavíska lýðveldið|Batavíska lýðveldinu]] um aldamótin [[1800]]. Árið 1945 varð þessi nýlenda nútímaríkið [[Indónesía]]. Með [[Samningur Englands og Hollands 1824|Samningi Englands og Hollands]] árið 1824 afhentu Hollendingar Bretum [[Hollenska Malakka|Hollensku Malakka]] sem síðar varð fylkið [[Malakka]] í [[Malasía|Malasíu]]. Nýlendan stækkaði á 19. öld og náði mestu umfangi í upphafi 20. aldar. Nýlendan var sú verðmætasta í [[Hollenska heimsveldið|Hollenska heimsveldinu]] vegna útflutnings á [[krydd]]i ([[múskat]]i, [[negull|negul]] og [[kanill|kanil]]) og landbúnaðarafurðum eins og [[hrísgrjón]]um, [[sykur|sykri]], [[kaffi]], [[kakó]], [[hrágúmmí]]i og [[sagógrjón]]um. Hollensku Austur-Indíur liðu undir lok í [[síðari heimsstyrjöld]] þegar [[Japan]] lagði landsvæðið undir sig. Með hernámi Japana var hollensku nýlendustjórninni velt úr sessi. Þegar Japanir gáfust upp 1945 lýstu leiðtogar þjóðernissinna yfir [[sjálfstæði]] Indónesíu og þegar Hollendingar sneru aftur og lögðu stærstan hluta landsins aftur undir sig með hervaldi hófst [[skæruhernaður]] gegn þeim. Að lokum neyddust Hollendingar til að viðurkenna sjálfstæði Indónesíu og leggja nýlenduna formlega niður árið 1949. {{stubbur|saga}} [[Flokkur:Hollenskar nýlendur]] [[Flokkur:Saga Indónesíu]] [[Flokkur:Saga Malasíu]] {{sa|1800|1949}} 4f6kvnt91ni8f8q9aip4dd9z2jo8gwb 0 119426 1952137 1945704 2026-03-27T14:27:59Z TKSnaevarr 53243 1952137 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Rubens apostel simon.jpg|thumb|right|Mynd af Símon vandlætara eftir Peter Paul Rubens, gerð í kringum 1611.]] '''Símon vandlætari''' var einn af [[Postuli|postulunum]] sem fygldu [[Jesús|Jesú]]. Hann er sá tíundi í röðinni í nafnalista [[Lúkasarguðspjall]]s og í [[Postulasagan|Postulasögunni]] en ellefti í hinum samstofna guðspjöllunum tveimur. Símon er einn af þeim postulum sem minnst er um vitað um. Í bláupphafi [[Postulasagan|Postulasögunar]] er hann nefndur með nafni: :''Þá sneru þeir aftur til Jerúsalem frá Olíufjallinu, sem svo er nefnt og er í nánd við Jerúsalem, hvíldardagsleið þaðan. Er þeir komu þangað, fóru þeir upp í loftstofuna, þar sem þeir dvöldust: Pétur og Jóhannes, Jakob og Andrés, Filippus, Tómas, Bartólómeus, Matteus, Jakob Alfeusson, Símon vandlætari og Júdas Jakobsson. Allir þessir voru með einum huga stöðugir í bæninni ásamt konunum. María, móðir Jesú, var líka með þeim og bræður hans''. Símon er sagður hafa verið meðlimur í herskáum gyðinglegum trúflokki sem barðist gegn Rómverjum í Palestínu frá árinu 6. e. Kr. og þar til [[Jerúsalem]] féll árið 70, og nefndist [[sílótar]] eða vandlætarar. Sumir hafa þó dregið í efa að postulanum hafi áskotnast þetta auknefni af tengslum við sílótana, heldur miklu fremur af áhuga sínum og krafti við útbreiðslu fagnaðarerindisins. == Tenglar == * {{Tímarit.is|3479729|Símon vandlætari|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=21. september 2003|blaðsíða=29|höfundur=Sigurður Ægisson}} {{Postularnir tólf}} {{Stubbur|trúarbrögð}} [[Flokkur:Postular]] [[Flokkur:Kristnir dýrlingar]] [[Flokkur:Persónur í nýja testamentinu]] ajhxcrc8rnftfalaacupk5nx4i0f888 0 122584 1952180 1929992 2026-03-27T19:33:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952180 wikitext text/x-wiki [[File:Hælavík.jpg|thumb|Hælavík|thumbnail|]] '''Hælavík''' er vík á [[Hornstrandir|Hornströndum]] milli Skálakambs og [[Hælavíkurbjarg]]s. Hæll nefnist bergstandur sem stendur upp úr sjónum norður af bjarginu. Við hlið drangsins Hæll er annar drangur og heitir sá Göltur. Víkin er lítið dalverpi og umlukt hömrum á alla vegu. Hún er ein þriggja víka sem liggja milli Kjalárnúps í Almenningum og Hælavíkurbjargs en þær eru [[Kjaransvík]], [[Hlöðuvík]] og Hælavík. Þær eru kallaðar einu nafni Víkurnar. Þar sem Hælavík gengur til móts við Hvannadal er Hvannadalsvatn. Inn af Hælavík er talin vera álfabyggð. Jörðin í Hælavík fór í eyði árið [[1943]]. Bærinn stóð rétt fyrir ofan fjörukambinn rétt hjá Mávatjörn. Frá Hælavík er gönguleið upp á Hælavíkurbjarg og líka austur yfir í Hvannadal í [[Hornvík]]. Einnig er hægt að ganga innar bak Ófærubjargs og upp í Atlaskarð að [[Rekavík bak Höfn]] og þangað í [[Hornvík]]. [[Jakobína Sigurðardóttir]] skáldkona fæddist í víkinni. Um æsku sína þar skrifaði hún síðar bókina ''[[Í barndómi]].'' Í bókinni er uppdráttur af bæjarhúsunum sem þar stóðu. ==Nafngift== Þórleifur Bjarnason telur að Hælavík og Hælavíkurbjarg dragi nafn sitt af kletti í sjónum undan bjarginu sem nefnist Hæll.<ref>Hornstrendingabók - baráttan við björgin, Þórleifur Bjarnason, bls. 370</ref> Kristinn Kristmundsson telur óljósara hvaðan örnefnin eru dregin. Í gömlum heimildum er víkin nefnd Heljarvík eða Hælarvík. Hælarvíkurnafnið verður einrátt lengi, en á 19. öld kemur Hælavík fyrst fram.<ref>Sléttuhreppur - fyrrum Aðalvíkursveit, Krirstinn Kristmundsson og Þórleifur Bjarnason, bls. 61.</ref> Skálholtsannáll nefnir Heljarvík við árið 1321<ref>[http://www.vedur.is/media/vedurstofan/utgafa/hlidarefni/annalar_sig-th.pdf Íslenskir annálar og aðrar gamlar veðurheimildir]</ref>: „Kom hvítabjörn mikill af ísum norður á Ströndum og drap viij menn í Heljarvík og reif alla í sundur og át upp suma alla.“ Rekaskrá Vatnsfjarðarkirkju 1327 nefnir einnig Heljarvík<ref>[http://baekur.is/bok/000197700/2/648/Diplomatarium_Islandicum___Bindi_2_Bls_648 Diplomatarium Islandicum = Íslenzkt fornbréfasafn: Blaðsíða 620 (648), 2. b. (1253-1350)]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> „J helarvik allan hvalReka oc gieþi onnor.“ == Heimild == * [http://www.landogsaga.is/section.php?id=9&id_art=611 Hælavík - Land og saga] <references/> [[Flokkur:Hornstrandir]] [[Flokkur:Víkur á Vestfjörðum]] s19tfh0xjnnfgul1rs8wyt9exfbn1rl 0 125293 1952230 1889554 2026-03-27T23:54:20Z Berserkur 10188 1952230 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður | nafn = Frank Lampard | mynd = [[Mynd:Frank Lampard 2017.jpg|250px]] | fullt nafn = Frank James Lampard | fæðingardagur = [[20. júní]] [[1978]] | fæðingarland = [[Romford]], London, England | hæð = 1,84m | staða = Miðjumaður | núverandi lið = | númer = }} '''Frank James Lampard''' (f. [[20. júní]] [[1978]]) er [[England|enskur]] fyrrum knattspyrnumaður sem lék lengst af með [[Chelsea FC]]. Lampard er núverandi stjóri [[Coventry City]]. Hann hóf störf sem þjálfari eftir knattspyrnuferilinn. Eftir að hafa þjálfað [[Derby County]] 2018-2019 var hann skipaður þjálfari Chelsea sumarið 2019. Lampard starfaði þar í 18 mánuði en hann var rekinn eftir slakt gengi liðsins um mitt tímabil 2020-2021. Hann þjálfaði [[Everton]] 2022-2023 en var sagt upp. Hann tók við sem bráðabirgðastjóri Chelsea vorið 2023 eftir að [[Graham Potter]] var sagt upp. Lampard er 4. leikjahæsti, 7. markahæsti og 5. stoðsendingahæsti leikmaður [[enska úrvalsdeildin|ensku úrvalsdeildarinnar]]. {{stubbur|æviágrip|fótbolti}} {{DEFAULTSORT:Lampard, Frank }} [[Flokkur:Enskir knattspyrnumenn]] {{Fe|1978|Lampard, Frank}} kygxjzzgkdxwwlngyp3giyunfiywxea 0 130500 1952331 1801931 2026-03-28T11:12:52Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952331 wikitext text/x-wiki '''Jón Þorkelsson forni''' (16. apríl 1859 – 10. febrúar 1924) var forstöðumaður [[Landsskjalasafn]]s (Þjóðskjalasafns) til dauðadags 1924. Hann var stundum nefndur Jón Þorkelsson '''yngri''' til aðgreiningar frá [[Jón Þorkelsson (f. 1822)|Jóni Þorkelsssyni '''rektor''']] (1822-1904) <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3314814 Í minningu afreksmanns, Lesbók Morgunblaðsins, 18. september 1999]</ref>. Hann notaði skáldaheitið '''Fornólfur'''. Hann var fæddur árið 1859 í Ásum í [[Skaftártunga|Skaftártungu]], varð stúdent úr [[latínuskólinn|latínuskólanum]] í [[Reykjavík]] [[1882]] og lauk kandídatsprófi í norrænum fræðum frá [[Hafnarháskóli|Hafnarháskóla]] árið [[1886]] og doktorsprófi þaðan árið [[1888]]. Hann var ljóðskáld og gaf ljóð sín út undir nafninu Fornólfur. Árið 1923 kom út [[Vísnakver Fornólfs]]. Sonur Jóns forna var Guðbrandur Jónsson prófessor og bókavörður við Landsbókasafnið. ==Tilvísanir== {{reflist}} == Heimildir == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3314814 Í minningu afreksmanns, Lesbók Morgunblaðsins, 18. september 1999] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000519300 Guðbrandur Jónsson prófessor bókavörður við Landsbókasafnið] * [http://baekur.is/bok/000209818/Visnakver Vísnakver Fornólfs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181203144402/http://baekur.is/bok/000209818/Visnakver |date=2018-12-03 }} {{fd|1859|1924}} [[Flokkur:Íslensk skáld]] 0rzyeczfpmhjy7klrqrvoaudivo6boo 0 133108 1952135 1950653 2026-03-27T14:27:29Z TKSnaevarr 53243 1952135 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Almeida Júnior - Remorso de Judas, 1880.jpg|thumb|right|''Iðrun Júdasar'' eftir [[Almeida Júnior]] (1880).]] '''Júdas Ískaríot''' (dáinn í kringum 30-33 [[e.Kr.]]) var samkvæmt [[Nýja testamentið|Nýja testamentinu]] einn af tólf lærisveinum [[Jesú]] og sonur Símonar. Júdas er helst þekktur fyrir að hafa svikið Jesú. ==Svik Júdasar== Samkvæmt [[Markúsarguðspjall|Markúsarguðspjalli]] sveik Júdas Jesú rétt fyrir síðustu kvöldmáltíðina. Þáði hann 30 silfurpeninga fyrir að svíkja Jesú. Til eru reyndar tvær útgáfur af aðdraganda svikanna. Í Mattheusarguðspjalli spyr Júdas hversu mikla peninga hann fengi fyrir að segja til Jesú. Í [[Lúkasarguðspjall|Lúkasarguðspjalli]] og [[Jóhannesarguðspjall|Jóhannesarguðspjall]]i líkamnast Satan í Júdasi og Júdas tekur svikatilboðinu. Í Jóhannesarguðspjalli segir Júdas við mennina að þeir skuli handtaka þann sem hann kyssi á kinnina. Sá var Jesús.<ref>{{Vísindavefurinn|5197|Hver sveik Jesú?|höfundur=Ásdís Nína Magnúsdóttir|höfundur2=Heiða María Sigurðardóttir|dags=15. ágúst 2005}}</ref> ==Dauði Júdasar== Í nýja testamentinu fer tvennum sögum af því hvernig Júdas dó. Samkvæmt [[Matteusarguðspjall|Matteusarguðspjall]]i iðraðist Júdas þess að hafa svikið Jesú. Hann reyndi að skila silfurpeningunum 30 sem hann fékk fyrir að svíkja Jesú til æðstu prestanna en þeir neituðu að taka við þeim. Júdas kastaði því peningunum inn í musterið og [[Sjálfsvíg|fyrirfór sér]] síðan með því að [[Henging|hengja sig]].<ref>{{Vefheimild|url=http://www.visir.is/thegar-judas-gekk-ut-og-hengdi-sig/article/2015703219949|titill=Þegar Júdas gekk út og hengdi sig|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=22. mars 2015|höfundur=Illugi Jökulsson|skoðað=17. mars 2016}}</ref> Matteusarguðspjall greinir frá því að æðstu prestarnir hafi ekki viljað setja peningana í hirslu musterisins þar sem þeir hafi verið „blóðpeningar“. Þeir hafi því notað þá til að kaupa akur af leirkerasmiði í námunda við Jerúsalem og hafi hann síðan verið notaður sem grafreitur fyrir útlendinga. Þaðan af hafi jarðeignin verið kölluð „[[Blóðreitur]]“.<ref>Biblían. Matteusarguðspjall 27:6–8 (Netútgáfa Snerpu).</ref> Önnur frásögn af dauða Júdasar birtist í [[Postulasagan|Postulasögunni]]. Þar er Júdas sjálfur sagður hafa keypt jarðeign fyrir peningana sem hann hlaut fyrir svikráðin, en hafi steypst á höfuðið og magi hans sprungið svo að innyfli hann féllu út:<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20151369764d/hvad-vakti-fyrir-judasi-|titill=Hvað vakti fyrir Júdasi?|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=29. mars 2015|höfundur=Illugi Jökulsson|skoðað=17. mars 2016}}</ref> {{Tilvitnun2|Á þessum dögum stóð [[Pétur postuli|Pétur]] upp meðal bræðranna. Þar var saman kominn flokkur manna, um eitt hundrað og tuttugu að tölu. Hann mælti: „Bræður, rætast hlaut ritning sú, er [[heilagur andi]] sagði fyrir munn [[Davíð konungur|Davíðs]] um Júdas, sem vísaði leið þeim, er tóku Jesú höndum. Hann var í vorum hópi, og honum var falin sama þjónusta. Hann keypti reit fyrir laun ódæðis síns, steyptist á höfuðið og brast sundur í miðju, svo að iðrin öll féllu út.“ Þetta varð kunnugt öllum Jerúsalembúum, og er reitur sá kallaður á tungu þeirra Akeldamak, það er Blóðreitur.<ref>Biblían. Postulasagan 1:12–19 (Netútgáfa Snerpu).</ref>}} Kristnir fræðimenn, einkum þeir sem aðhyllast bókstafstúlkun á biblíunni, hafa gert tilraunir til að samræma þessar tvær frásagnir. Er misræmið þá gjarnan skýrt þannig að Júdas hafi reynt að hengja sig líkt og Matteus segir en að reipið hafi slitnað og Júdas steypst á höfuðið líkt og segir í postulasögunni.<ref>{{cite book |last=Zwiep |first=Arie W. |date=2004 |title=Judas and the Choice of Matthias: A Study on Context and Concern of Acts 1:15–26 |url=https://books.google.com/books?id=yUmI4US6rOUC&q=death+of+Judas&pg=PA17 |series=Wissenschaftliche Untersuchungen zum Neuen Testament 2. Reihe |volume=187 |location=Tübingen, Þýskalandi|publisher=Mohr Siebeck |isbn=978-3-16-148452-0 |page=109}}</ref> == Tilvísanir == <references/> {{Postularnir tólf}} {{stubbur|trúarbrögð}} [[Flokkur:Persónur í nýja testamentinu]] gh291wpmol12zf1jm6rmxufj8pyi5rl 0 134349 1952163 1944288 2026-03-27T16:28:13Z TKSnaevarr 53243 1952163 wikitext text/x-wiki {{Kvikmynd |nafn = Aleinn heima |upprunalegt heiti = Home Alone |land = {{Fáni|Bandaríkin}} |tungumál = [[enska]] |leikstjóri = Chris Columbus |handritshöfundur = John Hughes |framleiðandi = John Hughes |leikarar = [[Macaulay Culkin]]<br />[[Joe Pesci]]<br />[[Daniel Stern]]<br />[[John Heard]]<br />[[Catherine O'Hara]] |tónlist = [[John Williams]] |kvikmyndagerð = Julio Macat |klipping = Raja Gosnell |myndin fyrirtæki = Hughes Entertainment |dreifingaraðili = [[20th Century Fox]] |sýningartími = 103 mínútur |útgáfudagur = [[16. nóvember]] [[1990]] |ráðstöfunarfé = [[Bandaríkjadalur|US$]]18 miljónum |heildartekjur = 476.7 miljónum dollara |framhald af = '''[[Aleinn heima 2: Týndur í New York]]''' |imdb_id = 0099785 }} [[Mynd:Home Alone House.jpg|thumb|Húsið sem myndað var í.]] '''''Aleinn heima''''' ([[enska]]: ''Home Alone'') er bandarísk kvikmynd frá 1990. == Tenglar == {{imdb titill|0099785|Aleinn heima}} {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Aleinn heima-myndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1990]] 6yi0yqqm1gp0nzeaxx6t4j1s0pjx4sw 0 134350 1952162 1944289 2026-03-27T16:27:59Z TKSnaevarr 53243 1952162 wikitext text/x-wiki {{Kvikmynd |nafn = Aleinn heima 2: Týndur í New York |upprunalegt heiti = Home Alone 2: Lost in New York |leikstjóri = Chris Columbus |handritshöfundur = John Hughes |land = {{Fáni|Bandaríkin}} |tungumál = [[enska]] |sýningartími = 120 mínútur |útgáfudagur = [[20. nóvember]] [[1992]] |leikarar = Macaulay Culkin<br />Joe Pesci<br />Daniel Stern<br />[[Tim Curry]]<br />[[Brenda Fricker]]<br />[[Catherine O'Hara]] |tónlist = [[John Williams]] |kvikmyndagerð = [[Julio Macat]] |klipping = Raja Gosnell |dreifingaraðili = [[20th Century Fox]] |myndin fyrirtæki = Hughes Entertainment |ráðstöfunarfé = [[Bandaríkjadalur|US$]]20 miljónum |heildartekjur = US$359 miljónum |framhald af = ''[[Aleinn heima]]'' |framhald = ''[[Aleinn heima 3]]'' |verðlaun = |imdb_id = 0104431 }} '''''Aleinn heima 2: Týndur í New York''''' ([[enska]]: ''Home Alone 2: Lost in New York'') er bandarísk kvikmynd frá 1992. == Tenglar == *{{imdb titill|0104431|Aleinn heima 2: Týndur í New York}} {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Aleinn heima-myndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1992]] fylj0x6wxpnc8lbog8vcyfy0h3sya35 0 134351 1952164 1851987 2026-03-27T16:28:26Z TKSnaevarr 53243 1952164 wikitext text/x-wiki {{Kvikmynd |nafn = Aleinn heima 3 |upprunalegt heiti = Home Alone 3 |land = {{Fáni|Bandaríkin}} |tungumál = [[enska]] |sýningartími = 102 mín. |útgáfudagur = [[12. desember]] [[1997]] |leikstjóri = Raja Gosnell |handritshöfundur = John Hughes |framleiðandi = John Hughes<br />Hilton Green |leikarar = [[Alex D. Linz]]<br />Haviland Morris |tónlist = Nick Glennie-Smith |kvikmyndagerð = Julio Macat |klipping = Bruce Green<br />Malcolm Campbell |dreifingaraðili = [[20th Century Fox]] |myndin fyrirtæki = Hughes Entertainment |ráðstöfunarfé = [[Bandaríkjadalur|US$]]32 miljónum |heildartekjur = US$79 miljónum |framhald af = ''[[Aleinn heima 2: Týndur í New York]]'' |framhald = ''[[Aleinn heima 4]] |verðlaun = |imdb_id = 0119303 }} [[Mynd:Home Alone 3 house.jpg|thumb|Húsið sem myndað var í.]] '''''Aleinn heima 3''''' ([[enska]]: ''Home Alone 3'') er [[Bandaríkin|bandarísk]] kvikmynd frá 1997. == Tenglar == *{{imdb titill|0119303|Aleinn heima 3}} {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Aleinn heima-myndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1997]] k0j5otptj2alcsic1s7sw4ej3qaxgd6 0 139265 1952121 1918018 2026-03-27T12:28:21Z TKSnaevarr 53243 1952121 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = [[Konungur Ítalíu]] | ætt = [[Savojaættin]] | skjaldarmerki = Coat of arms of the Kingdom of Italy (1890).svg | nafn = Viktor Emmanúel 3. | mynd = Eduardo Gioja Viktor Emanuel III 1913.jpg | skírnarnafn = Vittorio Emanuele Ferdinando Maria Gennaro di Savoia | fæðingardagur = [[11. nóvember]] [[1869]] | fæðingarstaður = [[Napólí]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1947|12|28|1869|11|11}} | dánarstaður = [[Alexandría]], [[Egyptaland]]i | grafinn = Vicoforte-klaustur, Ítalíu | ríkisár = 29. júlí 1900 – 9. maí 1946 | undirskrift = Vittorio Emanuele III Autograph.svg | faðir = [[Úmbertó 1.]] | móðir = [[Margrét af Savoja]] | maki = [[Helena af Svartfjallalandi]] | titill_maka = Drottning | börn = {{plainlist| * [[Jólanda prinsessa af Savoja|Jólanda]] * [[Mafalda prinsessa af Savoja|Mafalda]] * [[Úmbertó 2.]] * [[Jóhanna af Savoja|Jóhanna]] * [[María Fransiska prinsessa af Savoja|María Fransiska]]}} }} '''Viktor Emmanúel 3.''' (11. nóvember 1869 – 28. desember 1947) var [[konungur Ítalíu]] frá þeim 29. júlí árið 1900 þar til hann sagði af sér 9. maí 1946. Hann gerði auk þess tilkall til krúna [[Eþíópía|Eþíópíu]] og [[Albanía|Albaníu]] en hlaut ekki alþjóðlega viðurkenningu sem handhafi þeirra titla. Á langri valdatíð hans (nærri því 46 árum) sem hófst með morðinu á föður hans [[Úmbertó 1.]] barðist [[Ítalía]] í tveimur heimsstyrjöldum. Valdatími hans spannaði auk þess fæðingu, þróun og hrun ítalsks [[fasismi|fasisma]]. Viktor Emmanúel steig af stóli árið 1946 og eftirlét krúnuna syni sínum, [[Úmbertó 2.]] í þeirri von að nýr konungur gæti unnið stuðning almennings í [[Þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] um það hvort rétt væri að leysa upp konungsembættið og gera Ítalíu að lýðveldi. Ítalir kusu að endingu að leysa upp konungveldið. Viktor Emmanúel fór í útlegð til [[Alexandría|Alexandríu]] í [[Egyptaland|Egyptalandi]], lést þar næsta ár og var grafinn þar uns líki hans var skilað til Ítalíu árið 2017. Ítalir kölluðu Viktor Emmanúel ''Il Re soldato'' (Dátakonunginn) þar sem hann leiddi þjóðina í báðum heimsstyrjöldunum, og ''Il Re vittorioso'' (konunginn sigursæla) vegna sigurs Ítala í [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldinni]].<ref>Romano Bracalini, '' [http://books.google.com/books/about/Il_re_vittorioso.html?id=A6I8AAAAIAAJIl re "vittorioso". La vita, il regno e l'esilio di Vittorio Emanuele III]''{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.</ref> Hann var einnig kallaður ''Sciaboletta'' („litla sverð“) vegna þess hve smávaxinn hann var. ==Æviágrip== Viktor Emmanúel fæddist 11. nóvember árið 1869 í [[Napólí]]. Árið 1894 kvæntist hann [[Helena af Svartfjallalandi|Helenu]], prinsessu [[Svartfjallaland|Svartfjallalands]]. Í júlí árið 1900 var Viktor Emmanúel settur á valdastól eftir að [[Anarkismi|anarkisti]] drap föður hans. Miðað við forvera sína hélt konungurinn sig við mjög við stjórnarskrárbundið hlutverk sitt á fyrstu árum sínum í embættinu. Viktor Emmanúel var lítið fyrir ys og þys ítalskra stjórnmála en pólitískur óstöðugleiki neyddi hann tíu sinnum til að grípa in í þau á milli 1900 og 1922. ===Fyrri heimsstyrjöldin=== [[File:Albert I and Victor Emmanuel III.jpg|thumb|left|Viktor Emmanúel (til vinstri) ásamt [[Albert 1. Belgíukonungur|Alberti 1.]] konungi Belgíu á norðurvígstöðvunum. Hér sést vel hve smávaxinn Viktor Emmanúel var.]] Þegar [[fyrri heimsstyrjöldin]] hófst var Ítalía hlutlaus í fyrstu þrátt fyrir að hafa verið í [[Þríveldabandalagið|varnarbandalagi]] ásamt [[Þýska keisaradæmið|Þýskalandi]] og [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]] fáum árum áður. Árið 1915 skrifuðu ítölsk stjórnvöld hins vegar undir leynisáttmála um að berjast gegn [[Miðveldin|Miðveldunum]] ásamt [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]]. Flestir ítalskir stjórnmálamenn voru á móti inngöngu í stríðið og neyddu [[Antonio Salandra]] forsætisráðherra til að segja af sér. Viktor Emmanúel neitaði að samþykkja afsögn hans og tók sjálfur þá ákvörðun að Ítalía skyldi ganga inn í styrjöldina, sem var stjórnarskrárbundinn réttur hans. Sigur bandamanna árið 1918 gerði Ítölum kleift að innlima landsvæði eins og [[Trento]], [[Bolzano]], [[Istría|Istríu]] og [[Trieste]] en ekki Dalmatíu, sem kom í veg fyrir að þeir næðu fullri stjórn yfir [[Adríahaf|Adríahafi]]. Skilmálar friðarins urðu því óvinsælir í Ítalíu og þótti mörgum landið hafa verið lítilsvirt. ===Millistríðsárin og uppgangur fasisma=== Efnahagskreppan sem fylgdi í kjölfar heimsstyrjaldarinnar hleypti eldi í æðar öfgamanna í verkamannastéttum Ítalíu. Þetta olli miklum pólitískum óstöðugleika í landinu og gerði [[Benito Mussolini]] kleift að rísa til valda. Árið 1922 gerðu Mussolini og um 10.000 stuðningsmenn hans [[Rómargangan|atlögu á Róm]]. [[Pietro Badoglio]] hershöfðingi tilkynnti konungnum að herinn væri trúr honum og gæti sigrað uppreisnarseggina án erfiðis. [[Luigi Facta]] forsætisráðherra lét undirbúa frumvarp til að koma á [[herlög|herlögum]]. Að endingu neitaði Viktor Emmanúel hins vegar að undirrita frumvarpið og bauð Mussolini þess í stað til Rómar til að taka við embætti forsætisráðherra. Konungurinn hélt því seinna fram að hann hefði óttast að [[borgarastyrjöld]] myndi brjótast út ef hann beitti hervaldi gegn fasistunum.<ref>L'Italia in camicia nera, Milano, Rizzoli, 1976.</ref> [[File:Enrico De Nicola, il re e Mussolini all'uscita di Montecitorio, Roma 1923.jpg|thumb|right|Viktor Emmanúel ásamt [[Benito Mussolini]] árið 1923.]] Viktor Emmanúel gerði næstu árin ekkert til að hafa hemil á valdníðslu Mussolini og mótmælti ekki árin 1925–26 er Mussolini hætti alfarið öllum lýðræðistilburðum.<ref>P. Ortoleva, M. Revelli, ''Storia dell'età contemporanea'', Milano 1998, bls. 123.</ref><ref>G. Candeloro, ''Storia dell'Italia moderna: Il Fascismo e le sue guerre'', bindi 9, bls. 92.</ref> Seinna árið setti Mussolini lög þess efnis að hann væri eingöngu ábyrgur gagnvart konungnum en ekki þinginu. Á valdatíma Mussolini var Viktor Emmanúel gerður að keisara [[Eþíópía|Eþíópíu]] eftir [[Seinna stríð Ítalíu og Eþíópíu|innrás Ítala í Eþíópíu]] 1936 og konungi [[Albanía|Albaníu]] eftir [[Innrás Ítala í Albaníu|innrásina í Albaníu]] 1939. [[Þjóðabandalagið]] fordæmdi báðar innrásirnar og veitti Viktor Emmanúel aldrei alþjóðlega viðurkenningu sem handhafa þessara titla. ===Seinni heimsstyrjöldin=== Árið 1940 ákvað Mussolini að leiða Ítalíu inn í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldina]] ásamt Þýskalandi. Ítalir guldu afhroð nánast frá byrjun. Vinsældir bæði Mussolini og konungsins döluðu mjög í stríðinu vegna ófara hersins. Loks þann 25. júlí 1943 bar miðstjórn fasistaflokksins fram [[Vantrauststillaga|vantrauststillögu]] á hendur Mussolini og bað konunginn að leysa hann frá störfum. Næsta kvöld bað Mussolini konunginn um fund á ættarsetri hans. Þegar Mussolini reyndi að segja konungnum frá vantrauststillögunni greip Viktor Emmanúel fram í og tilkynnti honum að hann væri leystur úr embætti og að við honum tæki [[Pietro Badoglio]]. Hann fyrirskipaði síðan handtöku Mussolini og afsalaði sér keisaratign Eþíópíu og konungstign Albaníu. Viktor Emmanúel tilkynnti þann 8. september árið 1943 að Ítalía hefði samið um vopnahlé við [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|Bandamenn]]. Þjóðverjar höfðu átt von á þessu og flýttu sér að afvopna ítalska bandamenn sína og taka við beinni stjórn [[Balkanskagi|Balkanskaga]], [[Frakkland|Frakklands]] og [[Tylftareyjar|Tylftareyja]]. Konungurinn óttaðist að Þjóðverjar myndu hertaka Róm sjálfa og flúði því suður til [[Brindisi]] ásamt ríkisstjórn sinni. Hann hlaut nokkra gagnrýni fyrir að yfirgefa höfuðborgina og þótti koma illa út í samanburði við [[Georg 6. Bretlandskonungur|Georg 6. Bretlandskonung]] og [[Elísabet drottningarmóðir|Elísabetu drottningu]], sem höfðu verið áfram í London á meðan loftárásir Þjóðverja stóðu sem hæst, og við [[Píus 12.|Píus 12. páfa]] sem blandaði geði og lék við almenning Rómar eftir sprengjuárásir á borgina. Viktor Emmanúel gerði sér grein fyrir því að mannorð hans væri flekkað vegna daðurs hans við fasistastjórnina og eftirlét syni sínum, [[Úmbertó 2.|Úmbertó krónprinsi]], því flest völd krúnunnar í apríl 1944. Með þessu móti lét Viktor Emmanúel af flestum völdum sínum án þess að segja af sér sem konungur. Valdfærslan var gerð formleg eftir að Róm var frelsuð undan hernámi Þjóðverja. ===Þjóðaratkvæðagreiðslan 1946=== Ári eftir lok styrjaldarinnar neyddi almenningsálit ríkisstjórnina til að kalla til [[Þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] um framtíð konungsvaldisins. Viktor Emmanúel sagði formlega af sér þann 9. maí og eftirlét Úmbertó krúnuna í því skyni að vinna konungsvaldinu nýja stuðningsmenn. Þetta mistókst og mánuði síðar kusu 52 prósent kjósenda að gera Ítalíu að [[lýðveldi]]. Þar með leið ítalska konungdæmið undir lok. Eftir að úrslit atkvæðagreiðslunnar voru gerð að lögum neyddust allir karlkynsmeðlimir [[Savojaætt|Savojaættar]] til að yfirgefa landið og snúa aldrei aftur. Viktor Emmanúel fór í útlegð til [[Egyptaland|Egyptalands]] og dó næsta ár í [[Alexandría|Alexandríu]]. Hann var grafinn þar á bak við altari í Dómkirkju Heilagrar Katrínar til ársins 2017, en þá var líki hans skilað til Ítalíu og það jarðsett í grafhýsi nærri [[Tórínó]].<ref>[https://www.reuters.com/article/us-italy-king/remains-of-exiled-italian-king-return-to-italy-idUSKBN1EB0L7 Remains of exiled Italian king return to Italy]. ''Reuters'', 17. desember 2017. Sótt 18. desember 2017.</ref> ==Tenglar== * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=160609&lang=da ''Yngstu konungshjónin'' – Sunnanfari, 1900] {{Commonscat|Victor Emmanuel III of Italy}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=[[Konungur Ítalíu]]| frá=1900| til=1946| fyrir=[[Úmbertó 1.]]| eftir= [[Úmbertó 2.]] }} {{Erfðatafla| titill=[[Eþíópíukeisari|Keisari Eþíópíu]]<br>''(óviðurkenndur)''| frá=1936| til=1941| fyrir=[[Haile Selassie]]| eftir= [[Haile Selassie]] }} {{Erfðatafla| titill=Konungur Albaníu<br>''(óviðurkenndur)''| frá=1939| til=1943| fyrir=[[Zog Albaníukonungur|Zog 1.]]| eftir= Enginn }} {{Töfluendir}} {{fde|1869|1947|Viktor Emmanúel 3.}} [[Flokkur:Konungar Albaníu]] [[Flokkur:Konungar Ítalíu]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í fyrri heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Savojaættin]] c9z2o8f3ii6eyze769w3dezwx99mgb4 0 143078 1952312 1587692 2026-03-28T10:37:00Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952312 wikitext text/x-wiki '''Jón Pétursson''' ([[1733]]-[[1801]]) var íslenskur [[læknir]]. Hann var handlæknir í Norðlendingafjórðungi og skrifaði merk rit um læknisfræði. Jón fæddist árið [[1733]] á Hofsá í [[Svarfaðardalur|Svarfaðardal]]. Foreldrar hans voru Pétur Jónsson frá Hnjúki í Svarfaðardal og Margrét Illugadóttir frá Nesi í [[Höfðahverfi]] í [[Grýtubakkahreppur|Grýtubakkahreppi]]. Jón stundaði nám í [[Hólaskóli (1106–1802)|Hólaskóla]] og lauk prófi þaðan [[14. maí]] [[1759]]. Árið [[1760]] varð hann [[djákni]] á [[Munkaþverá]] á Staðarbyggð í [[Eyjafjörður|Eyjafirði]]. [[Bjarni Pálsson]] fyrsti [[landlæknir]] á [[Ísland|Íslandi]] ritaði [[Gísli Magnússon (biskup)|Gísla Magnússyni]] [[Hólabiskup|Hólabiskupi]] og bað hann að útvega sér lærisvein úr [[Norðurland|Norðurlandi]] og réðst Jón árið [[1762]] til vistar í [[Nes við Seltjörn|Nesi við Seltjörn]]. Jón stundaði læknisfræðinám þar í tvo vetur. Árið [[1764]] kom til Íslands Johan Gerald König sem verið hafði nemandi [[Svíþjóð|sænska]] [[grasafræðingur|grasafræðingsins]] [[Carl Linné|Carls von Linné]]. Erindi hans var að safna grösum fyrir nýja útgáfu af [[Flora Danica]] sem var fræðirit af öllum villtum plöntum í danska ríkinu. Með König var teiknarinn Sören Johannes Helt. Sumrin [[1764]]-[[1765]] voru þeir í grasasöfnun og var Jón Pétursson sennilega leiðsögumaður þeirra. Jón Pétursson fer til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] [[1765]] með König og er skráður í [[Hafnarháskóli|Hafnarháskóla]]. Jón skrifar árið [[1769]] ritgerð um [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] á Íslandi en ritgerð hans virðist fjalla um [[holdsveiki]]. Jón mun hafa verið herlæknir í [[sjóher]] [[Danmörk|Dana]] á árunum [[1770]]-[[1771]] og farið til [[Spánn|Spánar]], [[Alsír]] og [[Egyptaland|Egyptalands]]. Jón lauk ekki læknaprófi frá Hafnarháskóla en hann kann að hafa lokið handlæknanámi frá öðrum skóla sem var miðaður við þarfir hersins og flotans. Jón fór aftur til Íslands [[1772]] og var til [[1775]] í Nesi við Seltjörn sem aðstoðarmaður landlæknis og fyrsta [[lyfsali|lyfsalans]] [[Björn Jónsson (lyfsali)|Björns Jónssonar]] sem kom til starfa [[1772]]. Árið [[1775]] varð Jón handlæknir í Norlendingafjórðungi og sat í [[Viðvík]] í [[Skagafjörður|Skagafirði]]. Árið [[1782]] sendir Jón frá sér bók um [[iktsýki]] en hann var sjálfur ills haldinn af liðagigt. Í þeirri bók setur Jón fyrstur manna fram lýsingu á iktsýki sem á við sjúkdóminn [[arthiritis rheumatoides]]. Jón samdi einnig Lækningabók fyrir almúga. ==Heimildir== * [http://www.laeknabladid.is/media/tolublod/1529/PDF/f04.pdf Örn Bjarnason, Jón Pétursson læknir og ritverk hans II, Læknablaðið 2011, 97: 245-7] * [http://www.laeknabladid.is/tolublod/2011/04/nr/4174 Örn Bjarnason, Jón Pétursson læknir og ritverk hans I, Læknablaðið 4. tbl. 97. árg. 2011] * [http://baekur.is/is/bok/000208774/Laekningabok_fyrir Jón Pétursson, Lækningabók fyrir almúga, útg.1834]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://baekur.is/is/bok/000208779/Stutt_agrip_um_iktsyki_eda Jón Pétursson, Stutt ágrip um Iktsýki útg. 1782]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Íslenskir læknar]] [[Flokkur:Upplýsingin]] {{fd|1733|1801}} 4smukznyzrmt6jo8rbgcx03qgfz1jkp 0 144009 1952193 1922366 2026-03-27T20:25:08Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952193 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Konungur Franka | ætt = [[Kapetingar|Kapet-ætt]] | skjaldarmerki = French Coronation Crown of Charlemagne.png | nafn = Húgó Kapet | mynd = King Hugh Capet.jpg | skírnarnafn = Hugues | fæðingardagur = U.þ.b. [[939]]-[[941]] | fæðingarstaður = [[Dourdan]] | dánardagur = [[24. október]] [[996]] | dánarstaður = Les Juifs, Presville | grafinn = Saint-Denis-basilíka, París | ríkisár = 3. júlí 987 – 24. október 996 | undirskrift = Capet Hugo.jpg | faðir = [[Húgó mikli]] | móðir = [[Heiðveig af Saxlandi]] | maki = [[Aðalheiður af Akvitaníu]] | titill_maka = Drottning | börn = Gisèle, Heiðveig, [[Róbert 2. Frakkakonungur|Róbert]], Aðalheiður }} '''Húgó Kapet''' (franska: ''Hugues Capet'') var [[Frankar|frankneskur]] konungur og stofnandi [[Kapetingar|Kapet-konungsættarinnar]], sem réð yfir [[Konungsríkið Frakkland|Frakklandi]] frá lokum 10. aldar og allt fram á 19. öld. Hann fæddist á árabilinu [[939]]-[[941]], líklega í [[Dourdan]]<ref>Monique Depraetère-Dargery (dir.), ''L’Île-de-France médiévale'', t. 2, ''L'amour de Dieu - La vie de château - Images de la ville'', 2001 : « Dourdan. La ville natale supposée d'Hugues Capet […] » Son père Hugues le Grand est mort au château de Dourdan le 16 juin 956.</ref> og lést þann 24. október 996, að öllum líkindum kastalanum Les Juifs nærri [[Prasville]].<ref>''Obituaires de Sens'', Tome I.1, Abbaye de Saint-Denis, bls. 329. [http://fmg.ac/Projects/MedLands/CAPET.htm#_Toc154137000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823191527/http://fmg.ac/Projects/MedLands/CAPET.htm#_Toc154137000 |date=2011-08-23 }}.</ref> Áður en hann varð konungur gegndi hann embætti hertoga Franka (''dux Francorum'') á árunum 960-987 og varð síðan konungur [[Frankaveldi|Frankaríkisins]] frá árinu 987 til dauðadags árið 996. Húgó var sonur [[Húgó mikli|Húgós mikla]] og [[Heiðveg af Saxlandi|Heiðveigar af Saxlandi]], og tilheyrði ætt Róbertunga, voldugri aðalsætt sem kepptist við [[Karlungar|Karlunga]] og aðrar aðalsættir um yfirráð í Frankaríkinu á 9. og 10. öld. Í gegnum föðurömmu sína gat Húgó einnig rakið ættir sínar til Karlungsins [[Bernharður af Ítalíu|Bernharðs af Ítalíu]], sonarsonar [[Karlamagnús]]ar. Hann er talinn fyrsti konungar Franka sem talaði [[Franska|frönsku]] frekar en [[Þýska|þýsku]].<ref>''Les langues d'Europe : le français au cœur des langues d'Europe : l'espéranto au cœur des langues d'Europe'', Raymond Guéguen, Edilivre, 2007, 186 bls., bls. 47.</ref> Í lok 10. aldar hófst efnahags- og samfélagsbylting sem náði hápunkti í kringum árið 1100. Efnahagurinn var fyrir áhrifum af framförum í landbúnaðartækni og af upptöku staðlaðrar myntar á fyrstu valdaárum Karlungaættarinnar. Á sama tíma hafði innrásum lokið og stríð milli stakra frankneskra aðalsmanna hafði leitt til byggingar fyrstu kastalanna í einkaeign þar sem bændur gátu leitað skjóls á ófriðartímum. Nýja valdastéttin, [[Riddari|riddararnir]], byrjuðu að keppast um völd við gömlu aðalsstéttir Karlunganna. Til þess að tryggja eigin hagsmuni byrjuðu klerkar og aðalsmenn að styðja svokallaðan Guðsfrið (''Paix de Dieu'') til að stýra beitingu ofbeldis í Frankaríkinu. Í þessu umhverfi tókst Húgó Kapet að reisa Kapet-konungsættina. Frá upphafi naut Húgó góðs af stjórnarferli föður síns, sem hafði unnið bug á [[Herbert 2. af Vermandois]] og kæft í fæðingu áætlanir hans um að koma eigin ætt til valda. Þetta hjálpaði þó einnig Karlungum, sem höfðu misst tök á franknesku krúnunni eftir að [[Karl 3. Frakkakonungur|Karli einfalda]] var steypt af stóli. Árið 960 erfði Húgó Kapet titilinn hertogi Franka, en þann titil hafði faðir hans hlotið í skiptum fyrir að eftirláta [[Loðvík 4.]] franknesku krúnuna. Áður en Húgó gat komist til valda varð hann að sleppa úr umsjá saxnesku Ottónían-ættarinnar og losa sig við síðustu Karlunganna. Það var með stuðningi kirkjunnar, sérstaklega biskupsins [[Adalbéron af Reims|Adalbérons af Reims]] og [[Gerbert d'Aurillac|Gerberts d'Aurillac]] (sem báðir voru nánir hirðmönnum Ottónían-ættar) sem Húgó var loks krýndur konungur Franka árið 987. Það kom sér vel fyrir Húgó að hann var tiltölulega veikburða miðað við marga aðra aðalsmenn og því fannst frankneskum aðalsmönnum þeim ekki ógnað af krýningu hans. Þótt konungnum væri um megn að undiroka óhlýðna lénsmenn sína breyttist hugmyndin um konungsembættið verulega á valdatíð hans. Húgó gerði bandalag við kirkjuna og umkringdi sig af helstu biskupum ríkisins. Auk þess tengdist hann aðlinum og gerði bandalag við voldugustu lénsmenn ríkisins, hertogann af Normandí og greifann af Anjou, til þess að styrkja stöðu sína. Heimildir um líf fyrsta Kapetingsins eru aðallega úr sagnaritum munksins [[Richer af Reims|Richers af Reims]]. [[Vestur-Frankaland]] var varanlega klofið úr [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkinu]] og Húgó, líkt og eftirmenn hans, einbeitti sér að því að festa valdaætt sína í sessi. Hann hófst snemma handa við að leggja grunninn fyrir valdatöku sonar síns, [[Róbert 2. Frakkakonungur|Róberts]], og lét krýna hann meðkonung á jóladag árið 987.<ref>[[Colette Beaune]], « roi », ''Dictionnaire du Moyen Âge'', Paris, [[Presses universitaires de France]], 2002, bls. 1232.</ref> Það er til merkis um hve vel Húgó tókst þetta upp að Róbert settist átakalaust á valdastól eftir að Húgó dó árið 996. Ætt Kapetinga og ættkvíslir hennar áttu eftir að ríkja yfir Frakklandi fram að [[Franska byltingin|frönsku byltingunni]] og aftur frá 1814 til 1848. Auk þess áttu ættkvíslir hennar eftir að ríkja yfir [[Spáni]], [[Ítalía|Ítalíu]], [[Lúxemborg]], [[Ungverjaland]]i, [[Portúgal]] og [[Brasilía|Brasilíu]].<ref>Michel Parisse, « Qu'est-ce que la France de l'an Mil ? », La France de l'an Mil, Paris, Seuil,‎ 1990, p. 29-48, bls. 29-30.</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Konungar Frakklands|Konungur Frakklands]] | frá = [[3. júlí]] [[987]] | til = [[24. október]] [[996]] | fyrir = [[Loðvík 5. Frakkakonungur|Loðvík 5.]] | eftir = [[Róbert 2. Frakkakonungur|Róbert 2.]] }} {{Töfluendir}} {{Einvaldar Frakklands}} [[Flokkur:Fólk dáið árið 996]] [[Flokkur:Frankakonungar]] [[Flokkur:Frakkakonungar]] [[Flokkur:Kapet-ætt]] 1vtnxzh0ypcxfsqenfs8jc4jegkk4f1 0 147804 1952133 1773151 2026-03-27T14:26:57Z TKSnaevarr 53243 1952133 wikitext text/x-wiki [[Mynd:St_Andrew_fresco_(Kintsvisi,_Georgia).JPG|thumb|250px|Andrés postuli á [[Georgía|georgískri]] [[freska|fresku]] frá 13. öld.]] '''Andrés postuli''' ([[gríska]]: Ἀνδρέας, [[koptíska]]: ⲁⲛⲇⲣⲉⲁⲥ ''Andreas''), einnig þekkt sem '''heilagur Andrés''', var [[kristni|kristinn]] [[postuli]] og bróður [[heilagur Pétur|heilags Péturs]]. == Ævi == Samkvæmt kristinni arfsögn fæddist Andrés postuli á 6. öld f.Kr. í [[Galílea|Galíleu]]. Í [[Nýja testamentið|Nýja testamentinu]] stendur að Andrés postuli hafi verið bróður [[heilagur Pétur|Símons Péturs]] og sonur Jóns. Hann fæddist í þorpinu [[Bethsaida]]. Athygli vekur að Andrés hafi heitið [[gríska|grísku]] nafni en ekki [[hebreska|hebresku]] eins og búast mætti við. Þetta er sagt vera til marks um opið hugarfar meðal fjölskyldu hans. Hann og bróðir hans voru sjómenn. Í [[Matteusarguðspjall]]i og [[Markúsarguðspjall]]i er sagt að Símon Pétur og Andrés hafi báðir verið beðnir um að gerast [[lærisveinar]] [[Jesús Kristur|Jesú]]. == Áhrif == Andrés postuli er [[verndardýrlingur]] nokkurra landa, þar á meðal [[Barbados]], [[Rúmenía|Rúmeníu]], [[Rússland]]s og [[Skotland]]s. Hann var jafnframt verndardýrlingur [[Prússland]]s. [[Fáni Skotlands]] er með svokölluðum Andrésarkrossa (hvítur krossi á bláum bakgrunni). Haldið er upp á [[Andrésarmessa|Andrésarmessu]] í bæði vestrænu kirkjunni og [[rétttrúnaðarkirkjan|rétttrúnaðarkirkjunni]] þann 30. nóvember. Það er þar að auki [[þjóðhátíðardagur]] Skotlands. == Heimild == *{{wpheimild|tungumál=en|titill=Andrew the Apostole|árskoðað=2018|mánuðurskoðað=2. desember}} {{Postularnir tólf}} {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Kristnir dýrlingar]] [[Flokkur:Patríarkar Konstantínópel]] [[Flokkur:Persónur í nýja testamentinu]] [[Flokkur:Postular]] rqjv4yyk7uvwicx5lcic6l7e5rea33v 0 147922 1952151 1949661 2026-03-27T16:17:12Z TKSnaevarr 53243 1952151 wikitext text/x-wiki {{Skáletrað}} {{Kvikmynd |nafn = Thelma & Louise |upprunalegt heiti = |plakat = |stærð = |land = Bandaríkin |tungumál = Enska |útgáfudagur = 24. maí 1991 |sýningartími = 129 mínútur |leikstjóri = [[Ridley Scott]] |framleiðandi = [[Ridley Scott]]<br />Mimi Polk Gitlin |handritshöfundur = Callie Khouri |tónlist = [[Hans Zimmer]] |kvikmyndagerð = Adrian Biddle |klipping = Thom Noble |meginhlutverk = Susan Sarandon<br />Geena Davis<br />Harvey Keitel |dreifingaraðili = |fyrirtæki = |ráðstöfunarfé = [[Bandaríkjadalur|US$]]16 miljónum |heildartekjur = US$45 miljónum |imdb_id = 0103074 }} '''''Thelma & Louise''''' er [[Bandaríkin|bandarísk]] kvikmynd frá árinu 1991. == Tenglar == *{{imdb titill|0103074}} {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Metro-Goldwyn-Mayer-kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1991]] [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Ridley Scott]] lw6riqxov2by79vztozlqntynbjiodo 0 148378 1952141 1942887 2026-03-27T14:56:53Z Alvaldi 71791 /* Þjálfaraferill */ 1952141 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | name = Nebojša Knezević | image = | alt = | team = Sindri | position = Yfirþjálfari | league = [[1. deild karla í körfuknattleik|1. deild karla]] | birth_date = {{fæðingardagur og aldur|1987|2|21}} | birth_place = Melenci, [[Serbía]] | height_cm = 196 | weight_kg = 85 | career_start = | career_end = 2022 | career_position = Leikstjórnandi | years1 = 200?–2010 | team1 = KK Vojvodina | years2 = 2010–2011 | team2 = [[KFÍ]] | years3 = 2011–2014 | team3 = Proleter | years4 = 2014–2016 | team4 = KFÍ | years5 = 2015 | team5 = → [[KFÍ|KFÍ-b]] | years6 = 2016–2020 | team6 = [[Körfuknattleiksdeild Vestra|Vestri]] | years7 = 2020–2022 | team7 = [[Skallagrímur]] | cyears1 = 2017–2020 | cteam1 = [[Körfuknattleiksdeild Vestra|Vestri]] (kk, aðstoparþjálfari) | cyears2 = 2021 | cteam2 = [[Skallagrímur]] (kvk) | cyears3 = 2022–2024 | cteam3 = [[Íþróttabandalag Akraness|ÍA]] (kk) | cyears4 = 2024–nú | cteam4 = [[Ungmennafélagið Sindri|Sindri Höfn]] (kk) | highlights = '''Sem leikmaður:''' *Stoðsendingakóngur 1. deildar (2017) }} '''Nebojša Knezević''' (fæddur [[21. febrúar]] [[1987]] í Melenci, Serbíu) er [[Serbía|serbneskur]] körfuknattleiksþjálfari og fyrrum leikmaður. ==Ferill== Hann lék fyrst á Íslandi tímabilið 2010–2011 með [[Körfuknattleiksdeild Vestra|Körfuknattleiksfélagi Ísafjarðar]] (KFÍ) í [[Úrvalsdeild karla í körfuknattleik|Úrvalsdeild karla]] þar sem hann var með 14,6 stig og 4,5 fráköst í 22 leikjum. Eftir að tímabilinu lauk gekk hann til liðs við Proleter í serbnesku efstu deildinni.<ref>{{cite news|title=Nebebojša Knezević košarkaš i trener uživa na Islandu|url=https://www.sportinfo.rs/2017/08/07/nebojsa-knezevic-kosarkas-i-trener-uziva-na-islandu/|accessdate=12. janúar 2019|work=sportinfo.rs|date=7. ágúst 2017|archive-date=2017-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811223440/http://www.sportinfo.rs/2017/08/07/nebojsa-knezevic-kosarkas-i-trener-uziva-na-islandu/|url-status=dead}}</ref> Hann gekk aftur til liðs við KFÍ haustið 2014<ref>{{cite news |title=Nebojsa Knezevic á leið heim til KFÍ |url=https://www.vestri.is/korfubolti/Nebojsa_Knezevic_a_leid_heim_til_KFI/ |accessdate=12. janúar 2019 |work=Vestri.is|date=11. september 2014}}</ref> og var hann einn besti leikmaður 1. deildarinnar á tímabilinu en hann leiddi deildina í skotnýtingu og stolnum boltum auk þess að vera í topp 10 í stigaskorun, stoðsendingum og framlagsstigum. Mest skoraði hann 43 stig í sigurleik á móti Breiðablik en hann braut 40 stiga múrinn tvívegis og var með 24,7 stig að meðaltali í leik í deildinni. Hann leiddi KFÍ aftur í stigaskorun tímabilið 2015–2016 með 18,8 stigum auk þess sem hann tók 6,7 fráköst og gaf 3,4 stoðsendingar þrátt fyrir að spila einungis um 24 mínútur að meðaltali í leik. Mest skoraði hann 32 stig í einum leik, en það gerði hann tvívegis og bæði skiptin á móti Ármanni frá Reykjavík. Tímabilið 2016–2017 deildi hann spilatíma með bandaríkjamanninum Yima Chia-Kur en endaði aftur stigahæstur í liðinu með 18,7 stig að meðaltali í leik auk þess sem hann tók 7,9 fráköst að meðaltali.<ref>{{cite web |title=Vestri - 1. deild karla (2017 tímabil) |url=https://www.kki.is/motamal/leikir-og-urslit/motayfirlit/Eitt-lid?league_id=191&season_id=93701&team_id=4632337#mbt:6-200$t&0=3 |accessdate=24. september 2022 |work=[[Körfuknattleikssamband Íslands]]}}</ref><ref>{{cite news |title=Nebojsa semur við Vestra |url=http://www.bb.is/2017/04/nebojsa-semur-vid-vestra/ |accessdate=12. janúar 2019 |work=[[Bæjarins besta]]|date=21. apríl 2017}}</ref> Eftir að hafa verið búsettur í 3 ár í röð á Íslandi, þá taldist Nebojsa ekki lengur sem erlendur leikmaður samkvæmt reglugerð KKÍ og þurfti því ekki lengur að deila spilatíma með öðrum erlendum leikmanni. Mínútufjöldi hans jókst til muna og lék hann að meðaltali rétt undir 38 mínútum að meðaltali í 27 leikjum í deild og úrslitakeppni. Leiddi hann Vestra í stigaskorun með 23,7 stig ásamt því að leiða 1. deildina með 7,3 stoðsendingum að meðaltali í leik.<ref name="bb-2018-08-01"/> Í ágúst 2018 skrifaði hann undir 3 ára framlengingu á samningi sínum við Vestra.<ref name="bb-2018-08-01">{{cite news |title=Körfuknattleiksdeild Vestra semur við Nebojsa |url=http://www.bb.is/2018/08/korfuknattleiksdeild-vestra-semur-vid-nebojsa/ |accessdate=12. janúar 2019 |work=[[Bæjarins besta]]|date=1. ágúst 2018}}</ref> Þann 16. desember 2018, skoraði hann 36 stig í óvæntum sigri Vestra á Úrvalsdeildarliði Hauka í [[Bikarkeppni KKÍ (karlar)|Bikarkeppni KKÍ]].<ref>{{cite news |author1=Bjarni Þórarinn Hallfreðsson|title=Fyrstu deildarlið Vestra sló út deildarmeistara Hauka |url=http://www.visir.is/g/2018181219068 |accessdate=12. janúar 2019 |work=[[Vísir.is]]|date=15. desember 2018}}</ref> Í Apríl 2020 samdi Nebojsa við [[Skallagrímur|Skallagrím]] um að leika með félaginu í 1. deildinni.<ref>{{cite news|author1=Ólafur Þór Jónsson|title=Nebojsa Knezevic í Skallagrím|url=https://www.karfan.is/2020/04/nebojsa-knezevic-i-skallagrim/|accessdate=9. maí 2020|work=[[Vísir.is]]|date=28. apríl 2020|archive-date=2020-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519071007/https://www.karfan.is/2020/04/nebojsa-knezevic-i-skallagrim/|url-status=dead}}</ref> Tímabilið 2020–2021 glímdi hann við meiðsli og lék 11 deildarleiki þar sem hann var með 17,8 stig, 4,5 fráköst og 4,7 stoðsendingar í leik. Hann lék aukinheldur 6 leiki í úrslitakeppninni þar sem hann var með 17,8 stig, 2,8 fráköst og 5,0 stoðsendingar í leik og hjálpaði Skallagrím í undanúrslit þar sem liðið féll út á móti Vestra. Hann missti af nánast öllu 2021–2022 tímabilinu vegna meiðsla og lagði skóna á hilluna í lok þess. ==Þjálfaraferill== Nebojsa var aðstoðarþjálfari hjá Vestra frá 2017 til 2020. Í Október 2021 var hann ráðinn þjálfari liðs Skallagríms í Úrvalsdeild kvenna í stað Gor­ans Milj­evic sem var sagt upp störfum.<ref>{{cite news |author1=Kristjana Arnarsdóttir |title=Nýr þjálfari í Borgarnesi |url=https://www.ruv.is/frett/2021/10/29/nyr-thjalfari-i-borgarnesi |accessdate=24. september 2022 |work=[[RÚV]]|date=29. október 2021}}</ref> Nokkrum vikum seinna, þann 9. desember, ákvað stjórn Skallagríms að draga liðið úr keppni.<ref>{{cite news |author1=Einar Örn Jónsson |title=Skallagrímur dregur lið sitt úr keppni |url=https://www.ruv.is/frett/2021/12/09/skallagrimur-dregur-lid-sitt-ur-keppni |accessdate=24. september 2022 |work=[[RÚV]]|date=9. desember 2021}}</ref> Í júní 2022 var hann ráðinn þjálfari [[Íþróttabandalag Akraness|ÍA]] í 1. deild karla.<ref>{{cite news |title=ÍA semur við Nebojsa |url=https://www.mbl.is/sport/korfubolti/2022/06/18/ia_semur_vid_nebojsa/ |accessdate=24. september 2022 |work=[[Morgunblaðið]]|date=18. júní 2022}}</ref> Hann þjálfaði liðið tvö tímabil þar sem það vann 21 af 49 af leikjum sínum í deild og fór í úrslitakeppni 1. deildarinnar seinna árið þar sem liðið beið lægri hlut fyrir Fjölni.<ref>{{Cite web|url=https://www.karfan.is/nebojsa-yfirgefur-ia/|title=Nebojsa yfirgefur ÍA|last=|first=|date=2024-05-31|website=Karfan.is|language=is-IS|access-date=2024-05-31}}</ref> Árið 2024 var hann ráðinn þjálfari Sindra. Hann var valinn þjálfari ársins í 1. deild karla tímabilið 2025-2026 eftir að hafa leitt Sindra til 17 sigra í 22 leikjum og annars sætis í deildinni. ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimildir== *[http://www.kki.is/motamal/leikir-og-urslit/motayfirlit/Leikmadur?league_id=191&season_id=103143&player_id=106538 Leikferill á Íslandi] á kki.is {{fe|1987|Knezevic, Nebojsa}} [[Flokkur:Leikmenn Úrvalsdeildar karla í körfuknattleik]] [[Flokkur:Serbneskir körfuknattleiksmenn|Knezevic, Nebojsa]] 8158cylpuetvwxcn4pwh0etd5ntbnkn 14 148568 1952240 1621903 2026-03-28T00:45:14Z TKSnaevarr 53243 1952240 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Íranskeisarar|Akkamenídar]] [[Flokkur:Þjóðhöfðingjar fyrrum ríkja|Akkamenídar]] ic5rs1rw8tlg5kmxdf2pmxjcutdmi4k 0 149095 1952289 1876145 2026-03-28T09:50:01Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1952289 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|jurtina|salat}} [[Mynd:Salad_platter.jpg|thumb|250px|Salat með [[jöklasalat]]i, [[gúrka|gúrku]], [[vorlaukur|vorlauk]], [[rauðrófa|rauðrófu]], [[ólífa|ólífum]], [[fetaostur|fetaosti]] og sólþurrkuðum tómötum.]] '''Salat''' er réttur sem samanstendur af litlum matarbitum, oftast [[grænmeti]]. Salöt eru oft borin fram köld eða við stofuhita, en sum salöt eins og [[þýskt kartöflusalat]], eru borin fram heit. Orðið ''salat'' má rekja til [[latneska|latnesku]] ''salatus'' „saltaður“. Grunnur margra salata er af laufgrænmeti svo sem [[jöklasalat]], [[klettasalat]], [[grænkál]] eða [[spínat]], en aðrir tegundir svo sem [[ávaxtasalat]], baunasalat, túnfisksalat og [[fattoush]] eru líka til. Ofan á salatið er hellt [[Sósa|sósu]], sem nefnist [[dressing]], sem er oft nokkurs konar blanda af olíu og [[Edik|ediki]]. Salat má borða sem forrétt, aðalrétt, meðlæti eða efirrétt. == Heimild == * {{wpheimild|tungumál=en|titill=Salad|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=16. febrúar}} {{stubbur|matur}} [[Flokkur:Salöt]] fqe4yjuxa4isbk65ogz5lmpk4qiobnw 0 149671 1952248 1939154 2026-03-28T06:07:20Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952248 wikitext text/x-wiki '''Jakobína Valdís Jakobsdóttir''' (f. á [[Ísafjörður|Ísafirði]] 21. nóvember 1932) er íslensk [[Skíði|skíðakona]]. Hún er fyrsta íslenska konan sem keppir á [[:en:FIS_Alpine_World_Ski_Championships_1954|heimsmeistaramótinu á skíðum]] en það var árið 1954 í [[Åre]] í Svíþjóð. Tveimur árum seinna varð hún svo fyrst íslenskra kvenna til að taka þátt í [[Vetrarólympíuleikarnir 1956|vetrarólympíuleikunum]] en þeir voru haldnir í [[Cortina d' Ampezzo]] á Ítalíu. Hún varð Íslandsmeistari 19 sinnum í skíðaíþróttum en hún vann sinn fyrsta titil árið 1953.<ref>{{Cite web|url=https://baekur.is/bok/000021526/0/95/Artol_og_afangar_i_sogu|title=Bækur.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=baekur.is|language=is|access-date=2019-03-08}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Heimildir== {{reflist}} {{stubbur|æviágrip}} {{f|1932}} [[Flokkur:Fólk frá Vestfjörðum]] [[Flokkur:Íslenskir skíðaíþróttamenn]] [[Flokkur:Íslenskar skíðaíþróttakonur]] 2bfm3msiydst6olmbxpmg9knrdv00u4 0 153061 1952336 1911546 2026-03-28T11:29:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952336 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Jórunn Erla Eyfjörð | búseta = | mynd = Jórunn Erla Eyfjörð.jpg | myndastærð = 300px | myndatexti = | alt = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = 25. maí 1946 | fæðingarstaður = Reykjavík | dauðadagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | virkur = | þekktur_fyrir = | þekkt_fyrir = | þjóðerni = | starf = Prófessor emeritus við Læknadeild [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] | titill = | verðlaun = | laun = | trú = | maki = | börn = | foreldrar = | háskóli = | stjórnmálaflokkur = | niðurmál = | hæð = | þyngd = | tilvitnun = | undirskrift = | heimasíða = }} '''Jórunn Erla Eyfjörð''' (f. í Reykjavík 25. maí 1946) er [[prófessor]] emeritus við Læknadeild [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]]. == Ferill == Jórunn Erla lauk stúdentsprófi frá stærðfræðideild [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólans í Reykjavík]] vorið 1966. Hún stundaði nám við Raunvísindadeild Háskóla Íslands og [[Minnesota-háskóli|Minnesota háskóla]] og lauk BS prófi í [[líffræði]] frá Háskóla Íslands 1971. Jafnframt vann Jórunn sem aðstoðarmaður á þá nýstofnaðri rannsóknastofu Guðmundar Eggertssonar, sem hefur verið kallaður [https://www.mbl.is/greinasafn/grein/415262/ faðir erfðafræðinnar á Íslandi]. Rannsóknastofan var staðsett á [[Tilraunastöð HÍ í meinafræði að Keldum|Tilraunastöð Háskólans á Keldum]]. Jórunn stundaði framhaldsnám í [[:en:Molecular biology|sameindaerfðafræði]] við háskólann í Sussex, Englandi og lauk þaðan [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] 1976. Rannsóknir hennar beindust að [[:en:DNA repair|viðgerð á skemmdum á erfðaefninu DNA]] af völdum geislunar.<ref name="Jórunn">{{Vefheimild|url=https://www.hi.is/starfsfolk/jorunne|titill=Jórunn Erla Eyfjörð. Prófessor emeritus. Ferilskrá| skoðað-dags = 23. júlí 2019}}</ref> Árið 1977 hóf Jórunn störf við Háskóla Íslands. Hún kenndi sameindaerfðafræði, mannerfðafræði og frumulíffræði við Raunvísindadeild og Læknadeild Háskóla Íslands og vann jafnframt að rannsóknum. Árið 1988 var hún ráðin til starfa á nýstofnaðri Rannsóknastofu Krabbameinsfélags Íslands í sameinda- og frumulíffræði til að koma á fót og stýra rannsóknum í erfðafræði.<ref>Morgunblaðið. (1995, 2. apríl). [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=127285&pageId=1827173&lang=is&q=J%D3RUNN%20Erla%20Eyfj%F6r%F0 Galli í erfðageni krabbameinsvaldur] (bls. 24-25).</ref> Í ársbyrjun 2007 var rannsóknastofan flutt til Læknadeildar og nafni breytt í Rannsóknastofu í krabbameinsfræðum. Rannsóknastofan varð þá hluti af ört vaxandi [http://lifvisindi.hi.is/staff/jorunn-erla-eyfjord Lífvísindasetri Háskólans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724005604/http://lifvisindi.hi.is/staff/jorunn-erla-eyfjord |date=2019-07-24 }}. Jórunn var ráðin [[dósent]] við Læknadeild Háskóla Íslands 1998 og prófessor 2005. Hún hefur verið virk í starfi fyrir Háskóla Íslands, m.a. formaður Vísindanefndar Læknadeildar (2002-2008), í matsnefnd á akademisku hæfi (2002-2011, formaður 2008-2011). Hún hefur leiðbeint fjölda nema í meistara- og doktorsverkefnum. Einnig hefur hún setið í íslenskum og erlendum fagráðum, svo sem á vegum Rannís, sænska Vetenskabsradet, Akademi of Finland og SciLifeLab í Svíþjóð.<ref name="Jórunn" /> == Fundur íslenskrar stökkbreytingar í BRCA2 geni == Jórunn tók virkan þátt í fjölþjóðlegri leit að brjóstakrabbameins áhættugenum (Breast Cancer Linkage Consortium) og naut þar mikilvægra gagna Krabbameinsskrár Krabbameinsfélags Íslands, en ekki síður þátttöku sjúklinga og ættingja þeirra í rannsóknunum. Rannsókn á körlum sem greinst höfðu með brjóstakrabbamein gegndi lykilhlutverki og gaf vísbendingu um staðsetningu brjóstakrabbameins áhættugens 2, BRCA2, á litningi 13. Hún birti grein um þessar niðurstöður í læknablaðinu Lancet 1995.<ref>The Lancet 1995: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/7658781 Linkage to BRCA2 region in hereditary male breast cancer]. Thorlacius S, Tryggvadottir L, Olafsdottir GH, Jonasson JG, Ogmundsdottir HM, Tulinius H, Eyfjord JE. Lancet 1995, 346(8974):544-5</ref> Rannsóknahópur hennar tók virkan þátt í nánari staðsetningu BRCA2 gensins og fann íslenska stökkbreytingu, BRCA2 999del5 árið 1996.<ref>Nat Genet, 1996: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8673089 A single BRCA2 mutation in male and female breast cancer families from Iceland with varied cancer phenotypes]. Thorlacius S, Olafsdottir G, Tryggvadottir L, Neuhausen S, Jonasson JG, Tavtigian SV, Tulinius H, Ogmundsdottir HM, Eyfjörd JE. Nat Genet, 13(1):117-9. PMID:8673089.</ref> Þessi breyting reyndist algeng meðal íslenskra brjóstakrabbameinssjúklinga af báðum kynjum og einnig tengjast aukinni áhættu á krabbameini í blöðruhálskirtli.<ref>Am J Hum Genet, 1997: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9150155 Study of a single BRCA2 mutation with high carrier frequency in a small population]. Thorlacius S, Sigurdsson S, Bjarnadottir H, Olafsdottir G, Jonasson JG, Tryggvadottir L, Tulinius H, Eyfjörd JE. Am J Hum Genet, 60(5):1079-84. PMID:9150155</ref><ref>J Mol Med, 1997: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9383000 BRCA2 mutation in Icelandic prostate cancer patients]. Sigurdsson S, Thorlacius S, Tomasson J, Tryggvadottir L, Benediktsdottir K, Eyfjörd JE, Jonsson E. J Mol Med (Berl), 75(10):758-61. PMID:9383000.</ref> Fjöldi greina um áhrif og klínískt mikilvægi þessarar landnemastökkbreytingar í BRCA2 geni auk stökkbreytinga og sviperfðabreytinga í BRCA1 geni fylgdu í kjölfarið í samstarfi við Krabbameinsskrá og sérfræðinga á Landspítala Háskólasjúkrahúsi.<ref>The Lancet, 1998: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9802270 Population-based study of risk of breast cancer in carriers of BRCA2 mutation]. Thorlacius S, Struewing JP, Hartge P, Olafsdottir GH, Sigvaldason H, Tryggvadottir L, Wacholder S, Tulinius H, Eyfjörd JE. Lancet, 352(9137):1337-9. PMID:9802270.</ref><ref>J Natl Cancer Inst, 2006: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16418514 Population-based study of changing breast cancer risk in Icelandic BRCA2 mutation carriers, 1920-2000]. Tryggvadottir L, Sigvaldason H, Olafsdottir GH, Jonasson JG, Jonsson T, Tulinius H, Eyfjörd JE. J Natl Cancer Inst, 98(2):116-22. PMID:16418514.</ref><ref>Breast Cancer Res, 2006: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16846527 Epigenetic silencing and deletion of the BRCA1 gene in sporadic breast cancer]. Birgisdottir V, Stefansson OA, Bodvarsdottir SK, Hilmarsdottir H, Jonasson JG, Eyfjord JE. Breast Cancer Res, 8(4):R38. PMID:16846527</ref><ref name="PubMed">{{Vefheimild|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Eyfjord+J |vefsíða=PubMed|titill=Ritaskrá, ritrýndar greinar. Ferilskrá| skoðað-dags = 23. júlí 2019}}</ref> Jórunn hefur einnig unnið að stórum rannsóknum á sjúkdómsáhrifum stökkbreytinga í p53 geni og óstöðugleika erfðaefnisins.<ref>Cancer Res.1995: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/7530599 p53 abnormalities and genomic instability in primary human breast carcinomas]. Eyfjörd JE, Thorlacius S, Steinarsdottir M, Valgardsdottir R, Ogmundsdottir HM, Anamthawat-Jonsson K. Cancer Res, 55(3):646-51. PMID:7530599</ref><ref>Br J Cancer, 1996: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8761369 TP53 mutation analyses on breast carcinomas: a study of paraffin-embedded archival material]. Gretarsdottir S, Tryggvadottir L, Jonasson JG, Sigurdsson H, Olafsdottir K, Agnarsson BA, Ogmundsdottir H, Eyfjörd JE. Br J Cancer, 74(4):555-61. PMID: 8761369</ref><ref name="PubMed" /> == Alþjóðlegt samstarf um krabbameinsrannsóknir == Rannsóknahópur Jórunnar tók þátt í alþjóðlegu verkefni [https://icgc.org/ ''The International Cancer Genome Consortium (ICGC)''] sem skilgreindi stökkbreytingamynstur í 20 helstu krabbameinum í mönnum, birt í Nature 2013,<ref>Nature, 2013: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23945592 Signatures of mutational processes in human cancer]. Alexandrov, L.B. o.fl. Nature, 500(7463):415-21 </ref> og í framhaldi af því nánari rannsókn á brjóstakrabbameini sem birt var í Nature 2016<ref>Nature, 2016: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/27135926 Landscape of somatic mutations in 560 breast cancer whole-genome sequences]. Nik-Zainal, S. o.fl. Nature, 534(7605):47-54.</ref> og einnig ítarlegri skilgreiningu á undirhópum brjóstakrabbameina með tilliti til nýrra meðferðarleiða.<ref>Nat Med, 2017: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/28288110 HRDetect is a predictor of BRCA1 and BRCA2 deficiency based on mutational signatures]. Davies H, Glodzik D, Morganella S, Yates LR, Staaf J, Zou X, Ramakrishna M, Martin S, Boyault S, Sieuwerts AM, Simpson PT, King TA, Raine K, Eyfjord JE, Kong G, Borg Å, Birney E, Stunnenberg HG, van de Vijver MJ, Børresen-Dale AL, Martens JW, Span PN, Lakhani SR, Vincent-Salomon A, Sotiriou C, Tutt A, Thompson AM, Van Laere S, Richardson AL, Viari A, Campbell PJ, Stratton MR, Nik-Zainal S. Nat Med, 23(4):517-525. PMID:28288110</ref> Fjallað var um þessar rannsóknir á [https://www.mbl.is/frettir/innlent/2016/05/12/otal_spurningum_enn_osvarad/ þingi sem haldið var til heiðurs Jórunni] í maí 2016 og einnig í [https://www.hi.is/frettir/brca_krabbameinslyf_gaetu_nyst_staerri_hopi_sjuklinga frétt] á vef HÍ. == Störf á sviði vísindasiðfræði == Jórunn hefur sinnt erfiðum siðfræðilegum spurningum sem hafa komið upp vegna örra framfara í erfðafræði og hefur tekið virkan þátt í umfjöllun. Hún sat í Norrænu lífsiðfræðinefndinni 1989-98 og var formaður þeirrar nefndar 1994-99, og einnig í Ethical, Legal and Social Aspects Working Group (ELSA), sem er lifsiðfræðinefnd á vegum [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]].<ref name="Jórunn" /> == Kynningarstörf == Jórunn hefur unnið ötullega að því að [https://www.hi.is/visindin/mikilvaegt_ad_greina_einkenni_krabbameinsaexla miðla vísindum]. Auk þess að halda fjölda vísindafyrirlestra bæði heima og erlendis, hefur hún einnig flutt erindi fyrir almenning. Hún flutti m.a. fyrsta fyrirlesturinn í fyrirlestraröð sem Háskóli Íslands stóð fyrir [https://www.youtube.com/watch?v=n19yBUB62Vs&feature=youtu.be&list=UU „Vísindi á mannamáli“] í október 2014. Einnig hefur hún haldið fyrirlestra og unnið með [http://www.gongumsaman.is/ Göngum saman], styrktarfélagi sem hefur það að markmiði að styrkja grunnrannsóknir á krabbameini í brjóstum. == Viðurkenningar == Jórunn hefur hlotið ýmsar viðurkenningar fyrir rannsóknir: *Sæmd [[Hin íslenska fálkaorða|Fálkaorðu]]af [[Forseti Íslands|forseta Íslands]], [[Vigdís Finnbogadóttir|Vigdísi Finnbogadóttur]], fyrir vísindastörf 1996.<ref>Forseti Íslands. [https://www.forseti.is/f%C3%A1lkaor%C3%B0an/orduhafaskra/ Orðuhafaskrá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200103104432/https://www.forseti.is/f%C3%A1lkaor%C3%B0an/orduhafaskra/ |date=2020-01-03 }}.</ref> *Verðlaun Læknadeildar Háskóla Íslands fyrir rannsóknir 1995.<ref name="árbók">{{Vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4926610|titill=Árbók Háskóla Íslands háskólaárin 1994-1997. Ásamt greinum um starfsemi stofnana háskólans og nefnda háskólaráðs 1991-1997 (bls. 446)| skoðað-dags = 23. júlí 2019}}</ref> *Menningarverðlaun VÍS fyrir krabbameinsrannsóknir 1996.<ref name="árbók" /> *Verðlaun [[Ása Guðmundsdóttir Wright|Ásu Wright]] fyrir rannsóknir á krabbameini og krabbameinserfðum 2005.<ref>Vísindafélag Íslands. (e.d.). [https://visindafelag.is/asusjodur/ Ásusjóður] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525151629/https://visindafelag.is/asusjodur/ |date=2019-05-25 }}.</ref> *Verðlaun Háskóla Íslands fyrir framlag til vísinda 2007.<ref>Háskóli Íslands. [https://www.hi.is/haskolinn/vidurkenningar_til_starfsmanna Viðurkenningar til starfsmanna].</ref> == Fjölskylda == Foreldrar Jórunnar voru Fríða Stefánsdóttir Eyfjörð, íþróttakennari (1915-1998) og Friðrik J. Eyfjörð, verslunarmaður (1912-2003). Eiginmaður Jórunnar er Robert J. Magnus (f. 1948), [[stærðfræðingur]] og prófessor emeritus við Háskóla Íslands. Börn þeirra eru [https://www.linkedin.com/in/edda-magnus-58a4a6a5/ Edda Magnus]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (f. 1976), verkefnastjóri við [https://www.linkedin.com/company/path/ PATH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110608003832/http://www.linkedin.com/company/path |date=2011-06-08 }}, og [https://www.linkedin.com/in/fridrik-magnus-01022472/ Friðrik Magnus]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (f. 1980), rannsóknaprófessor við Háskóla Íslands. == Heimildir == {{reflist}} {{f|1946}} [[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] [[Flokkur:Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu]] 3j1tgmhyoybfot5lota1rzn4oi3dp9e 0 154110 1952271 1945959 2026-03-28T09:19:53Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1952271 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Jóhanna Gunnlaugsdóttir | búseta = | mynd = Johanna Gunnlaugsd.jpg | myndastærð = 300px | myndatexti = | alt = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = | fæðingarstaður = | dauðadagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | virkur = | þekktur_fyrir = | þekkt_fyrir = | þjóðerni = | starf = Prófessor í upplýsinga- og skjalastjórn og rafrænum samskiptum við Félagsvísindasvið [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] | titill = | verðlaun | laun = | trú = | maki = | börn = | foreldrar = | háskóli = | stjórnmálaflokkur = | niðurmál = | hæð = | þyngd = | tilvitnun = | undirskrift = | heimasíða = }} '''Jóhanna Gunnlaugsdóttir''' er [[prófessor]] í upplýsinga- og skjalastjórn og rafrænum samskiptum við Félagsvísindasvið [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]]. == Ferill == Jóhanna lauk BA-prófi í [[bókasafnsfræði]] og sagnafræði frá Háskóla Íslands 1985, MSc (Econ) í stjórnun og rekstri fyrirtækja með áherslu á upplýsingastofnanir og upplýsingakerfi innan fyrirtækja frá háskólanum í [[Wales]] 1998 og doktorsprófi í upplýsingafræði frá Háskólanum í [[Tampere]], [[Finnland|Finnlandi]] 2006. Hún er fyrsti Íslendingurinn til þess að hljóta doktorsgráðu í upplýsinga- og skjalastjórn.<ref>Guðrún Pálsdóttir. (2007). [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2407994&issId=185268&lang=i Aukin tækifæri felast í nýjungum. Jóhanna Gunnlaugsdóttir]. Bókasafnið, 31(1), 2-7. Sótt 16. september 2019.</ref><ref>Morgunblaðið. (2019, 22. október). [https://www.mbl.is/greinasafn/innskraning/?redirect=%2Fgreinasafn%2Fgrein%2F1735965%2F%3Ft%3D972124902&page_name=article&grein_id=1735965 Fyrsti dotorinn í skjalastjórn]. Sótt 13. nóvember 2019.</ref> Jóhanna hefur unnið við ýmis störf eins og kennslu við [[Garðaskóli|Garðaskóla]] og hjá Bókasafni Garðabæjar. Þá stofnaði hún, árið 1986, ásamt öðrum og var ráðgjafi hjá Gangskör sf. sem er ráðgjafar- og þjónustufyrirtæki á sviði upplýsinga- og skjalamála.<ref name="Ferilskrá">{{Vefheimild|url=https://www.hi.is/starfsfolk/jg|titill=Jóhanna Gunnlaugsdóttir Prófessor. Ferilskrá| skoðað-dags = 16. september 2019}}</ref> Hjá Gangskör sf. vann hún við upplýsinga- skjala- og bókasafnsmál hjá um 100 fyrirtækjum og stofnunum um 25 ára skeið og ritaði og vann fyrir þau meðal annars greinargerðir, skýrslur, skrár og handbækur um skjalamál og hannaði og innleiddi hjá þeim hin mismunandi skjalaflokkunarkerfi og rafræn skjalastjórnarkerfi.<ref name="Ritaskrá">{{Vefheimild|url=https://www.hi.is/starfsfolk/jg|titill=Jóhanna Gunnlaugsdóttir Prófessor. Ritaskrá| skoðað-dags = 16. september 2019}}</ref><ref name="Ferilskrá" /> Frá 1989 hefur hún haldið ýmis námskeið og fyrirlestra um skjala- og upplýsingamál fyrir Stjórnunarfélag Íslands, Endurmenntun Háskóla Íslands, Félag um skjalastjórn, Félag um þekkingarstjórnun, Háskóla Íslands, Fjármálaráðuneytið, [[Háskólinn á Akureyri|Háskólann á Akureyri]], [[Háskólinn í Reykjavík|Háskólann í Reykjavík]] og fleiri aðila.<ref name="Ferilskrá" /> Frá 1997-1999 var Jóhanna stundakennari í upplýsingafræði (þá bókasafns- og upplýsingafræði) við Félagsvísindadeild Háskóla Íslands. Hún varð [[lektor]] 1999, [[dósent]] 2007 og prófessor frá 2008. Frá 2001 hefur hún reglulega verið formaður námsbrautar og hún hefur verið gestakennari við ýmsa háskóla hérlendis og erlendis.<ref name="Ferilskrá" /> Hún hefur leiðbeint fjölda meistara- og doktorsnema<ref name="Ritaskrá" /> og verið í ritstjórn innlendra og erlendra tímarita.<ref>Records Management Journal. [http://www.emeraldgrouppublishing.com/products/journals/editorial_team.htm?id=RMJ Editorial team]. Sótt 16. september 2019.</ref> == Ýmis störf og verkefni == Jóhanna starfar í og hefur verið í stjórn ýmissa félaga meðal annars um bókasafns- og upplýsingamál. Hún var einn af stofnendum Félags um skjalastjórn árið 1988 og sat í stjórn þess 1988-1992<ref name="ávarp">{{Vefheimild|url=http://www.irma.is/index.php/okkar-efni/greinar/400-avarp-formanns-felags-um-skjalastjorn-i-20-ara-afmaelishofi|titill=Félag um skjalastjórn. Ávarp formanns Félags um skjalastjórnun í 20 ára afmælishófi| skoðað-dags = 16. september 2019}}</ref> og einn af stofnendum Félags um þekkingarstjórnun 2005.<ref>Mbl.is. (2005, 15. janúar). [https://www.mbl.is/greinasafn/grein/839553/ Stofna félag um þekkingarstjórnun]. Sótt 16. september 2019.</ref> Hún var í stjórn Skólavörðunnar 1986-1989 og í stjórn Þjónustumiðstöðvar bókasafna 1988-1991. Þá var hún fulltrúi á háskólafundi HÍ 2001-2008, í kennslumálanefnd Félagsvísindadeildar HÍ 2007-2008, í stjórn Félagsvísindastofnunnar HÍ og í jafnréttisnefnd HÍ 2009-2010, í vísindanefnd Félags- og mannvísindadeildar HÍ 2009-2013 og formaður 2011-2013. Enn fremur hefur hún starfað í nefndum og starfshópum á vegum háskólaráðs/rektors svo sem markaðs- og samskiptanefnd 2002-2007, starfshópi um endurskoðun málstefnu HÍ 2015-2016, starfshópi um mótun stefnu HÍ um opinn aðgang 2011-2012, málnefnd 2016-2018, gæðanefnd frá 2016 og stýrihópi HÍ um máltækni frá 2018. Hún hefur starfað í samráðshópi og námsnefnd um fagháskólanám í heilbrigðisgaganfræði við Læknadeild HÍ frá 2018. Frá 2014 hefur hún setið í stjórnarnefnd Þjóðskjalasafns Íslands og frá 2017 verið formaður tækninefndar hjá Staðlaráði Íslands um þýðingu ISO 15490-1, staðli um upplýsingar og skjalastjórn.<ref name="Ferilskrá" /> == Rannsóknir == Rannsóknir, kennsla og fræðaskrif Jóhönnu eru á sviðum upplýsinga- og skjalastjórnar, þekkingarstjórnunar, gæðastjórnunar og flokkunaraðferða og -kenninga.<ref>[https://scholar.google.com/citations?user=xZMVqikAAAAJ&hl=en&oi=sra Google Scholar. Johanna Gunnlaugsdottir].</ref><ref name="ávarp" /> Doktorsrannsókn hennar „The implementation and use of ERMS. A study in Icelandic organizations” sneri að innleiðingu og notkun á rafrænum skjalastjórnarkerfum í skipulagsheildum á Íslandi. Aðrar rannsóknir Jóhönnu hafa til að mynda beinst að því að kanna persónulega samfélagsmiðlanotkun starfsfólk á vinnutíma,<ref>Háskóli Íslands. [https://www.hi.is/visindin/helmingur_notar_facebook_a_vinnutima Helmingur notar Facebook á vinnutíma]. Sótt 16. september 2019.</ref><ref>[http://podcast.ruv.is/sjonmal/131029sjonmal.mp3 Jóhanna Gunnlaugsdóttir gerði rannsóknir á samfélagsmiðlanotkun starfsfólks á vinnutíma til einkaerinda, hún kom í viðtal í Sjónmál á RÚV]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.</ref> umfjöllun um alþjóðlegan staðal um skjalastjórn<ref>Jóhanna Gunnlaugsdóttir. (2002). [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2407555 Tímamót í skjalastjórn: Alþjóðlegur staðall um skjalastjórn tekur gildi]. Bókasafnið, 26(1), 39-46. Sótt 16. september 2019.</ref><ref>Staðlaráð Íslands. Íslenskir staðlar. (2018). [https://www.stadlar.is/thjonusta/nyjustu-frettir/stadlamal-frettabref-stadlarads/2018/05/ist-iso-15489-1-nyr-islenskur-stadall-um-upplysingar-og-skjalastjorn.aspx ÍST ISO 15489-1 – Nýr íslenskur staðall um upplýsingar og skjalastjórn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180829174903/http://stadlar.is/thjonusta/nyjustu-frettir/stadlamal-frettabref-stadlarads/2018/05/ist-iso-15489-1-nyr-islenskur-stadall-um-upplysingar-og-skjalastjorn.aspx |date=2018-08-29 }}. Sótt 16. september 2019.</ref> og viðhorf almennings til upplýsingagjafar stjórnvalda, það er hvort almenningur teldi að stjórnvöld leyndu mikilvægum upplýsingum sem vörðuðu almannahag og opinber útgjöld.<ref>Háskóli Íslands. [https://www.hi.is/visindin/flestir_telja_stjornvold_leyna_upplysingum Flestir telja stjórnvöld leyna upplýsingum]. Sótt 16. september 2019.</ref><ref>Rúv. (2012, 28. september). [https://www.ruv.is/frett/telja-stjornvold-og-stofnanir-leyna-upplysingum Telja stjórnvöld og stofnanir leyna upplýsingum]. Sótt 16. september 2019.</ref><ref>[https://www.visir.is/k/clp49887 Bítið - Halda stjórnvöld mikilvægum upplýsingum leyndum? Jóhanna Gunnlaugsdóttir, prófessor í upplýsingafræði við HÍ hefur rannsakað þetta og ræddi við okkur.] (2016, 8. nóvember). Viðtal við Jóhönnu Gunnlaugsdóttur.</ref><ref>Jóhanna Gunnlaugsdóttir: [http://podcast.ruv.is/vits_er_thorf/Vits_er_%C3%BE%C3%B6rf_(2013-2014)_4._%C3%BE%C3%A1ttur.mp3 „Traust almennings til upplýsingagjafar stjórnvalda“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} í þættinum Vits er þörf. Viðtalið hefst á 16. mínútu.</ref> Hún hefur hlotið ýmsa styrki svo sem úr Rannsóknarsjóði HÍ, hún var þátttakandi í Valds- og lýðræðisrannsókn Félagsvísindasviðs HÍ, styrkt af Aldarafmælissjóði HÍ 2013-2017 og frá 2017 hefur hún verið í þverfræðilegu samstarfsverkefni innan HÍ, fötlun fyrir tíma fötlunar (Disability before Disability)<ref>Fötlun fyrir tíma fötlunar. [http://dbd.hi.is Verkefnisstjórn DbD]. Sótt 16. september 2019.</ref> sem hlaut öndvegisstyrk frá [[Rannís]].<ref>Rannís. (2017). [https://www.rannis.is/frettir/uthlutun-ur-rannsoknasjodi-styrkarid-2017 Úthlutun úr Rannsóknarsjóði styrkárið 2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250326212632/https://www.rannis.is/frettir/uthlutun-ur-rannsoknasjodi-styrkarid-2017 |date=2025-03-26 }}. Sótt 16. september 2019.</ref> == Viðurkenningar == Jóhanna var sæmd heiðursmerki [[Hin íslenska fálkaorða|hinnar íslensku fálkaorðu]] af [[Forseti Íslands|forseta Íslands]] á nýársdag 2020 fyrir kennslu og rannsóknir á sviði upplýsingafræði og skjalastjórnunar.<ref>Forseti Íslands. [https://www.forseti.is/f%c3%a1lkaor%c3%b0an/orduhafaskra/ Orðuhafaskrá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200103104432/https://www.forseti.is/f%C3%A1lkaor%C3%B0an/orduhafaskra/ |date=2020-01-03 }}. Sótt 3. janúar 2020.</ref> Árið 2016 hlaut Jóhanna verðlaunin „Emerald Literati Network Awards 2016 for Excellence: Outstanding Paper from the Previous Year“ á sviði upplýsingafræði fyrir greinina „Government secrecy: Public attitudes toward information provided by the authorities“ sem birtist í tímaritinu ''Records Management Journal''<ref>Háskóli Íslands. (2016). [https://www.hi.is/frettir/verdlaun_fyrir_grein_hja_records_management_journal Verðlaun fyrir grein hjá Records Management Journal]. Sótt 16. september 2019.</ref><ref>Jóhanna Gunnlaugsdóttir. (2015). [https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/RMJ-07-2014-0032/full/html?fbclid=IwAR1Se4QANgK0G6C97mLHpgGvmsr0VCVL4fa4vAyiIc550tMPFXeC1HGlQ_o Government secrecy: public attitudes toward information provided by the authorities]. Records Management Journal.</ref> og árið 2019, ásamt Rögnu Kemp Haraldsdóttur, sams konar verðlaun fyrir greinina „The missing link in information and records management: Personal knowledge registration” í ''Records Management Journal''.<ref>Ragna Kemp Haraldsdottir og Johanna Gunnlaugsdottir. (2018). The missing link in information and records management: personal knowledge registration. Records Management Journal.</ref> Þá var hún gerð heiðursfélagi Félags um skjalastjórn á 20 ára afmælisfagnaði félagsins 2008<ref>Félag um skjalastjórnun. [http://www.irma.is/index.php/2016-05-02-14-03-09/heidhursfelagar Heiðursfélagar Félags um skjalastjórnun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190421015936/http://irma.is/index.php/2016-05-02-14-03-09/heidhursfelagar |date=2019-04-21 }}. Sótt 16. september 2019.</ref> og heiðursfélagi Upplýsingar – félags bókasafns- og upplýsingafræða 2020.<ref>Upplýsing. [https://www.upplysing.is/johanna-gunnlaugsdottir-gerd-ad-heidursfelaga-upplysingar Jóhanna Gunnlaugsdóttir gerð að heiðursfélaga Upplýsingar]. Sótt 4. september 2020.</ref> == Einkalíf == Foreldrar Jóhönnu voru hjónin Gunnlaugur Jónsson (1928-2013) náttúrufræðingur og kerfisfræðingur og Bergþóra Jensen (1927-2013) leikskólastarfsmaður. Eiginmaður hennar er Árni Árnason rekstrarhagfræðingur og framkvæmdastjóri og eiga þau tvö börn.<ref>Dagblaðið-Vísir. (1999, 22. október). [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2991215 Afmæli. Jóhanna Gunnlaugsdóttir]. Sótt 16. september 2019.</ref> == Helstu ritverk == === Greinar === *Ragna Kemp Haraldsdóttir, Jóhanna Gunnlaugsdóttir, Ebba Thora Hvannberg, Peter Holdt Christensen. [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0268401217309702 Registration, access and use of personal knowledge in organizations]. International Journal of Information Management, 40, 2018, s. 8-16. *Ragna Kemp Haraldsdóttir og Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [http://www.emeraldinsight.com/doi/abs/10.1108/RMJ-05-2017-0013 The missing link in information and records management. Personal knowledge registration]. Records Management Journal, 28 (1), s. 79-98, 2018. Emerald Literati Network 2019 Awards for Excellence: Outstanding Paper from the Previous Year (2018). *Kristín Guðmundsdóttir og Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [http://www.irpa.is/article/view/a.2017.13.2.4 Meðhöndlun trúnaðarupplýsinga hjá löggæslustofnunum ríkisins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811033632/http://www.irpa.is/article/view/a.2017.13.2.4 |date=2020-08-11 }}. Tímarit um stjórnmál og stjórnsýslu, 13 (2), 2017, s. 239-263. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [http://www.emeraldinsight.com/doi/pdfplus/10.1108/RMJ-03-2015-0013 Reasons for the poor provision of information by the government. Public opinion]. Records Management Journal, 26, (2), 2016, s. 185-205. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [http://thejsms.org/index.php/TSMRI Employee use of social media for private affairs during working hours] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727021802/http://www.thejsms.org/index.php/TSMRI |date=2019-07-27 }}. Journal of Social Media in Society, 5 (3), 2016, s. 121-150. *Magnea Davíðsdóttir, Jóhanna Gunnlaugsdóttir og Gylfi Dalmann Aðalsteinsson. [http://www.efnahagsmal.is/issue/view/270 Innleiðing rafrænna skjalastjórnunarkerfa samkvæmt átta þrepum Kotters. Viðhorf skjalastjóra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628001937/http://www.efnahagsmal.is/issue/view/270 |date=2021-06-28 }}. Tímarit um viðskipti og efnahagsmál, 13 (1), 2016, s. 17-36. *Sigurður G. Hafstað og Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [http://www.irpa.is/article/view/a.2016.12.2.8/pdf Hagnýting persónuupplýsinga á Facebook hjá eftirlitsstofnunum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804234209/http://www.irpa.is/article/view/a.2016.12.2.8/pdf |date=2020-08-04 }}. Tímarit um stjórnmál og stjórnsýslu, 12 (2), 2016, s. 343-367. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. Government secrecy. [https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/RMJ-07-2014-0032/full/html Public attitudes toward information provided by the authorities]. Records Management Journal, 25 (2), 2015, pp. 197-222. Emerald Literati Network 2016 Awards for Excellence: Outstanding Paper from the Previous Year (2015). *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. Skjámenning og netnotkun vegan einkaerinda á vinnutíma. Ritið. Tímarit hugvísindastofnunar. Skjámenning, 13 (3), 2014, s. 85-113. *Már Einarsson og Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [http://www.irpa.is/article/view/1596 Samfélagsmiðlar hjá ríkisstofnunum á Íslandi. Notkun, hlutverk og markmið] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180603074544/http://www.irpa.is/article/view/1596 |date=2018-06-03 }}. Tímarit um stjórnmál og stjórnsýslu, 10 (2), 2014, s. 319-339. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. Leyndarhyggja. [https://skemman.is/handle/1946/19729 Viðhorf almennings til upplýsingagjafar stjórnvalda og stofnana. Samtíð]. Tímarit um samfélag og menningu, 1 (1), 2013, 24 s. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/09565691211268171/full/html?fullSc=1 Functional classification scheme for records: FCS: A way to chart documented knowledge in organizations]. Records Management Journal, 22 (2), 2012, s. 116-129. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/09565691211283138/full/html Information and records management: A precondition for a well-functioning quality management system]. Records Management Journal, 22 (3), 2012, s. 170-185. Emerald Literati Network 2013 Awards for Excellence: Highly Commended Papers from the Previous Year (2012). *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/09565690910937245/full/html The human side of ERMS. An Icelandic study]. Records Management Journal, 19 (1), 2009, s. 54-72. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [http://isiarticles.com/bundles/Article/pre/pdf/8194.pdf Registering and searching for records in electronic records management systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200709071543/https://isiarticles.com/bundles/Article/pre/pdf/8194.pdf |date=2020-07-09 }}. International Journal of Information Management, 28, 2008, s. 293-304. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/09565690810858497/full/html As you sow, so you will reap. Implementing ERMS]. Records Management Journal, 18 (1), 2008, s. 21-39. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [https://skemman.is/handle/1946/8918?locale=is Svo uppsker sem sáir. Innleiðing og notkun rafrænna skjalastjórnarkerfa]. Tímarit um stjórnmál og stjórnsýslu, 2 (3), 2007, s. 179-209. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2407885 Skjöl og skjalastjórn í tíu þúsund ár]. Bókasafnið, 30, 2006, s. 45-57. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0268401203000641?oldURL=y#! Seek and you will find, share and you will benefit. Organising knowledge using groupware systems]. International Journal of Information Management, 23, 2003, s. 363-380. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.529.1187&rep=rep1&type=pdf An international standard on records management. An opportunity for librarians]. Libri. International Journal of Libraries and Information Services, 52 (4), 2002, s. 231-240. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/09565690210442908/full/html The quality must be on record. A survey of organisations having an ISO 9000 certification in Iceland]. Records Management Journal, 12 (2), 2002, s. 40-47. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2407555 Tímamót í skjalastjórn. Alþjóðlegur staðall tekur gildi]. Bókasafnið, 26, 2002, s. 39-46. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. RM in Iceland and growing demand for RM in Icelandic organisations. Information Management Journal, 33 (4), 1999, s. 32-37. === Bókarkaflar === *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [https://skemman.is/handle/1946/10318?locale=en Fifty years of library and information sciences education in Iceland]. In Education for library and information services. A festschrift to celebrate thirty years of library education at Charles Sturt University. [Electronic publication]. Charles Sturt University, 2006, s. 69-81. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. Upplýsinga- og skjalastjórn. Í [http://haskolautgafan.hi.is/stjornun_og_rekstur_felagasamtaka Stjórnun og rekstur félagasamtaka]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Ritstjórar Ómar Kristinsson og Steinunn Rafnsdóttir. Reykjavík, Háskólaútgáfan, 2008, s. 250-270. *Jóhanna Gunnlaugsdóttir. [https://www.springer.com/gp/book/9783319338637 The use of social media for private concerns in organizations. An interview study]. Í [In] Strategic innovative marketing. 4th IC_SIM, Mykonos, Greece 2015. Ritstjórar [Editors] Androniki Kavoura, Damianos P. Sakas & Petros Tomaras. Switzerland, Springer, 2017, s. 655-665. == Heimildir == {{reflist}} {{f|1949}} [[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]] [[Flokkur:Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu]] lyx59rqfja3pryivgqk1yupoabexb1a 4 154362 1952323 1951935 2026-03-28T10:59:06Z TKSnaevarr 53243 1952323 wikitext text/x-wiki [[Mynd: Mette Frederiksen by Christian Ursilva (2026).jpg |150px|right|alt=Mette Frederiksen|link=Mette Frederiksen]] * [[24. mars]]: Þingkosningar fara fram í [[Danmörk]]u. [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Danmörk)|Jafnaðarmannaflokkur]] '''[[Mette Frederiksen]]''' forsætisráðherra (''sjá mynd'') tapar miklu fylgi en vinnur þó flest þingsæti. * [[8. mars]]: '''[[Mojtaba Khamenei]]''' er valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[1. mars]]: '''[[Davíð Oddsson]]''', fyrrum [[forsætisráðherra Íslands]], deyr. '''Yfirstandandi:''' [[Borgarastyrjöldin í Jemen (2014–)|Borgarastyrjöldin í Jemen]] &nbsp;• [[Borgarastyrjöldin í Súdan (2023–)|Borgarastyrjöldin í Súdan]] &nbsp;• [[Innrás Rússa í Úkraínu]] / [[Stríð Rússlands og Úkraínu]] &nbsp;• [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]] &nbsp;• [[Stríð Ísraels og Hamas 2023–|Stríð Ísraels og Hamas]] <br> '''Nýleg andlát''': [[Lionel Jospin]] (22. mars) &nbsp;• [[Robert Mueller]] (20. mars) &nbsp;• [[Chuck Norris]] (19. mars) &nbsp;• [[Jürgen Habermas]] (14. mars) &nbsp;• [[Hjálmar H. Ragnarsson]] (13. mars) aev364tuhnyte73px6br3ab0pld9gdh 0 157569 1952266 1945380 2026-03-28T08:56:53Z Nesi13 106374 /* Leikmannhópur */ 1952266 wikitext text/x-wiki {{knattspyrnulið | Fullt nafn = Lillestrøm Sportsklubb | Gælunafn = Kanarifugla (''Kanarífuglarnir''), Fugla(''Fuglarnir'') | Stofnað = 2. apríl 1917 | Leikvöllur = Åråsen Stadion, [[Lillestrøm]] | Stærð = 11.500 | Knattspyrnustjóri = {{NOR}} [[Hans Erik Ødegaard]] | Deild = Eliteserien | pattern_b1 =_lillestrom1617h | pattern_la1 =_lillestrom1617h | pattern_la2 =_lillestrom17a | pattern_b2 = _lillestrom17a | pattern_ra1 =_lillestrom1617h | pattern_ra2 =_lillestrom17a | pattern_sh1 =_lillestrom17a | pattern_sh2 = _lillestrom1617h | pattern_so1 = | leftarm1 = 000000 | leftarm2 = 000000 | body1 = FFFF00 | body2 = 000000 | rightarm1 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts1 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks1 = FFE500 | socks2 =000000 }} '''Lillestrøm''' er [[Noregur|norskt]] [[Knattspyrna|knattspyrnu]]lið frá [[Lillestrøm]]. Heimavöllur félagsins heitir Åråsen Stadion. Lillestrøm hefur unnið norsku úrvalsdeildina 5 sinnum, síðast árið 1989 og bikarkeppnina 6 sinnum, síðast árið 2017. Meðal Íslendinga sem hafa spilað með liðinu eru [[Rúnar Kristinsson]], [[Heiðar Helguson]], [[Arnór Smárason]], [[Hólmbert Friðjónsson]] og [[Ríkharður Daðason]]. [[Teitur Þórðarson]] þjálfaði liðið um nokkurra ára skeið. == Leikmenn == === Leikmannhópur === Miðað við 28. mars 2026 {{Fs start}} {{Fs player|no=1|nat=NOR|pos=GK|name=[[Stefan Hagerup]]}} {{Fs player|no=2|nat=NOR|pos=DF|name=[[Lars Ranger]]}} {{Fs player|no=3|nat=NOR|pos=DF|name=[[Sturla Ottesen]]}} {{Fs player|no=4|nat=NOR|pos=DF|name=[[Espen Garnås]]}} {{Fs player|no=5|nat=NOR|pos=DF|name=[[Sander Moen Foss]]}} {{Fs player|no=6|nat=NOR|pos=MF|name=[[Harald Woxen]]}} {{Fs player|no=7|nat=SWE|pos=MF|name=[[Linus Alperud]]}} {{Fs player|no=8|nat=NOR|pos=MF|name=[[Markus Karlsbakk]]}} {{Fs player|no=9|nat=NGA|pos=FW|name=[[Kparobo Arierhi]]}} {{Fs player|no=10|nat=NOR|pos=FW|name=[[Thomas Lehne Olsen]]}} {{Fs player|no=11|nat=Denmark|pos=DF|name=[[Frederik Elkær]]}} {{Fs player|no=12|nat=SWE|pos=GK|name=[[Pontus Dahlberg]]}} {{Fs player|no=14|nat=NOR|pos=MF|name=[[Gustav Nyheim]]}} {{Fs player|no=15|nat=GAM|pos=FW|name=[[Salieu Drammeh]]}} {{Fs player|no=17|nat=NOR|pos=FW|name=[[Eric Kitolano]]}} {{Fs player|no=18|nat=NOR|pos=MF|name=[[Kevin Krygård]]}} {{Fs player|no=19|nat=SWE|pos=FW|name=[[Camil Jebara]]}} {{Fs player|no=20|nat=ANG|pos=FW|name=[[Felix Vá]]}} {{Fs player|no=21|nat=NGA|pos=DF|name=[[Tochukwu Joseph]]}} {{Fs player|no=22|nat=NOR|pos=DF|name=[[John Kitolano]]}} {{Fs player|no=23|nat=NOR|pos=DF|name=[[Ulrik Yttergård Jenssen]]}} {{Fs player|no=24|nat=NGA|pos=MF|name=[[Efe Lucky]]}} {{Fs player|no=25|nat=NOR|pos=MF|name=[[Leandro Neto]]}} {{Fs player|no=26|nat=NOR|pos=FW|name=[[Yaw Paintsil]]}} {{Fs player|no=27|nat=NOR|pos=FW|name=[[Markus Wæhler]]}} {{Fs player|no=28|nat=NOR|pos=DF|name=[[Ruben Gabrielsen]]|other=[[Captain (association football)|Fyrirliði]]}} {{Fs player|no=29|nat=Kosovo|pos=MF|name=[[Ylldren Ibrahimaj]]}} {{Fs player|no=30|nat=NOR|pos=DF|name=[[Lucas Svenningsen]]}} {{Fs player|no=31|nat=NOR|pos=MF|name=[[Angelos Chaminta]]}} {{Fs player|no=35|nat=NOR|pos=DF|name=[[Filip Reshane]]}} {{Fs player|no=36|nat=NOR|pos=DF|name=[[Isa Daniel Jallow]]}} {{Fs player|no=41|nat=NOR|pos=FW|name=[[Ivar Winje]]}} {{Fs end}} [[Flokkur:Norsk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Lillestrøm]] b347o52b4ajjc7qbggldurksbk1ili6 0 158391 1952202 1949947 2026-03-27T21:25:05Z Asj1977 103190 /* Mark Robins vinnur kraftaverk (2017-2022) */ 1952202 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Coventry City Football Club | Mynd = [[File:Coventry Building Society Arena november 2025.jpg|250px|Coventry Building Society Arena í nóvember 2025]] | Gælunafn = Himinblámar, e. The Sky Blues | Stytt nafn = | Stofnað = 13. ágúst 1883 | Leikvöllur = [[Coventry Building Society Arena]] | Stærð = 32.609 | Stjórnarformaður = {{ENG}} Doug King | Knattspyrnustjóri = {{ENG}} [[Frank Lampard]] | Deild = [[Enska meistaradeildin]] | Tímabil = 2024/2025 | Staðsetning = 5. sæti | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _3_stripes_white | leftarm1 = 74a6cd | body1 = 74a6cd | rightarm1 = 74a6cd | shorts1 = 74a6cd | socks1 = 74a6cd | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _adidaswhite | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FF5A4E | body2 = FF5A4E | rightarm2 = FF5A4E | shorts2 = FF5A4E | socks2 = FF5A4E }} '''Coventry City''' er enskt knattspyrnufélag sem spilar í [[enska meistaradeildin|ensku meistaradeildinni]]. Liðið er frá samnefndri borg, [[Coventry]] í [[Vestur-Miðhéruð]]um Englands, og var stofnað árið 1883 undir nafninu Singers FC. Heimavöllur þess frá 1899-2005 var [[Highfield Road]], en í dag spilar liðið heimaleiki sína á [[Coventry Building Society Arena]]. Félagið átti sæti í efstu deild frá 1967 til 2001 og var eitt af stofnfélögum [[Enska úrvalsdeildin|ensku úrvalsdeildarinnar]] árið 1992. Stærsti titill í sögu félagsins var þegar það vann [[Enski bikarinn|bikarkeppnina]] árið 1987. Þrír Íslendingar hafa spilað með Coventry; [[Bjarni Guðjónsson]] árið 2004<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2004/01/19/bjarni_til_coventry/|title=Bjarni til Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>, [[Aron Einar Gunnarsson]] 2008-11 og [[Hermann Hreiðarsson]] lék tvo leiki með félaginu árið 2012<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/enski/2012/05/10/hermann_haettur_hja_coventry/|title=Hermann hættur hjá Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>. Meðal þekktra leikmanna sem spilað hafa með félaginu eru markahrókarnir [[Dion Dublin]], [[Robbie Keane]] og [[Viktor Gyökeres]]. Þá voru ensku landsliðsmennirnir James Maddison og Callum Wilson uppaldir í akademíu félagsins. == Saga == === Upphafsárin (1883-1919) === [[Mynd:Singers-CCFC-Team-1885-86.jpg|alt=Þrettán leikmenn Singers FC stilla sér upp á svart hvítri mynd úr dagblaði.|vinstri|thumb|Singers FC tímabilið 1885-86]] Singers FC var stofnað 13. ágúst 1883 af starfsmönnum Singer reiðhjólaverksmiðjunnar í Coventry. Fyrstu fjögur árin spilaði félagið leiki sína á ''Dowells Field''{{sfn|Dean|1991|p=8}}<ref name="HomeGround">{{cite news |title=Home ground! Sky Blues historian believes he has located Coventry City's first ever pitch |url=https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |work=[[Coventry Telegraph]] |first=Ben |last=Eccleston |date=3 December 2013 |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093208/https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |url-status=live}}</ref> en árið 1887 flutti það á ''Stoke Road''. Singers FC varð að atvinnumannafélagi árið 1892. Á þessum tíma keppti liðið í héraðsdeild [[Birmingham]] og nágrennis, þar sem það atti að mestu kappi við varalið stærri liða í Miðlöndunum, en eining voru spilaðir leikir við önnur verksmiðjulið. Árið 1898 var nafni félagsins breytt í Coventry City.{{sfn|Henderson|1968|p=17}}{{sfn|Brassington|1989|p=19}} Ári síðar var byrjað að byggja leikvanginn ''Highfield Road.''{{sfn|Brassington|1989|pp=19–20}} Framkvæmdirnar leiddu til fjárhagsvandræða og árangurinn innan vallar var ekki merkilegur næstu ár.{{sfn|Brassington|1989|p=21}} Um og upp úr aldamótum fóru leikmenn í tíð verkföll, enda bárust launagreiðslur oft seint eða alls ekki. Árið 1908 var liðið í toppbaráttu í héraðsdeild í suðurhluta landsins og sama ár komst það alla leið í átta liða úrslit [[Enski bikarinn|bikarkeppninnar]]. Árið 1914 féll Coventry hins vegar niður um deild og lenti í kjölfarið í miklum fjárhagsvandræðum. Stjórnarmaðurinn David Cooke greiddi upp allar skuldir félagsins árið 1917 og bjargaði því frá gjaldþroti. === Skrykkjótt gengi í deildarkeppni (1919-1946) === [[Mynd:CoventryCityFC League Performance.svg|thumb|Staða Coventry í deildarkeppnum 1919-2024]] Tímabilið 1919-20 fékk félagið þátttökurétt í deildarkeppninni og hóf leik í annarri deild (e. ''Second division'').{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Fyrsta tímabilið gekk fremur illa og félagið hélt naumlega sæti sínu með því að sigra [[Bury fc|Bury]] 2-1 í lokaumferðinni. Síðar kom í ljós að félögin höfðu samið um úrslitin fyrirfram og þurfti Coventry að greiða háa sekt en slapp við harðari refsingu.{{sfn|Brassington|1989|p=34}} Næstu ár var félagið alltaf í fallbaráttu og féll 1925 í 3. deild þar sem það spilaði fyrsta árið í norðurhluta{{sfn|Dean|1991|p=19}}, en síðan í suðurhlutanum.{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Gengið var áfram slakt og félagið daðraði næstu ár stöðugt við að missa sæti sitt í deildarkeppninni.{{sfn|Dean|1991|p=20}} Klúbburinn datt hins vegar í lukkupottinn árið 1931 þegar 33 ára atvinnumaður í [[krikket]], Harry Storer, var ráðinn knattspyrnustjóri.{{sfn|Brown|2000|p=28}}{{sfn|Henderson|1968|p=24}} Næstu sex leiktíðir skoraði liðið samtals 577 deildarmörk. Af þeim skoraði framherjinn Clarrie Bourton 173 mörk og er enn markahæsti leikmaður í sögu félagsins.<ref>{{cite news |url=https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |work=[[Coventry Telegraph]] |title=Jim Brown: Clarrie Bourton – Coventry City's greatest scorer |date=6 October 2008 |first=Jim |last=Brown |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093158/https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |url-status=live}}</ref> Félagið vann sér sæti í 2. deild vorið 1935 þegar það varð meistari í 3. deild suður.{{sfn|Henderson|1968|pp=26–29}} Þar endaði félagið ofarlega næstu þrjú ár{{sfn|Brassington|1989|p=47–48}}, allt þar til [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á árið 1939. === Niður á botninn (1946-1958) === Stuttu eftir stríðslok yfirgaf Harry Storer félagið og tók við stjórnartaumum hjá [[Birmingham City]]. Dick Bayliss sem tók við af honum lést ári síðar eftir að hafa lent í hrakningum í snjóbyl á ferðalagi um [[Jórvíkurskíri]].{{sfn|Brassington|1989|p=53}} Arftaki hans, Billy Frith, stóð sig ágætlega en náði ekki að snúa genginu við. Storer sneri aftur árið 1948{{sfn|Dean|1991|p=28}} og undir hans gekk liðinu þokkalega, þar til leiktíðina 1951-52 þegar það féll aftur í 3. deild suður.{{sfn|Brown|2000|p=42}}{{sfn|Henderson|1968|p=34}} Aðsókn á leiki liðsins hrundi í kjölfarið, sem leiddi enn og aftur til fjárhagsörðugleika. Næstu sex tímabil stýrðu sjö knattspyrnustjórar félaginu sem var aldrei nálægt því að komast upp um deild.{{sfn|Brown|2000|p=61}} Þeirra á meðal var Jesse Carver sem hafði áður stjórnað t.a.m. Lazio og [[Juventus FC|Juventus]]. Koma hans vakti athygli á landsvísu og ekki minnkaði áhuginn þegar hann fékk til liðs við sig aðstoðarþjálfarann George Raynor sem hafði komið [[Svíþjóð]] í úrslitaleik HM árið 1954. Þetta tvíeyki flutti inn frá meginlandinu ýmsa nýlundu; allt frá sérsniðnum takkaskóm yfir í tréklossa og sloppa sem leikmenn áttu að fara í eftir sturtu til að koma í veg fyrir kvef. Þrátt fyrir þessar nýjungar náðu þeir félagar engum sérstökum árangri á vellinum. Árið 1958 var þriðju deild norður og suður skipt upp í 3. og 4. deild. Coventry hóf því leik í 4. deild haustið 1958.{{sfn|Dean|1991|p=32}} === Bylting undir Jimmy Hill (1958-1967) === [[Mynd:Coventry , Coventry Building Society Arena - Jimmy Hill - geograph.org.uk - 6974088.jpg|thumb|Stytta af Jimmy Hill utan við CBS Arena í Coventry]] Coventry staldraði ekki lengi við í neðstu deild. Billy Frith, sem var aftur sestur í knattspyrnustjórastólinn, kom félaginu upp í 3. deild í fyrstu atrennu vorið 1959. Eftir tvö sæmileg tímabil fór tímabilið 1961–62 illa af stað. Þegar liðið tapaði í bikarkeppninni gegn áhugamannaliði Kings Lynn var Frith rekinn af nýja stjórnarformanninum Derrick Robins sem réði í staðinn hinn 33 ára Jimmy Hill, fyrrum framherja [[Fulham F.C.|Fulham]]. Undir stjórn Jimmy Hill blómstraði Coventry City. Á fyrsta heila tímabilinu undir hans stjórn mætti liðið til leiks í himinbláum búningum, gælunafni liðsins var breytt úr ''Bantams'' í ''Sky Blues'' og Hill samdi texta stuðningsmannalagsins ''Sky Blue Song''<ref>{{cite web |url=https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |work=Coventry City F.C. |title=Club History |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093201/https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |url-status=live}}</ref>, sem enn er sungið á leikjum. Næsta vetur, 1963–64, varð Coventry meistari í 3. deild. George Hudson raðaði inn mörkum og harðjaxlarnir John Sillett og George Curtis stóðu vörnina. Leiktíðina 1965-66 munaði einu stigi að félagið kæmist upp í efstu deild en eftir ágæta byrjun haustið 1966 var Coventry einungis í 10. sæti í nóvember. Þá tók við frábært gengi liðsins sem tapaði ekki í næstu 25 leikjum. Meistaratitilinn í 2. deild var tryggður í 3-1 sigri gegn [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Úlfunum]] á troðfullum Highfield Road í apríllok 1967. Coventry City var komið í efstu deild í fyrsta skipti í sögu félagsins.{{sfn|Brassington|1989|pp=67–71}} === Efsta deild og Evrópukeppni (1967-1975) === Sumarið 1967 ríkti spenna fyrir fyrsta tímabil félagsins í efstu deild. Það var því áfall þegar Jimmy Hill sagði upp störfum tveimur dögum fyrir fyrsta leik. [[Írland|Írinn]] Noel Cantwell tók við liðinu en tímabilið var strembið. Varnartröllið George Curtis fótbrotnaði í öðrum leik og í mars 1968 kviknaði í aðalstúku Highfield Road sem skemmdist mikið. Liðið tryggði sæti sitt í lokaumferðinni, nokkuð sem það sérhæfði sig í næstu áratugi. Besti árangur Coventry í efstu deild náðist 1969-70 þegar liðið lenti í sjötta sæti<ref name="FCHD">{{cite web |url=http://fchd.info/COVENTRC.HTM |title=Coventry City |publisher=Football Club History Database |access-date=28 January 2025 |archive-date=30 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202209/https://www.fchd.info/COVENTRC.HTM |url-status=live}}</ref> sem tryggði þátttökurétt í [[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu|Evrópukeppni félagsliða]]. Evrópuævintýrið var þó stutt. Sigur vannst í fyrstu umferð gegn [[Búlgaría|búlgarska]] liðinu Trakia Plovdiv en í kjölfarið féll liðið út gegn [[Bayern München]] með samanlögðu 6-1 tapi. Það var örlítil sárabót að sigra [[Þýskaland|þýska]] liðið 2-1 í seinni leiknum á Highfield Road. Á leiktíðinni 1970-71 skoraði framherjinn Ernie Hunt víðfrægt mark með svokölluðu ''asnasparki'' ''(e. donkey kick'') í 3-1 sigri gegn [[Everton]]. Skoski miðjumaðurinn Willie Carr vippaði boltanum upp með hælunum úr aukaspyrnu rétt utan vítateigs, Hunt tók hann á lofti og skaut beint í netið framhjá forviða andstæðingum. Þeir félagar endurtóku leikinn gegn [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham]] síðar á tímabilinu, en þá small boltinn í þverslánni. Markið var valið mark ársins hjá [[BBC]], en þessi aðferð við að taka aukaspyrnu var bönnuð af [[Alþjóðaknattspyrnusambandið|FIFA]] í lok tímabilsins. Árið 1972 voru Joe Mercer og Gordon Milne ráðnir knattspyrnustjórar en árangurinn var slakur og félagið oft í fjárhagskröggum. Stjórnarformaðurinn Derrick Robins yfirgaf félagið 1975 og Milne hélt áfram sem knattspyrnustjóri einn síns liðs. === Tilraunamennska og misjafnt gengi (1975-1983) === Í apríl 1975 sneri Jimmy Hill aftur til félagsins og settist í stjórn samhliða því að starfa í sjónvarpi.{{sfn|Brown|1998|pp=46–47}}{{sfn|Brassington|1989|p=92}} Árangurinn á vellinum var þó áfram sveiflukenndur. Í lok tímabilsins 1976-77 var sætið í efstu deild tryggt í síðasta leik með umdeildu jafntefli gegn Bristol City. Þegar tilkynnt var í hátalarakerfi vallarins að Sunderland, sem einnig barðist við fall, hefði tapað sínum leik léku liðin síðustu mínúturnar án þess að sækja að marki. Málið var rannsakað af knattspyrnusambandinu en ekkert aðhafst. Árangurinn var góður tímabilið 1977–78. Með Tommy Hutchison á kantinum og framherjana Ian Wallace og Mick Ferguson í stuði endaði liðið í 7. sæti og rétt missti af Evrópusæti.{{sfn|Brassington|1989|p=91}} Næstu ár dalaði gengi liðsins aftur. Wallace var seldur og ágóðinn notaður til að byggja upp nýtt æfingasvæði í ''Ryton'', þar sem félagið æfir enn í dag. Árið 1981 komst Coventry í undanúrslit deildabikarsins en tapaði gegn [[West Ham United F.C.|West Ham]].{{sfn|Brown|1998|pp=76–77}} Dave Sexton kom síðan til starfa sumarið 1981 eftir að Gordon Milne var rekinn en árangurinn var áfram rýr.[[Mynd:Highfield Road - geograph-2008790.jpg|thumb|Spilað á Highfield Road árið 1982.]] Jimmy Hill var nýjungagjarn með eindæmum. Árið 1978 varð Coventry fyrsta enska félagið til að setja merki styrktaraðila, bílaframleiðandans Talbot, á liðstreyjur. Hill ráðgerði einnig að breyta nafni félagsins í ''Coventry Talbot'', en því var hafnað af knattspyrnusambandinu. Sumarið 1981 kynnti félagið nýjar treyjur með stóru „T“-i á framhlið; merki Talbot. Jimmy Hill taldi þetta snjalla leið til að auka tekjur, en uppátækið vakti litla lukku hjá stuðningsmönnum. Þá var Highfield Road breytt þannig að hann varð fyrsti leikvöllurinn á Englandi með eingöngu sæti. Allt kostaði þetta fjármuni og félagið þurfti að selja leikmenn samhliða dvínandi aðsókn. Jimmy Hill af sér sem stjórnarformaður árið 1983, um svipað leyti og Dave Sexton var rekinn. === Fallbaráttusérfræðingar og sigur á Wembley (1983-1992) === Heimamaðurinn Bobby Gould tók við liðin árið 1983 og keypti marga menn úr neðri deildum, m.a. harðhausana Sam Allardyce og Stuart Pearce. Haustið 1983 versnaði fjárhagsstaðan verulega þegar Talbot dró styrktarsamning sinn til baka. Liðið bjargaði sér á dramatískan hátt frá falli næstu þrjú tímabil. Ótrúlegasti flóttinn var vorið 1985 undir stjórn Don Mackay þegar Coventry þurfti að vinna þrjá síðustu leikina til að bjarga sér frá falli. Það tókst og liðið hélt sætinu með 4-1 sigri á meisturum Everton í lokaleiknum. Fyrrum Coventry-leikmennirnir John Sillett og George Curtis tóku við liðinu 1986 og undir þeirra stjórn batnaði gengi þess verulega. Leiktíðina 1986-87 var Coventry í efri hluta deildarinnar og komst í úrslitaleik bikarkeppninnar á Wembley gegn ógnarsterku liði Tottenham Hotspur. Staðan var 2–2 eftir 90 mínútur, með mörkum frá Dave Bennett og svífandi skallamarki frá Keith Houchen. Í framlengingu skoraði Gary Mabutt sjálfsmark og Coventry vann 3-2. Stærsti titill í sögu félagsins staðreynd og fyrirliðinn Brian "Killer" Kilcline lyfti bikarnum við gríðarleg fagnaðarlæti. Árin eftir bikarsigurinn var liðið yfirleitt í efri hluta deildarinnar og komst í undanúrslit deildarbikarsins tímabilið 1990. John Sillett var þó rekinn í nóvember 1990 eftir slæma byrjun. Terry Butcher tók við sem spilandi knattspyrnustjóri en liðið átti áfram í fallbaráttu; lenti í 16. sæti vorið 1991 og bjargaði sér ári síðar frá falli í síðustu umferð, enn og aftur. === Úrvalsdeildarárin (1992-2001) === [[Mynd:Gary McAllister in Singapore, 2023.jpg|vinstri|thumb|190x190px|Gary McAllister stjórnaði miðjuspili Coventry 1996-2000.]] Þegar enska úrvalsdeildin var stofnuð 1992 var Bobby Gould aftur orðinn knattspyrnustjóri. Coventry byrjaði fyrsta tímabilið vel og var á toppnum eftir fyrstu umferðirnar. Ungur kantmaður frá Zimbabwe, Peter Ndlovu, vakti athygli og búttaði framherjinn Micky Quinn, sem kom frá Newcastle í nóvember, raðaði inn mörkum. Gengi liðsins dalaði þegar leið á tímabilið og það endaði í 15. sæti. Næstu ár vantaði áfram stöðugleika í leik liðsins sem var oftast í neðri hluta deildarinnar. Árið 1995 var Ron Atkinson ráðinn knattspyrnustjóri sem þótti til marks um aukinn metnað. Líkt og oft áður heppnaðist flóttinn frá falldraugnum þó ekki fyrr en í síðustu umferð. Sumarið 1996 kom miðjumaðurinn Gary McAllister kom frá Leeds og varð lykilmaður í liðinu. Eftir slæma byrjun tímabilið 1996-97 tók aðstoðarþjálfarinn Gordon Strachan við stjórn liðsins sem forðaði sér frá falli á lokadegi - í tíunda skipti á tuttugu árum. [[Mynd:Strachan Gordon.jpg|thumb|Gordon Strachan var knattspyrnustjóri 1996-2001.|210x210dp]]Fyrsta heila tímabil Strachan gekk betur; Coventry endaði í 11. sæti og komst langt í bikarnum. Dion Dublin skoraði átján mörk og hinn eldsnöggi Darren Huckerby sýndi góða takta. Coventry þótti spila skemmtilegan bolta á þessum árum, sérstaklega 1999-2000 þegar unglingurinn Robbie Keane og Marokkómennirnir Moustapha Hadji og Youssef Chippo voru öðrum liðum óþægur ljár í þúfu. Sumarið 2000 fór McAllister til Liverpool og Keane var seldur til Inter Milan fyrir metfé. Craig Bellamy var keyptur í stað Keane en tímabilið gekk illa. Þann 5. maí 2001, með 3–2 tapi gegn erkifjendunum Aston Villa, lauk 34 ára dvöl Coventry í efstu deild. === Óróleiki og yfirtaka (2001-2007) === Margir bjuggust við því að félagið færi beint aftur upp í efstu deild, en raunin varð önnur. Gordon Strachan var rekinn eftir fimm leiki og sænska ljúfmennið Roland Nilsson tók við sem spilandi knattspyrnustjóri. Hann var látinn fara eftir að liðið endaði í 11. sæti. Þá kom til skjalanna gamla hetjan Gary McAllister, en árangurinn batnaði lítið og hann yfirgaf félagið um miðbik tímabilsins 2003-04 vegna veikinda eiginkonu sinnar. Aðstoðarmaður hans, Eric Black, tók við og undir hans stjórn spilaði liðið glimrandi sóknarbolta og endaði í 12. sæti vorið 2004. Hann var óvænt rekinn við mikla óánægju stuðningsmanna og Peter Reid ráðinn. Reid stoppaði stutt við og í janúar 2005 var Micky Adams, fyrrum varnarmaður félagsins, ráðinn knattspyrnustjóri. [[Mynd:Gary McSheffrey.jpg|thumb|Gary McSheffrey skoraði fjölda marka í B-deildinni.|vinstri|260x260dp]]Á þessum árum var bygging nýs heimavallar í fullum gangi, en framkvæmdir hófust 1999. Árið 2003 seldi félagið sinn hlut í rekstrarfélagi vallarins, Arena Coventry Limited (ACL), til góðgerðarsjóðsins Alan Edward Higgs Charity með forkaupsrétti sem átti að nýta þegar rofa myndi til í fjármálum. Nýi völlurinn var tekinn í notkun 20. ágúst 2005 með 3-0 sigri gegn [[Queens Park Rangers F.C.|QPR]]. Á fyrsta tímabilinu á nýja vellinum raðaði ungi framherjinn Gary McSheffrey inn mörkum og Coventry endaði í 8. sæti. Þessi árangur var þó tálsýn ein og eftir slakt gengi á næsta tímabili tók Iain Dowie við af Adams. Liðið byrjaði vel undir hans stjórn en síðan fór að halla undan fæti. Þegar þarna var komið sögu, haustið 2007, var fjárhagsvandinn orðinn alvarlegur og hávær orðrómur um yfirtöku á félaginu. Um miðjan október lagði Coventry fram beiðni um gjaldþrotaskipti en þann 14. desember 2007 var yfirtaka viðskiptamógulsins Ray Ranson og finnsk-bandaríska fjárfestingasjóðsins SISU staðfest. Margir stuðningsmenn voru vongóðir um betri tíð undir nýju eignarhaldi. Annað átti heldur betur eftir að koma á daginn. === Óstjórn og fall í þriðju deild (2008-2012) === [[Mynd:AUT vs. WAL 2016-10-06 (095).jpg|thumb|270x270dp|Chris Coleman náði litlum árangri með Coventry.]] Í kjölfar yfirtökunnar settu Ranson og SISU talsvert fjármagn í leikmannakaup. Dowie var sagt upp í febrúar 2008. Við tóku þrjú vonbrigðatímabil undir stjórn Chris Coleman og síðar Aidy Boothroyd, þar sem liðið var virkt á leikmannamarkaði en endaði samt alltaf í neðri hluta. Í apríl 2011 var Andy Thorn yfirnjósnari ráðinn knattspyrnustjóri. Þá hafði Ray Ranson yfirgefið sökkvandi skútuna, vogunarsjóðurinn SISU var orðinn eini eigandinn og hætt að fjármagna reksturinn. Lykilmenn voru seldir, samingslausir leikmenn forðuðu sér og félaginu var bannað að kaupa leikmenn sumarið 2011 vegna skuldastöðu. Andy Thorn, sem hafði aldrei starfað sem knattspyrnustjóri, fékk veikburða hóp til að vinna með tímabilið 2011-12. Á sama tíma sat litríkur hópur í yfirstjórn, þar má nefna stjórnarformanninn Ken Dulieu sem mætti meðal annars á æfingar og settist á varamannabekkinn í heimaleik gegn Hull í desember 2011. Stuðningsmenn voru æfir yfir taktleysinu, en Dulieu yfirgaf félagið fáum dögum síðar. Í apríl 2012 hætti SISU að greiða leigu fyrir Ricoh Arena sem leiddi til harðra deilna við ACL, eigendur vallarins. Eftir fimm tímabil undir eignarhaldi SISU, þar sem liðið var alltaf í neðri hluta deildarinnar féll Coventry í C-deild í fyrsta sinn síðan 1964. Botninum var þó fjarri því náð. === Allt í tómu tjóni (2012-2017) === [[Mynd:Callum Wilson 2018.png|thumb|Callum Wilson kom úr akademíu Coventry City og raðaði inn mörkum 2013-14.]] Mark Robins var ráðinn knattspyrnustjóri haustið 2012 en yfirgaf skútuna í febrúar 2013 til að taka við Huddersfield. Skotinn Steven Pressley tók við. Á sama tíma harðnaði deila SISU við rekstrarfélag Ricoh Arena um vallarleiguna umtalsvert og í mars 2013 voru tíu stig dregin af félaginu vegna ógreiddrar leigu og liðið endaði í 15. sæti. Haustið 2013 tilkynnti SISU að heimaleikir yrðu spilaðir á heimavelli Northampton Town vegna deilunnar við rekstrarfélagið ACL. Stuðningsmenn mótmæltu harðlega og sniðgengu leikina í Northampton. Liðinu gekk þó vel og hefði verið í baráttu um umspilssæti, ef ekki hefði komið til 10 stiga frádráttar annað tímabilið í röð. Framherjinn Callum Wilson, uppalinn hjá félaginu, skoraði 22 mörk en var seldur til Bournemouth sumarið eftir. Eftir að samningar náðust um leigu sneri Coventry til heimaborgarinnar í ágúst 2014. Fáeinum vikum síðar, öllum að óvörum, keypti rugbyliðið [[London Wasps]] Ricoh Arena. SISU höfðaði í kjölfarið mál gegn Coventry-borg sem kom að sölunni í gegnum rekstrarfélagið ACL, en tapaði málinu. Gengi liðsins vernsaði og Steven Pressley var rekinn í febrúar 2015. Tony Mowbray tók við liðinu og undir hans stjórn náði liðið toppi C-deildarinnar um stund. Ungstirnið James Maddison sló í gegn og landsliðskempan Joe Cole kom að láni - en leikur liðsins hrundi eftir áramót og það endaði í 8. sæti. Næsta tímabili fór á versta veg, liðinu gekk hræðilega, knattspyrnustjórar voru ráðnir og reknir en í mars sneri Mark Robins aftur. Hann stýrði liðinu til 2-1 sigurs á Wembley gegn Oxford United í EFL Trophy en gat ekki komið í veg fyrir að Coventry félli í fjórðu deild, í fyrsta sinn síðan 1959. === Mark Robins vinnur kraftaverk (2017-2022) === [[Mynd:Mark Robins 20092025 (3).jpg|vinstri|thumb|Mark Robins leiddi félagið úr neðstu deild við erfiðar aðstæður]] Fallið í neðstu deild árið 2017 var mikið áfall, en félagið datt í lukkupottinn með ráðningu [[Mark Robins]]. Hann reyndist sérlega lunkinn við að starfa við erfiðar aðstæður utan vallar. Ungir uppaldir leikmenn fengu tækifæri og framherjinn Marc McNulty skoraði 23 mörk. Coventry endaði í 6. sæti og sigraði síðan úrslitaleik umspilsins 3-1 gegn Exeter City á Wembley. Þetta tímabil markaði upphaf endurreisnar félagsins undir stjórn Robins og aðstoðarþjálfarans Adi Viveash. Á tímabilinu 2018–2019 endaði Coventry í 8. sæti í C-deildinni og missti naumlega af umspilssæti. Eigendurnir SISU áttu á sama tíma í langvinnum deilum við fjölmarga aðila. Þegar leigusamningur við rugbyfélagið Wasps rann út árið 2019 og flóknar lagaþrætur stóðu sem hæst neyddist Coventry til að yfirgefa borgina á ný og spila heimaleiki sína á St Andrew’s í Birmingham næstu tvö tímabil. Þrátt fyrir þessar fáránlegu aðstæður gekk vel á vellinum. Tímabilið 2019–2020 var Coventry á toppi deildarinnar þegar keppni var stöðvuð vegna COVID-19. Liðið hafði þá 67 stig úr 34 leikjum og var krýnt meistari samkvæmt stigum á leik. Á fyrsta tímabilinu í Championship 2020–2021 endaði Coventry í 16. sæti. Gustavo Hamer var keyptur fyrir tímabilið og kom sterkur inn á miðjuna. Sumarið 2021 sneri félagið loks aftur á Ricoh Arena sem hafði þá reyndar fengið nafnið Coventry Building Society (CBS) Arena. Eigendur vallarins, Wasps, voru komnir í fjárhagsvandræði og veitti ekki af leigutekjum. Framherjinn Viktor Gyökeres var keyptur sumarið 2021 og hann, ásamt Matty Godden, raðaði inn mörkum tímabilið 2021–22. Coventry endaði í 12. sæti, en þrátt fyrir góðan árangur voru eigendurnir SISU áfram afar óvinsælir meðal stuðningsfólks og framtíðin utan vallar óljós. == Titlar == * Besti árangur í [[Enska úrvalsdeildin|A-deild]]: 6. sæti 1969-70 * [[Enska meistaradeildin|B-deild]]: meistarar (1) 1966–67 * [[Enska fyrsta deildin|C-deild]]: meistarar (3) 1935-36 (suður), 1963-64, 2019-20 / 2. sæti (1) 1933–34 * [[Enska önnur deildin|D-deild]]: 2. sæti (1) 1958-59 / Sigurvegarar í umspili (1) 2018 * [[Enski bikarinn|FA-bikarinn]]: meistarar (1) 1986-87 * Góðgerðarskjöldurinn: 2. sæti (1) 1987 * EFL Bikarkeppnin: meistarar (1) 2016-17 == Helstu met == === Töp og sigrar í deildarkeppnum === * '''Stærsti sigur''': 9-0, gegn Bristol City i 3. deild suður, 28. apríl 1934 * '''Stærsta tap''': 2-10, gegn Norwich City í 3. deild suður, 13. mars 1930 * '''Flestir sigurleikir í röð''': 6 (3), frá 20. apr. til 28. ág. 1954, 25. apr. til 5. sept. 1964 og 27. sept til 25. okt 2025 * '''Flestir leikir í röð án taps''': 25, frá 26. nóv. 1966 til 13. maí 1967 í næstefstu deild * '''Flestir leikir í röð með skoruðu marki''': 25, 10. sept 1966 til 25. feb. 1967 í næstefstu deild * '''Flestir leikir í röð án þess að fá á sig mark''': 6, 28. apr. 1934 til 3. sept. 1934 * '''Flestir tapleikir í röð:''' 9, 30. ágúst til 11. okt. 1919 í 2. deild * '''Flestir leikir í röð án sigurs:''' 19, 30. ágúst til 20. desember 1919 í 2. deild * '''Flestir leikir í röð án þess að skora''': 11, 11. okt. 1919 til 20. des. 1919 í 2. deild (met í sögu deildarkeppninnar) == Tilvísanir == <references/> ==Heimildir== *{{Wpheimild|tungumál=en|titill=Coventry City F.C.|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2025}} * {{cite book |last=Brassington |first=David |year=1989 |edition=2 |title=Singers to Sky Blues: The story of Coventry City Football Club |publisher=Sporting and Leisure Press Limited |location=Buckingham |isbn=978-0-86023-452-4}} * {{cite book |last=Dean |first=Rod |year=1991 |title=Coventry City: a complete record, 1883–1991 |url=https://archive.org/details/coventrycitycomp0000rodd |location=Derby |publisher=Breedon Books |isbn=978-0-90796-988-4}} * {{cite book |last=Henderson |first=Derek |year=1968 |title=The Sky Blues: The story of Coventry City F.C |location=London |publisher=Stanley Paul |isbn=978-0-09087-480-4}} {{S|1883}} [[Flokkur:Ensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Stofnað 1883]] [[Flokkur:Coventry]] kkzlv3ypvpmmuuksvablzy44rfnkrmk 1952219 1952202 2026-03-27T23:00:28Z Asj1977 103190 Bætti við árunum 2020-22 og 2022- dagsins í dag 1952219 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Coventry City Football Club | Mynd = [[File:Coventry Building Society Arena november 2025.jpg|250px|Coventry Building Society Arena í nóvember 2025]] | Gælunafn = Himinblámar, e. The Sky Blues | Stytt nafn = | Stofnað = 13. ágúst 1883 | Leikvöllur = [[Coventry Building Society Arena]] | Stærð = 32.609 | Stjórnarformaður = {{ENG}} Doug King | Knattspyrnustjóri = {{ENG}} [[Frank Lampard]] | Deild = [[Enska meistaradeildin]] | Tímabil = 2024/2025 | Staðsetning = 5. sæti | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _3_stripes_white | leftarm1 = 74a6cd | body1 = 74a6cd | rightarm1 = 74a6cd | shorts1 = 74a6cd | socks1 = 74a6cd | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _adidaswhite | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FF5A4E | body2 = FF5A4E | rightarm2 = FF5A4E | shorts2 = FF5A4E | socks2 = FF5A4E }} '''Coventry City''' er enskt knattspyrnufélag sem spilar í [[enska meistaradeildin|ensku meistaradeildinni]]. Liðið er frá samnefndri borg, [[Coventry]] í [[Vestur-Miðhéruð]]um Englands, og var stofnað árið 1883 undir nafninu Singers FC. Heimavöllur þess frá 1899-2005 var [[Highfield Road]], en í dag spilar liðið heimaleiki sína á [[Coventry Building Society Arena]]. Félagið átti sæti í efstu deild frá 1967 til 2001 og var eitt af stofnfélögum [[Enska úrvalsdeildin|ensku úrvalsdeildarinnar]] árið 1992. Stærsti titill í sögu félagsins var þegar það vann [[Enski bikarinn|bikarkeppnina]] árið 1987. Þrír Íslendingar hafa spilað með Coventry; [[Bjarni Guðjónsson]] árið 2004<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2004/01/19/bjarni_til_coventry/|title=Bjarni til Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>, [[Aron Einar Gunnarsson]] 2008-11 og [[Hermann Hreiðarsson]] lék tvo leiki með félaginu árið 2012<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/enski/2012/05/10/hermann_haettur_hja_coventry/|title=Hermann hættur hjá Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>. Meðal þekktra leikmanna sem spilað hafa með félaginu eru markahrókarnir [[Dion Dublin]], [[Robbie Keane]] og [[Viktor Gyökeres]]. Þá voru ensku landsliðsmennirnir James Maddison og Callum Wilson uppaldir í akademíu félagsins. == Saga == === Upphafsárin (1883-1919) === [[Mynd:Singers-CCFC-Team-1885-86.jpg|alt=Þrettán leikmenn Singers FC stilla sér upp á svart hvítri mynd úr dagblaði.|vinstri|thumb|Singers FC tímabilið 1885-86]] Singers FC var stofnað 13. ágúst 1883 af starfsmönnum Singer reiðhjólaverksmiðjunnar í Coventry. Fyrstu fjögur árin spilaði félagið leiki sína á ''Dowells Field''{{sfn|Dean|1991|p=8}}<ref name="HomeGround">{{cite news |title=Home ground! Sky Blues historian believes he has located Coventry City's first ever pitch |url=https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |work=[[Coventry Telegraph]] |first=Ben |last=Eccleston |date=3 December 2013 |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093208/https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |url-status=live}}</ref> en árið 1887 flutti það á ''Stoke Road''. Singers FC varð að atvinnumannafélagi árið 1892. Á þessum tíma keppti liðið í héraðsdeild [[Birmingham]] og nágrennis, þar sem það atti að mestu kappi við varalið stærri liða í Miðlöndunum, en eining voru spilaðir leikir við önnur verksmiðjulið. Árið 1898 var nafni félagsins breytt í Coventry City.{{sfn|Henderson|1968|p=17}}{{sfn|Brassington|1989|p=19}} Ári síðar var byrjað að byggja leikvanginn ''Highfield Road.''{{sfn|Brassington|1989|pp=19–20}} Framkvæmdirnar leiddu til fjárhagsvandræða og árangurinn innan vallar var ekki merkilegur næstu ár.{{sfn|Brassington|1989|p=21}} Um og upp úr aldamótum fóru leikmenn í tíð verkföll, enda bárust launagreiðslur oft seint eða alls ekki. Árið 1908 var liðið í toppbaráttu í héraðsdeild í suðurhluta landsins og sama ár komst það alla leið í átta liða úrslit [[Enski bikarinn|bikarkeppninnar]]. Árið 1914 féll Coventry hins vegar niður um deild og lenti í kjölfarið í miklum fjárhagsvandræðum. Stjórnarmaðurinn David Cooke greiddi upp allar skuldir félagsins árið 1917 og bjargaði því frá gjaldþroti. === Skrykkjótt gengi í deildarkeppni (1919-1946) === [[Mynd:CoventryCityFC League Performance.svg|thumb|Staða Coventry í deildarkeppnum 1919-2024]] Tímabilið 1919-20 fékk félagið þátttökurétt í deildarkeppninni og hóf leik í annarri deild (e. ''Second division'').{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Fyrsta tímabilið gekk fremur illa og félagið hélt naumlega sæti sínu með því að sigra [[Bury fc|Bury]] 2-1 í lokaumferðinni. Síðar kom í ljós að félögin höfðu samið um úrslitin fyrirfram og þurfti Coventry að greiða háa sekt en slapp við harðari refsingu.{{sfn|Brassington|1989|p=34}} Næstu ár var félagið alltaf í fallbaráttu og féll 1925 í 3. deild þar sem það spilaði fyrsta árið í norðurhluta{{sfn|Dean|1991|p=19}}, en síðan í suðurhlutanum.{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Gengið var áfram slakt og félagið daðraði næstu ár stöðugt við að missa sæti sitt í deildarkeppninni.{{sfn|Dean|1991|p=20}} Klúbburinn datt hins vegar í lukkupottinn árið 1931 þegar 33 ára atvinnumaður í [[krikket]], Harry Storer, var ráðinn knattspyrnustjóri.{{sfn|Brown|2000|p=28}}{{sfn|Henderson|1968|p=24}} Næstu sex leiktíðir skoraði liðið samtals 577 deildarmörk. Af þeim skoraði framherjinn Clarrie Bourton 173 mörk og er enn markahæsti leikmaður í sögu félagsins.<ref>{{cite news |url=https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |work=[[Coventry Telegraph]] |title=Jim Brown: Clarrie Bourton – Coventry City's greatest scorer |date=6 October 2008 |first=Jim |last=Brown |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093158/https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |url-status=live}}</ref> Félagið vann sér sæti í 2. deild vorið 1935 þegar það varð meistari í 3. deild suður.{{sfn|Henderson|1968|pp=26–29}} Þar endaði félagið ofarlega næstu þrjú ár{{sfn|Brassington|1989|p=47–48}}, allt þar til [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á árið 1939. === Niður á botninn (1946-1958) === Stuttu eftir stríðslok yfirgaf Harry Storer félagið og tók við stjórnartaumum hjá [[Birmingham City]]. Dick Bayliss sem tók við af honum lést ári síðar eftir að hafa lent í hrakningum í snjóbyl á ferðalagi um [[Jórvíkurskíri]].{{sfn|Brassington|1989|p=53}} Arftaki hans, Billy Frith, stóð sig ágætlega en náði ekki að snúa genginu við. Storer sneri aftur árið 1948{{sfn|Dean|1991|p=28}} og undir hans gekk liðinu þokkalega, þar til leiktíðina 1951-52 þegar það féll aftur í 3. deild suður.{{sfn|Brown|2000|p=42}}{{sfn|Henderson|1968|p=34}} Aðsókn á leiki liðsins hrundi í kjölfarið, sem leiddi enn og aftur til fjárhagsörðugleika. Næstu sex tímabil stýrðu sjö knattspyrnustjórar félaginu sem var aldrei nálægt því að komast upp um deild.{{sfn|Brown|2000|p=61}} Þeirra á meðal var Jesse Carver sem hafði áður stjórnað t.a.m. Lazio og [[Juventus FC|Juventus]]. Koma hans vakti athygli á landsvísu og ekki minnkaði áhuginn þegar hann fékk til liðs við sig aðstoðarþjálfarann George Raynor sem hafði komið [[Svíþjóð]] í úrslitaleik HM árið 1954. Þetta tvíeyki flutti inn frá meginlandinu ýmsa nýlundu; allt frá sérsniðnum takkaskóm yfir í tréklossa og sloppa sem leikmenn áttu að fara í eftir sturtu til að koma í veg fyrir kvef. Þrátt fyrir þessar nýjungar náðu þeir félagar engum sérstökum árangri á vellinum. Árið 1958 var þriðju deild norður og suður skipt upp í 3. og 4. deild. Coventry hóf því leik í 4. deild haustið 1958.{{sfn|Dean|1991|p=32}} === Bylting undir Jimmy Hill (1958-1967) === [[Mynd:Coventry , Coventry Building Society Arena - Jimmy Hill - geograph.org.uk - 6974088.jpg|thumb|Stytta af Jimmy Hill utan við CBS Arena í Coventry]] Coventry staldraði ekki lengi við í neðstu deild. Billy Frith, sem var aftur sestur í knattspyrnustjórastólinn, kom félaginu upp í 3. deild í fyrstu atrennu vorið 1959. Eftir tvö sæmileg tímabil fór tímabilið 1961–62 illa af stað. Þegar liðið tapaði í bikarkeppninni gegn áhugamannaliði Kings Lynn var Frith rekinn af nýja stjórnarformanninum Derrick Robins sem réði í staðinn hinn 33 ára Jimmy Hill, fyrrum framherja [[Fulham F.C.|Fulham]]. Undir stjórn Jimmy Hill blómstraði Coventry City. Á fyrsta heila tímabilinu undir hans stjórn mætti liðið til leiks í himinbláum búningum, gælunafni liðsins var breytt úr ''Bantams'' í ''Sky Blues'' og Hill samdi texta stuðningsmannalagsins ''Sky Blue Song''<ref>{{cite web |url=https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |work=Coventry City F.C. |title=Club History |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093201/https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |url-status=live}}</ref>, sem enn er sungið á leikjum. Næsta vetur, 1963–64, varð Coventry meistari í 3. deild. George Hudson raðaði inn mörkum og harðjaxlarnir John Sillett og George Curtis stóðu vörnina. Leiktíðina 1965-66 munaði einu stigi að félagið kæmist upp í efstu deild en eftir ágæta byrjun haustið 1966 var Coventry einungis í 10. sæti í nóvember. Þá tók við frábært gengi liðsins sem tapaði ekki í næstu 25 leikjum. Meistaratitilinn í 2. deild var tryggður í 3-1 sigri gegn [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Úlfunum]] á troðfullum Highfield Road í apríllok 1967. Coventry City var komið í efstu deild í fyrsta skipti í sögu félagsins.{{sfn|Brassington|1989|pp=67–71}} === Efsta deild og Evrópukeppni (1967-1975) === Sumarið 1967 ríkti spenna fyrir fyrsta tímabil félagsins í efstu deild. Það var því áfall þegar Jimmy Hill sagði upp störfum tveimur dögum fyrir fyrsta leik. [[Írland|Írinn]] Noel Cantwell tók við liðinu en tímabilið var strembið. Varnartröllið George Curtis fótbrotnaði í öðrum leik og í mars 1968 kviknaði í aðalstúku Highfield Road sem skemmdist mikið. Liðið tryggði sæti sitt í lokaumferðinni, nokkuð sem það sérhæfði sig í næstu áratugi. Besti árangur Coventry í efstu deild náðist 1969-70 þegar liðið lenti í sjötta sæti<ref name="FCHD">{{cite web |url=http://fchd.info/COVENTRC.HTM |title=Coventry City |publisher=Football Club History Database |access-date=28 January 2025 |archive-date=30 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202209/https://www.fchd.info/COVENTRC.HTM |url-status=live}}</ref> sem tryggði þátttökurétt í [[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu|Evrópukeppni félagsliða]]. Evrópuævintýrið var þó stutt. Sigur vannst í fyrstu umferð gegn [[Búlgaría|búlgarska]] liðinu Trakia Plovdiv en í kjölfarið féll liðið út gegn [[Bayern München]] með samanlögðu 6-1 tapi. Það var örlítil sárabót að sigra [[Þýskaland|þýska]] liðið 2-1 í seinni leiknum á Highfield Road. Á leiktíðinni 1970-71 skoraði framherjinn Ernie Hunt víðfrægt mark með svokölluðu ''asnasparki'' ''(e. donkey kick'') í 3-1 sigri gegn [[Everton]]. Skoski miðjumaðurinn Willie Carr vippaði boltanum upp með hælunum úr aukaspyrnu rétt utan vítateigs, Hunt tók hann á lofti og skaut beint í netið framhjá forviða andstæðingum. Þeir félagar endurtóku leikinn gegn [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham]] síðar á tímabilinu, en þá small boltinn í þverslánni. Markið var valið mark ársins hjá [[BBC]], en þessi aðferð við að taka aukaspyrnu var bönnuð af [[Alþjóðaknattspyrnusambandið|FIFA]] í lok tímabilsins. Árið 1972 voru Joe Mercer og Gordon Milne ráðnir knattspyrnustjórar en árangurinn var slakur og félagið oft í fjárhagskröggum. Stjórnarformaðurinn Derrick Robins yfirgaf félagið 1975 og Milne hélt áfram sem knattspyrnustjóri einn síns liðs. === Tilraunamennska og misjafnt gengi (1975-1983) === Í apríl 1975 sneri Jimmy Hill aftur til félagsins og settist í stjórn samhliða því að starfa í sjónvarpi.{{sfn|Brown|1998|pp=46–47}}{{sfn|Brassington|1989|p=92}} Árangurinn á vellinum var þó áfram sveiflukenndur. Í lok tímabilsins 1976-77 var sætið í efstu deild tryggt í síðasta leik með umdeildu jafntefli gegn Bristol City. Þegar tilkynnt var í hátalarakerfi vallarins að Sunderland, sem einnig barðist við fall, hefði tapað sínum leik léku liðin síðustu mínúturnar án þess að sækja að marki. Málið var rannsakað af knattspyrnusambandinu en ekkert aðhafst. Árangurinn var góður tímabilið 1977–78. Með Tommy Hutchison á kantinum og framherjana Ian Wallace og Mick Ferguson í stuði endaði liðið í 7. sæti og rétt missti af Evrópusæti.{{sfn|Brassington|1989|p=91}} Næstu ár dalaði gengi liðsins aftur. Wallace var seldur og ágóðinn notaður til að byggja upp nýtt æfingasvæði í ''Ryton'', þar sem félagið æfir enn í dag. Árið 1981 komst Coventry í undanúrslit deildabikarsins en tapaði gegn [[West Ham United F.C.|West Ham]].{{sfn|Brown|1998|pp=76–77}} Dave Sexton kom síðan til starfa sumarið 1981 eftir að Gordon Milne var rekinn en árangurinn var áfram rýr.[[Mynd:Highfield Road - geograph-2008790.jpg|thumb|Spilað á Highfield Road árið 1982.]] Jimmy Hill var nýjungagjarn með eindæmum. Árið 1978 varð Coventry fyrsta enska félagið til að setja merki styrktaraðila, bílaframleiðandans Talbot, á liðstreyjur. Hill ráðgerði einnig að breyta nafni félagsins í ''Coventry Talbot'', en því var hafnað af knattspyrnusambandinu. Sumarið 1981 kynnti félagið nýjar treyjur með stóru „T“-i á framhlið; merki Talbot. Jimmy Hill taldi þetta snjalla leið til að auka tekjur, en uppátækið vakti litla lukku hjá stuðningsmönnum. Þá var Highfield Road breytt þannig að hann varð fyrsti leikvöllurinn á Englandi með eingöngu sæti. Allt kostaði þetta fjármuni og félagið þurfti að selja leikmenn samhliða dvínandi aðsókn. Jimmy Hill af sér sem stjórnarformaður árið 1983, um svipað leyti og Dave Sexton var rekinn. === Fallbaráttusérfræðingar og sigur á Wembley (1983-1992) === Heimamaðurinn Bobby Gould tók við liðin árið 1983 og keypti marga menn úr neðri deildum, m.a. harðhausana Sam Allardyce og Stuart Pearce. Haustið 1983 versnaði fjárhagsstaðan verulega þegar Talbot dró styrktarsamning sinn til baka. Liðið bjargaði sér á dramatískan hátt frá falli næstu þrjú tímabil. Ótrúlegasti flóttinn var vorið 1985 undir stjórn Don Mackay þegar Coventry þurfti að vinna þrjá síðustu leikina til að bjarga sér frá falli. Það tókst og liðið hélt sætinu með 4-1 sigri á meisturum Everton í lokaleiknum. Fyrrum Coventry-leikmennirnir John Sillett og George Curtis tóku við liðinu 1986 og undir þeirra stjórn batnaði gengi þess verulega. Leiktíðina 1986-87 var Coventry í efri hluta deildarinnar og komst í úrslitaleik bikarkeppninnar á Wembley gegn ógnarsterku liði Tottenham Hotspur. Staðan var 2–2 eftir 90 mínútur, með mörkum frá Dave Bennett og svífandi skallamarki frá Keith Houchen. Í framlengingu skoraði Gary Mabutt sjálfsmark og Coventry vann 3-2. Stærsti titill í sögu félagsins staðreynd og fyrirliðinn Brian "Killer" Kilcline lyfti bikarnum við gríðarleg fagnaðarlæti. Árin eftir bikarsigurinn var liðið yfirleitt í efri hluta deildarinnar og komst í undanúrslit deildarbikarsins tímabilið 1990. John Sillett var þó rekinn í nóvember 1990 eftir slæma byrjun. Terry Butcher tók við sem spilandi knattspyrnustjóri en liðið átti áfram í fallbaráttu; lenti í 16. sæti vorið 1991 og bjargaði sér ári síðar frá falli í síðustu umferð, enn og aftur. === Úrvalsdeildarárin (1992-2001) === [[Mynd:Gary McAllister in Singapore, 2023.jpg|vinstri|thumb|190x190px|Gary McAllister stjórnaði miðjuspili Coventry 1996-2000.]] Þegar enska úrvalsdeildin var stofnuð 1992 var Bobby Gould aftur orðinn knattspyrnustjóri. Coventry byrjaði fyrsta tímabilið vel og var á toppnum eftir fyrstu umferðirnar. Ungur kantmaður frá Zimbabwe, Peter Ndlovu, vakti athygli og búttaði framherjinn Micky Quinn, sem kom frá Newcastle í nóvember, raðaði inn mörkum. Gengi liðsins dalaði þegar leið á tímabilið og það endaði í 15. sæti. Næstu ár vantaði áfram stöðugleika í leik liðsins sem var oftast í neðri hluta deildarinnar. Árið 1995 var Ron Atkinson ráðinn knattspyrnustjóri sem þótti til marks um aukinn metnað. Líkt og oft áður heppnaðist flóttinn frá falldraugnum þó ekki fyrr en í síðustu umferð. Sumarið 1996 kom miðjumaðurinn Gary McAllister kom frá Leeds og varð lykilmaður í liðinu. Eftir slæma byrjun tímabilið 1996-97 tók aðstoðarþjálfarinn Gordon Strachan við stjórn liðsins sem forðaði sér frá falli á lokadegi - í tíunda skipti á tuttugu árum. [[Mynd:Strachan Gordon.jpg|thumb|Gordon Strachan var knattspyrnustjóri 1996-2001.|210x210dp]]Fyrsta heila tímabil Strachan gekk betur; Coventry endaði í 11. sæti og komst langt í bikarnum. Dion Dublin skoraði átján mörk og hinn eldsnöggi Darren Huckerby sýndi góða takta. Coventry þótti spila skemmtilegan bolta á þessum árum, sérstaklega 1999-2000 þegar unglingurinn Robbie Keane og Marokkómennirnir Moustapha Hadji og Youssef Chippo voru öðrum liðum óþægur ljár í þúfu. Sumarið 2000 fór McAllister til Liverpool og Keane var seldur til Inter Milan fyrir metfé. Craig Bellamy var keyptur í stað Keane en tímabilið gekk illa. Þann 5. maí 2001, með 3–2 tapi gegn erkifjendunum Aston Villa, lauk 34 ára dvöl Coventry í efstu deild. === Óróleiki og yfirtaka (2001-2007) === Margir bjuggust við því að félagið færi beint aftur upp í efstu deild, en raunin varð önnur. Gordon Strachan var rekinn eftir fimm leiki og sænska ljúfmennið Roland Nilsson tók við sem spilandi knattspyrnustjóri. Hann var látinn fara eftir að liðið endaði í 11. sæti. Þá kom til skjalanna gamla hetjan Gary McAllister, en árangurinn batnaði lítið og hann yfirgaf félagið um miðbik tímabilsins 2003-04 vegna veikinda eiginkonu sinnar. Aðstoðarmaður hans, Eric Black, tók við og undir hans stjórn spilaði liðið glimrandi sóknarbolta og endaði í 12. sæti vorið 2004. Hann var óvænt rekinn við mikla óánægju stuðningsmanna og Peter Reid ráðinn. Reid stoppaði stutt við og í janúar 2005 var Micky Adams, fyrrum varnarmaður félagsins, ráðinn knattspyrnustjóri. [[Mynd:Gary McSheffrey.jpg|thumb|Gary McSheffrey skoraði fjölda marka í B-deildinni.|vinstri|260x260dp]]Á þessum árum var bygging nýs heimavallar í fullum gangi, en framkvæmdir hófust 1999. Árið 2003 seldi félagið sinn hlut í rekstrarfélagi vallarins, Arena Coventry Limited (ACL), til góðgerðarsjóðsins Alan Edward Higgs Charity með forkaupsrétti sem átti að nýta þegar rofa myndi til í fjármálum. Nýi völlurinn var tekinn í notkun 20. ágúst 2005 með 3-0 sigri gegn [[Queens Park Rangers F.C.|QPR]]. Á fyrsta tímabilinu á nýja vellinum raðaði ungi framherjinn Gary McSheffrey inn mörkum og Coventry endaði í 8. sæti. Þessi árangur var þó tálsýn ein og eftir slakt gengi á næsta tímabili tók Iain Dowie við af Adams. Liðið byrjaði vel undir hans stjórn en síðan fór að halla undan fæti. Þegar þarna var komið sögu, haustið 2007, var fjárhagsvandinn orðinn alvarlegur og hávær orðrómur um yfirtöku á félaginu. Um miðjan október lagði Coventry fram beiðni um gjaldþrotaskipti en þann 14. desember 2007 var yfirtaka viðskiptamógulsins Ray Ranson og finnsk-bandaríska fjárfestingasjóðsins SISU staðfest. Margir stuðningsmenn voru vongóðir um betri tíð undir nýju eignarhaldi. Annað átti heldur betur eftir að koma á daginn. === Óstjórn og fall í þriðju deild (2008-2012) === [[Mynd:AUT vs. WAL 2016-10-06 (095).jpg|thumb|270x270dp|Chris Coleman náði litlum árangri með Coventry.]] Í kjölfar yfirtökunnar settu Ranson og SISU talsvert fjármagn í leikmannakaup. Dowie var sagt upp í febrúar 2008. Við tóku þrjú vonbrigðatímabil undir stjórn Chris Coleman og síðar Aidy Boothroyd, þar sem liðið var virkt á leikmannamarkaði en endaði samt alltaf í neðri hluta. Í apríl 2011 var Andy Thorn yfirnjósnari ráðinn knattspyrnustjóri. Þá hafði Ray Ranson yfirgefið sökkvandi skútuna, vogunarsjóðurinn SISU var orðinn eini eigandinn og hætt að fjármagna reksturinn. Lykilmenn voru seldir, samingslausir leikmenn forðuðu sér og félaginu var bannað að kaupa leikmenn sumarið 2011 vegna skuldastöðu. Andy Thorn, sem hafði aldrei starfað sem knattspyrnustjóri, fékk veikburða hóp til að vinna með tímabilið 2011-12. Á sama tíma sat litríkur hópur í yfirstjórn, þar má nefna stjórnarformanninn Ken Dulieu sem mætti meðal annars á æfingar og settist á varamannabekkinn í heimaleik gegn Hull í desember 2011. Stuðningsmenn voru æfir yfir taktleysinu, en Dulieu yfirgaf félagið fáum dögum síðar. Í apríl 2012 hætti SISU að greiða leigu fyrir Ricoh Arena sem leiddi til harðra deilna við ACL, eigendur vallarins. Eftir fimm tímabil undir eignarhaldi SISU, þar sem liðið var alltaf í neðri hluta deildarinnar féll Coventry í C-deild í fyrsta sinn síðan 1964. Botninum var þó fjarri því náð. === Allt í tómu tjóni (2012-2017) === [[Mynd:Callum Wilson 2018.png|thumb|Callum Wilson kom úr akademíu Coventry City og raðaði inn mörkum 2013-14.]] Mark Robins var ráðinn knattspyrnustjóri haustið 2012 en yfirgaf skútuna í febrúar 2013 til að taka við Huddersfield. Skotinn Steven Pressley tók við. Á sama tíma harðnaði deila SISU við rekstrarfélag Ricoh Arena um vallarleiguna umtalsvert og í mars 2013 voru tíu stig dregin af félaginu vegna ógreiddrar leigu og liðið endaði í 15. sæti. Haustið 2013 tilkynnti SISU að heimaleikir yrðu spilaðir á heimavelli Northampton Town vegna deilunnar við rekstrarfélagið ACL. Stuðningsmenn mótmæltu harðlega og sniðgengu leikina í Northampton. Liðinu gekk þó vel og hefði verið í baráttu um umspilssæti, ef ekki hefði komið til 10 stiga frádráttar annað tímabilið í röð. Framherjinn Callum Wilson, uppalinn hjá félaginu, skoraði 22 mörk en var seldur til Bournemouth sumarið eftir. Eftir að samningar náðust um leigu sneri Coventry til heimaborgarinnar í ágúst 2014. Fáeinum vikum síðar, öllum að óvörum, keypti rugbyliðið [[London Wasps]] Ricoh Arena. SISU höfðaði í kjölfarið mál gegn Coventry-borg sem kom að sölunni í gegnum rekstrarfélagið ACL, en tapaði málinu. Gengi liðsins vernsaði og Steven Pressley var rekinn í febrúar 2015. Tony Mowbray tók við liðinu og undir hans stjórn náði liðið toppi C-deildarinnar um stund. Ungstirnið James Maddison sló í gegn og landsliðskempan Joe Cole kom að láni - en leikur liðsins hrundi eftir áramót og það endaði í 8. sæti. Næsta tímabili fór á versta veg, liðinu gekk hræðilega, knattspyrnustjórar voru ráðnir og reknir en í mars sneri Mark Robins aftur. Hann stýrði liðinu til 2-1 sigurs á Wembley gegn Oxford United í EFL Trophy en gat ekki komið í veg fyrir að Coventry félli í fjórðu deild, í fyrsta sinn síðan 1959. === Mark Robins vinnur kraftaverk (2017-2022) === [[Mynd:Mark Robins 20092025 (3).jpg|vinstri|thumb|Mark Robins leiddi félagið úr neðstu deild við erfiðar aðstæður]] Fallið í neðstu deild árið 2017 var mikið áfall, en félagið datt í lukkupottinn með ráðningu [[Mark Robins]]. Hann reyndist sérlega lunkinn við að starfa við erfiðar aðstæður utan vallar. Ungir uppaldir leikmenn fengu tækifæri og framherjinn Marc McNulty skoraði 23 mörk. Coventry endaði í 6. sæti og sigraði síðan úrslitaleik umspilsins 3-1 gegn Exeter City á Wembley. Þetta tímabil markaði upphaf endurreisnar félagsins undir stjórn Robins og aðstoðarþjálfarans Adi Viveash. Á tímabilinu 2018–2019 endaði Coventry í 8. sæti í C-deildinni og missti naumlega af umspilssæti. Eigendurnir SISU áttu á sama tíma í langvinnum deilum við fjölmarga aðila. Þegar leigusamningur við rugbyfélagið Wasps rann út árið 2019 og flóknar lagaþrætur stóðu sem hæst neyddist Coventry til að yfirgefa borgina á ný og spila heimaleiki sína á St Andrew’s í Birmingham næstu tvö tímabil. Þrátt fyrir þessar fáránlegu aðstæður gekk vel á vellinum. Tímabilið 2019–2020 var Coventry á toppi deildarinnar þegar keppni var stöðvuð vegna COVID-19. Liðið hafði þá 67 stig úr 34 leikjum og var krýnt meistari samkvæmt stigum á leik. Á fyrsta tímabilinu í Championship 2020–2021 endaði Coventry í 16. sæti. Gustavo Hamer var keyptur fyrir tímabilið og kom sterkur inn á miðjuna. Sumarið 2021 sneri félagið loks aftur á Ricoh Arena sem hafði þá reyndar fengið nafnið Coventry Building Society (CBS) Arena. Eigendur vallarins, Wasps, voru komnir í fjárhagsvandræði og veitti ekki af leigutekjum. Framherjinn Viktor Gyökeres var keyptur sumarið 2021 og hann, ásamt Matty Godden, raðaði inn mörkum tímabilið 2021–22. Coventry endaði í 12. sæti, en þrátt fyrir góðan árangur voru eigendurnir SISU áfram afar óvinsælir meðal stuðningsfólks og framtíðin utan vallar óljós. === Nýtt upphaf undir Doug King (2022-2023) === [[Mynd:Guga Wiki 2.45.jpg|thumb|Gustavo Hamer var lykilmaður í liði Coventry frá 2020-23.]] Í ágúst 2022 neyddist Coventry enn á ný til að spila heimaleik utan borgarinnar þegar völlurinn á CBS Arena var óleikfær eftir fjölda rugbyleikja á Samveldisleikunum. Deildarbikaleikur gegn Bristol City fór því fram á Pirelli Stadium í Burton. Í október sama ár varð ljóst að eigendur vallarins, rugbyliðið Wasps, væru komnir í gjaldþrot. Þann 16. nóvember 2022 var tilkynnt, öllum að óvörum, að lítt þekktur kaupsýslumaður, Doug King hefði keypt 85% hlut í Coventry City. Með því lauk fimmtán ára róstusömu eignarhaldi SISU, sem hafði alla tíð markast af deilum og óstöðugleika utan vallar, þrátt fyrir árangur liðsins undir stjórn Mark Robins. Tíðindunum var fagnað ákaflega af stuðningsfólki. King reyndi einnig að kaupa CBS Arena, en það gekk ekki eftir þar sem Mike Ashley hafði þegar tryggt sér kauprétt. Coventry hélt því áfram um sinn að vera leiguliði á eigin heimavelli. Í janúar 2023 keypti King þann hlut sem eftir stóð af eignarhlut SISU og varð eini eigandi félagsins. Á vellinum hélt góður árangur áfram undir stjórn Robins; Coventry náði umspilssæti og komst í úrslitaleik á Wembley. Þar tapaði liðið fyrir Luton Town í vítaspyrnukeppni eftir 1-1 jafntefli. === Aftur meðal toppliða á eigin velli (2022-) === [[Mynd:Frank Lampard 2017.jpg|vinstri|thumb|Frank Lampard hefur náð frábærum árangri með félagið.]] Sumarið 2023 voru lykilmennirnir Gustavo Hamer og Viktor Gyökeres seldir fyrir meira en 35 milljónir punda. Mark Robins nýtti fjármunina til að endurnýja hópinn, meðal annars með kaupum á Haji Wright, dýrasta leikmanni í sögu félagsins, auk leikmanna á borð við Milan Van Ewijk, Ellis Simms og Tatsuhiro Sakamoto. Eftir erfiða byrjun á tímabilinu 2023–2024 tók liðið við sér og var nálægt umspilssæti í lok leiktíðar. Í bikarnum vann Coventry dramatískan 3–2 útisigur á Wolverhampton eftir tvö mörk í uppbótartíma. Í undanúrslitum á Wembley gegn Manchester United jafnaði liðið eftir að hafa lent 3–0 undir, með mörkum frá Simms, Callum O’Hare og Wright. Í framlengingu var sigurmark Victor Torp dæmt af vegna naums rangstöðudóms og Coventry tapaði síðan í vítaspyrnukeppni. Fyrir tímabilið 2024–2025 voru væntingar miklar, en gengi liðsins óstöðugt. Í nóvember 2024 var Robins rekinn og Frank Lampard tók við. Hann sneri genginu við, leiddi liðið í umspilssæti og í undanúrslit gegn Sunderland, þar sem Coventry féll úr leik í framlengingu. Í ágúst 2025 keypti félagið loks CBS Arena og varð þá eigandi vallarins í fyrsta sinn. == Titlar == * Besti árangur í [[Enska úrvalsdeildin|A-deild]]: 6. sæti 1969-70 * [[Enska meistaradeildin|B-deild]]: meistarar (1) 1966–67 * [[Enska fyrsta deildin|C-deild]]: meistarar (3) 1935-36 (suður), 1963-64, 2019-20 / 2. sæti (1) 1933–34 * [[Enska önnur deildin|D-deild]]: 2. sæti (1) 1958-59 / Sigurvegarar í umspili (1) 2018 * [[Enski bikarinn|FA-bikarinn]]: meistarar (1) 1986-87 * Góðgerðarskjöldurinn: 2. sæti (1) 1987 * EFL Bikarkeppnin: meistarar (1) 2016-17 == Helstu met == === Töp og sigrar í deildarkeppnum === * '''Stærsti sigur''': 9-0, gegn Bristol City i 3. deild suður, 28. apríl 1934 * '''Stærsta tap''': 2-10, gegn Norwich City í 3. deild suður, 13. mars 1930 * '''Flestir sigurleikir í röð''': 6 (3), frá 20. apr. til 28. ág. 1954, 25. apr. til 5. sept. 1964 og 27. sept til 25. okt 2025 * '''Flestir leikir í röð án taps''': 25, frá 26. nóv. 1966 til 13. maí 1967 í næstefstu deild * '''Flestir leikir í röð með skoruðu marki''': 25, 10. sept 1966 til 25. feb. 1967 í næstefstu deild * '''Flestir leikir í röð án þess að fá á sig mark''': 6, 28. apr. 1934 til 3. sept. 1934 * '''Flestir tapleikir í röð:''' 9, 30. ágúst til 11. okt. 1919 í 2. deild * '''Flestir leikir í röð án sigurs:''' 19, 30. ágúst til 20. desember 1919 í 2. deild * '''Flestir leikir í röð án þess að skora''': 11, 11. okt. 1919 til 20. des. 1919 í 2. deild (met í sögu deildarkeppninnar) == Tilvísanir == <references/> ==Heimildir== *{{Wpheimild|tungumál=en|titill=Coventry City F.C.|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2025}} * {{cite book |last=Brassington |first=David |year=1989 |edition=2 |title=Singers to Sky Blues: The story of Coventry City Football Club |publisher=Sporting and Leisure Press Limited |location=Buckingham |isbn=978-0-86023-452-4}} * {{cite book |last=Dean |first=Rod |year=1991 |title=Coventry City: a complete record, 1883–1991 |url=https://archive.org/details/coventrycitycomp0000rodd |location=Derby |publisher=Breedon Books |isbn=978-0-90796-988-4}} * {{cite book |last=Henderson |first=Derek |year=1968 |title=The Sky Blues: The story of Coventry City F.C |location=London |publisher=Stanley Paul |isbn=978-0-09087-480-4}} {{S|1883}} [[Flokkur:Ensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Stofnað 1883]] [[Flokkur:Coventry]] lke1dl6fkmsk6zgxlcv3tr1jpsrzjka 1952221 1952219 2026-03-27T23:07:05Z Asj1977 103190 1952221 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Coventry City Football Club | Mynd = [[File:Coventry Building Society Arena november 2025.jpg|250px|Coventry Building Society Arena í nóvember 2025]] | Gælunafn = Himinblámar, e. The Sky Blues | Stytt nafn = | Stofnað = 13. ágúst 1883 | Leikvöllur = [[Coventry Building Society Arena]] | Stærð = 32.609 | Stjórnarformaður = {{ENG}} Doug King | Knattspyrnustjóri = {{ENG}} [[Frank Lampard]] | Deild = [[Enska meistaradeildin]] | Tímabil = 2024/2025 | Staðsetning = 5. sæti | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _3_stripes_white | leftarm1 = 74a6cd | body1 = 74a6cd | rightarm1 = 74a6cd | shorts1 = 74a6cd | socks1 = 74a6cd | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _adidaswhite | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FF5A4E | body2 = FF5A4E | rightarm2 = FF5A4E | shorts2 = FF5A4E | socks2 = FF5A4E }} '''Coventry City''' er enskt knattspyrnufélag sem spilar í [[enska meistaradeildin|ensku meistaradeildinni]]. Liðið er frá samnefndri borg, [[Coventry]] í [[Vestur-Miðhéruð]]um Englands, og var stofnað árið 1883 undir nafninu Singers FC. Heimavöllur þess frá 1899-2005 var [[Highfield Road]], en í dag spilar liðið heimaleiki sína á [[Coventry Building Society Arena]]. Félagið átti sæti í efstu deild frá 1967 til 2001 og var eitt af stofnfélögum [[Enska úrvalsdeildin|ensku úrvalsdeildarinnar]] árið 1992. Stærsti titill í sögu félagsins var þegar það vann [[Enski bikarinn|bikarkeppnina]] árið 1987. Þrír Íslendingar hafa spilað með Coventry; [[Bjarni Guðjónsson]] árið 2004<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2004/01/19/bjarni_til_coventry/|title=Bjarni til Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>, [[Aron Einar Gunnarsson]] 2008-11 og [[Hermann Hreiðarsson]] lék tvo leiki með félaginu árið 2012<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/enski/2012/05/10/hermann_haettur_hja_coventry/|title=Hermann hættur hjá Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>. Meðal þekktra leikmanna sem spilað hafa með félaginu eru markahrókarnir [[Dion Dublin]], [[Robbie Keane]] og [[Viktor Gyökeres]]. Þá voru ensku landsliðsmennirnir James Maddison og Callum Wilson uppaldir í akademíu félagsins. == Saga == === Upphafsárin (1883-1919) === [[Mynd:Singers-CCFC-Team-1885-86.jpg|alt=Þrettán leikmenn Singers FC stilla sér upp á svart hvítri mynd úr dagblaði.|vinstri|thumb|Singers FC tímabilið 1885-86]] Singers FC var stofnað 13. ágúst 1883 af starfsmönnum Singer reiðhjólaverksmiðjunnar í Coventry. Fyrstu fjögur árin spilaði félagið leiki sína á ''Dowells Field''{{sfn|Dean|1991|p=8}}<ref name="HomeGround">{{cite news |title=Home ground! Sky Blues historian believes he has located Coventry City's first ever pitch |url=https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |work=[[Coventry Telegraph]] |first=Ben |last=Eccleston |date=3 December 2013 |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093208/https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |url-status=live}}</ref> en árið 1887 flutti það á ''Stoke Road''. Singers FC varð að atvinnumannafélagi árið 1892. Á þessum tíma keppti liðið í héraðsdeild [[Birmingham]] og nágrennis, þar sem það atti að mestu kappi við varalið stærri liða í Miðlöndunum, en eining voru spilaðir leikir við önnur verksmiðjulið. Árið 1898 var nafni félagsins breytt í Coventry City.{{sfn|Henderson|1968|p=17}}{{sfn|Brassington|1989|p=19}} Ári síðar var byrjað að byggja leikvanginn ''Highfield Road.''{{sfn|Brassington|1989|pp=19–20}} Framkvæmdirnar leiddu til fjárhagsvandræða og árangurinn innan vallar var ekki merkilegur næstu ár.{{sfn|Brassington|1989|p=21}} Um og upp úr aldamótum fóru leikmenn í tíð verkföll, enda bárust launagreiðslur oft seint eða alls ekki. Árið 1908 var liðið í toppbaráttu í héraðsdeild í suðurhluta landsins og sama ár komst það alla leið í átta liða úrslit [[Enski bikarinn|bikarkeppninnar]]. Árið 1914 féll Coventry hins vegar niður um deild og lenti í kjölfarið í miklum fjárhagsvandræðum. Stjórnarmaðurinn David Cooke greiddi upp allar skuldir félagsins árið 1917 og bjargaði því frá gjaldþroti. === Skrykkjótt gengi í deildarkeppni (1919-1946) === [[Mynd:CoventryCityFC League Performance.svg|thumb|Staða Coventry í deildarkeppnum 1919-2024]] Tímabilið 1919-20 fékk félagið þátttökurétt í deildarkeppninni og hóf leik í annarri deild (e. ''Second division'').{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Fyrsta tímabilið gekk fremur illa og félagið hélt naumlega sæti sínu með því að sigra [[Bury fc|Bury]] 2-1 í lokaumferðinni. Síðar kom í ljós að félögin höfðu samið um úrslitin fyrirfram og þurfti Coventry að greiða háa sekt en slapp við harðari refsingu.{{sfn|Brassington|1989|p=34}} Næstu ár var félagið alltaf í fallbaráttu og féll 1925 í 3. deild þar sem það spilaði fyrsta árið í norðurhluta{{sfn|Dean|1991|p=19}}, en síðan í suðurhlutanum.{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Gengið var áfram slakt og félagið daðraði næstu ár stöðugt við að missa sæti sitt í deildarkeppninni.{{sfn|Dean|1991|p=20}} Klúbburinn datt hins vegar í lukkupottinn árið 1931 þegar 33 ára atvinnumaður í [[krikket]], Harry Storer, var ráðinn knattspyrnustjóri.{{sfn|Brown|2000|p=28}}{{sfn|Henderson|1968|p=24}} Næstu sex leiktíðir skoraði liðið samtals 577 deildarmörk. Af þeim skoraði framherjinn Clarrie Bourton 173 mörk og er enn markahæsti leikmaður í sögu félagsins.<ref>{{cite news |url=https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |work=[[Coventry Telegraph]] |title=Jim Brown: Clarrie Bourton – Coventry City's greatest scorer |date=6 October 2008 |first=Jim |last=Brown |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093158/https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |url-status=live}}</ref> Félagið vann sér sæti í 2. deild vorið 1935 þegar það varð meistari í 3. deild suður.{{sfn|Henderson|1968|pp=26–29}} Þar endaði félagið ofarlega næstu þrjú ár{{sfn|Brassington|1989|p=47–48}}, allt þar til [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á árið 1939. === Niður á botninn (1946-1958) === Stuttu eftir stríðslok yfirgaf Harry Storer félagið og tók við stjórnartaumum hjá [[Birmingham City]]. Dick Bayliss sem tók við af honum lést ári síðar eftir að hafa lent í hrakningum í snjóbyl á ferðalagi um [[Jórvíkurskíri]].{{sfn|Brassington|1989|p=53}} Arftaki hans, Billy Frith, stóð sig ágætlega en náði ekki að snúa genginu við. Storer sneri aftur árið 1948{{sfn|Dean|1991|p=28}} og undir hans gekk liðinu þokkalega, þar til leiktíðina 1951-52 þegar það féll aftur í 3. deild suður.{{sfn|Brown|2000|p=42}}{{sfn|Henderson|1968|p=34}} Aðsókn á leiki liðsins hrundi í kjölfarið, sem leiddi enn og aftur til fjárhagsörðugleika. Næstu sex tímabil stýrðu sjö knattspyrnustjórar félaginu sem var aldrei nálægt því að komast upp um deild.{{sfn|Brown|2000|p=61}} Þeirra á meðal var Jesse Carver sem hafði áður stjórnað t.a.m. Lazio og [[Juventus FC|Juventus]]. Koma hans vakti athygli á landsvísu og ekki minnkaði áhuginn þegar hann fékk til liðs við sig aðstoðarþjálfarann George Raynor sem hafði komið [[Svíþjóð]] í úrslitaleik HM árið 1954. Þetta tvíeyki flutti inn frá meginlandinu ýmsa nýlundu; allt frá sérsniðnum takkaskóm yfir í tréklossa og sloppa sem leikmenn áttu að fara í eftir sturtu til að koma í veg fyrir kvef. Þrátt fyrir þessar nýjungar náðu þeir félagar engum sérstökum árangri á vellinum. Árið 1958 var þriðju deild norður og suður skipt upp í 3. og 4. deild. Coventry hóf því leik í 4. deild haustið 1958.{{sfn|Dean|1991|p=32}} === Bylting undir Jimmy Hill (1958-1967) === [[Mynd:Coventry , Coventry Building Society Arena - Jimmy Hill - geograph.org.uk - 6974088.jpg|thumb|Stytta af Jimmy Hill utan við CBS Arena í Coventry]] Coventry staldraði ekki lengi við í neðstu deild. Billy Frith, sem var aftur sestur í knattspyrnustjórastólinn, kom félaginu upp í 3. deild í fyrstu atrennu vorið 1959. Eftir tvö sæmileg tímabil fór tímabilið 1961–62 illa af stað. Þegar liðið tapaði í bikarkeppninni gegn áhugamannaliði Kings Lynn var Frith rekinn af nýja stjórnarformanninum Derrick Robins sem réði í staðinn hinn 33 ára Jimmy Hill, fyrrum framherja [[Fulham F.C.|Fulham]]. Undir stjórn Jimmy Hill blómstraði Coventry City. Á fyrsta heila tímabilinu undir hans stjórn mætti liðið til leiks í himinbláum búningum, gælunafni liðsins var breytt úr ''Bantams'' í ''Sky Blues'' og Hill samdi texta stuðningsmannalagsins ''Sky Blue Song''<ref>{{cite web |url=https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |work=Coventry City F.C. |title=Club History |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093201/https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |url-status=live}}</ref>, sem enn er sungið á leikjum. Næsta vetur, 1963–64, varð Coventry meistari í 3. deild. George Hudson raðaði inn mörkum og harðjaxlarnir John Sillett og George Curtis stóðu vörnina. Leiktíðina 1965-66 munaði einu stigi að félagið kæmist upp í efstu deild en eftir ágæta byrjun haustið 1966 var Coventry einungis í 10. sæti í nóvember. Þá tók við frábært gengi liðsins sem tapaði ekki í næstu 25 leikjum. Meistaratitilinn í 2. deild var tryggður í 3-1 sigri gegn [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Úlfunum]] á troðfullum Highfield Road í apríllok 1967. Coventry City var komið í efstu deild í fyrsta skipti í sögu félagsins.{{sfn|Brassington|1989|pp=67–71}} === Efsta deild og Evrópukeppni (1967-1975) === Sumarið 1967 ríkti spenna fyrir fyrsta tímabil félagsins í efstu deild. Það var því áfall þegar Jimmy Hill sagði upp störfum tveimur dögum fyrir fyrsta leik. [[Írland|Írinn]] Noel Cantwell tók við liðinu en tímabilið var strembið. Varnartröllið George Curtis fótbrotnaði í öðrum leik og í mars 1968 kviknaði í aðalstúku Highfield Road sem skemmdist mikið. Liðið tryggði sæti sitt í lokaumferðinni, nokkuð sem það sérhæfði sig í næstu áratugi. Besti árangur Coventry í efstu deild náðist 1969-70 þegar liðið lenti í sjötta sæti<ref name="FCHD">{{cite web |url=http://fchd.info/COVENTRC.HTM |title=Coventry City |publisher=Football Club History Database |access-date=28 January 2025 |archive-date=30 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202209/https://www.fchd.info/COVENTRC.HTM |url-status=live}}</ref> sem tryggði þátttökurétt í [[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu|Evrópukeppni félagsliða]]. Evrópuævintýrið var þó stutt. Sigur vannst í fyrstu umferð gegn [[Búlgaría|búlgarska]] liðinu Trakia Plovdiv en í kjölfarið féll liðið út gegn [[Bayern München]] með samanlögðu 6-1 tapi. Það var örlítil sárabót að sigra [[Þýskaland|þýska]] liðið 2-1 í seinni leiknum á Highfield Road. Á leiktíðinni 1970-71 skoraði framherjinn Ernie Hunt víðfrægt mark með svokölluðu ''asnasparki'' ''(e. donkey kick'') í 3-1 sigri gegn [[Everton]]. Skoski miðjumaðurinn Willie Carr vippaði boltanum upp með hælunum úr aukaspyrnu rétt utan vítateigs, Hunt tók hann á lofti og skaut beint í netið framhjá forviða andstæðingum. Þeir félagar endurtóku leikinn gegn [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham]] síðar á tímabilinu, en þá small boltinn í þverslánni. Markið var valið mark ársins hjá [[BBC]], en þessi aðferð við að taka aukaspyrnu var bönnuð af [[Alþjóðaknattspyrnusambandið|FIFA]] í lok tímabilsins. Árið 1972 voru Joe Mercer og Gordon Milne ráðnir knattspyrnustjórar en árangurinn var slakur og félagið oft í fjárhagskröggum. Stjórnarformaðurinn Derrick Robins yfirgaf félagið 1975 og Milne hélt áfram sem knattspyrnustjóri einn síns liðs. === Tilraunamennska og misjafnt gengi (1975-1983) === Í apríl 1975 sneri Jimmy Hill aftur til félagsins og settist í stjórn samhliða því að starfa í sjónvarpi.{{sfn|Brown|1998|pp=46–47}}{{sfn|Brassington|1989|p=92}} Árangurinn á vellinum var þó áfram sveiflukenndur. Í lok tímabilsins 1976-77 var sætið í efstu deild tryggt í síðasta leik með umdeildu jafntefli gegn Bristol City. Þegar tilkynnt var í hátalarakerfi vallarins að Sunderland, sem einnig barðist við fall, hefði tapað sínum leik léku liðin síðustu mínúturnar án þess að sækja að marki. Málið var rannsakað af knattspyrnusambandinu en ekkert aðhafst. Árangurinn var góður tímabilið 1977–78. Með Tommy Hutchison á kantinum og framherjana Ian Wallace og Mick Ferguson í stuði endaði liðið í 7. sæti og rétt missti af Evrópusæti.{{sfn|Brassington|1989|p=91}} Næstu ár dalaði gengi liðsins aftur. Wallace var seldur og ágóðinn notaður til að byggja upp nýtt æfingasvæði í ''Ryton'', þar sem félagið æfir enn í dag. Árið 1981 komst Coventry í undanúrslit deildabikarsins en tapaði gegn [[West Ham United F.C.|West Ham]].{{sfn|Brown|1998|pp=76–77}} Dave Sexton kom síðan til starfa sumarið 1981 eftir að Gordon Milne var rekinn en árangurinn var áfram rýr.[[Mynd:Highfield Road - geograph-2008790.jpg|thumb|Spilað á Highfield Road árið 1982.]] Jimmy Hill var nýjungagjarn með eindæmum. Árið 1978 varð Coventry fyrsta enska félagið til að setja merki styrktaraðila, bílaframleiðandans Talbot, á liðstreyjur. Hill ráðgerði einnig að breyta nafni félagsins í ''Coventry Talbot'', en því var hafnað af knattspyrnusambandinu. Sumarið 1981 kynnti félagið nýjar treyjur með stóru „T“-i á framhlið; merki Talbot. Jimmy Hill taldi þetta snjalla leið til að auka tekjur, en uppátækið vakti litla lukku hjá stuðningsmönnum. Þá var Highfield Road breytt þannig að hann varð fyrsti leikvöllurinn á Englandi með eingöngu sæti. Allt kostaði þetta fjármuni og félagið þurfti að selja leikmenn samhliða dvínandi aðsókn. Jimmy Hill af sér sem stjórnarformaður árið 1983, um svipað leyti og Dave Sexton var rekinn. === Fallbaráttusérfræðingar og sigur á Wembley (1983-1992) === Heimamaðurinn Bobby Gould tók við liðin árið 1983 og keypti marga menn úr neðri deildum, m.a. harðhausana Sam Allardyce og Stuart Pearce. Haustið 1983 versnaði fjárhagsstaðan verulega þegar Talbot dró styrktarsamning sinn til baka. Liðið bjargaði sér á dramatískan hátt frá falli næstu þrjú tímabil. Ótrúlegasti flóttinn var vorið 1985 undir stjórn Don Mackay þegar Coventry þurfti að vinna þrjá síðustu leikina til að bjarga sér frá falli. Það tókst og liðið hélt sætinu með 4-1 sigri á meisturum Everton í lokaleiknum. Fyrrum Coventry-leikmennirnir John Sillett og George Curtis tóku við liðinu 1986 og undir þeirra stjórn batnaði gengi þess verulega. Leiktíðina 1986-87 var Coventry í efri hluta deildarinnar og komst í úrslitaleik bikarkeppninnar á Wembley gegn ógnarsterku liði Tottenham Hotspur. Staðan var 2–2 eftir 90 mínútur, með mörkum frá Dave Bennett og svífandi skallamarki frá Keith Houchen. Í framlengingu skoraði Gary Mabutt sjálfsmark og Coventry vann 3-2. Stærsti titill í sögu félagsins staðreynd og fyrirliðinn Brian "Killer" Kilcline lyfti bikarnum við gríðarleg fagnaðarlæti. Árin eftir bikarsigurinn var liðið yfirleitt í efri hluta deildarinnar og komst í undanúrslit deildarbikarsins tímabilið 1990. John Sillett var þó rekinn í nóvember 1990 eftir slæma byrjun. Terry Butcher tók við sem spilandi knattspyrnustjóri en liðið átti áfram í fallbaráttu; lenti í 16. sæti vorið 1991 og bjargaði sér ári síðar frá falli í síðustu umferð, enn og aftur. === Úrvalsdeildarárin (1992-2001) === [[Mynd:Gary McAllister in Singapore, 2023.jpg|vinstri|thumb|190x190px|Gary McAllister stjórnaði miðjuspili Coventry 1996-2000.]] Þegar enska úrvalsdeildin var stofnuð 1992 var Bobby Gould aftur orðinn knattspyrnustjóri. Coventry byrjaði fyrsta tímabilið vel og var á toppnum eftir fyrstu umferðirnar. Ungur kantmaður frá Zimbabwe, Peter Ndlovu, vakti athygli og búttaði framherjinn Micky Quinn, sem kom frá Newcastle í nóvember, raðaði inn mörkum. Gengi liðsins dalaði þegar leið á tímabilið og það endaði í 15. sæti. Næstu ár vantaði áfram stöðugleika í leik liðsins sem var oftast í neðri hluta deildarinnar. Árið 1995 var Ron Atkinson ráðinn knattspyrnustjóri sem þótti til marks um aukinn metnað. Líkt og oft áður heppnaðist flóttinn frá falldraugnum þó ekki fyrr en í síðustu umferð. Sumarið 1996 kom miðjumaðurinn Gary McAllister kom frá Leeds og varð lykilmaður í liðinu. Eftir slæma byrjun tímabilið 1996-97 tók aðstoðarþjálfarinn Gordon Strachan við stjórn liðsins sem forðaði sér frá falli á lokadegi - í tíunda skipti á tuttugu árum. [[Mynd:Strachan Gordon.jpg|thumb|Gordon Strachan var knattspyrnustjóri 1996-2001.|210x210dp]]Fyrsta heila tímabil Strachan gekk betur; Coventry endaði í 11. sæti og komst langt í bikarnum. Dion Dublin skoraði átján mörk og hinn eldsnöggi Darren Huckerby sýndi góða takta. Coventry þótti spila skemmtilegan bolta á þessum árum, sérstaklega 1999-2000 þegar unglingurinn Robbie Keane og Marokkómennirnir Moustapha Hadji og Youssef Chippo voru öðrum liðum óþægur ljár í þúfu. Sumarið 2000 fór McAllister til Liverpool og Keane var seldur til Inter Milan fyrir metfé. Craig Bellamy var keyptur í stað Keane en tímabilið gekk illa. Þann 5. maí 2001, með 3–2 tapi gegn erkifjendunum Aston Villa, lauk 34 ára dvöl Coventry í efstu deild. === Óróleiki og yfirtaka (2001-2007) === Margir bjuggust við því að félagið færi beint aftur upp í efstu deild, en raunin varð önnur. Gordon Strachan var rekinn eftir fimm leiki og sænska ljúfmennið Roland Nilsson tók við sem spilandi knattspyrnustjóri. Hann var látinn fara eftir að liðið endaði í 11. sæti. Þá kom til skjalanna gamla hetjan Gary McAllister, en árangurinn batnaði lítið og hann yfirgaf félagið um miðbik tímabilsins 2003-04 vegna veikinda eiginkonu sinnar. Aðstoðarmaður hans, Eric Black, tók við og undir hans stjórn spilaði liðið glimrandi sóknarbolta og endaði í 12. sæti vorið 2004. Hann var óvænt rekinn við mikla óánægju stuðningsmanna og Peter Reid ráðinn. Reid stoppaði stutt við og í janúar 2005 var Micky Adams, fyrrum varnarmaður félagsins, ráðinn knattspyrnustjóri. [[Mynd:Gary McSheffrey.jpg|thumb|Gary McSheffrey skoraði fjölda marka í B-deildinni.|vinstri|260x260dp]]Á þessum árum var bygging nýs heimavallar í fullum gangi, en framkvæmdir hófust 1999. Árið 2003 seldi félagið sinn hlut í rekstrarfélagi vallarins, Arena Coventry Limited (ACL), til góðgerðarsjóðsins Alan Edward Higgs Charity með forkaupsrétti sem átti að nýta þegar rofa myndi til í fjármálum. Nýi völlurinn var tekinn í notkun 20. ágúst 2005 með 3-0 sigri gegn [[Queens Park Rangers F.C.|QPR]]. Á fyrsta tímabilinu á nýja vellinum raðaði ungi framherjinn Gary McSheffrey inn mörkum og Coventry endaði í 8. sæti. Þessi árangur var þó tálsýn ein og eftir slakt gengi á næsta tímabili tók Iain Dowie við af Adams. Liðið byrjaði vel undir hans stjórn en síðan fór að halla undan fæti. Þegar þarna var komið sögu, haustið 2007, var fjárhagsvandinn orðinn alvarlegur og hávær orðrómur um yfirtöku á félaginu. Um miðjan október lagði Coventry fram beiðni um gjaldþrotaskipti en þann 14. desember 2007 var yfirtaka viðskiptamógulsins Ray Ranson og finnsk-bandaríska fjárfestingasjóðsins SISU staðfest. Margir stuðningsmenn voru vongóðir um betri tíð undir nýju eignarhaldi. Annað átti heldur betur eftir að koma á daginn. === Óstjórn og fall í þriðju deild (2008-2012) === [[Mynd:AUT vs. WAL 2016-10-06 (095).jpg|thumb|270x270dp|Chris Coleman náði litlum árangri með Coventry.]] Í kjölfar yfirtökunnar settu Ranson og SISU talsvert fjármagn í leikmannakaup. Dowie var sagt upp í febrúar 2008. Við tóku þrjú vonbrigðatímabil undir stjórn Chris Coleman og síðar Aidy Boothroyd, þar sem liðið var virkt á leikmannamarkaði en endaði samt alltaf í neðri hluta. Í apríl 2011 var Andy Thorn yfirnjósnari ráðinn knattspyrnustjóri. Þá hafði Ray Ranson yfirgefið sökkvandi skútuna, vogunarsjóðurinn SISU var orðinn eini eigandinn og hætt að fjármagna reksturinn. Lykilmenn voru seldir, samingslausir leikmenn forðuðu sér og félaginu var bannað að kaupa leikmenn sumarið 2011 vegna skuldastöðu. Andy Thorn, sem hafði aldrei starfað sem knattspyrnustjóri, fékk veikburða hóp til að vinna með tímabilið 2011-12. Á sama tíma sat litríkur hópur í yfirstjórn, þar má nefna stjórnarformanninn Ken Dulieu sem mætti meðal annars á æfingar og settist á varamannabekkinn í heimaleik gegn Hull í desember 2011. Stuðningsmenn voru æfir yfir taktleysinu, en Dulieu yfirgaf félagið fáum dögum síðar. Í apríl 2012 hætti SISU að greiða leigu fyrir Ricoh Arena sem leiddi til harðra deilna við ACL, eigendur vallarins. Eftir fimm tímabil undir eignarhaldi SISU, þar sem liðið var alltaf í neðri hluta deildarinnar féll Coventry í C-deild í fyrsta sinn síðan 1964. Botninum var þó fjarri því náð. === Allt í tómu tjóni (2012-2017) === [[Mynd:Callum Wilson 2018.png|thumb|Callum Wilson kom úr akademíu Coventry City og raðaði inn mörkum 2013-14.]] Mark Robins var ráðinn knattspyrnustjóri haustið 2012 en yfirgaf skútuna í febrúar 2013 til að taka við [[Huddersfield Town|Huddersfield]]. Skotinn [[Steven Pressley]] tók við. Á sama tíma harðnaði deila SISU við rekstrarfélag Ricoh Arena um vallarleiguna umtalsvert og í mars 2013 voru tíu stig dregin af félaginu vegna ógreiddrar leigu og liðið endaði í 15. sæti. Haustið 2013 tilkynnti SISU að heimaleikir yrðu spilaðir á heimavelli Northampton Town vegna deilunnar við rekstrarfélagið ACL. Stuðningsmenn mótmæltu harðlega og sniðgengu leikina í [[Northampton]]. Liðinu gekk þó vel og hefði verið í baráttu um umspilssæti, ef ekki hefði komið til 10 stiga frádráttar annað tímabilið í röð. Framherjinn Callum Wilson, uppalinn hjá félaginu, skoraði 22 mörk en var seldur til [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] sumarið eftir. Eftir að samningar náðust um leigu sneri Coventry til heimaborgarinnar í ágúst 2014. Fáeinum vikum síðar, öllum að óvörum, keypti rugbyliðið [[London Wasps]] Ricoh Arena. SISU höfðaði í kjölfarið mál gegn Coventry-borg sem kom að sölunni í gegnum rekstrarfélagið ACL, en tapaði málinu. Gengi liðsins vernsaði og Steven Pressley var rekinn í febrúar 2015. [[Tony Mowbray]] tók við liðinu og undir hans stjórn náði liðið toppi C-deildarinnar um stund. Ungstirnið James Maddison sló í gegn og landsliðskempan Joe Cole kom að láni - en leikur liðsins hrundi eftir áramót og það endaði í 8. sæti. Næsta tímabili fór á versta veg, liðinu gekk hræðilega, knattspyrnustjórar voru ráðnir og reknir en í mars sneri Mark Robins aftur. Hann stýrði liðinu til 2-1 sigurs á Wembley gegn [[Oxford United]] í EFL Trophy en gat ekki komið í veg fyrir að Coventry félli í fjórðu deild, í fyrsta sinn síðan 1959. === Mark Robins vinnur kraftaverk (2017-2022) === [[Mynd:Mark Robins 20092025 (3).jpg|vinstri|thumb|Mark Robins leiddi félagið úr neðstu deild við erfiðar aðstæður]] Fallið í neðstu deild árið 2017 var mikið áfall, en félagið datt í lukkupottinn með ráðningu [[Mark Robins]]. Hann reyndist sérlega lunkinn við að starfa við erfiðar aðstæður utan vallar. Ungir uppaldir leikmenn fengu tækifæri og framherjinn [[Marc McNulty]] skoraði 23 mörk. Coventry endaði í 6. sæti og sigraði síðan úrslitaleik umspilsins 3-1 gegn [[Exeter City]] á Wembley. Þetta tímabil markaði upphaf endurreisnar félagsins undir stjórn Robins og aðstoðarþjálfarans [[Adi Viveash]]. Á tímabilinu 2018–2019 endaði Coventry í 8. sæti í C-deildinni og missti naumlega af umspilssæti. Eigendurnir SISU áttu á sama tíma í langvinnum deilum við fjölmarga aðila. Þegar leigusamningur við rugbyfélagið Wasps rann út árið 2019 og flóknar lagaþrætur stóðu sem hæst neyddist Coventry til að yfirgefa borgina á ný og spila heimaleiki sína á [[St Andrew’s]] í [[Birmingham City|Birmingham]] næstu tvö tímabil. Þrátt fyrir þessar fáránlegu aðstæður gekk vel á vellinum. Tímabilið 2019–2020 var Coventry á toppi deildarinnar þegar keppni var stöðvuð vegna [[COVID-19]]. Liðið hafði þá 67 stig úr 34 leikjum og var krýnt meistari samkvæmt stigum á leik. Á fyrsta tímabilinu í Championship 2020–2021 endaði Coventry í 16. sæti. [[Gustavo Hamer]] var keyptur fyrir tímabilið og kom sterkur inn á miðjuna. Sumarið 2021 sneri félagið loks aftur á Ricoh Arena sem hafði þá reyndar fengið nafnið Coventry Building Society (CBS) Arena. Eigendur vallarins, Wasps, voru komnir í fjárhagsvandræði og veitti ekki af leigutekjum. Framherjinn [[Viktor Gyökeres]] var keyptur sumarið 2021 og hann, ásamt [[Matty Godden]], raðaði inn mörkum tímabilið 2021–22. Coventry endaði í 12. sæti, en þrátt fyrir góðan árangur voru eigendurnir SISU áfram afar óvinsælir meðal stuðningsfólks og framtíðin utan vallar óljós. === Nýtt upphaf undir Doug King (2022-2023) === [[Mynd:Guga Wiki 2.45.jpg|thumb|Gustavo Hamer var lykilmaður í liði Coventry frá 2020-23.]] Í ágúst 2022 neyddist Coventry enn á ný til að spila heimaleik utan borgarinnar þegar völlurinn á CBS Arena var óleikfær eftir fjölda rugbyleikja á [[Samveldisleikunum]]. Deildarbikaleikur gegn [[Bristol City F.C.|Bristol City]] fór því fram á Pirelli Stadium í [[Burton Albion|Burton]]. Í október sama ár varð ljóst að eigendur vallarins, rugbyliðið Wasps, væru komnir í gjaldþrot. Þann 16. nóvember 2022 var tilkynnt, öllum að óvörum, að lítt þekktur kaupsýslumaður, Doug King hefði keypt 85% hlut í Coventry City. Með því lauk fimmtán ára róstusömu eignarhaldi SISU, sem hafði alla tíð markast af deilum og óstöðugleika utan vallar, þrátt fyrir árangur liðsins undir stjórn Mark Robins. Tíðindunum var fagnað ákaflega af stuðningsfólki. King reyndi einnig að kaupa CBS Arena, en það gekk ekki eftir þar sem [[Mike Ashley]] hafði þegar tryggt sér kauprétt. Coventry hélt því áfram um sinn að vera leiguliði á eigin heimavelli. Í janúar 2023 keypti King þann hlut sem eftir stóð af eignarhlut SISU og varð eini eigandi félagsins. Á vellinum hélt góður árangur áfram undir stjórn Robins; Coventry náði umspilssæti og komst í úrslitaleik á Wembley. Þar tapaði liðið fyrir [[Luton Town]] í vítaspyrnukeppni eftir 1-1 jafntefli. === Aftur meðal toppliða á eigin velli (2022-) === [[Mynd:Frank Lampard 2017.jpg|vinstri|thumb|Frank Lampard hefur náð frábærum árangri með félagið.]] Sumarið 2023 voru lykilmennirnir Gustavo Hamer og Viktor Gyökeres seldir fyrir meira en 35 milljónir punda. Mark Robins nýtti fjármunina til að endurnýja hópinn, meðal annars með kaupum á [[Haji Wright]], dýrasta leikmanni í sögu félagsins, auk leikmanna á borð við [[Milan Van Ewijk]], [[Ellis Simms]] og [[Tatsuhiro Sakamoto]]. Eftir erfiða byrjun á tímabilinu 2023–2024 tók liðið við sér og var nálægt umspilssæti í lok leiktíðar. Í bikarnum vann Coventry dramatískan 3–2 útisigur á [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton]] eftir tvö mörk í uppbótartíma. Í undanúrslitum á Wembley gegn [[Manchester United]] jafnaði liðið eftir að hafa lent 3–0 undir, með mörkum frá Simms, Callum O’Hare og Wright. Í framlengingu var sigurmark [[Victor Torp]] dæmt af vegna naums rangstöðudóms og Coventry tapaði síðan í [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|vítaspyrnukeppni]]. Fyrir tímabilið 2024–2025 voru væntingar miklar, en gengi liðsins óstöðugt. Í nóvember 2024 var Robins rekinn og [[Frank Lampard]] tók við. Hann sneri genginu við, leiddi liðið í umspilssæti og í undanúrslit gegn [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]], þar sem Coventry féll úr leik í framlengingu. Í ágúst 2025 keypti félagið loks [[CBS Arena]] og varð þá eigandi vallarins í fyrsta sinn. == Titlar == * Besti árangur í [[Enska úrvalsdeildin|A-deild]]: 6. sæti 1969-70 * [[Enska meistaradeildin|B-deild]]: meistarar (1) 1966–67 * [[Enska fyrsta deildin|C-deild]]: meistarar (3) 1935-36 (suður), 1963-64, 2019-20 / 2. sæti (1) 1933–34 * [[Enska önnur deildin|D-deild]]: 2. sæti (1) 1958-59 / Sigurvegarar í umspili (1) 2018 * [[Enski bikarinn|FA-bikarinn]]: meistarar (1) 1986-87 * Góðgerðarskjöldurinn: 2. sæti (1) 1987 * EFL Bikarkeppnin: meistarar (1) 2016-17 == Helstu met == === Töp og sigrar í deildarkeppnum === * '''Stærsti sigur''': 9-0, gegn Bristol City i 3. deild suður, 28. apríl 1934 * '''Stærsta tap''': 2-10, gegn Norwich City í 3. deild suður, 13. mars 1930 * '''Flestir sigurleikir í röð''': 6 (3), frá 20. apr. til 28. ág. 1954, 25. apr. til 5. sept. 1964 og 27. sept til 25. okt 2025 * '''Flestir leikir í röð án taps''': 25, frá 26. nóv. 1966 til 13. maí 1967 í næstefstu deild * '''Flestir leikir í röð með skoruðu marki''': 25, 10. sept 1966 til 25. feb. 1967 í næstefstu deild * '''Flestir leikir í röð án þess að fá á sig mark''': 6, 28. apr. 1934 til 3. sept. 1934 * '''Flestir tapleikir í röð:''' 9, 30. ágúst til 11. okt. 1919 í 2. deild * '''Flestir leikir í röð án sigurs:''' 19, 30. ágúst til 20. desember 1919 í 2. deild * '''Flestir leikir í röð án þess að skora''': 11, 11. okt. 1919 til 20. des. 1919 í 2. deild (met í sögu deildarkeppninnar) == Tilvísanir == <references/> ==Heimildir== *{{Wpheimild|tungumál=en|titill=Coventry City F.C.|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2025}} * {{cite book |last=Brassington |first=David |year=1989 |edition=2 |title=Singers to Sky Blues: The story of Coventry City Football Club |publisher=Sporting and Leisure Press Limited |location=Buckingham |isbn=978-0-86023-452-4}} * {{cite book |last=Dean |first=Rod |year=1991 |title=Coventry City: a complete record, 1883–1991 |url=https://archive.org/details/coventrycitycomp0000rodd |location=Derby |publisher=Breedon Books |isbn=978-0-90796-988-4}} * {{cite book |last=Henderson |first=Derek |year=1968 |title=The Sky Blues: The story of Coventry City F.C |location=London |publisher=Stanley Paul |isbn=978-0-09087-480-4}} {{S|1883}} [[Flokkur:Ensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Stofnað 1883]] [[Flokkur:Coventry]] eh7vtsaskym2f8h7ral7tbe84xg6hkq 1952224 1952221 2026-03-27T23:26:25Z Asj1977 103190 Töp og sigrar sett í töflu 1952224 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Coventry City Football Club | Mynd = [[File:Coventry Building Society Arena november 2025.jpg|250px|Coventry Building Society Arena í nóvember 2025]] | Gælunafn = Himinblámar, e. The Sky Blues | Stytt nafn = | Stofnað = 13. ágúst 1883 | Leikvöllur = [[Coventry Building Society Arena]] | Stærð = 32.609 | Stjórnarformaður = {{ENG}} Doug King | Knattspyrnustjóri = {{ENG}} [[Frank Lampard]] | Deild = [[Enska meistaradeildin]] | Tímabil = 2024/2025 | Staðsetning = 5. sæti | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _3_stripes_white | leftarm1 = 74a6cd | body1 = 74a6cd | rightarm1 = 74a6cd | shorts1 = 74a6cd | socks1 = 74a6cd | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _adidaswhite | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FF5A4E | body2 = FF5A4E | rightarm2 = FF5A4E | shorts2 = FF5A4E | socks2 = FF5A4E }} '''Coventry City''' er enskt knattspyrnufélag sem spilar í [[enska meistaradeildin|ensku meistaradeildinni]]. Liðið er frá samnefndri borg, [[Coventry]] í [[Vestur-Miðhéruð]]um Englands, og var stofnað árið 1883 undir nafninu Singers FC. Heimavöllur þess frá 1899-2005 var [[Highfield Road]], en í dag spilar liðið heimaleiki sína á [[Coventry Building Society Arena]]. Félagið átti sæti í efstu deild frá 1967 til 2001 og var eitt af stofnfélögum [[Enska úrvalsdeildin|ensku úrvalsdeildarinnar]] árið 1992. Stærsti titill í sögu félagsins var þegar það vann [[Enski bikarinn|bikarkeppnina]] árið 1987. Þrír Íslendingar hafa spilað með Coventry; [[Bjarni Guðjónsson]] árið 2004<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2004/01/19/bjarni_til_coventry/|title=Bjarni til Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>, [[Aron Einar Gunnarsson]] 2008-11 og [[Hermann Hreiðarsson]] lék tvo leiki með félaginu árið 2012<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/enski/2012/05/10/hermann_haettur_hja_coventry/|title=Hermann hættur hjá Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>. Meðal þekktra leikmanna sem spilað hafa með félaginu eru markahrókarnir [[Dion Dublin]], [[Robbie Keane]] og [[Viktor Gyökeres]]. Þá voru ensku landsliðsmennirnir James Maddison og Callum Wilson uppaldir í akademíu félagsins. == Saga == === Upphafsárin (1883-1919) === [[Mynd:Singers-CCFC-Team-1885-86.jpg|alt=Þrettán leikmenn Singers FC stilla sér upp á svart hvítri mynd úr dagblaði.|vinstri|thumb|Singers FC tímabilið 1885-86]] Singers FC var stofnað 13. ágúst 1883 af starfsmönnum Singer reiðhjólaverksmiðjunnar í Coventry. Fyrstu fjögur árin spilaði félagið leiki sína á ''Dowells Field''{{sfn|Dean|1991|p=8}}<ref name="HomeGround">{{cite news |title=Home ground! Sky Blues historian believes he has located Coventry City's first ever pitch |url=https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |work=[[Coventry Telegraph]] |first=Ben |last=Eccleston |date=3 December 2013 |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093208/https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |url-status=live}}</ref> en árið 1887 flutti það á ''Stoke Road''. Singers FC varð að atvinnumannafélagi árið 1892. Á þessum tíma keppti liðið í héraðsdeild [[Birmingham]] og nágrennis, þar sem það atti að mestu kappi við varalið stærri liða í Miðlöndunum, en eining voru spilaðir leikir við önnur verksmiðjulið. Árið 1898 var nafni félagsins breytt í Coventry City.{{sfn|Henderson|1968|p=17}}{{sfn|Brassington|1989|p=19}} Ári síðar var byrjað að byggja leikvanginn ''Highfield Road.''{{sfn|Brassington|1989|pp=19–20}} Framkvæmdirnar leiddu til fjárhagsvandræða og árangurinn innan vallar var ekki merkilegur næstu ár.{{sfn|Brassington|1989|p=21}} Um og upp úr aldamótum fóru leikmenn í tíð verkföll, enda bárust launagreiðslur oft seint eða alls ekki. Árið 1908 var liðið í toppbaráttu í héraðsdeild í suðurhluta landsins og sama ár komst það alla leið í átta liða úrslit [[Enski bikarinn|bikarkeppninnar]]. Árið 1914 féll Coventry hins vegar niður um deild og lenti í kjölfarið í miklum fjárhagsvandræðum. Stjórnarmaðurinn David Cooke greiddi upp allar skuldir félagsins árið 1917 og bjargaði því frá gjaldþroti. === Skrykkjótt gengi í deildarkeppni (1919-1946) === [[Mynd:CoventryCityFC League Performance.svg|thumb|Staða Coventry í deildarkeppnum 1919-2024]] Tímabilið 1919-20 fékk félagið þátttökurétt í deildarkeppninni og hóf leik í annarri deild (e. ''Second division'').{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Fyrsta tímabilið gekk fremur illa og félagið hélt naumlega sæti sínu með því að sigra [[Bury fc|Bury]] 2-1 í lokaumferðinni. Síðar kom í ljós að félögin höfðu samið um úrslitin fyrirfram og þurfti Coventry að greiða háa sekt en slapp við harðari refsingu.{{sfn|Brassington|1989|p=34}} Næstu ár var félagið alltaf í fallbaráttu og féll 1925 í 3. deild þar sem það spilaði fyrsta árið í norðurhluta{{sfn|Dean|1991|p=19}}, en síðan í suðurhlutanum.{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Gengið var áfram slakt og félagið daðraði næstu ár stöðugt við að missa sæti sitt í deildarkeppninni.{{sfn|Dean|1991|p=20}} Klúbburinn datt hins vegar í lukkupottinn árið 1931 þegar 33 ára atvinnumaður í [[krikket]], Harry Storer, var ráðinn knattspyrnustjóri.{{sfn|Brown|2000|p=28}}{{sfn|Henderson|1968|p=24}} Næstu sex leiktíðir skoraði liðið samtals 577 deildarmörk. Af þeim skoraði framherjinn Clarrie Bourton 173 mörk og er enn markahæsti leikmaður í sögu félagsins.<ref>{{cite news |url=https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |work=[[Coventry Telegraph]] |title=Jim Brown: Clarrie Bourton – Coventry City's greatest scorer |date=6 October 2008 |first=Jim |last=Brown |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093158/https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |url-status=live}}</ref> Félagið vann sér sæti í 2. deild vorið 1935 þegar það varð meistari í 3. deild suður.{{sfn|Henderson|1968|pp=26–29}} Þar endaði félagið ofarlega næstu þrjú ár{{sfn|Brassington|1989|p=47–48}}, allt þar til [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á árið 1939. === Niður á botninn (1946-1958) === Stuttu eftir stríðslok yfirgaf Harry Storer félagið og tók við stjórnartaumum hjá [[Birmingham City]]. Dick Bayliss sem tók við af honum lést ári síðar eftir að hafa lent í hrakningum í snjóbyl á ferðalagi um [[Jórvíkurskíri]].{{sfn|Brassington|1989|p=53}} Arftaki hans, Billy Frith, stóð sig ágætlega en náði ekki að snúa genginu við. Storer sneri aftur árið 1948{{sfn|Dean|1991|p=28}} og undir hans gekk liðinu þokkalega, þar til leiktíðina 1951-52 þegar það féll aftur í 3. deild suður.{{sfn|Brown|2000|p=42}}{{sfn|Henderson|1968|p=34}} Aðsókn á leiki liðsins hrundi í kjölfarið, sem leiddi enn og aftur til fjárhagsörðugleika. Næstu sex tímabil stýrðu sjö knattspyrnustjórar félaginu sem var aldrei nálægt því að komast upp um deild.{{sfn|Brown|2000|p=61}} Þeirra á meðal var Jesse Carver sem hafði áður stjórnað t.a.m. Lazio og [[Juventus FC|Juventus]]. Koma hans vakti athygli á landsvísu og ekki minnkaði áhuginn þegar hann fékk til liðs við sig aðstoðarþjálfarann George Raynor sem hafði komið [[Svíþjóð]] í úrslitaleik HM árið 1954. Þetta tvíeyki flutti inn frá meginlandinu ýmsa nýlundu; allt frá sérsniðnum takkaskóm yfir í tréklossa og sloppa sem leikmenn áttu að fara í eftir sturtu til að koma í veg fyrir kvef. Þrátt fyrir þessar nýjungar náðu þeir félagar engum sérstökum árangri á vellinum. Árið 1958 var þriðju deild norður og suður skipt upp í 3. og 4. deild. Coventry hóf því leik í 4. deild haustið 1958.{{sfn|Dean|1991|p=32}} === Bylting undir Jimmy Hill (1958-1967) === [[Mynd:Coventry , Coventry Building Society Arena - Jimmy Hill - geograph.org.uk - 6974088.jpg|thumb|Stytta af Jimmy Hill utan við CBS Arena í Coventry]] Coventry staldraði ekki lengi við í neðstu deild. Billy Frith, sem var aftur sestur í knattspyrnustjórastólinn, kom félaginu upp í 3. deild í fyrstu atrennu vorið 1959. Eftir tvö sæmileg tímabil fór tímabilið 1961–62 illa af stað. Þegar liðið tapaði í bikarkeppninni gegn áhugamannaliði Kings Lynn var Frith rekinn af nýja stjórnarformanninum Derrick Robins sem réði í staðinn hinn 33 ára Jimmy Hill, fyrrum framherja [[Fulham F.C.|Fulham]]. Undir stjórn Jimmy Hill blómstraði Coventry City. Á fyrsta heila tímabilinu undir hans stjórn mætti liðið til leiks í himinbláum búningum, gælunafni liðsins var breytt úr ''Bantams'' í ''Sky Blues'' og Hill samdi texta stuðningsmannalagsins ''Sky Blue Song''<ref>{{cite web |url=https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |work=Coventry City F.C. |title=Club History |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093201/https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |url-status=live}}</ref>, sem enn er sungið á leikjum. Næsta vetur, 1963–64, varð Coventry meistari í 3. deild. George Hudson raðaði inn mörkum og harðjaxlarnir John Sillett og George Curtis stóðu vörnina. Leiktíðina 1965-66 munaði einu stigi að félagið kæmist upp í efstu deild en eftir ágæta byrjun haustið 1966 var Coventry einungis í 10. sæti í nóvember. Þá tók við frábært gengi liðsins sem tapaði ekki í næstu 25 leikjum. Meistaratitilinn í 2. deild var tryggður í 3-1 sigri gegn [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Úlfunum]] á troðfullum Highfield Road í apríllok 1967. Coventry City var komið í efstu deild í fyrsta skipti í sögu félagsins.{{sfn|Brassington|1989|pp=67–71}} === Efsta deild og Evrópukeppni (1967-1975) === Sumarið 1967 ríkti spenna fyrir fyrsta tímabil félagsins í efstu deild. Það var því áfall þegar Jimmy Hill sagði upp störfum tveimur dögum fyrir fyrsta leik. [[Írland|Írinn]] Noel Cantwell tók við liðinu en tímabilið var strembið. Varnartröllið George Curtis fótbrotnaði í öðrum leik og í mars 1968 kviknaði í aðalstúku Highfield Road sem skemmdist mikið. Liðið tryggði sæti sitt í lokaumferðinni, nokkuð sem það sérhæfði sig í næstu áratugi. Besti árangur Coventry í efstu deild náðist 1969-70 þegar liðið lenti í sjötta sæti<ref name="FCHD">{{cite web |url=http://fchd.info/COVENTRC.HTM |title=Coventry City |publisher=Football Club History Database |access-date=28 January 2025 |archive-date=30 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202209/https://www.fchd.info/COVENTRC.HTM |url-status=live}}</ref> sem tryggði þátttökurétt í [[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu|Evrópukeppni félagsliða]]. Evrópuævintýrið var þó stutt. Sigur vannst í fyrstu umferð gegn [[Búlgaría|búlgarska]] liðinu Trakia Plovdiv en í kjölfarið féll liðið út gegn [[Bayern München]] með samanlögðu 6-1 tapi. Það var örlítil sárabót að sigra [[Þýskaland|þýska]] liðið 2-1 í seinni leiknum á Highfield Road. Á leiktíðinni 1970-71 skoraði framherjinn Ernie Hunt víðfrægt mark með svokölluðu ''asnasparki'' ''(e. donkey kick'') í 3-1 sigri gegn [[Everton]]. Skoski miðjumaðurinn Willie Carr vippaði boltanum upp með hælunum úr aukaspyrnu rétt utan vítateigs, Hunt tók hann á lofti og skaut beint í netið framhjá forviða andstæðingum. Þeir félagar endurtóku leikinn gegn [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham]] síðar á tímabilinu, en þá small boltinn í þverslánni. Markið var valið mark ársins hjá [[BBC]], en þessi aðferð við að taka aukaspyrnu var bönnuð af [[Alþjóðaknattspyrnusambandið|FIFA]] í lok tímabilsins. Árið 1972 voru Joe Mercer og Gordon Milne ráðnir knattspyrnustjórar en árangurinn var slakur og félagið oft í fjárhagskröggum. Stjórnarformaðurinn Derrick Robins yfirgaf félagið 1975 og Milne hélt áfram sem knattspyrnustjóri einn síns liðs. === Tilraunamennska og misjafnt gengi (1975-1983) === Í apríl 1975 sneri Jimmy Hill aftur til félagsins og settist í stjórn samhliða því að starfa í sjónvarpi.{{sfn|Brown|1998|pp=46–47}}{{sfn|Brassington|1989|p=92}} Árangurinn á vellinum var þó áfram sveiflukenndur. Í lok tímabilsins 1976-77 var sætið í efstu deild tryggt í síðasta leik með umdeildu jafntefli gegn Bristol City. Þegar tilkynnt var í hátalarakerfi vallarins að Sunderland, sem einnig barðist við fall, hefði tapað sínum leik léku liðin síðustu mínúturnar án þess að sækja að marki. Málið var rannsakað af knattspyrnusambandinu en ekkert aðhafst. Árangurinn var góður tímabilið 1977–78. Með Tommy Hutchison á kantinum og framherjana Ian Wallace og Mick Ferguson í stuði endaði liðið í 7. sæti og rétt missti af Evrópusæti.{{sfn|Brassington|1989|p=91}} Næstu ár dalaði gengi liðsins aftur. Wallace var seldur og ágóðinn notaður til að byggja upp nýtt æfingasvæði í ''Ryton'', þar sem félagið æfir enn í dag. Árið 1981 komst Coventry í undanúrslit deildabikarsins en tapaði gegn [[West Ham United F.C.|West Ham]].{{sfn|Brown|1998|pp=76–77}} Dave Sexton kom síðan til starfa sumarið 1981 eftir að Gordon Milne var rekinn en árangurinn var áfram rýr.[[Mynd:Highfield Road - geograph-2008790.jpg|thumb|Spilað á Highfield Road árið 1982.]] Jimmy Hill var nýjungagjarn með eindæmum. Árið 1978 varð Coventry fyrsta enska félagið til að setja merki styrktaraðila, bílaframleiðandans Talbot, á liðstreyjur. Hill ráðgerði einnig að breyta nafni félagsins í ''Coventry Talbot'', en því var hafnað af knattspyrnusambandinu. Sumarið 1981 kynnti félagið nýjar treyjur með stóru „T“-i á framhlið; merki Talbot. Jimmy Hill taldi þetta snjalla leið til að auka tekjur, en uppátækið vakti litla lukku hjá stuðningsmönnum. Þá var Highfield Road breytt þannig að hann varð fyrsti leikvöllurinn á Englandi með eingöngu sæti. Allt kostaði þetta fjármuni og félagið þurfti að selja leikmenn samhliða dvínandi aðsókn. Jimmy Hill af sér sem stjórnarformaður árið 1983, um svipað leyti og Dave Sexton var rekinn. === Fallbaráttusérfræðingar og sigur á Wembley (1983-1992) === Heimamaðurinn Bobby Gould tók við liðin árið 1983 og keypti marga menn úr neðri deildum, m.a. harðhausana Sam Allardyce og Stuart Pearce. Haustið 1983 versnaði fjárhagsstaðan verulega þegar Talbot dró styrktarsamning sinn til baka. Liðið bjargaði sér á dramatískan hátt frá falli næstu þrjú tímabil. Ótrúlegasti flóttinn var vorið 1985 undir stjórn Don Mackay þegar Coventry þurfti að vinna þrjá síðustu leikina til að bjarga sér frá falli. Það tókst og liðið hélt sætinu með 4-1 sigri á meisturum Everton í lokaleiknum. Fyrrum Coventry-leikmennirnir John Sillett og George Curtis tóku við liðinu 1986 og undir þeirra stjórn batnaði gengi þess verulega. Leiktíðina 1986-87 var Coventry í efri hluta deildarinnar og komst í úrslitaleik bikarkeppninnar á Wembley gegn ógnarsterku liði Tottenham Hotspur. Staðan var 2–2 eftir 90 mínútur, með mörkum frá Dave Bennett og svífandi skallamarki frá Keith Houchen. Í framlengingu skoraði Gary Mabutt sjálfsmark og Coventry vann 3-2. Stærsti titill í sögu félagsins staðreynd og fyrirliðinn Brian "Killer" Kilcline lyfti bikarnum við gríðarleg fagnaðarlæti. Árin eftir bikarsigurinn var liðið yfirleitt í efri hluta deildarinnar og komst í undanúrslit deildarbikarsins tímabilið 1990. John Sillett var þó rekinn í nóvember 1990 eftir slæma byrjun. Terry Butcher tók við sem spilandi knattspyrnustjóri en liðið átti áfram í fallbaráttu; lenti í 16. sæti vorið 1991 og bjargaði sér ári síðar frá falli í síðustu umferð, enn og aftur. === Úrvalsdeildarárin (1992-2001) === [[Mynd:Gary McAllister in Singapore, 2023.jpg|vinstri|thumb|190x190px|Gary McAllister stjórnaði miðjuspili Coventry 1996-2000.]] Þegar enska úrvalsdeildin var stofnuð 1992 var Bobby Gould aftur orðinn knattspyrnustjóri. Coventry byrjaði fyrsta tímabilið vel og var á toppnum eftir fyrstu umferðirnar. Ungur kantmaður frá Zimbabwe, Peter Ndlovu, vakti athygli og búttaði framherjinn Micky Quinn, sem kom frá Newcastle í nóvember, raðaði inn mörkum. Gengi liðsins dalaði þegar leið á tímabilið og það endaði í 15. sæti. Næstu ár vantaði áfram stöðugleika í leik liðsins sem var oftast í neðri hluta deildarinnar. Árið 1995 var Ron Atkinson ráðinn knattspyrnustjóri sem þótti til marks um aukinn metnað. Líkt og oft áður heppnaðist flóttinn frá falldraugnum þó ekki fyrr en í síðustu umferð. Sumarið 1996 kom miðjumaðurinn Gary McAllister kom frá Leeds og varð lykilmaður í liðinu. Eftir slæma byrjun tímabilið 1996-97 tók aðstoðarþjálfarinn Gordon Strachan við stjórn liðsins sem forðaði sér frá falli á lokadegi - í tíunda skipti á tuttugu árum. [[Mynd:Strachan Gordon.jpg|thumb|Gordon Strachan var knattspyrnustjóri 1996-2001.|210x210dp]]Fyrsta heila tímabil Strachan gekk betur; Coventry endaði í 11. sæti og komst langt í bikarnum. Dion Dublin skoraði átján mörk og hinn eldsnöggi Darren Huckerby sýndi góða takta. Coventry þótti spila skemmtilegan bolta á þessum árum, sérstaklega 1999-2000 þegar unglingurinn Robbie Keane og Marokkómennirnir Moustapha Hadji og Youssef Chippo voru öðrum liðum óþægur ljár í þúfu. Sumarið 2000 fór McAllister til Liverpool og Keane var seldur til Inter Milan fyrir metfé. Craig Bellamy var keyptur í stað Keane en tímabilið gekk illa. Þann 5. maí 2001, með 3–2 tapi gegn erkifjendunum Aston Villa, lauk 34 ára dvöl Coventry í efstu deild. === Óróleiki og yfirtaka (2001-2007) === Margir bjuggust við því að félagið færi beint aftur upp í efstu deild, en raunin varð önnur. Gordon Strachan var rekinn eftir fimm leiki og sænska ljúfmennið Roland Nilsson tók við sem spilandi knattspyrnustjóri. Hann var látinn fara eftir að liðið endaði í 11. sæti. Þá kom til skjalanna gamla hetjan Gary McAllister, en árangurinn batnaði lítið og hann yfirgaf félagið um miðbik tímabilsins 2003-04 vegna veikinda eiginkonu sinnar. Aðstoðarmaður hans, Eric Black, tók við og undir hans stjórn spilaði liðið glimrandi sóknarbolta og endaði í 12. sæti vorið 2004. Hann var óvænt rekinn við mikla óánægju stuðningsmanna og Peter Reid ráðinn. Reid stoppaði stutt við og í janúar 2005 var Micky Adams, fyrrum varnarmaður félagsins, ráðinn knattspyrnustjóri. [[Mynd:Gary McSheffrey.jpg|thumb|Gary McSheffrey skoraði fjölda marka í B-deildinni.|vinstri|260x260dp]]Á þessum árum var bygging nýs heimavallar í fullum gangi, en framkvæmdir hófust 1999. Árið 2003 seldi félagið sinn hlut í rekstrarfélagi vallarins, Arena Coventry Limited (ACL), til góðgerðarsjóðsins Alan Edward Higgs Charity með forkaupsrétti sem átti að nýta þegar rofa myndi til í fjármálum. Nýi völlurinn var tekinn í notkun 20. ágúst 2005 með 3-0 sigri gegn [[Queens Park Rangers F.C.|QPR]]. Á fyrsta tímabilinu á nýja vellinum raðaði ungi framherjinn Gary McSheffrey inn mörkum og Coventry endaði í 8. sæti. Þessi árangur var þó tálsýn ein og eftir slakt gengi á næsta tímabili tók Iain Dowie við af Adams. Liðið byrjaði vel undir hans stjórn en síðan fór að halla undan fæti. Þegar þarna var komið sögu, haustið 2007, var fjárhagsvandinn orðinn alvarlegur og hávær orðrómur um yfirtöku á félaginu. Um miðjan október lagði Coventry fram beiðni um gjaldþrotaskipti en þann 14. desember 2007 var yfirtaka viðskiptamógulsins Ray Ranson og finnsk-bandaríska fjárfestingasjóðsins SISU staðfest. Margir stuðningsmenn voru vongóðir um betri tíð undir nýju eignarhaldi. Annað átti heldur betur eftir að koma á daginn. === Óstjórn og fall í þriðju deild (2008-2012) === [[Mynd:AUT vs. WAL 2016-10-06 (095).jpg|thumb|270x270dp|Chris Coleman náði litlum árangri með Coventry.]] Í kjölfar yfirtökunnar settu Ranson og SISU talsvert fjármagn í leikmannakaup. Dowie var sagt upp í febrúar 2008. Við tóku þrjú vonbrigðatímabil undir stjórn Chris Coleman og síðar Aidy Boothroyd, þar sem liðið var virkt á leikmannamarkaði en endaði samt alltaf í neðri hluta. Í apríl 2011 var Andy Thorn yfirnjósnari ráðinn knattspyrnustjóri. Þá hafði Ray Ranson yfirgefið sökkvandi skútuna, vogunarsjóðurinn SISU var orðinn eini eigandinn og hætt að fjármagna reksturinn. Lykilmenn voru seldir, samingslausir leikmenn forðuðu sér og félaginu var bannað að kaupa leikmenn sumarið 2011 vegna skuldastöðu. Andy Thorn, sem hafði aldrei starfað sem knattspyrnustjóri, fékk veikburða hóp til að vinna með tímabilið 2011-12. Á sama tíma sat litríkur hópur í yfirstjórn, þar má nefna stjórnarformanninn Ken Dulieu sem mætti meðal annars á æfingar og settist á varamannabekkinn í heimaleik gegn Hull í desember 2011. Stuðningsmenn voru æfir yfir taktleysinu, en Dulieu yfirgaf félagið fáum dögum síðar. Í apríl 2012 hætti SISU að greiða leigu fyrir Ricoh Arena sem leiddi til harðra deilna við ACL, eigendur vallarins. Eftir fimm tímabil undir eignarhaldi SISU, þar sem liðið var alltaf í neðri hluta deildarinnar féll Coventry í C-deild í fyrsta sinn síðan 1964. Botninum var þó fjarri því náð. === Allt í tómu tjóni (2012-2017) === [[Mynd:Callum Wilson 2018.png|thumb|Callum Wilson kom úr akademíu Coventry City og raðaði inn mörkum 2013-14.]] Mark Robins var ráðinn knattspyrnustjóri haustið 2012 en yfirgaf skútuna í febrúar 2013 til að taka við [[Huddersfield Town|Huddersfield]]. Skotinn [[Steven Pressley]] tók við. Á sama tíma harðnaði deila SISU við rekstrarfélag Ricoh Arena um vallarleiguna umtalsvert og í mars 2013 voru tíu stig dregin af félaginu vegna ógreiddrar leigu og liðið endaði í 15. sæti. Haustið 2013 tilkynnti SISU að heimaleikir yrðu spilaðir á heimavelli Northampton Town vegna deilunnar við rekstrarfélagið ACL. Stuðningsmenn mótmæltu harðlega og sniðgengu leikina í [[Northampton]]. Liðinu gekk þó vel og hefði verið í baráttu um umspilssæti, ef ekki hefði komið til 10 stiga frádráttar annað tímabilið í röð. Framherjinn Callum Wilson, uppalinn hjá félaginu, skoraði 22 mörk en var seldur til [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] sumarið eftir. Eftir að samningar náðust um leigu sneri Coventry til heimaborgarinnar í ágúst 2014. Fáeinum vikum síðar, öllum að óvörum, keypti rugbyliðið [[London Wasps]] Ricoh Arena. SISU höfðaði í kjölfarið mál gegn Coventry-borg sem kom að sölunni í gegnum rekstrarfélagið ACL, en tapaði málinu. Gengi liðsins vernsaði og Steven Pressley var rekinn í febrúar 2015. [[Tony Mowbray]] tók við liðinu og undir hans stjórn náði liðið toppi C-deildarinnar um stund. Ungstirnið James Maddison sló í gegn og landsliðskempan Joe Cole kom að láni - en leikur liðsins hrundi eftir áramót og það endaði í 8. sæti. Næsta tímabili fór á versta veg, liðinu gekk hræðilega, knattspyrnustjórar voru ráðnir og reknir en í mars sneri Mark Robins aftur. Hann stýrði liðinu til 2-1 sigurs á Wembley gegn [[Oxford United]] í EFL Trophy en gat ekki komið í veg fyrir að Coventry félli í fjórðu deild, í fyrsta sinn síðan 1959. === Mark Robins vinnur kraftaverk (2017-2022) === [[Mynd:Mark Robins 20092025 (3).jpg|vinstri|thumb|Mark Robins leiddi félagið úr neðstu deild við erfiðar aðstæður]] Fallið í neðstu deild árið 2017 var mikið áfall, en félagið datt í lukkupottinn með ráðningu [[Mark Robins]]. Hann reyndist sérlega lunkinn við að starfa við erfiðar aðstæður utan vallar. Ungir uppaldir leikmenn fengu tækifæri og framherjinn [[Marc McNulty]] skoraði 23 mörk. Coventry endaði í 6. sæti og sigraði síðan úrslitaleik umspilsins 3-1 gegn [[Exeter City]] á Wembley. Þetta tímabil markaði upphaf endurreisnar félagsins undir stjórn Robins og aðstoðarþjálfarans [[Adi Viveash]]. Á tímabilinu 2018–2019 endaði Coventry í 8. sæti í C-deildinni og missti naumlega af umspilssæti. Eigendurnir SISU áttu á sama tíma í langvinnum deilum við fjölmarga aðila. Þegar leigusamningur við rugbyfélagið Wasps rann út árið 2019 og flóknar lagaþrætur stóðu sem hæst neyddist Coventry til að yfirgefa borgina á ný og spila heimaleiki sína á [[St Andrew’s]] í [[Birmingham City|Birmingham]] næstu tvö tímabil. Þrátt fyrir þessar fáránlegu aðstæður gekk vel á vellinum. Tímabilið 2019–2020 var Coventry á toppi deildarinnar þegar keppni var stöðvuð vegna [[COVID-19]]. Liðið hafði þá 67 stig úr 34 leikjum og var krýnt meistari samkvæmt stigum á leik. Á fyrsta tímabilinu í Championship 2020–2021 endaði Coventry í 16. sæti. [[Gustavo Hamer]] var keyptur fyrir tímabilið og kom sterkur inn á miðjuna. Sumarið 2021 sneri félagið loks aftur á Ricoh Arena sem hafði þá reyndar fengið nafnið Coventry Building Society (CBS) Arena. Eigendur vallarins, Wasps, voru komnir í fjárhagsvandræði og veitti ekki af leigutekjum. Framherjinn [[Viktor Gyökeres]] var keyptur sumarið 2021 og hann, ásamt [[Matty Godden]], raðaði inn mörkum tímabilið 2021–22. Coventry endaði í 12. sæti, en þrátt fyrir góðan árangur voru eigendurnir SISU áfram afar óvinsælir meðal stuðningsfólks og framtíðin utan vallar óljós. === Nýtt upphaf undir Doug King (2022-2023) === [[Mynd:Guga Wiki 2.45.jpg|thumb|Gustavo Hamer var lykilmaður í liði Coventry frá 2020-23.]] Í ágúst 2022 neyddist Coventry enn á ný til að spila heimaleik utan borgarinnar þegar völlurinn á CBS Arena var óleikfær eftir fjölda rugbyleikja á [[Samveldisleikunum]]. Deildarbikaleikur gegn [[Bristol City F.C.|Bristol City]] fór því fram á Pirelli Stadium í [[Burton Albion|Burton]]. Í október sama ár varð ljóst að eigendur vallarins, rugbyliðið Wasps, væru komnir í gjaldþrot. Þann 16. nóvember 2022 var tilkynnt, öllum að óvörum, að lítt þekktur kaupsýslumaður, Doug King hefði keypt 85% hlut í Coventry City. Með því lauk fimmtán ára róstusömu eignarhaldi SISU, sem hafði alla tíð markast af deilum og óstöðugleika utan vallar, þrátt fyrir árangur liðsins undir stjórn Mark Robins. Tíðindunum var fagnað ákaflega af stuðningsfólki. King reyndi einnig að kaupa CBS Arena, en það gekk ekki eftir þar sem [[Mike Ashley]] hafði þegar tryggt sér kauprétt. Coventry hélt því áfram um sinn að vera leiguliði á eigin heimavelli. Í janúar 2023 keypti King þann hlut sem eftir stóð af eignarhlut SISU og varð eini eigandi félagsins. Á vellinum hélt góður árangur áfram undir stjórn Robins; Coventry náði umspilssæti og komst í úrslitaleik á Wembley. Þar tapaði liðið fyrir [[Luton Town]] í vítaspyrnukeppni eftir 1-1 jafntefli. === Aftur meðal toppliða á eigin velli (2022-) === [[Mynd:Frank Lampard 2017.jpg|vinstri|thumb|Frank Lampard hefur náð frábærum árangri með félagið.]] Sumarið 2023 voru lykilmennirnir Gustavo Hamer og Viktor Gyökeres seldir fyrir meira en 35 milljónir punda. Mark Robins nýtti fjármunina til að endurnýja hópinn, meðal annars með kaupum á [[Haji Wright]], dýrasta leikmanni í sögu félagsins, auk leikmanna á borð við [[Milan Van Ewijk]], [[Ellis Simms]] og [[Tatsuhiro Sakamoto]]. Eftir erfiða byrjun á tímabilinu 2023–2024 tók liðið við sér og var nálægt umspilssæti í lok leiktíðar. Í bikarnum vann Coventry dramatískan 3–2 útisigur á [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton]] eftir tvö mörk í uppbótartíma. Í undanúrslitum á Wembley gegn [[Manchester United]] jafnaði liðið eftir að hafa lent 3–0 undir, með mörkum frá Simms, Callum O’Hare og Wright. Í framlengingu var sigurmark [[Victor Torp]] dæmt af vegna naums rangstöðudóms og Coventry tapaði síðan í [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|vítaspyrnukeppni]]. Fyrir tímabilið 2024–2025 voru væntingar miklar, en gengi liðsins óstöðugt. Í nóvember 2024 var Robins rekinn og [[Frank Lampard]] tók við. Hann sneri genginu við, leiddi liðið í umspilssæti og í undanúrslit gegn [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]], þar sem Coventry féll úr leik í framlengingu. Í ágúst 2025 keypti félagið loks [[CBS Arena]] og varð þá eigandi vallarins í fyrsta sinn. == Titlar == * Besti árangur í [[Enska úrvalsdeildin|A-deild]]: 6. sæti 1969-70 * [[Enska meistaradeildin|B-deild]]: meistarar (1) 1966–67 * [[Enska fyrsta deildin|C-deild]]: meistarar (3) 1935-36 (suður), 1963-64, 2019-20 / 2. sæti (1) 1933–34 * [[Enska önnur deildin|D-deild]]: 2. sæti (1) 1958-59 / Sigurvegarar í umspili (1) 2018 * [[Enski bikarinn|FA-bikarinn]]: meistarar (1) 1986-87 * Góðgerðarskjöldurinn: 2. sæti (1) 1987 * EFL Bikarkeppnin: meistarar (1) 2016-17 == Helstu met == === Töp og sigrar í deildarkeppnum === {| class="wikitable" !Met !Upplýsingar<ref>{{Cite web|url=http://www.statto.com/football/teams/coventry-city/records|title=Coventry City scoring and sequence records|last=Ltd|first=Statto Organisation|website=Statto.com|language=en-GB|access-date=2026-03-27}}</ref> |- |Stærsti sigur |9-0, gegn Bristol City i 3. deild suður, 28. apríl 1934 |- |Stærsta tap |2-10, gegn Norwich City í 3. deild suður, 13. mars 1930 |- |Flestir sigurleikir í röð |6 leikir (20. apríl til 28. ágúst 1954) 6 leikir (25. apríl til 5. sept. 1964) 6 leikir (27. sept. til 25. okt. 2025) 6 leikir (16. febrúar til 11. mars 2026) |- |Flestir leikir í röð án taps |25 leikir (26. nóv. 1966 til 13. maí 1967) |- |Flestir leikir í röð með skoruðu marki |25 leikir (10. sept. 1966 til 25. febrúar 1967) |- |Flestir leikir í röð án þess að fá á sig mark |6 leikir (28. apríl 1934 til 3. sept. 1934) |- |Flestir tapleikir í röð |9 leikir (30. ágúst til 11. okt. 1919) |- |Flestir leikir í röð án sigurs |19 leikir (30. ágúst til 20. des. 1919) |- |Flestir leikir í röð án þess að skora |11 leikir (11. okt. 1919 til 20. des. 1919) |} == Tilvísanir == <references/> ==Heimildir== *{{Wpheimild|tungumál=en|titill=Coventry City F.C.|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2025}} * {{cite book |last=Brassington |first=David |year=1989 |edition=2 |title=Singers to Sky Blues: The story of Coventry City Football Club |publisher=Sporting and Leisure Press Limited |location=Buckingham |isbn=978-0-86023-452-4}} * {{cite book |last=Dean |first=Rod |year=1991 |title=Coventry City: a complete record, 1883–1991 |url=https://archive.org/details/coventrycitycomp0000rodd |location=Derby |publisher=Breedon Books |isbn=978-0-90796-988-4}} * {{cite book |last=Henderson |first=Derek |year=1968 |title=The Sky Blues: The story of Coventry City F.C |location=London |publisher=Stanley Paul |isbn=978-0-09087-480-4}} {{S|1883}} [[Flokkur:Ensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Stofnað 1883]] [[Flokkur:Coventry]] dbbfrug3xmuzjv3vx1kqkqn06grnuu8 1952226 1952224 2026-03-27T23:45:22Z Asj1977 103190 /* Titlar */ Sett í töflu 1952226 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Coventry City Football Club | Mynd = [[File:Coventry Building Society Arena november 2025.jpg|250px|Coventry Building Society Arena í nóvember 2025]] | Gælunafn = Himinblámar, e. The Sky Blues | Stytt nafn = | Stofnað = 13. ágúst 1883 | Leikvöllur = [[Coventry Building Society Arena]] | Stærð = 32.609 | Stjórnarformaður = {{ENG}} Doug King | Knattspyrnustjóri = {{ENG}} [[Frank Lampard]] | Deild = [[Enska meistaradeildin]] | Tímabil = 2024/2025 | Staðsetning = 5. sæti | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _3_stripes_white | leftarm1 = 74a6cd | body1 = 74a6cd | rightarm1 = 74a6cd | shorts1 = 74a6cd | socks1 = 74a6cd | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _adidaswhite | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FF5A4E | body2 = FF5A4E | rightarm2 = FF5A4E | shorts2 = FF5A4E | socks2 = FF5A4E }} '''Coventry City''' er enskt knattspyrnufélag sem spilar í [[enska meistaradeildin|ensku meistaradeildinni]]. Liðið er frá samnefndri borg, [[Coventry]] í [[Vestur-Miðhéruð]]um Englands, og var stofnað árið 1883 undir nafninu Singers FC. Heimavöllur þess frá 1899-2005 var [[Highfield Road]], en í dag spilar liðið heimaleiki sína á [[Coventry Building Society Arena]]. Félagið átti sæti í efstu deild frá 1967 til 2001 og var eitt af stofnfélögum [[Enska úrvalsdeildin|ensku úrvalsdeildarinnar]] árið 1992. Stærsti titill í sögu félagsins var þegar það vann [[Enski bikarinn|bikarkeppnina]] árið 1987. Þrír Íslendingar hafa spilað með Coventry; [[Bjarni Guðjónsson]] árið 2004<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2004/01/19/bjarni_til_coventry/|title=Bjarni til Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>, [[Aron Einar Gunnarsson]] 2008-11 og [[Hermann Hreiðarsson]] lék tvo leiki með félaginu árið 2012<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/enski/2012/05/10/hermann_haettur_hja_coventry/|title=Hermann hættur hjá Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>. Meðal þekktra leikmanna sem spilað hafa með félaginu eru markahrókarnir [[Dion Dublin]], [[Robbie Keane]] og [[Viktor Gyökeres]]. Þá voru ensku landsliðsmennirnir James Maddison og Callum Wilson uppaldir í akademíu félagsins. == Saga == === Upphafsárin (1883-1919) === [[Mynd:Singers-CCFC-Team-1885-86.jpg|alt=Þrettán leikmenn Singers FC stilla sér upp á svart hvítri mynd úr dagblaði.|vinstri|thumb|Singers FC tímabilið 1885-86]] Singers FC var stofnað 13. ágúst 1883 af starfsmönnum Singer reiðhjólaverksmiðjunnar í Coventry. Fyrstu fjögur árin spilaði félagið leiki sína á ''Dowells Field''{{sfn|Dean|1991|p=8}}<ref name="HomeGround">{{cite news |title=Home ground! Sky Blues historian believes he has located Coventry City's first ever pitch |url=https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |work=[[Coventry Telegraph]] |first=Ben |last=Eccleston |date=3 December 2013 |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093208/https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |url-status=live}}</ref> en árið 1887 flutti það á ''Stoke Road''. Singers FC varð að atvinnumannafélagi árið 1892. Á þessum tíma keppti liðið í héraðsdeild [[Birmingham]] og nágrennis, þar sem það atti að mestu kappi við varalið stærri liða í Miðlöndunum, en eining voru spilaðir leikir við önnur verksmiðjulið. Árið 1898 var nafni félagsins breytt í Coventry City.{{sfn|Henderson|1968|p=17}}{{sfn|Brassington|1989|p=19}} Ári síðar var byrjað að byggja leikvanginn ''Highfield Road.''{{sfn|Brassington|1989|pp=19–20}} Framkvæmdirnar leiddu til fjárhagsvandræða og árangurinn innan vallar var ekki merkilegur næstu ár.{{sfn|Brassington|1989|p=21}} Um og upp úr aldamótum fóru leikmenn í tíð verkföll, enda bárust launagreiðslur oft seint eða alls ekki. Árið 1908 var liðið í toppbaráttu í héraðsdeild í suðurhluta landsins og sama ár komst það alla leið í átta liða úrslit [[Enski bikarinn|bikarkeppninnar]]. Árið 1914 féll Coventry hins vegar niður um deild og lenti í kjölfarið í miklum fjárhagsvandræðum. Stjórnarmaðurinn David Cooke greiddi upp allar skuldir félagsins árið 1917 og bjargaði því frá gjaldþroti. === Skrykkjótt gengi í deildarkeppni (1919-1946) === [[Mynd:CoventryCityFC League Performance.svg|thumb|Staða Coventry í deildarkeppnum 1919-2024]] Tímabilið 1919-20 fékk félagið þátttökurétt í deildarkeppninni og hóf leik í annarri deild (e. ''Second division'').{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Fyrsta tímabilið gekk fremur illa og félagið hélt naumlega sæti sínu með því að sigra [[Bury fc|Bury]] 2-1 í lokaumferðinni. Síðar kom í ljós að félögin höfðu samið um úrslitin fyrirfram og þurfti Coventry að greiða háa sekt en slapp við harðari refsingu.{{sfn|Brassington|1989|p=34}} Næstu ár var félagið alltaf í fallbaráttu og féll 1925 í 3. deild þar sem það spilaði fyrsta árið í norðurhluta{{sfn|Dean|1991|p=19}}, en síðan í suðurhlutanum.{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Gengið var áfram slakt og félagið daðraði næstu ár stöðugt við að missa sæti sitt í deildarkeppninni.{{sfn|Dean|1991|p=20}} Klúbburinn datt hins vegar í lukkupottinn árið 1931 þegar 33 ára atvinnumaður í [[krikket]], Harry Storer, var ráðinn knattspyrnustjóri.{{sfn|Brown|2000|p=28}}{{sfn|Henderson|1968|p=24}} Næstu sex leiktíðir skoraði liðið samtals 577 deildarmörk. Af þeim skoraði framherjinn Clarrie Bourton 173 mörk og er enn markahæsti leikmaður í sögu félagsins.<ref>{{cite news |url=https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |work=[[Coventry Telegraph]] |title=Jim Brown: Clarrie Bourton – Coventry City's greatest scorer |date=6 October 2008 |first=Jim |last=Brown |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093158/https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |url-status=live}}</ref> Félagið vann sér sæti í 2. deild vorið 1935 þegar það varð meistari í 3. deild suður.{{sfn|Henderson|1968|pp=26–29}} Þar endaði félagið ofarlega næstu þrjú ár{{sfn|Brassington|1989|p=47–48}}, allt þar til [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á árið 1939. === Niður á botninn (1946-1958) === Stuttu eftir stríðslok yfirgaf Harry Storer félagið og tók við stjórnartaumum hjá [[Birmingham City]]. Dick Bayliss sem tók við af honum lést ári síðar eftir að hafa lent í hrakningum í snjóbyl á ferðalagi um [[Jórvíkurskíri]].{{sfn|Brassington|1989|p=53}} Arftaki hans, Billy Frith, stóð sig ágætlega en náði ekki að snúa genginu við. Storer sneri aftur árið 1948{{sfn|Dean|1991|p=28}} og undir hans gekk liðinu þokkalega, þar til leiktíðina 1951-52 þegar það féll aftur í 3. deild suður.{{sfn|Brown|2000|p=42}}{{sfn|Henderson|1968|p=34}} Aðsókn á leiki liðsins hrundi í kjölfarið, sem leiddi enn og aftur til fjárhagsörðugleika. Næstu sex tímabil stýrðu sjö knattspyrnustjórar félaginu sem var aldrei nálægt því að komast upp um deild.{{sfn|Brown|2000|p=61}} Þeirra á meðal var Jesse Carver sem hafði áður stjórnað t.a.m. Lazio og [[Juventus FC|Juventus]]. Koma hans vakti athygli á landsvísu og ekki minnkaði áhuginn þegar hann fékk til liðs við sig aðstoðarþjálfarann George Raynor sem hafði komið [[Svíþjóð]] í úrslitaleik HM árið 1954. Þetta tvíeyki flutti inn frá meginlandinu ýmsa nýlundu; allt frá sérsniðnum takkaskóm yfir í tréklossa og sloppa sem leikmenn áttu að fara í eftir sturtu til að koma í veg fyrir kvef. Þrátt fyrir þessar nýjungar náðu þeir félagar engum sérstökum árangri á vellinum. Árið 1958 var þriðju deild norður og suður skipt upp í 3. og 4. deild. Coventry hóf því leik í 4. deild haustið 1958.{{sfn|Dean|1991|p=32}} === Bylting undir Jimmy Hill (1958-1967) === [[Mynd:Coventry , Coventry Building Society Arena - Jimmy Hill - geograph.org.uk - 6974088.jpg|thumb|Stytta af Jimmy Hill utan við CBS Arena í Coventry]] Coventry staldraði ekki lengi við í neðstu deild. Billy Frith, sem var aftur sestur í knattspyrnustjórastólinn, kom félaginu upp í 3. deild í fyrstu atrennu vorið 1959. Eftir tvö sæmileg tímabil fór tímabilið 1961–62 illa af stað. Þegar liðið tapaði í bikarkeppninni gegn áhugamannaliði Kings Lynn var Frith rekinn af nýja stjórnarformanninum Derrick Robins sem réði í staðinn hinn 33 ára Jimmy Hill, fyrrum framherja [[Fulham F.C.|Fulham]]. Undir stjórn Jimmy Hill blómstraði Coventry City. Á fyrsta heila tímabilinu undir hans stjórn mætti liðið til leiks í himinbláum búningum, gælunafni liðsins var breytt úr ''Bantams'' í ''Sky Blues'' og Hill samdi texta stuðningsmannalagsins ''Sky Blue Song''<ref>{{cite web |url=https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |work=Coventry City F.C. |title=Club History |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093201/https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |url-status=live}}</ref>, sem enn er sungið á leikjum. Næsta vetur, 1963–64, varð Coventry meistari í 3. deild. George Hudson raðaði inn mörkum og harðjaxlarnir John Sillett og George Curtis stóðu vörnina. Leiktíðina 1965-66 munaði einu stigi að félagið kæmist upp í efstu deild en eftir ágæta byrjun haustið 1966 var Coventry einungis í 10. sæti í nóvember. Þá tók við frábært gengi liðsins sem tapaði ekki í næstu 25 leikjum. Meistaratitilinn í 2. deild var tryggður í 3-1 sigri gegn [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Úlfunum]] á troðfullum Highfield Road í apríllok 1967. Coventry City var komið í efstu deild í fyrsta skipti í sögu félagsins.{{sfn|Brassington|1989|pp=67–71}} === Efsta deild og Evrópukeppni (1967-1975) === Sumarið 1967 ríkti spenna fyrir fyrsta tímabil félagsins í efstu deild. Það var því áfall þegar Jimmy Hill sagði upp störfum tveimur dögum fyrir fyrsta leik. [[Írland|Írinn]] Noel Cantwell tók við liðinu en tímabilið var strembið. Varnartröllið George Curtis fótbrotnaði í öðrum leik og í mars 1968 kviknaði í aðalstúku Highfield Road sem skemmdist mikið. Liðið tryggði sæti sitt í lokaumferðinni, nokkuð sem það sérhæfði sig í næstu áratugi. Besti árangur Coventry í efstu deild náðist 1969-70 þegar liðið lenti í sjötta sæti<ref name="FCHD">{{cite web |url=http://fchd.info/COVENTRC.HTM |title=Coventry City |publisher=Football Club History Database |access-date=28 January 2025 |archive-date=30 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202209/https://www.fchd.info/COVENTRC.HTM |url-status=live}}</ref> sem tryggði þátttökurétt í [[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu|Evrópukeppni félagsliða]]. Evrópuævintýrið var þó stutt. Sigur vannst í fyrstu umferð gegn [[Búlgaría|búlgarska]] liðinu Trakia Plovdiv en í kjölfarið féll liðið út gegn [[Bayern München]] með samanlögðu 6-1 tapi. Það var örlítil sárabót að sigra [[Þýskaland|þýska]] liðið 2-1 í seinni leiknum á Highfield Road. Á leiktíðinni 1970-71 skoraði framherjinn Ernie Hunt víðfrægt mark með svokölluðu ''asnasparki'' ''(e. donkey kick'') í 3-1 sigri gegn [[Everton]]. Skoski miðjumaðurinn Willie Carr vippaði boltanum upp með hælunum úr aukaspyrnu rétt utan vítateigs, Hunt tók hann á lofti og skaut beint í netið framhjá forviða andstæðingum. Þeir félagar endurtóku leikinn gegn [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham]] síðar á tímabilinu, en þá small boltinn í þverslánni. Markið var valið mark ársins hjá [[BBC]], en þessi aðferð við að taka aukaspyrnu var bönnuð af [[Alþjóðaknattspyrnusambandið|FIFA]] í lok tímabilsins. Árið 1972 voru Joe Mercer og Gordon Milne ráðnir knattspyrnustjórar en árangurinn var slakur og félagið oft í fjárhagskröggum. Stjórnarformaðurinn Derrick Robins yfirgaf félagið 1975 og Milne hélt áfram sem knattspyrnustjóri einn síns liðs. === Tilraunamennska og misjafnt gengi (1975-1983) === Í apríl 1975 sneri Jimmy Hill aftur til félagsins og settist í stjórn samhliða því að starfa í sjónvarpi.{{sfn|Brown|1998|pp=46–47}}{{sfn|Brassington|1989|p=92}} Árangurinn á vellinum var þó áfram sveiflukenndur. Í lok tímabilsins 1976-77 var sætið í efstu deild tryggt í síðasta leik með umdeildu jafntefli gegn Bristol City. Þegar tilkynnt var í hátalarakerfi vallarins að Sunderland, sem einnig barðist við fall, hefði tapað sínum leik léku liðin síðustu mínúturnar án þess að sækja að marki. Málið var rannsakað af knattspyrnusambandinu en ekkert aðhafst. Árangurinn var góður tímabilið 1977–78. Með Tommy Hutchison á kantinum og framherjana Ian Wallace og Mick Ferguson í stuði endaði liðið í 7. sæti og rétt missti af Evrópusæti.{{sfn|Brassington|1989|p=91}} Næstu ár dalaði gengi liðsins aftur. Wallace var seldur og ágóðinn notaður til að byggja upp nýtt æfingasvæði í ''Ryton'', þar sem félagið æfir enn í dag. Árið 1981 komst Coventry í undanúrslit deildabikarsins en tapaði gegn [[West Ham United F.C.|West Ham]].{{sfn|Brown|1998|pp=76–77}} Dave Sexton kom síðan til starfa sumarið 1981 eftir að Gordon Milne var rekinn en árangurinn var áfram rýr.[[Mynd:Highfield Road - geograph-2008790.jpg|thumb|Spilað á Highfield Road árið 1982.]] Jimmy Hill var nýjungagjarn með eindæmum. Árið 1978 varð Coventry fyrsta enska félagið til að setja merki styrktaraðila, bílaframleiðandans Talbot, á liðstreyjur. Hill ráðgerði einnig að breyta nafni félagsins í ''Coventry Talbot'', en því var hafnað af knattspyrnusambandinu. Sumarið 1981 kynnti félagið nýjar treyjur með stóru „T“-i á framhlið; merki Talbot. Jimmy Hill taldi þetta snjalla leið til að auka tekjur, en uppátækið vakti litla lukku hjá stuðningsmönnum. Þá var Highfield Road breytt þannig að hann varð fyrsti leikvöllurinn á Englandi með eingöngu sæti. Allt kostaði þetta fjármuni og félagið þurfti að selja leikmenn samhliða dvínandi aðsókn. Jimmy Hill af sér sem stjórnarformaður árið 1983, um svipað leyti og Dave Sexton var rekinn. === Fallbaráttusérfræðingar og sigur á Wembley (1983-1992) === Heimamaðurinn Bobby Gould tók við liðin árið 1983 og keypti marga menn úr neðri deildum, m.a. harðhausana Sam Allardyce og Stuart Pearce. Haustið 1983 versnaði fjárhagsstaðan verulega þegar Talbot dró styrktarsamning sinn til baka. Liðið bjargaði sér á dramatískan hátt frá falli næstu þrjú tímabil. Ótrúlegasti flóttinn var vorið 1985 undir stjórn Don Mackay þegar Coventry þurfti að vinna þrjá síðustu leikina til að bjarga sér frá falli. Það tókst og liðið hélt sætinu með 4-1 sigri á meisturum Everton í lokaleiknum. Fyrrum Coventry-leikmennirnir John Sillett og George Curtis tóku við liðinu 1986 og undir þeirra stjórn batnaði gengi þess verulega. Leiktíðina 1986-87 var Coventry í efri hluta deildarinnar og komst í úrslitaleik bikarkeppninnar á Wembley gegn ógnarsterku liði Tottenham Hotspur. Staðan var 2–2 eftir 90 mínútur, með mörkum frá Dave Bennett og svífandi skallamarki frá Keith Houchen. Í framlengingu skoraði Gary Mabutt sjálfsmark og Coventry vann 3-2. Stærsti titill í sögu félagsins staðreynd og fyrirliðinn Brian "Killer" Kilcline lyfti bikarnum við gríðarleg fagnaðarlæti. Árin eftir bikarsigurinn var liðið yfirleitt í efri hluta deildarinnar og komst í undanúrslit deildarbikarsins tímabilið 1990. John Sillett var þó rekinn í nóvember 1990 eftir slæma byrjun. Terry Butcher tók við sem spilandi knattspyrnustjóri en liðið átti áfram í fallbaráttu; lenti í 16. sæti vorið 1991 og bjargaði sér ári síðar frá falli í síðustu umferð, enn og aftur. === Úrvalsdeildarárin (1992-2001) === [[Mynd:Gary McAllister in Singapore, 2023.jpg|vinstri|thumb|190x190px|Gary McAllister stjórnaði miðjuspili Coventry 1996-2000.]] Þegar enska úrvalsdeildin var stofnuð 1992 var Bobby Gould aftur orðinn knattspyrnustjóri. Coventry byrjaði fyrsta tímabilið vel og var á toppnum eftir fyrstu umferðirnar. Ungur kantmaður frá Zimbabwe, Peter Ndlovu, vakti athygli og búttaði framherjinn Micky Quinn, sem kom frá Newcastle í nóvember, raðaði inn mörkum. Gengi liðsins dalaði þegar leið á tímabilið og það endaði í 15. sæti. Næstu ár vantaði áfram stöðugleika í leik liðsins sem var oftast í neðri hluta deildarinnar. Árið 1995 var Ron Atkinson ráðinn knattspyrnustjóri sem þótti til marks um aukinn metnað. Líkt og oft áður heppnaðist flóttinn frá falldraugnum þó ekki fyrr en í síðustu umferð. Sumarið 1996 kom miðjumaðurinn Gary McAllister kom frá Leeds og varð lykilmaður í liðinu. Eftir slæma byrjun tímabilið 1996-97 tók aðstoðarþjálfarinn Gordon Strachan við stjórn liðsins sem forðaði sér frá falli á lokadegi - í tíunda skipti á tuttugu árum. [[Mynd:Strachan Gordon.jpg|thumb|Gordon Strachan var knattspyrnustjóri 1996-2001.|210x210dp]]Fyrsta heila tímabil Strachan gekk betur; Coventry endaði í 11. sæti og komst langt í bikarnum. Dion Dublin skoraði átján mörk og hinn eldsnöggi Darren Huckerby sýndi góða takta. Coventry þótti spila skemmtilegan bolta á þessum árum, sérstaklega 1999-2000 þegar unglingurinn Robbie Keane og Marokkómennirnir Moustapha Hadji og Youssef Chippo voru öðrum liðum óþægur ljár í þúfu. Sumarið 2000 fór McAllister til Liverpool og Keane var seldur til Inter Milan fyrir metfé. Craig Bellamy var keyptur í stað Keane en tímabilið gekk illa. Þann 5. maí 2001, með 3–2 tapi gegn erkifjendunum Aston Villa, lauk 34 ára dvöl Coventry í efstu deild. === Óróleiki og yfirtaka (2001-2007) === Margir bjuggust við því að félagið færi beint aftur upp í efstu deild, en raunin varð önnur. Gordon Strachan var rekinn eftir fimm leiki og sænska ljúfmennið Roland Nilsson tók við sem spilandi knattspyrnustjóri. Hann var látinn fara eftir að liðið endaði í 11. sæti. Þá kom til skjalanna gamla hetjan Gary McAllister, en árangurinn batnaði lítið og hann yfirgaf félagið um miðbik tímabilsins 2003-04 vegna veikinda eiginkonu sinnar. Aðstoðarmaður hans, Eric Black, tók við og undir hans stjórn spilaði liðið glimrandi sóknarbolta og endaði í 12. sæti vorið 2004. Hann var óvænt rekinn við mikla óánægju stuðningsmanna og Peter Reid ráðinn. Reid stoppaði stutt við og í janúar 2005 var Micky Adams, fyrrum varnarmaður félagsins, ráðinn knattspyrnustjóri. [[Mynd:Gary McSheffrey.jpg|thumb|Gary McSheffrey skoraði fjölda marka í B-deildinni.|vinstri|260x260dp]]Á þessum árum var bygging nýs heimavallar í fullum gangi, en framkvæmdir hófust 1999. Árið 2003 seldi félagið sinn hlut í rekstrarfélagi vallarins, Arena Coventry Limited (ACL), til góðgerðarsjóðsins Alan Edward Higgs Charity með forkaupsrétti sem átti að nýta þegar rofa myndi til í fjármálum. Nýi völlurinn var tekinn í notkun 20. ágúst 2005 með 3-0 sigri gegn [[Queens Park Rangers F.C.|QPR]]. Á fyrsta tímabilinu á nýja vellinum raðaði ungi framherjinn Gary McSheffrey inn mörkum og Coventry endaði í 8. sæti. Þessi árangur var þó tálsýn ein og eftir slakt gengi á næsta tímabili tók Iain Dowie við af Adams. Liðið byrjaði vel undir hans stjórn en síðan fór að halla undan fæti. Þegar þarna var komið sögu, haustið 2007, var fjárhagsvandinn orðinn alvarlegur og hávær orðrómur um yfirtöku á félaginu. Um miðjan október lagði Coventry fram beiðni um gjaldþrotaskipti en þann 14. desember 2007 var yfirtaka viðskiptamógulsins Ray Ranson og finnsk-bandaríska fjárfestingasjóðsins SISU staðfest. Margir stuðningsmenn voru vongóðir um betri tíð undir nýju eignarhaldi. Annað átti heldur betur eftir að koma á daginn. === Óstjórn og fall í þriðju deild (2008-2012) === [[Mynd:AUT vs. WAL 2016-10-06 (095).jpg|thumb|270x270dp|Chris Coleman náði litlum árangri með Coventry.]] Í kjölfar yfirtökunnar settu Ranson og SISU talsvert fjármagn í leikmannakaup. Dowie var sagt upp í febrúar 2008. Við tóku þrjú vonbrigðatímabil undir stjórn Chris Coleman og síðar Aidy Boothroyd, þar sem liðið var virkt á leikmannamarkaði en endaði samt alltaf í neðri hluta. Í apríl 2011 var Andy Thorn yfirnjósnari ráðinn knattspyrnustjóri. Þá hafði Ray Ranson yfirgefið sökkvandi skútuna, vogunarsjóðurinn SISU var orðinn eini eigandinn og hætt að fjármagna reksturinn. Lykilmenn voru seldir, samingslausir leikmenn forðuðu sér og félaginu var bannað að kaupa leikmenn sumarið 2011 vegna skuldastöðu. Andy Thorn, sem hafði aldrei starfað sem knattspyrnustjóri, fékk veikburða hóp til að vinna með tímabilið 2011-12. Á sama tíma sat litríkur hópur í yfirstjórn, þar má nefna stjórnarformanninn Ken Dulieu sem mætti meðal annars á æfingar og settist á varamannabekkinn í heimaleik gegn Hull í desember 2011. Stuðningsmenn voru æfir yfir taktleysinu, en Dulieu yfirgaf félagið fáum dögum síðar. Í apríl 2012 hætti SISU að greiða leigu fyrir Ricoh Arena sem leiddi til harðra deilna við ACL, eigendur vallarins. Eftir fimm tímabil undir eignarhaldi SISU, þar sem liðið var alltaf í neðri hluta deildarinnar féll Coventry í C-deild í fyrsta sinn síðan 1964. Botninum var þó fjarri því náð. === Allt í tómu tjóni (2012-2017) === [[Mynd:Callum Wilson 2018.png|thumb|Callum Wilson kom úr akademíu Coventry City og raðaði inn mörkum 2013-14.]] Mark Robins var ráðinn knattspyrnustjóri haustið 2012 en yfirgaf skútuna í febrúar 2013 til að taka við [[Huddersfield Town|Huddersfield]]. Skotinn [[Steven Pressley]] tók við. Á sama tíma harðnaði deila SISU við rekstrarfélag Ricoh Arena um vallarleiguna umtalsvert og í mars 2013 voru tíu stig dregin af félaginu vegna ógreiddrar leigu og liðið endaði í 15. sæti. Haustið 2013 tilkynnti SISU að heimaleikir yrðu spilaðir á heimavelli Northampton Town vegna deilunnar við rekstrarfélagið ACL. Stuðningsmenn mótmæltu harðlega og sniðgengu leikina í [[Northampton]]. Liðinu gekk þó vel og hefði verið í baráttu um umspilssæti, ef ekki hefði komið til 10 stiga frádráttar annað tímabilið í röð. Framherjinn Callum Wilson, uppalinn hjá félaginu, skoraði 22 mörk en var seldur til [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] sumarið eftir. Eftir að samningar náðust um leigu sneri Coventry til heimaborgarinnar í ágúst 2014. Fáeinum vikum síðar, öllum að óvörum, keypti rugbyliðið [[London Wasps]] Ricoh Arena. SISU höfðaði í kjölfarið mál gegn Coventry-borg sem kom að sölunni í gegnum rekstrarfélagið ACL, en tapaði málinu. Gengi liðsins vernsaði og Steven Pressley var rekinn í febrúar 2015. [[Tony Mowbray]] tók við liðinu og undir hans stjórn náði liðið toppi C-deildarinnar um stund. Ungstirnið James Maddison sló í gegn og landsliðskempan Joe Cole kom að láni - en leikur liðsins hrundi eftir áramót og það endaði í 8. sæti. Næsta tímabili fór á versta veg, liðinu gekk hræðilega, knattspyrnustjórar voru ráðnir og reknir en í mars sneri Mark Robins aftur. Hann stýrði liðinu til 2-1 sigurs á Wembley gegn [[Oxford United]] í EFL Trophy en gat ekki komið í veg fyrir að Coventry félli í fjórðu deild, í fyrsta sinn síðan 1959. === Mark Robins vinnur kraftaverk (2017-2022) === [[Mynd:Mark Robins 20092025 (3).jpg|vinstri|thumb|Mark Robins leiddi félagið úr neðstu deild við erfiðar aðstæður]] Fallið í neðstu deild árið 2017 var mikið áfall, en félagið datt í lukkupottinn með ráðningu [[Mark Robins]]. Hann reyndist sérlega lunkinn við að starfa við erfiðar aðstæður utan vallar. Ungir uppaldir leikmenn fengu tækifæri og framherjinn [[Marc McNulty]] skoraði 23 mörk. Coventry endaði í 6. sæti og sigraði síðan úrslitaleik umspilsins 3-1 gegn [[Exeter City]] á Wembley. Þetta tímabil markaði upphaf endurreisnar félagsins undir stjórn Robins og aðstoðarþjálfarans [[Adi Viveash]]. Á tímabilinu 2018–2019 endaði Coventry í 8. sæti í C-deildinni og missti naumlega af umspilssæti. Eigendurnir SISU áttu á sama tíma í langvinnum deilum við fjölmarga aðila. Þegar leigusamningur við rugbyfélagið Wasps rann út árið 2019 og flóknar lagaþrætur stóðu sem hæst neyddist Coventry til að yfirgefa borgina á ný og spila heimaleiki sína á [[St Andrew’s]] í [[Birmingham City|Birmingham]] næstu tvö tímabil. Þrátt fyrir þessar fáránlegu aðstæður gekk vel á vellinum. Tímabilið 2019–2020 var Coventry á toppi deildarinnar þegar keppni var stöðvuð vegna [[COVID-19]]. Liðið hafði þá 67 stig úr 34 leikjum og var krýnt meistari samkvæmt stigum á leik. Á fyrsta tímabilinu í Championship 2020–2021 endaði Coventry í 16. sæti. [[Gustavo Hamer]] var keyptur fyrir tímabilið og kom sterkur inn á miðjuna. Sumarið 2021 sneri félagið loks aftur á Ricoh Arena sem hafði þá reyndar fengið nafnið Coventry Building Society (CBS) Arena. Eigendur vallarins, Wasps, voru komnir í fjárhagsvandræði og veitti ekki af leigutekjum. Framherjinn [[Viktor Gyökeres]] var keyptur sumarið 2021 og hann, ásamt [[Matty Godden]], raðaði inn mörkum tímabilið 2021–22. Coventry endaði í 12. sæti, en þrátt fyrir góðan árangur voru eigendurnir SISU áfram afar óvinsælir meðal stuðningsfólks og framtíðin utan vallar óljós. === Nýtt upphaf undir Doug King (2022-2023) === [[Mynd:Guga Wiki 2.45.jpg|thumb|Gustavo Hamer var lykilmaður í liði Coventry frá 2020-23.]] Í ágúst 2022 neyddist Coventry enn á ný til að spila heimaleik utan borgarinnar þegar völlurinn á CBS Arena var óleikfær eftir fjölda rugbyleikja á [[Samveldisleikunum]]. Deildarbikaleikur gegn [[Bristol City F.C.|Bristol City]] fór því fram á Pirelli Stadium í [[Burton Albion|Burton]]. Í október sama ár varð ljóst að eigendur vallarins, rugbyliðið Wasps, væru komnir í gjaldþrot. Þann 16. nóvember 2022 var tilkynnt, öllum að óvörum, að lítt þekktur kaupsýslumaður, Doug King hefði keypt 85% hlut í Coventry City. Með því lauk fimmtán ára róstusömu eignarhaldi SISU, sem hafði alla tíð markast af deilum og óstöðugleika utan vallar, þrátt fyrir árangur liðsins undir stjórn Mark Robins. Tíðindunum var fagnað ákaflega af stuðningsfólki. King reyndi einnig að kaupa CBS Arena, en það gekk ekki eftir þar sem [[Mike Ashley]] hafði þegar tryggt sér kauprétt. Coventry hélt því áfram um sinn að vera leiguliði á eigin heimavelli. Í janúar 2023 keypti King þann hlut sem eftir stóð af eignarhlut SISU og varð eini eigandi félagsins. Á vellinum hélt góður árangur áfram undir stjórn Robins; Coventry náði umspilssæti og komst í úrslitaleik á Wembley. Þar tapaði liðið fyrir [[Luton Town]] í vítaspyrnukeppni eftir 1-1 jafntefli. === Aftur meðal toppliða á eigin velli (2022-) === [[Mynd:Frank Lampard 2017.jpg|vinstri|thumb|Frank Lampard hefur náð frábærum árangri með félagið.]] Sumarið 2023 voru lykilmennirnir Gustavo Hamer og Viktor Gyökeres seldir fyrir meira en 35 milljónir punda. Mark Robins nýtti fjármunina til að endurnýja hópinn, meðal annars með kaupum á [[Haji Wright]], dýrasta leikmanni í sögu félagsins, auk leikmanna á borð við [[Milan Van Ewijk]], [[Ellis Simms]] og [[Tatsuhiro Sakamoto]]. Eftir erfiða byrjun á tímabilinu 2023–2024 tók liðið við sér og var nálægt umspilssæti í lok leiktíðar. Í bikarnum vann Coventry dramatískan 3–2 útisigur á [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton]] eftir tvö mörk í uppbótartíma. Í undanúrslitum á Wembley gegn [[Manchester United]] jafnaði liðið eftir að hafa lent 3–0 undir, með mörkum frá Simms, Callum O’Hare og Wright. Í framlengingu var sigurmark [[Victor Torp]] dæmt af vegna naums rangstöðudóms og Coventry tapaði síðan í [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|vítaspyrnukeppni]]. Fyrir tímabilið 2024–2025 voru væntingar miklar, en gengi liðsins óstöðugt. Í nóvember 2024 var Robins rekinn og [[Frank Lampard]] tók við. Hann sneri genginu við, leiddi liðið í umspilssæti og í undanúrslit gegn [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]], þar sem Coventry féll úr leik í framlengingu. Í ágúst 2025 keypti félagið loks [[CBS Arena]] og varð þá eigandi vallarins í fyrsta sinn. == Titlar og besti árangur == {| class="wikitable" |+ !Deild !Tímabil !Árangur |- |A-deild |1969-70 |6. sæti |- |B-deild |1966-67 |1. sæti |- |C-deild |1935-36 1963-64 2019-20 |1. sæti |- |D-deild |1958-59 |2. sæti |- |FA-bikarinn |1986-87 |Meistarar |- |Deildarbikarinn |1980-81 1989-90 |Undanúrslit |- |EFL Bikarkeppnin |2016-17 |Meistarar |- |Góðgerðarskjöldurinn |1987-88 | |} == Helstu met == === Töp og sigrar í deildarkeppnum === {| class="wikitable" !Met !Upplýsingar<ref>{{Cite web|url=http://www.statto.com/football/teams/coventry-city/records|title=Coventry City scoring and sequence records|last=Ltd|first=Statto Organisation|website=Statto.com|language=en-GB|access-date=2026-03-27}}</ref> |- |Stærsti sigur |9-0, gegn Bristol City i 3. deild suður, 28. apríl 1934 |- |Stærsta tap |2-10, gegn Norwich City í 3. deild suður, 13. mars 1930 |- |Flestir sigurleikir í röð |6 leikir (20. apríl til 28. ágúst 1954) 6 leikir (25. apríl til 5. sept. 1964) 6 leikir (27. sept. til 25. okt. 2025) 6 leikir (16. febrúar til 11. mars 2026) |- |Flestir leikir í röð án taps |25 leikir (26. nóv. 1966 til 13. maí 1967) |- |Flestir leikir í röð með skoruðu marki |25 leikir (10. sept. 1966 til 25. febrúar 1967) |- |Flestir leikir í röð án þess að fá á sig mark |6 leikir (28. apríl 1934 til 3. sept. 1934) |- |Flestir tapleikir í röð |9 leikir (30. ágúst til 11. okt. 1919) |- |Flestir leikir í röð án sigurs |19 leikir (30. ágúst til 20. des. 1919) |- |Flestir leikir í röð án þess að skora |11 leikir (11. okt. 1919 til 20. des. 1919) |} == Tilvísanir == <references/> ==Heimildir== *{{Wpheimild|tungumál=en|titill=Coventry City F.C.|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2025}} * {{cite book |last=Brassington |first=David |year=1989 |edition=2 |title=Singers to Sky Blues: The story of Coventry City Football Club |publisher=Sporting and Leisure Press Limited |location=Buckingham |isbn=978-0-86023-452-4}} * {{cite book |last=Dean |first=Rod |year=1991 |title=Coventry City: a complete record, 1883–1991 |url=https://archive.org/details/coventrycitycomp0000rodd |location=Derby |publisher=Breedon Books |isbn=978-0-90796-988-4}} * {{cite book |last=Henderson |first=Derek |year=1968 |title=The Sky Blues: The story of Coventry City F.C |location=London |publisher=Stanley Paul |isbn=978-0-09087-480-4}} {{S|1883}} [[Flokkur:Ensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Stofnað 1883]] [[Flokkur:Coventry]] 7jdvdoyh088qcns1bm0r4w8nj309oep 1952228 1952226 2026-03-27T23:49:22Z Asj1977 103190 /* Fallbaráttusérfræðingar og sigur á Wembley (1983-1992) */ Mynd bætt við 1952228 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Coventry City Football Club | Mynd = [[File:Coventry Building Society Arena november 2025.jpg|250px|Coventry Building Society Arena í nóvember 2025]] | Gælunafn = Himinblámar, e. The Sky Blues | Stytt nafn = | Stofnað = 13. ágúst 1883 | Leikvöllur = [[Coventry Building Society Arena]] | Stærð = 32.609 | Stjórnarformaður = {{ENG}} Doug King | Knattspyrnustjóri = {{ENG}} [[Frank Lampard]] | Deild = [[Enska meistaradeildin]] | Tímabil = 2024/2025 | Staðsetning = 5. sæti | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _3_stripes_white | leftarm1 = 74a6cd | body1 = 74a6cd | rightarm1 = 74a6cd | shorts1 = 74a6cd | socks1 = 74a6cd | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _adidaswhite | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FF5A4E | body2 = FF5A4E | rightarm2 = FF5A4E | shorts2 = FF5A4E | socks2 = FF5A4E }} '''Coventry City''' er enskt knattspyrnufélag sem spilar í [[enska meistaradeildin|ensku meistaradeildinni]]. Liðið er frá samnefndri borg, [[Coventry]] í [[Vestur-Miðhéruð]]um Englands, og var stofnað árið 1883 undir nafninu Singers FC. Heimavöllur þess frá 1899-2005 var [[Highfield Road]], en í dag spilar liðið heimaleiki sína á [[Coventry Building Society Arena]]. Félagið átti sæti í efstu deild frá 1967 til 2001 og var eitt af stofnfélögum [[Enska úrvalsdeildin|ensku úrvalsdeildarinnar]] árið 1992. Stærsti titill í sögu félagsins var þegar það vann [[Enski bikarinn|bikarkeppnina]] árið 1987. Þrír Íslendingar hafa spilað með Coventry; [[Bjarni Guðjónsson]] árið 2004<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2004/01/19/bjarni_til_coventry/|title=Bjarni til Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>, [[Aron Einar Gunnarsson]] 2008-11 og [[Hermann Hreiðarsson]] lék tvo leiki með félaginu árið 2012<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/enski/2012/05/10/hermann_haettur_hja_coventry/|title=Hermann hættur hjá Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>. Meðal þekktra leikmanna sem spilað hafa með félaginu eru markahrókarnir [[Dion Dublin]], [[Robbie Keane]] og [[Viktor Gyökeres]]. Þá voru ensku landsliðsmennirnir James Maddison og Callum Wilson uppaldir í akademíu félagsins. == Saga == === Upphafsárin (1883-1919) === [[Mynd:Singers-CCFC-Team-1885-86.jpg|alt=Þrettán leikmenn Singers FC stilla sér upp á svart hvítri mynd úr dagblaði.|vinstri|thumb|Singers FC tímabilið 1885-86]] Singers FC var stofnað 13. ágúst 1883 af starfsmönnum Singer reiðhjólaverksmiðjunnar í Coventry. Fyrstu fjögur árin spilaði félagið leiki sína á ''Dowells Field''{{sfn|Dean|1991|p=8}}<ref name="HomeGround">{{cite news |title=Home ground! Sky Blues historian believes he has located Coventry City's first ever pitch |url=https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |work=[[Coventry Telegraph]] |first=Ben |last=Eccleston |date=3 December 2013 |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093208/https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |url-status=live}}</ref> en árið 1887 flutti það á ''Stoke Road''. Singers FC varð að atvinnumannafélagi árið 1892. Á þessum tíma keppti liðið í héraðsdeild [[Birmingham]] og nágrennis, þar sem það atti að mestu kappi við varalið stærri liða í Miðlöndunum, en eining voru spilaðir leikir við önnur verksmiðjulið. Árið 1898 var nafni félagsins breytt í Coventry City.{{sfn|Henderson|1968|p=17}}{{sfn|Brassington|1989|p=19}} Ári síðar var byrjað að byggja leikvanginn ''Highfield Road.''{{sfn|Brassington|1989|pp=19–20}} Framkvæmdirnar leiddu til fjárhagsvandræða og árangurinn innan vallar var ekki merkilegur næstu ár.{{sfn|Brassington|1989|p=21}} Um og upp úr aldamótum fóru leikmenn í tíð verkföll, enda bárust launagreiðslur oft seint eða alls ekki. Árið 1908 var liðið í toppbaráttu í héraðsdeild í suðurhluta landsins og sama ár komst það alla leið í átta liða úrslit [[Enski bikarinn|bikarkeppninnar]]. Árið 1914 féll Coventry hins vegar niður um deild og lenti í kjölfarið í miklum fjárhagsvandræðum. Stjórnarmaðurinn David Cooke greiddi upp allar skuldir félagsins árið 1917 og bjargaði því frá gjaldþroti. === Skrykkjótt gengi í deildarkeppni (1919-1946) === [[Mynd:CoventryCityFC League Performance.svg|thumb|Staða Coventry í deildarkeppnum 1919-2024]] Tímabilið 1919-20 fékk félagið þátttökurétt í deildarkeppninni og hóf leik í annarri deild (e. ''Second division'').{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Fyrsta tímabilið gekk fremur illa og félagið hélt naumlega sæti sínu með því að sigra [[Bury fc|Bury]] 2-1 í lokaumferðinni. Síðar kom í ljós að félögin höfðu samið um úrslitin fyrirfram og þurfti Coventry að greiða háa sekt en slapp við harðari refsingu.{{sfn|Brassington|1989|p=34}} Næstu ár var félagið alltaf í fallbaráttu og féll 1925 í 3. deild þar sem það spilaði fyrsta árið í norðurhluta{{sfn|Dean|1991|p=19}}, en síðan í suðurhlutanum.{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Gengið var áfram slakt og félagið daðraði næstu ár stöðugt við að missa sæti sitt í deildarkeppninni.{{sfn|Dean|1991|p=20}} Klúbburinn datt hins vegar í lukkupottinn árið 1931 þegar 33 ára atvinnumaður í [[krikket]], Harry Storer, var ráðinn knattspyrnustjóri.{{sfn|Brown|2000|p=28}}{{sfn|Henderson|1968|p=24}} Næstu sex leiktíðir skoraði liðið samtals 577 deildarmörk. Af þeim skoraði framherjinn Clarrie Bourton 173 mörk og er enn markahæsti leikmaður í sögu félagsins.<ref>{{cite news |url=https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |work=[[Coventry Telegraph]] |title=Jim Brown: Clarrie Bourton – Coventry City's greatest scorer |date=6 October 2008 |first=Jim |last=Brown |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093158/https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |url-status=live}}</ref> Félagið vann sér sæti í 2. deild vorið 1935 þegar það varð meistari í 3. deild suður.{{sfn|Henderson|1968|pp=26–29}} Þar endaði félagið ofarlega næstu þrjú ár{{sfn|Brassington|1989|p=47–48}}, allt þar til [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á árið 1939. === Niður á botninn (1946-1958) === Stuttu eftir stríðslok yfirgaf Harry Storer félagið og tók við stjórnartaumum hjá [[Birmingham City]]. Dick Bayliss sem tók við af honum lést ári síðar eftir að hafa lent í hrakningum í snjóbyl á ferðalagi um [[Jórvíkurskíri]].{{sfn|Brassington|1989|p=53}} Arftaki hans, Billy Frith, stóð sig ágætlega en náði ekki að snúa genginu við. Storer sneri aftur árið 1948{{sfn|Dean|1991|p=28}} og undir hans gekk liðinu þokkalega, þar til leiktíðina 1951-52 þegar það féll aftur í 3. deild suður.{{sfn|Brown|2000|p=42}}{{sfn|Henderson|1968|p=34}} Aðsókn á leiki liðsins hrundi í kjölfarið, sem leiddi enn og aftur til fjárhagsörðugleika. Næstu sex tímabil stýrðu sjö knattspyrnustjórar félaginu sem var aldrei nálægt því að komast upp um deild.{{sfn|Brown|2000|p=61}} Þeirra á meðal var Jesse Carver sem hafði áður stjórnað t.a.m. Lazio og [[Juventus FC|Juventus]]. Koma hans vakti athygli á landsvísu og ekki minnkaði áhuginn þegar hann fékk til liðs við sig aðstoðarþjálfarann George Raynor sem hafði komið [[Svíþjóð]] í úrslitaleik HM árið 1954. Þetta tvíeyki flutti inn frá meginlandinu ýmsa nýlundu; allt frá sérsniðnum takkaskóm yfir í tréklossa og sloppa sem leikmenn áttu að fara í eftir sturtu til að koma í veg fyrir kvef. Þrátt fyrir þessar nýjungar náðu þeir félagar engum sérstökum árangri á vellinum. Árið 1958 var þriðju deild norður og suður skipt upp í 3. og 4. deild. Coventry hóf því leik í 4. deild haustið 1958.{{sfn|Dean|1991|p=32}} === Bylting undir Jimmy Hill (1958-1967) === [[Mynd:Coventry , Coventry Building Society Arena - Jimmy Hill - geograph.org.uk - 6974088.jpg|thumb|Stytta af Jimmy Hill utan við CBS Arena í Coventry]] Coventry staldraði ekki lengi við í neðstu deild. Billy Frith, sem var aftur sestur í knattspyrnustjórastólinn, kom félaginu upp í 3. deild í fyrstu atrennu vorið 1959. Eftir tvö sæmileg tímabil fór tímabilið 1961–62 illa af stað. Þegar liðið tapaði í bikarkeppninni gegn áhugamannaliði Kings Lynn var Frith rekinn af nýja stjórnarformanninum Derrick Robins sem réði í staðinn hinn 33 ára Jimmy Hill, fyrrum framherja [[Fulham F.C.|Fulham]]. Undir stjórn Jimmy Hill blómstraði Coventry City. Á fyrsta heila tímabilinu undir hans stjórn mætti liðið til leiks í himinbláum búningum, gælunafni liðsins var breytt úr ''Bantams'' í ''Sky Blues'' og Hill samdi texta stuðningsmannalagsins ''Sky Blue Song''<ref>{{cite web |url=https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |work=Coventry City F.C. |title=Club History |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093201/https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |url-status=live}}</ref>, sem enn er sungið á leikjum. Næsta vetur, 1963–64, varð Coventry meistari í 3. deild. George Hudson raðaði inn mörkum og harðjaxlarnir John Sillett og George Curtis stóðu vörnina. Leiktíðina 1965-66 munaði einu stigi að félagið kæmist upp í efstu deild en eftir ágæta byrjun haustið 1966 var Coventry einungis í 10. sæti í nóvember. Þá tók við frábært gengi liðsins sem tapaði ekki í næstu 25 leikjum. Meistaratitilinn í 2. deild var tryggður í 3-1 sigri gegn [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Úlfunum]] á troðfullum Highfield Road í apríllok 1967. Coventry City var komið í efstu deild í fyrsta skipti í sögu félagsins.{{sfn|Brassington|1989|pp=67–71}} === Efsta deild og Evrópukeppni (1967-1975) === Sumarið 1967 ríkti spenna fyrir fyrsta tímabil félagsins í efstu deild. Það var því áfall þegar Jimmy Hill sagði upp störfum tveimur dögum fyrir fyrsta leik. [[Írland|Írinn]] Noel Cantwell tók við liðinu en tímabilið var strembið. Varnartröllið George Curtis fótbrotnaði í öðrum leik og í mars 1968 kviknaði í aðalstúku Highfield Road sem skemmdist mikið. Liðið tryggði sæti sitt í lokaumferðinni, nokkuð sem það sérhæfði sig í næstu áratugi. Besti árangur Coventry í efstu deild náðist 1969-70 þegar liðið lenti í sjötta sæti<ref name="FCHD">{{cite web |url=http://fchd.info/COVENTRC.HTM |title=Coventry City |publisher=Football Club History Database |access-date=28 January 2025 |archive-date=30 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202209/https://www.fchd.info/COVENTRC.HTM |url-status=live}}</ref> sem tryggði þátttökurétt í [[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu|Evrópukeppni félagsliða]]. Evrópuævintýrið var þó stutt. Sigur vannst í fyrstu umferð gegn [[Búlgaría|búlgarska]] liðinu Trakia Plovdiv en í kjölfarið féll liðið út gegn [[Bayern München]] með samanlögðu 6-1 tapi. Það var örlítil sárabót að sigra [[Þýskaland|þýska]] liðið 2-1 í seinni leiknum á Highfield Road. Á leiktíðinni 1970-71 skoraði framherjinn Ernie Hunt víðfrægt mark með svokölluðu ''asnasparki'' ''(e. donkey kick'') í 3-1 sigri gegn [[Everton]]. Skoski miðjumaðurinn Willie Carr vippaði boltanum upp með hælunum úr aukaspyrnu rétt utan vítateigs, Hunt tók hann á lofti og skaut beint í netið framhjá forviða andstæðingum. Þeir félagar endurtóku leikinn gegn [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham]] síðar á tímabilinu, en þá small boltinn í þverslánni. Markið var valið mark ársins hjá [[BBC]], en þessi aðferð við að taka aukaspyrnu var bönnuð af [[Alþjóðaknattspyrnusambandið|FIFA]] í lok tímabilsins. Árið 1972 voru Joe Mercer og Gordon Milne ráðnir knattspyrnustjórar en árangurinn var slakur og félagið oft í fjárhagskröggum. Stjórnarformaðurinn Derrick Robins yfirgaf félagið 1975 og Milne hélt áfram sem knattspyrnustjóri einn síns liðs. === Tilraunamennska og misjafnt gengi (1975-1983) === Í apríl 1975 sneri Jimmy Hill aftur til félagsins og settist í stjórn samhliða því að starfa í sjónvarpi.{{sfn|Brown|1998|pp=46–47}}{{sfn|Brassington|1989|p=92}} Árangurinn á vellinum var þó áfram sveiflukenndur. Í lok tímabilsins 1976-77 var sætið í efstu deild tryggt í síðasta leik með umdeildu jafntefli gegn Bristol City. Þegar tilkynnt var í hátalarakerfi vallarins að Sunderland, sem einnig barðist við fall, hefði tapað sínum leik léku liðin síðustu mínúturnar án þess að sækja að marki. Málið var rannsakað af knattspyrnusambandinu en ekkert aðhafst. Árangurinn var góður tímabilið 1977–78. Með Tommy Hutchison á kantinum og framherjana Ian Wallace og Mick Ferguson í stuði endaði liðið í 7. sæti og rétt missti af Evrópusæti.{{sfn|Brassington|1989|p=91}} Næstu ár dalaði gengi liðsins aftur. Wallace var seldur og ágóðinn notaður til að byggja upp nýtt æfingasvæði í ''Ryton'', þar sem félagið æfir enn í dag. Árið 1981 komst Coventry í undanúrslit deildabikarsins en tapaði gegn [[West Ham United F.C.|West Ham]].{{sfn|Brown|1998|pp=76–77}} Dave Sexton kom síðan til starfa sumarið 1981 eftir að Gordon Milne var rekinn en árangurinn var áfram rýr.[[Mynd:Highfield Road - geograph-2008790.jpg|thumb|Spilað á Highfield Road árið 1982.]] Jimmy Hill var nýjungagjarn með eindæmum. Árið 1978 varð Coventry fyrsta enska félagið til að setja merki styrktaraðila, bílaframleiðandans Talbot, á liðstreyjur. Hill ráðgerði einnig að breyta nafni félagsins í ''Coventry Talbot'', en því var hafnað af knattspyrnusambandinu. Sumarið 1981 kynnti félagið nýjar treyjur með stóru „T“-i á framhlið; merki Talbot. Jimmy Hill taldi þetta snjalla leið til að auka tekjur, en uppátækið vakti litla lukku hjá stuðningsmönnum. Þá var Highfield Road breytt þannig að hann varð fyrsti leikvöllurinn á Englandi með eingöngu sæti. Allt kostaði þetta fjármuni og félagið þurfti að selja leikmenn samhliða dvínandi aðsókn. Jimmy Hill af sér sem stjórnarformaður árið 1983, um svipað leyti og Dave Sexton var rekinn. === Fallbaráttusérfræðingar og sigur á Wembley (1983-1992) === [[Mynd:George Curtis and John Sillett statues at Coventry Building Society Arena (55058917742).jpg|vinstri|thumb|Stytta af framkvæmdastjórunum John Sillett og George Curtis stendur við CBS Arena.]] Heimamaðurinn Bobby Gould tók við liðin árið 1983 og keypti marga menn úr neðri deildum, m.a. harðhausana Sam Allardyce og Stuart Pearce. Haustið 1983 versnaði fjárhagsstaðan verulega þegar Talbot dró styrktarsamning sinn til baka. Liðið bjargaði sér á dramatískan hátt frá falli næstu þrjú tímabil. Ótrúlegasti flóttinn var vorið 1985 undir stjórn Don Mackay þegar Coventry þurfti að vinna þrjá síðustu leikina til að bjarga sér frá falli. Það tókst og liðið hélt sætinu með 4-1 sigri á meisturum Everton í lokaleiknum. Fyrrum Coventry-leikmennirnir John Sillett og George Curtis tóku við liðinu 1986 og undir þeirra stjórn batnaði gengi þess verulega. Leiktíðina 1986-87 var Coventry í efri hluta deildarinnar og komst í úrslitaleik bikarkeppninnar á Wembley gegn ógnarsterku liði Tottenham Hotspur. Staðan var 2–2 eftir 90 mínútur, með mörkum frá Dave Bennett og svífandi skallamarki frá Keith Houchen. Í framlengingu skoraði Gary Mabutt sjálfsmark og Coventry vann 3-2. Stærsti titill í sögu félagsins staðreynd og fyrirliðinn Brian "Killer" Kilcline lyfti bikarnum við gríðarleg fagnaðarlæti. Árin eftir bikarsigurinn var liðið yfirleitt í efri hluta deildarinnar og komst í undanúrslit deildarbikarsins tímabilið 1990. John Sillett var þó rekinn í nóvember 1990 eftir slæma byrjun. Terry Butcher tók við sem spilandi knattspyrnustjóri en liðið átti áfram í fallbaráttu; lenti í 16. sæti vorið 1991 og bjargaði sér ári síðar frá falli í síðustu umferð, enn og aftur. === Úrvalsdeildarárin (1992-2001) === [[Mynd:Gary McAllister in Singapore, 2023.jpg|vinstri|thumb|190x190px|Gary McAllister stjórnaði miðjuspili Coventry 1996-2000.]] Þegar enska úrvalsdeildin var stofnuð 1992 var Bobby Gould aftur orðinn knattspyrnustjóri. Coventry byrjaði fyrsta tímabilið vel og var á toppnum eftir fyrstu umferðirnar. Ungur kantmaður frá Zimbabwe, Peter Ndlovu, vakti athygli og búttaði framherjinn Micky Quinn, sem kom frá Newcastle í nóvember, raðaði inn mörkum. Gengi liðsins dalaði þegar leið á tímabilið og það endaði í 15. sæti. Næstu ár vantaði áfram stöðugleika í leik liðsins sem var oftast í neðri hluta deildarinnar. Árið 1995 var Ron Atkinson ráðinn knattspyrnustjóri sem þótti til marks um aukinn metnað. Líkt og oft áður heppnaðist flóttinn frá falldraugnum þó ekki fyrr en í síðustu umferð. Sumarið 1996 kom miðjumaðurinn Gary McAllister kom frá Leeds og varð lykilmaður í liðinu. Eftir slæma byrjun tímabilið 1996-97 tók aðstoðarþjálfarinn Gordon Strachan við stjórn liðsins sem forðaði sér frá falli á lokadegi - í tíunda skipti á tuttugu árum. [[Mynd:Strachan Gordon.jpg|thumb|Gordon Strachan var knattspyrnustjóri 1996-2001.|210x210dp]]Fyrsta heila tímabil Strachan gekk betur; Coventry endaði í 11. sæti og komst langt í bikarnum. Dion Dublin skoraði átján mörk og hinn eldsnöggi Darren Huckerby sýndi góða takta. Coventry þótti spila skemmtilegan bolta á þessum árum, sérstaklega 1999-2000 þegar unglingurinn Robbie Keane og Marokkómennirnir Moustapha Hadji og Youssef Chippo voru öðrum liðum óþægur ljár í þúfu. Sumarið 2000 fór McAllister til Liverpool og Keane var seldur til Inter Milan fyrir metfé. Craig Bellamy var keyptur í stað Keane en tímabilið gekk illa. Þann 5. maí 2001, með 3–2 tapi gegn erkifjendunum Aston Villa, lauk 34 ára dvöl Coventry í efstu deild. === Óróleiki og yfirtaka (2001-2007) === Margir bjuggust við því að félagið færi beint aftur upp í efstu deild, en raunin varð önnur. Gordon Strachan var rekinn eftir fimm leiki og sænska ljúfmennið Roland Nilsson tók við sem spilandi knattspyrnustjóri. Hann var látinn fara eftir að liðið endaði í 11. sæti. Þá kom til skjalanna gamla hetjan Gary McAllister, en árangurinn batnaði lítið og hann yfirgaf félagið um miðbik tímabilsins 2003-04 vegna veikinda eiginkonu sinnar. Aðstoðarmaður hans, Eric Black, tók við og undir hans stjórn spilaði liðið glimrandi sóknarbolta og endaði í 12. sæti vorið 2004. Hann var óvænt rekinn við mikla óánægju stuðningsmanna og Peter Reid ráðinn. Reid stoppaði stutt við og í janúar 2005 var Micky Adams, fyrrum varnarmaður félagsins, ráðinn knattspyrnustjóri. [[Mynd:Gary McSheffrey.jpg|thumb|Gary McSheffrey skoraði fjölda marka í B-deildinni.|vinstri|260x260dp]]Á þessum árum var bygging nýs heimavallar í fullum gangi, en framkvæmdir hófust 1999. Árið 2003 seldi félagið sinn hlut í rekstrarfélagi vallarins, Arena Coventry Limited (ACL), til góðgerðarsjóðsins Alan Edward Higgs Charity með forkaupsrétti sem átti að nýta þegar rofa myndi til í fjármálum. Nýi völlurinn var tekinn í notkun 20. ágúst 2005 með 3-0 sigri gegn [[Queens Park Rangers F.C.|QPR]]. Á fyrsta tímabilinu á nýja vellinum raðaði ungi framherjinn Gary McSheffrey inn mörkum og Coventry endaði í 8. sæti. Þessi árangur var þó tálsýn ein og eftir slakt gengi á næsta tímabili tók Iain Dowie við af Adams. Liðið byrjaði vel undir hans stjórn en síðan fór að halla undan fæti. Þegar þarna var komið sögu, haustið 2007, var fjárhagsvandinn orðinn alvarlegur og hávær orðrómur um yfirtöku á félaginu. Um miðjan október lagði Coventry fram beiðni um gjaldþrotaskipti en þann 14. desember 2007 var yfirtaka viðskiptamógulsins Ray Ranson og finnsk-bandaríska fjárfestingasjóðsins SISU staðfest. Margir stuðningsmenn voru vongóðir um betri tíð undir nýju eignarhaldi. Annað átti heldur betur eftir að koma á daginn. === Óstjórn og fall í þriðju deild (2008-2012) === [[Mynd:AUT vs. WAL 2016-10-06 (095).jpg|thumb|270x270dp|Chris Coleman náði litlum árangri með Coventry.]] Í kjölfar yfirtökunnar settu Ranson og SISU talsvert fjármagn í leikmannakaup. Dowie var sagt upp í febrúar 2008. Við tóku þrjú vonbrigðatímabil undir stjórn Chris Coleman og síðar Aidy Boothroyd, þar sem liðið var virkt á leikmannamarkaði en endaði samt alltaf í neðri hluta. Í apríl 2011 var Andy Thorn yfirnjósnari ráðinn knattspyrnustjóri. Þá hafði Ray Ranson yfirgefið sökkvandi skútuna, vogunarsjóðurinn SISU var orðinn eini eigandinn og hætt að fjármagna reksturinn. Lykilmenn voru seldir, samingslausir leikmenn forðuðu sér og félaginu var bannað að kaupa leikmenn sumarið 2011 vegna skuldastöðu. Andy Thorn, sem hafði aldrei starfað sem knattspyrnustjóri, fékk veikburða hóp til að vinna með tímabilið 2011-12. Á sama tíma sat litríkur hópur í yfirstjórn, þar má nefna stjórnarformanninn Ken Dulieu sem mætti meðal annars á æfingar og settist á varamannabekkinn í heimaleik gegn Hull í desember 2011. Stuðningsmenn voru æfir yfir taktleysinu, en Dulieu yfirgaf félagið fáum dögum síðar. Í apríl 2012 hætti SISU að greiða leigu fyrir Ricoh Arena sem leiddi til harðra deilna við ACL, eigendur vallarins. Eftir fimm tímabil undir eignarhaldi SISU, þar sem liðið var alltaf í neðri hluta deildarinnar féll Coventry í C-deild í fyrsta sinn síðan 1964. Botninum var þó fjarri því náð. === Allt í tómu tjóni (2012-2017) === [[Mynd:Callum Wilson 2018.png|thumb|Callum Wilson kom úr akademíu Coventry City og raðaði inn mörkum 2013-14.]] Mark Robins var ráðinn knattspyrnustjóri haustið 2012 en yfirgaf skútuna í febrúar 2013 til að taka við [[Huddersfield Town|Huddersfield]]. Skotinn [[Steven Pressley]] tók við. Á sama tíma harðnaði deila SISU við rekstrarfélag Ricoh Arena um vallarleiguna umtalsvert og í mars 2013 voru tíu stig dregin af félaginu vegna ógreiddrar leigu og liðið endaði í 15. sæti. Haustið 2013 tilkynnti SISU að heimaleikir yrðu spilaðir á heimavelli Northampton Town vegna deilunnar við rekstrarfélagið ACL. Stuðningsmenn mótmæltu harðlega og sniðgengu leikina í [[Northampton]]. Liðinu gekk þó vel og hefði verið í baráttu um umspilssæti, ef ekki hefði komið til 10 stiga frádráttar annað tímabilið í röð. Framherjinn Callum Wilson, uppalinn hjá félaginu, skoraði 22 mörk en var seldur til [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] sumarið eftir. Eftir að samningar náðust um leigu sneri Coventry til heimaborgarinnar í ágúst 2014. Fáeinum vikum síðar, öllum að óvörum, keypti rugbyliðið [[London Wasps]] Ricoh Arena. SISU höfðaði í kjölfarið mál gegn Coventry-borg sem kom að sölunni í gegnum rekstrarfélagið ACL, en tapaði málinu. Gengi liðsins vernsaði og Steven Pressley var rekinn í febrúar 2015. [[Tony Mowbray]] tók við liðinu og undir hans stjórn náði liðið toppi C-deildarinnar um stund. Ungstirnið James Maddison sló í gegn og landsliðskempan Joe Cole kom að láni - en leikur liðsins hrundi eftir áramót og það endaði í 8. sæti. Næsta tímabili fór á versta veg, liðinu gekk hræðilega, knattspyrnustjórar voru ráðnir og reknir en í mars sneri Mark Robins aftur. Hann stýrði liðinu til 2-1 sigurs á Wembley gegn [[Oxford United]] í EFL Trophy en gat ekki komið í veg fyrir að Coventry félli í fjórðu deild, í fyrsta sinn síðan 1959. === Mark Robins vinnur kraftaverk (2017-2022) === [[Mynd:Mark Robins 20092025 (3).jpg|vinstri|thumb|Mark Robins leiddi félagið úr neðstu deild við erfiðar aðstæður]] Fallið í neðstu deild árið 2017 var mikið áfall, en félagið datt í lukkupottinn með ráðningu [[Mark Robins]]. Hann reyndist sérlega lunkinn við að starfa við erfiðar aðstæður utan vallar. Ungir uppaldir leikmenn fengu tækifæri og framherjinn [[Marc McNulty]] skoraði 23 mörk. Coventry endaði í 6. sæti og sigraði síðan úrslitaleik umspilsins 3-1 gegn [[Exeter City]] á Wembley. Þetta tímabil markaði upphaf endurreisnar félagsins undir stjórn Robins og aðstoðarþjálfarans [[Adi Viveash]]. Á tímabilinu 2018–2019 endaði Coventry í 8. sæti í C-deildinni og missti naumlega af umspilssæti. Eigendurnir SISU áttu á sama tíma í langvinnum deilum við fjölmarga aðila. Þegar leigusamningur við rugbyfélagið Wasps rann út árið 2019 og flóknar lagaþrætur stóðu sem hæst neyddist Coventry til að yfirgefa borgina á ný og spila heimaleiki sína á [[St Andrew’s]] í [[Birmingham City|Birmingham]] næstu tvö tímabil. Þrátt fyrir þessar fáránlegu aðstæður gekk vel á vellinum. Tímabilið 2019–2020 var Coventry á toppi deildarinnar þegar keppni var stöðvuð vegna [[COVID-19]]. Liðið hafði þá 67 stig úr 34 leikjum og var krýnt meistari samkvæmt stigum á leik. Á fyrsta tímabilinu í Championship 2020–2021 endaði Coventry í 16. sæti. [[Gustavo Hamer]] var keyptur fyrir tímabilið og kom sterkur inn á miðjuna. Sumarið 2021 sneri félagið loks aftur á Ricoh Arena sem hafði þá reyndar fengið nafnið Coventry Building Society (CBS) Arena. Eigendur vallarins, Wasps, voru komnir í fjárhagsvandræði og veitti ekki af leigutekjum. Framherjinn [[Viktor Gyökeres]] var keyptur sumarið 2021 og hann, ásamt [[Matty Godden]], raðaði inn mörkum tímabilið 2021–22. Coventry endaði í 12. sæti, en þrátt fyrir góðan árangur voru eigendurnir SISU áfram afar óvinsælir meðal stuðningsfólks og framtíðin utan vallar óljós. === Nýtt upphaf undir Doug King (2022-2023) === [[Mynd:Guga Wiki 2.45.jpg|thumb|Gustavo Hamer var lykilmaður í liði Coventry frá 2020-23.]] Í ágúst 2022 neyddist Coventry enn á ný til að spila heimaleik utan borgarinnar þegar völlurinn á CBS Arena var óleikfær eftir fjölda rugbyleikja á [[Samveldisleikunum]]. Deildarbikaleikur gegn [[Bristol City F.C.|Bristol City]] fór því fram á Pirelli Stadium í [[Burton Albion|Burton]]. Í október sama ár varð ljóst að eigendur vallarins, rugbyliðið Wasps, væru komnir í gjaldþrot. Þann 16. nóvember 2022 var tilkynnt, öllum að óvörum, að lítt þekktur kaupsýslumaður, Doug King hefði keypt 85% hlut í Coventry City. Með því lauk fimmtán ára róstusömu eignarhaldi SISU, sem hafði alla tíð markast af deilum og óstöðugleika utan vallar, þrátt fyrir árangur liðsins undir stjórn Mark Robins. Tíðindunum var fagnað ákaflega af stuðningsfólki. King reyndi einnig að kaupa CBS Arena, en það gekk ekki eftir þar sem [[Mike Ashley]] hafði þegar tryggt sér kauprétt. Coventry hélt því áfram um sinn að vera leiguliði á eigin heimavelli. Í janúar 2023 keypti King þann hlut sem eftir stóð af eignarhlut SISU og varð eini eigandi félagsins. Á vellinum hélt góður árangur áfram undir stjórn Robins; Coventry náði umspilssæti og komst í úrslitaleik á Wembley. Þar tapaði liðið fyrir [[Luton Town]] í vítaspyrnukeppni eftir 1-1 jafntefli. === Aftur meðal toppliða á eigin velli (2022-) === [[Mynd:Frank Lampard 2017.jpg|vinstri|thumb|Frank Lampard hefur náð frábærum árangri með félagið.]] Sumarið 2023 voru lykilmennirnir Gustavo Hamer og Viktor Gyökeres seldir fyrir meira en 35 milljónir punda. Mark Robins nýtti fjármunina til að endurnýja hópinn, meðal annars með kaupum á [[Haji Wright]], dýrasta leikmanni í sögu félagsins, auk leikmanna á borð við [[Milan Van Ewijk]], [[Ellis Simms]] og [[Tatsuhiro Sakamoto]]. Eftir erfiða byrjun á tímabilinu 2023–2024 tók liðið við sér og var nálægt umspilssæti í lok leiktíðar. Í bikarnum vann Coventry dramatískan 3–2 útisigur á [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton]] eftir tvö mörk í uppbótartíma. Í undanúrslitum á Wembley gegn [[Manchester United]] jafnaði liðið eftir að hafa lent 3–0 undir, með mörkum frá Simms, Callum O’Hare og Wright. Í framlengingu var sigurmark [[Victor Torp]] dæmt af vegna naums rangstöðudóms og Coventry tapaði síðan í [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|vítaspyrnukeppni]]. Fyrir tímabilið 2024–2025 voru væntingar miklar, en gengi liðsins óstöðugt. Í nóvember 2024 var Robins rekinn og [[Frank Lampard]] tók við. Hann sneri genginu við, leiddi liðið í umspilssæti og í undanúrslit gegn [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]], þar sem Coventry féll úr leik í framlengingu. Í ágúst 2025 keypti félagið loks [[CBS Arena]] og varð þá eigandi vallarins í fyrsta sinn. == Titlar og besti árangur == {| class="wikitable" |+ !Deild !Tímabil !Árangur |- |A-deild |1969-70 |6. sæti |- |B-deild |1966-67 |1. sæti |- |C-deild |1935-36 1963-64 2019-20 |1. sæti |- |D-deild |1958-59 |2. sæti |- |FA-bikarinn |1986-87 |Meistarar |- |Deildarbikarinn |1980-81 1989-90 |Undanúrslit |- |EFL Bikarkeppnin |2016-17 |Meistarar |- |Góðgerðarskjöldurinn |1987-88 | |} == Helstu met == === Töp og sigrar í deildarkeppnum === {| class="wikitable" !Met !Upplýsingar<ref>{{Cite web|url=http://www.statto.com/football/teams/coventry-city/records|title=Coventry City scoring and sequence records|last=Ltd|first=Statto Organisation|website=Statto.com|language=en-GB|access-date=2026-03-27}}</ref> |- |Stærsti sigur |9-0, gegn Bristol City i 3. deild suður, 28. apríl 1934 |- |Stærsta tap |2-10, gegn Norwich City í 3. deild suður, 13. mars 1930 |- |Flestir sigurleikir í röð |6 leikir (20. apríl til 28. ágúst 1954) 6 leikir (25. apríl til 5. sept. 1964) 6 leikir (27. sept. til 25. okt. 2025) 6 leikir (16. febrúar til 11. mars 2026) |- |Flestir leikir í röð án taps |25 leikir (26. nóv. 1966 til 13. maí 1967) |- |Flestir leikir í röð með skoruðu marki |25 leikir (10. sept. 1966 til 25. febrúar 1967) |- |Flestir leikir í röð án þess að fá á sig mark |6 leikir (28. apríl 1934 til 3. sept. 1934) |- |Flestir tapleikir í röð |9 leikir (30. ágúst til 11. okt. 1919) |- |Flestir leikir í röð án sigurs |19 leikir (30. ágúst til 20. des. 1919) |- |Flestir leikir í röð án þess að skora |11 leikir (11. okt. 1919 til 20. des. 1919) |} == Tilvísanir == <references/> ==Heimildir== *{{Wpheimild|tungumál=en|titill=Coventry City F.C.|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2025}} * {{cite book |last=Brassington |first=David |year=1989 |edition=2 |title=Singers to Sky Blues: The story of Coventry City Football Club |publisher=Sporting and Leisure Press Limited |location=Buckingham |isbn=978-0-86023-452-4}} * {{cite book |last=Dean |first=Rod |year=1991 |title=Coventry City: a complete record, 1883–1991 |url=https://archive.org/details/coventrycitycomp0000rodd |location=Derby |publisher=Breedon Books |isbn=978-0-90796-988-4}} * {{cite book |last=Henderson |first=Derek |year=1968 |title=The Sky Blues: The story of Coventry City F.C |location=London |publisher=Stanley Paul |isbn=978-0-09087-480-4}} {{S|1883}} [[Flokkur:Ensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Stofnað 1883]] [[Flokkur:Coventry]] 285vz0uho90d3g1rlyepyykctvtqnfl 1952229 1952228 2026-03-27T23:51:08Z Asj1977 103190 /* Fallbaráttusérfræðingar og sigur á Wembley (1983-1992) */ 1952229 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Coventry City Football Club | Mynd = [[File:Coventry Building Society Arena november 2025.jpg|250px|Coventry Building Society Arena í nóvember 2025]] | Gælunafn = Himinblámar, e. The Sky Blues | Stytt nafn = | Stofnað = 13. ágúst 1883 | Leikvöllur = [[Coventry Building Society Arena]] | Stærð = 32.609 | Stjórnarformaður = {{ENG}} Doug King | Knattspyrnustjóri = {{ENG}} [[Frank Lampard]] | Deild = [[Enska meistaradeildin]] | Tímabil = 2024/2025 | Staðsetning = 5. sæti | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _3_stripes_white | leftarm1 = 74a6cd | body1 = 74a6cd | rightarm1 = 74a6cd | shorts1 = 74a6cd | socks1 = 74a6cd | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _adidaswhite | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FF5A4E | body2 = FF5A4E | rightarm2 = FF5A4E | shorts2 = FF5A4E | socks2 = FF5A4E }} '''Coventry City''' er enskt knattspyrnufélag sem spilar í [[enska meistaradeildin|ensku meistaradeildinni]]. Liðið er frá samnefndri borg, [[Coventry]] í [[Vestur-Miðhéruð]]um Englands, og var stofnað árið 1883 undir nafninu Singers FC. Heimavöllur þess frá 1899-2005 var [[Highfield Road]], en í dag spilar liðið heimaleiki sína á [[Coventry Building Society Arena]]. Félagið átti sæti í efstu deild frá 1967 til 2001 og var eitt af stofnfélögum [[Enska úrvalsdeildin|ensku úrvalsdeildarinnar]] árið 1992. Stærsti titill í sögu félagsins var þegar það vann [[Enski bikarinn|bikarkeppnina]] árið 1987. Þrír Íslendingar hafa spilað með Coventry; [[Bjarni Guðjónsson]] árið 2004<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2004/01/19/bjarni_til_coventry/|title=Bjarni til Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>, [[Aron Einar Gunnarsson]] 2008-11 og [[Hermann Hreiðarsson]] lék tvo leiki með félaginu árið 2012<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/enski/2012/05/10/hermann_haettur_hja_coventry/|title=Hermann hættur hjá Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>. Meðal þekktra leikmanna sem spilað hafa með félaginu eru markahrókarnir [[Dion Dublin]], [[Robbie Keane]] og [[Viktor Gyökeres]]. Þá voru ensku landsliðsmennirnir James Maddison og Callum Wilson uppaldir í akademíu félagsins. == Saga == === Upphafsárin (1883-1919) === [[Mynd:Singers-CCFC-Team-1885-86.jpg|alt=Þrettán leikmenn Singers FC stilla sér upp á svart hvítri mynd úr dagblaði.|vinstri|thumb|Singers FC tímabilið 1885-86]] Singers FC var stofnað 13. ágúst 1883 af starfsmönnum Singer reiðhjólaverksmiðjunnar í Coventry. Fyrstu fjögur árin spilaði félagið leiki sína á ''Dowells Field''{{sfn|Dean|1991|p=8}}<ref name="HomeGround">{{cite news |title=Home ground! Sky Blues historian believes he has located Coventry City's first ever pitch |url=https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |work=[[Coventry Telegraph]] |first=Ben |last=Eccleston |date=3 December 2013 |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093208/https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |url-status=live}}</ref> en árið 1887 flutti það á ''Stoke Road''. Singers FC varð að atvinnumannafélagi árið 1892. Á þessum tíma keppti liðið í héraðsdeild [[Birmingham]] og nágrennis, þar sem það atti að mestu kappi við varalið stærri liða í Miðlöndunum, en eining voru spilaðir leikir við önnur verksmiðjulið. Árið 1898 var nafni félagsins breytt í Coventry City.{{sfn|Henderson|1968|p=17}}{{sfn|Brassington|1989|p=19}} Ári síðar var byrjað að byggja leikvanginn ''Highfield Road.''{{sfn|Brassington|1989|pp=19–20}} Framkvæmdirnar leiddu til fjárhagsvandræða og árangurinn innan vallar var ekki merkilegur næstu ár.{{sfn|Brassington|1989|p=21}} Um og upp úr aldamótum fóru leikmenn í tíð verkföll, enda bárust launagreiðslur oft seint eða alls ekki. Árið 1908 var liðið í toppbaráttu í héraðsdeild í suðurhluta landsins og sama ár komst það alla leið í átta liða úrslit [[Enski bikarinn|bikarkeppninnar]]. Árið 1914 féll Coventry hins vegar niður um deild og lenti í kjölfarið í miklum fjárhagsvandræðum. Stjórnarmaðurinn David Cooke greiddi upp allar skuldir félagsins árið 1917 og bjargaði því frá gjaldþroti. === Skrykkjótt gengi í deildarkeppni (1919-1946) === [[Mynd:CoventryCityFC League Performance.svg|thumb|Staða Coventry í deildarkeppnum 1919-2024]] Tímabilið 1919-20 fékk félagið þátttökurétt í deildarkeppninni og hóf leik í annarri deild (e. ''Second division'').{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Fyrsta tímabilið gekk fremur illa og félagið hélt naumlega sæti sínu með því að sigra [[Bury fc|Bury]] 2-1 í lokaumferðinni. Síðar kom í ljós að félögin höfðu samið um úrslitin fyrirfram og þurfti Coventry að greiða háa sekt en slapp við harðari refsingu.{{sfn|Brassington|1989|p=34}} Næstu ár var félagið alltaf í fallbaráttu og féll 1925 í 3. deild þar sem það spilaði fyrsta árið í norðurhluta{{sfn|Dean|1991|p=19}}, en síðan í suðurhlutanum.{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Gengið var áfram slakt og félagið daðraði næstu ár stöðugt við að missa sæti sitt í deildarkeppninni.{{sfn|Dean|1991|p=20}} Klúbburinn datt hins vegar í lukkupottinn árið 1931 þegar 33 ára atvinnumaður í [[krikket]], Harry Storer, var ráðinn knattspyrnustjóri.{{sfn|Brown|2000|p=28}}{{sfn|Henderson|1968|p=24}} Næstu sex leiktíðir skoraði liðið samtals 577 deildarmörk. Af þeim skoraði framherjinn Clarrie Bourton 173 mörk og er enn markahæsti leikmaður í sögu félagsins.<ref>{{cite news |url=https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |work=[[Coventry Telegraph]] |title=Jim Brown: Clarrie Bourton – Coventry City's greatest scorer |date=6 October 2008 |first=Jim |last=Brown |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093158/https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |url-status=live}}</ref> Félagið vann sér sæti í 2. deild vorið 1935 þegar það varð meistari í 3. deild suður.{{sfn|Henderson|1968|pp=26–29}} Þar endaði félagið ofarlega næstu þrjú ár{{sfn|Brassington|1989|p=47–48}}, allt þar til [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á árið 1939. === Niður á botninn (1946-1958) === Stuttu eftir stríðslok yfirgaf Harry Storer félagið og tók við stjórnartaumum hjá [[Birmingham City]]. Dick Bayliss sem tók við af honum lést ári síðar eftir að hafa lent í hrakningum í snjóbyl á ferðalagi um [[Jórvíkurskíri]].{{sfn|Brassington|1989|p=53}} Arftaki hans, Billy Frith, stóð sig ágætlega en náði ekki að snúa genginu við. Storer sneri aftur árið 1948{{sfn|Dean|1991|p=28}} og undir hans gekk liðinu þokkalega, þar til leiktíðina 1951-52 þegar það féll aftur í 3. deild suður.{{sfn|Brown|2000|p=42}}{{sfn|Henderson|1968|p=34}} Aðsókn á leiki liðsins hrundi í kjölfarið, sem leiddi enn og aftur til fjárhagsörðugleika. Næstu sex tímabil stýrðu sjö knattspyrnustjórar félaginu sem var aldrei nálægt því að komast upp um deild.{{sfn|Brown|2000|p=61}} Þeirra á meðal var Jesse Carver sem hafði áður stjórnað t.a.m. Lazio og [[Juventus FC|Juventus]]. Koma hans vakti athygli á landsvísu og ekki minnkaði áhuginn þegar hann fékk til liðs við sig aðstoðarþjálfarann George Raynor sem hafði komið [[Svíþjóð]] í úrslitaleik HM árið 1954. Þetta tvíeyki flutti inn frá meginlandinu ýmsa nýlundu; allt frá sérsniðnum takkaskóm yfir í tréklossa og sloppa sem leikmenn áttu að fara í eftir sturtu til að koma í veg fyrir kvef. Þrátt fyrir þessar nýjungar náðu þeir félagar engum sérstökum árangri á vellinum. Árið 1958 var þriðju deild norður og suður skipt upp í 3. og 4. deild. Coventry hóf því leik í 4. deild haustið 1958.{{sfn|Dean|1991|p=32}} === Bylting undir Jimmy Hill (1958-1967) === [[Mynd:Coventry , Coventry Building Society Arena - Jimmy Hill - geograph.org.uk - 6974088.jpg|thumb|Stytta af Jimmy Hill utan við CBS Arena í Coventry]] Coventry staldraði ekki lengi við í neðstu deild. Billy Frith, sem var aftur sestur í knattspyrnustjórastólinn, kom félaginu upp í 3. deild í fyrstu atrennu vorið 1959. Eftir tvö sæmileg tímabil fór tímabilið 1961–62 illa af stað. Þegar liðið tapaði í bikarkeppninni gegn áhugamannaliði Kings Lynn var Frith rekinn af nýja stjórnarformanninum Derrick Robins sem réði í staðinn hinn 33 ára Jimmy Hill, fyrrum framherja [[Fulham F.C.|Fulham]]. Undir stjórn Jimmy Hill blómstraði Coventry City. Á fyrsta heila tímabilinu undir hans stjórn mætti liðið til leiks í himinbláum búningum, gælunafni liðsins var breytt úr ''Bantams'' í ''Sky Blues'' og Hill samdi texta stuðningsmannalagsins ''Sky Blue Song''<ref>{{cite web |url=https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |work=Coventry City F.C. |title=Club History |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093201/https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |url-status=live}}</ref>, sem enn er sungið á leikjum. Næsta vetur, 1963–64, varð Coventry meistari í 3. deild. George Hudson raðaði inn mörkum og harðjaxlarnir John Sillett og George Curtis stóðu vörnina. Leiktíðina 1965-66 munaði einu stigi að félagið kæmist upp í efstu deild en eftir ágæta byrjun haustið 1966 var Coventry einungis í 10. sæti í nóvember. Þá tók við frábært gengi liðsins sem tapaði ekki í næstu 25 leikjum. Meistaratitilinn í 2. deild var tryggður í 3-1 sigri gegn [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Úlfunum]] á troðfullum Highfield Road í apríllok 1967. Coventry City var komið í efstu deild í fyrsta skipti í sögu félagsins.{{sfn|Brassington|1989|pp=67–71}} === Efsta deild og Evrópukeppni (1967-1975) === Sumarið 1967 ríkti spenna fyrir fyrsta tímabil félagsins í efstu deild. Það var því áfall þegar Jimmy Hill sagði upp störfum tveimur dögum fyrir fyrsta leik. [[Írland|Írinn]] Noel Cantwell tók við liðinu en tímabilið var strembið. Varnartröllið George Curtis fótbrotnaði í öðrum leik og í mars 1968 kviknaði í aðalstúku Highfield Road sem skemmdist mikið. Liðið tryggði sæti sitt í lokaumferðinni, nokkuð sem það sérhæfði sig í næstu áratugi. Besti árangur Coventry í efstu deild náðist 1969-70 þegar liðið lenti í sjötta sæti<ref name="FCHD">{{cite web |url=http://fchd.info/COVENTRC.HTM |title=Coventry City |publisher=Football Club History Database |access-date=28 January 2025 |archive-date=30 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202209/https://www.fchd.info/COVENTRC.HTM |url-status=live}}</ref> sem tryggði þátttökurétt í [[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu|Evrópukeppni félagsliða]]. Evrópuævintýrið var þó stutt. Sigur vannst í fyrstu umferð gegn [[Búlgaría|búlgarska]] liðinu Trakia Plovdiv en í kjölfarið féll liðið út gegn [[Bayern München]] með samanlögðu 6-1 tapi. Það var örlítil sárabót að sigra [[Þýskaland|þýska]] liðið 2-1 í seinni leiknum á Highfield Road. Á leiktíðinni 1970-71 skoraði framherjinn Ernie Hunt víðfrægt mark með svokölluðu ''asnasparki'' ''(e. donkey kick'') í 3-1 sigri gegn [[Everton]]. Skoski miðjumaðurinn Willie Carr vippaði boltanum upp með hælunum úr aukaspyrnu rétt utan vítateigs, Hunt tók hann á lofti og skaut beint í netið framhjá forviða andstæðingum. Þeir félagar endurtóku leikinn gegn [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham]] síðar á tímabilinu, en þá small boltinn í þverslánni. Markið var valið mark ársins hjá [[BBC]], en þessi aðferð við að taka aukaspyrnu var bönnuð af [[Alþjóðaknattspyrnusambandið|FIFA]] í lok tímabilsins. Árið 1972 voru Joe Mercer og Gordon Milne ráðnir knattspyrnustjórar en árangurinn var slakur og félagið oft í fjárhagskröggum. Stjórnarformaðurinn Derrick Robins yfirgaf félagið 1975 og Milne hélt áfram sem knattspyrnustjóri einn síns liðs. === Tilraunamennska og misjafnt gengi (1975-1983) === Í apríl 1975 sneri Jimmy Hill aftur til félagsins og settist í stjórn samhliða því að starfa í sjónvarpi.{{sfn|Brown|1998|pp=46–47}}{{sfn|Brassington|1989|p=92}} Árangurinn á vellinum var þó áfram sveiflukenndur. Í lok tímabilsins 1976-77 var sætið í efstu deild tryggt í síðasta leik með umdeildu jafntefli gegn Bristol City. Þegar tilkynnt var í hátalarakerfi vallarins að Sunderland, sem einnig barðist við fall, hefði tapað sínum leik léku liðin síðustu mínúturnar án þess að sækja að marki. Málið var rannsakað af knattspyrnusambandinu en ekkert aðhafst. Árangurinn var góður tímabilið 1977–78. Með Tommy Hutchison á kantinum og framherjana Ian Wallace og Mick Ferguson í stuði endaði liðið í 7. sæti og rétt missti af Evrópusæti.{{sfn|Brassington|1989|p=91}} Næstu ár dalaði gengi liðsins aftur. Wallace var seldur og ágóðinn notaður til að byggja upp nýtt æfingasvæði í ''Ryton'', þar sem félagið æfir enn í dag. Árið 1981 komst Coventry í undanúrslit deildabikarsins en tapaði gegn [[West Ham United F.C.|West Ham]].{{sfn|Brown|1998|pp=76–77}} Dave Sexton kom síðan til starfa sumarið 1981 eftir að Gordon Milne var rekinn en árangurinn var áfram rýr.[[Mynd:Highfield Road - geograph-2008790.jpg|thumb|Spilað á Highfield Road árið 1982.]] Jimmy Hill var nýjungagjarn með eindæmum. Árið 1978 varð Coventry fyrsta enska félagið til að setja merki styrktaraðila, bílaframleiðandans Talbot, á liðstreyjur. Hill ráðgerði einnig að breyta nafni félagsins í ''Coventry Talbot'', en því var hafnað af knattspyrnusambandinu. Sumarið 1981 kynnti félagið nýjar treyjur með stóru „T“-i á framhlið; merki Talbot. Jimmy Hill taldi þetta snjalla leið til að auka tekjur, en uppátækið vakti litla lukku hjá stuðningsmönnum. Þá var Highfield Road breytt þannig að hann varð fyrsti leikvöllurinn á Englandi með eingöngu sæti. Allt kostaði þetta fjármuni og félagið þurfti að selja leikmenn samhliða dvínandi aðsókn. Jimmy Hill af sér sem stjórnarformaður árið 1983, um svipað leyti og Dave Sexton var rekinn. === Fallbaráttusérfræðingar og sigur á Wembley (1983-1992) === Heimamaðurinn Bobby Gould tók við liðin árið 1983 og keypti marga menn úr neðri deildum, m.a. harðhausana Sam Allardyce og Stuart Pearce. Haustið 1983 versnaði fjárhagsstaðan verulega þegar Talbot dró styrktarsamning sinn til baka. Liðið bjargaði sér á dramatískan hátt frá falli næstu þrjú tímabil. Ótrúlegasti flóttinn var vorið 1985 undir stjórn Don Mackay þegar Coventry þurfti að vinna þrjá síðustu leikina til að bjarga sér frá falli. Það tókst og liðið hélt sætinu með 4-1 sigri á meisturum Everton í lokaleiknum. [[Mynd:George Curtis and John Sillett statues at Coventry Building Society Arena (55058917742).jpg|vinstri|thumb|Stytta af framkvæmdastjórunum John Sillett og George Curtis stendur við CBS Arena.|280x280dp]]Fyrrum Coventry-leikmennirnir John Sillett og George Curtis tóku við liðinu 1986 og undir þeirra stjórn batnaði gengið verulega. Leiktíðina 1986-87 var Coventry í efri hluta deildarinnar og komst í úrslitaleik bikarkeppninnar á Wembley gegn ógnarsterku liði Tottenham Hotspur. Staðan var 2–2 eftir 90 mínútur, með mörkum frá Dave Bennett og svífandi skallamarki frá Keith Houchen. Í framlengingu skoraði Gary Mabutt sjálfsmark og Coventry vann 3-2. Stærsti titill í sögu félagsins staðreynd og fyrirliðinn Brian "Killer" Kilcline lyfti bikarnum við gríðarleg fagnaðarlæti. Árin eftir bikarsigurinn var liðið yfirleitt í efri hluta deildarinnar og komst í undanúrslit deildarbikarsins tímabilið 1990. John Sillett var þó rekinn í nóvember 1990 eftir slæma byrjun. Terry Butcher tók við sem spilandi knattspyrnustjóri en liðið átti áfram í fallbaráttu; lenti í 16. sæti vorið 1991 og bjargaði sér ári síðar frá falli í síðustu umferð, enn og aftur. === Úrvalsdeildarárin (1992-2001) === [[Mynd:Gary McAllister in Singapore, 2023.jpg|vinstri|thumb|190x190px|Gary McAllister stjórnaði miðjuspili Coventry 1996-2000.]] Þegar enska úrvalsdeildin var stofnuð 1992 var Bobby Gould aftur orðinn knattspyrnustjóri. Coventry byrjaði fyrsta tímabilið vel og var á toppnum eftir fyrstu umferðirnar. Ungur kantmaður frá Zimbabwe, Peter Ndlovu, vakti athygli og búttaði framherjinn Micky Quinn, sem kom frá Newcastle í nóvember, raðaði inn mörkum. Gengi liðsins dalaði þegar leið á tímabilið og það endaði í 15. sæti. Næstu ár vantaði áfram stöðugleika í leik liðsins sem var oftast í neðri hluta deildarinnar. Árið 1995 var Ron Atkinson ráðinn knattspyrnustjóri sem þótti til marks um aukinn metnað. Líkt og oft áður heppnaðist flóttinn frá falldraugnum þó ekki fyrr en í síðustu umferð. Sumarið 1996 kom miðjumaðurinn Gary McAllister kom frá Leeds og varð lykilmaður í liðinu. Eftir slæma byrjun tímabilið 1996-97 tók aðstoðarþjálfarinn Gordon Strachan við stjórn liðsins sem forðaði sér frá falli á lokadegi - í tíunda skipti á tuttugu árum. [[Mynd:Strachan Gordon.jpg|thumb|Gordon Strachan var knattspyrnustjóri 1996-2001.|210x210dp]]Fyrsta heila tímabil Strachan gekk betur; Coventry endaði í 11. sæti og komst langt í bikarnum. Dion Dublin skoraði átján mörk og hinn eldsnöggi Darren Huckerby sýndi góða takta. Coventry þótti spila skemmtilegan bolta á þessum árum, sérstaklega 1999-2000 þegar unglingurinn Robbie Keane og Marokkómennirnir Moustapha Hadji og Youssef Chippo voru öðrum liðum óþægur ljár í þúfu. Sumarið 2000 fór McAllister til Liverpool og Keane var seldur til Inter Milan fyrir metfé. Craig Bellamy var keyptur í stað Keane en tímabilið gekk illa. Þann 5. maí 2001, með 3–2 tapi gegn erkifjendunum Aston Villa, lauk 34 ára dvöl Coventry í efstu deild. === Óróleiki og yfirtaka (2001-2007) === Margir bjuggust við því að félagið færi beint aftur upp í efstu deild, en raunin varð önnur. Gordon Strachan var rekinn eftir fimm leiki og sænska ljúfmennið Roland Nilsson tók við sem spilandi knattspyrnustjóri. Hann var látinn fara eftir að liðið endaði í 11. sæti. Þá kom til skjalanna gamla hetjan Gary McAllister, en árangurinn batnaði lítið og hann yfirgaf félagið um miðbik tímabilsins 2003-04 vegna veikinda eiginkonu sinnar. Aðstoðarmaður hans, Eric Black, tók við og undir hans stjórn spilaði liðið glimrandi sóknarbolta og endaði í 12. sæti vorið 2004. Hann var óvænt rekinn við mikla óánægju stuðningsmanna og Peter Reid ráðinn. Reid stoppaði stutt við og í janúar 2005 var Micky Adams, fyrrum varnarmaður félagsins, ráðinn knattspyrnustjóri. [[Mynd:Gary McSheffrey.jpg|thumb|Gary McSheffrey skoraði fjölda marka í B-deildinni.|vinstri|260x260dp]]Á þessum árum var bygging nýs heimavallar í fullum gangi, en framkvæmdir hófust 1999. Árið 2003 seldi félagið sinn hlut í rekstrarfélagi vallarins, Arena Coventry Limited (ACL), til góðgerðarsjóðsins Alan Edward Higgs Charity með forkaupsrétti sem átti að nýta þegar rofa myndi til í fjármálum. Nýi völlurinn var tekinn í notkun 20. ágúst 2005 með 3-0 sigri gegn [[Queens Park Rangers F.C.|QPR]]. Á fyrsta tímabilinu á nýja vellinum raðaði ungi framherjinn Gary McSheffrey inn mörkum og Coventry endaði í 8. sæti. Þessi árangur var þó tálsýn ein og eftir slakt gengi á næsta tímabili tók Iain Dowie við af Adams. Liðið byrjaði vel undir hans stjórn en síðan fór að halla undan fæti. Þegar þarna var komið sögu, haustið 2007, var fjárhagsvandinn orðinn alvarlegur og hávær orðrómur um yfirtöku á félaginu. Um miðjan október lagði Coventry fram beiðni um gjaldþrotaskipti en þann 14. desember 2007 var yfirtaka viðskiptamógulsins Ray Ranson og finnsk-bandaríska fjárfestingasjóðsins SISU staðfest. Margir stuðningsmenn voru vongóðir um betri tíð undir nýju eignarhaldi. Annað átti heldur betur eftir að koma á daginn. === Óstjórn og fall í þriðju deild (2008-2012) === [[Mynd:AUT vs. WAL 2016-10-06 (095).jpg|thumb|270x270dp|Chris Coleman náði litlum árangri með Coventry.]] Í kjölfar yfirtökunnar settu Ranson og SISU talsvert fjármagn í leikmannakaup. Dowie var sagt upp í febrúar 2008. Við tóku þrjú vonbrigðatímabil undir stjórn Chris Coleman og síðar Aidy Boothroyd, þar sem liðið var virkt á leikmannamarkaði en endaði samt alltaf í neðri hluta. Í apríl 2011 var Andy Thorn yfirnjósnari ráðinn knattspyrnustjóri. Þá hafði Ray Ranson yfirgefið sökkvandi skútuna, vogunarsjóðurinn SISU var orðinn eini eigandinn og hætt að fjármagna reksturinn. Lykilmenn voru seldir, samingslausir leikmenn forðuðu sér og félaginu var bannað að kaupa leikmenn sumarið 2011 vegna skuldastöðu. Andy Thorn, sem hafði aldrei starfað sem knattspyrnustjóri, fékk veikburða hóp til að vinna með tímabilið 2011-12. Á sama tíma sat litríkur hópur í yfirstjórn, þar má nefna stjórnarformanninn Ken Dulieu sem mætti meðal annars á æfingar og settist á varamannabekkinn í heimaleik gegn Hull í desember 2011. Stuðningsmenn voru æfir yfir taktleysinu, en Dulieu yfirgaf félagið fáum dögum síðar. Í apríl 2012 hætti SISU að greiða leigu fyrir Ricoh Arena sem leiddi til harðra deilna við ACL, eigendur vallarins. Eftir fimm tímabil undir eignarhaldi SISU, þar sem liðið var alltaf í neðri hluta deildarinnar féll Coventry í C-deild í fyrsta sinn síðan 1964. Botninum var þó fjarri því náð. === Allt í tómu tjóni (2012-2017) === [[Mynd:Callum Wilson 2018.png|thumb|Callum Wilson kom úr akademíu Coventry City og raðaði inn mörkum 2013-14.]] Mark Robins var ráðinn knattspyrnustjóri haustið 2012 en yfirgaf skútuna í febrúar 2013 til að taka við [[Huddersfield Town|Huddersfield]]. Skotinn [[Steven Pressley]] tók við. Á sama tíma harðnaði deila SISU við rekstrarfélag Ricoh Arena um vallarleiguna umtalsvert og í mars 2013 voru tíu stig dregin af félaginu vegna ógreiddrar leigu og liðið endaði í 15. sæti. Haustið 2013 tilkynnti SISU að heimaleikir yrðu spilaðir á heimavelli Northampton Town vegna deilunnar við rekstrarfélagið ACL. Stuðningsmenn mótmæltu harðlega og sniðgengu leikina í [[Northampton]]. Liðinu gekk þó vel og hefði verið í baráttu um umspilssæti, ef ekki hefði komið til 10 stiga frádráttar annað tímabilið í röð. Framherjinn Callum Wilson, uppalinn hjá félaginu, skoraði 22 mörk en var seldur til [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] sumarið eftir. Eftir að samningar náðust um leigu sneri Coventry til heimaborgarinnar í ágúst 2014. Fáeinum vikum síðar, öllum að óvörum, keypti rugbyliðið [[London Wasps]] Ricoh Arena. SISU höfðaði í kjölfarið mál gegn Coventry-borg sem kom að sölunni í gegnum rekstrarfélagið ACL, en tapaði málinu. Gengi liðsins vernsaði og Steven Pressley var rekinn í febrúar 2015. [[Tony Mowbray]] tók við liðinu og undir hans stjórn náði liðið toppi C-deildarinnar um stund. Ungstirnið James Maddison sló í gegn og landsliðskempan Joe Cole kom að láni - en leikur liðsins hrundi eftir áramót og það endaði í 8. sæti. Næsta tímabili fór á versta veg, liðinu gekk hræðilega, knattspyrnustjórar voru ráðnir og reknir en í mars sneri Mark Robins aftur. Hann stýrði liðinu til 2-1 sigurs á Wembley gegn [[Oxford United]] í EFL Trophy en gat ekki komið í veg fyrir að Coventry félli í fjórðu deild, í fyrsta sinn síðan 1959. === Mark Robins vinnur kraftaverk (2017-2022) === [[Mynd:Mark Robins 20092025 (3).jpg|vinstri|thumb|Mark Robins leiddi félagið úr neðstu deild við erfiðar aðstæður]] Fallið í neðstu deild árið 2017 var mikið áfall, en félagið datt í lukkupottinn með ráðningu [[Mark Robins]]. Hann reyndist sérlega lunkinn við að starfa við erfiðar aðstæður utan vallar. Ungir uppaldir leikmenn fengu tækifæri og framherjinn [[Marc McNulty]] skoraði 23 mörk. Coventry endaði í 6. sæti og sigraði síðan úrslitaleik umspilsins 3-1 gegn [[Exeter City]] á Wembley. Þetta tímabil markaði upphaf endurreisnar félagsins undir stjórn Robins og aðstoðarþjálfarans [[Adi Viveash]]. Á tímabilinu 2018–2019 endaði Coventry í 8. sæti í C-deildinni og missti naumlega af umspilssæti. Eigendurnir SISU áttu á sama tíma í langvinnum deilum við fjölmarga aðila. Þegar leigusamningur við rugbyfélagið Wasps rann út árið 2019 og flóknar lagaþrætur stóðu sem hæst neyddist Coventry til að yfirgefa borgina á ný og spila heimaleiki sína á [[St Andrew’s]] í [[Birmingham City|Birmingham]] næstu tvö tímabil. Þrátt fyrir þessar fáránlegu aðstæður gekk vel á vellinum. Tímabilið 2019–2020 var Coventry á toppi deildarinnar þegar keppni var stöðvuð vegna [[COVID-19]]. Liðið hafði þá 67 stig úr 34 leikjum og var krýnt meistari samkvæmt stigum á leik. Á fyrsta tímabilinu í Championship 2020–2021 endaði Coventry í 16. sæti. [[Gustavo Hamer]] var keyptur fyrir tímabilið og kom sterkur inn á miðjuna. Sumarið 2021 sneri félagið loks aftur á Ricoh Arena sem hafði þá reyndar fengið nafnið Coventry Building Society (CBS) Arena. Eigendur vallarins, Wasps, voru komnir í fjárhagsvandræði og veitti ekki af leigutekjum. Framherjinn [[Viktor Gyökeres]] var keyptur sumarið 2021 og hann, ásamt [[Matty Godden]], raðaði inn mörkum tímabilið 2021–22. Coventry endaði í 12. sæti, en þrátt fyrir góðan árangur voru eigendurnir SISU áfram afar óvinsælir meðal stuðningsfólks og framtíðin utan vallar óljós. === Nýtt upphaf undir Doug King (2022-2023) === [[Mynd:Guga Wiki 2.45.jpg|thumb|Gustavo Hamer var lykilmaður í liði Coventry frá 2020-23.]] Í ágúst 2022 neyddist Coventry enn á ný til að spila heimaleik utan borgarinnar þegar völlurinn á CBS Arena var óleikfær eftir fjölda rugbyleikja á [[Samveldisleikunum]]. Deildarbikaleikur gegn [[Bristol City F.C.|Bristol City]] fór því fram á Pirelli Stadium í [[Burton Albion|Burton]]. Í október sama ár varð ljóst að eigendur vallarins, rugbyliðið Wasps, væru komnir í gjaldþrot. Þann 16. nóvember 2022 var tilkynnt, öllum að óvörum, að lítt þekktur kaupsýslumaður, Doug King hefði keypt 85% hlut í Coventry City. Með því lauk fimmtán ára róstusömu eignarhaldi SISU, sem hafði alla tíð markast af deilum og óstöðugleika utan vallar, þrátt fyrir árangur liðsins undir stjórn Mark Robins. Tíðindunum var fagnað ákaflega af stuðningsfólki. King reyndi einnig að kaupa CBS Arena, en það gekk ekki eftir þar sem [[Mike Ashley]] hafði þegar tryggt sér kauprétt. Coventry hélt því áfram um sinn að vera leiguliði á eigin heimavelli. Í janúar 2023 keypti King þann hlut sem eftir stóð af eignarhlut SISU og varð eini eigandi félagsins. Á vellinum hélt góður árangur áfram undir stjórn Robins; Coventry náði umspilssæti og komst í úrslitaleik á Wembley. Þar tapaði liðið fyrir [[Luton Town]] í vítaspyrnukeppni eftir 1-1 jafntefli. === Aftur meðal toppliða á eigin velli (2022-) === [[Mynd:Frank Lampard 2017.jpg|vinstri|thumb|Frank Lampard hefur náð frábærum árangri með félagið.]] Sumarið 2023 voru lykilmennirnir Gustavo Hamer og Viktor Gyökeres seldir fyrir meira en 35 milljónir punda. Mark Robins nýtti fjármunina til að endurnýja hópinn, meðal annars með kaupum á [[Haji Wright]], dýrasta leikmanni í sögu félagsins, auk leikmanna á borð við [[Milan Van Ewijk]], [[Ellis Simms]] og [[Tatsuhiro Sakamoto]]. Eftir erfiða byrjun á tímabilinu 2023–2024 tók liðið við sér og var nálægt umspilssæti í lok leiktíðar. Í bikarnum vann Coventry dramatískan 3–2 útisigur á [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton]] eftir tvö mörk í uppbótartíma. Í undanúrslitum á Wembley gegn [[Manchester United]] jafnaði liðið eftir að hafa lent 3–0 undir, með mörkum frá Simms, Callum O’Hare og Wright. Í framlengingu var sigurmark [[Victor Torp]] dæmt af vegna naums rangstöðudóms og Coventry tapaði síðan í [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|vítaspyrnukeppni]]. Fyrir tímabilið 2024–2025 voru væntingar miklar, en gengi liðsins óstöðugt. Í nóvember 2024 var Robins rekinn og [[Frank Lampard]] tók við. Hann sneri genginu við, leiddi liðið í umspilssæti og í undanúrslit gegn [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]], þar sem Coventry féll úr leik í framlengingu. Í ágúst 2025 keypti félagið loks [[CBS Arena]] og varð þá eigandi vallarins í fyrsta sinn. == Titlar og besti árangur == {| class="wikitable" |+ !Deild !Tímabil !Árangur |- |A-deild |1969-70 |6. sæti |- |B-deild |1966-67 |1. sæti |- |C-deild |1935-36 1963-64 2019-20 |1. sæti |- |D-deild |1958-59 |2. sæti |- |FA-bikarinn |1986-87 |Meistarar |- |Deildarbikarinn |1980-81 1989-90 |Undanúrslit |- |EFL Bikarkeppnin |2016-17 |Meistarar |- |Góðgerðarskjöldurinn |1987-88 | |} == Helstu met == === Töp og sigrar í deildarkeppnum === {| class="wikitable" !Met !Upplýsingar<ref>{{Cite web|url=http://www.statto.com/football/teams/coventry-city/records|title=Coventry City scoring and sequence records|last=Ltd|first=Statto Organisation|website=Statto.com|language=en-GB|access-date=2026-03-27}}</ref> |- |Stærsti sigur |9-0, gegn Bristol City i 3. deild suður, 28. apríl 1934 |- |Stærsta tap |2-10, gegn Norwich City í 3. deild suður, 13. mars 1930 |- |Flestir sigurleikir í röð |6 leikir (20. apríl til 28. ágúst 1954) 6 leikir (25. apríl til 5. sept. 1964) 6 leikir (27. sept. til 25. okt. 2025) 6 leikir (16. febrúar til 11. mars 2026) |- |Flestir leikir í röð án taps |25 leikir (26. nóv. 1966 til 13. maí 1967) |- |Flestir leikir í röð með skoruðu marki |25 leikir (10. sept. 1966 til 25. febrúar 1967) |- |Flestir leikir í röð án þess að fá á sig mark |6 leikir (28. apríl 1934 til 3. sept. 1934) |- |Flestir tapleikir í röð |9 leikir (30. ágúst til 11. okt. 1919) |- |Flestir leikir í röð án sigurs |19 leikir (30. ágúst til 20. des. 1919) |- |Flestir leikir í röð án þess að skora |11 leikir (11. okt. 1919 til 20. des. 1919) |} == Tilvísanir == <references/> ==Heimildir== *{{Wpheimild|tungumál=en|titill=Coventry City F.C.|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2025}} * {{cite book |last=Brassington |first=David |year=1989 |edition=2 |title=Singers to Sky Blues: The story of Coventry City Football Club |publisher=Sporting and Leisure Press Limited |location=Buckingham |isbn=978-0-86023-452-4}} * {{cite book |last=Dean |first=Rod |year=1991 |title=Coventry City: a complete record, 1883–1991 |url=https://archive.org/details/coventrycitycomp0000rodd |location=Derby |publisher=Breedon Books |isbn=978-0-90796-988-4}} * {{cite book |last=Henderson |first=Derek |year=1968 |title=The Sky Blues: The story of Coventry City F.C |location=London |publisher=Stanley Paul |isbn=978-0-09087-480-4}} {{S|1883}} [[Flokkur:Ensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Stofnað 1883]] [[Flokkur:Coventry]] q6an1biwj87ptr65s224htvdba6ee3s 1952231 1952229 2026-03-27T23:54:25Z Asj1977 103190 /* Töp og sigrar í deildarkeppnum */ 1952231 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Coventry City Football Club | Mynd = [[File:Coventry Building Society Arena november 2025.jpg|250px|Coventry Building Society Arena í nóvember 2025]] | Gælunafn = Himinblámar, e. The Sky Blues | Stytt nafn = | Stofnað = 13. ágúst 1883 | Leikvöllur = [[Coventry Building Society Arena]] | Stærð = 32.609 | Stjórnarformaður = {{ENG}} Doug King | Knattspyrnustjóri = {{ENG}} [[Frank Lampard]] | Deild = [[Enska meistaradeildin]] | Tímabil = 2024/2025 | Staðsetning = 5. sæti | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _3_stripes_white | leftarm1 = 74a6cd | body1 = 74a6cd | rightarm1 = 74a6cd | shorts1 = 74a6cd | socks1 = 74a6cd | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _adidaswhite | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FF5A4E | body2 = FF5A4E | rightarm2 = FF5A4E | shorts2 = FF5A4E | socks2 = FF5A4E }} '''Coventry City''' er enskt knattspyrnufélag sem spilar í [[enska meistaradeildin|ensku meistaradeildinni]]. Liðið er frá samnefndri borg, [[Coventry]] í [[Vestur-Miðhéruð]]um Englands, og var stofnað árið 1883 undir nafninu Singers FC. Heimavöllur þess frá 1899-2005 var [[Highfield Road]], en í dag spilar liðið heimaleiki sína á [[Coventry Building Society Arena]]. Félagið átti sæti í efstu deild frá 1967 til 2001 og var eitt af stofnfélögum [[Enska úrvalsdeildin|ensku úrvalsdeildarinnar]] árið 1992. Stærsti titill í sögu félagsins var þegar það vann [[Enski bikarinn|bikarkeppnina]] árið 1987. Þrír Íslendingar hafa spilað með Coventry; [[Bjarni Guðjónsson]] árið 2004<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2004/01/19/bjarni_til_coventry/|title=Bjarni til Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>, [[Aron Einar Gunnarsson]] 2008-11 og [[Hermann Hreiðarsson]] lék tvo leiki með félaginu árið 2012<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/enski/2012/05/10/hermann_haettur_hja_coventry/|title=Hermann hættur hjá Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>. Meðal þekktra leikmanna sem spilað hafa með félaginu eru markahrókarnir [[Dion Dublin]], [[Robbie Keane]] og [[Viktor Gyökeres]]. Þá voru ensku landsliðsmennirnir James Maddison og Callum Wilson uppaldir í akademíu félagsins. == Saga == === Upphafsárin (1883-1919) === [[Mynd:Singers-CCFC-Team-1885-86.jpg|alt=Þrettán leikmenn Singers FC stilla sér upp á svart hvítri mynd úr dagblaði.|vinstri|thumb|Singers FC tímabilið 1885-86]] Singers FC var stofnað 13. ágúst 1883 af starfsmönnum Singer reiðhjólaverksmiðjunnar í Coventry. Fyrstu fjögur árin spilaði félagið leiki sína á ''Dowells Field''{{sfn|Dean|1991|p=8}}<ref name="HomeGround">{{cite news |title=Home ground! Sky Blues historian believes he has located Coventry City's first ever pitch |url=https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |work=[[Coventry Telegraph]] |first=Ben |last=Eccleston |date=3 December 2013 |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093208/https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |url-status=live}}</ref> en árið 1887 flutti það á ''Stoke Road''. Singers FC varð að atvinnumannafélagi árið 1892. Á þessum tíma keppti liðið í héraðsdeild [[Birmingham]] og nágrennis, þar sem það atti að mestu kappi við varalið stærri liða í Miðlöndunum, en eining voru spilaðir leikir við önnur verksmiðjulið. Árið 1898 var nafni félagsins breytt í Coventry City.{{sfn|Henderson|1968|p=17}}{{sfn|Brassington|1989|p=19}} Ári síðar var byrjað að byggja leikvanginn ''Highfield Road.''{{sfn|Brassington|1989|pp=19–20}} Framkvæmdirnar leiddu til fjárhagsvandræða og árangurinn innan vallar var ekki merkilegur næstu ár.{{sfn|Brassington|1989|p=21}} Um og upp úr aldamótum fóru leikmenn í tíð verkföll, enda bárust launagreiðslur oft seint eða alls ekki. Árið 1908 var liðið í toppbaráttu í héraðsdeild í suðurhluta landsins og sama ár komst það alla leið í átta liða úrslit [[Enski bikarinn|bikarkeppninnar]]. Árið 1914 féll Coventry hins vegar niður um deild og lenti í kjölfarið í miklum fjárhagsvandræðum. Stjórnarmaðurinn David Cooke greiddi upp allar skuldir félagsins árið 1917 og bjargaði því frá gjaldþroti. === Skrykkjótt gengi í deildarkeppni (1919-1946) === [[Mynd:CoventryCityFC League Performance.svg|thumb|Staða Coventry í deildarkeppnum 1919-2024]] Tímabilið 1919-20 fékk félagið þátttökurétt í deildarkeppninni og hóf leik í annarri deild (e. ''Second division'').{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Fyrsta tímabilið gekk fremur illa og félagið hélt naumlega sæti sínu með því að sigra [[Bury fc|Bury]] 2-1 í lokaumferðinni. Síðar kom í ljós að félögin höfðu samið um úrslitin fyrirfram og þurfti Coventry að greiða háa sekt en slapp við harðari refsingu.{{sfn|Brassington|1989|p=34}} Næstu ár var félagið alltaf í fallbaráttu og féll 1925 í 3. deild þar sem það spilaði fyrsta árið í norðurhluta{{sfn|Dean|1991|p=19}}, en síðan í suðurhlutanum.{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Gengið var áfram slakt og félagið daðraði næstu ár stöðugt við að missa sæti sitt í deildarkeppninni.{{sfn|Dean|1991|p=20}} Klúbburinn datt hins vegar í lukkupottinn árið 1931 þegar 33 ára atvinnumaður í [[krikket]], Harry Storer, var ráðinn knattspyrnustjóri.{{sfn|Brown|2000|p=28}}{{sfn|Henderson|1968|p=24}} Næstu sex leiktíðir skoraði liðið samtals 577 deildarmörk. Af þeim skoraði framherjinn Clarrie Bourton 173 mörk og er enn markahæsti leikmaður í sögu félagsins.<ref>{{cite news |url=https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |work=[[Coventry Telegraph]] |title=Jim Brown: Clarrie Bourton – Coventry City's greatest scorer |date=6 October 2008 |first=Jim |last=Brown |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093158/https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |url-status=live}}</ref> Félagið vann sér sæti í 2. deild vorið 1935 þegar það varð meistari í 3. deild suður.{{sfn|Henderson|1968|pp=26–29}} Þar endaði félagið ofarlega næstu þrjú ár{{sfn|Brassington|1989|p=47–48}}, allt þar til [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á árið 1939. === Niður á botninn (1946-1958) === Stuttu eftir stríðslok yfirgaf Harry Storer félagið og tók við stjórnartaumum hjá [[Birmingham City]]. Dick Bayliss sem tók við af honum lést ári síðar eftir að hafa lent í hrakningum í snjóbyl á ferðalagi um [[Jórvíkurskíri]].{{sfn|Brassington|1989|p=53}} Arftaki hans, Billy Frith, stóð sig ágætlega en náði ekki að snúa genginu við. Storer sneri aftur árið 1948{{sfn|Dean|1991|p=28}} og undir hans gekk liðinu þokkalega, þar til leiktíðina 1951-52 þegar það féll aftur í 3. deild suður.{{sfn|Brown|2000|p=42}}{{sfn|Henderson|1968|p=34}} Aðsókn á leiki liðsins hrundi í kjölfarið, sem leiddi enn og aftur til fjárhagsörðugleika. Næstu sex tímabil stýrðu sjö knattspyrnustjórar félaginu sem var aldrei nálægt því að komast upp um deild.{{sfn|Brown|2000|p=61}} Þeirra á meðal var Jesse Carver sem hafði áður stjórnað t.a.m. Lazio og [[Juventus FC|Juventus]]. Koma hans vakti athygli á landsvísu og ekki minnkaði áhuginn þegar hann fékk til liðs við sig aðstoðarþjálfarann George Raynor sem hafði komið [[Svíþjóð]] í úrslitaleik HM árið 1954. Þetta tvíeyki flutti inn frá meginlandinu ýmsa nýlundu; allt frá sérsniðnum takkaskóm yfir í tréklossa og sloppa sem leikmenn áttu að fara í eftir sturtu til að koma í veg fyrir kvef. Þrátt fyrir þessar nýjungar náðu þeir félagar engum sérstökum árangri á vellinum. Árið 1958 var þriðju deild norður og suður skipt upp í 3. og 4. deild. Coventry hóf því leik í 4. deild haustið 1958.{{sfn|Dean|1991|p=32}} === Bylting undir Jimmy Hill (1958-1967) === [[Mynd:Coventry , Coventry Building Society Arena - Jimmy Hill - geograph.org.uk - 6974088.jpg|thumb|Stytta af Jimmy Hill utan við CBS Arena í Coventry]] Coventry staldraði ekki lengi við í neðstu deild. Billy Frith, sem var aftur sestur í knattspyrnustjórastólinn, kom félaginu upp í 3. deild í fyrstu atrennu vorið 1959. Eftir tvö sæmileg tímabil fór tímabilið 1961–62 illa af stað. Þegar liðið tapaði í bikarkeppninni gegn áhugamannaliði Kings Lynn var Frith rekinn af nýja stjórnarformanninum Derrick Robins sem réði í staðinn hinn 33 ára Jimmy Hill, fyrrum framherja [[Fulham F.C.|Fulham]]. Undir stjórn Jimmy Hill blómstraði Coventry City. Á fyrsta heila tímabilinu undir hans stjórn mætti liðið til leiks í himinbláum búningum, gælunafni liðsins var breytt úr ''Bantams'' í ''Sky Blues'' og Hill samdi texta stuðningsmannalagsins ''Sky Blue Song''<ref>{{cite web |url=https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |work=Coventry City F.C. |title=Club History |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093201/https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |url-status=live}}</ref>, sem enn er sungið á leikjum. Næsta vetur, 1963–64, varð Coventry meistari í 3. deild. George Hudson raðaði inn mörkum og harðjaxlarnir John Sillett og George Curtis stóðu vörnina. Leiktíðina 1965-66 munaði einu stigi að félagið kæmist upp í efstu deild en eftir ágæta byrjun haustið 1966 var Coventry einungis í 10. sæti í nóvember. Þá tók við frábært gengi liðsins sem tapaði ekki í næstu 25 leikjum. Meistaratitilinn í 2. deild var tryggður í 3-1 sigri gegn [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Úlfunum]] á troðfullum Highfield Road í apríllok 1967. Coventry City var komið í efstu deild í fyrsta skipti í sögu félagsins.{{sfn|Brassington|1989|pp=67–71}} === Efsta deild og Evrópukeppni (1967-1975) === Sumarið 1967 ríkti spenna fyrir fyrsta tímabil félagsins í efstu deild. Það var því áfall þegar Jimmy Hill sagði upp störfum tveimur dögum fyrir fyrsta leik. [[Írland|Írinn]] Noel Cantwell tók við liðinu en tímabilið var strembið. Varnartröllið George Curtis fótbrotnaði í öðrum leik og í mars 1968 kviknaði í aðalstúku Highfield Road sem skemmdist mikið. Liðið tryggði sæti sitt í lokaumferðinni, nokkuð sem það sérhæfði sig í næstu áratugi. Besti árangur Coventry í efstu deild náðist 1969-70 þegar liðið lenti í sjötta sæti<ref name="FCHD">{{cite web |url=http://fchd.info/COVENTRC.HTM |title=Coventry City |publisher=Football Club History Database |access-date=28 January 2025 |archive-date=30 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202209/https://www.fchd.info/COVENTRC.HTM |url-status=live}}</ref> sem tryggði þátttökurétt í [[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu|Evrópukeppni félagsliða]]. Evrópuævintýrið var þó stutt. Sigur vannst í fyrstu umferð gegn [[Búlgaría|búlgarska]] liðinu Trakia Plovdiv en í kjölfarið féll liðið út gegn [[Bayern München]] með samanlögðu 6-1 tapi. Það var örlítil sárabót að sigra [[Þýskaland|þýska]] liðið 2-1 í seinni leiknum á Highfield Road. Á leiktíðinni 1970-71 skoraði framherjinn Ernie Hunt víðfrægt mark með svokölluðu ''asnasparki'' ''(e. donkey kick'') í 3-1 sigri gegn [[Everton]]. Skoski miðjumaðurinn Willie Carr vippaði boltanum upp með hælunum úr aukaspyrnu rétt utan vítateigs, Hunt tók hann á lofti og skaut beint í netið framhjá forviða andstæðingum. Þeir félagar endurtóku leikinn gegn [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham]] síðar á tímabilinu, en þá small boltinn í þverslánni. Markið var valið mark ársins hjá [[BBC]], en þessi aðferð við að taka aukaspyrnu var bönnuð af [[Alþjóðaknattspyrnusambandið|FIFA]] í lok tímabilsins. Árið 1972 voru Joe Mercer og Gordon Milne ráðnir knattspyrnustjórar en árangurinn var slakur og félagið oft í fjárhagskröggum. Stjórnarformaðurinn Derrick Robins yfirgaf félagið 1975 og Milne hélt áfram sem knattspyrnustjóri einn síns liðs. === Tilraunamennska og misjafnt gengi (1975-1983) === Í apríl 1975 sneri Jimmy Hill aftur til félagsins og settist í stjórn samhliða því að starfa í sjónvarpi.{{sfn|Brown|1998|pp=46–47}}{{sfn|Brassington|1989|p=92}} Árangurinn á vellinum var þó áfram sveiflukenndur. Í lok tímabilsins 1976-77 var sætið í efstu deild tryggt í síðasta leik með umdeildu jafntefli gegn Bristol City. Þegar tilkynnt var í hátalarakerfi vallarins að Sunderland, sem einnig barðist við fall, hefði tapað sínum leik léku liðin síðustu mínúturnar án þess að sækja að marki. Málið var rannsakað af knattspyrnusambandinu en ekkert aðhafst. Árangurinn var góður tímabilið 1977–78. Með Tommy Hutchison á kantinum og framherjana Ian Wallace og Mick Ferguson í stuði endaði liðið í 7. sæti og rétt missti af Evrópusæti.{{sfn|Brassington|1989|p=91}} Næstu ár dalaði gengi liðsins aftur. Wallace var seldur og ágóðinn notaður til að byggja upp nýtt æfingasvæði í ''Ryton'', þar sem félagið æfir enn í dag. Árið 1981 komst Coventry í undanúrslit deildabikarsins en tapaði gegn [[West Ham United F.C.|West Ham]].{{sfn|Brown|1998|pp=76–77}} Dave Sexton kom síðan til starfa sumarið 1981 eftir að Gordon Milne var rekinn en árangurinn var áfram rýr.[[Mynd:Highfield Road - geograph-2008790.jpg|thumb|Spilað á Highfield Road árið 1982.]] Jimmy Hill var nýjungagjarn með eindæmum. Árið 1978 varð Coventry fyrsta enska félagið til að setja merki styrktaraðila, bílaframleiðandans Talbot, á liðstreyjur. Hill ráðgerði einnig að breyta nafni félagsins í ''Coventry Talbot'', en því var hafnað af knattspyrnusambandinu. Sumarið 1981 kynnti félagið nýjar treyjur með stóru „T“-i á framhlið; merki Talbot. Jimmy Hill taldi þetta snjalla leið til að auka tekjur, en uppátækið vakti litla lukku hjá stuðningsmönnum. Þá var Highfield Road breytt þannig að hann varð fyrsti leikvöllurinn á Englandi með eingöngu sæti. Allt kostaði þetta fjármuni og félagið þurfti að selja leikmenn samhliða dvínandi aðsókn. Jimmy Hill af sér sem stjórnarformaður árið 1983, um svipað leyti og Dave Sexton var rekinn. === Fallbaráttusérfræðingar og sigur á Wembley (1983-1992) === Heimamaðurinn Bobby Gould tók við liðin árið 1983 og keypti marga menn úr neðri deildum, m.a. harðhausana Sam Allardyce og Stuart Pearce. Haustið 1983 versnaði fjárhagsstaðan verulega þegar Talbot dró styrktarsamning sinn til baka. Liðið bjargaði sér á dramatískan hátt frá falli næstu þrjú tímabil. Ótrúlegasti flóttinn var vorið 1985 undir stjórn Don Mackay þegar Coventry þurfti að vinna þrjá síðustu leikina til að bjarga sér frá falli. Það tókst og liðið hélt sætinu með 4-1 sigri á meisturum Everton í lokaleiknum. [[Mynd:George Curtis and John Sillett statues at Coventry Building Society Arena (55058917742).jpg|vinstri|thumb|Stytta af framkvæmdastjórunum John Sillett og George Curtis stendur við CBS Arena.|280x280dp]]Fyrrum Coventry-leikmennirnir John Sillett og George Curtis tóku við liðinu 1986 og undir þeirra stjórn batnaði gengið verulega. Leiktíðina 1986-87 var Coventry í efri hluta deildarinnar og komst í úrslitaleik bikarkeppninnar á Wembley gegn ógnarsterku liði Tottenham Hotspur. Staðan var 2–2 eftir 90 mínútur, með mörkum frá Dave Bennett og svífandi skallamarki frá Keith Houchen. Í framlengingu skoraði Gary Mabutt sjálfsmark og Coventry vann 3-2. Stærsti titill í sögu félagsins staðreynd og fyrirliðinn Brian "Killer" Kilcline lyfti bikarnum við gríðarleg fagnaðarlæti. Árin eftir bikarsigurinn var liðið yfirleitt í efri hluta deildarinnar og komst í undanúrslit deildarbikarsins tímabilið 1990. John Sillett var þó rekinn í nóvember 1990 eftir slæma byrjun. Terry Butcher tók við sem spilandi knattspyrnustjóri en liðið átti áfram í fallbaráttu; lenti í 16. sæti vorið 1991 og bjargaði sér ári síðar frá falli í síðustu umferð, enn og aftur. === Úrvalsdeildarárin (1992-2001) === [[Mynd:Gary McAllister in Singapore, 2023.jpg|vinstri|thumb|190x190px|Gary McAllister stjórnaði miðjuspili Coventry 1996-2000.]] Þegar enska úrvalsdeildin var stofnuð 1992 var Bobby Gould aftur orðinn knattspyrnustjóri. Coventry byrjaði fyrsta tímabilið vel og var á toppnum eftir fyrstu umferðirnar. Ungur kantmaður frá Zimbabwe, Peter Ndlovu, vakti athygli og búttaði framherjinn Micky Quinn, sem kom frá Newcastle í nóvember, raðaði inn mörkum. Gengi liðsins dalaði þegar leið á tímabilið og það endaði í 15. sæti. Næstu ár vantaði áfram stöðugleika í leik liðsins sem var oftast í neðri hluta deildarinnar. Árið 1995 var Ron Atkinson ráðinn knattspyrnustjóri sem þótti til marks um aukinn metnað. Líkt og oft áður heppnaðist flóttinn frá falldraugnum þó ekki fyrr en í síðustu umferð. Sumarið 1996 kom miðjumaðurinn Gary McAllister kom frá Leeds og varð lykilmaður í liðinu. Eftir slæma byrjun tímabilið 1996-97 tók aðstoðarþjálfarinn Gordon Strachan við stjórn liðsins sem forðaði sér frá falli á lokadegi - í tíunda skipti á tuttugu árum. [[Mynd:Strachan Gordon.jpg|thumb|Gordon Strachan var knattspyrnustjóri 1996-2001.|210x210dp]]Fyrsta heila tímabil Strachan gekk betur; Coventry endaði í 11. sæti og komst langt í bikarnum. Dion Dublin skoraði átján mörk og hinn eldsnöggi Darren Huckerby sýndi góða takta. Coventry þótti spila skemmtilegan bolta á þessum árum, sérstaklega 1999-2000 þegar unglingurinn Robbie Keane og Marokkómennirnir Moustapha Hadji og Youssef Chippo voru öðrum liðum óþægur ljár í þúfu. Sumarið 2000 fór McAllister til Liverpool og Keane var seldur til Inter Milan fyrir metfé. Craig Bellamy var keyptur í stað Keane en tímabilið gekk illa. Þann 5. maí 2001, með 3–2 tapi gegn erkifjendunum Aston Villa, lauk 34 ára dvöl Coventry í efstu deild. === Óróleiki og yfirtaka (2001-2007) === Margir bjuggust við því að félagið færi beint aftur upp í efstu deild, en raunin varð önnur. Gordon Strachan var rekinn eftir fimm leiki og sænska ljúfmennið Roland Nilsson tók við sem spilandi knattspyrnustjóri. Hann var látinn fara eftir að liðið endaði í 11. sæti. Þá kom til skjalanna gamla hetjan Gary McAllister, en árangurinn batnaði lítið og hann yfirgaf félagið um miðbik tímabilsins 2003-04 vegna veikinda eiginkonu sinnar. Aðstoðarmaður hans, Eric Black, tók við og undir hans stjórn spilaði liðið glimrandi sóknarbolta og endaði í 12. sæti vorið 2004. Hann var óvænt rekinn við mikla óánægju stuðningsmanna og Peter Reid ráðinn. Reid stoppaði stutt við og í janúar 2005 var Micky Adams, fyrrum varnarmaður félagsins, ráðinn knattspyrnustjóri. [[Mynd:Gary McSheffrey.jpg|thumb|Gary McSheffrey skoraði fjölda marka í B-deildinni.|vinstri|260x260dp]]Á þessum árum var bygging nýs heimavallar í fullum gangi, en framkvæmdir hófust 1999. Árið 2003 seldi félagið sinn hlut í rekstrarfélagi vallarins, Arena Coventry Limited (ACL), til góðgerðarsjóðsins Alan Edward Higgs Charity með forkaupsrétti sem átti að nýta þegar rofa myndi til í fjármálum. Nýi völlurinn var tekinn í notkun 20. ágúst 2005 með 3-0 sigri gegn [[Queens Park Rangers F.C.|QPR]]. Á fyrsta tímabilinu á nýja vellinum raðaði ungi framherjinn Gary McSheffrey inn mörkum og Coventry endaði í 8. sæti. Þessi árangur var þó tálsýn ein og eftir slakt gengi á næsta tímabili tók Iain Dowie við af Adams. Liðið byrjaði vel undir hans stjórn en síðan fór að halla undan fæti. Þegar þarna var komið sögu, haustið 2007, var fjárhagsvandinn orðinn alvarlegur og hávær orðrómur um yfirtöku á félaginu. Um miðjan október lagði Coventry fram beiðni um gjaldþrotaskipti en þann 14. desember 2007 var yfirtaka viðskiptamógulsins Ray Ranson og finnsk-bandaríska fjárfestingasjóðsins SISU staðfest. Margir stuðningsmenn voru vongóðir um betri tíð undir nýju eignarhaldi. Annað átti heldur betur eftir að koma á daginn. === Óstjórn og fall í þriðju deild (2008-2012) === [[Mynd:AUT vs. WAL 2016-10-06 (095).jpg|thumb|270x270dp|Chris Coleman náði litlum árangri með Coventry.]] Í kjölfar yfirtökunnar settu Ranson og SISU talsvert fjármagn í leikmannakaup. Dowie var sagt upp í febrúar 2008. Við tóku þrjú vonbrigðatímabil undir stjórn Chris Coleman og síðar Aidy Boothroyd, þar sem liðið var virkt á leikmannamarkaði en endaði samt alltaf í neðri hluta. Í apríl 2011 var Andy Thorn yfirnjósnari ráðinn knattspyrnustjóri. Þá hafði Ray Ranson yfirgefið sökkvandi skútuna, vogunarsjóðurinn SISU var orðinn eini eigandinn og hætt að fjármagna reksturinn. Lykilmenn voru seldir, samingslausir leikmenn forðuðu sér og félaginu var bannað að kaupa leikmenn sumarið 2011 vegna skuldastöðu. Andy Thorn, sem hafði aldrei starfað sem knattspyrnustjóri, fékk veikburða hóp til að vinna með tímabilið 2011-12. Á sama tíma sat litríkur hópur í yfirstjórn, þar má nefna stjórnarformanninn Ken Dulieu sem mætti meðal annars á æfingar og settist á varamannabekkinn í heimaleik gegn Hull í desember 2011. Stuðningsmenn voru æfir yfir taktleysinu, en Dulieu yfirgaf félagið fáum dögum síðar. Í apríl 2012 hætti SISU að greiða leigu fyrir Ricoh Arena sem leiddi til harðra deilna við ACL, eigendur vallarins. Eftir fimm tímabil undir eignarhaldi SISU, þar sem liðið var alltaf í neðri hluta deildarinnar féll Coventry í C-deild í fyrsta sinn síðan 1964. Botninum var þó fjarri því náð. === Allt í tómu tjóni (2012-2017) === [[Mynd:Callum Wilson 2018.png|thumb|Callum Wilson kom úr akademíu Coventry City og raðaði inn mörkum 2013-14.]] Mark Robins var ráðinn knattspyrnustjóri haustið 2012 en yfirgaf skútuna í febrúar 2013 til að taka við [[Huddersfield Town|Huddersfield]]. Skotinn [[Steven Pressley]] tók við. Á sama tíma harðnaði deila SISU við rekstrarfélag Ricoh Arena um vallarleiguna umtalsvert og í mars 2013 voru tíu stig dregin af félaginu vegna ógreiddrar leigu og liðið endaði í 15. sæti. Haustið 2013 tilkynnti SISU að heimaleikir yrðu spilaðir á heimavelli Northampton Town vegna deilunnar við rekstrarfélagið ACL. Stuðningsmenn mótmæltu harðlega og sniðgengu leikina í [[Northampton]]. Liðinu gekk þó vel og hefði verið í baráttu um umspilssæti, ef ekki hefði komið til 10 stiga frádráttar annað tímabilið í röð. Framherjinn Callum Wilson, uppalinn hjá félaginu, skoraði 22 mörk en var seldur til [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] sumarið eftir. Eftir að samningar náðust um leigu sneri Coventry til heimaborgarinnar í ágúst 2014. Fáeinum vikum síðar, öllum að óvörum, keypti rugbyliðið [[London Wasps]] Ricoh Arena. SISU höfðaði í kjölfarið mál gegn Coventry-borg sem kom að sölunni í gegnum rekstrarfélagið ACL, en tapaði málinu. Gengi liðsins vernsaði og Steven Pressley var rekinn í febrúar 2015. [[Tony Mowbray]] tók við liðinu og undir hans stjórn náði liðið toppi C-deildarinnar um stund. Ungstirnið James Maddison sló í gegn og landsliðskempan Joe Cole kom að láni - en leikur liðsins hrundi eftir áramót og það endaði í 8. sæti. Næsta tímabili fór á versta veg, liðinu gekk hræðilega, knattspyrnustjórar voru ráðnir og reknir en í mars sneri Mark Robins aftur. Hann stýrði liðinu til 2-1 sigurs á Wembley gegn [[Oxford United]] í EFL Trophy en gat ekki komið í veg fyrir að Coventry félli í fjórðu deild, í fyrsta sinn síðan 1959. === Mark Robins vinnur kraftaverk (2017-2022) === [[Mynd:Mark Robins 20092025 (3).jpg|vinstri|thumb|Mark Robins leiddi félagið úr neðstu deild við erfiðar aðstæður]] Fallið í neðstu deild árið 2017 var mikið áfall, en félagið datt í lukkupottinn með ráðningu [[Mark Robins]]. Hann reyndist sérlega lunkinn við að starfa við erfiðar aðstæður utan vallar. Ungir uppaldir leikmenn fengu tækifæri og framherjinn [[Marc McNulty]] skoraði 23 mörk. Coventry endaði í 6. sæti og sigraði síðan úrslitaleik umspilsins 3-1 gegn [[Exeter City]] á Wembley. Þetta tímabil markaði upphaf endurreisnar félagsins undir stjórn Robins og aðstoðarþjálfarans [[Adi Viveash]]. Á tímabilinu 2018–2019 endaði Coventry í 8. sæti í C-deildinni og missti naumlega af umspilssæti. Eigendurnir SISU áttu á sama tíma í langvinnum deilum við fjölmarga aðila. Þegar leigusamningur við rugbyfélagið Wasps rann út árið 2019 og flóknar lagaþrætur stóðu sem hæst neyddist Coventry til að yfirgefa borgina á ný og spila heimaleiki sína á [[St Andrew’s]] í [[Birmingham City|Birmingham]] næstu tvö tímabil. Þrátt fyrir þessar fáránlegu aðstæður gekk vel á vellinum. Tímabilið 2019–2020 var Coventry á toppi deildarinnar þegar keppni var stöðvuð vegna [[COVID-19]]. Liðið hafði þá 67 stig úr 34 leikjum og var krýnt meistari samkvæmt stigum á leik. Á fyrsta tímabilinu í Championship 2020–2021 endaði Coventry í 16. sæti. [[Gustavo Hamer]] var keyptur fyrir tímabilið og kom sterkur inn á miðjuna. Sumarið 2021 sneri félagið loks aftur á Ricoh Arena sem hafði þá reyndar fengið nafnið Coventry Building Society (CBS) Arena. Eigendur vallarins, Wasps, voru komnir í fjárhagsvandræði og veitti ekki af leigutekjum. Framherjinn [[Viktor Gyökeres]] var keyptur sumarið 2021 og hann, ásamt [[Matty Godden]], raðaði inn mörkum tímabilið 2021–22. Coventry endaði í 12. sæti, en þrátt fyrir góðan árangur voru eigendurnir SISU áfram afar óvinsælir meðal stuðningsfólks og framtíðin utan vallar óljós. === Nýtt upphaf undir Doug King (2022-2023) === [[Mynd:Guga Wiki 2.45.jpg|thumb|Gustavo Hamer var lykilmaður í liði Coventry frá 2020-23.]] Í ágúst 2022 neyddist Coventry enn á ný til að spila heimaleik utan borgarinnar þegar völlurinn á CBS Arena var óleikfær eftir fjölda rugbyleikja á [[Samveldisleikunum]]. Deildarbikaleikur gegn [[Bristol City F.C.|Bristol City]] fór því fram á Pirelli Stadium í [[Burton Albion|Burton]]. Í október sama ár varð ljóst að eigendur vallarins, rugbyliðið Wasps, væru komnir í gjaldþrot. Þann 16. nóvember 2022 var tilkynnt, öllum að óvörum, að lítt þekktur kaupsýslumaður, Doug King hefði keypt 85% hlut í Coventry City. Með því lauk fimmtán ára róstusömu eignarhaldi SISU, sem hafði alla tíð markast af deilum og óstöðugleika utan vallar, þrátt fyrir árangur liðsins undir stjórn Mark Robins. Tíðindunum var fagnað ákaflega af stuðningsfólki. King reyndi einnig að kaupa CBS Arena, en það gekk ekki eftir þar sem [[Mike Ashley]] hafði þegar tryggt sér kauprétt. Coventry hélt því áfram um sinn að vera leiguliði á eigin heimavelli. Í janúar 2023 keypti King þann hlut sem eftir stóð af eignarhlut SISU og varð eini eigandi félagsins. Á vellinum hélt góður árangur áfram undir stjórn Robins; Coventry náði umspilssæti og komst í úrslitaleik á Wembley. Þar tapaði liðið fyrir [[Luton Town]] í vítaspyrnukeppni eftir 1-1 jafntefli. === Aftur meðal toppliða á eigin velli (2022-) === [[Mynd:Frank Lampard 2017.jpg|vinstri|thumb|Frank Lampard hefur náð frábærum árangri með félagið.]] Sumarið 2023 voru lykilmennirnir Gustavo Hamer og Viktor Gyökeres seldir fyrir meira en 35 milljónir punda. Mark Robins nýtti fjármunina til að endurnýja hópinn, meðal annars með kaupum á [[Haji Wright]], dýrasta leikmanni í sögu félagsins, auk leikmanna á borð við [[Milan Van Ewijk]], [[Ellis Simms]] og [[Tatsuhiro Sakamoto]]. Eftir erfiða byrjun á tímabilinu 2023–2024 tók liðið við sér og var nálægt umspilssæti í lok leiktíðar. Í bikarnum vann Coventry dramatískan 3–2 útisigur á [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton]] eftir tvö mörk í uppbótartíma. Í undanúrslitum á Wembley gegn [[Manchester United]] jafnaði liðið eftir að hafa lent 3–0 undir, með mörkum frá Simms, Callum O’Hare og Wright. Í framlengingu var sigurmark [[Victor Torp]] dæmt af vegna naums rangstöðudóms og Coventry tapaði síðan í [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|vítaspyrnukeppni]]. Fyrir tímabilið 2024–2025 voru væntingar miklar, en gengi liðsins óstöðugt. Í nóvember 2024 var Robins rekinn og [[Frank Lampard]] tók við. Hann sneri genginu við, leiddi liðið í umspilssæti og í undanúrslit gegn [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]], þar sem Coventry féll úr leik í framlengingu. Í ágúst 2025 keypti félagið loks [[CBS Arena]] og varð þá eigandi vallarins í fyrsta sinn. == Titlar og besti árangur == {| class="wikitable" |+ !Deild !Tímabil !Árangur |- |A-deild |1969-70 |6. sæti |- |B-deild |1966-67 |1. sæti |- |C-deild |1935-36 1963-64 2019-20 |1. sæti |- |D-deild |1958-59 |2. sæti |- |FA-bikarinn |1986-87 |Meistarar |- |Deildarbikarinn |1980-81 1989-90 |Undanúrslit |- |EFL Bikarkeppnin |2016-17 |Meistarar |- |Góðgerðarskjöldurinn |1987-88 | |} == Helstu met == === Töp og sigrar í deildarkeppnum === {| class="wikitable" !Met !Upplýsingar<ref>{{Cite web|url=http://www.statto.com/football/teams/coventry-city/records|title=Coventry City scoring and sequence records|last=Ltd|first=Statto Organisation|website=Statto.com|language=en-GB|access-date=2026-03-27}}</ref> |- |Stærsti sigur |9-0, gegn Bristol City i 3. deild suður, 28. apríl 1934 |- |Stærsta tap |2-10, gegn Norwich City í 3. deild suður, 13. mars 1930 |- |Flestir sigurleikir í röð | * 6 leikir (20. apríl til 28. ágúst 1954) * 6 leikir (25. apríl til 5. sept. 1964) * 6 leikir (27. sept. til 25. okt. 2025) * 6 leikir (16. febrúar til 11. mars 2026) |- |Flestir leikir í röð án taps |25 leikir (26. nóv. 1966 til 13. maí 1967) |- |Flestir leikir í röð með skoruðu marki |25 leikir (10. sept. 1966 til 25. febrúar 1967) |- |Flestir leikir í röð - haldið hreinu |6 leikir (28. apríl 1934 til 3. sept. 1934) |- |Flestir tapleikir í röð |9 leikir (30. ágúst til 11. okt. 1919) |- |Flestir leikir í röð án sigurs |19 leikir (30. ágúst til 20. des. 1919) |- |Flestir leikir í röð án þess að skora |11 leikir (11. okt. 1919 til 20. des. 1919) |} == Tilvísanir == <references/> ==Heimildir== *{{Wpheimild|tungumál=en|titill=Coventry City F.C.|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2025}} * {{cite book |last=Brassington |first=David |year=1989 |edition=2 |title=Singers to Sky Blues: The story of Coventry City Football Club |publisher=Sporting and Leisure Press Limited |location=Buckingham |isbn=978-0-86023-452-4}} * {{cite book |last=Dean |first=Rod |year=1991 |title=Coventry City: a complete record, 1883–1991 |url=https://archive.org/details/coventrycitycomp0000rodd |location=Derby |publisher=Breedon Books |isbn=978-0-90796-988-4}} * {{cite book |last=Henderson |first=Derek |year=1968 |title=The Sky Blues: The story of Coventry City F.C |location=London |publisher=Stanley Paul |isbn=978-0-09087-480-4}} {{S|1883}} [[Flokkur:Ensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Stofnað 1883]] [[Flokkur:Coventry]] r4hxhgpwq6a4b11zckc9unyfxyy3f0t 1952232 1952231 2026-03-27T23:55:04Z Asj1977 103190 /* Titlar og besti árangur */ 1952232 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Coventry City Football Club | Mynd = [[File:Coventry Building Society Arena november 2025.jpg|250px|Coventry Building Society Arena í nóvember 2025]] | Gælunafn = Himinblámar, e. The Sky Blues | Stytt nafn = | Stofnað = 13. ágúst 1883 | Leikvöllur = [[Coventry Building Society Arena]] | Stærð = 32.609 | Stjórnarformaður = {{ENG}} Doug King | Knattspyrnustjóri = {{ENG}} [[Frank Lampard]] | Deild = [[Enska meistaradeildin]] | Tímabil = 2024/2025 | Staðsetning = 5. sæti | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _3_stripes_white | leftarm1 = 74a6cd | body1 = 74a6cd | rightarm1 = 74a6cd | shorts1 = 74a6cd | socks1 = 74a6cd | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _adidaswhite | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FF5A4E | body2 = FF5A4E | rightarm2 = FF5A4E | shorts2 = FF5A4E | socks2 = FF5A4E }} '''Coventry City''' er enskt knattspyrnufélag sem spilar í [[enska meistaradeildin|ensku meistaradeildinni]]. Liðið er frá samnefndri borg, [[Coventry]] í [[Vestur-Miðhéruð]]um Englands, og var stofnað árið 1883 undir nafninu Singers FC. Heimavöllur þess frá 1899-2005 var [[Highfield Road]], en í dag spilar liðið heimaleiki sína á [[Coventry Building Society Arena]]. Félagið átti sæti í efstu deild frá 1967 til 2001 og var eitt af stofnfélögum [[Enska úrvalsdeildin|ensku úrvalsdeildarinnar]] árið 1992. Stærsti titill í sögu félagsins var þegar það vann [[Enski bikarinn|bikarkeppnina]] árið 1987. Þrír Íslendingar hafa spilað með Coventry; [[Bjarni Guðjónsson]] árið 2004<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2004/01/19/bjarni_til_coventry/|title=Bjarni til Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>, [[Aron Einar Gunnarsson]] 2008-11 og [[Hermann Hreiðarsson]] lék tvo leiki með félaginu árið 2012<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/enski/2012/05/10/hermann_haettur_hja_coventry/|title=Hermann hættur hjá Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>. Meðal þekktra leikmanna sem spilað hafa með félaginu eru markahrókarnir [[Dion Dublin]], [[Robbie Keane]] og [[Viktor Gyökeres]]. Þá voru ensku landsliðsmennirnir James Maddison og Callum Wilson uppaldir í akademíu félagsins. == Saga == === Upphafsárin (1883-1919) === [[Mynd:Singers-CCFC-Team-1885-86.jpg|alt=Þrettán leikmenn Singers FC stilla sér upp á svart hvítri mynd úr dagblaði.|vinstri|thumb|Singers FC tímabilið 1885-86]] Singers FC var stofnað 13. ágúst 1883 af starfsmönnum Singer reiðhjólaverksmiðjunnar í Coventry. Fyrstu fjögur árin spilaði félagið leiki sína á ''Dowells Field''{{sfn|Dean|1991|p=8}}<ref name="HomeGround">{{cite news |title=Home ground! Sky Blues historian believes he has located Coventry City's first ever pitch |url=https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |work=[[Coventry Telegraph]] |first=Ben |last=Eccleston |date=3 December 2013 |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093208/https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |url-status=live}}</ref> en árið 1887 flutti það á ''Stoke Road''. Singers FC varð að atvinnumannafélagi árið 1892. Á þessum tíma keppti liðið í héraðsdeild [[Birmingham]] og nágrennis, þar sem það atti að mestu kappi við varalið stærri liða í Miðlöndunum, en eining voru spilaðir leikir við önnur verksmiðjulið. Árið 1898 var nafni félagsins breytt í Coventry City.{{sfn|Henderson|1968|p=17}}{{sfn|Brassington|1989|p=19}} Ári síðar var byrjað að byggja leikvanginn ''Highfield Road.''{{sfn|Brassington|1989|pp=19–20}} Framkvæmdirnar leiddu til fjárhagsvandræða og árangurinn innan vallar var ekki merkilegur næstu ár.{{sfn|Brassington|1989|p=21}} Um og upp úr aldamótum fóru leikmenn í tíð verkföll, enda bárust launagreiðslur oft seint eða alls ekki. Árið 1908 var liðið í toppbaráttu í héraðsdeild í suðurhluta landsins og sama ár komst það alla leið í átta liða úrslit [[Enski bikarinn|bikarkeppninnar]]. Árið 1914 féll Coventry hins vegar niður um deild og lenti í kjölfarið í miklum fjárhagsvandræðum. Stjórnarmaðurinn David Cooke greiddi upp allar skuldir félagsins árið 1917 og bjargaði því frá gjaldþroti. === Skrykkjótt gengi í deildarkeppni (1919-1946) === [[Mynd:CoventryCityFC League Performance.svg|thumb|Staða Coventry í deildarkeppnum 1919-2024]] Tímabilið 1919-20 fékk félagið þátttökurétt í deildarkeppninni og hóf leik í annarri deild (e. ''Second division'').{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Fyrsta tímabilið gekk fremur illa og félagið hélt naumlega sæti sínu með því að sigra [[Bury fc|Bury]] 2-1 í lokaumferðinni. Síðar kom í ljós að félögin höfðu samið um úrslitin fyrirfram og þurfti Coventry að greiða háa sekt en slapp við harðari refsingu.{{sfn|Brassington|1989|p=34}} Næstu ár var félagið alltaf í fallbaráttu og féll 1925 í 3. deild þar sem það spilaði fyrsta árið í norðurhluta{{sfn|Dean|1991|p=19}}, en síðan í suðurhlutanum.{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Gengið var áfram slakt og félagið daðraði næstu ár stöðugt við að missa sæti sitt í deildarkeppninni.{{sfn|Dean|1991|p=20}} Klúbburinn datt hins vegar í lukkupottinn árið 1931 þegar 33 ára atvinnumaður í [[krikket]], Harry Storer, var ráðinn knattspyrnustjóri.{{sfn|Brown|2000|p=28}}{{sfn|Henderson|1968|p=24}} Næstu sex leiktíðir skoraði liðið samtals 577 deildarmörk. Af þeim skoraði framherjinn Clarrie Bourton 173 mörk og er enn markahæsti leikmaður í sögu félagsins.<ref>{{cite news |url=https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |work=[[Coventry Telegraph]] |title=Jim Brown: Clarrie Bourton – Coventry City's greatest scorer |date=6 October 2008 |first=Jim |last=Brown |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093158/https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |url-status=live}}</ref> Félagið vann sér sæti í 2. deild vorið 1935 þegar það varð meistari í 3. deild suður.{{sfn|Henderson|1968|pp=26–29}} Þar endaði félagið ofarlega næstu þrjú ár{{sfn|Brassington|1989|p=47–48}}, allt þar til [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á árið 1939. === Niður á botninn (1946-1958) === Stuttu eftir stríðslok yfirgaf Harry Storer félagið og tók við stjórnartaumum hjá [[Birmingham City]]. Dick Bayliss sem tók við af honum lést ári síðar eftir að hafa lent í hrakningum í snjóbyl á ferðalagi um [[Jórvíkurskíri]].{{sfn|Brassington|1989|p=53}} Arftaki hans, Billy Frith, stóð sig ágætlega en náði ekki að snúa genginu við. Storer sneri aftur árið 1948{{sfn|Dean|1991|p=28}} og undir hans gekk liðinu þokkalega, þar til leiktíðina 1951-52 þegar það féll aftur í 3. deild suður.{{sfn|Brown|2000|p=42}}{{sfn|Henderson|1968|p=34}} Aðsókn á leiki liðsins hrundi í kjölfarið, sem leiddi enn og aftur til fjárhagsörðugleika. Næstu sex tímabil stýrðu sjö knattspyrnustjórar félaginu sem var aldrei nálægt því að komast upp um deild.{{sfn|Brown|2000|p=61}} Þeirra á meðal var Jesse Carver sem hafði áður stjórnað t.a.m. Lazio og [[Juventus FC|Juventus]]. Koma hans vakti athygli á landsvísu og ekki minnkaði áhuginn þegar hann fékk til liðs við sig aðstoðarþjálfarann George Raynor sem hafði komið [[Svíþjóð]] í úrslitaleik HM árið 1954. Þetta tvíeyki flutti inn frá meginlandinu ýmsa nýlundu; allt frá sérsniðnum takkaskóm yfir í tréklossa og sloppa sem leikmenn áttu að fara í eftir sturtu til að koma í veg fyrir kvef. Þrátt fyrir þessar nýjungar náðu þeir félagar engum sérstökum árangri á vellinum. Árið 1958 var þriðju deild norður og suður skipt upp í 3. og 4. deild. Coventry hóf því leik í 4. deild haustið 1958.{{sfn|Dean|1991|p=32}} === Bylting undir Jimmy Hill (1958-1967) === [[Mynd:Coventry , Coventry Building Society Arena - Jimmy Hill - geograph.org.uk - 6974088.jpg|thumb|Stytta af Jimmy Hill utan við CBS Arena í Coventry]] Coventry staldraði ekki lengi við í neðstu deild. Billy Frith, sem var aftur sestur í knattspyrnustjórastólinn, kom félaginu upp í 3. deild í fyrstu atrennu vorið 1959. Eftir tvö sæmileg tímabil fór tímabilið 1961–62 illa af stað. Þegar liðið tapaði í bikarkeppninni gegn áhugamannaliði Kings Lynn var Frith rekinn af nýja stjórnarformanninum Derrick Robins sem réði í staðinn hinn 33 ára Jimmy Hill, fyrrum framherja [[Fulham F.C.|Fulham]]. Undir stjórn Jimmy Hill blómstraði Coventry City. Á fyrsta heila tímabilinu undir hans stjórn mætti liðið til leiks í himinbláum búningum, gælunafni liðsins var breytt úr ''Bantams'' í ''Sky Blues'' og Hill samdi texta stuðningsmannalagsins ''Sky Blue Song''<ref>{{cite web |url=https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |work=Coventry City F.C. |title=Club History |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093201/https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |url-status=live}}</ref>, sem enn er sungið á leikjum. Næsta vetur, 1963–64, varð Coventry meistari í 3. deild. George Hudson raðaði inn mörkum og harðjaxlarnir John Sillett og George Curtis stóðu vörnina. Leiktíðina 1965-66 munaði einu stigi að félagið kæmist upp í efstu deild en eftir ágæta byrjun haustið 1966 var Coventry einungis í 10. sæti í nóvember. Þá tók við frábært gengi liðsins sem tapaði ekki í næstu 25 leikjum. Meistaratitilinn í 2. deild var tryggður í 3-1 sigri gegn [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Úlfunum]] á troðfullum Highfield Road í apríllok 1967. Coventry City var komið í efstu deild í fyrsta skipti í sögu félagsins.{{sfn|Brassington|1989|pp=67–71}} === Efsta deild og Evrópukeppni (1967-1975) === Sumarið 1967 ríkti spenna fyrir fyrsta tímabil félagsins í efstu deild. Það var því áfall þegar Jimmy Hill sagði upp störfum tveimur dögum fyrir fyrsta leik. [[Írland|Írinn]] Noel Cantwell tók við liðinu en tímabilið var strembið. Varnartröllið George Curtis fótbrotnaði í öðrum leik og í mars 1968 kviknaði í aðalstúku Highfield Road sem skemmdist mikið. Liðið tryggði sæti sitt í lokaumferðinni, nokkuð sem það sérhæfði sig í næstu áratugi. Besti árangur Coventry í efstu deild náðist 1969-70 þegar liðið lenti í sjötta sæti<ref name="FCHD">{{cite web |url=http://fchd.info/COVENTRC.HTM |title=Coventry City |publisher=Football Club History Database |access-date=28 January 2025 |archive-date=30 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202209/https://www.fchd.info/COVENTRC.HTM |url-status=live}}</ref> sem tryggði þátttökurétt í [[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu|Evrópukeppni félagsliða]]. Evrópuævintýrið var þó stutt. Sigur vannst í fyrstu umferð gegn [[Búlgaría|búlgarska]] liðinu Trakia Plovdiv en í kjölfarið féll liðið út gegn [[Bayern München]] með samanlögðu 6-1 tapi. Það var örlítil sárabót að sigra [[Þýskaland|þýska]] liðið 2-1 í seinni leiknum á Highfield Road. Á leiktíðinni 1970-71 skoraði framherjinn Ernie Hunt víðfrægt mark með svokölluðu ''asnasparki'' ''(e. donkey kick'') í 3-1 sigri gegn [[Everton]]. Skoski miðjumaðurinn Willie Carr vippaði boltanum upp með hælunum úr aukaspyrnu rétt utan vítateigs, Hunt tók hann á lofti og skaut beint í netið framhjá forviða andstæðingum. Þeir félagar endurtóku leikinn gegn [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham]] síðar á tímabilinu, en þá small boltinn í þverslánni. Markið var valið mark ársins hjá [[BBC]], en þessi aðferð við að taka aukaspyrnu var bönnuð af [[Alþjóðaknattspyrnusambandið|FIFA]] í lok tímabilsins. Árið 1972 voru Joe Mercer og Gordon Milne ráðnir knattspyrnustjórar en árangurinn var slakur og félagið oft í fjárhagskröggum. Stjórnarformaðurinn Derrick Robins yfirgaf félagið 1975 og Milne hélt áfram sem knattspyrnustjóri einn síns liðs. === Tilraunamennska og misjafnt gengi (1975-1983) === Í apríl 1975 sneri Jimmy Hill aftur til félagsins og settist í stjórn samhliða því að starfa í sjónvarpi.{{sfn|Brown|1998|pp=46–47}}{{sfn|Brassington|1989|p=92}} Árangurinn á vellinum var þó áfram sveiflukenndur. Í lok tímabilsins 1976-77 var sætið í efstu deild tryggt í síðasta leik með umdeildu jafntefli gegn Bristol City. Þegar tilkynnt var í hátalarakerfi vallarins að Sunderland, sem einnig barðist við fall, hefði tapað sínum leik léku liðin síðustu mínúturnar án þess að sækja að marki. Málið var rannsakað af knattspyrnusambandinu en ekkert aðhafst. Árangurinn var góður tímabilið 1977–78. Með Tommy Hutchison á kantinum og framherjana Ian Wallace og Mick Ferguson í stuði endaði liðið í 7. sæti og rétt missti af Evrópusæti.{{sfn|Brassington|1989|p=91}} Næstu ár dalaði gengi liðsins aftur. Wallace var seldur og ágóðinn notaður til að byggja upp nýtt æfingasvæði í ''Ryton'', þar sem félagið æfir enn í dag. Árið 1981 komst Coventry í undanúrslit deildabikarsins en tapaði gegn [[West Ham United F.C.|West Ham]].{{sfn|Brown|1998|pp=76–77}} Dave Sexton kom síðan til starfa sumarið 1981 eftir að Gordon Milne var rekinn en árangurinn var áfram rýr.[[Mynd:Highfield Road - geograph-2008790.jpg|thumb|Spilað á Highfield Road árið 1982.]] Jimmy Hill var nýjungagjarn með eindæmum. Árið 1978 varð Coventry fyrsta enska félagið til að setja merki styrktaraðila, bílaframleiðandans Talbot, á liðstreyjur. Hill ráðgerði einnig að breyta nafni félagsins í ''Coventry Talbot'', en því var hafnað af knattspyrnusambandinu. Sumarið 1981 kynnti félagið nýjar treyjur með stóru „T“-i á framhlið; merki Talbot. Jimmy Hill taldi þetta snjalla leið til að auka tekjur, en uppátækið vakti litla lukku hjá stuðningsmönnum. Þá var Highfield Road breytt þannig að hann varð fyrsti leikvöllurinn á Englandi með eingöngu sæti. Allt kostaði þetta fjármuni og félagið þurfti að selja leikmenn samhliða dvínandi aðsókn. Jimmy Hill af sér sem stjórnarformaður árið 1983, um svipað leyti og Dave Sexton var rekinn. === Fallbaráttusérfræðingar og sigur á Wembley (1983-1992) === Heimamaðurinn Bobby Gould tók við liðin árið 1983 og keypti marga menn úr neðri deildum, m.a. harðhausana Sam Allardyce og Stuart Pearce. Haustið 1983 versnaði fjárhagsstaðan verulega þegar Talbot dró styrktarsamning sinn til baka. Liðið bjargaði sér á dramatískan hátt frá falli næstu þrjú tímabil. Ótrúlegasti flóttinn var vorið 1985 undir stjórn Don Mackay þegar Coventry þurfti að vinna þrjá síðustu leikina til að bjarga sér frá falli. Það tókst og liðið hélt sætinu með 4-1 sigri á meisturum Everton í lokaleiknum. [[Mynd:George Curtis and John Sillett statues at Coventry Building Society Arena (55058917742).jpg|vinstri|thumb|Stytta af framkvæmdastjórunum John Sillett og George Curtis stendur við CBS Arena.|280x280dp]]Fyrrum Coventry-leikmennirnir John Sillett og George Curtis tóku við liðinu 1986 og undir þeirra stjórn batnaði gengið verulega. Leiktíðina 1986-87 var Coventry í efri hluta deildarinnar og komst í úrslitaleik bikarkeppninnar á Wembley gegn ógnarsterku liði Tottenham Hotspur. Staðan var 2–2 eftir 90 mínútur, með mörkum frá Dave Bennett og svífandi skallamarki frá Keith Houchen. Í framlengingu skoraði Gary Mabutt sjálfsmark og Coventry vann 3-2. Stærsti titill í sögu félagsins staðreynd og fyrirliðinn Brian "Killer" Kilcline lyfti bikarnum við gríðarleg fagnaðarlæti. Árin eftir bikarsigurinn var liðið yfirleitt í efri hluta deildarinnar og komst í undanúrslit deildarbikarsins tímabilið 1990. John Sillett var þó rekinn í nóvember 1990 eftir slæma byrjun. Terry Butcher tók við sem spilandi knattspyrnustjóri en liðið átti áfram í fallbaráttu; lenti í 16. sæti vorið 1991 og bjargaði sér ári síðar frá falli í síðustu umferð, enn og aftur. === Úrvalsdeildarárin (1992-2001) === [[Mynd:Gary McAllister in Singapore, 2023.jpg|vinstri|thumb|190x190px|Gary McAllister stjórnaði miðjuspili Coventry 1996-2000.]] Þegar enska úrvalsdeildin var stofnuð 1992 var Bobby Gould aftur orðinn knattspyrnustjóri. Coventry byrjaði fyrsta tímabilið vel og var á toppnum eftir fyrstu umferðirnar. Ungur kantmaður frá Zimbabwe, Peter Ndlovu, vakti athygli og búttaði framherjinn Micky Quinn, sem kom frá Newcastle í nóvember, raðaði inn mörkum. Gengi liðsins dalaði þegar leið á tímabilið og það endaði í 15. sæti. Næstu ár vantaði áfram stöðugleika í leik liðsins sem var oftast í neðri hluta deildarinnar. Árið 1995 var Ron Atkinson ráðinn knattspyrnustjóri sem þótti til marks um aukinn metnað. Líkt og oft áður heppnaðist flóttinn frá falldraugnum þó ekki fyrr en í síðustu umferð. Sumarið 1996 kom miðjumaðurinn Gary McAllister kom frá Leeds og varð lykilmaður í liðinu. Eftir slæma byrjun tímabilið 1996-97 tók aðstoðarþjálfarinn Gordon Strachan við stjórn liðsins sem forðaði sér frá falli á lokadegi - í tíunda skipti á tuttugu árum. [[Mynd:Strachan Gordon.jpg|thumb|Gordon Strachan var knattspyrnustjóri 1996-2001.|210x210dp]]Fyrsta heila tímabil Strachan gekk betur; Coventry endaði í 11. sæti og komst langt í bikarnum. Dion Dublin skoraði átján mörk og hinn eldsnöggi Darren Huckerby sýndi góða takta. Coventry þótti spila skemmtilegan bolta á þessum árum, sérstaklega 1999-2000 þegar unglingurinn Robbie Keane og Marokkómennirnir Moustapha Hadji og Youssef Chippo voru öðrum liðum óþægur ljár í þúfu. Sumarið 2000 fór McAllister til Liverpool og Keane var seldur til Inter Milan fyrir metfé. Craig Bellamy var keyptur í stað Keane en tímabilið gekk illa. Þann 5. maí 2001, með 3–2 tapi gegn erkifjendunum Aston Villa, lauk 34 ára dvöl Coventry í efstu deild. === Óróleiki og yfirtaka (2001-2007) === Margir bjuggust við því að félagið færi beint aftur upp í efstu deild, en raunin varð önnur. Gordon Strachan var rekinn eftir fimm leiki og sænska ljúfmennið Roland Nilsson tók við sem spilandi knattspyrnustjóri. Hann var látinn fara eftir að liðið endaði í 11. sæti. Þá kom til skjalanna gamla hetjan Gary McAllister, en árangurinn batnaði lítið og hann yfirgaf félagið um miðbik tímabilsins 2003-04 vegna veikinda eiginkonu sinnar. Aðstoðarmaður hans, Eric Black, tók við og undir hans stjórn spilaði liðið glimrandi sóknarbolta og endaði í 12. sæti vorið 2004. Hann var óvænt rekinn við mikla óánægju stuðningsmanna og Peter Reid ráðinn. Reid stoppaði stutt við og í janúar 2005 var Micky Adams, fyrrum varnarmaður félagsins, ráðinn knattspyrnustjóri. [[Mynd:Gary McSheffrey.jpg|thumb|Gary McSheffrey skoraði fjölda marka í B-deildinni.|vinstri|260x260dp]]Á þessum árum var bygging nýs heimavallar í fullum gangi, en framkvæmdir hófust 1999. Árið 2003 seldi félagið sinn hlut í rekstrarfélagi vallarins, Arena Coventry Limited (ACL), til góðgerðarsjóðsins Alan Edward Higgs Charity með forkaupsrétti sem átti að nýta þegar rofa myndi til í fjármálum. Nýi völlurinn var tekinn í notkun 20. ágúst 2005 með 3-0 sigri gegn [[Queens Park Rangers F.C.|QPR]]. Á fyrsta tímabilinu á nýja vellinum raðaði ungi framherjinn Gary McSheffrey inn mörkum og Coventry endaði í 8. sæti. Þessi árangur var þó tálsýn ein og eftir slakt gengi á næsta tímabili tók Iain Dowie við af Adams. Liðið byrjaði vel undir hans stjórn en síðan fór að halla undan fæti. Þegar þarna var komið sögu, haustið 2007, var fjárhagsvandinn orðinn alvarlegur og hávær orðrómur um yfirtöku á félaginu. Um miðjan október lagði Coventry fram beiðni um gjaldþrotaskipti en þann 14. desember 2007 var yfirtaka viðskiptamógulsins Ray Ranson og finnsk-bandaríska fjárfestingasjóðsins SISU staðfest. Margir stuðningsmenn voru vongóðir um betri tíð undir nýju eignarhaldi. Annað átti heldur betur eftir að koma á daginn. === Óstjórn og fall í þriðju deild (2008-2012) === [[Mynd:AUT vs. WAL 2016-10-06 (095).jpg|thumb|270x270dp|Chris Coleman náði litlum árangri með Coventry.]] Í kjölfar yfirtökunnar settu Ranson og SISU talsvert fjármagn í leikmannakaup. Dowie var sagt upp í febrúar 2008. Við tóku þrjú vonbrigðatímabil undir stjórn Chris Coleman og síðar Aidy Boothroyd, þar sem liðið var virkt á leikmannamarkaði en endaði samt alltaf í neðri hluta. Í apríl 2011 var Andy Thorn yfirnjósnari ráðinn knattspyrnustjóri. Þá hafði Ray Ranson yfirgefið sökkvandi skútuna, vogunarsjóðurinn SISU var orðinn eini eigandinn og hætt að fjármagna reksturinn. Lykilmenn voru seldir, samingslausir leikmenn forðuðu sér og félaginu var bannað að kaupa leikmenn sumarið 2011 vegna skuldastöðu. Andy Thorn, sem hafði aldrei starfað sem knattspyrnustjóri, fékk veikburða hóp til að vinna með tímabilið 2011-12. Á sama tíma sat litríkur hópur í yfirstjórn, þar má nefna stjórnarformanninn Ken Dulieu sem mætti meðal annars á æfingar og settist á varamannabekkinn í heimaleik gegn Hull í desember 2011. Stuðningsmenn voru æfir yfir taktleysinu, en Dulieu yfirgaf félagið fáum dögum síðar. Í apríl 2012 hætti SISU að greiða leigu fyrir Ricoh Arena sem leiddi til harðra deilna við ACL, eigendur vallarins. Eftir fimm tímabil undir eignarhaldi SISU, þar sem liðið var alltaf í neðri hluta deildarinnar féll Coventry í C-deild í fyrsta sinn síðan 1964. Botninum var þó fjarri því náð. === Allt í tómu tjóni (2012-2017) === [[Mynd:Callum Wilson 2018.png|thumb|Callum Wilson kom úr akademíu Coventry City og raðaði inn mörkum 2013-14.]] Mark Robins var ráðinn knattspyrnustjóri haustið 2012 en yfirgaf skútuna í febrúar 2013 til að taka við [[Huddersfield Town|Huddersfield]]. Skotinn [[Steven Pressley]] tók við. Á sama tíma harðnaði deila SISU við rekstrarfélag Ricoh Arena um vallarleiguna umtalsvert og í mars 2013 voru tíu stig dregin af félaginu vegna ógreiddrar leigu og liðið endaði í 15. sæti. Haustið 2013 tilkynnti SISU að heimaleikir yrðu spilaðir á heimavelli Northampton Town vegna deilunnar við rekstrarfélagið ACL. Stuðningsmenn mótmæltu harðlega og sniðgengu leikina í [[Northampton]]. Liðinu gekk þó vel og hefði verið í baráttu um umspilssæti, ef ekki hefði komið til 10 stiga frádráttar annað tímabilið í röð. Framherjinn Callum Wilson, uppalinn hjá félaginu, skoraði 22 mörk en var seldur til [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] sumarið eftir. Eftir að samningar náðust um leigu sneri Coventry til heimaborgarinnar í ágúst 2014. Fáeinum vikum síðar, öllum að óvörum, keypti rugbyliðið [[London Wasps]] Ricoh Arena. SISU höfðaði í kjölfarið mál gegn Coventry-borg sem kom að sölunni í gegnum rekstrarfélagið ACL, en tapaði málinu. Gengi liðsins vernsaði og Steven Pressley var rekinn í febrúar 2015. [[Tony Mowbray]] tók við liðinu og undir hans stjórn náði liðið toppi C-deildarinnar um stund. Ungstirnið James Maddison sló í gegn og landsliðskempan Joe Cole kom að láni - en leikur liðsins hrundi eftir áramót og það endaði í 8. sæti. Næsta tímabili fór á versta veg, liðinu gekk hræðilega, knattspyrnustjórar voru ráðnir og reknir en í mars sneri Mark Robins aftur. Hann stýrði liðinu til 2-1 sigurs á Wembley gegn [[Oxford United]] í EFL Trophy en gat ekki komið í veg fyrir að Coventry félli í fjórðu deild, í fyrsta sinn síðan 1959. === Mark Robins vinnur kraftaverk (2017-2022) === [[Mynd:Mark Robins 20092025 (3).jpg|vinstri|thumb|Mark Robins leiddi félagið úr neðstu deild við erfiðar aðstæður]] Fallið í neðstu deild árið 2017 var mikið áfall, en félagið datt í lukkupottinn með ráðningu [[Mark Robins]]. Hann reyndist sérlega lunkinn við að starfa við erfiðar aðstæður utan vallar. Ungir uppaldir leikmenn fengu tækifæri og framherjinn [[Marc McNulty]] skoraði 23 mörk. Coventry endaði í 6. sæti og sigraði síðan úrslitaleik umspilsins 3-1 gegn [[Exeter City]] á Wembley. Þetta tímabil markaði upphaf endurreisnar félagsins undir stjórn Robins og aðstoðarþjálfarans [[Adi Viveash]]. Á tímabilinu 2018–2019 endaði Coventry í 8. sæti í C-deildinni og missti naumlega af umspilssæti. Eigendurnir SISU áttu á sama tíma í langvinnum deilum við fjölmarga aðila. Þegar leigusamningur við rugbyfélagið Wasps rann út árið 2019 og flóknar lagaþrætur stóðu sem hæst neyddist Coventry til að yfirgefa borgina á ný og spila heimaleiki sína á [[St Andrew’s]] í [[Birmingham City|Birmingham]] næstu tvö tímabil. Þrátt fyrir þessar fáránlegu aðstæður gekk vel á vellinum. Tímabilið 2019–2020 var Coventry á toppi deildarinnar þegar keppni var stöðvuð vegna [[COVID-19]]. Liðið hafði þá 67 stig úr 34 leikjum og var krýnt meistari samkvæmt stigum á leik. Á fyrsta tímabilinu í Championship 2020–2021 endaði Coventry í 16. sæti. [[Gustavo Hamer]] var keyptur fyrir tímabilið og kom sterkur inn á miðjuna. Sumarið 2021 sneri félagið loks aftur á Ricoh Arena sem hafði þá reyndar fengið nafnið Coventry Building Society (CBS) Arena. Eigendur vallarins, Wasps, voru komnir í fjárhagsvandræði og veitti ekki af leigutekjum. Framherjinn [[Viktor Gyökeres]] var keyptur sumarið 2021 og hann, ásamt [[Matty Godden]], raðaði inn mörkum tímabilið 2021–22. Coventry endaði í 12. sæti, en þrátt fyrir góðan árangur voru eigendurnir SISU áfram afar óvinsælir meðal stuðningsfólks og framtíðin utan vallar óljós. === Nýtt upphaf undir Doug King (2022-2023) === [[Mynd:Guga Wiki 2.45.jpg|thumb|Gustavo Hamer var lykilmaður í liði Coventry frá 2020-23.]] Í ágúst 2022 neyddist Coventry enn á ný til að spila heimaleik utan borgarinnar þegar völlurinn á CBS Arena var óleikfær eftir fjölda rugbyleikja á [[Samveldisleikunum]]. Deildarbikaleikur gegn [[Bristol City F.C.|Bristol City]] fór því fram á Pirelli Stadium í [[Burton Albion|Burton]]. Í október sama ár varð ljóst að eigendur vallarins, rugbyliðið Wasps, væru komnir í gjaldþrot. Þann 16. nóvember 2022 var tilkynnt, öllum að óvörum, að lítt þekktur kaupsýslumaður, Doug King hefði keypt 85% hlut í Coventry City. Með því lauk fimmtán ára róstusömu eignarhaldi SISU, sem hafði alla tíð markast af deilum og óstöðugleika utan vallar, þrátt fyrir árangur liðsins undir stjórn Mark Robins. Tíðindunum var fagnað ákaflega af stuðningsfólki. King reyndi einnig að kaupa CBS Arena, en það gekk ekki eftir þar sem [[Mike Ashley]] hafði þegar tryggt sér kauprétt. Coventry hélt því áfram um sinn að vera leiguliði á eigin heimavelli. Í janúar 2023 keypti King þann hlut sem eftir stóð af eignarhlut SISU og varð eini eigandi félagsins. Á vellinum hélt góður árangur áfram undir stjórn Robins; Coventry náði umspilssæti og komst í úrslitaleik á Wembley. Þar tapaði liðið fyrir [[Luton Town]] í vítaspyrnukeppni eftir 1-1 jafntefli. === Aftur meðal toppliða á eigin velli (2022-) === [[Mynd:Frank Lampard 2017.jpg|vinstri|thumb|Frank Lampard hefur náð frábærum árangri með félagið.]] Sumarið 2023 voru lykilmennirnir Gustavo Hamer og Viktor Gyökeres seldir fyrir meira en 35 milljónir punda. Mark Robins nýtti fjármunina til að endurnýja hópinn, meðal annars með kaupum á [[Haji Wright]], dýrasta leikmanni í sögu félagsins, auk leikmanna á borð við [[Milan Van Ewijk]], [[Ellis Simms]] og [[Tatsuhiro Sakamoto]]. Eftir erfiða byrjun á tímabilinu 2023–2024 tók liðið við sér og var nálægt umspilssæti í lok leiktíðar. Í bikarnum vann Coventry dramatískan 3–2 útisigur á [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton]] eftir tvö mörk í uppbótartíma. Í undanúrslitum á Wembley gegn [[Manchester United]] jafnaði liðið eftir að hafa lent 3–0 undir, með mörkum frá Simms, Callum O’Hare og Wright. Í framlengingu var sigurmark [[Victor Torp]] dæmt af vegna naums rangstöðudóms og Coventry tapaði síðan í [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|vítaspyrnukeppni]]. Fyrir tímabilið 2024–2025 voru væntingar miklar, en gengi liðsins óstöðugt. Í nóvember 2024 var Robins rekinn og [[Frank Lampard]] tók við. Hann sneri genginu við, leiddi liðið í umspilssæti og í undanúrslit gegn [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]], þar sem Coventry féll úr leik í framlengingu. Í ágúst 2025 keypti félagið loks [[CBS Arena]] og varð þá eigandi vallarins í fyrsta sinn. == Titlar og besti árangur == {| class="wikitable" |+ !Deild !Tímabil !Árangur |- |A-deild |1969-70 |6. sæti |- |B-deild |1966-67 |1. sæti |- |C-deild |1935-36 1963-64 2019-20 |1. sæti |- |D-deild |1958-59 |2. sæti |- |FA-bikarinn |1986-87 |Meistarar |- |Deildarbikarinn |1980-81 1989-90 |Undanúrslit |- |EFL Bikarkeppnin |2016-17 |Meistarar |- |Góðgerðarskjöldurinn |1987-88 | |} == Helstu met == === Töp og sigrar í deildarkeppnum === {| class="wikitable" !Met !Upplýsingar<ref>{{Cite web|url=http://www.statto.com/football/teams/coventry-city/records|title=Coventry City scoring and sequence records|last=Ltd|first=Statto Organisation|website=Statto.com|language=en-GB|access-date=2026-03-27}}</ref> |- |Stærsti sigur |9-0, gegn Bristol City i 3. deild suður, 28. apríl 1934 |- |Stærsta tap |2-10, gegn Norwich City í 3. deild suður, 13. mars 1930 |- |Flestir sigurleikir í röð | * 6 leikir (20. apríl til 28. ágúst 1954) * 6 leikir (25. apríl til 5. sept. 1964) * 6 leikir (27. sept. til 25. okt. 2025) * 6 leikir (16. febrúar til 11. mars 2026) |- |Flestir leikir í röð án taps |25 leikir (26. nóv. 1966 til 13. maí 1967) |- |Flestir leikir í röð með skoruðu marki |25 leikir (10. sept. 1966 til 25. febrúar 1967) |- |Flestir leikir í röð - haldið hreinu |6 leikir (28. apríl 1934 til 3. sept. 1934) |- |Flestir tapleikir í röð |9 leikir (30. ágúst til 11. okt. 1919) |- |Flestir leikir í röð án sigurs |19 leikir (30. ágúst til 20. des. 1919) |- |Flestir leikir í röð án þess að skora |11 leikir (11. okt. 1919 til 20. des. 1919) |} == Tilvísanir == <references/> ==Heimildir== *{{Wpheimild|tungumál=en|titill=Coventry City F.C.|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2025}} * {{cite book |last=Brassington |first=David |year=1989 |edition=2 |title=Singers to Sky Blues: The story of Coventry City Football Club |publisher=Sporting and Leisure Press Limited |location=Buckingham |isbn=978-0-86023-452-4}} * {{cite book |last=Dean |first=Rod |year=1991 |title=Coventry City: a complete record, 1883–1991 |url=https://archive.org/details/coventrycitycomp0000rodd |location=Derby |publisher=Breedon Books |isbn=978-0-90796-988-4}} * {{cite book |last=Henderson |first=Derek |year=1968 |title=The Sky Blues: The story of Coventry City F.C |location=London |publisher=Stanley Paul |isbn=978-0-09087-480-4}} {{S|1883}} [[Flokkur:Ensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Stofnað 1883]] [[Flokkur:Coventry]] o1i8knx98sqg0nhzym1ugrvkwmxw1an 1952233 1952232 2026-03-27T23:55:40Z Asj1977 103190 /* Titlar og besti árangur */ 1952233 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Coventry City Football Club | Mynd = [[File:Coventry Building Society Arena november 2025.jpg|250px|Coventry Building Society Arena í nóvember 2025]] | Gælunafn = Himinblámar, e. The Sky Blues | Stytt nafn = | Stofnað = 13. ágúst 1883 | Leikvöllur = [[Coventry Building Society Arena]] | Stærð = 32.609 | Stjórnarformaður = {{ENG}} Doug King | Knattspyrnustjóri = {{ENG}} [[Frank Lampard]] | Deild = [[Enska meistaradeildin]] | Tímabil = 2024/2025 | Staðsetning = 5. sæti | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _3_stripes_white | leftarm1 = 74a6cd | body1 = 74a6cd | rightarm1 = 74a6cd | shorts1 = 74a6cd | socks1 = 74a6cd | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _adidaswhite | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FF5A4E | body2 = FF5A4E | rightarm2 = FF5A4E | shorts2 = FF5A4E | socks2 = FF5A4E }} '''Coventry City''' er enskt knattspyrnufélag sem spilar í [[enska meistaradeildin|ensku meistaradeildinni]]. Liðið er frá samnefndri borg, [[Coventry]] í [[Vestur-Miðhéruð]]um Englands, og var stofnað árið 1883 undir nafninu Singers FC. Heimavöllur þess frá 1899-2005 var [[Highfield Road]], en í dag spilar liðið heimaleiki sína á [[Coventry Building Society Arena]]. Félagið átti sæti í efstu deild frá 1967 til 2001 og var eitt af stofnfélögum [[Enska úrvalsdeildin|ensku úrvalsdeildarinnar]] árið 1992. Stærsti titill í sögu félagsins var þegar það vann [[Enski bikarinn|bikarkeppnina]] árið 1987. Þrír Íslendingar hafa spilað með Coventry; [[Bjarni Guðjónsson]] árið 2004<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2004/01/19/bjarni_til_coventry/|title=Bjarni til Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>, [[Aron Einar Gunnarsson]] 2008-11 og [[Hermann Hreiðarsson]] lék tvo leiki með félaginu árið 2012<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/enski/2012/05/10/hermann_haettur_hja_coventry/|title=Hermann hættur hjá Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>. Meðal þekktra leikmanna sem spilað hafa með félaginu eru markahrókarnir [[Dion Dublin]], [[Robbie Keane]] og [[Viktor Gyökeres]]. Þá voru ensku landsliðsmennirnir James Maddison og Callum Wilson uppaldir í akademíu félagsins. == Saga == === Upphafsárin (1883-1919) === [[Mynd:Singers-CCFC-Team-1885-86.jpg|alt=Þrettán leikmenn Singers FC stilla sér upp á svart hvítri mynd úr dagblaði.|vinstri|thumb|Singers FC tímabilið 1885-86]] Singers FC var stofnað 13. ágúst 1883 af starfsmönnum Singer reiðhjólaverksmiðjunnar í Coventry. Fyrstu fjögur árin spilaði félagið leiki sína á ''Dowells Field''{{sfn|Dean|1991|p=8}}<ref name="HomeGround">{{cite news |title=Home ground! Sky Blues historian believes he has located Coventry City's first ever pitch |url=https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |work=[[Coventry Telegraph]] |first=Ben |last=Eccleston |date=3 December 2013 |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093208/https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |url-status=live}}</ref> en árið 1887 flutti það á ''Stoke Road''. Singers FC varð að atvinnumannafélagi árið 1892. Á þessum tíma keppti liðið í héraðsdeild [[Birmingham]] og nágrennis, þar sem það atti að mestu kappi við varalið stærri liða í Miðlöndunum, en eining voru spilaðir leikir við önnur verksmiðjulið. Árið 1898 var nafni félagsins breytt í Coventry City.{{sfn|Henderson|1968|p=17}}{{sfn|Brassington|1989|p=19}} Ári síðar var byrjað að byggja leikvanginn ''Highfield Road.''{{sfn|Brassington|1989|pp=19–20}} Framkvæmdirnar leiddu til fjárhagsvandræða og árangurinn innan vallar var ekki merkilegur næstu ár.{{sfn|Brassington|1989|p=21}} Um og upp úr aldamótum fóru leikmenn í tíð verkföll, enda bárust launagreiðslur oft seint eða alls ekki. Árið 1908 var liðið í toppbaráttu í héraðsdeild í suðurhluta landsins og sama ár komst það alla leið í átta liða úrslit [[Enski bikarinn|bikarkeppninnar]]. Árið 1914 féll Coventry hins vegar niður um deild og lenti í kjölfarið í miklum fjárhagsvandræðum. Stjórnarmaðurinn David Cooke greiddi upp allar skuldir félagsins árið 1917 og bjargaði því frá gjaldþroti. === Skrykkjótt gengi í deildarkeppni (1919-1946) === [[Mynd:CoventryCityFC League Performance.svg|thumb|Staða Coventry í deildarkeppnum 1919-2024]] Tímabilið 1919-20 fékk félagið þátttökurétt í deildarkeppninni og hóf leik í annarri deild (e. ''Second division'').{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Fyrsta tímabilið gekk fremur illa og félagið hélt naumlega sæti sínu með því að sigra [[Bury fc|Bury]] 2-1 í lokaumferðinni. Síðar kom í ljós að félögin höfðu samið um úrslitin fyrirfram og þurfti Coventry að greiða háa sekt en slapp við harðari refsingu.{{sfn|Brassington|1989|p=34}} Næstu ár var félagið alltaf í fallbaráttu og féll 1925 í 3. deild þar sem það spilaði fyrsta árið í norðurhluta{{sfn|Dean|1991|p=19}}, en síðan í suðurhlutanum.{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Gengið var áfram slakt og félagið daðraði næstu ár stöðugt við að missa sæti sitt í deildarkeppninni.{{sfn|Dean|1991|p=20}} Klúbburinn datt hins vegar í lukkupottinn árið 1931 þegar 33 ára atvinnumaður í [[krikket]], Harry Storer, var ráðinn knattspyrnustjóri.{{sfn|Brown|2000|p=28}}{{sfn|Henderson|1968|p=24}} Næstu sex leiktíðir skoraði liðið samtals 577 deildarmörk. Af þeim skoraði framherjinn Clarrie Bourton 173 mörk og er enn markahæsti leikmaður í sögu félagsins.<ref>{{cite news |url=https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |work=[[Coventry Telegraph]] |title=Jim Brown: Clarrie Bourton – Coventry City's greatest scorer |date=6 October 2008 |first=Jim |last=Brown |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093158/https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |url-status=live}}</ref> Félagið vann sér sæti í 2. deild vorið 1935 þegar það varð meistari í 3. deild suður.{{sfn|Henderson|1968|pp=26–29}} Þar endaði félagið ofarlega næstu þrjú ár{{sfn|Brassington|1989|p=47–48}}, allt þar til [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á árið 1939. === Niður á botninn (1946-1958) === Stuttu eftir stríðslok yfirgaf Harry Storer félagið og tók við stjórnartaumum hjá [[Birmingham City]]. Dick Bayliss sem tók við af honum lést ári síðar eftir að hafa lent í hrakningum í snjóbyl á ferðalagi um [[Jórvíkurskíri]].{{sfn|Brassington|1989|p=53}} Arftaki hans, Billy Frith, stóð sig ágætlega en náði ekki að snúa genginu við. Storer sneri aftur árið 1948{{sfn|Dean|1991|p=28}} og undir hans gekk liðinu þokkalega, þar til leiktíðina 1951-52 þegar það féll aftur í 3. deild suður.{{sfn|Brown|2000|p=42}}{{sfn|Henderson|1968|p=34}} Aðsókn á leiki liðsins hrundi í kjölfarið, sem leiddi enn og aftur til fjárhagsörðugleika. Næstu sex tímabil stýrðu sjö knattspyrnustjórar félaginu sem var aldrei nálægt því að komast upp um deild.{{sfn|Brown|2000|p=61}} Þeirra á meðal var Jesse Carver sem hafði áður stjórnað t.a.m. Lazio og [[Juventus FC|Juventus]]. Koma hans vakti athygli á landsvísu og ekki minnkaði áhuginn þegar hann fékk til liðs við sig aðstoðarþjálfarann George Raynor sem hafði komið [[Svíþjóð]] í úrslitaleik HM árið 1954. Þetta tvíeyki flutti inn frá meginlandinu ýmsa nýlundu; allt frá sérsniðnum takkaskóm yfir í tréklossa og sloppa sem leikmenn áttu að fara í eftir sturtu til að koma í veg fyrir kvef. Þrátt fyrir þessar nýjungar náðu þeir félagar engum sérstökum árangri á vellinum. Árið 1958 var þriðju deild norður og suður skipt upp í 3. og 4. deild. Coventry hóf því leik í 4. deild haustið 1958.{{sfn|Dean|1991|p=32}} === Bylting undir Jimmy Hill (1958-1967) === [[Mynd:Coventry , Coventry Building Society Arena - Jimmy Hill - geograph.org.uk - 6974088.jpg|thumb|Stytta af Jimmy Hill utan við CBS Arena í Coventry]] Coventry staldraði ekki lengi við í neðstu deild. Billy Frith, sem var aftur sestur í knattspyrnustjórastólinn, kom félaginu upp í 3. deild í fyrstu atrennu vorið 1959. Eftir tvö sæmileg tímabil fór tímabilið 1961–62 illa af stað. Þegar liðið tapaði í bikarkeppninni gegn áhugamannaliði Kings Lynn var Frith rekinn af nýja stjórnarformanninum Derrick Robins sem réði í staðinn hinn 33 ára Jimmy Hill, fyrrum framherja [[Fulham F.C.|Fulham]]. Undir stjórn Jimmy Hill blómstraði Coventry City. Á fyrsta heila tímabilinu undir hans stjórn mætti liðið til leiks í himinbláum búningum, gælunafni liðsins var breytt úr ''Bantams'' í ''Sky Blues'' og Hill samdi texta stuðningsmannalagsins ''Sky Blue Song''<ref>{{cite web |url=https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |work=Coventry City F.C. |title=Club History |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093201/https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |url-status=live}}</ref>, sem enn er sungið á leikjum. Næsta vetur, 1963–64, varð Coventry meistari í 3. deild. George Hudson raðaði inn mörkum og harðjaxlarnir John Sillett og George Curtis stóðu vörnina. Leiktíðina 1965-66 munaði einu stigi að félagið kæmist upp í efstu deild en eftir ágæta byrjun haustið 1966 var Coventry einungis í 10. sæti í nóvember. Þá tók við frábært gengi liðsins sem tapaði ekki í næstu 25 leikjum. Meistaratitilinn í 2. deild var tryggður í 3-1 sigri gegn [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Úlfunum]] á troðfullum Highfield Road í apríllok 1967. Coventry City var komið í efstu deild í fyrsta skipti í sögu félagsins.{{sfn|Brassington|1989|pp=67–71}} === Efsta deild og Evrópukeppni (1967-1975) === Sumarið 1967 ríkti spenna fyrir fyrsta tímabil félagsins í efstu deild. Það var því áfall þegar Jimmy Hill sagði upp störfum tveimur dögum fyrir fyrsta leik. [[Írland|Írinn]] Noel Cantwell tók við liðinu en tímabilið var strembið. Varnartröllið George Curtis fótbrotnaði í öðrum leik og í mars 1968 kviknaði í aðalstúku Highfield Road sem skemmdist mikið. Liðið tryggði sæti sitt í lokaumferðinni, nokkuð sem það sérhæfði sig í næstu áratugi. Besti árangur Coventry í efstu deild náðist 1969-70 þegar liðið lenti í sjötta sæti<ref name="FCHD">{{cite web |url=http://fchd.info/COVENTRC.HTM |title=Coventry City |publisher=Football Club History Database |access-date=28 January 2025 |archive-date=30 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202209/https://www.fchd.info/COVENTRC.HTM |url-status=live}}</ref> sem tryggði þátttökurétt í [[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu|Evrópukeppni félagsliða]]. Evrópuævintýrið var þó stutt. Sigur vannst í fyrstu umferð gegn [[Búlgaría|búlgarska]] liðinu Trakia Plovdiv en í kjölfarið féll liðið út gegn [[Bayern München]] með samanlögðu 6-1 tapi. Það var örlítil sárabót að sigra [[Þýskaland|þýska]] liðið 2-1 í seinni leiknum á Highfield Road. Á leiktíðinni 1970-71 skoraði framherjinn Ernie Hunt víðfrægt mark með svokölluðu ''asnasparki'' ''(e. donkey kick'') í 3-1 sigri gegn [[Everton]]. Skoski miðjumaðurinn Willie Carr vippaði boltanum upp með hælunum úr aukaspyrnu rétt utan vítateigs, Hunt tók hann á lofti og skaut beint í netið framhjá forviða andstæðingum. Þeir félagar endurtóku leikinn gegn [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham]] síðar á tímabilinu, en þá small boltinn í þverslánni. Markið var valið mark ársins hjá [[BBC]], en þessi aðferð við að taka aukaspyrnu var bönnuð af [[Alþjóðaknattspyrnusambandið|FIFA]] í lok tímabilsins. Árið 1972 voru Joe Mercer og Gordon Milne ráðnir knattspyrnustjórar en árangurinn var slakur og félagið oft í fjárhagskröggum. Stjórnarformaðurinn Derrick Robins yfirgaf félagið 1975 og Milne hélt áfram sem knattspyrnustjóri einn síns liðs. === Tilraunamennska og misjafnt gengi (1975-1983) === Í apríl 1975 sneri Jimmy Hill aftur til félagsins og settist í stjórn samhliða því að starfa í sjónvarpi.{{sfn|Brown|1998|pp=46–47}}{{sfn|Brassington|1989|p=92}} Árangurinn á vellinum var þó áfram sveiflukenndur. Í lok tímabilsins 1976-77 var sætið í efstu deild tryggt í síðasta leik með umdeildu jafntefli gegn Bristol City. Þegar tilkynnt var í hátalarakerfi vallarins að Sunderland, sem einnig barðist við fall, hefði tapað sínum leik léku liðin síðustu mínúturnar án þess að sækja að marki. Málið var rannsakað af knattspyrnusambandinu en ekkert aðhafst. Árangurinn var góður tímabilið 1977–78. Með Tommy Hutchison á kantinum og framherjana Ian Wallace og Mick Ferguson í stuði endaði liðið í 7. sæti og rétt missti af Evrópusæti.{{sfn|Brassington|1989|p=91}} Næstu ár dalaði gengi liðsins aftur. Wallace var seldur og ágóðinn notaður til að byggja upp nýtt æfingasvæði í ''Ryton'', þar sem félagið æfir enn í dag. Árið 1981 komst Coventry í undanúrslit deildabikarsins en tapaði gegn [[West Ham United F.C.|West Ham]].{{sfn|Brown|1998|pp=76–77}} Dave Sexton kom síðan til starfa sumarið 1981 eftir að Gordon Milne var rekinn en árangurinn var áfram rýr.[[Mynd:Highfield Road - geograph-2008790.jpg|thumb|Spilað á Highfield Road árið 1982.]] Jimmy Hill var nýjungagjarn með eindæmum. Árið 1978 varð Coventry fyrsta enska félagið til að setja merki styrktaraðila, bílaframleiðandans Talbot, á liðstreyjur. Hill ráðgerði einnig að breyta nafni félagsins í ''Coventry Talbot'', en því var hafnað af knattspyrnusambandinu. Sumarið 1981 kynnti félagið nýjar treyjur með stóru „T“-i á framhlið; merki Talbot. Jimmy Hill taldi þetta snjalla leið til að auka tekjur, en uppátækið vakti litla lukku hjá stuðningsmönnum. Þá var Highfield Road breytt þannig að hann varð fyrsti leikvöllurinn á Englandi með eingöngu sæti. Allt kostaði þetta fjármuni og félagið þurfti að selja leikmenn samhliða dvínandi aðsókn. Jimmy Hill af sér sem stjórnarformaður árið 1983, um svipað leyti og Dave Sexton var rekinn. === Fallbaráttusérfræðingar og sigur á Wembley (1983-1992) === Heimamaðurinn Bobby Gould tók við liðin árið 1983 og keypti marga menn úr neðri deildum, m.a. harðhausana Sam Allardyce og Stuart Pearce. Haustið 1983 versnaði fjárhagsstaðan verulega þegar Talbot dró styrktarsamning sinn til baka. Liðið bjargaði sér á dramatískan hátt frá falli næstu þrjú tímabil. Ótrúlegasti flóttinn var vorið 1985 undir stjórn Don Mackay þegar Coventry þurfti að vinna þrjá síðustu leikina til að bjarga sér frá falli. Það tókst og liðið hélt sætinu með 4-1 sigri á meisturum Everton í lokaleiknum. [[Mynd:George Curtis and John Sillett statues at Coventry Building Society Arena (55058917742).jpg|vinstri|thumb|Stytta af framkvæmdastjórunum John Sillett og George Curtis stendur við CBS Arena.|280x280dp]]Fyrrum Coventry-leikmennirnir John Sillett og George Curtis tóku við liðinu 1986 og undir þeirra stjórn batnaði gengið verulega. Leiktíðina 1986-87 var Coventry í efri hluta deildarinnar og komst í úrslitaleik bikarkeppninnar á Wembley gegn ógnarsterku liði Tottenham Hotspur. Staðan var 2–2 eftir 90 mínútur, með mörkum frá Dave Bennett og svífandi skallamarki frá Keith Houchen. Í framlengingu skoraði Gary Mabutt sjálfsmark og Coventry vann 3-2. Stærsti titill í sögu félagsins staðreynd og fyrirliðinn Brian "Killer" Kilcline lyfti bikarnum við gríðarleg fagnaðarlæti. Árin eftir bikarsigurinn var liðið yfirleitt í efri hluta deildarinnar og komst í undanúrslit deildarbikarsins tímabilið 1990. John Sillett var þó rekinn í nóvember 1990 eftir slæma byrjun. Terry Butcher tók við sem spilandi knattspyrnustjóri en liðið átti áfram í fallbaráttu; lenti í 16. sæti vorið 1991 og bjargaði sér ári síðar frá falli í síðustu umferð, enn og aftur. === Úrvalsdeildarárin (1992-2001) === [[Mynd:Gary McAllister in Singapore, 2023.jpg|vinstri|thumb|190x190px|Gary McAllister stjórnaði miðjuspili Coventry 1996-2000.]] Þegar enska úrvalsdeildin var stofnuð 1992 var Bobby Gould aftur orðinn knattspyrnustjóri. Coventry byrjaði fyrsta tímabilið vel og var á toppnum eftir fyrstu umferðirnar. Ungur kantmaður frá Zimbabwe, Peter Ndlovu, vakti athygli og búttaði framherjinn Micky Quinn, sem kom frá Newcastle í nóvember, raðaði inn mörkum. Gengi liðsins dalaði þegar leið á tímabilið og það endaði í 15. sæti. Næstu ár vantaði áfram stöðugleika í leik liðsins sem var oftast í neðri hluta deildarinnar. Árið 1995 var Ron Atkinson ráðinn knattspyrnustjóri sem þótti til marks um aukinn metnað. Líkt og oft áður heppnaðist flóttinn frá falldraugnum þó ekki fyrr en í síðustu umferð. Sumarið 1996 kom miðjumaðurinn Gary McAllister kom frá Leeds og varð lykilmaður í liðinu. Eftir slæma byrjun tímabilið 1996-97 tók aðstoðarþjálfarinn Gordon Strachan við stjórn liðsins sem forðaði sér frá falli á lokadegi - í tíunda skipti á tuttugu árum. [[Mynd:Strachan Gordon.jpg|thumb|Gordon Strachan var knattspyrnustjóri 1996-2001.|210x210dp]]Fyrsta heila tímabil Strachan gekk betur; Coventry endaði í 11. sæti og komst langt í bikarnum. Dion Dublin skoraði átján mörk og hinn eldsnöggi Darren Huckerby sýndi góða takta. Coventry þótti spila skemmtilegan bolta á þessum árum, sérstaklega 1999-2000 þegar unglingurinn Robbie Keane og Marokkómennirnir Moustapha Hadji og Youssef Chippo voru öðrum liðum óþægur ljár í þúfu. Sumarið 2000 fór McAllister til Liverpool og Keane var seldur til Inter Milan fyrir metfé. Craig Bellamy var keyptur í stað Keane en tímabilið gekk illa. Þann 5. maí 2001, með 3–2 tapi gegn erkifjendunum Aston Villa, lauk 34 ára dvöl Coventry í efstu deild. === Óróleiki og yfirtaka (2001-2007) === Margir bjuggust við því að félagið færi beint aftur upp í efstu deild, en raunin varð önnur. Gordon Strachan var rekinn eftir fimm leiki og sænska ljúfmennið Roland Nilsson tók við sem spilandi knattspyrnustjóri. Hann var látinn fara eftir að liðið endaði í 11. sæti. Þá kom til skjalanna gamla hetjan Gary McAllister, en árangurinn batnaði lítið og hann yfirgaf félagið um miðbik tímabilsins 2003-04 vegna veikinda eiginkonu sinnar. Aðstoðarmaður hans, Eric Black, tók við og undir hans stjórn spilaði liðið glimrandi sóknarbolta og endaði í 12. sæti vorið 2004. Hann var óvænt rekinn við mikla óánægju stuðningsmanna og Peter Reid ráðinn. Reid stoppaði stutt við og í janúar 2005 var Micky Adams, fyrrum varnarmaður félagsins, ráðinn knattspyrnustjóri. [[Mynd:Gary McSheffrey.jpg|thumb|Gary McSheffrey skoraði fjölda marka í B-deildinni.|vinstri|260x260dp]]Á þessum árum var bygging nýs heimavallar í fullum gangi, en framkvæmdir hófust 1999. Árið 2003 seldi félagið sinn hlut í rekstrarfélagi vallarins, Arena Coventry Limited (ACL), til góðgerðarsjóðsins Alan Edward Higgs Charity með forkaupsrétti sem átti að nýta þegar rofa myndi til í fjármálum. Nýi völlurinn var tekinn í notkun 20. ágúst 2005 með 3-0 sigri gegn [[Queens Park Rangers F.C.|QPR]]. Á fyrsta tímabilinu á nýja vellinum raðaði ungi framherjinn Gary McSheffrey inn mörkum og Coventry endaði í 8. sæti. Þessi árangur var þó tálsýn ein og eftir slakt gengi á næsta tímabili tók Iain Dowie við af Adams. Liðið byrjaði vel undir hans stjórn en síðan fór að halla undan fæti. Þegar þarna var komið sögu, haustið 2007, var fjárhagsvandinn orðinn alvarlegur og hávær orðrómur um yfirtöku á félaginu. Um miðjan október lagði Coventry fram beiðni um gjaldþrotaskipti en þann 14. desember 2007 var yfirtaka viðskiptamógulsins Ray Ranson og finnsk-bandaríska fjárfestingasjóðsins SISU staðfest. Margir stuðningsmenn voru vongóðir um betri tíð undir nýju eignarhaldi. Annað átti heldur betur eftir að koma á daginn. === Óstjórn og fall í þriðju deild (2008-2012) === [[Mynd:AUT vs. WAL 2016-10-06 (095).jpg|thumb|270x270dp|Chris Coleman náði litlum árangri með Coventry.]] Í kjölfar yfirtökunnar settu Ranson og SISU talsvert fjármagn í leikmannakaup. Dowie var sagt upp í febrúar 2008. Við tóku þrjú vonbrigðatímabil undir stjórn Chris Coleman og síðar Aidy Boothroyd, þar sem liðið var virkt á leikmannamarkaði en endaði samt alltaf í neðri hluta. Í apríl 2011 var Andy Thorn yfirnjósnari ráðinn knattspyrnustjóri. Þá hafði Ray Ranson yfirgefið sökkvandi skútuna, vogunarsjóðurinn SISU var orðinn eini eigandinn og hætt að fjármagna reksturinn. Lykilmenn voru seldir, samingslausir leikmenn forðuðu sér og félaginu var bannað að kaupa leikmenn sumarið 2011 vegna skuldastöðu. Andy Thorn, sem hafði aldrei starfað sem knattspyrnustjóri, fékk veikburða hóp til að vinna með tímabilið 2011-12. Á sama tíma sat litríkur hópur í yfirstjórn, þar má nefna stjórnarformanninn Ken Dulieu sem mætti meðal annars á æfingar og settist á varamannabekkinn í heimaleik gegn Hull í desember 2011. Stuðningsmenn voru æfir yfir taktleysinu, en Dulieu yfirgaf félagið fáum dögum síðar. Í apríl 2012 hætti SISU að greiða leigu fyrir Ricoh Arena sem leiddi til harðra deilna við ACL, eigendur vallarins. Eftir fimm tímabil undir eignarhaldi SISU, þar sem liðið var alltaf í neðri hluta deildarinnar féll Coventry í C-deild í fyrsta sinn síðan 1964. Botninum var þó fjarri því náð. === Allt í tómu tjóni (2012-2017) === [[Mynd:Callum Wilson 2018.png|thumb|Callum Wilson kom úr akademíu Coventry City og raðaði inn mörkum 2013-14.]] Mark Robins var ráðinn knattspyrnustjóri haustið 2012 en yfirgaf skútuna í febrúar 2013 til að taka við [[Huddersfield Town|Huddersfield]]. Skotinn [[Steven Pressley]] tók við. Á sama tíma harðnaði deila SISU við rekstrarfélag Ricoh Arena um vallarleiguna umtalsvert og í mars 2013 voru tíu stig dregin af félaginu vegna ógreiddrar leigu og liðið endaði í 15. sæti. Haustið 2013 tilkynnti SISU að heimaleikir yrðu spilaðir á heimavelli Northampton Town vegna deilunnar við rekstrarfélagið ACL. Stuðningsmenn mótmæltu harðlega og sniðgengu leikina í [[Northampton]]. Liðinu gekk þó vel og hefði verið í baráttu um umspilssæti, ef ekki hefði komið til 10 stiga frádráttar annað tímabilið í röð. Framherjinn Callum Wilson, uppalinn hjá félaginu, skoraði 22 mörk en var seldur til [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] sumarið eftir. Eftir að samningar náðust um leigu sneri Coventry til heimaborgarinnar í ágúst 2014. Fáeinum vikum síðar, öllum að óvörum, keypti rugbyliðið [[London Wasps]] Ricoh Arena. SISU höfðaði í kjölfarið mál gegn Coventry-borg sem kom að sölunni í gegnum rekstrarfélagið ACL, en tapaði málinu. Gengi liðsins vernsaði og Steven Pressley var rekinn í febrúar 2015. [[Tony Mowbray]] tók við liðinu og undir hans stjórn náði liðið toppi C-deildarinnar um stund. Ungstirnið James Maddison sló í gegn og landsliðskempan Joe Cole kom að láni - en leikur liðsins hrundi eftir áramót og það endaði í 8. sæti. Næsta tímabili fór á versta veg, liðinu gekk hræðilega, knattspyrnustjórar voru ráðnir og reknir en í mars sneri Mark Robins aftur. Hann stýrði liðinu til 2-1 sigurs á Wembley gegn [[Oxford United]] í EFL Trophy en gat ekki komið í veg fyrir að Coventry félli í fjórðu deild, í fyrsta sinn síðan 1959. === Mark Robins vinnur kraftaverk (2017-2022) === [[Mynd:Mark Robins 20092025 (3).jpg|vinstri|thumb|Mark Robins leiddi félagið úr neðstu deild við erfiðar aðstæður]] Fallið í neðstu deild árið 2017 var mikið áfall, en félagið datt í lukkupottinn með ráðningu [[Mark Robins]]. Hann reyndist sérlega lunkinn við að starfa við erfiðar aðstæður utan vallar. Ungir uppaldir leikmenn fengu tækifæri og framherjinn [[Marc McNulty]] skoraði 23 mörk. Coventry endaði í 6. sæti og sigraði síðan úrslitaleik umspilsins 3-1 gegn [[Exeter City]] á Wembley. Þetta tímabil markaði upphaf endurreisnar félagsins undir stjórn Robins og aðstoðarþjálfarans [[Adi Viveash]]. Á tímabilinu 2018–2019 endaði Coventry í 8. sæti í C-deildinni og missti naumlega af umspilssæti. Eigendurnir SISU áttu á sama tíma í langvinnum deilum við fjölmarga aðila. Þegar leigusamningur við rugbyfélagið Wasps rann út árið 2019 og flóknar lagaþrætur stóðu sem hæst neyddist Coventry til að yfirgefa borgina á ný og spila heimaleiki sína á [[St Andrew’s]] í [[Birmingham City|Birmingham]] næstu tvö tímabil. Þrátt fyrir þessar fáránlegu aðstæður gekk vel á vellinum. Tímabilið 2019–2020 var Coventry á toppi deildarinnar þegar keppni var stöðvuð vegna [[COVID-19]]. Liðið hafði þá 67 stig úr 34 leikjum og var krýnt meistari samkvæmt stigum á leik. Á fyrsta tímabilinu í Championship 2020–2021 endaði Coventry í 16. sæti. [[Gustavo Hamer]] var keyptur fyrir tímabilið og kom sterkur inn á miðjuna. Sumarið 2021 sneri félagið loks aftur á Ricoh Arena sem hafði þá reyndar fengið nafnið Coventry Building Society (CBS) Arena. Eigendur vallarins, Wasps, voru komnir í fjárhagsvandræði og veitti ekki af leigutekjum. Framherjinn [[Viktor Gyökeres]] var keyptur sumarið 2021 og hann, ásamt [[Matty Godden]], raðaði inn mörkum tímabilið 2021–22. Coventry endaði í 12. sæti, en þrátt fyrir góðan árangur voru eigendurnir SISU áfram afar óvinsælir meðal stuðningsfólks og framtíðin utan vallar óljós. === Nýtt upphaf undir Doug King (2022-2023) === [[Mynd:Guga Wiki 2.45.jpg|thumb|Gustavo Hamer var lykilmaður í liði Coventry frá 2020-23.]] Í ágúst 2022 neyddist Coventry enn á ný til að spila heimaleik utan borgarinnar þegar völlurinn á CBS Arena var óleikfær eftir fjölda rugbyleikja á [[Samveldisleikunum]]. Deildarbikaleikur gegn [[Bristol City F.C.|Bristol City]] fór því fram á Pirelli Stadium í [[Burton Albion|Burton]]. Í október sama ár varð ljóst að eigendur vallarins, rugbyliðið Wasps, væru komnir í gjaldþrot. Þann 16. nóvember 2022 var tilkynnt, öllum að óvörum, að lítt þekktur kaupsýslumaður, Doug King hefði keypt 85% hlut í Coventry City. Með því lauk fimmtán ára róstusömu eignarhaldi SISU, sem hafði alla tíð markast af deilum og óstöðugleika utan vallar, þrátt fyrir árangur liðsins undir stjórn Mark Robins. Tíðindunum var fagnað ákaflega af stuðningsfólki. King reyndi einnig að kaupa CBS Arena, en það gekk ekki eftir þar sem [[Mike Ashley]] hafði þegar tryggt sér kauprétt. Coventry hélt því áfram um sinn að vera leiguliði á eigin heimavelli. Í janúar 2023 keypti King þann hlut sem eftir stóð af eignarhlut SISU og varð eini eigandi félagsins. Á vellinum hélt góður árangur áfram undir stjórn Robins; Coventry náði umspilssæti og komst í úrslitaleik á Wembley. Þar tapaði liðið fyrir [[Luton Town]] í vítaspyrnukeppni eftir 1-1 jafntefli. === Aftur meðal toppliða á eigin velli (2022-) === [[Mynd:Frank Lampard 2017.jpg|vinstri|thumb|Frank Lampard hefur náð frábærum árangri með félagið.]] Sumarið 2023 voru lykilmennirnir Gustavo Hamer og Viktor Gyökeres seldir fyrir meira en 35 milljónir punda. Mark Robins nýtti fjármunina til að endurnýja hópinn, meðal annars með kaupum á [[Haji Wright]], dýrasta leikmanni í sögu félagsins, auk leikmanna á borð við [[Milan Van Ewijk]], [[Ellis Simms]] og [[Tatsuhiro Sakamoto]]. Eftir erfiða byrjun á tímabilinu 2023–2024 tók liðið við sér og var nálægt umspilssæti í lok leiktíðar. Í bikarnum vann Coventry dramatískan 3–2 útisigur á [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton]] eftir tvö mörk í uppbótartíma. Í undanúrslitum á Wembley gegn [[Manchester United]] jafnaði liðið eftir að hafa lent 3–0 undir, með mörkum frá Simms, Callum O’Hare og Wright. Í framlengingu var sigurmark [[Victor Torp]] dæmt af vegna naums rangstöðudóms og Coventry tapaði síðan í [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|vítaspyrnukeppni]]. Fyrir tímabilið 2024–2025 voru væntingar miklar, en gengi liðsins óstöðugt. Í nóvember 2024 var Robins rekinn og [[Frank Lampard]] tók við. Hann sneri genginu við, leiddi liðið í umspilssæti og í undanúrslit gegn [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]], þar sem Coventry féll úr leik í framlengingu. Í ágúst 2025 keypti félagið loks [[CBS Arena]] og varð þá eigandi vallarins í fyrsta sinn. == Titlar og besti árangur == {| class="wikitable" |+ !Deild !Árangur !Tímabil |- |A-deild |6. sæti |1969-70 |- |B-deild |1. sæti |1966-67 |- |C-deild |1. sæti |1935-36 1963-64 2019-20 |- |D-deild |2. sæti |1958-59 |- |FA-bikarinn |Meistarar |1986-87 |- |Deildarbikarinn |Undanúrslit |1980-81 1989-90 |- |EFL Bikarkeppnin |Meistarar |2016-17 |- |Góðgerðarskjöldurinn |2. sæti |1987-88 |} == Helstu met == === Töp og sigrar í deildarkeppnum === {| class="wikitable" !Met !Upplýsingar<ref>{{Cite web|url=http://www.statto.com/football/teams/coventry-city/records|title=Coventry City scoring and sequence records|last=Ltd|first=Statto Organisation|website=Statto.com|language=en-GB|access-date=2026-03-27}}</ref> |- |Stærsti sigur |9-0, gegn Bristol City i 3. deild suður, 28. apríl 1934 |- |Stærsta tap |2-10, gegn Norwich City í 3. deild suður, 13. mars 1930 |- |Flestir sigurleikir í röð | * 6 leikir (20. apríl til 28. ágúst 1954) * 6 leikir (25. apríl til 5. sept. 1964) * 6 leikir (27. sept. til 25. okt. 2025) * 6 leikir (16. febrúar til 11. mars 2026) |- |Flestir leikir í röð án taps |25 leikir (26. nóv. 1966 til 13. maí 1967) |- |Flestir leikir í röð með skoruðu marki |25 leikir (10. sept. 1966 til 25. febrúar 1967) |- |Flestir leikir í röð - haldið hreinu |6 leikir (28. apríl 1934 til 3. sept. 1934) |- |Flestir tapleikir í röð |9 leikir (30. ágúst til 11. okt. 1919) |- |Flestir leikir í röð án sigurs |19 leikir (30. ágúst til 20. des. 1919) |- |Flestir leikir í röð án þess að skora |11 leikir (11. okt. 1919 til 20. des. 1919) |} == Tilvísanir == <references/> ==Heimildir== *{{Wpheimild|tungumál=en|titill=Coventry City F.C.|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2025}} * {{cite book |last=Brassington |first=David |year=1989 |edition=2 |title=Singers to Sky Blues: The story of Coventry City Football Club |publisher=Sporting and Leisure Press Limited |location=Buckingham |isbn=978-0-86023-452-4}} * {{cite book |last=Dean |first=Rod |year=1991 |title=Coventry City: a complete record, 1883–1991 |url=https://archive.org/details/coventrycitycomp0000rodd |location=Derby |publisher=Breedon Books |isbn=978-0-90796-988-4}} * {{cite book |last=Henderson |first=Derek |year=1968 |title=The Sky Blues: The story of Coventry City F.C |location=London |publisher=Stanley Paul |isbn=978-0-09087-480-4}} {{S|1883}} [[Flokkur:Ensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Stofnað 1883]] [[Flokkur:Coventry]] 2ps1z9au45r27n259udieyk3dkyz488 0 166047 1952159 1947376 2026-03-27T16:27:04Z TKSnaevarr 53243 1952159 wikitext text/x-wiki [[Mynd:2015-05-11 06 40 04 View of the "Home Alone" house at 671 Lincoln Avenue in Winnetka, Illinois.jpg|thumb|Í þessu húsi var fyrsta myndin tekin upp í.]] '''Aleinn heima''' (enska: ''Home Alone'') er [[Bandaríkin|bandarísk]] [[Kvikmynd|kvikmyndasería]], fyrsta kvikmyndin kom út árið [[1990]] og sú síðasta árið [[2021]]. Út hafa komið sex myndir. Myndin fjallar um strák sem er einn heima þegar þjófar koma og brjótast inn til hans. [[John Hughes]] skrifaði handritið og framleiddi fyrstu þrjár kvikmyndirnar, [[Chris Columbus]] leikstýrði fyrstu tveimur myndunum, [[Raja Gosnell]] þriðju myndinni, [[Rod Daniel]] fjórðu myndinni, [[Peter Hewitt]] fimmtu myndinni og [[Dan Mazer]] sjöttu myndinni. Fyrstu þrjár myndirnar voru framleiddar af [[20th Century Studios|20th Century Fox]], fjórða og fimmta voru sjónvarpskvikmyndir framleiddar fyrir [[Walt Disney-fyrirtækið|Dinsey]] og [[American Broadcasting Company|ABC]] sjónvarpsstöðvarinnar og sú sjötta gerð fyrir streymisveituna [[Disney+]]. == Kvikmyndirnar == {| class="wikitable" |+ !Kvikmynd !Aðalhlutverk !Frumsýning !Leikstjóri !Handritshöfundur !Framleiðandi |- !''[[Aleinn heima|Home Alone]]'' | rowspan="2" |[[Macaulay Culkin]] |[[16. nóvember]] [[1990]] | rowspan="2" |[[Chris Columbus]] | rowspan="3" |[[John Hughes]] | rowspan="2" |[[John Hughes]] |- !''[[Aleinn heima 2: Týndur í New York|Home Alone 2: Lost in New York]]'' |[[20. nóvember]] [[1992]] |- !''[[Aleinn heima 3|Home Alone 3]]'' |[[Alex D. Linz]] |[[12. desember]] [[1997]] |[[Raja Gosnell]] |[[John Hughes]] og [[Hilton A. Green]] |- !''[[Aleinn heima 4|Home Alone 4: Taking Back the House]]'' |[[Mike Weinberg]] |[[3. nóvember]] [[2002]] |[[Rod Daniel]] |[[Debra Frank]] og [[Steve L. Hayes]] |[[Mitch Engel]] |- !''[[Aleinn heima 5|Home Alone: The Holiday Heist]]'' |[[Christian Martyn]] |[[25. nóvember]] [[2012]] |[[Peter Hewitt]] |[[Aaron Ginsburg]] og [[Wade McIntyre]] |[[Kim Todd]] |- !''[[Home Sweet Home Alone]]'' |[[Archie Yates]] |[[12. nóvember]] [[2021]] |[[Dan Mazer]] |[[Mikey Day]] og [[Streeter Seidell]] |[[Hutch Parker]] og [[Dan Wilson]] |} [[Flokkur:Aleinn heima-myndir]] mn9rsqrwse2it6zsa6wrccp0lmfnwvh 1952160 1952159 2026-03-27T16:27:15Z TKSnaevarr 53243 1952160 wikitext text/x-wiki [[Mynd:2015-05-11 06 40 04 View of the "Home Alone" house at 671 Lincoln Avenue in Winnetka, Illinois.jpg|thumb|Í þessu húsi var fyrsta myndin tekin upp í.]] '''Aleinn heima''' (enska: ''Home Alone'') er [[Bandaríkin|bandarísk]] [[Kvikmynd|kvikmyndasería]], fyrsta kvikmyndin kom út árið [[1990]] og sú síðasta árið [[2021]]. Út hafa komið sex myndir. Myndin fjallar um strák sem er einn heima þegar þjófar koma og brjótast inn til hans. [[John Hughes]] skrifaði handritið og framleiddi fyrstu þrjár kvikmyndirnar, [[Chris Columbus]] leikstýrði fyrstu tveimur myndunum, [[Raja Gosnell]] þriðju myndinni, [[Rod Daniel]] fjórðu myndinni, [[Peter Hewitt]] fimmtu myndinni og [[Dan Mazer]] sjöttu myndinni. Fyrstu þrjár myndirnar voru framleiddar af [[20th Century Studios|20th Century Fox]], fjórða og fimmta voru sjónvarpskvikmyndir framleiddar fyrir [[Walt Disney-fyrirtækið|Dinsey]] og [[American Broadcasting Company|ABC]] sjónvarpsstöðvarinnar og sú sjötta gerð fyrir streymisveituna [[Disney+]]. == Kvikmyndirnar == {| class="wikitable" |+ !Kvikmynd !Aðalhlutverk !Frumsýning !Leikstjóri !Handritshöfundur !Framleiðandi |- !''[[Aleinn heima|Home Alone]]'' | rowspan="2" |[[Macaulay Culkin]] |[[16. nóvember]] [[1990]] | rowspan="2" |[[Chris Columbus]] | rowspan="3" |[[John Hughes]] | rowspan="2" |[[John Hughes]] |- !''[[Aleinn heima 2: Týndur í New York|Home Alone 2: Lost in New York]]'' |[[20. nóvember]] [[1992]] |- !''[[Aleinn heima 3|Home Alone 3]]'' |[[Alex D. Linz]] |[[12. desember]] [[1997]] |[[Raja Gosnell]] |[[John Hughes]] og [[Hilton A. Green]] |- !''[[Aleinn heima 4|Home Alone 4: Taking Back the House]]'' |[[Mike Weinberg]] |[[3. nóvember]] [[2002]] |[[Rod Daniel]] |[[Debra Frank]] og [[Steve L. Hayes]] |[[Mitch Engel]] |- !''[[Aleinn heima 5|Home Alone: The Holiday Heist]]'' |[[Christian Martyn]] |[[25. nóvember]] [[2012]] |[[Peter Hewitt]] |[[Aaron Ginsburg]] og [[Wade McIntyre]] |[[Kim Todd]] |- !''[[Home Sweet Home Alone]]'' |[[Archie Yates]] |[[12. nóvember]] [[2021]] |[[Dan Mazer]] |[[Mikey Day]] og [[Streeter Seidell]] |[[Hutch Parker]] og [[Dan Wilson]] |} [[Flokkur:Aleinn heima-myndir| ]] nqvnpr8o6pj3g4caiz0t6hhz1m9n9bp 0 167060 1952296 1837991 2026-03-28T09:52:53Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 1952296 wikitext text/x-wiki == Flokkun == Ættkvíslin ''Lupinus'' L. og, sérstaklega, Norður-Amerísku tegundirnar var skift af [[Sereno Watson]] (1873) í þrjá hluta: ''Lupinus'', ''Platycarpos'', og ''Lupinnelus''. Mismunur á búsvæði og fjöldi fræhirsla voru grunnur flokkunnarinnar. Meginhluti fjölærra og einærra tegunda frá Ameríku voru taldar til ''Lupinus''. Nokkrar einærar tegundir með tvær legrými í fræhirslu og tvö fræ í belgnum (''L. densiflorus'', ''L. microcarpus'', osfr..) voru taldar til ''Platycarpos'' deildar. Deildin ''Lupinnelus'' samanstóð af einni tegund (''L. uncialis''). <!-- Tilvera tegundiarinner er vafasöm.{{vague|date=April 2014}} --> Verk Watsons var byggt aðallega á Norður-Amerískum tegundum og seinni fræðingar eins og Ascherson & Graebner (1907) byggðu á því og létu ná yfir allar lúpínur frá eystra og vestra heimshveli, og notuðu einnig fjölda fræja í belg til að greina á milli. Þeir lýstu tvemur undirættkvíslum, ''Eulupinus'' og ''Platycarpos''. Flestar tegundirnar lentu í subgen. A. ''Eulupinus''. Subgen. B. ''Platycarpos'' taldi nokkrar einærar tegundir frá austurhveli með tvö fræ í belg . Núverandi flokkun heldur þessari flokkun að mestu, en notar nöfnin ''Platycarpos'' og ''Lupinus''. Nú er undirættkvíslin [[Platycarpos]] (S.Wats.) [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] með einærar og fjölærar tegundir frá Ameríku, með að lágmarki tvö fræ í belg. Undirættkvíslin ''Lupinus'' inniheldur 12 tegundir frá [[Afríka|Afríku]] og Miðjarðarhafi með fjögur fræ í bleg eða fleiri.<ref name="kurl">Kurlovich, B. S. and A. K. Stankevich. (eds.) [http://personal.inet.fi/tiede/lupin/Classific.htm Classification of Lupins.] In: ''Lupins: Geography, Classification, Genetic Resources and Breeding''. St. Petersburg: Intan. 2002. pp. 42–43. Accessed 2 August 2013.</ref> Flokkun ''Lupinus'' hefur alltaf verið flókin. Hversu margar sjálfstæðar tegundir eru til, eða hvernig þær flokkast innan ætthvíslarinnar er ekki ljóst. Plönturnar eru breytilegar og tegundirnar oft ekki vel aðgreinilegar frá öðrum. Sumar Amerískar tegundir eru kannski nær því að vera undirtegundir en að ekki.<ref name=naga>Naganowska, B., et al. (2005). [https://link.springer.com/article/10.1007/s00606-005-0364-y#page-1 2C DNA variation and relationships among New World species of the genus ''Lupinus'' (Fabaceae).] ''Plant Systematics and Evolution'' 256(1-4), 147-57.</ref> Mat á fjölda lúpínutegunda fellur almennt á milli 200 og 500.<ref name=ainouche>Aïnouche, A. K. and R. J. Bayer. (1999). [http://www.amjbot.org/content/86/4/590.full.pdf Phylogenetic relationships in ''Lupinus'' (Fabaceae: Papilionoideae) based on internal transcribed spacer sequences (ITS) of nuclear ribosomal DNA.] ''American Journal of Botany'' 86(4), 590-607.</ref> Ein heimild telur 267 tegundir á heimsvísu.<ref name=drum>Drummond, C. S., et al. (2012). [https://web.archive.org/web/20160714175306/http://sysbio.oxfordjournals.org/content/61/3/443.full Multiple continental radiations and correlates of diversification in ''Lupinus'' (Leguminosae): Testing for key innovation with incomplete taxon sampling.] ''Systematic Biology'' 61(3) 443-60.</ref> ===Subgenus ''Platycarpos''=== Fræhirslan inniheldur tvö eða fleiri fræ. Fræin eru almennt smá, með vanþroskað [[kím]] og lítið af [[fræhvíta|fræhvítu]]. fræblöðin eru smá, með langan stöngul. Fyrstu eiginlegu blöðin eru stakstæð. Litningatala 2''n'' = 36, 48, eða 96.<ref name="Kurd" /> Þessi undirættkvísl er með útbreiðslu umnorður, mið og [[Suður-Ameríka|suður Ameríku]]. Sumar tegundirnar eru ræktaðar (''L. mutabilis'', ''L. polyphyllus''). Hún samanstendur af eftirfarandi tegundum:<ref>{{cite web | url = http://www.ildis.org/LegumeWeb?version~10.01&genus~Lupinus&species~ | title = ILDIS LegumeWeb entry for ''Lupinus'' | author = <!--Staff writer(s); no by-line.--> | website = International Legume Database & Information Service | publisher = Cardiff School of Computer Science & Informatics | access-date = 11 April 2014 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?7036 | title = GRIN species records of ''Lupinus'' | author = [[USDA]], [[Agricultural Research Service|ARS]], National Genetic Resources Program | website = [[Germplasm Resources Information Network]]—(GRIN) [Online Database] | publisher = [[Henry A. Wallace Beltsville Agricultural Research Center|National Germplasm Resources Laboratory]], Beltsville, Maryland | access-date = 11 April 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150924122153/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?7036 | archive-date = 24 September 2015 | url-status = dead }}</ref><ref name="PlantList">{{cite web | url = http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Leguminosae/Lupinus/ | title = The Plant List entry for ''Lupinus'' | year = 2013 | website = [[The Plant List]] | publisher = [[Royal Botanic Gardens, Kew]] and the [[Missouri Botanical Garden]] | access-date = 11 April 2014 | archive-date = 5 september 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170905110441/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Leguminosae/Lupinus/ |url-status=dead }}</ref> {| |- valign=top | * ''[[Lupinus aberrans]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus abortivus var endurflokkuð sem Lupinus cusickii. --> * ''[[Lupinus abramsii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus acopalcus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus adinoanthus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus adscendens var endurflokkuð sem Lupinus alpestris. --> * ''[[Lupinus adsurgens]]'' <small>Drew</small> <!-- Lupinus aduncus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus affinis]]'' <small>J. Agardh</small> * ''[[Lupinus agardhianus]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus alaristatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus albert-smithianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus albertensis var endurflokkuð sem Lupinus nootkatensis. --> * ''[[Lupinus albescens]]'' <small>Hook. & Arn.</small> * ''[[Lupinus albicaulis]]'' <small>Douglas</small> * ''[[Lupinus albifrons]]'' <small>Benth.</small> ** var. ''albifrons'' <small>Benth.</small> ** var. ''douglasii'' <small>(J. Agardh) C. P. Sm.</small> ** var. ''hallii'' <small>(Abrams) Isely</small> * ''[[Lupinus albopilosus]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus albosericeus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus alcis-montis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus alcis-temporis var endurflokkuð sem Lupinus lyallii. --> * ''[[Lupinus aliamandus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus aliattenuatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus alibicolor]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus aliceae]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus alilatissimus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus alimanens var endurflokkuð sem Lupinus condensiflorus. --> * ''[[Lupinus alinanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus alipatulus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus alirevolutus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus alivillosus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus allargyreius]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus allimicranthus var endurflokkuð sem Lupinus parviflorus. --> * ''[[Lupinus alopecuroides]]'' <small>Desr.</small> * ''[[Lupinus alpestris]]'' <small>A. Nelson</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus alpestris'' samheiti á ''Lupinus argenteus''.</ref> <!-- Lupinus alpicola var endurflokkuð sem Lupinus sericeus. --> <!-- Lupinus alpinus var endurflokkuð sem Lupinus lyallii. --> * ''[[Lupinus altimontanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus altiplani]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus amabayensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus amandus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus ambaticus var endurflokkuð sem Lupinus ramosissimus. --> * ''[[Lupinus amboensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ammophilus]]'' <small>Greene</small> ** var. ''ammophilus'' <small>Greene</small> ** var. ''crassus'' <small>(Payson) Isely</small> <!-- Lupinus amniculi-putorii var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> * ''[[Lupinus amnis-otuni]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ampaiensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus amphibium er misritun á Lupinus amphibius. --> * ''[[Lupinus amphibius]]'' <small>Suksd.</small> * ''[[Lupinus ananeanus]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus anatolicus]]'' <small>W. Święcicki & W. K. Święcicki</small> * ''[[Lupinus andersonii]]'' <small>S. Watson</small> * ''[[Lupinus andicola]]'' <small>Gillies</small> * ''[[Lupinus andinus]]'' <small>Rose ex J. F. Macbr.</small> * ''[[Lupinus angustiflorus]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus antensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus antiplani]]'' <small>C. P. Sm.</small> * ''[[Lupinus antoninus]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus apertus]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus appositus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus apricus var endurflokkuð sem Lupinus vallicola. --> <!-- Lupinus aquilinus var endurflokkuð sem Lupinus sierrae-blancae. --> * ''[[Lupinus arboreus]]'' <small>Sims</small> - [[Runnalúpína]] * ''[[Lupinus arbustus]]'' <small>Lindl.</small> ** subsp. ''arbustus'' <small>Lindl.</small> ** subsp. ''neolaxiflorus'' <small>D.B.Dunn</small> ** subsp. ''pseudoparviflorus'' <small>(Rydb.) D.B.Dunn</small> * ''[[Lupinus arbutosocius]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus archeranus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus arcticus]]'' <small>S. Watson</small> – [[Heimskautalúpína]], [[Skollalúpína]] ** subsp. ''arcticus'' <small>S. Watson</small> ** subsp. ''subalpinus'' <small>(Piper & Robinson)D.B.Dunn</small> * ''[[Lupinus arenarius]]'' <small>Gardner</small> <!-- Lupinus arenicola var endurflokkuð sem Lupinus densiflorus. --> * ''[[Lupinus arequipensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus argenteus]]'' <small>Pursh</small> – [[Melrakkalúpína]] ** var. ''argentatus'' <small>(Rydb.) Barneby</small> ** var. ''argenteus'' <small>Pursh</small> ** var. ''argophyllus'' <small>(A. Gray) S. Watson</small> ** var. ''depressus'' <small>(Rydb.) C. L. Hitchc.</small> ** var. ''fulvomaculatus'' <small>(Payson) Barneby</small> ** var. ''heteranthus'' <small>(S. Watson) Barneby</small> ** var. ''hillii'' <small>(Greene) Barneby</small> ** var. ''holosericeus'' <small>(Torr. & A.Gray) Barneby</small> ** var. ''montigenus'' <small>(A. Heller) Barneby</small> ** var. ''palmeri'' <small>(S.Watson) Barneby</small> ** var. ''rubricaulis'' <small>(Greene) S. L. Welsh</small> ** var. ''utahensis'' <small>(S.Watson) Barneby</small> <!-- Lupinus argentinus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus argurocalyx]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus aridorum]]'' <small>McFarlin ex Beckner</small> <ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus aridorum'' samheiti á ''Lupinus westianus''.</ref> * ''[[Lupinus aridulus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus aridus]]'' <small>Lindl.</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus aridus'' samheiti á ''[[Lupinus lepidus]]''.</ref> * ''[[Lupinus ariste-josephii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus arizelus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus arizonicus]]'' <small>(S. Watson) S. Watson</small> ** subsp. ''arizonicus'' <small>(S. Watson) S. Watson</small> ** subsp. ''sonorensis'' <small>Christian & D. Dunn</small> * ''[[Lupinus arvensi-plasketti]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus arvensis]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus asa-grayanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus aschenbornii]]'' <small>S. Schauer</small> * ''[[Lupinus asplundianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus asymbepus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus atropurpureus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus attenuatus]]'' <small>Gardner</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus attenuatus'' samheiti á ''Lupinus coriaceus''.</ref> <!-- Lupinus augusti var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> * ''[[Lupinus aureonitens]]'' <small>Hook. & Arn.</small> * ''[[Lupinus austrobicolor]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus austrohumifusus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus austromontanus var endurflokkuð sem Lupinus excubitus. --> * ''[[Lupinus austrorientalis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus austrosericeus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus bakeri var endurflokkuð sem Lupinus sericeus. --> * ''[[Lupinus ballianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus bandelierae]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus bangii]]'' <small>Rusby</small> * ''[[Lupinus barbatilabius]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus barbiger var endurflokkuð sem Lupinus sericeus. --> * ''[[Lupinus barkeri]]'' <small>Lindl.</small> * ''[[Lupinus bartlettianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus benthamii]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus bi-inclinatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus bicolor]]'' <small>Lindl.</small> ** subsp. ''bicolor'' <small>Lindl.</small> ** subsp. ''microphyllus'' <small>(S. Watson) D. B. Dunn</small> ** subsp. ''pipersmithii'' <small>(A. Heller) D. B. Dunn</small> ** subsp. ''umbellatus'' <small>(Greene) D. B. Dunn</small> <!-- Lupinus biddlei var endurflokkuð sem Lupinus prunophilus. --> <!-- Lupinus bilineatus var endurflokkuð sem Lupinus mexicanus. --> * ''[[Lupinus bingenensis]]'' <small>Suksd.</small> * ''[[Lupinus blaisdellii]]'' <small>Eastw.</small> <!-- Lupinus blumeri var endurflokkuð sem Lupinus neomexicanus. --> * ''[[Lupinus bogotensis]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus bolivianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus bombycinocarpus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus bonplandius]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus borealis var endurflokkuð sem Lupinus arcticus. --> * ''[[Lupinus boyacensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus brachypodus var endurflokkuð sem Lupinus cusickii. --> * ''[[Lupinus brachypremnon]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus bracteolaris]]'' <small>Desr.</small> * ''[[Lupinus brandegeei]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus brevecuneus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus brevicaulis]]'' <small>S. Watson</small> <ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus brevicaulis'' samheiti á ''Lupinus grisebachianus''.</ref> * ''[[Lupinus brevior]]'' <small>(Jeps.) Christian & D.B. Dunn</small> * ''[[Lupinus breviscapus]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus breweri]]'' <small>A. Gray</small> <!-- Lupinus bridgesii var endurflokkuð sem Lupinus formosus. --> <!-- Lupinus brunneo-maculatus var endurflokkuð sem Lupinus culbertsonii. --> * ''[[Lupinus bryoides]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus buchtienii]]'' <small>Rusby</small> * ''[[Lupinus burkartianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus burkei]]'' <small>S. Watson</small> <ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus burkei'' samheiti á ''Lupinus polyphyllus''.</ref> * ''[[Lupinus burkeri]]'' <small>Lindl.</small> * ''[[Lupinus caballoanus]]'' <small>B.L. Turner</small> * ''[[Lupinus cachupatensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus cacuminis]]'' <small>Standl.</small> * ''[[Lupinus caeruleus]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus caesius]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus caespitosus]]'' <small>Torr. & A. Gray</small> <ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus caespitosus'' samheiti á ''Lupinus lepidus''.</ref> * ''[[Lupinus calcensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus caldasensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus californicus was reclassified as Lupinus elegans. --> * ''[[Lupinus camiloanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus campestris]]'' <small>Schltdl. & Cham.</small> <!-- Lupinus candidissimus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> <!-- Lupinus canescens var endurflokkuð sem Lupinus leucophyllus. --> * ''[[Lupinus carazensis]]'' <small>Ulbr.</small> | * ''[[Lupinus carchiensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus cardenasianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus carhuamayus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus carlos-ochoae]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus carpapaticus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus carrikeri]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus caucensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus caudatus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> <!-- Lupinus caudiciferus var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> * ''[[Lupinus cavicaulis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ccorilazensis]]'' <small>Vargas ex C. P. Smith</small> * ''[[Lupinus celsimontanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus cervinus]]'' <small>Kellogg</small> * ''[[Lupinus cesar-vargasii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus cesaranus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus chachas]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus chamissonis]]'' <small>Eschsch.</small> * ''[[Lupinus chavanillensis]]'' <small>(J.F. Macbr.) C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus chilensis var endurflokkuð sem Lupinus subacaulis. --> <!-- Lupinus chionophilus var endurflokkuð sem Lupinus sellulus. --> * ''[[Lupinus chipaquensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus chlorolepis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus chocontensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus chongos-bajous]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus christinae]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus chrysanthus]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus chrysocalyx]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus chumbivilcensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus citrinus]]'' <small>Kellogg</small> * ''[[Lupinus clarkei]]'' <small>Oerst.</small> <!-- Lupinus clarkii er misritun á Lupinus clarkei. --> <!-- Lupinus clokeyanus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus cochapatensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus cochinchinensis var endurflokkuð sem Crotalaria retusa. --> * ''[[Lupinus colcabambensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus collinus]]'' <small>(Greene) A. Heller</small> * ''[[Lupinus colombiensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus columbianus var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> * ''[[Lupinus compactiflorus]]'' <small>Rose</small> * ''[[Lupinus comptus]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus concinnus]]'' <small>J. Agardh</small> ** subsp. ''concinnus'' <small>J. Agardh</small> ** subsp. ''orcuttii'' <small>(S.Watson) D.B.Dunn</small> * ''[[Lupinus condensiflorus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus confertus]]'' <small>Kellogg</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus confertus'' samheiti á ''Lupinus lepidus''.</ref> <!-- Lupinus confusus var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> * ''[[Lupinus congdonii]]'' <small>(C.P. Sm.) D.B. Dunn</small> * ''[[Lupinus conicus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus constancei]]'' <small>T.W. Nelson & J.P. Nelson</small> * ''[[Lupinus convencionensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus cookianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus coriaceus]]'' <small>Benth.</small> <!-- Lupinus corymbosus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus costaricensis]]'' <small>D.B. Dunn</small> * ''[[Lupinus cotopaxiensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus couthouyanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus covillei]]'' <small>Greene</small> * ''[[Lupinus crassulus]]'' <small>Greene</small> * ''[[Lupinus crassus]]'' <small>Payson</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus crassus'' samheiti á ''Lupinus ammophilus''.</ref> * ''[[Lupinus croceus]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus crotalarioides]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus crucis-viridis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus cruckshanksii var endurflokkuð sem Lupinus mutabilis. --> <!-- Lupinus cruckshanksii var endurflokkuð sem Lupinus ananeanus. --> * ''[[Lupinus cuatrecasasii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus culbertsonii]]'' <small>Greene</small> ** subsp. ''culbertsonii'' <small>Greene</small> ** subsp. ''hypolasius'' <small>(Greene) B.J.Cox</small> <!-- Lupinus culteri var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus cumulicola]]'' <small>Small</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus cumulicola'' samheiti á ''Lupinus diffusus''.</ref> * ''[[Lupinus cusickii]]'' <small>S. Watson</small> ** subsp. ''abortivus'' <small>(Greene) B.J.Cox</small> ** subsp. ''brachypodus'' <small>(Piper) B.J.Cox</small> ** subsp. ''cusickii'' <small>S. Watson</small> * ''[[Lupinus cuspidatus]]'' <small>Rusby</small> <!-- Lupinus cutleri var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus cuzcensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus cyaneus var endurflokkuð sem Lupinus leucophyllus. --> * ''[[Lupinus cymboides]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus cytisoides var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> * ''[[Lupinus czermakii]]'' <small>Briq. & Hochr.</small> <!-- Lupinus dalesae er misritun á Lupinus dalesiae. --> * ''[[Lupinus dalesiae]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus decemplex]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus decurrens]]'' <small>Gardner</small> <!-- Lupinus dedeckerae var endurflokkuð sem Lupinus padre-crowleyi. --> * ''[[Lupinus deflexus]]'' <small>Congdon</small> * ''[[Lupinus delicatulus]]'' <small>Sprague & Riley</small> * ''[[Lupinus densiflorus]]'' <small>Benth.</small> <ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus densiflorus'' samheiti á ''Lupinus microcarpus''.</ref> ** subsp. ''densiflorus'' <small>Benth.</small> ** subsp. ''lacteus'' <small>(Kellogg) R.M.Beauch.</small> * ''[[Lupinus depressus]]'' <small>Rydb.</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus depressus'' samheiti á ''Lupinus argenteus''.</ref> * ''[[Lupinus diasemus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus diehlii]]'' <small>M.E. Jones</small> * ''[[Lupinus diffusus]]'' <small>Nutt.</small> * ''[[Lupinus disjunctus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus dispar var endurflokkuð sem Lupinus exaltatus. --> * ''[[Lupinus diversalpicola]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus donnellyensis var endurflokkuð sem Lupinus arcticus. --> * ''[[Lupinus dorae]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus dotatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus douglasii var endurflokkuð sem Lupinus albifrons. --> <!-- Lupinus dudleyi var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> * ''[[Lupinus duranii]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus dusenianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus eanophyllus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus edwin-livingstoni var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> * ''[[Lupinus edysomatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus egens]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus egglestonianus var endurflokkuð sem Lupinus sericeus. --> <!-- Lupinus ehrenbergii var endurflokkuð sem Lupinus mexicanus. --> * ''[[Lupinus elaphoglossum]]'' <small>Barneby</small> * ''[[Lupinus elatus]]'' <small>I.M. Johnst.</small> * ''[[Lupinus elegans]]'' <small>Kunth</small> * ''[[Lupinus elegantulus]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus ellsworthianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus elmeri]]'' <small>Greene</small> <!-- Lupinus eminens var endurflokkuð sem Lupinus albifrons. --> <!-- Lupinus enodatus var endurflokkuð sem Lupinus leucophyllus. --> * ''[[Lupinus eramosus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus erectifolius]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus erectus var endurflokkuð sem Lupinus leucophyllus. --> * ''[[Lupinus eremonomus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus eriocalyx]]'' <small>(C.P. Sm.) C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus eriocladus]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus evermannii]]'' <small>Rydb.</small> * ''[[Lupinus espinarensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus exaltatus]]'' <small>Zucc.</small> * ''[[Lupinus excubitus]]'' <small>M.E. Jones</small> ** subsp. ''austromontanus'' <small>(A.Heller) R.M.Beauch.</small> ** subsp. ''excubitus'' <small>M.E. Jones</small> * ''[[Lupinus exochus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus expetendus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus extrarius]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus falsomutabilis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus falsoprostratus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus falsorevolutus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus famelicus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus ferax var endurflokkuð sem Lupinus exaltatus. --> <!-- Lupinus festucasocius var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> <!-- Lupinus fictomagnus var endurflokkuð sem Lupinus exaltatus. --> * ''[[Lupinus fiebrigianus]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus fieldii]]'' <small>J.F. Macbr.</small> <!-- Lupinus fieldsianus var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> <!-- Lupinus fikeranus var endurflokkuð sem Lupinus sericeus. --> * ''[[Lupinus fissicalyx]]'' <small>A. Heller</small> <!-- Lupinus flabellaris var endurflokkuð sem Lupinus montanus. --> * ''[[Lupinus flavoculatus]]'' <small>A. Heller</small> <!-- Lupinus flexuosus var endurflokkuð sem Lupinus sericeus. --> * ''[[Lupinus foliolosus]]'' <small>Benth.</small> <!-- Lupinus fontis-batchelderi var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus formosus]]'' <small>Greene</small> ** var. ''bridgesii'' <small>(S.Watson) Greene</small> ** var. ''formosus'' <small>Greene</small> <!-- Lupinus forslingi var endurflokkuð sem Lupinus leucophyllus. --> * ''[[Lupinus fragrans]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus francis-whittieri]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus fratrum]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus fulcratus]]'' <small>Greene</small> <!-- Lupinus fulvomaculatus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus gachetensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus gakonensis var endurflokkuð sem Lupinus arcticus. --> * ''[[Lupinus garfieldensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus gaudichaudianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus gayanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus gayophytophilus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus gentryanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus geophilus]]'' <small>Rose</small> * ''[[Lupinus gibertianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus giganteus]]'' <small>Rose</small> * ''[[Lupinus glabratus]]'' <small>J. Agardh</small> <!-- Lupinus glabrior var endurflokkuð sem Lupinus montanus. --> <!-- Lupinus glacialis var endurflokkuð sem Lupinus arcticus. --> <!-- Lupinus glaziouanus var endurflokkuð sem Lupinus velutinus. --> * ''[[Lupinus goodspeedii]]'' <small>J.F. Macbr.</small> * ''[[Lupinus gormanii]]'' <small>Piper</small> * ''[[Lupinus gracilentus]]'' <small>Greene</small> <!-- Lupinus gracilis var endurflokkuð sem Lupinus perennis. --> <!-- Lupinus grandis var endurflokkuð sem Lupinus exaltatus. --> * ''[[Lupinus grayi]]'' <small>S. Watson</small> * ''[[Lupinus grauensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus greenei var endurflokkuð sem Lupinus argenteus and Lupinus formosus. --> * ''[[Lupinus grisebachianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus guadalupensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> – * ''[[Lupinus guaraniticus]]'' <small>(Hassl.) C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus guascensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus guggenheimianus]]'' <small>Rusby</small> <!-- Lupinus hallii var endurflokkuð sem Lupinus albifrons. --> * ''[[Lupinus hamaticalyx]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus hartmannii]]'' <small>C.P. Sm.</small> | * ''[[Lupinus hartwegii]]'' <small>Lindl.</small> - [[Úlfalúpína]]<ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus hartwegii'' samheiti á ''Lupinus mexicanus''.</ref> * ''[[Lupinus haughtianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus hautcarazensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus havardii]]'' <small>S. Watson</small> * ''[[Lupinus hazenanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus hendersonii]]'' <small>Eastw.</small> <!-- Lupinus henry-smithii var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> * ''[[Lupinus heptaphyllus]]'' <small>(Vell.) Hassl.</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus heptaphyllus'' samheiti á ''Lupinus gibertianus''.</ref> * ''[[Lupinus herreranus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus herzogii]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus hieronymii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus hilarianus]]'' <small>Benth.</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus hilarianus'' samheiti á ''Lupinus gibertianus''.</ref> * ''[[Lupinus hillii]]'' <small>Greene</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus hillii'' samheiti á ''Lupinus argenteus''.</ref> * ''[[Lupinus hinkleyorum]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus hintoniorum]]'' <small>B.L. Turner</small> * ''[[Lupinus hirsutissimus]]'' <small>Benth.</small> – <!-- Lupinus hirsutulus var endurflokkuð sem Lupinus bicolor. --> <!-- Lupinus holmgrenanus var endurflokkuð sem Lupinus polyphyllus. --> * ''[[Lupinus holmgrenianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus holosericeus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> <!-- Lupinus holwayorum var endurflokkuð sem Lupinus condensiflorus. --> * ''[[Lupinus honoratus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus horizontalis]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus hornemanni]]'' <small>J. Agardh</small> * ''[[Lupinus hortonianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus hortorum]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus howard-scottii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus howardii]]'' <small>M.E. Jones</small> * ''[[Lupinus huachucanus]]'' <small>M.E. Jones</small> * ''[[Lupinus huancayoensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus huariacus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus huaronensis]]'' <small>J.F. Macbr.</small> * ''[[Lupinus huigrensis]]'' <small>Rose ex C. P. Sm.</small> <!-- Lupinus humicola var endurflokkuð sem Lupinus polyphyllus. --> * ''[[Lupinus humifusus]]'' <small>Sessé & Moc. ex G. Don</small> * ''[[Lupinus hyacinthinus]]'' <small>C.F. Baker</small> * ''[[Lupinus hybridus]]'' <small>Lem.</small> <!-- Lupinus hypolasius var endurflokkuð sem Lupinus culbertsonii. --> * ''[[Lupinus ignobilis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus imminutus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus incanus var endurflokkuð sem Lupinus albescens. --> * ''[[Lupinus indigoticus]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus inflatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus ingratus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus insignis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus insulae]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus intermontanus var endurflokkuð sem Lupinus pusillus. --> * ''[[Lupinus interruptus]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus intortus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus inusitatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus involutus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus inyoensis]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus isabelianus]]'' <small>Eastw.</small> <!-- Lupinus jacob-andersoni var endurflokkuð sem Lupinus kuschei. --> <!-- Lupinus jaegeranus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus jahnii]]'' <small>Rose ex Pittier</small> * ''[[Lupinus jaimehintoniana]]'' <small>B.L. Turner</small> * ''[[Lupinus james-westii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus jean-julesii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus jelskianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus johannis-howellii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus jonesii]]'' <small>Rydb.</small> * ''[[Lupinus jujuyensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus juninensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus junipericola var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus kalenbornorum]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus keckianus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus kellermanianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus kerrii]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus killipianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus kingii]]'' <small>S. Watson</small> <!-- Lupinus kiskensis var endurflokkuð sem Lupinus nootkatensis. --> * ''[[Lupinus klamathensis]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus kunthii]]'' <small>J. Agardh</small> <!-- Lupinus kuntii er misritun á Lupinus kunthii. --> * ''[[Lupinus kuschei]]'' <small>Eastw.</small> – [[Júkonlúpína]] <!-- Lupinus lacteus var endurflokkuð sem Lupinus densiflorus. --> * ''[[Lupinus lacus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus lacus-payetti var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> * ''[[Lupinus laetus]]'' <small>Wooton & Standl.</small> * ''[[Lupinus laevigatus]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus lagunae-negrae]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus lanatocarpus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus lanatus]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus lapidicola]]'' <small>A. Heller</small> <!-- Lupinus lasiotropis var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> * ''[[Lupinus latifolius]]'' <small>J. Agardh</small> - [[Vætulúpína]] ** subsp. ''dudleyi'' <small>(C.P.Sm.) P.Kenney & D.B.Dunn</small> ** subsp. ''latifolius'' <small>J. Agardh</small> *** var. ''latifolius'' <small>J. Agardh</small> *** var. ''[[Lupinus latifolius var. barbatus|barbatus]]'' ** subsp. ''leucanthus'' <small>(Rydb.)P.Kenney & D.B.Dunn</small> ** subsp. ''longipes'' <small>(Greene) P.Kenney & D.B.Dunn</small> ** subsp. ''parishii'' <small>(C.P.Sm.) P.Kenney & D.B.Dunn</small> ** subsp. ''viridifolius'' <small>(A.Heller) P.Kenney & D.B.Dunn</small> <!-- Lupinus latissimus var endurflokkuð sem Lupinus cervinus. --> * ''[[Lupinus laudandrus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus laxiflorus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> <!-- Lupinus laxispicatus var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> <!-- Lupinus laxus var endurflokkuð sem Lupinus alpestris. --> <!-- Lupinus layneae var endurflokkuð sem Lupinus tidestromii. --> * ''[[Lupinus lechlerianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ledigianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus lelandsmithii]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus lemmonii]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus lenorensis var endurflokkuð sem Lupinus aridus. --> * ''[[Lupinus lepidus]]'' <small>Lindl.</small> - [[Sléttulúpína]] ** var. ''aridus'' <small>(Douglas) Jeps.</small> ** var. ''confertus'' <small>(Kellogg) C. P. Sm.</small> ** var. ''lepidus'' <small>Lindl.</small> ** var. ''lobbii'' <small>(A. Gray ex S. Watson) C. L. Hitchc.</small> ** var. ''sellulus'' <small>(Kellogg) Barneby</small> ** var. ''utahensis'' <small>(S. Watson) C. L. Hitchc.</small> * ''[[Lupinus leptocarpus]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus leptophyllus]]'' <small>Cham. & Schltdl.</small> <!-- Lupinus leptophyllus var endurflokkuð sem Lupinus benthamii. --> * ''[[Lupinus lespedezoides]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus leucanthus var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> * ''[[Lupinus leucophyllus]]'' <small>Lindl.</small> - [[Brekkulúpína]] <!-- Lupinus leucopsis var endurflokkuð sem Lupinus sericeus. --> <!-- Lupinus lignipes var endurflokkuð sem Lupinus rivularis. --> * ''[[Lupinus lilacinus]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus lindenianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus lindleyanus]]'' <small>J. Agardh</small> * ''[[Lupinus linearis]]'' <small>Desr.</small> * ''[[Lupinus littoralis]]'' <small>Lindl.</small> – [[Strandlúpína]] * ''[[Lupinus lobbianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus lobbii var endurflokkuð sem Lupinus sellulus. --> * ''[[Lupinus longifolius]]'' <small>(S. Watson) Abrams</small> <!-- Lupinus longipes var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> <!-- Lupinus longivallis var endurflokkuð sem Lupinus cusickii. --> * ''[[Lupinus lorenzensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ludovicianus]]'' <small>Greene</small> * ''[[Lupinus luetzelburgianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus lupinus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus luteolus]]'' <small>Kellogg</small> – <ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus luteolus'' samheiti á ''Lupinus luteus''.</ref> * ''[[Lupinus lutescens]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus lutosus]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus lyallii]]'' <small>A. Gray</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus lyallii'' samheiti á ''Lupinus lepidus''.</ref> ** subsp. ''alcis-temporis'' <small>(C.P. Sm.) B.J.Cox</small> ** subsp. ''lyallii'' <small>A. Gray</small> - [[Silfurlúpína]] ** subsp. ''minutifolius'' <small>(Eastw.) B.J.Cox</small> ** subsp. ''washoensis'' <small>(A.Heller) B.J.Cox</small> <!-- Lupinus lyleianus var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> <!-- Lupinus macbrideianus er misritun á Lupinus macbrideanus. --> * ''[[Lupinus macbrideanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus mackeyi var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> <!-- Lupinus macounii var endurflokkuð sem Lupinus alpestris. --> * ''[[Lupinus macranthus]]'' <small>Rose</small> <!-- Lupinus macrostachys var endurflokkuð sem Lupinus bolivianus og Lupinus leucophyllus. --> * ''[[Lupinus maculatus]]'' <small>Rydb.</small> * ''[[Lupinus madrensis]]'' <small>Seem.</small> * ''[[Lupinus magdalenensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus magnificus]]'' <small>M.E. Jones</small> * ''[[Lupinus magniflorus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus magnistipulatus]]'' <small>Planchuelo & D.B. Dunn</small> * ''[[Lupinus malacophyllus]]'' <small>Greene</small> * ''[[Lupinus malacotrichus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus maleopinatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus mandonanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus mantaroensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus marianus var endurflokkuð sem Lupinus sericeus. --> * ''[[Lupinus marinensis]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus mariposanus]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus martensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus martinetianus]]'' <small>(C.P. Sm.) C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus mathewsianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus matucanicus]]'' <small>Ulbr.</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus matucanicus'' samheiti á ''Lupinus lindleyanus''.</ref> * ''[[Lupinus meionanthus]]'' <small>A. Gray</small> * ''[[Lupinus melaphyllus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus menziesii]]'' <small>J. Agardh</small> * ''[[Lupinus meridanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus metallactus var endurflokkuð sem Lupinus elegans. --> * ''[[Lupinus metensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus mexicanus]]'' <small>Lag.</small> * ''[[Lupinus michelianus]]'' <small>C. P. Sm.</small> <!-- Lupinus michoacanus var endurflokkuð sem Lupinus reflexus. --> * ''[[Lupinus microcarpus]]'' <small>Sims</small> ** var. ''densiflorus'' ** var. ''microcarpus'' * ''[[Lupinus microphyllus]]'' <small>Desr.</small> <!-- Lupinus milo-bakeri var endurflokkuð sem Lupinus luteolus. --> * ''[[Lupinus minimus]]'' <small>Hook.</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus minimus'' samheiti á ''Lupinus lepidus''.</ref> <!-- Lupinus minutifolius was reclassified as Lupinus lyallii. --> * ''[[Lupinus mirabilis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus missionum var endurflokkuð sem Lupinus paraguariensis. --> * ''[[Lupinus misticola]]'' <small>Ulbr.</small> | * ''[[Lupinus mollendoensis]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus mollis]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus monensis]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus monserratensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus montanus]]'' <small>Kunth</small> ** subsp. ''glabrior'' <small>(S.Watson) D.B.Dunn & Harmon</small> ** subsp. ''montanus'' <small>Kunth</small> ** subsp. ''montesii'' <small>(C.P.Sm.) D.B.Dunn & Harmon</small> <!-- Lupinus monteportae var endurflokkuð sem Lupinus exaltatus. --> <!-- Lupinus montesii var endurflokkuð sem Lupinus montanus. --> * ''[[Lupinus monticola]]'' <small>Rydb.</small> * ''[[Lupinus montigenus]]'' <small>A. Heller</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus montigenus'' samheiti á ''Lupinus argenteus''.</ref> <!-- Lupinus montis-libertatis var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> <!-- Lupinus moranii var endurflokkuð sem Lupinus guadalupensis. --> * ''[[Lupinus moritzianus]]'' <small>Kunth</small> * ''[[Lupinus mucronulatus]]'' <small>Howell</small> * ''[[Lupinus muelleri]]'' <small>Standl.</small> <!-- Lupinus multicaulis var endurflokkuð sem Lupinus arcticus. --> * ''[[Lupinus multiflorus]]'' <small>Desr.</small> <!-- Lupinus multifolius var endurflokkuð sem Lupinus arcticus. --> * ''[[Lupinus munzianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus munzii]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus mutabilis]]'' <small>Sweet</small> – [[Andeslúpína]], [[trúðalúpína]] <!-- Lupinus myrianthus var endurflokkuð sem Lupinus parviflorus. --> * ''[[Lupinus nanus]]'' <small>Benth.</small> – [[Dverglúpína]] * ''[[Lupinus navicularius]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus nehmadae]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus nelsonii var endurflokkuð sem Lupinus montanus. --> * ''[[Lupinus neocotus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus neomexicanus]]'' <small>Greene</small> * ''[[Lupinus nepubescens]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus nevadensis]]'' <small>A. Heller</small> – [[Nevadalúpína]] * ''[[Lupinus niederleinianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus nipomensis]]'' <small>Eastw.</small> <!-- Lupinus nitidissimus var endurflokkuð sem Lupinus velutinus. --> * ''[[Lupinus niveus]]'' <small>S. Watson</small> * ''[[Lupinus nonoensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus nootkatensis]]'' <small>Sims</small> – [[Alaskalúpína]] * ''[[Lupinus notabilis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus nubigenus]]'' <small>Kunth</small> * ''[[Lupinus nubilorum]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus nuttallii var endurflokkuð sem Lupinus perennis. --> * ''[[Lupinus obscurus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus obtusilobus]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus ochoanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ochroleucus]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus odoratus]]'' <small>A. Heller</small> n * ''[[Lupinus onustus]]'' <small>S. Watson</small> * ''[[Lupinus opertospicus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus oquendoanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus orcuttii var endurflokkuð sem Lupinus concinnus. --> * ''[[Lupinus oreganus]]'' <small>A. Heller</small> <ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus oreganus'' samheiti á ''Lupinus sulphureus''.</ref> * ''[[Lupinus oreophilus]]'' <small>Phil.</small> * ''[[Lupinus ornatus]]'' <small>Lindl.</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus ornatus'' samheiti á ''Lupinus sericeus''.</ref> * ''[[Lupinus oscar-haughtii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ostiofluminis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus osterhoutianus var endurflokkuð sem Lupinus hillii. --> * ''[[Lupinus otto-buchtienii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus otto-kuntzeanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus otuzcoensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ovalifolius]]'' <small>Benth.</small> <!-- Lupinus ovinus var endurflokkuð sem Lupinus minimus. --> * ''[[Lupinus pachanoanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pachitensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pachylobus]]'' <small>Greene</small> * ''[[Lupinus padre-crowleyi]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pallidus]]'' <small>Brandegee</small> <!-- Lupinus palmeri var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus paniculatus]]'' <small>Desr.</small> * ''[[Lupinus paraguariensis]]'' <small>Chodat & Hassl.</small> * ''[[Lupinus paranensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus paraplesius var endurflokkuð sem Lupinus exaltatus. --> <!-- Lupinus parishii var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> <!-- Lupinus parodianus var endurflokkuð sem Lupinus albescens. --> * ''[[Lupinus paruroensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus parviflorus]]'' <small>Hook. & Arn.</small> ** subsp. ''myrianthus'' <small>(Greene) Harmon</small> ** subsp. ''parviflorus'' <small>Hook. & Arn.</small> * ''[[Lupinus parvifolius]]'' <small>Gardner</small> * ''[[Lupinus pasachoensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pasadenensis]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus patulus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus paucartambensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus paucovillosus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus paulinus var endurflokkuð sem Lupinus lyallii. --> * ''[[Lupinus paynei]]'' <small>Davidson</small> * ''[[Lupinus pearceanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pendentiflorus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus peirsonii]]'' <small>H. Mason</small> * ''[[Lupinus penlandianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus pennellianus var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> * ''[[Lupinus perblandus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus perbonus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus perennis]]'' <small>L.</small> - [[Refalúpína]] ** subsp. ''gracilis'' <small>(Nutt.) D.B.Dunn</small> ** subsp. ''occidentalis'' <small>S. Watson</small> ** subsp. ''perennis'' <small>L.</small> * ''[[Lupinus perglaber]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus perissophytus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus persistens]]'' <small>Rose</small> * ''[[Lupinus peruvianus]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus philippianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus physodes]]'' <small>Douglas</small> * ''[[Lupinus pickeringii]]'' <small>A. Gray</small> <!-- Lupinus pinetorum var endurflokkuð sem Lupinus lyallii. --> * ''[[Lupinus pilosellus]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus pilosissimus]]'' <small>M. Martens & Galeotti</small> * ''[[Lupinus pinguis]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus pipersmithianus]]'' <small>J.F. Macbr.</small> * ''[[Lupinus pisacensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus piurensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus platamodes]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus plattensis]]'' <small>S. Watson</small> * ''[[Lupinus platyptenus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus plumosus var endurflokkuð sem Lupinus leucophyllus. --> * ''[[Lupinus polycarpus]]'' <small>Greene</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus polycarpus'' samheiti á ''Lupinus bicolor''.</ref> * ''[[Lupinus polyphyllus]]'' <small>Lindl.</small> – [[Fjölblaðalúpína]], [[Garðalúpína]] ** var. ''burkei'' <small>(S. Watson) C. L. Hitchc.</small> ** var. ''humicola'' <small>(A.Nelson) Barneby</small> ** var. ''pallidipes'' <small>(A. Heller) C. P. Sm.</small> ** var. ''polyphyllus'' <small>Lindl.</small> ** var. ''prunophilus'' <small>(M. E. Jones) L. Ll. Phillips</small> * ''[[Lupinus poopoensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus popayanensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus porsildianus var endurflokkuð sem Lupinus kuschei. --> <!-- Lupinus portae-westgardiae var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus potosinus]]'' <small>Rose</small> * ''[[Lupinus praealtus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus praestabilis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus praetermissus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pratensis]]'' <small>A.Heller</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus pratensis'' samheiti á ''Lupinus confertus''.</ref> * ''[[Lupinus pringlei]]'' <small>Rose</small> * ''[[Lupinus proculaustrinus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus prostratus]]'' <small>J. Agardh</small> * ''[[Lupinus protrusus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus prouvensalanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus prunophilus]]'' <small>M.E. Jones</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus prunophilus'' samheiti á ''Lupinus polyphyllus''.</ref> <!-- Lupinus pseudoparviflorus var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> * ''[[Lupinus pseudopolyphyllus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pseudotsugoides]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pubescens]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus pucapucensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus pulcherrimus var endurflokkuð sem Lupinus alpestris. --> * ''[[Lupinus pulloviridus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pulvinaris]]'' <small>Ulbr.</small> <!-- Lupinus pumicola var endurflokkuð sem Lupinus andersonii. --> * ''[[Lupinus punto-reyesensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus puracensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus purdieanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pureriae]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus purolanatus var endurflokkuð sem Lupinus aureonitens. --> * ''[[Lupinus purosericeus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pusillus]]'' <small>Pursh</small> ** subsp. ''intermontanus'' <small>(A.Heller) D.B.Dunn</small> ** subsp. ''pusillus'' <small>Pursh</small> * ''[[Lupinus puyupatensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pycnostachys]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus quellomayus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus quitensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus radiatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ramosissimus]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus reflexus]]'' <small>Rose</small> * ''[[Lupinus regalis]]'' <small>Bergmans</small> * ''[[Lupinus regnellianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus reineckianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus reitzii]]'' <small>Burkart ex M. Pinheiro & Miotto</small> <!-- Lupinus relictus var endurflokkuð sem Lupinus arcticus. --> * ''[[Lupinus retrorsus]]'' <small>L.F. Hend.</small> * ''[[Lupinus revolutus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus richardianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus rimae]]'' <small>Eastw.</small> | * ''[[Lupinus rivularis]]'' <small>Lindl.</small> - [[Lækjalúpína]] * ''[[Lupinus romasanus]]'' <small>Ulbr.</small> <!-- Lupinus rosei var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus roseolus]]'' <small>Rydb.</small> * ''[[Lupinus roseorum]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus rotundiflorus]]'' <small>M.E. Jones</small> <!-- Lupinus rotundifolius var endurflokkuð sem Crotalaria incana. --> * ''[[Lupinus rowleeanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus rubens var endurflokkuð sem Lupinus pusillus. --> * ''[[Lupinus ruber]]'' <small>A. Heller</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus ruber'' samheiti á ''Lupinus microcarpus''.</ref> <!-- Lupinus rubricaulis var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus rubriflorus]]'' <small>Planchuelo</small> <!-- Lupinus rubro-soli var endurflokkuð sem Lupinus lyallii. --> * ''[[Lupinus ruizensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus rupestris]]'' <small>Kunth</small> * ''[[Lupinus rusbyanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus russellianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus sabinianus]]'' <small>Lindl.</small> * ''[[Lupinus sabinii]]'' <small>Hook.</small> * ''[[Lupinus sabulosus]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus salticola]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus sandiensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus santanderensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus sarmentosus]]'' <small>Desr.</small> * ''[[Lupinus saxatilis]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus saxosus]]'' <small>Howell</small> * ''[[Lupinus schwackeanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus seifrizianus]]'' <small>(C.P. Sm.) C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus sellowianus]]'' <small>Harms</small> * ''[[Lupinus sellulus]]'' <small>Kellogg</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus sellulus'' vera samheiti af ''Lupinus lepidus''.</ref> ** var. ''lobbii'' <small>(S.Watson) B.J.Cox</small> ** var. ''sellulus'' <small>Kellogg</small> ** var. ''ursinus'' <small>(Eastw.) B.J.Cox</small> * ''[[Lupinus semiprostratus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus semperflorens]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus sericatus]]'' <small>Kellogg</small> <!-- Lupinus sericeolodix var endurflokkuð sem Lupinus cymboides. --> * ''[[Lupinus sericeus]]'' <small>Pursh</small> ** var. ''barbiger'' <small>(S.Watson) S.L.Welsh</small> ** var. ''sericeus'' <small>Pursh</small> * ''[[Lupinus setifolius]]'' <small>Planchuelo & D.B. Dunn</small> * ''[[Lupinus shastensis]]'' <small>Lupinus albicaulis</small> * ''[[Lupinus shockleyi]]'' <small>S. Watson</small> * ''[[Lupinus sierrae-blancae]]'' <small>Wooton & Standl.</small> ** subsp. ''aquilinus'' <small>(Wooton & Standl.) L.S.Fleak & D.B.Dunn</small> ** subsp. ''sierrae-blancae'' <small>Wooton & Standl.</small> * ''[[Lupinus simonsianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus simulans]]'' <small>Rose</small> * ''[[Lupinus sinaloensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus sitgreavesii]]'' <small>S. Watson</small> <!-- Lupinus sitgreavii er misritun á Lupinus sitgreavesii. --> <!-- Lupinus skutchianus var endurflokkuð sem Lupinus elegans. --> * ''[[Lupinus smithianus]]'' <small>Kunth</small> * ''[[Lupinus solanagrorum]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus sonomensis]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus soratensis]]'' <small>Rusby</small> * ''[[Lupinus soukupianus]]'' <small>C. P. Smith ex J. F. Macbr.</small> * ''[[Lupinus sparsiflorus]]'' <small>Benth.</small> <!-- Lupinus spathulatus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus spectabilis]]'' <small>Hoover</small> * ''[[Lupinus splendens]]'' <small>Rose</small> * ''[[Lupinus spragueanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus squamecaulis was reclassified as Lupinus madrensis. --> * ''[[Lupinus staffordiae]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus stinchfieldiae was reclassified as Lupinus argenteus. --> <!-- Lupinus stipaphilus was reclassified as Lupinus arbustus. --> * ''[[Lupinus stipulatus]]'' <small>J. Agardh</small> * ''[[Lupinus stiversii]]'' <small>Kellogg</small> e <!-- Lupinus stockii var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> * ''[[Lupinus storkianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus subacaulis]]'' <small>Griseb.</small> <!-- Lupinus subalpinus var endurflokkuð sem Lupinus arcticus. --> * ''[[Lupinus subcarnosus]]'' <small>Hook.</small> * ''[[Lupinus subcuneatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus subhamatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus subinflatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus sublanatus]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus submontanus]]'' <small>Rose</small> * ''[[Lupinus subsessilis]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus subtomentosus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus subumbellatus var endurflokkuð sem Lupinus gibertianus. --> * ''[[Lupinus subvexus]]'' <small>C.P. Sm.</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus subvexus'' vera samheiti af ''Lupinus microcarpus''.</ref> * ''[[Lupinus succulentus]]'' <small>K. Koch</small> * ''[[Lupinus sufferrugineus]]'' <small>Rusby</small> * ''[[Lupinus suksdorfii]]'' <small>Robinson</small> * ''[[Lupinus sulphureus]]'' <small>Douglas</small><!-- Stundum skráð sem eftir Hooker. --> ** subsp. ''kincaidii'' <small>(Suksd.) L. Ll. Phillips</small> ** subsp. ''subsaccatus'' <small>(Suksd.) L. Ll. Phillips</small> ** subsp. ''sulphureus'' <small>Douglas</small> * ''[[Lupinus surcoensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus sylvestris var endurflokkuð sem Lupinus elmeri. --> * ''[[Lupinus syriggedes]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus tacitus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus tafiensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus talahuensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus tamayoanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus tancitaricus var endurflokkuð sem Lupinus exaltatus. --> * ''[[Lupinus tarapacensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus tarijensis]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus tarmaensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus tatei]]'' <small>Rusby</small> * ''[[Lupinus taurimortuus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus tauris]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus tayacajensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus tegeticulatus]]'' <small>Eastw.</small> <!-- Lupinus tenellus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus tetracercophorus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus texanus]]'' <small>Hook.</small> * ''[[Lupinus texensis]]'' <small>Hook.</small> – Texaslúpína * ''[[Lupinus thompsonianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus tidestromii]]'' <small>Greene</small> ** var. ''layneae'' <small>(Eastw.) Munz</small> ** var. ''tidestromii'' <small>Greene</small> <!-- Lupinus toklatensis var endurflokkuð sem Lupinus arcticus. --> * ''[[Lupinus tolimensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus tomentosus]]'' <small>DC.</small> * ''[[Lupinus tominensis]]'' <small>Wedd.</small> * ''[[Lupinus toratensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> – ''warwanzo'', ''lito''<!-- Einlend í suðurhluta Andesfjalla í Perú --> * ''[[Lupinus tracyi]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus triananus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus tricolor var endurflokkuð sem Lupinus albifrons. --> <!-- Lupinus trifoliatus var endurflokkuð sem Cyamopsis tetragonoloba og Crotalaria trifoliastrum. --> <!-- Lupinus trifurcatus var endurflokkuð sem Lupinus nootkatensis. --> * ''[[Lupinus truncatus]]'' <small>Hook. & Arn.</small> * ''[[Lupinus tucumanensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ulbrichianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus uleanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ultramontanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus umidicola]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus uncialis]]'' <small>S. Watson</small> * ''[[Lupinus uncinatus]]'' <small>Schltdl.</small> * ''[[Lupinus urcoensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus ursinus var endurflokkuð sem Lupinus sellulus. --> * ''[[Lupinus urubambensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus utahensis var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> <!-- Lupinus vaginatus var endurflokkuð sem Lupinus montanus. --> * ''[[Lupinus valerioi]]'' <small>Standl.</small> * ''[[Lupinus vallicola]]'' <small>A. Heller</small> – ** subsp. ''apricus'' <small>(Greene) D.B.Dunn</small> ** subsp. ''vallicola'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus vargasianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus varicaulis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus varicolor er misritun á Lupinus variicolor. --> * ''[[Lupinus variicolor]]'' <small>Steud.</small> – * ''[[Lupinus velillensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus velutinus]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus venezuelensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ventosus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus verbasciformis]]'' <small>Sandwith</small> * ''[[Lupinus verjonensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus vernicius]]'' <small>Rose</small> <!-- Lupinus versicolor var endurflokkuð sem Lupinus variicolor. --> * ''[[Lupinus viduus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus vilcabambensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus villosus]]'' <small>Willd.</small> <!-- Lupinus viridifolius var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> * ''[[Lupinus visoensis]]'' <small>J.F. Macbr.</small> * ''[[Lupinus volubilis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus volutans var endurflokkuð sem Lupinus aridus. --> <!-- Lupinus washoensis var endurflokkuð sem Lupinus lyallii. --> * ''[[Lupinus weberbaueri]]'' <small>Ulbr.</small> <!-- Lupinus wenatchensis var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> * ''[[Lupinus werdermannianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus westianus]]'' <small>Small</small> ** var. ''aridorum'' <small>(McFarlin ex Beckner) Isely</small> ** var. ''westianus'' <small>Small</small> * ''[[Lupinus whiltoniae]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus wilkesianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus williamlobbii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus williamsianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus wyethii var endurflokkuð sem Lupinus polyphyllus. --> * ''[[Lupinus xanthophyllus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus xenophytus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus yakimensis was reclassified as Lupinus arbustus. --> * ''[[Lupinus yanahuancensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus yarushensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus yaulyensis var endurflokkuð sem Lupinus fieldii. --> * ''[[Lupinus ynesiae]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus yukonensis var endurflokkuð sem Lupinus arcticus. --> |} === Subgenus ''Lupinus'' === Í núverandi umfangi,<ref name="Kurd">{{Cite web | url=http://biodiversity.ucoz.ru/p0006.htm | title=Subgen. PLATYCARPOS and Subgen. LUPINUS}}</ref> telur undirættkvíslin ''Lupinus'' 12 tegundir frá Miðjarðarhafssvæðinu og Afríku með að minnsta kosti fjögur fræleg í belgnum: {| |- valign=top | * ''[[Lupinus albus]]'' <small>L. 1753</small> - [[Ljósalúpína]] ** subsp. ''albus'' <small>L.</small> ** subsp. ''graecus'' <small>(Boiss. & Spruner) Franco & P.Silva</small> ** subsp. ''termis'' <small>(Forsk.) Ponert.</small> * ''[[Lupinus angustifolius]]'' <small>L. 1753</small> – [[Lensulúpína]] ** var. ''angustifolius'' <small>L.</small> ** var. ''albopunctatus'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''griseomaculatus'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''chalybens'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''corylinus'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''purpureus'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''rubidus'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''atabekovae'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''sparsiusculus'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''brunneus '' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''albosyringeus'' <small>Taran.</small> ** var. ''albidus'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''candidus'' <small>Kuptzov. et [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]]</small> * ''[[Lupinus atlanticus]]'' <small>Gladstones 1974</small> * ''[[Lupinus cosentinii]]'' <small>Guss. 1828 </small> <!-- Lupinus criticus var endurflokkuð sem Lupinus digitatus. --> <!-- Lupinus cryptanthus var endurflokkuð sem Lupinus angustifolius. --> * ''[[Lupinus digitatus]]'' <small>Forsk. 1775</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus digitatus'' samheiti við ''Lupinus cosentinii''.</ref> <!-- Lupinus graecus var endurflokkuð sem Lupinus albus. --> <!-- Lupinus hirsutus var endurflokkuð sem Lupinus micranthus og Lupinus pilosus. --> * ''[[Lupinus hispanicus]]'' <small>Boiss. & Reut. 1842</small> ** subsp. ''bicolor'' <small>(Merino) Gladst.</small> ** subsp. ''hispanicus'' <small>Boiss. & Reut.</small> <!-- Lupinus jugoslavicus var endurflokkuð sem Lupinus angustifolius. --> <!-- Lupinus leucospermus var endurflokkuð sem Lupinus angustifolius. --> <!-- Lupinus linifolius var endurflokkuð sem Lupinus angustifolius. --> <!-- Lupinus luthereaui var endurflokkuð sem Lupinus digitatus. --> | * ''[[Lupinus luteus]]'' <small>L. 1753</small> – [[Ilmlúpína]] ** var. ''luteus'' <small>L.</small> ** var. ''maculosus'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''kazimierskii'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''arcellus'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''sempolovskii'' <small>(Atab) [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev.</small> ** var. ''melanospermus'' <small>Kurl. et Stankev.</small> ** var. ''niger'' <small>Kurl. et Stankev.</small> ** var. ''cremeus'' <small>Kurl. et Stankev.</small> ** var. ''leucospermus'' <small>Kurl. et Stankev.</small> ** var. ''sulphureus'' <small>(Atab.) Kurl. et Stankev.</small> ** var. ''stepanovae'' <small>Kurl. et Stankev.</small> ** var. ''ochroleucus'' <small>Kurl. et Stankev.</small> ** var. ''aurantiacus'' <small>Kurl. et Stankev.</small> ** var. ''croceus'' <small>Kurl. et Stankev.</small> ** var. ''aureus'' <small>Kurl. et Stankev.</small> ** var. ''albicans'' <small>[[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev.</small> ** var. '' sinskayae'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. * ''[[Lupinus micranthus]]'' <small>Guss. 1828</small> * ''[[Lupinus palaestinus]]'' <small>Boiss. 1849</small> * ''[[Lupinus pilosus]]'' <small>Murr. 1774</small> * ''[[Lupinus princei]]'' <small>Harms 1901</small> <!-- Lupinus reticulatus was reclassified as Lupinus angustifolius. --> <!-- Lupinus rothmaleri was reclassified as Lupinus hispanicus. --> <!-- Lupinus somalensis is a misspelling of Lupinus somaliensis. --> * ''[[Lupinus somaliensis]]'' <small>Baker f. 1895</small> <!-- Lupinus tassilicus was reclassified as Lupinus digitatus. --> <!-- Lupinus termis was reclassified as Lupinus albus. --> <!-- Lupinus varius was reclassified as Lupinus angustifolius. --> |} ===Tegundir með óvissa stöðu=== Staða eftirfarandi tegunda er ekki staðfest:<ref name="PlantList" /> {| |- valign=top | * ''Lupinus acaulis'' <small>Larrañaga</small> * ''Lupinus achilleaphilus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus acutilobus'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus aegr-Aovium'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus africanus'' <small>Lour.</small> * ''Lupinus agninus'' <small>Gand.</small> * ''Lupinus agropyrophilus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus alaimandus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus albicaulis'' <small>Douglas ex Hook.</small> * ''Lupinus alicanescens'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus aliclementinus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus aliumbellatus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus altissimus'' <small>Sessé & Moc.</small> * ''Lupinus alturasensis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus alveorum'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus amabilis'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus amniculi-cervi'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus amniculi-salicis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus amniculi-vulpum'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus andersonianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus anemophilus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus angustifolius'' <small>Blanco</small> * ''Lupinus aphronorus'' <small>Blank.</small> * ''Lupinus apodotropis'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus aralloius'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus arborescens'' <small>Amabekova & Maisuran</small> * ''Lupinus arceuthinus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus argyraeus'' <small>DC.</small> * ''Lupinus atacamicus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus aureus'' <small>J.Agardh</small> * ''Lupinus axillaris'' <small>Blank.</small> * ''Lupinus barkeriae'' <small>Knowles & Westc.</small> * ''Lupinus bartolomei'' <small>M.E.Jones</small> * ''Lupinus bassett-maguirei'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus beaneanus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus biddleii'' <small>L.F.Hend.</small> * ''Lupinus bimaculatus'' <small>Hook. ex D.Don</small> * ''Lupinus bimaculatus'' <small>Desr.</small> * ''Lupinus bivonii'' <small>C.Presl</small> * ''Lupinus blankinshipii'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus blaschkeanus'' <small>Fisch. & C.A.Mey.</small> * ''Lupinus brevior'' <small>(Jeps.) J.A. Christian & D.B. Dunn</small> * ''Lupinus brittonii'' <small>Abrams</small> * ''Lupinus caespitosus'' <small>Nutt.</small> * ''Lupinus californicus'' <small>K.Koch</small> * ''Lupinus campbelliae'' <small>Eastw.</small> * ''Lupinus campestris'' <small>Cham. & Schltdl.</small> * ''Lupinus campestris-florum'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus candicans'' <small>Rydb.</small> * ''Lupinus canus'' <small>Hemsl.</small> * ''Lupinus capitatus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus capitis-amniculi'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus carolus-bucarii'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus chachas'' <small>Ochoa ex C. P. Smith</small> * ''Lupinus chamissonis'' <small>Eschscholtz</small> * ''Lupinus chiapensis'' <small>Rose</small> * ''Lupinus chihuahuensis'' <small>S.Watson</small> * ''Lupinus christianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus chrysomelas'' <small>Casar.</small> * ''Lupinus clementinus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus comatus'' <small>Rydb.</small> * ''Lupinus consentinii'' <small>Walp.</small> * ''Lupinus cymb-Aegressus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus dasyphyllus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus davisianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus debilis'' <small>Eastw.</small> * ''Lupinus decaschistus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus diaboli-septem'' <small>C.P.Sm.</small> | * ''Lupinus dichrous'' <small>Greene</small> * ''Lupinus dispersus'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus dissimulans'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus durangensis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus eatonanus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus equi-coeli'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus equi-collis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus erectus'' <small>L.F.Hend.</small> * ''Lupinus erminens'' <small>S.Watson</small> * ''Lupinus ermineus'' <small>S.Watson</small> * ''Lupinus falcifer'' <small>Nutt.</small> * ''Lupinus falsoerectus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus falsoformosus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus falsograyi'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus fieldii'' <small>Rose ex J. F. Macbr.</small> * ''Lupinus filicaulis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus finitus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus flavescens'' <small>Rydb.</small> * ''Lupinus foliosus'' <small>Hook.</small> * ''Lupinus foliosus'' <small>Nutt.</small> * ''Lupinus forskahlei'' <small>Boiss.</small> * ''Lupinus franciscanus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus fraxinetorum'' <small>Greene</small> * ''Lupinus fruticosus'' <small>Steud.</small> * ''Lupinus fruticosus'' <small>Dum.Cours.</small> * ''Lupinus garcianus'' <small>Bennett & Dunn</small> * ''Lupinus geophilus'' <small>Rose</small> * ''Lupinus geraniophilus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus glabellus'' <small>M.Martens & Galeotti</small> * ''Lupinus graciliflorus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus gratus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus gredensis'' <small>Gand.</small> * ''Lupinus guadalupensis'' <small>Greene</small> * ''Lupinus guadiloupensis'' <small>Steud.</small> * ''Lupinus guatimalensis'' <small>auct.</small> * ''Lupinus gussoneanus'' <small>J.Agardh</small> * ''Lupinus habrocomus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus haudcytisoides'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus helleri'' <small>Greene</small> * ''Lupinus hexaedrus'' <small>E. Fourn.</small> * ''Lupinus hintonii'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus huigrensis'' <small>Rose ex C.P.Sm.</small> * ''Lupinus humicolus'' <small>A.Nelson</small> * ''Lupinus humifusus'' <small>Benth.</small> * ''Lupinus humilis'' <small>Rose ex Pittier</small> * ''Lupinus hyacinthinus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus idoneus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus inamoenus'' <small>Greene ex C.F.Baker</small> * ''Lupinus indutus'' <small>Greene ex C.F.Baker</small> * ''Lupinus insignis'' <small>Glaz. ex C. P. Smith</small> * ''Lupinus integrifolius'' <small>L.</small> * ''Lupinus intergrifolius'' <small>Desr.</small> * ''Lupinus ione-grisetae'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus ione-walkerae'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus jamesonianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus javanicus'' <small>Burm.f.</small> * ''Lupinus jorgensenanus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus jucundus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus kellerrnanianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus kyleanus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus labiatus'' <small>Nutt.</small> * ''Lupinus lacticolor'' <small>Tamayo</small> * ''Lupinus lacus-huntingtonii'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus lacuum-trinitatum'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus larsonanus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus lassenensis'' <small>Eastw.</small> * ''Lupinus latissimus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus laxifolius'' <small>A.Gray</small> | * ''Lupinus leptostachyus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus lesueurii'' <small>Standl.</small> * ''Lupinus linearifolius'' <small>Larrañaga</small> * ''Lupinus lingulae'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus longilabrum'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus lorentzianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus louise-bucariae'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus louise-grisetae'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus lucidus'' <small>Benth. ex Loudon</small> * ''Lupinus lyman-bensonii'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus lysichitophilus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus macrocarpus'' <small>Hook. & Arn.</small> * ''Lupinus macrocarpus'' <small>Torr.</small> * ''Lupinus macrophyllus'' <small>Benth.</small> * ''Lupinus macrorhizos'' <small>Georgi</small> * ''Lupinus magnistipulatus'' <small>Planchuelo & Dunn</small> * ''Lupinus maissurianii'' <small>Atabek. & Polukhina</small> * ''Lupinus marcusianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus mariae-josephae'' <small>H.Pascual</small> * ''Lupinus markleanus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus marschallianus'' <small>Sweet</small> * ''Lupinus mearnsii'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus meli-campestris'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus meridanus'' <small>Moritz ex C. P. Smith</small> * ''Lupinus mexiae'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus micensis'' <small>M.E.Jones</small> * ''Lupinus micheneri'' <small>Greene</small> * ''Lupinus milleri'' <small>J.Agardh</small> * ''Lupinus minearanus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus minutissimus'' <small>Tamayo</small> * ''Lupinus molle'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus mollissifolius'' <small>Davidson</small> * ''Lupinus monettianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus muellerianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus multicincinnis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus neglectus'' <small>Rose</small> * ''Lupinus nemoralis'' <small>Greene</small> * ''Lupinus niger'' <small>Wehmer</small> * ''Lupinus noldekae'' <small>Eastw.</small> * ''Lupinus nutcanus'' <small>Spreng.</small> * ''Lupinus nutkatensis'' <small>J.G.Cooper</small> * ''Lupinus obtunsus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus octablomus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus opsianthus'' <small>Amabekova & Maisuran</small> * ''Lupinus pavonum'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus pendeltonii'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus pendletonii'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus perconfertus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus perplexus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus philistaeus'' <small>Boiss.</small> * ''Lupinus pinus-contortae'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus piperi'' <small>B.L.Rob. ex Piper</small> * ''Lupinus piperitus'' <small>Davidson</small> * ''Lupinus platanophilus'' <small>M.E.Jones</small> * ''Lupinus plebeius'' <small>Greene ex C.F.Baker</small> * ''Lupinus prato-lacuum'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus prolifer'' <small>Desr.</small> * ''Lupinus propinquus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus proteanus'' <small>Eastw.</small> * ''Lupinus psoraleoides'' <small>Pollard</small> * ''Lupinus pumviridis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus puroviridis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus purpurascens'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus pygmaeus'' <small>Tamayo</small> * ''Lupinus quercus-jugi'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus quercuum'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus rainierensis'' <small>Eastw.</small> * ''Lupinus regius'' <small>Rudolph ex Torr. & A.Gray</small> | * ''Lupinus rhodanthus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus rickeri'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus rivetianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus rydbergii'' <small>Blank.</small> * ''Lupinus sabuli'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus salicisocius'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus salinensis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus sativus'' <small>Gaterau</small> * ''Lupinus scaposus'' <small>Rydb.</small> * ''Lupinus scheuberae'' <small>Rydb.</small> * ''Lupinus schickendantzii'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus schiedeanus'' <small>Steud.</small> * ''Lupinus schumannii'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus seclusus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus semiaequus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus semiverticillatus'' <small>Desr.</small> * ''Lupinus sergenti'' <small>Tamayo ex Pittier</small> * ''Lupinus sergentii'' <small>Tamayo</small> * ''Lupinus serradentum'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus shrevei'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus sierrae-zentae'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus sileri'' <small>S.Watson</small> * ''Lupinus sinus-meyersii'' <small>C.P. Sm.</small> * ''Lupinus sparhawkianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus spatulata'' <small>Larrañaga</small> * ''Lupinus speciosus'' <small>Voss</small> * ''Lupinus spruceanus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus standleyensis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus stationis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus stiveri'' <small>Kellogg</small> * ''Lupinus stoloniferus'' <small>L.</small> * ''Lupinus strigulosus'' <small>Gand.</small> * ''Lupinus subhirsutus'' <small>Davidson</small> * ''Lupinus subvolutus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus suksdorfii'' <small>B.L. Rob. ex Piper</small> * ''Lupinus summersianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus sylvaticus'' <small>Hemsl.</small> * ''Lupinus thermis'' <small>Gasp.</small> * ''Lupinus thermus'' <small>St.-Lag.</small> * ''Lupinus tilcaricus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus timotensis'' <small>Tamayo</small> * ''Lupinus tricolor'' <small>Greene</small> * ''Lupinus tricolor'' <small>G.Nicholson</small> * ''Lupinus trifidus'' <small>Torr. ex S.Watson</small> * ''Lupinus tristis'' <small>Sweet</small> * ''Lupinus trochophyllus'' <small>Hoffmanns.</small> * ''Lupinus tuckeranus'' <small>C.P. Sm.</small> * ''Lupinus vaginans'' <small>Benth.</small> * ''Lupinus valdepallidus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus vandykeae'' <small>Eastw.</small> * ''Lupinus variegatus'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus variegatus'' <small>Poir.</small> * ''Lupinus varneranus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus vavilovii'' <small>Atabekova & Maissurjan</small> * ''Lupinus venustus'' <small>Bailly</small> * ''Lupinus violaceus'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus viridicalyx'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus volcanicus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus watsonii'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus westiana'' <small>Small</small> * ''Lupinus wolfianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus yanlyensis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus yaruahensis'' <small>C.P.Sm.</small> |} ===Blendingar=== Eftirfandi blendingum hefur verið lýst:<ref name="PlantList" /> * ''Lupinus'' ×''alpestris'' <small>(A. Nelson) D.B. Dunn & J.M. Gillett</small> * ''Lupinus'' ×''hispanicoluteus'' <small>W.Święcicki & W.K.Święcicki</small> * [[Lupinus × hybridus|''Lupinus'' ×''hybridus'']] <small>Lem.</small> - [[Skrautlúpína]] * ''Lupinus'' ×''insignis'' <small>Lem.</small> * ''Lupinus'' ×''regalis'' <small>(auct.) Bergmans</small>— Regnbogalúpína (''Lupinus arboreus'' × ''Lupinus polyphyllus'') * ''Lupinus'' ×''versicolor'' <small>Caball.</small> [[Flokkur:Ertublómaætt]] [[Flokkur:Listar tengdir plönturíkinu]] s8g9by1o8ih26cx9zttw1dlsf8o8t16 1952299 1952296 2026-03-28T09:54:45Z MáneyMánadóttir 103358 1952299 wikitext text/x-wiki == Flokkun == Ættkvíslin ''Lupinus'' L. og, sérstaklega, Norður-Amerísku tegundirnar var skift af [[Sereno Watson]] (1873) í þrjá hluta: ''Lupinus'', ''Platycarpos'', og ''Lupinnelus''. Mismunur á búsvæði og fjöldi fræhirsla voru grunnur flokkunnarinnar. Meginhluti fjölærra og einærra tegunda frá Ameríku voru taldar til ''Lupinus''. Nokkrar einærar tegundir með tvær legrými í fræhirslu og tvö fræ í belgnum (''L. densiflorus'', ''L. microcarpus'', osfr..) voru taldar til ''Platycarpos'' deildar. Deildin ''Lupinnelus'' samanstóð af einni tegund (''L. uncialis''). <!-- Tilvera tegundiarinner er vafasöm.{{vague|date=April 2014}} --> Verk Watsons var byggt aðallega á Norður-Amerískum tegundum og seinni fræðingar eins og Ascherson & Graebner (1907) byggðu á því og létu ná yfir allar lúpínur frá eystra og vestra heimshveli, og notuðu einnig fjölda fræja í belg til að greina á milli. Þeir lýstu tvemur undirættkvíslum, ''Eulupinus'' og ''Platycarpos''. Flestar tegundirnar lentu í subgen. A. ''Eulupinus''. Subgen. B. ''Platycarpos'' taldi nokkrar einærar tegundir frá austurhveli með tvö fræ í belg . Núverandi flokkun heldur þessari flokkun að mestu, en notar nöfnin ''Platycarpos'' og ''Lupinus''. Nú er undirættkvíslin [[Platycarpos]] (S.Wats.) [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] með einærar og fjölærar tegundir frá Ameríku, með að lágmarki tvö fræ í belg. Undirættkvíslin ''Lupinus'' inniheldur 12 tegundir frá [[Afríka|Afríku]] og Miðjarðarhafi með fjögur fræ í bleg eða fleiri.<ref name="kurl">Kurlovich, B. S. and A. K. Stankevich. (eds.) [http://personal.inet.fi/tiede/lupin/Classific.htm Classification of Lupins.] In: ''Lupins: Geography, Classification, Genetic Resources and Breeding''. St. Petersburg: Intan. 2002. pp. 42–43. Accessed 2 August 2013.</ref> Flokkun ''Lupinus'' hefur alltaf verið flókin. Hversu margar sjálfstæðar tegundir eru til, eða hvernig þær flokkast innan ætthvíslarinnar er ekki ljóst. Plönturnar eru breytilegar og tegundirnar oft ekki vel aðgreinilegar frá öðrum. Sumar Amerískar tegundir eru kannski nær því að vera undirtegundir en að ekki.<ref name=naga>Naganowska, B., et al. (2005). [https://link.springer.com/article/10.1007/s00606-005-0364-y#page-1 2C DNA variation and relationships among New World species of the genus ''Lupinus'' (Fabaceae).] ''Plant Systematics and Evolution'' 256(1-4), 147-57.</ref> Mat á fjölda lúpínutegunda fellur almennt á milli 200 og 500.<ref name=ainouche>Aïnouche, A. K. and R. J. Bayer. (1999). [http://www.amjbot.org/content/86/4/590.full.pdf Phylogenetic relationships in ''Lupinus'' (Fabaceae: Papilionoideae) based on internal transcribed spacer sequences (ITS) of nuclear ribosomal DNA.] ''American Journal of Botany'' 86(4), 590-607.</ref> Ein heimild telur 267 tegundir á heimsvísu.<ref name=drum>Drummond, C. S., et al. (2012). [https://web.archive.org/web/20160714175306/http://sysbio.oxfordjournals.org/content/61/3/443.full Multiple continental radiations and correlates of diversification in ''Lupinus'' (Leguminosae): Testing for key innovation with incomplete taxon sampling.] ''Systematic Biology'' 61(3) 443-60.</ref> ===Subgenus ''Platycarpos''=== Fræhirslan inniheldur tvö eða fleiri fræ. Fræin eru almennt smá, með vanþroskað [[kím]] og lítið af [[fræhvíta|fræhvítu]]. fræblöðin eru smá, með langan stöngul. Fyrstu eiginlegu blöðin eru stakstæð. Litningatala 2''n'' = 36, 48, eða 96.<ref name="Kurd" /> Þessi undirættkvísl er með útbreiðslu um [[Norður-Ameríka|Norður-]], [[Mið-Ameríka|Mið-]] og [[Suður-Ameríka]]. Sumar tegundirnar eru ræktaðar (''L. mutabilis'', ''L. polyphyllus''). Hún samanstendur af eftirfarandi tegundum:<ref>{{cite web | url = http://www.ildis.org/LegumeWeb?version~10.01&genus~Lupinus&species~ | title = ILDIS LegumeWeb entry for ''Lupinus'' | author = <!--Staff writer(s); no by-line.--> | website = International Legume Database & Information Service | publisher = Cardiff School of Computer Science & Informatics | access-date = 11 April 2014 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?7036 | title = GRIN species records of ''Lupinus'' | author = [[USDA]], [[Agricultural Research Service|ARS]], National Genetic Resources Program | website = [[Germplasm Resources Information Network]]—(GRIN) [Online Database] | publisher = [[Henry A. Wallace Beltsville Agricultural Research Center|National Germplasm Resources Laboratory]], Beltsville, Maryland | access-date = 11 April 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150924122153/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?7036 | archive-date = 24 September 2015 | url-status = dead }}</ref><ref name="PlantList">{{cite web | url = http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Leguminosae/Lupinus/ | title = The Plant List entry for ''Lupinus'' | year = 2013 | website = [[The Plant List]] | publisher = [[Royal Botanic Gardens, Kew]] and the [[Missouri Botanical Garden]] | access-date = 11 April 2014 | archive-date = 5 september 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170905110441/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Leguminosae/Lupinus/ |url-status=dead }}</ref> {| |- valign=top | * ''[[Lupinus aberrans]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus abortivus var endurflokkuð sem Lupinus cusickii. --> * ''[[Lupinus abramsii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus acopalcus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus adinoanthus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus adscendens var endurflokkuð sem Lupinus alpestris. --> * ''[[Lupinus adsurgens]]'' <small>Drew</small> <!-- Lupinus aduncus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus affinis]]'' <small>J. Agardh</small> * ''[[Lupinus agardhianus]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus alaristatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus albert-smithianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus albertensis var endurflokkuð sem Lupinus nootkatensis. --> * ''[[Lupinus albescens]]'' <small>Hook. & Arn.</small> * ''[[Lupinus albicaulis]]'' <small>Douglas</small> * ''[[Lupinus albifrons]]'' <small>Benth.</small> ** var. ''albifrons'' <small>Benth.</small> ** var. ''douglasii'' <small>(J. Agardh) C. P. Sm.</small> ** var. ''hallii'' <small>(Abrams) Isely</small> * ''[[Lupinus albopilosus]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus albosericeus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus alcis-montis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus alcis-temporis var endurflokkuð sem Lupinus lyallii. --> * ''[[Lupinus aliamandus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus aliattenuatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus alibicolor]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus aliceae]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus alilatissimus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus alimanens var endurflokkuð sem Lupinus condensiflorus. --> * ''[[Lupinus alinanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus alipatulus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus alirevolutus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus alivillosus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus allargyreius]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus allimicranthus var endurflokkuð sem Lupinus parviflorus. --> * ''[[Lupinus alopecuroides]]'' <small>Desr.</small> * ''[[Lupinus alpestris]]'' <small>A. Nelson</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus alpestris'' samheiti á ''Lupinus argenteus''.</ref> <!-- Lupinus alpicola var endurflokkuð sem Lupinus sericeus. --> <!-- Lupinus alpinus var endurflokkuð sem Lupinus lyallii. --> * ''[[Lupinus altimontanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus altiplani]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus amabayensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus amandus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus ambaticus var endurflokkuð sem Lupinus ramosissimus. --> * ''[[Lupinus amboensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ammophilus]]'' <small>Greene</small> ** var. ''ammophilus'' <small>Greene</small> ** var. ''crassus'' <small>(Payson) Isely</small> <!-- Lupinus amniculi-putorii var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> * ''[[Lupinus amnis-otuni]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ampaiensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus amphibium er misritun á Lupinus amphibius. --> * ''[[Lupinus amphibius]]'' <small>Suksd.</small> * ''[[Lupinus ananeanus]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus anatolicus]]'' <small>W. Święcicki & W. K. Święcicki</small> * ''[[Lupinus andersonii]]'' <small>S. Watson</small> * ''[[Lupinus andicola]]'' <small>Gillies</small> * ''[[Lupinus andinus]]'' <small>Rose ex J. F. Macbr.</small> * ''[[Lupinus angustiflorus]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus antensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus antiplani]]'' <small>C. P. Sm.</small> * ''[[Lupinus antoninus]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus apertus]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus appositus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus apricus var endurflokkuð sem Lupinus vallicola. --> <!-- Lupinus aquilinus var endurflokkuð sem Lupinus sierrae-blancae. --> * ''[[Lupinus arboreus]]'' <small>Sims</small> - [[Runnalúpína]] * ''[[Lupinus arbustus]]'' <small>Lindl.</small> ** subsp. ''arbustus'' <small>Lindl.</small> ** subsp. ''neolaxiflorus'' <small>D.B.Dunn</small> ** subsp. ''pseudoparviflorus'' <small>(Rydb.) D.B.Dunn</small> * ''[[Lupinus arbutosocius]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus archeranus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus arcticus]]'' <small>S. Watson</small> – [[Heimskautalúpína]], [[Skollalúpína]] ** subsp. ''arcticus'' <small>S. Watson</small> ** subsp. ''subalpinus'' <small>(Piper & Robinson)D.B.Dunn</small> * ''[[Lupinus arenarius]]'' <small>Gardner</small> <!-- Lupinus arenicola var endurflokkuð sem Lupinus densiflorus. --> * ''[[Lupinus arequipensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus argenteus]]'' <small>Pursh</small> – [[Melrakkalúpína]] ** var. ''argentatus'' <small>(Rydb.) Barneby</small> ** var. ''argenteus'' <small>Pursh</small> ** var. ''argophyllus'' <small>(A. Gray) S. Watson</small> ** var. ''depressus'' <small>(Rydb.) C. L. Hitchc.</small> ** var. ''fulvomaculatus'' <small>(Payson) Barneby</small> ** var. ''heteranthus'' <small>(S. Watson) Barneby</small> ** var. ''hillii'' <small>(Greene) Barneby</small> ** var. ''holosericeus'' <small>(Torr. & A.Gray) Barneby</small> ** var. ''montigenus'' <small>(A. Heller) Barneby</small> ** var. ''palmeri'' <small>(S.Watson) Barneby</small> ** var. ''rubricaulis'' <small>(Greene) S. L. Welsh</small> ** var. ''utahensis'' <small>(S.Watson) Barneby</small> <!-- Lupinus argentinus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus argurocalyx]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus aridorum]]'' <small>McFarlin ex Beckner</small> <ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus aridorum'' samheiti á ''Lupinus westianus''.</ref> * ''[[Lupinus aridulus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus aridus]]'' <small>Lindl.</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus aridus'' samheiti á ''[[Lupinus lepidus]]''.</ref> * ''[[Lupinus ariste-josephii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus arizelus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus arizonicus]]'' <small>(S. Watson) S. Watson</small> ** subsp. ''arizonicus'' <small>(S. Watson) S. Watson</small> ** subsp. ''sonorensis'' <small>Christian & D. Dunn</small> * ''[[Lupinus arvensi-plasketti]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus arvensis]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus asa-grayanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus aschenbornii]]'' <small>S. Schauer</small> * ''[[Lupinus asplundianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus asymbepus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus atropurpureus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus attenuatus]]'' <small>Gardner</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus attenuatus'' samheiti á ''Lupinus coriaceus''.</ref> <!-- Lupinus augusti var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> * ''[[Lupinus aureonitens]]'' <small>Hook. & Arn.</small> * ''[[Lupinus austrobicolor]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus austrohumifusus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus austromontanus var endurflokkuð sem Lupinus excubitus. --> * ''[[Lupinus austrorientalis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus austrosericeus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus bakeri var endurflokkuð sem Lupinus sericeus. --> * ''[[Lupinus ballianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus bandelierae]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus bangii]]'' <small>Rusby</small> * ''[[Lupinus barbatilabius]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus barbiger var endurflokkuð sem Lupinus sericeus. --> * ''[[Lupinus barkeri]]'' <small>Lindl.</small> * ''[[Lupinus bartlettianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus benthamii]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus bi-inclinatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus bicolor]]'' <small>Lindl.</small> ** subsp. ''bicolor'' <small>Lindl.</small> ** subsp. ''microphyllus'' <small>(S. Watson) D. B. Dunn</small> ** subsp. ''pipersmithii'' <small>(A. Heller) D. B. Dunn</small> ** subsp. ''umbellatus'' <small>(Greene) D. B. Dunn</small> <!-- Lupinus biddlei var endurflokkuð sem Lupinus prunophilus. --> <!-- Lupinus bilineatus var endurflokkuð sem Lupinus mexicanus. --> * ''[[Lupinus bingenensis]]'' <small>Suksd.</small> * ''[[Lupinus blaisdellii]]'' <small>Eastw.</small> <!-- Lupinus blumeri var endurflokkuð sem Lupinus neomexicanus. --> * ''[[Lupinus bogotensis]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus bolivianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus bombycinocarpus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus bonplandius]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus borealis var endurflokkuð sem Lupinus arcticus. --> * ''[[Lupinus boyacensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus brachypodus var endurflokkuð sem Lupinus cusickii. --> * ''[[Lupinus brachypremnon]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus bracteolaris]]'' <small>Desr.</small> * ''[[Lupinus brandegeei]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus brevecuneus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus brevicaulis]]'' <small>S. Watson</small> <ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus brevicaulis'' samheiti á ''Lupinus grisebachianus''.</ref> * ''[[Lupinus brevior]]'' <small>(Jeps.) Christian & D.B. Dunn</small> * ''[[Lupinus breviscapus]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus breweri]]'' <small>A. Gray</small> <!-- Lupinus bridgesii var endurflokkuð sem Lupinus formosus. --> <!-- Lupinus brunneo-maculatus var endurflokkuð sem Lupinus culbertsonii. --> * ''[[Lupinus bryoides]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus buchtienii]]'' <small>Rusby</small> * ''[[Lupinus burkartianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus burkei]]'' <small>S. Watson</small> <ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus burkei'' samheiti á ''Lupinus polyphyllus''.</ref> * ''[[Lupinus burkeri]]'' <small>Lindl.</small> * ''[[Lupinus caballoanus]]'' <small>B.L. Turner</small> * ''[[Lupinus cachupatensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus cacuminis]]'' <small>Standl.</small> * ''[[Lupinus caeruleus]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus caesius]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus caespitosus]]'' <small>Torr. & A. Gray</small> <ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus caespitosus'' samheiti á ''Lupinus lepidus''.</ref> * ''[[Lupinus calcensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus caldasensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus californicus was reclassified as Lupinus elegans. --> * ''[[Lupinus camiloanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus campestris]]'' <small>Schltdl. & Cham.</small> <!-- Lupinus candidissimus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> <!-- Lupinus canescens var endurflokkuð sem Lupinus leucophyllus. --> * ''[[Lupinus carazensis]]'' <small>Ulbr.</small> | * ''[[Lupinus carchiensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus cardenasianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus carhuamayus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus carlos-ochoae]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus carpapaticus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus carrikeri]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus caucensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus caudatus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> <!-- Lupinus caudiciferus var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> * ''[[Lupinus cavicaulis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ccorilazensis]]'' <small>Vargas ex C. P. Smith</small> * ''[[Lupinus celsimontanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus cervinus]]'' <small>Kellogg</small> * ''[[Lupinus cesar-vargasii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus cesaranus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus chachas]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus chamissonis]]'' <small>Eschsch.</small> * ''[[Lupinus chavanillensis]]'' <small>(J.F. Macbr.) C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus chilensis var endurflokkuð sem Lupinus subacaulis. --> <!-- Lupinus chionophilus var endurflokkuð sem Lupinus sellulus. --> * ''[[Lupinus chipaquensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus chlorolepis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus chocontensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus chongos-bajous]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus christinae]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus chrysanthus]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus chrysocalyx]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus chumbivilcensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus citrinus]]'' <small>Kellogg</small> * ''[[Lupinus clarkei]]'' <small>Oerst.</small> <!-- Lupinus clarkii er misritun á Lupinus clarkei. --> <!-- Lupinus clokeyanus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus cochapatensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus cochinchinensis var endurflokkuð sem Crotalaria retusa. --> * ''[[Lupinus colcabambensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus collinus]]'' <small>(Greene) A. Heller</small> * ''[[Lupinus colombiensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus columbianus var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> * ''[[Lupinus compactiflorus]]'' <small>Rose</small> * ''[[Lupinus comptus]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus concinnus]]'' <small>J. Agardh</small> ** subsp. ''concinnus'' <small>J. Agardh</small> ** subsp. ''orcuttii'' <small>(S.Watson) D.B.Dunn</small> * ''[[Lupinus condensiflorus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus confertus]]'' <small>Kellogg</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus confertus'' samheiti á ''Lupinus lepidus''.</ref> <!-- Lupinus confusus var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> * ''[[Lupinus congdonii]]'' <small>(C.P. Sm.) D.B. Dunn</small> * ''[[Lupinus conicus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus constancei]]'' <small>T.W. Nelson & J.P. Nelson</small> * ''[[Lupinus convencionensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus cookianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus coriaceus]]'' <small>Benth.</small> <!-- Lupinus corymbosus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus costaricensis]]'' <small>D.B. Dunn</small> * ''[[Lupinus cotopaxiensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus couthouyanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus covillei]]'' <small>Greene</small> * ''[[Lupinus crassulus]]'' <small>Greene</small> * ''[[Lupinus crassus]]'' <small>Payson</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus crassus'' samheiti á ''Lupinus ammophilus''.</ref> * ''[[Lupinus croceus]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus crotalarioides]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus crucis-viridis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus cruckshanksii var endurflokkuð sem Lupinus mutabilis. --> <!-- Lupinus cruckshanksii var endurflokkuð sem Lupinus ananeanus. --> * ''[[Lupinus cuatrecasasii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus culbertsonii]]'' <small>Greene</small> ** subsp. ''culbertsonii'' <small>Greene</small> ** subsp. ''hypolasius'' <small>(Greene) B.J.Cox</small> <!-- Lupinus culteri var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus cumulicola]]'' <small>Small</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus cumulicola'' samheiti á ''Lupinus diffusus''.</ref> * ''[[Lupinus cusickii]]'' <small>S. Watson</small> ** subsp. ''abortivus'' <small>(Greene) B.J.Cox</small> ** subsp. ''brachypodus'' <small>(Piper) B.J.Cox</small> ** subsp. ''cusickii'' <small>S. Watson</small> * ''[[Lupinus cuspidatus]]'' <small>Rusby</small> <!-- Lupinus cutleri var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus cuzcensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus cyaneus var endurflokkuð sem Lupinus leucophyllus. --> * ''[[Lupinus cymboides]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus cytisoides var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> * ''[[Lupinus czermakii]]'' <small>Briq. & Hochr.</small> <!-- Lupinus dalesae er misritun á Lupinus dalesiae. --> * ''[[Lupinus dalesiae]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus decemplex]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus decurrens]]'' <small>Gardner</small> <!-- Lupinus dedeckerae var endurflokkuð sem Lupinus padre-crowleyi. --> * ''[[Lupinus deflexus]]'' <small>Congdon</small> * ''[[Lupinus delicatulus]]'' <small>Sprague & Riley</small> * ''[[Lupinus densiflorus]]'' <small>Benth.</small> <ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus densiflorus'' samheiti á ''Lupinus microcarpus''.</ref> ** subsp. ''densiflorus'' <small>Benth.</small> ** subsp. ''lacteus'' <small>(Kellogg) R.M.Beauch.</small> * ''[[Lupinus depressus]]'' <small>Rydb.</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus depressus'' samheiti á ''Lupinus argenteus''.</ref> * ''[[Lupinus diasemus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus diehlii]]'' <small>M.E. Jones</small> * ''[[Lupinus diffusus]]'' <small>Nutt.</small> * ''[[Lupinus disjunctus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus dispar var endurflokkuð sem Lupinus exaltatus. --> * ''[[Lupinus diversalpicola]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus donnellyensis var endurflokkuð sem Lupinus arcticus. --> * ''[[Lupinus dorae]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus dotatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus douglasii var endurflokkuð sem Lupinus albifrons. --> <!-- Lupinus dudleyi var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> * ''[[Lupinus duranii]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus dusenianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus eanophyllus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus edwin-livingstoni var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> * ''[[Lupinus edysomatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus egens]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus egglestonianus var endurflokkuð sem Lupinus sericeus. --> <!-- Lupinus ehrenbergii var endurflokkuð sem Lupinus mexicanus. --> * ''[[Lupinus elaphoglossum]]'' <small>Barneby</small> * ''[[Lupinus elatus]]'' <small>I.M. Johnst.</small> * ''[[Lupinus elegans]]'' <small>Kunth</small> * ''[[Lupinus elegantulus]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus ellsworthianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus elmeri]]'' <small>Greene</small> <!-- Lupinus eminens var endurflokkuð sem Lupinus albifrons. --> <!-- Lupinus enodatus var endurflokkuð sem Lupinus leucophyllus. --> * ''[[Lupinus eramosus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus erectifolius]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus erectus var endurflokkuð sem Lupinus leucophyllus. --> * ''[[Lupinus eremonomus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus eriocalyx]]'' <small>(C.P. Sm.) C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus eriocladus]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus evermannii]]'' <small>Rydb.</small> * ''[[Lupinus espinarensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus exaltatus]]'' <small>Zucc.</small> * ''[[Lupinus excubitus]]'' <small>M.E. Jones</small> ** subsp. ''austromontanus'' <small>(A.Heller) R.M.Beauch.</small> ** subsp. ''excubitus'' <small>M.E. Jones</small> * ''[[Lupinus exochus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus expetendus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus extrarius]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus falsomutabilis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus falsoprostratus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus falsorevolutus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus famelicus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus ferax var endurflokkuð sem Lupinus exaltatus. --> <!-- Lupinus festucasocius var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> <!-- Lupinus fictomagnus var endurflokkuð sem Lupinus exaltatus. --> * ''[[Lupinus fiebrigianus]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus fieldii]]'' <small>J.F. Macbr.</small> <!-- Lupinus fieldsianus var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> <!-- Lupinus fikeranus var endurflokkuð sem Lupinus sericeus. --> * ''[[Lupinus fissicalyx]]'' <small>A. Heller</small> <!-- Lupinus flabellaris var endurflokkuð sem Lupinus montanus. --> * ''[[Lupinus flavoculatus]]'' <small>A. Heller</small> <!-- Lupinus flexuosus var endurflokkuð sem Lupinus sericeus. --> * ''[[Lupinus foliolosus]]'' <small>Benth.</small> <!-- Lupinus fontis-batchelderi var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus formosus]]'' <small>Greene</small> ** var. ''bridgesii'' <small>(S.Watson) Greene</small> ** var. ''formosus'' <small>Greene</small> <!-- Lupinus forslingi var endurflokkuð sem Lupinus leucophyllus. --> * ''[[Lupinus fragrans]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus francis-whittieri]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus fratrum]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus fulcratus]]'' <small>Greene</small> <!-- Lupinus fulvomaculatus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus gachetensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus gakonensis var endurflokkuð sem Lupinus arcticus. --> * ''[[Lupinus garfieldensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus gaudichaudianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus gayanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus gayophytophilus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus gentryanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus geophilus]]'' <small>Rose</small> * ''[[Lupinus gibertianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus giganteus]]'' <small>Rose</small> * ''[[Lupinus glabratus]]'' <small>J. Agardh</small> <!-- Lupinus glabrior var endurflokkuð sem Lupinus montanus. --> <!-- Lupinus glacialis var endurflokkuð sem Lupinus arcticus. --> <!-- Lupinus glaziouanus var endurflokkuð sem Lupinus velutinus. --> * ''[[Lupinus goodspeedii]]'' <small>J.F. Macbr.</small> * ''[[Lupinus gormanii]]'' <small>Piper</small> * ''[[Lupinus gracilentus]]'' <small>Greene</small> <!-- Lupinus gracilis var endurflokkuð sem Lupinus perennis. --> <!-- Lupinus grandis var endurflokkuð sem Lupinus exaltatus. --> * ''[[Lupinus grayi]]'' <small>S. Watson</small> * ''[[Lupinus grauensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus greenei var endurflokkuð sem Lupinus argenteus and Lupinus formosus. --> * ''[[Lupinus grisebachianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus guadalupensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> – * ''[[Lupinus guaraniticus]]'' <small>(Hassl.) C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus guascensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus guggenheimianus]]'' <small>Rusby</small> <!-- Lupinus hallii var endurflokkuð sem Lupinus albifrons. --> * ''[[Lupinus hamaticalyx]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus hartmannii]]'' <small>C.P. Sm.</small> | * ''[[Lupinus hartwegii]]'' <small>Lindl.</small> - [[Úlfalúpína]]<ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus hartwegii'' samheiti á ''Lupinus mexicanus''.</ref> * ''[[Lupinus haughtianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus hautcarazensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus havardii]]'' <small>S. Watson</small> * ''[[Lupinus hazenanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus hendersonii]]'' <small>Eastw.</small> <!-- Lupinus henry-smithii var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> * ''[[Lupinus heptaphyllus]]'' <small>(Vell.) Hassl.</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus heptaphyllus'' samheiti á ''Lupinus gibertianus''.</ref> * ''[[Lupinus herreranus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus herzogii]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus hieronymii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus hilarianus]]'' <small>Benth.</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus hilarianus'' samheiti á ''Lupinus gibertianus''.</ref> * ''[[Lupinus hillii]]'' <small>Greene</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus hillii'' samheiti á ''Lupinus argenteus''.</ref> * ''[[Lupinus hinkleyorum]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus hintoniorum]]'' <small>B.L. Turner</small> * ''[[Lupinus hirsutissimus]]'' <small>Benth.</small> – <!-- Lupinus hirsutulus var endurflokkuð sem Lupinus bicolor. --> <!-- Lupinus holmgrenanus var endurflokkuð sem Lupinus polyphyllus. --> * ''[[Lupinus holmgrenianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus holosericeus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> <!-- Lupinus holwayorum var endurflokkuð sem Lupinus condensiflorus. --> * ''[[Lupinus honoratus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus horizontalis]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus hornemanni]]'' <small>J. Agardh</small> * ''[[Lupinus hortonianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus hortorum]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus howard-scottii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus howardii]]'' <small>M.E. Jones</small> * ''[[Lupinus huachucanus]]'' <small>M.E. Jones</small> * ''[[Lupinus huancayoensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus huariacus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus huaronensis]]'' <small>J.F. Macbr.</small> * ''[[Lupinus huigrensis]]'' <small>Rose ex C. P. Sm.</small> <!-- Lupinus humicola var endurflokkuð sem Lupinus polyphyllus. --> * ''[[Lupinus humifusus]]'' <small>Sessé & Moc. ex G. Don</small> * ''[[Lupinus hyacinthinus]]'' <small>C.F. Baker</small> * ''[[Lupinus hybridus]]'' <small>Lem.</small> <!-- Lupinus hypolasius var endurflokkuð sem Lupinus culbertsonii. --> * ''[[Lupinus ignobilis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus imminutus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus incanus var endurflokkuð sem Lupinus albescens. --> * ''[[Lupinus indigoticus]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus inflatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus ingratus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus insignis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus insulae]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus intermontanus var endurflokkuð sem Lupinus pusillus. --> * ''[[Lupinus interruptus]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus intortus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus inusitatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus involutus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus inyoensis]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus isabelianus]]'' <small>Eastw.</small> <!-- Lupinus jacob-andersoni var endurflokkuð sem Lupinus kuschei. --> <!-- Lupinus jaegeranus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus jahnii]]'' <small>Rose ex Pittier</small> * ''[[Lupinus jaimehintoniana]]'' <small>B.L. Turner</small> * ''[[Lupinus james-westii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus jean-julesii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus jelskianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus johannis-howellii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus jonesii]]'' <small>Rydb.</small> * ''[[Lupinus jujuyensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus juninensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus junipericola var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus kalenbornorum]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus keckianus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus kellermanianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus kerrii]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus killipianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus kingii]]'' <small>S. Watson</small> <!-- Lupinus kiskensis var endurflokkuð sem Lupinus nootkatensis. --> * ''[[Lupinus klamathensis]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus kunthii]]'' <small>J. Agardh</small> <!-- Lupinus kuntii er misritun á Lupinus kunthii. --> * ''[[Lupinus kuschei]]'' <small>Eastw.</small> – [[Júkonlúpína]] <!-- Lupinus lacteus var endurflokkuð sem Lupinus densiflorus. --> * ''[[Lupinus lacus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus lacus-payetti var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> * ''[[Lupinus laetus]]'' <small>Wooton & Standl.</small> * ''[[Lupinus laevigatus]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus lagunae-negrae]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus lanatocarpus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus lanatus]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus lapidicola]]'' <small>A. Heller</small> <!-- Lupinus lasiotropis var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> * ''[[Lupinus latifolius]]'' <small>J. Agardh</small> - [[Vætulúpína]] ** subsp. ''dudleyi'' <small>(C.P.Sm.) P.Kenney & D.B.Dunn</small> ** subsp. ''latifolius'' <small>J. Agardh</small> *** var. ''latifolius'' <small>J. Agardh</small> *** var. ''[[Lupinus latifolius var. barbatus|barbatus]]'' ** subsp. ''leucanthus'' <small>(Rydb.)P.Kenney & D.B.Dunn</small> ** subsp. ''longipes'' <small>(Greene) P.Kenney & D.B.Dunn</small> ** subsp. ''parishii'' <small>(C.P.Sm.) P.Kenney & D.B.Dunn</small> ** subsp. ''viridifolius'' <small>(A.Heller) P.Kenney & D.B.Dunn</small> <!-- Lupinus latissimus var endurflokkuð sem Lupinus cervinus. --> * ''[[Lupinus laudandrus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus laxiflorus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> <!-- Lupinus laxispicatus var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> <!-- Lupinus laxus var endurflokkuð sem Lupinus alpestris. --> <!-- Lupinus layneae var endurflokkuð sem Lupinus tidestromii. --> * ''[[Lupinus lechlerianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ledigianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus lelandsmithii]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus lemmonii]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus lenorensis var endurflokkuð sem Lupinus aridus. --> * ''[[Lupinus lepidus]]'' <small>Lindl.</small> - [[Sléttulúpína]] ** var. ''aridus'' <small>(Douglas) Jeps.</small> ** var. ''confertus'' <small>(Kellogg) C. P. Sm.</small> ** var. ''lepidus'' <small>Lindl.</small> ** var. ''lobbii'' <small>(A. Gray ex S. Watson) C. L. Hitchc.</small> ** var. ''sellulus'' <small>(Kellogg) Barneby</small> ** var. ''utahensis'' <small>(S. Watson) C. L. Hitchc.</small> * ''[[Lupinus leptocarpus]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus leptophyllus]]'' <small>Cham. & Schltdl.</small> <!-- Lupinus leptophyllus var endurflokkuð sem Lupinus benthamii. --> * ''[[Lupinus lespedezoides]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus leucanthus var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> * ''[[Lupinus leucophyllus]]'' <small>Lindl.</small> - [[Brekkulúpína]] <!-- Lupinus leucopsis var endurflokkuð sem Lupinus sericeus. --> <!-- Lupinus lignipes var endurflokkuð sem Lupinus rivularis. --> * ''[[Lupinus lilacinus]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus lindenianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus lindleyanus]]'' <small>J. Agardh</small> * ''[[Lupinus linearis]]'' <small>Desr.</small> * ''[[Lupinus littoralis]]'' <small>Lindl.</small> – [[Strandlúpína]] * ''[[Lupinus lobbianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus lobbii var endurflokkuð sem Lupinus sellulus. --> * ''[[Lupinus longifolius]]'' <small>(S. Watson) Abrams</small> <!-- Lupinus longipes var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> <!-- Lupinus longivallis var endurflokkuð sem Lupinus cusickii. --> * ''[[Lupinus lorenzensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ludovicianus]]'' <small>Greene</small> * ''[[Lupinus luetzelburgianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus lupinus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus luteolus]]'' <small>Kellogg</small> – <ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus luteolus'' samheiti á ''Lupinus luteus''.</ref> * ''[[Lupinus lutescens]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus lutosus]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus lyallii]]'' <small>A. Gray</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus lyallii'' samheiti á ''Lupinus lepidus''.</ref> ** subsp. ''alcis-temporis'' <small>(C.P. Sm.) B.J.Cox</small> ** subsp. ''lyallii'' <small>A. Gray</small> - [[Silfurlúpína]] ** subsp. ''minutifolius'' <small>(Eastw.) B.J.Cox</small> ** subsp. ''washoensis'' <small>(A.Heller) B.J.Cox</small> <!-- Lupinus lyleianus var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> <!-- Lupinus macbrideianus er misritun á Lupinus macbrideanus. --> * ''[[Lupinus macbrideanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus mackeyi var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> <!-- Lupinus macounii var endurflokkuð sem Lupinus alpestris. --> * ''[[Lupinus macranthus]]'' <small>Rose</small> <!-- Lupinus macrostachys var endurflokkuð sem Lupinus bolivianus og Lupinus leucophyllus. --> * ''[[Lupinus maculatus]]'' <small>Rydb.</small> * ''[[Lupinus madrensis]]'' <small>Seem.</small> * ''[[Lupinus magdalenensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus magnificus]]'' <small>M.E. Jones</small> * ''[[Lupinus magniflorus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus magnistipulatus]]'' <small>Planchuelo & D.B. Dunn</small> * ''[[Lupinus malacophyllus]]'' <small>Greene</small> * ''[[Lupinus malacotrichus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus maleopinatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus mandonanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus mantaroensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus marianus var endurflokkuð sem Lupinus sericeus. --> * ''[[Lupinus marinensis]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus mariposanus]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus martensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus martinetianus]]'' <small>(C.P. Sm.) C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus mathewsianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus matucanicus]]'' <small>Ulbr.</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus matucanicus'' samheiti á ''Lupinus lindleyanus''.</ref> * ''[[Lupinus meionanthus]]'' <small>A. Gray</small> * ''[[Lupinus melaphyllus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus menziesii]]'' <small>J. Agardh</small> * ''[[Lupinus meridanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus metallactus var endurflokkuð sem Lupinus elegans. --> * ''[[Lupinus metensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus mexicanus]]'' <small>Lag.</small> * ''[[Lupinus michelianus]]'' <small>C. P. Sm.</small> <!-- Lupinus michoacanus var endurflokkuð sem Lupinus reflexus. --> * ''[[Lupinus microcarpus]]'' <small>Sims</small> ** var. ''densiflorus'' ** var. ''microcarpus'' * ''[[Lupinus microphyllus]]'' <small>Desr.</small> <!-- Lupinus milo-bakeri var endurflokkuð sem Lupinus luteolus. --> * ''[[Lupinus minimus]]'' <small>Hook.</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus minimus'' samheiti á ''Lupinus lepidus''.</ref> <!-- Lupinus minutifolius was reclassified as Lupinus lyallii. --> * ''[[Lupinus mirabilis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus missionum var endurflokkuð sem Lupinus paraguariensis. --> * ''[[Lupinus misticola]]'' <small>Ulbr.</small> | * ''[[Lupinus mollendoensis]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus mollis]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus monensis]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus monserratensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus montanus]]'' <small>Kunth</small> ** subsp. ''glabrior'' <small>(S.Watson) D.B.Dunn & Harmon</small> ** subsp. ''montanus'' <small>Kunth</small> ** subsp. ''montesii'' <small>(C.P.Sm.) D.B.Dunn & Harmon</small> <!-- Lupinus monteportae var endurflokkuð sem Lupinus exaltatus. --> <!-- Lupinus montesii var endurflokkuð sem Lupinus montanus. --> * ''[[Lupinus monticola]]'' <small>Rydb.</small> * ''[[Lupinus montigenus]]'' <small>A. Heller</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus montigenus'' samheiti á ''Lupinus argenteus''.</ref> <!-- Lupinus montis-libertatis var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> <!-- Lupinus moranii var endurflokkuð sem Lupinus guadalupensis. --> * ''[[Lupinus moritzianus]]'' <small>Kunth</small> * ''[[Lupinus mucronulatus]]'' <small>Howell</small> * ''[[Lupinus muelleri]]'' <small>Standl.</small> <!-- Lupinus multicaulis var endurflokkuð sem Lupinus arcticus. --> * ''[[Lupinus multiflorus]]'' <small>Desr.</small> <!-- Lupinus multifolius var endurflokkuð sem Lupinus arcticus. --> * ''[[Lupinus munzianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus munzii]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus mutabilis]]'' <small>Sweet</small> – [[Andeslúpína]], [[trúðalúpína]] <!-- Lupinus myrianthus var endurflokkuð sem Lupinus parviflorus. --> * ''[[Lupinus nanus]]'' <small>Benth.</small> – [[Dverglúpína]] * ''[[Lupinus navicularius]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus nehmadae]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus nelsonii var endurflokkuð sem Lupinus montanus. --> * ''[[Lupinus neocotus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus neomexicanus]]'' <small>Greene</small> * ''[[Lupinus nepubescens]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus nevadensis]]'' <small>A. Heller</small> – [[Nevadalúpína]] * ''[[Lupinus niederleinianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus nipomensis]]'' <small>Eastw.</small> <!-- Lupinus nitidissimus var endurflokkuð sem Lupinus velutinus. --> * ''[[Lupinus niveus]]'' <small>S. Watson</small> * ''[[Lupinus nonoensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus nootkatensis]]'' <small>Sims</small> – [[Alaskalúpína]] * ''[[Lupinus notabilis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus nubigenus]]'' <small>Kunth</small> * ''[[Lupinus nubilorum]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus nuttallii var endurflokkuð sem Lupinus perennis. --> * ''[[Lupinus obscurus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus obtusilobus]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus ochoanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ochroleucus]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus odoratus]]'' <small>A. Heller</small> n * ''[[Lupinus onustus]]'' <small>S. Watson</small> * ''[[Lupinus opertospicus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus oquendoanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus orcuttii var endurflokkuð sem Lupinus concinnus. --> * ''[[Lupinus oreganus]]'' <small>A. Heller</small> <ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus oreganus'' samheiti á ''Lupinus sulphureus''.</ref> * ''[[Lupinus oreophilus]]'' <small>Phil.</small> * ''[[Lupinus ornatus]]'' <small>Lindl.</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus ornatus'' samheiti á ''Lupinus sericeus''.</ref> * ''[[Lupinus oscar-haughtii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ostiofluminis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus osterhoutianus var endurflokkuð sem Lupinus hillii. --> * ''[[Lupinus otto-buchtienii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus otto-kuntzeanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus otuzcoensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ovalifolius]]'' <small>Benth.</small> <!-- Lupinus ovinus var endurflokkuð sem Lupinus minimus. --> * ''[[Lupinus pachanoanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pachitensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pachylobus]]'' <small>Greene</small> * ''[[Lupinus padre-crowleyi]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pallidus]]'' <small>Brandegee</small> <!-- Lupinus palmeri var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus paniculatus]]'' <small>Desr.</small> * ''[[Lupinus paraguariensis]]'' <small>Chodat & Hassl.</small> * ''[[Lupinus paranensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus paraplesius var endurflokkuð sem Lupinus exaltatus. --> <!-- Lupinus parishii var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> <!-- Lupinus parodianus var endurflokkuð sem Lupinus albescens. --> * ''[[Lupinus paruroensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus parviflorus]]'' <small>Hook. & Arn.</small> ** subsp. ''myrianthus'' <small>(Greene) Harmon</small> ** subsp. ''parviflorus'' <small>Hook. & Arn.</small> * ''[[Lupinus parvifolius]]'' <small>Gardner</small> * ''[[Lupinus pasachoensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pasadenensis]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus patulus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus paucartambensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus paucovillosus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus paulinus var endurflokkuð sem Lupinus lyallii. --> * ''[[Lupinus paynei]]'' <small>Davidson</small> * ''[[Lupinus pearceanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pendentiflorus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus peirsonii]]'' <small>H. Mason</small> * ''[[Lupinus penlandianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus pennellianus var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> * ''[[Lupinus perblandus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus perbonus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus perennis]]'' <small>L.</small> - [[Refalúpína]] ** subsp. ''gracilis'' <small>(Nutt.) D.B.Dunn</small> ** subsp. ''occidentalis'' <small>S. Watson</small> ** subsp. ''perennis'' <small>L.</small> * ''[[Lupinus perglaber]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus perissophytus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus persistens]]'' <small>Rose</small> * ''[[Lupinus peruvianus]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus philippianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus physodes]]'' <small>Douglas</small> * ''[[Lupinus pickeringii]]'' <small>A. Gray</small> <!-- Lupinus pinetorum var endurflokkuð sem Lupinus lyallii. --> * ''[[Lupinus pilosellus]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus pilosissimus]]'' <small>M. Martens & Galeotti</small> * ''[[Lupinus pinguis]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus pipersmithianus]]'' <small>J.F. Macbr.</small> * ''[[Lupinus pisacensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus piurensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus platamodes]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus plattensis]]'' <small>S. Watson</small> * ''[[Lupinus platyptenus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus plumosus var endurflokkuð sem Lupinus leucophyllus. --> * ''[[Lupinus polycarpus]]'' <small>Greene</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus polycarpus'' samheiti á ''Lupinus bicolor''.</ref> * ''[[Lupinus polyphyllus]]'' <small>Lindl.</small> – [[Fjölblaðalúpína]], [[Garðalúpína]] ** var. ''burkei'' <small>(S. Watson) C. L. Hitchc.</small> ** var. ''humicola'' <small>(A.Nelson) Barneby</small> ** var. ''pallidipes'' <small>(A. Heller) C. P. Sm.</small> ** var. ''polyphyllus'' <small>Lindl.</small> ** var. ''prunophilus'' <small>(M. E. Jones) L. Ll. Phillips</small> * ''[[Lupinus poopoensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus popayanensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus porsildianus var endurflokkuð sem Lupinus kuschei. --> <!-- Lupinus portae-westgardiae var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus potosinus]]'' <small>Rose</small> * ''[[Lupinus praealtus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus praestabilis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus praetermissus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pratensis]]'' <small>A.Heller</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus pratensis'' samheiti á ''Lupinus confertus''.</ref> * ''[[Lupinus pringlei]]'' <small>Rose</small> * ''[[Lupinus proculaustrinus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus prostratus]]'' <small>J. Agardh</small> * ''[[Lupinus protrusus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus prouvensalanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus prunophilus]]'' <small>M.E. Jones</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus prunophilus'' samheiti á ''Lupinus polyphyllus''.</ref> <!-- Lupinus pseudoparviflorus var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> * ''[[Lupinus pseudopolyphyllus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pseudotsugoides]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pubescens]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus pucapucensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus pulcherrimus var endurflokkuð sem Lupinus alpestris. --> * ''[[Lupinus pulloviridus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pulvinaris]]'' <small>Ulbr.</small> <!-- Lupinus pumicola var endurflokkuð sem Lupinus andersonii. --> * ''[[Lupinus punto-reyesensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus puracensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus purdieanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pureriae]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus purolanatus var endurflokkuð sem Lupinus aureonitens. --> * ''[[Lupinus purosericeus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pusillus]]'' <small>Pursh</small> ** subsp. ''intermontanus'' <small>(A.Heller) D.B.Dunn</small> ** subsp. ''pusillus'' <small>Pursh</small> * ''[[Lupinus puyupatensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus pycnostachys]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus quellomayus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus quitensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus radiatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ramosissimus]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus reflexus]]'' <small>Rose</small> * ''[[Lupinus regalis]]'' <small>Bergmans</small> * ''[[Lupinus regnellianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus reineckianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus reitzii]]'' <small>Burkart ex M. Pinheiro & Miotto</small> <!-- Lupinus relictus var endurflokkuð sem Lupinus arcticus. --> * ''[[Lupinus retrorsus]]'' <small>L.F. Hend.</small> * ''[[Lupinus revolutus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus richardianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus rimae]]'' <small>Eastw.</small> | * ''[[Lupinus rivularis]]'' <small>Lindl.</small> - [[Lækjalúpína]] * ''[[Lupinus romasanus]]'' <small>Ulbr.</small> <!-- Lupinus rosei var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus roseolus]]'' <small>Rydb.</small> * ''[[Lupinus roseorum]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus rotundiflorus]]'' <small>M.E. Jones</small> <!-- Lupinus rotundifolius var endurflokkuð sem Crotalaria incana. --> * ''[[Lupinus rowleeanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus rubens var endurflokkuð sem Lupinus pusillus. --> * ''[[Lupinus ruber]]'' <small>A. Heller</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus ruber'' samheiti á ''Lupinus microcarpus''.</ref> <!-- Lupinus rubricaulis var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus rubriflorus]]'' <small>Planchuelo</small> <!-- Lupinus rubro-soli var endurflokkuð sem Lupinus lyallii. --> * ''[[Lupinus ruizensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus rupestris]]'' <small>Kunth</small> * ''[[Lupinus rusbyanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus russellianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus sabinianus]]'' <small>Lindl.</small> * ''[[Lupinus sabinii]]'' <small>Hook.</small> * ''[[Lupinus sabulosus]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus salticola]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus sandiensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus santanderensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus sarmentosus]]'' <small>Desr.</small> * ''[[Lupinus saxatilis]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus saxosus]]'' <small>Howell</small> * ''[[Lupinus schwackeanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus seifrizianus]]'' <small>(C.P. Sm.) C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus sellowianus]]'' <small>Harms</small> * ''[[Lupinus sellulus]]'' <small>Kellogg</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus sellulus'' vera samheiti af ''Lupinus lepidus''.</ref> ** var. ''lobbii'' <small>(S.Watson) B.J.Cox</small> ** var. ''sellulus'' <small>Kellogg</small> ** var. ''ursinus'' <small>(Eastw.) B.J.Cox</small> * ''[[Lupinus semiprostratus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus semperflorens]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus sericatus]]'' <small>Kellogg</small> <!-- Lupinus sericeolodix var endurflokkuð sem Lupinus cymboides. --> * ''[[Lupinus sericeus]]'' <small>Pursh</small> ** var. ''barbiger'' <small>(S.Watson) S.L.Welsh</small> ** var. ''sericeus'' <small>Pursh</small> * ''[[Lupinus setifolius]]'' <small>Planchuelo & D.B. Dunn</small> * ''[[Lupinus shastensis]]'' <small>Lupinus albicaulis</small> * ''[[Lupinus shockleyi]]'' <small>S. Watson</small> * ''[[Lupinus sierrae-blancae]]'' <small>Wooton & Standl.</small> ** subsp. ''aquilinus'' <small>(Wooton & Standl.) L.S.Fleak & D.B.Dunn</small> ** subsp. ''sierrae-blancae'' <small>Wooton & Standl.</small> * ''[[Lupinus simonsianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus simulans]]'' <small>Rose</small> * ''[[Lupinus sinaloensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus sitgreavesii]]'' <small>S. Watson</small> <!-- Lupinus sitgreavii er misritun á Lupinus sitgreavesii. --> <!-- Lupinus skutchianus var endurflokkuð sem Lupinus elegans. --> * ''[[Lupinus smithianus]]'' <small>Kunth</small> * ''[[Lupinus solanagrorum]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus sonomensis]]'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus soratensis]]'' <small>Rusby</small> * ''[[Lupinus soukupianus]]'' <small>C. P. Smith ex J. F. Macbr.</small> * ''[[Lupinus sparsiflorus]]'' <small>Benth.</small> <!-- Lupinus spathulatus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus spectabilis]]'' <small>Hoover</small> * ''[[Lupinus splendens]]'' <small>Rose</small> * ''[[Lupinus spragueanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus squamecaulis was reclassified as Lupinus madrensis. --> * ''[[Lupinus staffordiae]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus stinchfieldiae was reclassified as Lupinus argenteus. --> <!-- Lupinus stipaphilus was reclassified as Lupinus arbustus. --> * ''[[Lupinus stipulatus]]'' <small>J. Agardh</small> * ''[[Lupinus stiversii]]'' <small>Kellogg</small> e <!-- Lupinus stockii var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> * ''[[Lupinus storkianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus subacaulis]]'' <small>Griseb.</small> <!-- Lupinus subalpinus var endurflokkuð sem Lupinus arcticus. --> * ''[[Lupinus subcarnosus]]'' <small>Hook.</small> * ''[[Lupinus subcuneatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus subhamatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus subinflatus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus sublanatus]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus submontanus]]'' <small>Rose</small> * ''[[Lupinus subsessilis]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus subtomentosus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus subumbellatus var endurflokkuð sem Lupinus gibertianus. --> * ''[[Lupinus subvexus]]'' <small>C.P. Sm.</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus subvexus'' vera samheiti af ''Lupinus microcarpus''.</ref> * ''[[Lupinus succulentus]]'' <small>K. Koch</small> * ''[[Lupinus sufferrugineus]]'' <small>Rusby</small> * ''[[Lupinus suksdorfii]]'' <small>Robinson</small> * ''[[Lupinus sulphureus]]'' <small>Douglas</small><!-- Stundum skráð sem eftir Hooker. --> ** subsp. ''kincaidii'' <small>(Suksd.) L. Ll. Phillips</small> ** subsp. ''subsaccatus'' <small>(Suksd.) L. Ll. Phillips</small> ** subsp. ''sulphureus'' <small>Douglas</small> * ''[[Lupinus surcoensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus sylvestris var endurflokkuð sem Lupinus elmeri. --> * ''[[Lupinus syriggedes]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus tacitus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus tafiensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus talahuensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus tamayoanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus tancitaricus var endurflokkuð sem Lupinus exaltatus. --> * ''[[Lupinus tarapacensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus tarijensis]]'' <small>Ulbr.</small> * ''[[Lupinus tarmaensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus tatei]]'' <small>Rusby</small> * ''[[Lupinus taurimortuus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus tauris]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus tayacajensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus tegeticulatus]]'' <small>Eastw.</small> <!-- Lupinus tenellus var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> * ''[[Lupinus tetracercophorus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus texanus]]'' <small>Hook.</small> * ''[[Lupinus texensis]]'' <small>Hook.</small> – Texaslúpína * ''[[Lupinus thompsonianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus tidestromii]]'' <small>Greene</small> ** var. ''layneae'' <small>(Eastw.) Munz</small> ** var. ''tidestromii'' <small>Greene</small> <!-- Lupinus toklatensis var endurflokkuð sem Lupinus arcticus. --> * ''[[Lupinus tolimensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus tomentosus]]'' <small>DC.</small> * ''[[Lupinus tominensis]]'' <small>Wedd.</small> * ''[[Lupinus toratensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> – ''warwanzo'', ''lito''<!-- Einlend í suðurhluta Andesfjalla í Perú --> * ''[[Lupinus tracyi]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus triananus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus tricolor var endurflokkuð sem Lupinus albifrons. --> <!-- Lupinus trifoliatus var endurflokkuð sem Cyamopsis tetragonoloba og Crotalaria trifoliastrum. --> <!-- Lupinus trifurcatus var endurflokkuð sem Lupinus nootkatensis. --> * ''[[Lupinus truncatus]]'' <small>Hook. & Arn.</small> * ''[[Lupinus tucumanensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ulbrichianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus uleanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ultramontanus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus umidicola]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus uncialis]]'' <small>S. Watson</small> * ''[[Lupinus uncinatus]]'' <small>Schltdl.</small> * ''[[Lupinus urcoensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus ursinus var endurflokkuð sem Lupinus sellulus. --> * ''[[Lupinus urubambensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus utahensis var endurflokkuð sem Lupinus argenteus. --> <!-- Lupinus vaginatus var endurflokkuð sem Lupinus montanus. --> * ''[[Lupinus valerioi]]'' <small>Standl.</small> * ''[[Lupinus vallicola]]'' <small>A. Heller</small> – ** subsp. ''apricus'' <small>(Greene) D.B.Dunn</small> ** subsp. ''vallicola'' <small>A. Heller</small> * ''[[Lupinus vargasianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus varicaulis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus varicolor er misritun á Lupinus variicolor. --> * ''[[Lupinus variicolor]]'' <small>Steud.</small> – * ''[[Lupinus velillensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus velutinus]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Lupinus venezuelensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus ventosus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus verbasciformis]]'' <small>Sandwith</small> * ''[[Lupinus verjonensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus vernicius]]'' <small>Rose</small> <!-- Lupinus versicolor var endurflokkuð sem Lupinus variicolor. --> * ''[[Lupinus viduus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus vilcabambensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus villosus]]'' <small>Willd.</small> <!-- Lupinus viridifolius var endurflokkuð sem Lupinus latifolius. --> * ''[[Lupinus visoensis]]'' <small>J.F. Macbr.</small> * ''[[Lupinus volubilis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus volutans var endurflokkuð sem Lupinus aridus. --> <!-- Lupinus washoensis var endurflokkuð sem Lupinus lyallii. --> * ''[[Lupinus weberbaueri]]'' <small>Ulbr.</small> <!-- Lupinus wenatchensis var endurflokkuð sem Lupinus arbustus. --> * ''[[Lupinus werdermannianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus westianus]]'' <small>Small</small> ** var. ''aridorum'' <small>(McFarlin ex Beckner) Isely</small> ** var. ''westianus'' <small>Small</small> * ''[[Lupinus whiltoniae]]'' <small>Eastw.</small> * ''[[Lupinus wilkesianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus williamlobbii]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus williamsianus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus wyethii var endurflokkuð sem Lupinus polyphyllus. --> * ''[[Lupinus xanthophyllus]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus xenophytus]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus yakimensis was reclassified as Lupinus arbustus. --> * ''[[Lupinus yanahuancensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> * ''[[Lupinus yarushensis]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus yaulyensis var endurflokkuð sem Lupinus fieldii. --> * ''[[Lupinus ynesiae]]'' <small>C.P. Sm.</small> <!-- Lupinus yukonensis var endurflokkuð sem Lupinus arcticus. --> |} === Subgenus ''Lupinus'' === Í núverandi umfangi,<ref name="Kurd">{{Cite web | url=http://biodiversity.ucoz.ru/p0006.htm | title=Subgen. PLATYCARPOS and Subgen. LUPINUS}}</ref> telur undirættkvíslin ''Lupinus'' 12 tegundir frá Miðjarðarhafssvæðinu og Afríku með að minnsta kosti fjögur fræleg í belgnum: {| |- valign=top | * ''[[Lupinus albus]]'' <small>L. 1753</small> - [[Ljósalúpína]] ** subsp. ''albus'' <small>L.</small> ** subsp. ''graecus'' <small>(Boiss. & Spruner) Franco & P.Silva</small> ** subsp. ''termis'' <small>(Forsk.) Ponert.</small> * ''[[Lupinus angustifolius]]'' <small>L. 1753</small> – [[Lensulúpína]] ** var. ''angustifolius'' <small>L.</small> ** var. ''albopunctatus'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''griseomaculatus'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''chalybens'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''corylinus'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''purpureus'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''rubidus'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''atabekovae'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''sparsiusculus'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''brunneus '' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''albosyringeus'' <small>Taran.</small> ** var. ''albidus'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''candidus'' <small>Kuptzov. et [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]]</small> * ''[[Lupinus atlanticus]]'' <small>Gladstones 1974</small> * ''[[Lupinus cosentinii]]'' <small>Guss. 1828 </small> <!-- Lupinus criticus var endurflokkuð sem Lupinus digitatus. --> <!-- Lupinus cryptanthus var endurflokkuð sem Lupinus angustifolius. --> * ''[[Lupinus digitatus]]'' <small>Forsk. 1775</small><ref>Sumar heimildir telja ''Lupinus digitatus'' samheiti við ''Lupinus cosentinii''.</ref> <!-- Lupinus graecus var endurflokkuð sem Lupinus albus. --> <!-- Lupinus hirsutus var endurflokkuð sem Lupinus micranthus og Lupinus pilosus. --> * ''[[Lupinus hispanicus]]'' <small>Boiss. & Reut. 1842</small> ** subsp. ''bicolor'' <small>(Merino) Gladst.</small> ** subsp. ''hispanicus'' <small>Boiss. & Reut.</small> <!-- Lupinus jugoslavicus var endurflokkuð sem Lupinus angustifolius. --> <!-- Lupinus leucospermus var endurflokkuð sem Lupinus angustifolius. --> <!-- Lupinus linifolius var endurflokkuð sem Lupinus angustifolius. --> <!-- Lupinus luthereaui var endurflokkuð sem Lupinus digitatus. --> | * ''[[Lupinus luteus]]'' <small>L. 1753</small> – [[Ilmlúpína]] ** var. ''luteus'' <small>L.</small> ** var. ''maculosus'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''kazimierskii'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''arcellus'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. ** var. ''sempolovskii'' <small>(Atab) [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev.</small> ** var. ''melanospermus'' <small>Kurl. et Stankev.</small> ** var. ''niger'' <small>Kurl. et Stankev.</small> ** var. ''cremeus'' <small>Kurl. et Stankev.</small> ** var. ''leucospermus'' <small>Kurl. et Stankev.</small> ** var. ''sulphureus'' <small>(Atab.) Kurl. et Stankev.</small> ** var. ''stepanovae'' <small>Kurl. et Stankev.</small> ** var. ''ochroleucus'' <small>Kurl. et Stankev.</small> ** var. ''aurantiacus'' <small>Kurl. et Stankev.</small> ** var. ''croceus'' <small>Kurl. et Stankev.</small> ** var. ''aureus'' <small>Kurl. et Stankev.</small> ** var. ''albicans'' <small>[[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev.</small> ** var. '' sinskayae'' [[Boguslav S. Kurlovich|Kurl.]] et Stankev. * ''[[Lupinus micranthus]]'' <small>Guss. 1828</small> * ''[[Lupinus palaestinus]]'' <small>Boiss. 1849</small> * ''[[Lupinus pilosus]]'' <small>Murr. 1774</small> * ''[[Lupinus princei]]'' <small>Harms 1901</small> <!-- Lupinus reticulatus was reclassified as Lupinus angustifolius. --> <!-- Lupinus rothmaleri was reclassified as Lupinus hispanicus. --> <!-- Lupinus somalensis is a misspelling of Lupinus somaliensis. --> * ''[[Lupinus somaliensis]]'' <small>Baker f. 1895</small> <!-- Lupinus tassilicus was reclassified as Lupinus digitatus. --> <!-- Lupinus termis was reclassified as Lupinus albus. --> <!-- Lupinus varius was reclassified as Lupinus angustifolius. --> |} ===Tegundir með óvissa stöðu=== Staða eftirfarandi tegunda er ekki staðfest:<ref name="PlantList" /> {| |- valign=top | * ''Lupinus acaulis'' <small>Larrañaga</small> * ''Lupinus achilleaphilus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus acutilobus'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus aegr-Aovium'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus africanus'' <small>Lour.</small> * ''Lupinus agninus'' <small>Gand.</small> * ''Lupinus agropyrophilus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus alaimandus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus albicaulis'' <small>Douglas ex Hook.</small> * ''Lupinus alicanescens'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus aliclementinus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus aliumbellatus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus altissimus'' <small>Sessé & Moc.</small> * ''Lupinus alturasensis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus alveorum'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus amabilis'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus amniculi-cervi'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus amniculi-salicis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus amniculi-vulpum'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus andersonianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus anemophilus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus angustifolius'' <small>Blanco</small> * ''Lupinus aphronorus'' <small>Blank.</small> * ''Lupinus apodotropis'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus aralloius'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus arborescens'' <small>Amabekova & Maisuran</small> * ''Lupinus arceuthinus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus argyraeus'' <small>DC.</small> * ''Lupinus atacamicus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus aureus'' <small>J.Agardh</small> * ''Lupinus axillaris'' <small>Blank.</small> * ''Lupinus barkeriae'' <small>Knowles & Westc.</small> * ''Lupinus bartolomei'' <small>M.E.Jones</small> * ''Lupinus bassett-maguirei'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus beaneanus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus biddleii'' <small>L.F.Hend.</small> * ''Lupinus bimaculatus'' <small>Hook. ex D.Don</small> * ''Lupinus bimaculatus'' <small>Desr.</small> * ''Lupinus bivonii'' <small>C.Presl</small> * ''Lupinus blankinshipii'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus blaschkeanus'' <small>Fisch. & C.A.Mey.</small> * ''Lupinus brevior'' <small>(Jeps.) J.A. Christian & D.B. Dunn</small> * ''Lupinus brittonii'' <small>Abrams</small> * ''Lupinus caespitosus'' <small>Nutt.</small> * ''Lupinus californicus'' <small>K.Koch</small> * ''Lupinus campbelliae'' <small>Eastw.</small> * ''Lupinus campestris'' <small>Cham. & Schltdl.</small> * ''Lupinus campestris-florum'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus candicans'' <small>Rydb.</small> * ''Lupinus canus'' <small>Hemsl.</small> * ''Lupinus capitatus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus capitis-amniculi'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus carolus-bucarii'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus chachas'' <small>Ochoa ex C. P. Smith</small> * ''Lupinus chamissonis'' <small>Eschscholtz</small> * ''Lupinus chiapensis'' <small>Rose</small> * ''Lupinus chihuahuensis'' <small>S.Watson</small> * ''Lupinus christianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus chrysomelas'' <small>Casar.</small> * ''Lupinus clementinus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus comatus'' <small>Rydb.</small> * ''Lupinus consentinii'' <small>Walp.</small> * ''Lupinus cymb-Aegressus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus dasyphyllus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus davisianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus debilis'' <small>Eastw.</small> * ''Lupinus decaschistus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus diaboli-septem'' <small>C.P.Sm.</small> | * ''Lupinus dichrous'' <small>Greene</small> * ''Lupinus dispersus'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus dissimulans'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus durangensis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus eatonanus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus equi-coeli'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus equi-collis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus erectus'' <small>L.F.Hend.</small> * ''Lupinus erminens'' <small>S.Watson</small> * ''Lupinus ermineus'' <small>S.Watson</small> * ''Lupinus falcifer'' <small>Nutt.</small> * ''Lupinus falsoerectus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus falsoformosus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus falsograyi'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus fieldii'' <small>Rose ex J. F. Macbr.</small> * ''Lupinus filicaulis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus finitus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus flavescens'' <small>Rydb.</small> * ''Lupinus foliosus'' <small>Hook.</small> * ''Lupinus foliosus'' <small>Nutt.</small> * ''Lupinus forskahlei'' <small>Boiss.</small> * ''Lupinus franciscanus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus fraxinetorum'' <small>Greene</small> * ''Lupinus fruticosus'' <small>Steud.</small> * ''Lupinus fruticosus'' <small>Dum.Cours.</small> * ''Lupinus garcianus'' <small>Bennett & Dunn</small> * ''Lupinus geophilus'' <small>Rose</small> * ''Lupinus geraniophilus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus glabellus'' <small>M.Martens & Galeotti</small> * ''Lupinus graciliflorus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus gratus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus gredensis'' <small>Gand.</small> * ''Lupinus guadalupensis'' <small>Greene</small> * ''Lupinus guadiloupensis'' <small>Steud.</small> * ''Lupinus guatimalensis'' <small>auct.</small> * ''Lupinus gussoneanus'' <small>J.Agardh</small> * ''Lupinus habrocomus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus haudcytisoides'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus helleri'' <small>Greene</small> * ''Lupinus hexaedrus'' <small>E. Fourn.</small> * ''Lupinus hintonii'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus huigrensis'' <small>Rose ex C.P.Sm.</small> * ''Lupinus humicolus'' <small>A.Nelson</small> * ''Lupinus humifusus'' <small>Benth.</small> * ''Lupinus humilis'' <small>Rose ex Pittier</small> * ''Lupinus hyacinthinus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus idoneus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus inamoenus'' <small>Greene ex C.F.Baker</small> * ''Lupinus indutus'' <small>Greene ex C.F.Baker</small> * ''Lupinus insignis'' <small>Glaz. ex C. P. Smith</small> * ''Lupinus integrifolius'' <small>L.</small> * ''Lupinus intergrifolius'' <small>Desr.</small> * ''Lupinus ione-grisetae'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus ione-walkerae'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus jamesonianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus javanicus'' <small>Burm.f.</small> * ''Lupinus jorgensenanus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus jucundus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus kellerrnanianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus kyleanus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus labiatus'' <small>Nutt.</small> * ''Lupinus lacticolor'' <small>Tamayo</small> * ''Lupinus lacus-huntingtonii'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus lacuum-trinitatum'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus larsonanus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus lassenensis'' <small>Eastw.</small> * ''Lupinus latissimus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus laxifolius'' <small>A.Gray</small> | * ''Lupinus leptostachyus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus lesueurii'' <small>Standl.</small> * ''Lupinus linearifolius'' <small>Larrañaga</small> * ''Lupinus lingulae'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus longilabrum'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus lorentzianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus louise-bucariae'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus louise-grisetae'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus lucidus'' <small>Benth. ex Loudon</small> * ''Lupinus lyman-bensonii'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus lysichitophilus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus macrocarpus'' <small>Hook. & Arn.</small> * ''Lupinus macrocarpus'' <small>Torr.</small> * ''Lupinus macrophyllus'' <small>Benth.</small> * ''Lupinus macrorhizos'' <small>Georgi</small> * ''Lupinus magnistipulatus'' <small>Planchuelo & Dunn</small> * ''Lupinus maissurianii'' <small>Atabek. & Polukhina</small> * ''Lupinus marcusianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus mariae-josephae'' <small>H.Pascual</small> * ''Lupinus markleanus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus marschallianus'' <small>Sweet</small> * ''Lupinus mearnsii'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus meli-campestris'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus meridanus'' <small>Moritz ex C. P. Smith</small> * ''Lupinus mexiae'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus micensis'' <small>M.E.Jones</small> * ''Lupinus micheneri'' <small>Greene</small> * ''Lupinus milleri'' <small>J.Agardh</small> * ''Lupinus minearanus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus minutissimus'' <small>Tamayo</small> * ''Lupinus molle'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus mollissifolius'' <small>Davidson</small> * ''Lupinus monettianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus muellerianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus multicincinnis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus neglectus'' <small>Rose</small> * ''Lupinus nemoralis'' <small>Greene</small> * ''Lupinus niger'' <small>Wehmer</small> * ''Lupinus noldekae'' <small>Eastw.</small> * ''Lupinus nutcanus'' <small>Spreng.</small> * ''Lupinus nutkatensis'' <small>J.G.Cooper</small> * ''Lupinus obtunsus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus octablomus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus opsianthus'' <small>Amabekova & Maisuran</small> * ''Lupinus pavonum'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus pendeltonii'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus pendletonii'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus perconfertus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus perplexus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus philistaeus'' <small>Boiss.</small> * ''Lupinus pinus-contortae'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus piperi'' <small>B.L.Rob. ex Piper</small> * ''Lupinus piperitus'' <small>Davidson</small> * ''Lupinus platanophilus'' <small>M.E.Jones</small> * ''Lupinus plebeius'' <small>Greene ex C.F.Baker</small> * ''Lupinus prato-lacuum'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus prolifer'' <small>Desr.</small> * ''Lupinus propinquus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus proteanus'' <small>Eastw.</small> * ''Lupinus psoraleoides'' <small>Pollard</small> * ''Lupinus pumviridis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus puroviridis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus purpurascens'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus pygmaeus'' <small>Tamayo</small> * ''Lupinus quercus-jugi'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus quercuum'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus rainierensis'' <small>Eastw.</small> * ''Lupinus regius'' <small>Rudolph ex Torr. & A.Gray</small> | * ''Lupinus rhodanthus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus rickeri'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus rivetianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus rydbergii'' <small>Blank.</small> * ''Lupinus sabuli'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus salicisocius'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus salinensis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus sativus'' <small>Gaterau</small> * ''Lupinus scaposus'' <small>Rydb.</small> * ''Lupinus scheuberae'' <small>Rydb.</small> * ''Lupinus schickendantzii'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus schiedeanus'' <small>Steud.</small> * ''Lupinus schumannii'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus seclusus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus semiaequus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus semiverticillatus'' <small>Desr.</small> * ''Lupinus sergenti'' <small>Tamayo ex Pittier</small> * ''Lupinus sergentii'' <small>Tamayo</small> * ''Lupinus serradentum'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus shrevei'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus sierrae-zentae'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus sileri'' <small>S.Watson</small> * ''Lupinus sinus-meyersii'' <small>C.P. Sm.</small> * ''Lupinus sparhawkianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus spatulata'' <small>Larrañaga</small> * ''Lupinus speciosus'' <small>Voss</small> * ''Lupinus spruceanus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus standleyensis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus stationis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus stiveri'' <small>Kellogg</small> * ''Lupinus stoloniferus'' <small>L.</small> * ''Lupinus strigulosus'' <small>Gand.</small> * ''Lupinus subhirsutus'' <small>Davidson</small> * ''Lupinus subvolutus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus suksdorfii'' <small>B.L. Rob. ex Piper</small> * ''Lupinus summersianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus sylvaticus'' <small>Hemsl.</small> * ''Lupinus thermis'' <small>Gasp.</small> * ''Lupinus thermus'' <small>St.-Lag.</small> * ''Lupinus tilcaricus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus timotensis'' <small>Tamayo</small> * ''Lupinus tricolor'' <small>Greene</small> * ''Lupinus tricolor'' <small>G.Nicholson</small> * ''Lupinus trifidus'' <small>Torr. ex S.Watson</small> * ''Lupinus tristis'' <small>Sweet</small> * ''Lupinus trochophyllus'' <small>Hoffmanns.</small> * ''Lupinus tuckeranus'' <small>C.P. Sm.</small> * ''Lupinus vaginans'' <small>Benth.</small> * ''Lupinus valdepallidus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus vandykeae'' <small>Eastw.</small> * ''Lupinus variegatus'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus variegatus'' <small>Poir.</small> * ''Lupinus varneranus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus vavilovii'' <small>Atabekova & Maissurjan</small> * ''Lupinus venustus'' <small>Bailly</small> * ''Lupinus violaceus'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus viridicalyx'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus volcanicus'' <small>Greene</small> * ''Lupinus watsonii'' <small>A.Heller</small> * ''Lupinus westiana'' <small>Small</small> * ''Lupinus wolfianus'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus yanlyensis'' <small>C.P.Sm.</small> * ''Lupinus yaruahensis'' <small>C.P.Sm.</small> |} ===Blendingar=== Eftirfandi blendingum hefur verið lýst:<ref name="PlantList" /> * ''Lupinus'' ×''alpestris'' <small>(A. Nelson) D.B. Dunn & J.M. Gillett</small> * ''Lupinus'' ×''hispanicoluteus'' <small>W.Święcicki & W.K.Święcicki</small> * [[Lupinus × hybridus|''Lupinus'' ×''hybridus'']] <small>Lem.</small> - [[Skrautlúpína]] * ''Lupinus'' ×''insignis'' <small>Lem.</small> * ''Lupinus'' ×''regalis'' <small>(auct.) Bergmans</small>— Regnbogalúpína (''Lupinus arboreus'' × ''Lupinus polyphyllus'') * ''Lupinus'' ×''versicolor'' <small>Caball.</small> [[Flokkur:Ertublómaætt]] [[Flokkur:Listar tengdir plönturíkinu]] 2aooty79b73f31n4s2sc1j895sqvfzc 0 168899 1952138 1931084 2026-03-27T14:31:51Z Cinquantecinq 12601 Ferrari Aron 1952138 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Geitin sjálf | mynd = | mynd_alt = | mynd_texti = | fæðingarnafn = Aron Kristinn Jónasson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1995|1|16}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], Ísland | önnur_nöfn = Ferrari Aron{{heimild vantar}} | ríkisfang = | menntun = [[Háskólinn í Reykjavík]] | starf = Tónlistarmaður | maki = | börn = | foreldrar = | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | ár = 2018–í dag | meðlimur_í = [[ClubDub]] | stefna = {{Hlist|[[Popptónlist|Popp]]|[[raftónlist]]}} }} | vefsíða = }} '''Aron Kristinn Jónasson''' (f. 16. janúar 1995), þekktur sem '''Geitin sjálf''', er íslenskur tónlistarmaður og var annar tveggja meðlima raftónlistartvíeykisins [[ClubDub]]. ==Tónlistarferill== Tónlistarferill Arons hófst árið 2013 þegar hann söng nokkur lög í nefndinni 12:00 í [[Verzlunarskóli Íslands|Verzlunarskóla Íslands]].<ref name=":0" /> Árið 2018 stofnaði Aron raftónlistartvíeykið [[ClubDub]] ásamt vini sínum [[Brynjar Barkarson|Brynjari Barkasyni]] en þeir voru einmitt saman í 12:00. Þeir gáfu út fyrstu plötuna ''Juice Menu vol. 1'' sem innihélt 7 lög, þar frægast var lagið „Clubbed up“. Þeir gáfu út plötuna í miðjum júní 2018, helgina eftir það var þeim boðið að spila á [[Secret Solstice]] tónlistarhátíðinni.<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.visir.is/g/2019613126d |title=Vendipunktur í okkar lífi þegar við vorum reknir úr Versló |publisher=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]] |date=2019-02-28 |author=Stefán Árni Pálsson |url-status=live }}</ref> Sama ár gáfu þeir út lagið „Eina sem ég vil“ ásamt rapparanum [[Aron Can]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2018438947d/fostudagsplaylisti-brynjars-barkarsonar|title=Föstudagsplaylisti Brynjars Barkarsonar - Vísir|last=Ragnarsson|first=Hjalti Freyr|date=2018-09-28|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-04}}</ref> Árið 2019 gáfu þeir út stuttskífuna ''Tónlist'', þar var frægasta lagið „Aquaman“ sem þeir gerðu ásamt [[Salsakommúnan|Salsakommúnunni]] og hefur verið spilað 1,8 milljón sinnum á Spotify.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20201449425d/clubdub-menn-myndu-deyja-fyrir-stelpurnar|title=ClubDub menn myndu deyja fyrir stelpurnar - Vísir|last=Pálsson|first=Stefán Árni|date=2020-05-15|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-04}}</ref> Árið 2020 gáfu þeir út lagið „Deyja Fyrir Stelpurnar Mínar“.<ref name=":1" /> ==Heimildir== {{reflist}} {{Stubbur|æviágrip|ísland|tónlist}} {{f|1995}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Stúdentar úr Fjölbrautaskólanum í Garðabæ]] 99b0eiafoh60v9g60yhxchpnit90eze 0 169568 1952140 1919687 2026-03-27T14:44:58Z Cinquantecinq 12601 Mynd og ýmislegt 1952140 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Birnir | undirtitill = | mynd = {{CSS image crop|Image=Birnir Live-i-KR-heimilinu 2026-03-24.jpg|cWidth=220|cHeight=250|oTop=480|oLeft=600|bSize=1400|Location=center}} | stærð = | myndatexti = | nafn = Birnir Sigurðarson | fæðing = {{Fæðingardagur og aldur|1996|4|28}} | fæðingarstaður = | dauði = | dánarstaður = | dánarorsök = | uppruni = [[Kópavogur]] | nefni = | titill = | ár = 2017- | stefna = [[Rapp]] | hljóðfæri = | gerð = | rödd = | útgefandi = | samvinna = | vefsíða = https://www.brnir.is/ | meðlimir = | fyrri_meðlimir = | undirskrift = | bakgrunnur = }} '''Birnir Sigurðarson''' (f. 28. apríl 1996), betur þekktur sem einfaldlega '''Birnir''', er íslenskur [[tónlistarmaður]] og rappari. Birnir hlaut tvenn verðlaun á [[Íslensku tónlistarverðlaunin|Íslensku tónlistarverðlaununum]] árið 2022, annars vegar fyrir rapplag ársins (''Vogur'') og hins vegar fyrir bestu rappplötu ársins (''Bushido'').<ref>https://www.visir.is/g/20222242346d</ref> ==Útgefið efni== ===Breiðskífur=== * ''Matador'' (2018) * ''Bushido'' (2021) * ''1000 orð'' (2024) ásamt [[Bríet (söngkona)|Bríeti]] * ''Dyrnar'' (2025) ===Smáskífur=== * ''Moodboard'' (2019) ásamt [[Brynjar Barkarson|Lil Binna]], [[Whyrun]] og [[Geitin sjálf|Ferrari Aroni]] ===Stökur=== * ''„''Sama tíma“ (2017) * „Ekki switcha“ (2017) * „Já ég veit“ (2017) ásamt [[Herra Hnetusmjör]] * „Út í geim“ (2017) * „OMG“ (2018) ásamt [[Floni|Flona]] og [[Joey Christ]] * „BRB Freestyle“ (2020) ásamt [[Brynjar Barkarson|Lil Binna]] og [[Ra:tio]] * „Spurningar“ (2021) ásamt [[Páll Óskar|Páli Óskari]] * „Racks“ (2021) * „F.C.K“ (2021) ásamt [[Aron Can|Aroni Can]] * „I Don't Care“ (2021) ásamt La Melo og Bussines * „F'ed Up“ (2021) ásamt La Melo og Bussines * „Slæmir Ávanar“ (Young Nazareth Remix) (2022) * „Bakka ekki út“ (2023) ásamt [[Aron Can]] * „400 mg“ (2023) * „Eða?“ (2023) ásamt [[GusGus]] * „Win win“ (2024) * „Hjörtu“ (2025) áamt [[Daniil]] * „Bleikur Range Rover“ (2025) ásamt [[Geitin sjálf|Aroni Kristni]] * „LXS“ (2025) * „Englar“ (2025) * „Far“ (2025) * „SOS“ (2025) ásamt [[Alaska1867]] * „Fyrirgefðu“ (2025) ásamt [[Lexi Picasso|Lexa Picasso]] * „Efsta hæð“ (2025) ásamt [[Tatjana (tónlistarmaður)|tatjönu]] * „Lífstíll“ (2025) ásamt [[Floni|Flona]] ==Tenglar== * [https://www.instagram.com/brnir/ Birnir á Instagram] ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Íslenskir rapparar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1996]] [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] 8chyo45x80q80lho70bfnww5k0t9oz9 0 171156 1952167 1787331 2026-03-27T16:31:01Z TKSnaevarr 53243 1952167 wikitext text/x-wiki '''Home Sweet Home Alone''' er [[Bandaríkin|bandarísk]] [[kvikmynd]] frá [[2021]]. Myndin er sjötta myndin í [[Aleinn heima (kvikmyndasería)|Home Alone seríunni]]. Hún var frumsýnd [[13. nóvember]] [[2021]] á streymisveitunni [[Disney+]]. Með aðalhlutverk myndirnnar fer [[Archie Yates]]. Leikstjóri myndarinnar var [[Dan Mazer]] og handritshöfundar voru [[Mikey Day]] og [[Streeter Seidell]]. Framleiðendur voru [[Hutch Parker]] og [[Dan Wilson]]. {{Stubbur}} [[Flokkur:Aleinn heima-kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2021]] 0vkg631j6dgj4unqs1mkcfxeb9bqhzt 1952168 1952167 2026-03-27T16:31:54Z TKSnaevarr 53243 1952168 wikitext text/x-wiki '''Home Sweet Home Alone''' er [[Bandaríkin|bandarísk]] [[kvikmynd]] frá [[2021]]. Myndin er sjötta myndin í [[Aleinn heima (kvikmyndasería)|Home Alone seríunni]]. Hún var frumsýnd [[13. nóvember]] [[2021]] á streymisveitunni [[Disney+]]. Með aðalhlutverk myndirnnar fer [[Archie Yates]]. Leikstjóri myndarinnar var [[Dan Mazer]] og handritshöfundar voru [[Mikey Day]] og [[Streeter Seidell]]. Framleiðendur voru [[Hutch Parker]] og [[Dan Wilson]]. {{Stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Aleinn heima-myndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2021]] tce747gqgo90p840xgyvv9qfgsbf2g6 0 173405 1952222 1808422 2026-03-27T23:13:24Z Cinquantecinq 12601 1952222 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk |heiti= Mælginn |undirtitill= |mynd= |stærð= |myndatexti= |nafn= Viktor Steinar Þorvaldsson |fæðing= {{Fæðingardagur og aldur|1987|12|19}} |fæðingarstaður= |dauði= |dánarstaður= |dánarorsök= |uppruni= |nefni= |titill= |ár= 2005- |stefna= [[Rapp]] |hljóðfæri= |gerð= |rödd= | útgefandi = | samvinna = | vefsíða = | meðlimir = | fyrri_meðlimir = |undirskrift= |bakgrunnur=}} '''Viktor Steinar Þorvaldsson''' (f. 19. desember 1987), betur þekktur sem '''Mælginn''', er íslenskur tónlistarmaður og rappari. ==Hljóðritasafn== ===Smáskífur=== * ''Gullkistan'' (2007) ===Stökur=== * „Sat um kvöld“ (2005) * „Hvar x Hvenær“ (2012) * „Jón Gnarr“ (2012) * „Rúlla um“ (2017) ásamt [[24/7]] * „Dalai Lama“ (2018) * „Bara þú“ (2018) ásamt [[GKR]] * „Hvernig fer“ (2019) * „Náttúruperlur“ (2019) ásamt [[Fonetik Simbol]] * „Flippa út“ (2019) * „Efstaleiti“ (2021) * „Einum of“ (2022) * „Tónahöll“ (2022) * „Sykursæt“ (2023) * „Vilt“ (2024) ásamt [[24/7]] * „Kalt“ (2025) * „Góðu róli“ (2025) * „Sést á mér“ (2025) * „Úlpa“ (2026) * „Kalt stál“ (2026) ásamt [[Flyguy]] ==Tilvísanir== <references/> ==Tenglar== * [https://www.instagram.com/viktormaelginn/ Mælginn á Instagram] [[Flokkur:Íslenskir rapparar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1987]] [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] ocdaxod8j61qfmdwdhos9sm4c1wsxtn 0 175216 1952125 1952109 2026-03-27T13:14:25Z Berserkur 10188 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-19142-45|~2026-19142-45]] ([[User talk:~2026-19142-45|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:~2025-28077-89|~2025-28077-89]] 1931795 wikitext text/x-wiki '''''Blæja''''' ([[enska]]: ''Bluey'') er áströlsk teiknimyndaþáttaröð ætluð leikskólabörnum. Hún var frumsýnd á [[ABC Kids]] þann 1. október 2018. Þáttaröðin var búin til af [[Joe Brumm]] og var framleidd af fyrirtækinu [[Ludo Studio]]. Blæja er aðalpersónan í þáttunum og eru allar persónurnar ástralskir hundar [[Flokkur:Ástralskar þáttaraðir]] {{stubbur}} ken4mw5ngl2bhh1ee18o4wqf2k5iog7 0 177846 1952169 1852343 2026-03-27T16:33:21Z TKSnaevarr 53243 1952169 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Attentatet mod Estrup 1885.jpg|thumb|right|Tilræði Rasmussens gegn Estrup árið 1885 í myndskreytingu úr dagblaðinu ''Illustreret Tidende''.]] '''Julius Rasmussen''' ([[5. júlí]] [[1866]] – [[27. nóvember]] [[1889]]) var danskur prentari, einkum minnst fyrir sitt mislukkaða morðtilræði gegn forsætisráðherranum [[Jacob Brønnum Scavenius Estrup]]. Rasmussen fæddist á Kristjánshöfn í Kaupmannahöfn. Faðir hans hét Just Rasmussen og móðir hans Karoline. Hann átti 1 systur og 4 bræður, 3 af þeim störfuðu sem prentarar á dagblöðum stjórnarandstöðunnar. Sá elsti Rasmus Christian á ''[[Vejle Amts Folkeblad]]'' og ''[[Herning Folkeblad]]'', en hinir tveir, Christian og Peter unnu á ''[[Kolding Folkeblad]]''. Allir voru þeir því uppteknir af stjórnmálaátökum dagsins í Danmörku milli hægri-flokksins sem fór fyrir ríkisstjórn og vinstri-flokksins í stjórnarandstöðu. Árið [[1883]] fékk Julius, með hjálp frá bróðurnum Rasmus Christian, lærlingsstöðu á ''[[Vejle Amts Folkeblad]]'' og raunar fékk 4. bróðirinn, Jens Albert, vinnu þar líka síðar sama ár. Eftir að hafa lokið lærlingstímanum var hann ráðinn á ''[[Lolland-Falsters Folketidende]]''. Þetta blað var líkt því fyrra mjög ákveðið í mótstöðu við ríkisstjórnina sem var við völd. Julius Rasmussen skráði sig fljótlega í flokkinn Venstre (sem þá var vinstriflokkur en ekki hægri flokkur eins og í dag) og rifflasveit á vegum flokksins sem var stofnuð sem svar við hliðstæðri sveit Estrups (blå gendarmer). Í stað þess að kaupa riffil sem mælt var með af félaginu keypti hann sér í staðinn minni belgíska rúllettu-skammbyssu, kannski vegna þess að hún var ódýrari eða vegna þess að hann taldi auðveldara að fela hana þegar hann myndi gera mögulega árás. Fljótlega flutti hann til baka frá Falster til Kaupmannahafnar og fékk vinnu hjá bókprentaranum Cohen á Tordenskjoldsgade (1885). Hér varð hann vitni að stórum mótmælum og einskonar hátíðahöldm þegar vinstri-leiðtoginn [[Christen Berg]] kom til bæjarins. Berg hafði hlotið 6 mánaða dóm fyrir að hafa beinlínis fjarlægt lögreglustjórann í [[Holstebro]], þegar sá reyndi að hindra ræðuhöld Berg og annara vinstrimanna þar í bæ svo sem auglýst hafði verið. Stuttu eftir þetta ákvað Rasmussen að ráða Estrup af dögum. Þann [[21. október]] fór Julius Rasmussen út til [[Esplanaden|Toldbodvejen]], þar sem Estrup átti heima. Hann beið þar eftir Estrup, sem var á leið heim af fundi í þinginu. Þegar hann mætti ráðherranum spurði hann: „Eruð þér Estrup ráðherra?“. Því játti Estrup, og þareftir tók Julius Rasmussen sitt skotvopn og skaut ráðherrann. En skotið lenti á hnapp í frakka Estrups og ekki skaðað hann. Rasmussen skaut aftur en þá framhá. Eftir þetta komu 3 menn sem áttu leið hjá og tóku hann tökum og héldu aftur af honum. Þann 23. janúar [[1886]] var Julius Rasmussen dæmdur í 14½ árs fangelsi fyrir verknaðinn. Hann var settur inn í Horsens Tugthus þann 31. janúar. Lífið í fangelsinu átti ekki við Rasmussen og hann hengdi sig með lakinu sínu 27. nóvember 1889. == Heimildir == * Vagn Nygaard, ''Julius'', Aschehoug, 1999. {{ISBN|87-11-11351-0}}. {{DEFAULTSORT:Rasmussen, Julius}} {{fd|1866|1889}} [[Flokkur:Danir]] [[Flokkur:Dauðsföll af völdum sjálfsmorða]] 5ydc53meteot3s3xg8qngz93bmfgmx8 1952170 1952169 2026-03-27T16:33:32Z TKSnaevarr 53243 1952170 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Attentatet mod Estrup 1885.jpg|thumb|right|Tilræði Rasmussens gegn Estrup árið 1885 í myndskreytingu úr dagblaðinu ''Illustreret Tidende''.]] '''Julius Rasmussen''' ([[5. júlí]] [[1866]] – [[27. nóvember]] [[1889]]) var danskur prentari, einkum minnst fyrir sitt mislukkaða morðtilræði gegn forsætisráðherranum [[Jacob Brønnum Scavenius Estrup]]. Rasmussen fæddist á Kristjánshöfn í Kaupmannahöfn. Faðir hans hét Just Rasmussen og móðir hans Karoline. Hann átti 1 systur og 4 bræður, 3 af þeim störfuðu sem prentarar á dagblöðum stjórnarandstöðunnar. Sá elsti Rasmus Christian á ''[[Vejle Amts Folkeblad]]'' og ''[[Herning Folkeblad]]'', en hinir tveir, Christian og Peter unnu á ''[[Kolding Folkeblad]]''. Allir voru þeir því uppteknir af stjórnmálaátökum dagsins í Danmörku milli hægri-flokksins sem fór fyrir ríkisstjórn og vinstri-flokksins í stjórnarandstöðu. Árið [[1883]] fékk Julius, með hjálp frá bróðurnum Rasmus Christian, lærlingsstöðu á ''[[Vejle Amts Folkeblad]]'' og raunar fékk 4. bróðirinn, Jens Albert, vinnu þar líka síðar sama ár. Eftir að hafa lokið lærlingstímanum var hann ráðinn á ''[[Lolland-Falsters Folketidende]]''. Þetta blað var líkt því fyrra mjög ákveðið í mótstöðu við ríkisstjórnina sem var við völd. Julius Rasmussen skráði sig fljótlega í flokkinn Venstre (sem þá var vinstriflokkur en ekki hægri flokkur eins og í dag) og rifflasveit á vegum flokksins sem var stofnuð sem svar við hliðstæðri sveit Estrups (blå gendarmer). Í stað þess að kaupa riffil sem mælt var með af félaginu keypti hann sér í staðinn minni belgíska rúllettu-skammbyssu, kannski vegna þess að hún var ódýrari eða vegna þess að hann taldi auðveldara að fela hana þegar hann myndi gera mögulega árás. Fljótlega flutti hann til baka frá Falster til Kaupmannahafnar og fékk vinnu hjá bókprentaranum Cohen á Tordenskjoldsgade (1885). Hér varð hann vitni að stórum mótmælum og einskonar hátíðahöldm þegar vinstri-leiðtoginn [[Christen Berg]] kom til bæjarins. Berg hafði hlotið 6 mánaða dóm fyrir að hafa beinlínis fjarlægt lögreglustjórann í [[Holstebro]], þegar sá reyndi að hindra ræðuhöld Berg og annara vinstrimanna þar í bæ svo sem auglýst hafði verið. Stuttu eftir þetta ákvað Rasmussen að ráða Estrup af dögum. Þann [[21. október]] fór Julius Rasmussen út til [[Esplanaden|Toldbodvejen]], þar sem Estrup átti heima. Hann beið þar eftir Estrup, sem var á leið heim af fundi í þinginu. Þegar hann mætti ráðherranum spurði hann: „Eruð þér Estrup ráðherra?“. Því játti Estrup, og þareftir tók Julius Rasmussen sitt skotvopn og skaut ráðherrann. En skotið lenti á hnapp í frakka Estrups og ekki skaðað hann. Rasmussen skaut aftur en þá framhá. Eftir þetta komu 3 menn sem áttu leið hjá og tóku hann tökum og héldu aftur af honum. Þann 23. janúar [[1886]] var Julius Rasmussen dæmdur í 14½ árs fangelsi fyrir verknaðinn. Hann var settur inn í Horsens Tugthus þann 31. janúar. Lífið í fangelsinu átti ekki við Rasmussen og hann hengdi sig með lakinu sínu 27. nóvember 1889. == Heimildir == * Vagn Nygaard, ''Julius'', Aschehoug, 1999. {{ISBN|87-11-11351-0}}. {{DEFAULTSORT:Rasmussen, Julius}} {{fd|1866|1889}} [[Flokkur:Danir]] [[Flokkur:Dauðsföll af völdum sjálfsmorða]] hwfuufecp5npowzqc3hit1uic306i3k 0 177888 1952124 1944324 2026-03-27T13:02:21Z TKSnaevarr 53243 1952124 wikitext text/x-wiki {{Embættishafi | forskeyti = | nafn = Píus 9. | mynd = Pius IX, by Adolphe Braun, 1875.jpg | titill= [[File:Pio Nono.svg|Skjaldarmerki Píusar 9.|45px]]<br/>[[Páfi]] | stjórnartíð_start =[[16. júní]] [[1846]] | stjórnartíð_end =[[7. febrúar]] [[1878]] | forveri = [[Gregoríus 16.]] | eftirmaður = [[Leó 13.]] | myndatexti1 = Píus 9. árið 1875. | fæddur = [[13. maí]] [[1792]] | fæðingarstaður = [[Senigallia]], [[Marche]], [[Páfaríkið|Páfaríkinu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1878|2|7|1792|5|13}} | dánarstaður = Páfahöllinni, [[Róm]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] | þjóderni = [[Ítalía|Ítalskur]] | trúarbrögð = [[Rómversk-kaþólska kirkjan|Kaþólskur]] |undirskrift = Pius PP. IX.svg }} '''Píus 9.''' (13. maí 1792 – 7. febrúar 1878), fæddur undir nafninu '''Giovanni Maria Mastai Ferretti''', var [[páfi]] [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] frá 1846 til 1878. Píus var páfi í 32 ár, lengur en nokkur annar páfi í sögu kaþólsku kirkjunnar. Páfatíð hans var mikið umbrotaskeið, meðal annars vegna [[Byltingarnar 1848|byltinganna 1848]] og [[Sameining Ítalíu|sameiningar Ítalíu]]. [[Ítölsku sjálfstæðisstríðin]] leiddu til þess að [[Páfaríkið]] glataði [[Róm]]arborg í hendur nýja [[Konungsríkið Ítalía|ítalska konungsríkisins]] árið 1870. Píus neitaði þaðan í frá að stíga fæti út fyrir [[Páfagarður|Páfagarð]] og kallaði sjálfan sig „fangann í Páfagarði“. Píus er einnig þekktur fyrir að kalla saman [[fyrra Vatíkanþingið]], sem stóð frá 1869 til 1870. ==Æviágrip== Fyrstu árin eftir að Píus 9. varð páfi bjóst fólk við því að hann yrði mun [[Frjálslyndi|frjálslyndari]] en forverar hans. Meðal annars náðaði hann pólitíska andstæðinga, stefndi til ráðgjafarþings, leyfði leikmönnum að fara með pólitískt vald ásamt klerkum, rýmkaði prestfrelsi og lagði skatt á klaustur.<ref>{{Tímarit.is|2320198|Páfinn á vorum dögum|blað=[[Tímarit Hins íslenzka bókmenntafélags]]|útgáfudagsetning=1. janúar 1897|blaðsíða=59-79|höfundur=[[Þórhallur Bjarnarson]]}} </ref> Stefna Píusar breyttist þegar [[byltingarnar 1848]] bárust til Rómar frá Frakklandi. Píus varð að flýja frá [[Róm]] árið 1849 þegar byltingarmenn náðu stjórn á borginni og stofnuðu þar [[Rómverska lýðveldið (1849–1850)|skammlíft lýðveldi]]. Píus fékk að snúa aftur til Rómar næsta ár þegar herir frá [[Annað franska lýðveldið|Frakklandi]] og [[Austurríska keisaradæmið|Austurríki]] gerðu hernaðarinngrip til að binda enda á byltinguna. Eftir þessa atburði varð Píus 9. mun íhaldssamari og andsnúnari lýðræðis- og frjálslyndishreyfingum síns tíma.<ref name=jonh>{{Tímarit.is|4770977|Rómversk-katólska kirkjan á 19. öld|blað=[[Prestafélagsritið]]|útgáfudagsetning=1. janúar 1930|blaðsíða=87-122|höfundur=[[Jón Helgason (biskup)|Jón Helgason]]}} </ref> Píus 9. tók ákvörðun um það að kenningin um [[Óflekkaður getnaður|óflekkaðan getnað]] [[María mey|Maríu meyjar]] var formlega gerð að trúarsetningu sem öllum kaþólskum mönnum bar að viðurkenna. Var þetta gert árið 1854 þegar Píus gaf út páfabréfið ''[[Ineffabilis Deus]]'', þar sem staðhæft var að María hefði fæðst án [[erfðasynd]]arinnar. Í bréfinu lagði Píus jafnframt grunn að formlegri viðurkenningu innan kirkjunnar að hugmyndinni um [[Óskeikulleiki páfans|óskeikulleika páfans]].<ref name=jonh/> Árið 1864 gaf Píus út umburðarbréfið ''[[Quanta cura]]'' með viðfestri skrá yfir það sem hann taldi vera 80 hættulegustu villukenningar samtíma síns. Þar á meðal nefndi hann stefnur á borð við [[algyðistrú]], [[Skynsemishyggja|skynsemishyggju]], [[mótmælendatrú]], [[Sósíalismi|jafnaðarstefnu]], [[Biblíufélag|biblíufélög]], [[samviskufrelsi]], [[helgisiðafrelsi]] og [[prentfrelsi]].<ref name=jonh/> Á [[Fyrra Vatíkanþingið|fyrra Vatíkanþinginu]] þann 18. júli árið 1870 fékk Píus viðurkenningu á óskeikulleika páfans sem trúarsetningu innan kaþólsku kirkjunnar. Samkvæmt henni getur páfinn einn og óstuddur myndað erfikenningu sem hefur fullt gildi þegar hann ávarpar í embættisnafni (''ex cathedra'') kirkjuna í heild sinni um efni sem varða trú og siðgæði.<ref name=jonh/> [[Sameining Ítalíu]] átti sér stað í páfatíð Píusar. Árið 1861 var [[Konungsríkið Ítalía]] stofnað og var Páfaríkið þá eina stóra landsvæðið á [[Ítalíuskagi|Ítalíuskaga]] sem ekki tilheyrði ítalska ríkinu. [[Síðara franska keisaradæmið|Frakkar]] höfðu hjálpað Píusi að viðhalda stjórn í Rómarborg en árið 1870 voru franskar hersveitir kallaðar frá Róm vegna [[Fransk-prússneska stríðið|fransk-prússneska stríðsins]]. [[Viktor Emmanúel 2.]], [[konungur Ítalíu]], greip tækifærið á lofti og gerði árás á Róm. Her Ítalíu náði Róm á sitt vald þann 20. september 1870, á meðan fyrra Vatíkanþingið stóð enn yfir. Róm var í kjölfarið gerð að höfuðborg Ítalíu og páfinn var sviptur öllu veraldlegu stjórnmálavaldi.<ref name=jonh/> Eftir hertöku Rómar gaf ítalska konungsríkið út öryggislög þar sem páfinn var viðurkenndur sem fullvaldur, og væri því ekki þegn ítalska ríkisins. Honum var gefin heimild til að nota áfram [[Vatíkanhöll]]ina og [[Lateranhöll]]ina, semja við sendiherra útlendra þjóða og taka lokaákvarðanir um málefni kirkjunar, auk þess sem ríkið úthlutaði honum veglegum árlegum lífeyri. Píus neitaði hins vegar að viðurkenna ítalska konungsríkið og hafnaði lífeyrinum. Hann bannaði kaþólskum Ítölum að taka þátt í stjórnmálum konungsríkisins með því að neyta kosningaréttar síns og neitaði jafnframt að stíga nokkurn tímann fæti út úr Vatíkanhöllinni. Með því að fara aldrei út úr höllinni vildi Píus undirstrika að páfinn væri orðinn „fangi í Vatíkanhöllinni“. Eftirmenn Píusar fylgdu sömu reglu allt til ársins 1929.<ref name=jonh/> Píus lést árið 1878. Hann hafði þá verið páfi í 32 ár, lengur en nokkur annar páfi í sögu kirkjunnar.<ref name=jonh/> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Páfi]] | fyrir = [[Gregoríus 16.]] | eftir = [[Leó 13.]] | frá = [[16. júní]] [[1846]] | til = [[7. febrúar]] [[1878]] }} {{Töfluendir}} {{Páfar}} {{fd|1792|1878}} [[Flokkur:Páfar]] acdalcoulc794ga0fwto6ddvq4z6lir 0 183230 1952149 1886333 2026-03-27T16:08:29Z TKSnaevarr 53243 1952149 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Margrét Müller | mynd = <!-- aðeins skráarnafn --> | mynd_alt = | mynd_texti = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1933|10|14}} | fæðingarstaður = [[Essen]], [[Þýskaland]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|2008|09|1|1933|10|14}} | dánarstaður = [[Reykjavík]], Ísland | þjóðerni = | önnur_nöfn = | starf = Kennari | ár = 1962-2003 | þekkt_fyrir = | þekktustu_verk = }} '''Margrét Müller''' (14. október 1933 – 1. september 2008) var kennari við [[Landakotsskóli|Landakotsskóla]] frá [[1962]] til [[2003]]. Margrét var fædd í [[Essen]], [[Þýskaland]]i, hún lauk verslunarnámi í [[Essen]] og kom til Íslands um 1954, 21 árs gömul, ásamt fleiri ungmennum. Hún starfaði í byrjun á [[Landakotsspítali|Landakotsspítala]], sem þá var rekinn af St. Jósefssystrum, og vann síðan alla tíð fyrir [[Kaþólska kirkjan á Íslandi|kaþólsku kirkjuna á Íslandi]], einkum við Landakotsskóla og sumardvalaheimili kirkjunnar í Riftúni í Ölfusi. Margrét sá um handavinnukennslu og var lengi umsjónarkennari 8 ára bekkjar. Hún fékk réttindi árið 1962 til að kenna handavinnu eftir að hún gekkst undir bóklegt próf. Margrét hætti kennslu árið 2003 og [[sjálfsmorð|stytti sér aldur]] 5 árum síðar með því að kasta sér út úr turni skólans.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/fokus/timavelin/2018/08/25/syndir-kirkjunnar-sera-georg-og-margret-misnotudu-born-aratugi/|title=Syndir kirkjunnar: Séra Georg og Margrét misnotuðu börn í áratugi|author=Kristinn H. Guðnason|date=2018-08-25|publisher=[[Dagblaðið Vísir]]|language=is|access-date=2024-11-05}}</ref> Árið 2011 komu upp á yfirborðið frásagnir um níðingsskap Margrétar og séra [[Ágúst George]] í garð barna í Landakotsskóla og í sumarbúðum kaþólsku kirkjunnar í Rifstúni.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20191875622d/thetta-er-ekki-bara-reykvisk-saga|title=Þetta er ekki bara reykvísk saga|author=Kristjana Björg Guðbrandsdóttir|date=2019-04-13|publisher=[[Vísir.is]]|language=is|access-date=2024-11-05}}</ref> Kaþólska kirkjan skipaði rannsóknarnefnd sem gaf út 2. nóvember 2012 skýrslu þar sem ásakanir um viðurstyggilegt athæfi þeirra í garð barna komu fram. Jafnframt var upplýst að yfirmönnum kaþólsku kirkjunnar (þar á meðal [[Alfred Jolson]] biskupi), [[Nunna|nunnum]] í [[Landakotskirkja|Landakot]]i og kaþólskum [[Prestur|prestum]] hefði oft verið sagt frá hátterni Margrétar og séra Georges, en enginn gert neitt í málinu.<ref>{{cite web|url=https://catholica.is/wp-content/uploads/2023/02/Skyrslarannsoknarn.pdf|title= Skýrsla um viðbrögð og starfshætti kaþólsku kirkjunnar á Íslandi vegna ásakana um kynferðisbrot eða önnur ofbeldisbrot vígðra þjóna og annarra starfsmanna kirkjunnar|work=Rannsóknarnefnd Kaþólsku kirkjunnar á Íslandi|date=2012-11-02|access-date=2024-11-05|author1=Hjördís Hákonardóttir|author2=Hrefna Friðriksdóttir|author3=Jón Friðrik Sigurðsson}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimildir== *[https://timarit.is/page/4198399#page/n28/mode/2up Minning - Margrét Müller] (Morgunblaðið, 11. september 2008) [[Flokkur:Dauðsföll af völdum sjálfsmorða]] [[Flokkur:Kaþólska kirkjan á Íslandi| ]] {{fde|1933|2008|Margét Müller}} k2ueklsvjfya5g5gsco8e5pyt3fcvsq 0 184183 1952178 1943148 2026-03-27T18:48:57Z ~2026-19203-74 114954 Íslenskt kynlaust nafn sem bæði er hægt að gefa stelpu jafnt sem drengi 1952178 wikitext text/x-wiki Eftirfarandi er '''listi yfir kynhlutlaus íslensk [[eiginnafn|eiginnöfn]]: == A == {{div col|colwidth=12em}} * [[Agl]] * [[Akarn (mannsnafn)|Akarn]] * [[Alpha]] * [[Apel]] * [[Arló]] * [[Aró]] * [[Aster]] {{div col end}} == Á == {{div col|colwidth=12em}} * [[Ár (mannsnafn)|Ár]] {{div col end}} == B == {{div col|colwidth=12em}} * [[Bjart]] * [[Blom]] * [[Blær]] * [[Bryn]] {{div col end}} == C == == D == {{div col|colwidth=12em}} * [[Dal (mannsnafn)|Dal]] {{div col end}} == Ð == == E == {{div col|colwidth=12em}} * [[Eló]] * [[Elri (mannsnafn)|Elri]] {{div col end}} == É == == F == {{div col|colwidth=12em}} * [[Frey]] * [[Frost (mannsnafn)|Frost]] {{div col end}} == G == == H == == I == == Í == == J == == K == {{div col|colwidth=12em}} * [[Kaos]] * [[Kriss]] {{div col end}} == L == {{div col|colwidth=12em}} * [[Lauf (mannsnafn)|Lauf]] * [[Logn]] {{div col end}} == M == {{div col|colwidth=12em}} * [[Marló]] {{div col end}} == N == {{div col|colwidth=12em}} * [[Norður (mannsnafn)|Norður]] {{div col end}} == O == • Ora == Ó == == P == == Q == {{div col|colwidth=12em}} * [[Quin]] {{div col end}} == R == {{div col|colwidth=12em}} * [[Ragn (mannsnafn)|Ragn]] * [[Ranimosk]] * [[Regn (mannsnafn)|Regn]] * [[Rökkur]] {{div col end}} == S == {{div col|colwidth=12em}} * [[Silfurregn]] * [[Sky]] * [[Skylar]] * [[Snæ]] * [[Snæfrost]] * [[Stirni]] * [[Sumar (mannsnafn)|Sumar]] * [[Sverð (mannsnafn)|Sverð]] {{div col end}} == T == {{div col|colwidth=12em}} * [[Tóní]] {{div col end}} == U == == Ú == == V == {{div col|colwidth=12em}} * [[Vestur (mannsnafn)|Vestur]] * [[Villiblóm]] * [[Výrin]] {{div col end}} == W == == X == == Y == {{div col|colwidth=12em}} * [[Yggdrasil (mannsnafn)|Yggdrasil]] {{div col end}} == Ý == == Z == == Þ == == Æ == == Ö == == Tengt efni == * [[Íslenskt mannsnafn]] * [[Listi yfir íslensk mannanöfn]] == Heimildir == * [https://island.is/leit-i-mannanafnaskra "Leit í mannanafnaskrá"] Sótt 2. janúar 2025. [[Flokkur:Kynhlutlaus íslensk mannsnöfn| ]] [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi|eiginnöfn karlmanna]] [[Flokkur:Listar um samfélag og menningu|íslensk eiginnöfn karlmanna]] 3j7ajsy7o34gp8v5wjw2fdesq31erbi 0 184636 1952213 1922377 2026-03-27T21:31:05Z TKSnaevarr 53243 /* Ádeilur á Hitlerskveðjuna */ 1952213 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Bundesarchiv Bild 147-0510, Berlin, Lustgarten, Kundgebung der HJ.jpg|thumb|right|Meðlimir [[Hitlersæskan|Hitlersæskunnar]] fara með nasistakveðjuna á fjöldasamkomu í [[Berlín]] árið 1933.]] '''Nasistakveðja''' eða '''Hitlerskveðja''' er kveðja sem felst í því að rétta fram hægri handlegginn og láta höndina snúa niður með útrétta fingur. Kveðjan byggir á svokallaðri „[[Rómversk kveðja|rómverskri kveðju]]“, sem var eitt af einkennismerkjum ítalskra [[Fasismi|fasista]]. Hún var síðan tekin upp af [[Nasistaflokkurinn|Nasistaflokki]] [[Adolf Hitler|Adolfs Hitler]] í Þýskalandi og varð eftir það einkum bendluð við [[Nasismi|nasisma]]. Í [[Þriðja ríkið|Þýskalandi nasismans]] frá 1933 til 1945 sagði fólk jafnan ''{{lang|de|Heil Hitler}}'' (ísl. „Heill sé Hitler)“ þegar það fór með kveðjuna. Í Þýskalandi heilsaði fólk stundum jafnframt að sið nasista með beygðum handlegg fremur en útréttum, þar á meðal Hitler sjálfur. Kveðjan er enn notuð af sumum [[Nýnasismi|nýnasistahópum]] og [[Nýfasismi|nýfasistum]] á Ítalíu. == Uppruni == Nasistakveðjan er byggð á svokallaðri „[[Rómversk kveðja|rómverskri kveðju]]“,<ref name=":2">{{Lien web |titre=Elon Musk and the history of the ‘Roman salute’ |url=https://theconversation.com/elon-musk-and-the-history-of-the-roman-salute-248032 |site=[[The Conversation]]}}</ref> sem komst í tísku í byrjun 20. aldar, sér í lagi í kvikmyndum.<ref>{{Ouvrage|langue=en |préom1=Martin M.|nom1=Winckler |titre=The Roman salute|sous-titre=cinema, history, ideology |lieu=Columbus |éditeur=Ohio State University Press |année=2009 |isbn=978-0-8142-0864-9}}.</ref> Ítalska þögla myndin ''[[Cabiria]]'' frá árinu 1914, sem var ein fyrsta [[sandalamynd]] kvikmyndasögunnar, átti þátt í að koma af stað þeirri hugmynd að kveðjan ætti rætur að rekja til [[Rómaveldi]]s til forna (þótt ekkert bendi til þess að Rómverjar hafi notað hana í raun). Handritshöfundur myndarinnar, þjóðskáldið [[Gabriele D'Annunzio]], sem er talinn einn af forverum fasista, átti síðar eftir að innleiða kveðjuna meðal fylgjenda sinna þegar hann stóð fyrir hernámi í [[Rijeka|Fiume]] frá 1919 til 1920. == Notkun == Fylgismenn [[Gabriele D'Annunzio]] tóku upp á því að nota hina svokölluðu rómversku kveðju sín á milli eftir að þeir hertóku borgina [[Rijeka|Fiume]] á árunum 1919 til 1920 og innleiddu þar nokkurs konar frum-fasistastjórn. Kveðjan var síðan tekin upp af [[Ítalski fasistaflokkurinn|Fasistaflokki]] [[Benito Mussolini]] og síðan af mörgum evrópskum fasistahreyfingum, meðal annars spænskum [[Falangistar|Falangistum]], [[Járnvörðurinn|Járnverðinum]] í Rúmeníu og [[Nasistaflokkurinn|Nasistaflokknum]] í Þýskalandi. [[Ítalski fasistaflokkurinn|Ítalskir fasistar]] fóru að nota kveðjuna einhvern tímann í kringum 1920. Óljóst er hví þeir tóku hana upp en líklega var ætlunin að skapa hugrenningar til Rómaveldis. Einnig er hugsanlegt að kveðjan hafi átt að vera virðingarvottur á milli hermanna og yfirmanna þeirra. Sagt er að á [[Sumarólympíuleikarnir 1936|Sumarólympíuleikunum 1936]] í [[Berlín]] hafi fulltrúar Frakka uppskorið mikið lófaklapp frá þýsku áhorfendunum á leikvanginum þegar þeir fóru með svokallaða ólympíska kveðju, því áhorfendurnir töldu þetta vera nasistakveðju og þar með lofgjörð til [[Führer|foringjans]] ([[Adolf Hitler|Hitlers]]).<ref>{{Lien web |auteur=Leni Riefenstahl |titre=Les dieux du stade (Leni Riefenstahl, 1936) |url=https://vimeo.com/174192293 |site=vimeo.com|date=22 Juin 1938 |consulté le=2022-10-02}}</ref> Á tíma [[Þriðja ríkið|Þriðja ríkisins]] í Þýskalandi varð nasistakveðjan, ásamt upphrópuninni ''Heil Hitler'', ein helsta birtingarmynd [[leiðtogadýrkun]]arinnar á [[Adolf Hitler]]. Nasískir sagnfræðingar útskýrðu hana sem svo að konungar á [[Miðaldir|miðöldum]] hefðu notað svipaðar kveðjur.<ref>''Brockhaus Enzyklopädie''</ref> Kveðja fasista var örlítið frábrugðin kveðju þýskra nasista. Hjá ítölskum fasistum og spænskum falangistum var hendinni lyft hærra og þumlinum var beint frá hinum fingrunum. Frá árinu 1938 reyndi stjórn Mussolini, með takmörkuðum árangri, að þröngva fasistakveðjunni upp á óbreytta borgara með því að setja lög sem skylduðu fólk til að nota hana í stað [[handaband]]s.<ref>[http://www.nuoviorizzontieuropei.com/omaggio-dux/pagina.asp?ID=spagna {{lang|it|La Storia del Ventennio : L ‘intervento in Spagna e l’alleanza con la Germania}}]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} », úr ''{{lang|it|Un Omaggio la Duce}}''</ref> Í stjórnartíð [[Francisco Franco]] á [[Spánn|Spáni]] var kveðjan í fyrstu notuð sem ''frankóistakveðja'' af stuðningsmönnum stjórnarinnar, sér í lagi úr hreyfingu [[Falangistar|falangista]], en féll smám saman úr tísku. [[Mynd:Léon Degrelle à Charleroi - 01.jpg|thumb|right|[[Josef Dietrich]], [[Léon Degrelle]] og Jean Vermeire fara með kveðjuna í [[Charleroi]] í [[Belgía|Belgíu]] árið 1944.]] Á tíma [[Vichy-stjórnin|Vichy-stjórnarinnar]] í Frakklandi notuðu meðlimir í frönskum sjálfboðaherdeildum sem börðust með Þjóðverjum einnig kveðjuna.<ref>{{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Henry|nom1=Rousso|lien auteur1=Henry Rousso|titre=Petain et la fin de la collaboration|sous-titre=Sigmaringen, 1944-1945|lieu=Bruxelles|éditeur=[[Éditions Complexe]]|collection=Historiques|numéro dans collection=13|année=1984|pages totales=441|isbn=978-2-87027-138-4|oclc=434812697|lire en ligne=https://books.google.fr/books?id=nCE_2I4vyZkC&pg=PP1}}, diff. Paris, [[Presses universitaires de France|PUF]]</ref> Franskir samverkamenn og leppstjórnendur þýska hernámsliðsins notuðu einnig kveðjuna á opinberum vettvangi við ýmis tilefni.<ref>« [http://www.ina.fr/art-et-culture/musique/video/AFE86002690/marcel-deat-a-l-arc-de-triomphe-et-au-palais-de-chaillot.fr.html Marcel Déat à l'Arc de triomphe et au palais de Chaillot] », ''[[France Actualités]]'', 5. maí 1944, á vefsíðu [[Institut national de l'audiovisuel|INA]].</ref> Kveðjan var einnig notuð af fasísku ungliðahreyfingunni [[Chantiers de la jeunesse française]] (CJF).<ref>[https://www.ina.fr/ina-eclaire-actu/video/afe85001101/le-serment-des-chefs-musulmans Le serment des chefs musulmans], ''[[France Actualités]]'', 9. október 1942, á vefsíðu [[Institut national de l'audiovisuel|INA]]</ref> Í Þýskalandi var litið á Hitlerskveðjuna sem sérstaka þýska kveðju og því var [[Gyðingar|Gyðingum]] bannað með lögum að nota hana í sumum borgum, til dæmis í [[Gotha]] árið 1932:<ref>Úr eintaki ''Der Israelit'' frá 26. október 1933</ref> {{Tilvitnun2|Nokkrar fyrirspurnir hafa borist um það hvort Gyðingum beri einnig að fara með þýsku kveðjuna. Til að gera út um allan misskilning framvegis staðfestum við hér með að þýska kveðjan er kveðja Þjóðverja, sem Gyðingum ber ekki einungis ekki að fara með, heldur er þess ekki óskað af þeim. Almenningur er beðinn um að láta Gyðinga í friði sem ekki fara með þýsku kveðjuna.}} [[Þýski herinn]] neitaði að taka upp nasistakveðjuna.<ref name="Tilman80">Allert (2009) bls.&nbsp;80–82</ref> Frá 19. september 1933 var þess aðeins krafist af hermönnum að þeir kveddu að sið nasista þegar [[þýski þjóðsöngurinn]] var sunginn og á borgaralegum athöfnum og fundum (til dæmis með ráðherrum ríkisstjórnarinnar).<ref name="Tilman80" /> Þrátt fyrir þetta voru eldri hermannskveðjur aðeins leyfðar samkvæmt starfsreglum hersins ef sá sem fór með hana var með rétt höfuðfat samkvæmt reglum. Nasistakveðjan var því í framkvæmd notuð við öll tilefni af hermönnum þegar þeir voru berhöfðaðir.<ref>''Reibert redivivus'', í: [[Der Spiegel]] 5/1960, bls. 35–36, (27. janúar 1960), [http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-43063123.html til á netinu] í vefsafni [[Spiegel Online]] (sótt: 25. mars 2013)</ref> Hermönnum var gert skylt með lögum að nota nasistakveðjuna þann 24. apríl 1944, fáeinum dögum eftir [[20. júlí-tilræðið]] gegn Hitler.<ref name="Tilman822">Allert (2009), bls.&nbsp;82</ref><ref name="ullrich2">{{ouvrage|langue=en|nom=Ullrich|prénom=Volker|lien auteur=Volker Ullrich|année=2020|titre=Hitler: Downfall: 1939-1945|traducteur=Jefferson Chase|lieu=New York|éditeur=Knopf|isbn=978-1-101-87400-4|page=476}}</ref> == Uppruni upphrópunarinnar ''{{lang|de|Heil Hitler}}'' == [[Mynd:Bundesarchiv Bild 183-J00282, Berlin, Hitler im Sportpalast.jpg|thumb|[[Adolf Hitler]] heilsar að nasistasið, með beygðum handlegg, árið 1943.]] Samkvæmt [[Ian Kershaw]] í ævisögu hans um Hitler voru upphrópunin ''Heil'' og titillinn ''[[Führer]]'' hugarsmíð [[Georg Ritter von Schönerer|Georgs Ritter von Schönerer]], ofstækisfulls Gyðingahatara frá [[Vín (Austurríki)|Vín]], undir lok 19. aldar. Þessi einkennisorð urðu síðar Hitler og nasistum að innblæstri.<ref>[[Ian Kershaw]], ''Hitler'', Flammarion, 1999 og [[Brigitte Hamann]], ''Hitlers Wien. Lehrjahre eines Diktators'', München, 1996.</ref> Upphrópunin ''{{lang|de|Sieg Heil}}'' („Heill sé sigrinum“; ''{{lang|de|Sieg}}'' þýðir sigur) fylgdi gjarnan Hitlerskveðjunni. Eftir [[20. júlí-tilræðið]] gegn Hitler árið 1944 var hermönnum gert skylt að segja þessi orð ásamt kveðjunni við alla hernaðarviðburði. Hugsanlegt er að upphrópunin hafi einnig verið undir áhrifum af óperunni ''[[Lohengrin]]'' eftir [[Richard Wagner]], sem hefst á orðunum „Heill sé Hinrik konungi!“. == Ádeilur á Hitlerskveðjuna == Andstæðingar nasista utan Þýskalands gerðu mjög gjarnan grín að nasistakveðjunni frá árinu 1933. Listamaðurinn [[John Heartfield]] gaf út safn ljósmynda af Hitler að heilsa alþjóðlegum fjárfestum. Í kvikmyndinni ''[[Einræðisherrann]]'' eftir [[Charlie Chaplin]] lendir persónan Adenoid Hynkel (skopstæling Chaplins á Hitler) oft í vandræðum þegar hann reynir að fara með nasistakveðjuna. Einnig hefur verið deilt á nasistakveðjuna í kvikmyndunum ''[[Stalag 17]]'', ''[[Dr. Strangelove]]'' og ''[[Papy fait de la résistance]]'' og sjónvarpsþáttunum ''[[Fawlty Towers]]''. Í kvikmyndinni ''[[To Be or Not to Be (kvikmynd frá 1942)|To Be or Not to Be]]'' frá 1942 eftir [[Ernst Lubitsch]] er gert grín að nasistakveðjunni þegar leikari sem þykist vera Hitler svarar lófaklappi áhorfenda með því að segja: ''Heil ég sjálfur.'' == Bönn == [[Mynd:Batallon de Castigo.jpg|thumb|left|Fasistakveðjur á andkommúnískum rokktónleikum á Spáni árið 2003.]] Nasistakveðjan er bönnuð í [[Þýskaland]]i og í Austurríki samkvæmt stjórnarskrám ríkjanna. Þýskir [[Nýnasismi|nýnasistar]] nota stundum kveðjuna en breyta henni lítillega með því að lyfta fingrunum til að komast í kringum bannið. Í Frakklandi er kveðjan sem slík ekki bönnuð, ólíkt búningum og merkjum nasista, sem eru bönnuð samkvæmt almennum hegningarlögum.<ref>{{lien web|langue=fr|auteur1=|titre=Condamné pour un salut nazi lors de l'Euro de basket|périodique=Paris Match|date=08/09/2015|lire en ligne=http://www.parismatch.com/Actu/Societe/Condamne-a-un-an-de-prison-ferme-pour-un-salut-nazi-lors-de-l-Euro-de-basket-824509|pages=}}</ref><ref>{{lien web|titre=Drancy : trois mois de prison pour un salut nazi devant le mémorial du camp|périodique=leparisien.fr|date=2015-09-17|lire en ligne=http://www.leparisien.fr/faits-divers/drancy-trois-mois-de-prison-pour-un-salut-nazi-devant-le-memorial-du-camp-17-09-2015-5101961.php|consulté le=2017-09-21}}</ref><ref>{{lien web|langue=fr|titre=Jura: prison ferme pour un salut hitlérien et un chant néo-nazi|périodique=BFMTV|date=13/03/2013|lire en ligne=http://www.bfmtv.com/societe/jura-prison-ferme-un-salut-nazi-un-chant-hitlerien-469592.html|consulté le=2017-09-21|pages=}}</ref> Kveðjan er hins vegar bönnuð á íþróttaleikvöngum í Frakklandi samkvæmt íþróttalögum.<ref>{{Lien web|url=http://www.metronews.fr/paris/un-supporter-du-psg-condamne-pour-un-salut-nazi/mlie!9iMjry0op2BCE/|titre=Un supporteur su PSG condamné pour un salut nazi|site=[[Metro (journal international)|Metronews]]|date=5 septembre 2012|consulté le=14 mars 2014}}.</ref><ref name="minsport">{{Lien web|format=pdf|url=http://sports.gouv.fr/IMG/pdf/guidejuridique.pdf#page=41|titre=Guide juridique sur la prévention et la lutte contre les incivilités, les violences et les discriminations dans le sport|date=janvier 2013|éditeur=ministère des Sports}}</ref> Á Ítalíu er fasistakveðjan enn notuð af ýmsum nýfasistasamtökum eins og [[Forza nuova]], [[CasaPound]] og jafnvel af [[Bræður Ítalíu|Bræðrum Ítalíu]], núverandi stjórnarflokki landsins.<ref name=":1" /> Scelba-lögin nr. 645 frá árinu 1952, sér í lagi 5. gr. þeirra,<ref>{{lien web|langue=it|titre=Legge Scelba 645 1952 Divieto di riorganizzazione del disciolto partito fascista|périodique=MioLegale.it|date=2017-07-11|lire en ligne=https://www.miolegale.it/norme/scelba-legge-645-1952-fascismo/|consulté le=2018-02-27}}</ref> fordæma þó notkun nasískra einkennistákna og tákna [[Sósíal-fasíska lýðveldið|Sósíal-fasíska lýðveldisins]] og fasisma almennt. === Ítölsk réttarframkvæmd=== Þann 20. febrúar 2018 komst dómstóll í [[Mílanó]] að þeirri niðurstöðu að fasistakveðjan væri ekki refsiverð ef henni væri beitt í friðsamlegu samhengi eða í minningarathöfn. Í henni fælist aðeins tjáning tiltekinnar [[hugmyndafræði]].<ref name=":0">{{lien web|langue=it|titre=Saluto fascista, la Cassazione: "Non è reato se commemorativo" e conferma due assoluzioni a Milano|périodique=Repubblica.it|date=2018-02-20|lire en ligne=http://milano.repubblica.it/cronaca/2018/02/20/news/saluto_fascista_per_la_cassazione_non_e_reato_se_commemorativo-189320383/?ref=twhr&timestamp=1519143514000|consulté le=2018-02-27}}</ref> Þessi dómur var felldur eftir mótmælaviðburð sem skipulagður var af [[Bræður Ítalíu|Bræðrum Ítalíu]] árið 2014 þar sem tveir meðlimir [[CasaPound]] voru ákærðir fyrir að vegsama fasisma með beitingu hennar.<ref name=":1">{{lien web|langue=it|titre=Milano, tutti prosciolti per i saluti romani durante cerimonia per Ramelli di un anno fa|périodique=Repubblica.it|date=2015-06-10|lire en ligne=http://milano.repubblica.it/cronaca/2015/06/10/news/saluto_romano_assolti-116536178/#gallery-slider=57748060|consulté le=2018-02-27}}</ref> Eftir dóminn voru þeir hreinsaðir af sök.<ref name=":0" /> == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * {{ouvrage|nom=Allert|prénom=Tilman|traducteur=Jefferson Chase|titre=The Hitler Salute: On the Meaning of a Gesture|éditeur=Picador|date=2009|isbn=9780312428303}} [[Flokkur:Fasismi]] [[Flokkur:Nasismi]] la1ieonbwqkc2mtmtm08s4j50wprw3u 0 185088 1952134 1902731 2026-03-27T14:27:15Z TKSnaevarr 53243 1952134 wikitext text/x-wiki [[Mynd:VA23Oct10 096-crop.jpg|thumb|alt=Örn, tákn Jóhannes guðspjallamanns. Fílabeinsskurður frá tíma Karlunga|Örn, tákn Jóhannes guðspjallamanns. Fílabeinsskurður frá tíma [[Karlungaveldið|Karlunga]]]] '''Jóhannes postuli'''<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=62548|titill=Hvað hétu lærisveinar Jesú?|höfundur=Einar Sigurbjörnsson|útgefandi=Vísindavefur|mánuður=September|ár=2012}}</ref> ([[hebreska]] יהוחנן (Y''əhôḥānān'', „Drottinn er náðugur“), [[forngríska]] Ιωάννης (''Iōánnēs''), [[latína]] (''Ioannes'')), einnig nefndur '''Jón postuli''', var einn af tólf [[Postuli|postulum]] [[Jesús|Jesú]] samkvæmt [[Nýja testamentið|Nýja testamentinu]]. Jóhannes var bróðir [[Jakob postuli|Jakobs]] sem var annar af postulunum tólf. Þeir voru synir Sebedeusar og Salóme. Þeir bræður voru eins og [[Pétur postuli|Pétur]] og [[Andrés postuli|Andrés]] fiskimenn frá [[Galílea|Galíleu]]. Bræðurnir Jakob og Jóhannes hlutu viðurnefnið Boanerges eða þrumusynir. Þeir bræður og Pétur postuli mynduðu eins konar innsta hring postulanna í kringum Jesú og hann kallaði þá til að fylgja sér í grasgarðinn [[Getsemane]]. Jóhannes er sennilega líka sá sem í Jóhannesarguðpjalli er nefndur ''lærisveinninn sem Jesús elskaði'' og hallaðist að brjósti hans við hina [[Síðasta kvöldmáltíðin|síðustu kvöldmáltíð]]. [[Mynd:Johannesminne BNM.jpg|thumb|alt=Jóhannes og Jesú. Þýsk tréstytta frá 14. öld|Jóhannes og Jesú. Þýsk tréstytta frá 14. öld]] Jóhannes postuli er af hefð talinn vera höfundur [[Jóhannesarguðspjall|Jóhannesarguðspjallsins]], [[Opinberunarbókin|Opinberunarbókinnar]] og þeirra þriggja bréfa sem kennd eru við hann í Nýja testamentinu. Minnihluti nútíma sagnfræðinga og guðfræðinga telja að hann hafi skrifað guðspjallið,<ref>{{Bókaheimild|titill=Understanding the Bible: a Reader's Introduction|höfundur=Harris, Stephen L.|útgefandi=Palo Alto: Mayfield.|ár=1985|bls=355|ISBN=978-0-87484-696-6}}</ref> og margir álykta að hann hafi ekki skrifað neitt af verkunum sem kennd eru við hann. <ref>{{Bókaheimild|titill=Canon Revisited: Establishing the Origins and Authority of the New Testament Books.|höfundur=Kruger, Michael J.|útgefandi=Crossway.|bls=272|ár=2012|ISBN=9781433530814}}</ref>Á sama veg og með önnur guðspjöll er enginn höfundur upphaflega skráður fyrir guðspjalli Jóhannesar. Kirkjuhefðin vill gjarnan líta á Jóhannes sem höfund því það gerir það að verkum að guðspjallið gæti þá verið skrifað af sjónarvotti. En flestir fræðimenn eru sammála um að öll þrjú bréfin hafi verið skrifuð af sama höfundi og að bréfin hafi ekki haft sama höfund og Opinberunarbókin. Umdeilt er hins vegar hvort guðspjallið hafi sama höfund og bréfin. Nútíma biblíufræðingar álíta að ekki sé hægt að tengja neinn sérstakan einstakling sem höfund guðspjalls Jóhannesar.<ref>{{Bókaheimild|titill=The New Testament|höfundur=Ehrman, Bart D.|útgefandi=Oxford University Press,|ár=2004|bls=58–59|ISBN=0-19-515462-2}}</ref> Jóhannesarguðspjall er til orðið meira en hálfri öld eftir dauða og upprisu Jesú og áreiðanlega eftir að Rómverjar bældu niður uppreisn Gyðinga og eyðilögðu musterið í Jerúsalem árið 70 e. Kr. Upp frá því var þeim Gyðingum, sem orðnir voru lærisveinar Jesú, bannað að sækja samkundurnar. Jóhannes nefnir þetta á þremur stöðum í guðspjallinu (9.22-23; 12.42; 16.1).<ref>{{Vefheimild|url=https://biblian.is/fraedsla/ritskyring/johannesargudspjall-inngangur/|titill=Jóhannesarguðspjall}}</ref> Kristin myndlist sýnir Jóhannes venjulega sem ungan mann, þar á meðal þegar hann stendur við hlið Maríu undir krossi Jesú eða liggur við hlið Jesú í síðustu kvöldmáltíðinni. Hann er sá eini af lærisveinunum sem er sýndur skegglaus. Sem guðspjallamaður er hann hins vegar sýndur sem gamall maður enda segir kirkjuhefðin að hann hafa skrifað guðspjallið í Efesu í hárri elli. Einkenni Jóhannesar er [[Örn (fugl)|örn]]. Óvíst er um örlög Jóhannesar, helgisögur segja Jóhannes hafa náð mjög háum aldri og verið biskup í [[Efesos|Efesus]] þar sem hann endaði ævi sína sem píslarvottur í ofsókn [[Dómitíanus|Dómitíuanus]]<nowiki/>ar keisara á 10. áratug fyrstu aldar. Hátíð Jóhannesar er 27. desember, '''Jónsdagur''' eða '''Jónsmessa í jólum'''. ==Myndverk== <gallery class="center" widths="175px" heights="200px" caption="Jóhannes postuli"> Mynd:KellsFol291vPortJohn.jpg|Mynd frá [[Book of Kells]], c. 800 Mynd:John the Apostle from The-Last-Supper-Restored-Da-Vinci 32x16.jpg|Hluti af verki Leonardo da Vinci, Síðast kvöldmáltíðin,<br>c. 1400s Mynd:San Juan Evangelista y San Francisco El Greco.jpg |''Jóhannes postuli og [[Frans frá Assisi]]'' eftir [[El Greco]], c. 1600–1614 Mynd:Martyrdom of Saint John the Evangelist by Master of the Winkler Epitaph.jpg|''Píslardauði Jóhannes guðspjallamans'' Mynd:Valentin de boulogne, John and Jesus.jpg|[[Valentin de Boulogne]], ''Jóhannes og Jesus'' Mynd:Simone Cantarini - São João Batista em Meditação.jpg|''Hugleiðsla guðspjallamannsins Jóhannes'' eftir [[Simone Cantarini]] (1612–1648), Bologna Mynd:El Greco - St. John - Google Art Project.jpg|''Heilagur Jóhannes og eiturbikarinn'' eftir El Greco, c. 1610–1614 Mynd:Anônimo - A Última Ceia.jpg|''Síðasta kvöldmáltíðin'' , óþekktur listamaður </gallery> == Tilvísanir == {{Reflist}} {{Postularnir tólf}} [[Flokkur:Postular]] rdwiczdw0org5u5kdhulvzxuhtzky1d 0 186398 1952176 1932506 2026-03-27T18:00:51Z Berserkur 10188 /* Tenglar */ 1952176 wikitext text/x-wiki '''Þorsteinn Vilhjálmsson''' (f. [[27. september]] [[1940]] – d. [[10. maí]] [[2025]]) var íslenskur prófessor í [[eðlisfræði]] og [[vísindasaga|vísindasögu]], kennari og rithöfundur. Hann kom að stofnun [[Vísindavefurinn|Vísindavefsins]] árið 2000 og var aðalritstjóri hans 2000-2010.<ref>[https://www.visir.is/g/20252725989d/thorsteinn-vilhjalmsson-er-latinn Þorsteinn Vilhjálmsson er látinn] Vísir, sótt 14. maí, 2025</ref> Kona Þorsteins var [[Sigrún Júlíusdóttir]], prófessor í [[félagsráðgjöf]]. ==Rit== * ''Heimsmynd á hverfanda hveli'' I-II (1986-1987) * ''Einstein, eindir og afstæði'' (2015) ==Viðurkenningar== * Viðurkenningu menntamálaráðuneytisins fyrir störf að vísindamiðlun (2005) * Riddarakross fálkaorðunnar árið „fyrir framlag til vísinda, kennslu og miðlunar fræðilegrar þekkingar til almennings.“ (2011) ==Tenglar== * [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=75270 Hver eru helstu störf Þorsteins Vilhjálmssonar í þágu vísinda? - Vísindavefurinn] * [https://www.visindavefur.is/hofundur/547/thorsteinn-vilhjalmsson/ Svör Þorsteins á Vísindavefnum] * [https://www.evropuvefur.is/author.php?id=547 Þorsteinn Vilhjálmsson - Evrópuvefurinn: Svör] ==Tilvísanir== {{fd|1940|2025}} [[Flokkur:Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]] [[Flokkur:Íslenskir eðlisfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]] [[Flokkur:Íslenskir kennarar]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] 04zcye0u47a6tv9l5b236jyc6neli7q 0 187095 1952264 1945376 2026-03-28T08:50:06Z Nesi13 106374 1952264 wikitext text/x-wiki '''Time to Rock Festival''' (áður Helgeåfestivalen) er [[rokk|rokkhátíð]] sem hefur verið haldin í [[Knislinge]] síðan 2006. ==Nafn== Upphaflega nafn hátíðarinnar, ''Helgeåfestivalen'' dregur nafn sitt af því að hátíðin er haldin við árbakka árinnar [[Helge å|Helge]]. Hátíðin skipti um nafn yfir í '''Time to Rock Festival''' fyrir hátíðina 2022 til þess að styrkja stöðu sína bæði á sænskum og alþjóðlegum markaði.<ref>https://timetorock.se/en/home/about-us</ref> ==Hljómsveitir== ===2026=== {| class="toccolours collapsible expanded" style="width:100%;" |- ! 3-6 júlí |- |{{div col|colwidth=22em|small=yes}} *[[10cc]] *[[999 (hljómsveit)|999]] *[[Gary Moore|A Tribute to Gary Moore]] *[[Alterium]] *[[ATC]] *[[Atomic Swing]] *[[Baron Rojo]] *[[Battleaxe]] *[[Bloodstain]] *[[Arthur Brown|The Crazy World of Arthur Brown]] *[[Crimson Glory]] *[[Crucified Barbara]] *[[The Dogs D'Amour]] *[[Discharge]] *[[Dominum]] *[[Dynazty]] *[[Easy Action]] *[[Enforcer]] *[[Erik Grönwall]] *[[Foghat]] *[[Geoff Tate|Geoff Tate's Operation: Mindcrime The Final Chapter]] *[[The Good, the Bad and the Zugly]] *[[Gotthard]] *[[Hardcore Superstar]] *[[The Haunted]] *[[Hera (Helsingborg)|Hera]] *[[Heroes of Rock]] *[[Knogjärn]] *[[Leningrad Cowboys]] *[[Liar Thief Bandit]] *[[Loudness]] *[[Magnum]] *[[Marco Mendoza]] *[[The Mercury Riots]] *[[Metal Dragon]] *[[Moxy]] *[[Nanowar of Steel]] *[[The Night Flight Orchestra]] *[[PAIN]] *[[Rhapsody of Fire]] *[[Rosalie Cunningham]] *[[Roulette]] *[[Savage]] *[[Snowstorm]] *[[Treat]] *[[Tyketto]] *[[The Üniverse]] *[[Vanquisher]] *[[Wolf]] *[[Anderz Wrethov|Wrethovs Bryan Adams Tribute]] |} ===2025=== {| class="toccolours collapsible expanded" style="width:100%;" |- ! 4-7 júlí |- |{{div col|colwidth=22em|small=yes}} *[[Alien]] *[[Ambush]] *[[The Anti-Queens]] *[[Andy and the Rockets]] *[[Ashes of Souls]] *[[Asomvel]] *[[Battle Beast]] *[[Bonafide]] *[[Bourbon Boys]] *[[Bullet]] *[[Cobra Spell]] *[[Creedence Tribute]] *[[Dare]] *[[Udo Dirkschneider|Dirkschneider]] *[[Eclipse]] *[[Eläkeläiset]] *[[Firewind]] *[[Heavy Pettin]] *[[Hellgroove]] *[[Jay Smith]] *[[Jean Beauvoir]] *[[John Lindberg Trio]] *[[Joe Lynn Turner]] *[[Korpiklaani]] *[[Krokus]] *[[Laura Cox]] *[[Majestica]] *[[Michael Schenker]] *[[Mikkey Dee|Mikkey Dee and Friends]] *[[The Mind Palace]] *[[Myrath]] *[[Nashville Pussy]] *[[Nestor]] *[[Oomph!]] *[[Praying Mantis]] *[[Quireboys]] *[[Renegade]] *[[Riot V]] *[[Smash Into Pieces]] *[[Sonata Arctica]] *[[Stray]] *[[U.K Subs]] *[[Velveteen Queen]] *[[The Warner E. Hodges Band]] *[[The Wildhearts]] *[[Wytch Hazel]] *[[Y&T]] |} ===2024=== {| class="toccolours collapsible expanded" style="width:100%;" |- ! 5-8 júlí |- |{{div col|colwidth=22em|small=yes}} *[[The 69 Eyes]] *[[Alastair Greene]] *[[Aldo Nova]] *[[Amaranthe]] *[[Amorphis]] *[[Anti-Nowhere League]] *[[The Anti-Queens]] *[[Bite Me]] *[[Bow Wow]] *[[Brian Downey|Brian Downey's Alive and Dangerous]] *[[Doro Pesch|Doro]] *[[Ebba Gold]] *[[Electric Banana Band]] *[[Eradikated]] *[[Eric Johanson]] *[[The Fiascos]] *[[Gabba]] *[[Geordie]] *[[Hardcore Superstar]] *[[Janne Schaffer|Janne Schaffer's Music Story Band]] *[[Joddla med Siv]] *[[Junkyard Drive]] *[[Kee Marcello|Kee Marcello performs Europe]] *[[Lion's Share]] *[[Metal Church]] *[[Michael Monroe]] *[[Mike Tramp|Songs of White Lion featuring Mike Tramp]] *[[Murasaki]] *[[Pedalens Pågar]] *[[Phil Campbell|Phil Campbell and the Bastard Sons]] *[[Portrait]] *[[Pretty Maids]] *[[Raven]] *[[Sator]] *[[Släkkten]] *[[Sme'ns Baglomma]] *[[Steelwings]] *[[Torsson]] *[[Unleash the Archers]] *[[Uriah Heep]] *[[Vandenberg]] *[[Velvet Insane]] *[[Visions of Atlantis]] |} ===2023=== {| class="toccolours collapsible expanded" style="width:100%;" |- ! 8-10 júlí |- |{{div col|colwidth=22em|small=yes}} *[[Alestorm]] *[[Angel Witch]] *[[The Answer]] *[[Back Street Crawler]] *[[Blind Guardian]] *[[Bourbon Boys]] *[[Brothers of Metal]] *[[The Cruel Intentions]] *[[The Crypt]] *[[D-A-D]] *[[The Dahmers]] *[[Dream Evil]] *[[Emotional Fire]] *[[Gasbox]] *[[Happy Hour]] *[[Hardline]] *[[The Hooters]] *[[KK's Priest]] *[[Knogjärn]] *[[Marky Ramone's Blitzkrieg]] *[[Masterplan]] *[[Mats Ronander Band]] *[[Michael Schenker]] *[[Molly Hatchet]] *[[Prins Svart]] *[[Punkrock Factory]] *[[The Quill]] *[[Ross the Boss]] *[[Saffire]] *[[Saxon]] *[[Släkkten]] *[[Steve 'n' Seagulls]] *[[Ström]] *[[Teaze]] *[[The Toy Dolls]] *[[Treat]] *[[Triumph of Death]] *[[Triptykon]] *[[Tungsten_(band)|Tungsten]] *[[Tygers of Pan Tang]] *[[Uli Jon Roth]] |} ===2022=== {| class="toccolours collapsible expanded" style="width:100%;" |- ! 4-6 ágúst |- |{{div col|colwidth=22em|small=yes}} *[[AC/She-C]] *[[Adam and the Metal Hawks]] *[[Black Mamba]] *[[Candlemass]] *[[Crypta]] *[[Dare]] *[[The Dead Daisies]] *[[Demon]] *[[Electric Boys]] *[[Florence Black]] *[[Gathering of Kings]] *[[Gloryhammer]] *[[Grand Slam]] *[[Hammerfall]] *[[H.E.A.T.]] *[[Lok]] *[[Lordi]] *[[Lucifer]] *[[Mother's Finest]] *[[Nervosa]] *[[Nestor]] *[[Rob Tognoni]] *[[Rose Tattoo]] *[[Satan_(band)|Satan]] *[[Sister Sin]] *[[Status Quo]] |} ===2021=== {| class="toccolours collapsible expanded" style="width:100%;" |- ! Aflýst út af [[COVID-19]] |- |{{div col|colwidth=22em|small=yes}} |} ===2020=== {| class="toccolours collapsible expanded" style="width:100%;" |- ! Aflýst út af [[COVID-19]] |- |{{div col|colwidth=22em|small=yes}} |} ===2019=== {| class="toccolours collapsible expanded" style="width:100%;" |- ! 4-6 júlí |- |{{div col|colwidth=22em|small=yes}} *[[Alien]] *[[Asta Kask]] *[[Battle Beast]] *[[Björn Rosenström]] *[[Corroded]] *[[Daddy's Drinkin']] *[[Dead by April]] *[[Dee Snider]] *[[Eleine]] *[[Finnegan's Hell]] *[[Flush the Fashion]] *[[Gul Front]] *[[Hardcore Superstar]] *[[Lillasyster]] *[[Love Generators]] *[[Mustasch]] *[[Onsdagsbandet]] *[[Perkele]] *[[Project M]] *[[Secret Service]] *[[Släkkten]] *[[Sme'ns Baglomma]] *[[Warner Drive]] *[[W.A.S.P.]] *[[Waterhill]] *[[Wicked Wendy]] *[[Wilmer X]] |} ===2018=== {| class="toccolours collapsible expanded" style="width:100%;" |- ! 5-7 júlí |- |{{div col|colwidth=22em|small=yes}} *[[Ages of Rock]] *[[Arch Enemy]] *[[Avatar_(band)|Avatar]] *[[Backyard Babies]] *[[Black Ingvars]] *[[Bullets and Octane]] *[[Charta 77]] *[[Crashdïet]] *[[Dan Reed Network]] *[[Dia Psalma]] *[[Dragonforce]] *[[Electric Boys]] *[[Finnegan's Hell]] *[[Frontback]] *[[The Headlines]] *[[H.E.A.T.]] *[[John Lindberg Trio]] *[[John Wildcat]] *[[Liar Thief Bandit]] *[[Mimikry]] *[[The Parity Complex]] *[[Saffire]] *[[Släkkten]] *[[Sme'ns Baglomma]] *[[Sons of Apollo]] *[[Streamline]] *[[Supernova Downtown]] *[[Takida]] *[[Wildness]] |} ===2017=== {| class="toccolours collapsible expanded" style="width:100%;" |- ! 3-5 ágúst |- |{{div col|colwidth=22em|small=yes}} *[[Art Nation]] *[[Artmade]] *[[The Carburetors]] *[[Chris L. Svensson]] *[[Crazy Lixx]] *[[Crier]] *[[D-A-D]] *[[Daddy's Drinkin']] *[[The Dahmers]] *[[Deceptic]] *[[Udo Dirkschneider|Dirkschneider]] *[[Ebba Gold]] *[[Hajhatt]] *[[Hammerfall]] *[[Imperial State Electric]] *[[Kill the Kong]] *[[Manny Ribera]] *[[Marky Ramone|Marky Ramone's Blitzkrieg]] *[[Middlemantra]] *[[Noice]] *[[Pretty Maids]] *[[Sator]] *[[Släkkten]] *[[Sme'ns Baglomma]] *[[Talisman]] *[[Ugly Kid Joe]] *[[VA Rocks]] *[[Vinterspöke]] *[[Warner Drive]] |} ===2016=== {| class="toccolours collapsible expanded" style="width:100%;" |- ! 4-5 ágúst |- |{{div col|colwidth=22em|small=yes}} *[[2 Blyga Läppar]] *[[Alphaville]] *[[Amaranthe]] *[[Art Nation]] *[[Avengeus]] *[[Convoluted]] *[[The Dead Daisies]] *[[Eclipse]] *[[Helloween]] *[[The Hypnagogics]] *[[The Kali Mamas]] *[[Knogjärn]] *[[Raubtier]] *[[Sha-Boom]] *[[Sleepwulf]] *[[Släkkten]] *[[Sme'ns Baglomma]] *[[Syd & Ekman]] *[[Thundermother]] *[[Treat]] *[[W.A.S.P.]] *[[Warner Drive]] |} ===2015=== {| class="toccolours collapsible expanded" style="width:100%;" |- ! 31 júlí - 1 ágúst |- |{{div col|colwidth=22em|small=yes}} *[[Björn Rosenström]] *[[Bullet]] *[[Corroded]] *[[Europe]] *[[FM_(band)|FM]] *[[Jay Smith]] *[[Lillasyster]] *[[Micke Syd]] *[[Plan Three]] *[[The Quireboys]] *[[Saxon]] *[[Skid Row]] *[[Tommy Ekman]] *[[Treat]] |} ===2014=== {| class="toccolours collapsible expanded" style="width:100%;" |- ! |- |{{div col|colwidth=22em|small=yes}} *[[Avengius]] *[[Bombus_(band)|Bombus]] *[[Daddy's Drinkin']] *[[Deville]] *[[Drumstick Victors]] *[[Graveyard]] *[[Heavy Tiger]] *[[Joddla med Siv]] *[[Magnum]] *[[Mustasch]] *[[Robert Pehrsons Humbuckers]] *[[The Royal Concept]] *[[Skitarg]] *[[Sme'ns Baglomma]] *[[Sparzanza]] *[[Tennessee Drifters]] *[[Thomas Dileva]] *[[Warner Drive]] |} ===2013=== {| class="toccolours collapsible expanded" style="width:100%;" |- ! |- |{{div col|colwidth=22em|small=yes}} *[[Adept]] *[[Artmade]] *[[Babian]] *[[Casablanca_(band)|Casablanca]] *[[Civil War]] *[[D-A-D]] *[[Dust Bowl Jokies]] *[[Familjen]] *[[Håkan Hemlin]] *[[Hardcore Superstar]] *[[John Bull Gang]] *[[Lillasyster]] *[[Linus Svenning]] *[[Lyzyrd Skyzyrd]] *[[Mikael Rickfors]] *[[My Dear Addiction]] *[[Nanne Grönwall]] *[[Panda Da Panda]] *[[The Poodles]] *[[Pretty Maids]] *[[The Refreshments]] *[[Sister Sin]] *[[Unsolved]] *[[Warner Drive]] *[[Yohio]] |} ===2012=== {| class="toccolours collapsible expanded" style="width:100%;" |- ! |- |{{div col|colwidth=22em|small=yes}} *[[Abalone Dots]] *[[Amaranthe]] *[[Avengeus]] *[[Badmouth]] *[[Bob Hund]] *[[Bourbon Boys]] *[[Corroded]] *[[Crier]] *[[The Dahmers]] *[[Demotional]] *[[Den Svenska Björnstammen]] *[[Eddie Meduza Lever]] *[[Father and Son]] *[[Hammerfall]] *[[Legends Voices of Rock]] *[[Maskinen]] *[[Mofeta and Jerre]] *[[Nationalteatern]] *[[The Pusher]] *[[Räfven]] *[[Raubtier]] *[[Roxie 77]] *[[Sarah Gave It Up]] *[[Skitarg]] *[[Solitude]] *[[The Sounds]] *[[Udo Dirkschneider|Udo]] *[[Warner Drive]] *[[Zip of Fire]] |} ===2011=== {| class="toccolours collapsible expanded" style="width:100%;" |- ! |- |{{div col|colwidth=22em|small=yes}} *[[Adept]] *[[Björn Rosenström]] *[[Calle and the Undervalleys]] *[[Corroded]] *[[Dan Hylander and Orkestern]] *[[Hardcore Superstar]] *[[Itchy Daze]] *[[Lillasyster]] *[[Micke Syd and Tommy Ekman]] *[[Plan Three]] *[[The Poodles]] *[[Slade]] *[[Sme'ns Baglomma]] *[[Supreme Majesty]] |} ===2010=== {| class="toccolours collapsible expanded" style="width:100%;" |- ! |- |{{div col|colwidth=22em|small=yes}} *[[Hoffmaestro & Chraa]] *[[Kitto]] *[[Nisse Hellberg]] *[[Pernilla Andersson]] *[[Sator]] *[[Sibel]] *[[Sme'ns Baglomma]] *[[Sonic Syndicate]] *[[Treat]] |} ===2009=== {| class="toccolours collapsible expanded" style="width:100%;" |- ! |- |{{div col|colwidth=22em|small=yes}} *[[Backyard Babies]] *[[Dead By April]] |} ==Tilvísanir== [[Flokkur:Tónlistarhátíðir]] pez1rua2133ypwtgcmtir51lzi0spgf 0 187125 1952287 1925805 2026-03-28T09:49:34Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 1952287 wikitext text/x-wiki '''Píthali''' eða '''Mənda''' (einnig þekkt sem ''Milli Vaat'' og ''Milani'') er hefðbundinn saltur réttur upprunninn í héraðinu [[Jamalpur]] í [[Mymensingh-umdæmi]] í [[Bangladess]].<ref>{{Cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/197167/pithali-jamalpur-s-signature-food-item|title=Pithali, Jamalpur's signature food item|website=Dhaka Tribune|language=en|access-date=2025-08-05}}</ref> Helstu innihaldsefni eru [[nautakjöt]] með beini, [[kartafla|kartöflur]], [[laukur]], [[hvítlaukur]] og [[krydd]]blanda úr [[túrmerik]]i, [[broddkúmen]]i, [[kardemomma|kardemommum]] og [[kanill|kanil]]. Til eru afbrigði af réttinum með rækjum eða [[grænmeti]]. Stundum er steiktur laukur og broddkúmen sett út á réttinn. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Bangladesísk matargerð]] ijdfn7i5y0yx3muj2fz5x7s1hkhdoex 0 188038 1952308 1949144 2026-03-28T10:19:36Z TKSnaevarr 53243 1952308 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Sushila Karki | nafn_á_frummáli = {{nobold|सुशीला कार्की}} | mynd =Hon. Sushila Karki (profile).jpg | myndatexti1 = Sushila Karki árið 2021. | titill= Forsætisráðherra Nepals | stjórnartíð_start = 12. september 2025 | stjórnartíð_end = 27. mars 2026 | forseti = [[Ram Chandra Poudel]] | forveri = [[K. P. Sharma Oli]] | eftirmaður = [[Balen Shah]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1952|6|7}} | fæðingarstaður = [[Biratnagar]], [[Morang]], [[Nepal]] | stjórnmálaflokkur = Óflokksbundin | starf = Lögmaður, dómari | þjóðerni = [[Nepal|Nepölsk]] | maki = Durga Prasad Subedi | háskóli = [[Tribhuvan-háskóli]] (BA, LLB)<br>[[Banaras Hindu-háskóli]] (MA) }} '''Sushila Karki''' (f. 7. júní 1952) er [[Nepal|nepölsk]] stjórnmálakona og fyrrum lögmaður sem var starfandi forsætisráðherra Nepals frá 12. september 2025 til 27. mars 2026, eftir að fyrri stjórn landsins hrökklaðist frá völdum í [[Mótmæli Z-kynslóðarinnar í Nepal|mótmælum Z-kynslóðarinnar]].<ref>{{cite web |date=12 September 2025 |title=Nepal unrest: Sushila Karki to take oath as interim PM; parliament dissolved |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/nepal-unrest-sushila-karki-to-take-oath-as-interim-pm-what-will-be-her-first-decision/articleshow/123854013.cms |access-date=12 September 2025 |website=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-09-15 |title=How Gen Z-led protests are rattling governments across Asia |url=https://www.nbcnews.com/world/asia/protests-asia-gen-z-nepal-indonesia-rcna231096 |access-date=2025-09-18 |website=NBC News |language=en}}</ref> Hún er fyrsti kvenforsætisráðherra Nepals. Karki var áður forseti Hæstaréttar Nepals frá 11. júlí 2016 til 6. júní 2017 og var einnig fyrst kvenna til að gegna því embætti.<ref name="thehimalayantimes.com">{{cite web|url=http://thehimalayantimes.com/kathmandu/sushila-karki-recommended-chief-justice/|title=Sushila Karki recommended for Chief Justice|date=10 April 2016|publisher=[[The Himalayan Times]]}}</ref><ref name="indianexpress">{{cite web |date=11 July 2016 |title=First woman Chief Justice of Nepal, Sushila Karki, takes oath |url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/first-woman-chief-justice-of-nepal-sushila-karki-takes-oath-2907173/ |access-date=1 December 2017 |website=[[The Indian Express]]}}</ref> ==Æska og menntun== Karki fæddist 7. júní 1952. Fjölskylda hennar var af [[Chhetri]]-þjóðernishópnum frá Sanarpur (sem síðar varð hluti af [[Biratnagar]]<ref name=":11">{{Cite web |last=Ghimire |first=Binod Ghimire |title=She made history as first woman chief justice of Nepal. Now as PM |url=https://kathmandupost.com/politics/2025/09/13/she-made-history-as-first-woman-chief-justice-of-nepal-now-as-pm |access-date=14 September 2025 |website=[[Kathmandu Post]] |language=English}}</ref>) í Nepal.<ref name="supremecourt">{{cite web |title=Rt. Hon'ble Justice Mrs. Sushila Karki (Subedi) |url=http://www.supremecourt.gov.np/pages/cv_justices/cv_sushilakarki.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160715084626/http://www.supremecourt.gov.np/pages/cv_justices/cv_sushilakarki.html |archive-date=15 July 2016 |website=www.supremecourt.gov.np}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last1=Gellner |first1=David N. |last2=Adhikari |first2=Krishna P. |date=5 October 2020 |title=Guarding the Guards: Education, Corruption, and Nepal's Commission for the Investigation of Abuse of Authority (CIAA) |url=https://brill.com/view/journals/puan/2/2/article-p177_177.xml |journal=Public Anthropologist |volume=2 |issue=2 |pages=177–200 |doi=10.1163/25891715-BJA10003 |issn=2589-1707}}</ref> Hún var elst af sjö börnum foreldra sinna.<ref name="ndtv">{{cite web |date=13 April 2016 |title=Nepal Gets First Woman Chief Justice, Sign Of Changing Attitudes |url=https://www.ndtv.com/world-news/nepal-gets-first-woman-chief-justice-sign-of-changing-attitudes-1395219 |website=[[NDTV]] |agency=[[Reuters]]}}</ref> Karki gekk í [[Tribhuvan-háskóli|Tribhuvan-háskóla]] og útskrifaðist með BA-gráðu árið 1972. Hún nam síðan stjórnmálafræði í Indlandi og útskrifaðist árið 1975 með mastersgráðu frá [[Banaras Hindu-háskóli|Banaras Hindu-háskóla]]. Hún sneri síðan aftur til Trihuvan-háskóla til að stunda laganám og útskrifaðist árið 1978.<ref name=":0">{{Cite web |date=11 September 2025 |title=सुशीला कार्की कौन हैं, जिनके नेपाल के अंतरिम प्रधानमंत्री बनने की है चर्चा |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/ckgqyq7q4geo |access-date=11 September 2025 |website=[[BBC News Hindi]] |language=hi}}</ref><ref name="supremecourt" /><ref name="thehindu.com">{{cite news |date=15 April 2016 |title=Sushila Karki, Nepals's new Acting CJ |url=http://www.thehindu.com/news/international/Sushila-Karki-Nepalss-new-Acting-CJ/article14238804.ece |newspaper=[[The Hindu]] |publisher= |via= |agency=[[Press Trust of India]]}}</ref> ==Starfsferill== ===Fyrstu árin=== Frá 1986 til 1989 vann Karki sem aðstoðarkennari við Mahendra-deild Tribhuvan-háskóla. Frá 1988 vann hún um leið sem forseti Koshi-héraðsdómstólsins til ársins 1990.<ref name="supremecourt" /><ref name=":11" /> Það ár tók hún þátt í [[Byltingin í Nepal 1990|byltingu alþýðunnar]] gegn einveldisstjórn konungsins og var fangelsuð í Biratnagar. Hún skrifaði síðar skáldsöguna ''[[Kara (skáldsaga)|Kara]]'' um reynslu sína í byltingunni.<ref name=":1">{{Cite web |date=17 March 2021 |title=5 books on Nepali women by Nepali women |url=https://english.onlinekhabar.com/books-on-nepali-women-by-nepali-women.html |access-date=11 September 2025 |website=[[Online Khabar]] |language=en}}</ref> Árið 2002 varð Karki forseti áfrýjunardómstólsins í Biratnagar og gegndi þeirri stöðu til ársins 2004, þegar hún varð yfirlögmaður hjá Lögmannafélagi Nepals.<ref name="supremecourt" /><ref name=":11" /> ===Hæstiréttur Nepals=== Karki var skipuð í Hæstarétt Nepals til bráðabirgða í janúar 2009. Skipun hennar var gerð varanleg næsta ár.<ref name=":0" /><ref name="supremecourt" /> Í mars 2016 tók hæstirétturinn til meðferðar kærubréf gegn skipun [[Khil Raj Regmi]] sem starfandi forsætisráðherra Nepals. Hæstirétturinn komst að þeirri niðurstöðu að kæran, sem hafði verið lögð fram árið 2013, ætti ekki lengur við og vísaði henni frá. Karki og hæstaréttardómarinn [[Kalyan Shrestha]] greiddu mótatkvæði og ályktuðu að skipun Regmi hefði brotið gegn stjórnarskrá. Karki færði síðar rök fyrir því að skipun Regmi hefði valdið varanlegum skaða á dómkerfi Nepals.<ref name=":9">{{Cite book |title=The law and politics of unconstitutional constitutional amendments in Asia |date=2022 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-000-48373-4 |editor-last=Abeyratne |editor-first=Rehan |series=Comparative constitutional change |location=London New York, NY |pages=147–148 |editor-last2=Bùi-ngọc-Son}}</ref> Eftir að Shrestha settist í helgan stein í apríl 2016 mælti stjórnlaganefnd með Karki til að taka við af honum sem forseti hæstaréttar. Hún gegndi embættinu til bráðabirgða þar til skipun hennar var staðfest eftir þingfund næsta júlí.<ref name="ndtv" /><ref name="supremecourt" /> Hún var fyrsti kvenkyns forseti hæstaréttarins og var þá þekkt fyrir að vera strangur dómari sem tók harða afstöðu gegn spillingu.<ref>{{Cite journal |last=Ostermann |first=Susan |date=2017 |title=Nepal in 2016: Nepali Women Rise above a Sea of Instability |url=https://www.jstor.org/stable/26367725 |journal=[[Asian Survey: A Bimonthly Review of Contemporary Asian Affairs]] |volume=57 |issue=1 |pages=60–64 |doi=10.1525/as.2017.57.1.60 |issn=0004-4687 |jstor=26367725 |via=JSTOR}}</ref> Hún mætti andstöðu vegna þessara eiginleika og ríkisstjórnin sakaði hana um að vinna gegn sér eftir að hæstirétturinn ógilti útnefningu Jaya Bahadur Chand í embætti ríkislögreglustjóra.<ref>{{Cite web |date=21 March 2017 |title=SC revokes Chand's appointment as Nepal Police chief, paves the way for Silwal |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/sc-revokes-jaya-bahadur-chands-appointment-as-nepal-police-chief |access-date=11 September 2025 |website=[[The Himalayan Times]] |language=en}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |date=5 May 2017 |title=Supreme Court stays impeachment motion, reinstates CJ Karki |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/supreme-court-stays-impeachment-motion-cj |access-date=11 September 2025 |website=[[The Himalayan Times]] |language=en}}</ref><ref name=":0" /> [[Nepalski kongressflokkurinn]] og [[Kommúnistaflokkur Nepals (maóísk miðja)]] lögðu fram kæru gegn henni til embættissviptingar á þingi í apríl 2017 og hún var sjálfkrafa leyst úr embætti meðan kæran var tekin til umfjöllunar.<ref name=":0" /><ref name=":3" /><ref name=":52" /> Auðveldara hafði verið gert að leggja fram embættiskærur gegn dómurum með stjórnarskrárbreytingum árið 2015.<ref name=":8">{{Cite book |title=Asian comparative constitutional law |date=2023 |publisher=[[Hart Publishing]] |isbn=978-1-5099-4969-4 |editor-last=Bùi |editor-first=Ngọc Sơn |location=Oxford, UK ; New York, NY |pages=425 |editor-last2=Malagodi |editor-first2=Mara}}</ref><ref name=":9" /> Samkvæmt umfjöllun ''[[The Himalayan Times]]'' var víða litið á embættiskæruna sem svo að hún væri lögð fram „af pólitískum ásetningi og henni ætlað að hindra dóma í nokkrum málum sem höfðu vakið mikla athygli“.<ref name=":3" /> Mannréttindastjóri Sameinuðu þjóðanna, [[Zeid Ra'ad al-Hussein]] sagði að „tilraunin til að leysa hana frá störfum [vekti] alvarlegar áhyggjur af skuldbindingu stjórnarinnar við réttlæti og réttarríki“.<ref>{{Cite web |last=Kafle |first=Sanjeeb |date=5 May 2017 |title=UN condemns move to impeach Nepal's Chief Justice |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/un-high-commissioner-zeid-condemns-impeachment-motion-filed-cj-karki |access-date=11 September 2025 |website=[[The Himalayan Times]] |language=en}}</ref> [[Bimalendra Nidhi]], þáverandi aðstoðarforsætisráðherra og heimamálaráðherra, sagði af sér af óánægju með embættiskæruna gegn Karki<ref>{{Cite web |last= |first= |date=1 May 2017 |title=Nepal's deputy prime minister resigns after country's chief justice is impeached |url=https://scroll.in/latest/836201/nepal-deputy-prime-minister-resigns-over-impeachment-motion-against-chief-justice |access-date=12 September 2025 |website=[[Scroll.in]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 April 2017 |title=Deputy PM, Home Minister Bimalendra Nidhi resigns |url=https://english.onlinekhabar.com/deputy-pm-home-minister-bimalendra-nidhi-resigns.html |access-date=12 September 2025 |website=[[Online Khabar]] |language=en-GB}}</ref> og [[Rastriya Prajatantra-flokkurinn]] sagði sig úr samsteypustjórninni með Kongressflokknum og Kommúnistaflokknum.<ref name=":52">{{cite web |title=Prachanda: Prachanda govt in crisis after coalition partner pulls support over judge's impeachment |url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/prachanda-govt-in-crisis-after-coalition-partner-pulls-support/articleshow/58467769.cms |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502072236/http://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/prachanda-govt-in-crisis-after-coalition-partner-pulls-support/articleshow/58467769.cms |archive-date=2 maí 2017 |access-date=2 May 2017 |website=[[The Times of India]] }}</ref> Í maí lét hæstaréttardómarinn [[Cholendra Shumsher JB Rana|Cholendra Shumsher Rana]] fresta málsmeðferðinni.<ref name=":3" /> Almenningsþrýstingur leiddi til þess að samningur var gerður við uppstokkun í stjórninni og stjórnarflokkarnir drógu kærunar til baka.<ref name=":8" /><ref name=":2" /> Karki sagði af sér 6. júní 2017 þegar hún náði lögbundnum 65 ára eftirlaunaaldri.<ref>{{Cite web |last=Kafle |first=Sanjeeb |date=6 June 2017 |title=Chief Justice Karki retires |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/chief-justice-karki-retires |access-date=11 September 2025 |website=[[The Himalayan Times]] |language=en}}</ref> Eftir að Karki lauk störfum gaf hún út sjálfsævisögu um uppruna sinn og störf sem dómari. Í bókinni, sem kom út undir titlinum ''[[Nyaya]]'', færði Karki rök fyrir því að sjálfstæðir dómstólar væru nauðsynlegt skilyrði lýðræðis.<ref>{{Cite web|title=Former CJ Karki's book released|url=https://en.setopati.com/social/130903/|access-date=19 November 2021|website=Setopati}}</ref> Næsta ár gaf hún út skáldsöguna ''Kara''.<ref name=":1" /> ===Starfandi forsætisráðherra Nepals=== [[File:US Nepal Summit for Democracy 2021 - Sushila Karki.jpg|alt=US Nepal Summit for Democracy 2021|thumb|Karki á ráðstefnu Bandaríkjanna og Nepals um lýðræði 2021.]] Eftir að forsætisráðherrann [[K. P. Sharma Oli]] neyddist til að segja af sér vegna [[Mótmæli Z-kynslóðarinnar í Neðal|fjöldamótmæla]] [[Z-kynslóðin|Z-kynslóðarinnar]] var stungið upp á að Karki leiddi bráðabirgðastjórn þar sem hún var talin pólitískt óhlutdræg.<ref>{{Cite news |last=Landrin |first=Sophie |date=13 September 2025 |title=Sushila Karki appointed as Nepal's prime minister with mission to preserve unity |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/09/13/sushila-karki-appointed-as-nepal-s-prime-minister-with-mission-to-preserve-unity_6745361_4.html |access-date=14 September 2025 |work=[[Le Monde]] |language=en}}</ref> Eftir skoðanakönnun á samskiptamiðlinum [[Discord]] völdu mótmælendur Karki til að leiða stjórnina.<ref name=":10" /> Fallist var á skipun hennar eftir viðræður við nepalska herinn.<ref name=":22">{{Cite web |date=10 September 2025 |title=Nepal Gen-Z protesters want former chief justice Sushila Karki, 73, as interim PM |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/nepal-gen-z-protesters-want-former-chief-justice-sushila-karki-73-as-pm-report-101757508180381.html |access-date=11 September 2025 |website=[[Hindustan Times]] |language=en}}</ref><ref name=":10">{{Cite web |date=12 September 2025 |title=Nepal's Gen Z protesters back ex-chief justice Karki for interim leadership |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3325265/nepals-gen-z-protesters-back-ex-chief-justice-sushila-karki-interim-leadership |access-date=12 September 2025 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}</ref><ref name=":5" /> [[Ram Chandra Poudel]] forseti rauf þing samkvæmt ráðleggingu Karki þann 12. september<ref name=":5">{{Cite web |date=12 September 2025 |title=Nepal gets first female PM after deadly unrest |url=https://www.bbc.com/news/articles/c179qne0zw0o |access-date=13 September 2025 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-09-13 |title=Nepal's major parties say dissolved parliament must be reinstated |url=https://www.bbc.com/news/articles/c0q71jplqq0o |access-date=2025-09-16 |website=BBC |language=en}}</ref> og Karki sór embættiseið sem starfandi forsætisráðherra í samræmi við 61. grein stjórnarskrár Nepals.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=Sushila Karki appointed Prime Minister under Article 61, becomes Nepal's first female head of government |url=https://english.onlinekhabar.com/sushila-karki-appointed-prime-minister-under-article-61-becomes-nepals-first-female-head-of-government.html |access-date=12 September 2025 |website=OnlineKhabar English News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ellis-Petersen |first=Hannah |date=12 September 2025 |title=Nepal appoints its first female PM after historic week of deadly protests |url=https://www.theguardian.com/world/2025/sep/12/nepal-appoints-its-first-female-pm-after-historic-week-of-deadly-protests |access-date=12 September 2025 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hún kynnti ríkisstjórn sína þann 15. september 2025.<ref>{{Cite news |last=Gurubacharya |first=Binaj |date=15 September 2025 |title=Nepal's PM appoints 3 new ministers as interim government prepares to hold fresh elections in March |url=https://apnews.com/article/nepal-new-government-politics-challenges-d86034115a581762c2d1b38780112006 |access-date=15 September 2025 |work=[[AP News]] |language=en}}</ref> Karki er fyrsti kvenforsætisráðherrann í sögu Nepals.<ref name=":5" /> ==Einkahagir== Karki er gift [[Durga Prasad Subedi]], sem var einn þeirra sem stóðu fyrir flugráni á flugvél Royal Nepal Airlines DHC-6 árið 1973, á meðan hann var leiðtogi í ungliðahreyfingu Nepalska kongressflokksins.<ref name=":6">{{Cite web |date=10 September 2025 |title=Sushila Karki: Jurist with anti-graft reputation, Nepal's first woman CJ — and now potentially its first woman PM |url=https://indianexpress.com/article/world/who-is-sushila-karki-nepal-first-woman-cj-now-potentially-first-woman-pm-10242317/ |access-date=12 September 2025 |website=[[The Indian Express]] |language=en}}</ref><ref name=":22" /><ref name=":4">{{Cite web |last=Dahal |first=Binita |title=Justice-in-chief: Legalese |url=https://archive.nepalitimes.com/regular-columns/Legalese/justice-in-chief,804 |access-date=11 September 2025 |website=[[Nepali Times]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=11 September 2025 |title=Nepal unrest: Interim PM contender Sushila Karki's husband hijacked plane in 1973; passengers included actor Mala Sinha |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/nepal-unrest-interim-pm-contender-sushila-karkis-husband-hijacked-plane-in-1973-passengers-included-actor-mala-sinha/articleshow/123830813.cms |access-date=12 September 2025 |work=[[The Times of India]] |issn=0971-8257}}</ref> Þau kynntust á meðan þau voru nemendur við Banaras Hindu-háskólann<ref>{{Cite web |date=10 September 2025 |title=Who is Sushila Karki? Nepal's Gen-Z protesters want ex-chief justice as the interim prime minister |url=https://indianexpress.com/article/world/nepal-protest-gen-z-protestors-want-former-chief-justice-sushila-karki-as-head-of-state-10241604/ |access-date=12 September 2025 |website=[[The Indian Express]] |language=en}}</ref> og hann var leiðbeinandi hennar.<ref name=":6" /> Þau eiga að minnsta kosti eitt barn.<ref name=":4" /> Auk móðurmáls síns, [[Nepalska|nepölsku]], kann Karki [[hindí]] og [[Enska|ensku]].<ref name=":0" /><ref name="supremecourt" /> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Karki, Sushila}} {{f|1952}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Nepals]] lsdzeiu9litp6ttr8lsio4fmupjd34t 0 189517 1952320 1944091 2026-03-28T10:54:47Z Berserkur 10188 1952320 wikitext text/x-wiki [[Mynd:20150728_xl_P1000804_Leck_mich_Zaertlichkeit_der_Rinder.JPG|thumb|right|Kýr í bithaga í Austurríki.]] '''Búfé''' eða '''kvikfénaður''' eru [[húsdýr]] sem eru alin í [[landbúnaður|landbúnaði]] til að gefa af sér fjölbreyttar [[dýraafurð]]ir, eins og [[kjöt]], [[ull]], [[skinn]], [[egg]] og [[mjólk]]. Dæmi um búfé eru [[kýr]], [[svín]] og [[kind]]ur. Ræktun búfjár er kölluð [[kvikfjárrækt]] og hefur verið stunduð frá því menn tóku að stunda landbúnað í stað [[veiðar og söfnun|veiða og söfnunar]]. {{stubbur}} [[Flokkur:Búfé| ]] [[Flokkur:Kjötiðnaður]] [[Flokkur:Mjólkuriðnaður]] nbyliga60lm41yhmjr0rreyg2aotbpk 0 189542 1952182 1951697 2026-03-27T19:43:53Z Pallherm 113138 /* Tilvísanir */ 1952182 wikitext text/x-wiki {{Hreingera|Betri kaflaskipting, málfar o.fl}} {{Persóna | nafn = Hugo Stinnes | mynd = Hugo Stinnes (ca, 1900).jpg | mynd_texti = Hugo Stinnes u. þ. b. 1900. | fæðingarnafn = Hugo Adolf Eugen Victor Stinnes | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1870|2|12}} | fæðingarstaður = [[Mülheim]], [[Norður-þýska ríkjasambandið|norðurþýska sambandinu]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1924|4|10|1870|2|12}} | dánarstaður = [[Berlín]], [[Weimar-lýðveldið|Þýskalandi]] | maki = {{gifting|Clara Wagenknecht|1895}} | þjóðerni = [[Þýskaland|Þýskur]] | stjórnmálaflokkur = [[Þýski þjóðarflokkurinn]] | börn = 7 }} '''Hugo Adolf Eugen Victor Stinnes''' (12. febrúar 1870 – 10. apríl 1924) var þýskur iðnjöfur og stjórnmálamaður sem sat á þýska ríkisþinginu frá 1920 til 1924. Á lokaárum [[Þýska keisaradæmið|þýska keisaradæmisins]] og upphafsárum [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]] var hann talinn einn áhrifamesti viðskiptamaður í Evrópu. ==Æviágrip== Hugo Stinnes fæddist í [[Mülheim]] í Þýskalandi 22. febrúar 1870. Hann fæddist inn í fjölskyldu sem hafði efnast á námuvinnslu og því lá fyrir honum að taka við umtalsverðu viðskiptaveldi. Tvítugur að aldri erfði Stinnes hlut föður síns í fjölskyldufyrirtækinu sem óx og dafnaði undir hans stjórn og varð hann orðinn þekktasti iðnrekandi Þýskalands við lok [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldar]]. Um leið var Stinnes af þeirri kynslóð sem helstu áhrifamenn Weimar lýðveldisins voru af, sem ekki höfðu komist til áhrifa við aldamótin og margir ekki náð pólitískum hápunkti sínum við upphaf byltingarinnar 1918.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity,|höfundur=Peukert, Detlev J. K.|útgefandi=Hill and Wang|ár=1992|bls=17}}</ref> Í dag er hann þó einkum þekktur fyrir aðkomu sína að svokölluðu „Stinnes-Legien“ samkomulagi milli þýskra atvinnurekenda og verkalýðsfélaga, sem fól í sér friðarskyldu á þýskum vinnumarkað frá 15. nóvember 1918, eða við lok fyrri heimsstyrjaldar þegar milljónir hermanna sneru heim. Við andlát hans 10. apríl 1924 var hann talinn einn ríkasti maður heims en  heima fyrir var hann ásakaður um að hafa nota auð sinn og aðgang að fjármagni á tímum óðaverðbólgu til að auðgast með því að kaupa upp eignir og fyrirtæki á niðursettu verði.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fateful Hours: The Collapse of the Weimar Republic|höfundur=Ullrich, Volker|bls=96|útgefandi=W. W. Norton & Company|ár=2025}}</ref> Náði þá viðskiptaveldi hans til allra kima þýsks efnahagslífs; frá kolanámum, stálvinnslum og raftækjaverksmiðjum til hótela, skipafélaga, banka og dagblaða. Árið 1922 var skrifað í þýskum blöðum að enginn í Þýskalandi hefði safnað jafnmiklum völdum og Hugo Stinnes og var hann ári síðar nefndur hinn „nýji keisari Þýskalands“ í bandaríska tímaritinu ''[[Time]].''<ref>{{Vefheimild|url=https://academic.eb.com/levels/collegiate/article/Hugo-Stinnes/69727|titill=Hugo Stinnes|útgefandi=Britannica academic}}</ref> ==Upphaf efnahagsumsvifa== Hugo Stinnes erfði fyrirtæki fjölskyldunnar á tvítugsaldri sem fólst einkum í kolavinnslu ásamt skipa- og verslunarrekstri því tengdu. Hann fjárfesti í námum víða í Evrópu, meðal annars í Englandi og Wales, og frá 1893 eftir stofnun Hugo Stinnes GmbH fjárfesti hann í stálvinnslu sem og orku- og vatnsframleiðslu í Ruhr héraðinu. Þannig náðu umsvif Stinnes utan um allt framleiðsluferlið, frá framleiðslu hrávara til dreifingu tilbúinna afurða. <ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/money/Hugo-Stinnes|titill=Hugo Stinnes Britannica}}</ref> Stinnes hafði miklar áhyggjur af afleiðingum þess ef til stríðsátaka kæmi, til dæmis ef hafnbann yrði sett á Þýskaland og gerði hann í því skyni ýmsar ráðstafanir, meðal annars að staðsetja aðalstöðvar skipastarfseminnar á Bretlandi. Ef til þess hefði ekki komið má telja líklegt að sem hluti af [[Versalasamningurinn|Versalasamningunum]] hefði floti hans verið gerður upptækur.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/anticipating-total-war/hugo-stinnes-and-the-prospect-of-war-before-1914/A59BD0E5E88A6BF55CF43DDF9C963E1C|titill=Hugo Stinnes and the Prospect of War Before 1914, Anticipating Total War The German and American Experiences, 1871–1914,|höfundur=Feldman Gerald D.|útgefandi=Cambridge University Press|mánuður=|ár=1999}}</ref> ==Heimsstyrjöldin fyrri== Hugo Stinnes var eins og margir Þjóðverjar á öðrum áratug tuttugustu aldar áhugasamur um stærra Þýskaland, sem að sumra mati myndi ná frá [[Úralfjöll]]um að [[Biskajaflói|Biskajaflóa]].<ref>{{Vefheimild|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war-aims-and-war-aims-discussions-germany/|titill=War Aims and War Aims Discussions (Germany)}}</ref> Var sú skoðun kölluð „innlimunarstefna“ þótt þeirri skoðun fylgdi ekki endilega stríðsæsingarstefna. Það voru hins vegar fyrst og fremst viðskiptatækifæri sem Stinnes hafði í huga í því samhengi þótt erfitt sé að fullyrða hvort viðskiptahæfileikar hans hefðu leitt til hins mikla árangurs hans síðar, hefði ekki til styrjaldarinnar komið. Hagnaðist hann gríðarlega í heimsstyrjöldinni fyrri á því selja skotfæri til þýska hersins ásamt því að færa sér í nyt hernám Þjóðverja á Belgíu sem og fjárhagslegt hrun Þýskalands. Hefur því verið haldið fram að auðævi hans fyrir stríð, um 7,5 milljónir dollara, hafi hundraðfaldast á áratugnum frá því átökin hófust<ref>{{Vefheimild|url=https://time.com/archive/6862525/germany-der-tod/|titill=„Germany: Der Tod,“ Times Magazine April 21, 1924, bls. 9-11}}</ref>. ==Afskipti af stjórnmálum== Á tímum keisaradæmisins voru verkföll og barátta verkafólks fyrir betri kjörum oftar en ekki barin niður með valdi. [[Nóvemberbyltingin]] leiddi hins vegar til þess að vinnuveitendur gerðu sér grein fyrir nauðsyn þess að skapa ramma um samskipti aðila á vinnumarkaði og réttindi launafólks. Á þessum tímum horfðu margir launþegar og verkalýðssamtök með hýru auga til byltingarinnar í Rússlandi sem um leið vakti ótta vinnuveitenda og atvinnurekenda. Var það í ölduróti nóvemberbyltingarinnar 1918 sem Stinnes leiddi fyrir hönd þýskra iðnframleiðanda, vinnumarkaðssamkomulag við verkalýðsfélögin, leidd af [[Carl Legien]], sem nefnt hefur verið í höfuð þeirra sem „Stinnes-Legien“-samkomulagið.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity,|höfundur=Peukert, Detlev J.K.|útgefandi=Hill and Wang|ár=1992|bls=47}}</ref> Var samið um að stofna samstarfsvettvang aðila vinnumarkaðarins, „Zentralarbeitsgemeinschaft“, þar sem vinnuveitendur viðurkenndu almenn verkalýðsfélög sem samningsaðila um kaup og kjör, átta tíma vinnudag og starfsmannaráð á vinnustöðum með fleiri en 50 starfsmönnum. Verkalýðsfélög samþykktu jafnframt eignarhald atvinnurekenda á atvinnutækjunum. Þarna mættust ólíkir menn, Carl Liegen, alinn upp á munaðarleysingjahæli<ref>{{Vefheimild|url=https://alchetron.com/Carl-Legien|titill=Carl Liegen}}</ref> en Hugo Stinnes við allsnægtir. Carl tilheyrði borgaralegum armi [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|sósíaldemókrata]] og sat á þingi frá 1903 til dauða 1920. Hugo Stinnes var alinn upp til að ná sínu fram en hann var skynsamur maður og þátttaka í þessu samkomulagi fjarlægði margar ógnanir við stöðuleika atvinnulífsins. Þrátt fyrir það voru skoðanir hans um þessi málefni skýrar, stuttur vinnudagur minnkaði framleiðni og hátt kaup ógnaði hagnaði rekstrar hans. Það var svo í hinu pólitíska upplausnarástandi sem ríkti í Weimar lýðveldinu árið 1920 sem dyr Stinnes inn í þýsk stjórnmál tóku að opnast. Eftir að Sósíaldemókratar yfirgáfu ríkisstjórn 1920 ríktu hægri- og miðjuflokkarnir [[Þýski lýðræðisflokkurinn|DDP]] og [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Zentrum]] um leið og „stríðsskaðabótamálið“ var meginviðfangsefni stjórnmálaumræðunnar. Það var á einni af röð árangurslítilla ráðstefna um úrlausn stríðsskaðabótanna, á Spa-ráðstefnunni árið sumarið 1920 í Belgíu, hinni fyrstu sem Þýskalandi var boðið á, sem Stinnes flutti harðorða ræðu gagnvart [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] sem hann kallaði „geðveika drottnara“ og uppskar mikið lof heima fyrir en hneykslun bandamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Weimar Germany: Promise and Tragedy|höfundur=Weitz, Eric D|útgefandi=Princeton University Press|bls=101|ár=2007}}</ref> Þannig varð andstaðan við Versalasamninginn frjór jarðvegur fyrir pólitísk upphlaup og áróður um leið og það hindraði myndun lýðræðislegs stjórnarmeirihluta. Það leiddi til að raddir vel meinandi og frjálslyndari stjórnmálamanna voru oft þaggaðar niður í popúlískum upphrópunum, þar sem Hugo Stinnes var í lykilhlutverki. Reyndist Stinnes slægur stjórnmálamaður sem lék tveimur skjöldum og tók hann sem dæmi þátt í viðræðum við Englendinga og Frakka sem einkaaðili um lausn stríðsskaðabótanna á meðan hann lék á súðum í heimalandi sínu og fáraðist yfir eftirgjöf í garð bandamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Weimar Germany: Promise and Tragedy|höfundur=Weitz, Eric D|útgefandi=Princeton University Press|ár=2007|bls=144-145}}</ref> Frægasti forsætisráðherra Frakka á þessum árum og sá harðvítugasti gagnvart Þjóðverjum, [[Raymond Poincaré]], sá lengra en þeir sem töldu Þjóðverja líkt og [[Walther Rathenau]], raunverulega vilja framfylgja Versalasamningunum. Það væru í raun menn eins og Stinnes sem væru raunverulegir fulltrúar raddar þýsku þjóðarinnar, sem taldi fylgispekt við samninginn „sjálfsmorðsfár“.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Years: Rise and Fall 1918-1933|höfundur=McDonough, Frank|ár=2023|bls=224|útgefandi=London, Head of Zeus}}</ref> Var Stinnes um leið áhrifamikill á hægri væng stjórnmálanna og í hinni svokölluðu „[[Kappuppreisnin|Kapp-uppreisn]]“,<ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/event/Kapp-Putsch|titill=Kapp Putch|útgefandi=Britannica}}</ref> sem Stinnes tók þegjandi afstöðu gegn, tók hann fram fyrir hendur [[Wolfgang Kapp]] sem vildi lífláta leiðtoga helstu forsprakka þeirra verkfalla spruttu gegn uppreisninni, um leið og Kapp fékk síðar skjól í sumarhúsi Stinnes í Svíþjóð.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fateful Hours: The Collapse of the Weimar Republic,|bls=59-60, 64, 72|höfundur=Ullrich, Volker|ár=2025|útgefandi=W. W. Norton & Company}}</ref> ==Viðskiptaveldi Stinnes eftir fyrra stríð== Í kjölfar fyrri heimsstyrjaldar þráaðist [[Weimar-lýðveldið|Weimar-stjórnin]] við að skera niður ríkisútgjöld eða að hækka skatta til að ná niður fjárlagahalla. Á móti hélst atvinnuleysi lágt, einungis 0,9% árið 1921. Það leiddi til [[Verðbólga í Weimar-lýðveldinu|vaxandi verðbólgu]] sem ríkisstjórnir Weimar-lýðveldisins brugðust við með því einfaldlega að prenta peninga með beinni sölu ríkisskuldabréfa- og víxla til þýska seðlabankans, sem jók verðbólguna enn frekar. Ríkir iðnjöfrar líkt og Hugo Stinnes, gripu tækifærin í því ástandi og högnuðust gríðarlega á því að kaupa upp rauneignir, einkum fasteignir og vélbúnað. Þeir höfðu einnig aðgang að erlendu fjármagni á lágum vöxtum sem auðvelt var að greiða af með hratt hækkandi verðbólgu og þannig lék verðbólgan lykilhlutverk í að stækka viðskiptaveldi Hugo Stinnes.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Years: Rise and Fall 1918-1933|höfundur5=|höfundur=McDonough, Frank|bls=219|ár=2023|útgefandi=Head of Zeus}}</ref> Ýtti verðbólga ýtir undir auðsöfnun þeirra sem höfðu keypt eignir og greitt hluta kaupverðs með lánum á vöxtum langt undir verðrýrnun skuldanna sem auðveldaði hinum sömu að kaupa eignir sem þeir hefðu við eðlilega aðstæður ekki haft ráð á. Þannig var Hugo Stinnes, einn ríkasti maður landsins, ásakaður um að hafa nýtt sér ástandið fremur öðrum og hlaut viðurnefnið „verðbólgukóngurinn“ (Inflationskönig) í kaupbæti.<ref>{{Vefheimild|url=https://academic.eb.com/levels/collegiate/article/Hugo-Stinnes/69727|titill=Hugo Stinnes|útgefandi=Britannica academica}}</ref> ==Dauði og arfleifð== Hugo Stinnes lést 10. apríl 1924 í Berlín, 54 ára gamall. Liggur arfleifð hans einkum í að hafa byggt upp eitt stærsta viðskiptaveldi álfunnar sem bæði náði yfir fjölmargar atvinnugreinar og fjölda landa um leið og hann safnaði upp auði samhliða bata hins þýska iðnaðar eftir lok fyrri heimsstyrjaldarinnar. Var hann umtalaðasti iðnjöfur eftirstríðsáranna og viðskiptaveldi hans líkt við „heimsveldi“.<ref>{{Bókaheimild|titill=In Der alte und der neue Reichtum|höfundur=Neckarsulmer, Ernst|ár=1925|útgefandi=F. Fontane & Co|bls=58-61}}</ref> Um leið voru áhrif hans mikil, ekki síst fyrir tilstilli þeirra fjölmörgu fjölmiðla sem hann fjárfesti í og notaði til að móta stjórnmálaumræðuna, oftar en ekki gegn stjórnvöldum Weimar lýðveldisins og til stuðnings hægri- og þjóðernissinnuðum öflum í þýsku stjórnmálalífi. Hann tók síðan þátt í DVP (Þjóðarflokknum), sem var hægra megin við miðju þýskra stjórnmála.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/topic/German-Peoples-Party|titill=DVP Britannica}}</ref> (Britannica) Þrátt fyrir mikinn auð, barst Hugo Stinnes ekki á. Honum er lýst sem manni sem hafði ekki mikinn áhuga á persónulegum gæðum - hann hafði lítinn áhuga á mat og tónlist og er sagður aldrei hafa lesið bók ─ . Hann sást sjaldan í leikhúsum þó hann ætti nokkur. Var sagt að hann hafi eignast fyrstu kjólfötin árið 1917 en þangað til hafði hann mætt í sínum vinnufötum við sérhvert tilefni.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.coloradohistoricnewspapers.org/?a=d&d=MDP19240411-01.2.44&e=-------en-20--1--img-txIN%7CtxCO%7CtxTA--------0------|titill=Biography of Hugo Stinnes, Rich German}}</ref> Ólíkt mörgum öðrum iðnjöfrum sem margir hneigðust til að viðhalda auðæfum sínum á efri árum, var metnaður Stinnes til frekari útþenslu viðskiptaveldis síns enn í vexti þegar hann lést og hafði þá ýmis áform á prjónum sem þannig urðu ekki að veruleika.<ref>{{Bókaheimild|titill=In Der alte und der neue Reichtum,|höfundur=Neckarsulmer, Ernst|útgefandi=F. Fontane & Co|ár=1925|bls=58-61}}</ref> Daginn eftir andlát hans höfðu hins vegar hlutabréf í fyrirtækjum Stinnes fallið um 25% og litlu síðar hafði viðskiptaveldi hans svo gott sem hrunið.<ref>{{Vefheimild|url=https://time.com/archive/6862525/germany-der-tod/|titill=Time}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Stinnes, Hugo}} {{fd|1870|1924}} [[Flokkur:Þýskir athafnamenn]] [[Flokkur:Þýskir stjórnmálamenn]] hilgq1o5knaq6roj38fp0cq6kb2a5ok 1952183 1952182 2026-03-27T19:50:40Z Pallherm 113138 /* Tilvísanir */ 1952183 wikitext text/x-wiki {{Hreingera|Betri kaflaskipting, málfar o.fl}} {{Persóna | nafn = Hugo Stinnes | mynd = Hugo Stinnes (ca, 1900).jpg | mynd_texti = Hugo Stinnes u. þ. b. 1900. | fæðingarnafn = Hugo Adolf Eugen Victor Stinnes | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1870|2|12}} | fæðingarstaður = [[Mülheim]], [[Norður-þýska ríkjasambandið|norðurþýska sambandinu]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1924|4|10|1870|2|12}} | dánarstaður = [[Berlín]], [[Weimar-lýðveldið|Þýskalandi]] | maki = {{gifting|Clara Wagenknecht|1895}} | þjóðerni = [[Þýskaland|Þýskur]] | stjórnmálaflokkur = [[Þýski þjóðarflokkurinn]] | börn = 7 }} '''Hugo Adolf Eugen Victor Stinnes''' (12. febrúar 1870 – 10. apríl 1924) var þýskur iðnjöfur og stjórnmálamaður sem sat á þýska ríkisþinginu frá 1920 til 1924. Á lokaárum [[Þýska keisaradæmið|þýska keisaradæmisins]] og upphafsárum [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]] var hann talinn einn áhrifamesti viðskiptamaður í Evrópu. ==Æviágrip== Hugo Stinnes fæddist í [[Mülheim]] í Þýskalandi 22. febrúar 1870. Hann fæddist inn í fjölskyldu sem hafði efnast á námuvinnslu og því lá fyrir honum að taka við umtalsverðu viðskiptaveldi. Tvítugur að aldri erfði Stinnes hlut föður síns í fjölskyldufyrirtækinu sem óx og dafnaði undir hans stjórn og varð hann orðinn þekktasti iðnrekandi Þýskalands við lok [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldar]]. Um leið var Stinnes af þeirri kynslóð sem helstu áhrifamenn Weimar lýðveldisins voru af, sem ekki höfðu komist til áhrifa við aldamótin og margir ekki náð pólitískum hápunkti sínum við upphaf byltingarinnar 1918.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity,|höfundur=Peukert, Detlev J. K.|útgefandi=Hill and Wang|ár=1992|bls=17}}</ref> Í dag er hann þó einkum þekktur fyrir aðkomu sína að svokölluðu „Stinnes-Legien“ samkomulagi milli þýskra atvinnurekenda og verkalýðsfélaga, sem fól í sér friðarskyldu á þýskum vinnumarkað frá 15. nóvember 1918, eða við lok fyrri heimsstyrjaldar þegar milljónir hermanna sneru heim. Við andlát hans 10. apríl 1924 var hann talinn einn ríkasti maður heims en  heima fyrir var hann ásakaður um að hafa nota auð sinn og aðgang að fjármagni á tímum óðaverðbólgu til að auðgast með því að kaupa upp eignir og fyrirtæki á niðursettu verði.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fateful Hours: The Collapse of the Weimar Republic|höfundur=Ullrich, Volker|bls=96|útgefandi=W. W. Norton & Company|ár=2025}}</ref> Náði þá viðskiptaveldi hans til allra kima þýsks efnahagslífs; frá kolanámum, stálvinnslum og raftækjaverksmiðjum til hótela, skipafélaga, banka og dagblaða. Árið 1922 var skrifað í þýskum blöðum að enginn í Þýskalandi hefði safnað jafnmiklum völdum og Hugo Stinnes og var hann ári síðar nefndur hinn „nýji keisari Þýskalands“ í bandaríska tímaritinu ''[[Time]].''<ref>{{Vefheimild|url=https://academic.eb.com/levels/collegiate/article/Hugo-Stinnes/69727|titill=Hugo Stinnes|útgefandi=Britannica academic}}</ref> ==Upphaf efnahagsumsvifa== Hugo Stinnes erfði fyrirtæki fjölskyldunnar á tvítugsaldri sem fólst einkum í kolavinnslu ásamt skipa- og verslunarrekstri því tengdu. Hann fjárfesti í námum víða í Evrópu, meðal annars í Englandi og Wales, og frá 1893 eftir stofnun Hugo Stinnes GmbH fjárfesti hann í stálvinnslu sem og orku- og vatnsframleiðslu í Ruhr héraðinu. Þannig náðu umsvif Stinnes utan um allt framleiðsluferlið, frá framleiðslu hrávara til dreifingu tilbúinna afurða. <ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/money/Hugo-Stinnes|titill=Hugo Stinnes Britannica}}</ref> Stinnes hafði miklar áhyggjur af afleiðingum þess ef til stríðsátaka kæmi, til dæmis ef hafnbann yrði sett á Þýskaland og gerði hann í því skyni ýmsar ráðstafanir, meðal annars að staðsetja aðalstöðvar skipastarfseminnar á Bretlandi. Ef til þess hefði ekki komið má telja líklegt að sem hluti af [[Versalasamningurinn|Versalasamningunum]] hefði floti hans verið gerður upptækur.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/anticipating-total-war/hugo-stinnes-and-the-prospect-of-war-before-1914/A59BD0E5E88A6BF55CF43DDF9C963E1C|titill=Hugo Stinnes and the Prospect of War Before 1914, Anticipating Total War The German and American Experiences, 1871–1914,|höfundur=Feldman Gerald D.|útgefandi=Cambridge University Press|mánuður=|ár=1999}}</ref> ==Heimsstyrjöldin fyrri== Hugo Stinnes var eins og margir Þjóðverjar á öðrum áratug tuttugustu aldar áhugasamur um stærra Þýskaland, sem að sumra mati myndi ná frá [[Úralfjöll]]um að [[Biskajaflói|Biskajaflóa]].<ref>{{Vefheimild|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war-aims-and-war-aims-discussions-germany/|titill=War Aims and War Aims Discussions (Germany)}}</ref> Var sú skoðun kölluð „innlimunarstefna“ þótt þeirri skoðun fylgdi ekki endilega stríðsæsingarstefna. Það voru hins vegar fyrst og fremst viðskiptatækifæri sem Stinnes hafði í huga í því samhengi þótt erfitt sé að fullyrða hvort viðskiptahæfileikar hans hefðu leitt til hins mikla árangurs hans síðar, hefði ekki til styrjaldarinnar komið. Hagnaðist hann gríðarlega í heimsstyrjöldinni fyrri á því selja skotfæri til þýska hersins ásamt því að færa sér í nyt hernám Þjóðverja á Belgíu sem og fjárhagslegt hrun Þýskalands. Hefur því verið haldið fram að auðævi hans fyrir stríð, um 7,5 milljónir dollara, hafi hundraðfaldast á áratugnum frá því átökin hófust<ref>{{Vefheimild|url=https://time.com/archive/6862525/germany-der-tod/|titill=Germany: Der Tod, Times Magazine April 21, 1924, bls. 9-10}}</ref>. ==Afskipti af stjórnmálum== Á tímum keisaradæmisins voru verkföll og barátta verkafólks fyrir betri kjörum oftar en ekki barin niður með valdi. [[Nóvemberbyltingin]] leiddi hins vegar til þess að vinnuveitendur gerðu sér grein fyrir nauðsyn þess að skapa ramma um samskipti aðila á vinnumarkaði og réttindi launafólks. Á þessum tímum horfðu margir launþegar og verkalýðssamtök með hýru auga til byltingarinnar í Rússlandi sem um leið vakti ótta vinnuveitenda og atvinnurekenda. Var það í ölduróti nóvemberbyltingarinnar 1918 sem Stinnes leiddi fyrir hönd þýskra iðnframleiðanda, vinnumarkaðssamkomulag við verkalýðsfélögin, leidd af [[Carl Legien]], sem nefnt hefur verið í höfuð þeirra sem „Stinnes-Legien“-samkomulagið.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity,|höfundur=Peukert, Detlev J.K.|útgefandi=Hill and Wang|ár=1992|bls=47}}</ref> Var samið um að stofna samstarfsvettvang aðila vinnumarkaðarins, „Zentralarbeitsgemeinschaft“, þar sem vinnuveitendur viðurkenndu almenn verkalýðsfélög sem samningsaðila um kaup og kjör, átta tíma vinnudag og starfsmannaráð á vinnustöðum með fleiri en 50 starfsmönnum. Verkalýðsfélög samþykktu jafnframt eignarhald atvinnurekenda á atvinnutækjunum. Þarna mættust ólíkir menn, Carl Liegen, alinn upp á munaðarleysingjahæli<ref>{{Vefheimild|url=https://alchetron.com/Carl-Legien|titill=Carl Liegen}}</ref> en Hugo Stinnes við allsnægtir. Carl tilheyrði borgaralegum armi [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|sósíaldemókrata]] og sat á þingi frá 1903 til dauða 1920. Hugo Stinnes var alinn upp til að ná sínu fram en hann var skynsamur maður og þátttaka í þessu samkomulagi fjarlægði margar ógnanir við stöðuleika atvinnulífsins. Þrátt fyrir það voru skoðanir hans um þessi málefni skýrar, stuttur vinnudagur minnkaði framleiðni og hátt kaup ógnaði hagnaði rekstrar hans. Það var svo í hinu pólitíska upplausnarástandi sem ríkti í Weimar lýðveldinu árið 1920 sem dyr Stinnes inn í þýsk stjórnmál tóku að opnast. Eftir að Sósíaldemókratar yfirgáfu ríkisstjórn 1920 ríktu hægri- og miðjuflokkarnir [[Þýski lýðræðisflokkurinn|DDP]] og [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Zentrum]] um leið og „stríðsskaðabótamálið“ var meginviðfangsefni stjórnmálaumræðunnar. Það var á einni af röð árangurslítilla ráðstefna um úrlausn stríðsskaðabótanna, á Spa-ráðstefnunni árið sumarið 1920 í Belgíu, hinni fyrstu sem Þýskalandi var boðið á, sem Stinnes flutti harðorða ræðu gagnvart [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] sem hann kallaði „geðveika drottnara“ og uppskar mikið lof heima fyrir en hneykslun bandamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Weimar Germany: Promise and Tragedy|höfundur=Weitz, Eric D|útgefandi=Princeton University Press|bls=101|ár=2007}}</ref> Þannig varð andstaðan við Versalasamninginn frjór jarðvegur fyrir pólitísk upphlaup og áróður um leið og það hindraði myndun lýðræðislegs stjórnarmeirihluta. Það leiddi til að raddir vel meinandi og frjálslyndari stjórnmálamanna voru oft þaggaðar niður í popúlískum upphrópunum, þar sem Hugo Stinnes var í lykilhlutverki. Reyndist Stinnes slægur stjórnmálamaður sem lék tveimur skjöldum og tók hann sem dæmi þátt í viðræðum við Englendinga og Frakka sem einkaaðili um lausn stríðsskaðabótanna á meðan hann lék á súðum í heimalandi sínu og fáraðist yfir eftirgjöf í garð bandamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Weimar Germany: Promise and Tragedy|höfundur=Weitz, Eric D|útgefandi=Princeton University Press|ár=2007|bls=144-145}}</ref> Frægasti forsætisráðherra Frakka á þessum árum og sá harðvítugasti gagnvart Þjóðverjum, [[Raymond Poincaré]], sá lengra en þeir sem töldu Þjóðverja líkt og [[Walther Rathenau]], raunverulega vilja framfylgja Versalasamningunum. Það væru í raun menn eins og Stinnes sem væru raunverulegir fulltrúar raddar þýsku þjóðarinnar, sem taldi fylgispekt við samninginn „sjálfsmorðsfár“.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Years: Rise and Fall 1918-1933|höfundur=McDonough, Frank|ár=2023|bls=224|útgefandi=London, Head of Zeus}}</ref> Var Stinnes um leið áhrifamikill á hægri væng stjórnmálanna og í hinni svokölluðu „[[Kappuppreisnin|Kapp-uppreisn]]“,<ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/event/Kapp-Putsch|titill=Kapp Putch|útgefandi=Britannica}}</ref> sem Stinnes tók þegjandi afstöðu gegn, tók hann fram fyrir hendur [[Wolfgang Kapp]] sem vildi lífláta leiðtoga helstu forsprakka þeirra verkfalla spruttu gegn uppreisninni, um leið og Kapp fékk síðar skjól í sumarhúsi Stinnes í Svíþjóð.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fateful Hours: The Collapse of the Weimar Republic,|bls=59-60, 64, 72|höfundur=Ullrich, Volker|ár=2025|útgefandi=W. W. Norton & Company}}</ref> ==Viðskiptaveldi Stinnes eftir fyrra stríð== Í kjölfar fyrri heimsstyrjaldar þráaðist [[Weimar-lýðveldið|Weimar-stjórnin]] við að skera niður ríkisútgjöld eða að hækka skatta til að ná niður fjárlagahalla. Á móti hélst atvinnuleysi lágt, einungis 0,9% árið 1921. Það leiddi til [[Verðbólga í Weimar-lýðveldinu|vaxandi verðbólgu]] sem ríkisstjórnir Weimar-lýðveldisins brugðust við með því einfaldlega að prenta peninga með beinni sölu ríkisskuldabréfa- og víxla til þýska seðlabankans, sem jók verðbólguna enn frekar. Ríkir iðnjöfrar líkt og Hugo Stinnes, gripu tækifærin í því ástandi og högnuðust gríðarlega á því að kaupa upp rauneignir, einkum fasteignir og vélbúnað. Þeir höfðu einnig aðgang að erlendu fjármagni á lágum vöxtum sem auðvelt var að greiða af með hratt hækkandi verðbólgu og þannig lék verðbólgan lykilhlutverk í að stækka viðskiptaveldi Hugo Stinnes.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Years: Rise and Fall 1918-1933|höfundur5=|höfundur=McDonough, Frank|bls=219|ár=2023|útgefandi=Head of Zeus}}</ref> Ýtti verðbólga ýtir undir auðsöfnun þeirra sem höfðu keypt eignir og greitt hluta kaupverðs með lánum á vöxtum langt undir verðrýrnun skuldanna sem auðveldaði hinum sömu að kaupa eignir sem þeir hefðu við eðlilega aðstæður ekki haft ráð á. Þannig var Hugo Stinnes, einn ríkasti maður landsins, ásakaður um að hafa nýtt sér ástandið fremur öðrum og hlaut viðurnefnið „verðbólgukóngurinn“ (Inflationskönig) í kaupbæti.<ref>{{Vefheimild|url=https://academic.eb.com/levels/collegiate/article/Hugo-Stinnes/69727|titill=Hugo Stinnes|útgefandi=Britannica academica}}</ref> ==Dauði og arfleifð== Hugo Stinnes lést 10. apríl 1924 í Berlín, 54 ára gamall. Liggur arfleifð hans einkum í að hafa byggt upp eitt stærsta viðskiptaveldi álfunnar sem bæði náði yfir fjölmargar atvinnugreinar og fjölda landa um leið og hann safnaði upp auði samhliða bata hins þýska iðnaðar eftir lok fyrri heimsstyrjaldarinnar. Var hann umtalaðasti iðnjöfur eftirstríðsáranna og viðskiptaveldi hans líkt við „heimsveldi“.<ref>{{Bókaheimild|titill=In Der alte und der neue Reichtum|höfundur=Neckarsulmer, Ernst|ár=1925|útgefandi=F. Fontane & Co|bls=58-61}}</ref> Um leið voru áhrif hans mikil, ekki síst fyrir tilstilli þeirra fjölmörgu fjölmiðla sem hann fjárfesti í og notaði til að móta stjórnmálaumræðuna, oftar en ekki gegn stjórnvöldum Weimar lýðveldisins og til stuðnings hægri- og þjóðernissinnuðum öflum í þýsku stjórnmálalífi. Hann tók síðan þátt í DVP (Þjóðarflokknum), sem var hægra megin við miðju þýskra stjórnmála.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/topic/German-Peoples-Party|titill=DVP Britannica}}</ref> (Britannica) Þrátt fyrir mikinn auð, barst Hugo Stinnes ekki á. Honum er lýst sem manni sem hafði ekki mikinn áhuga á persónulegum gæðum - hann hafði lítinn áhuga á mat og tónlist og er sagður aldrei hafa lesið bók ─ . Hann sást sjaldan í leikhúsum þó hann ætti nokkur. Var sagt að hann hafi eignast fyrstu kjólfötin árið 1917 en þangað til hafði hann mætt í sínum vinnufötum við sérhvert tilefni.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.coloradohistoricnewspapers.org/?a=d&d=MDP19240411-01.2.44&e=-------en-20--1--img-txIN%7CtxCO%7CtxTA--------0------|titill=Biography of Hugo Stinnes, Rich German}}</ref> Ólíkt mörgum öðrum iðnjöfrum sem margir hneigðust til að viðhalda auðæfum sínum á efri árum, var metnaður Stinnes til frekari útþenslu viðskiptaveldis síns enn í vexti þegar hann lést og hafði þá ýmis áform á prjónum sem þannig urðu ekki að veruleika.<ref>{{Bókaheimild|titill=In Der alte und der neue Reichtum,|höfundur=Neckarsulmer, Ernst|útgefandi=F. Fontane & Co|ár=1925|bls=58-61}}</ref> Daginn eftir andlát hans höfðu hins vegar hlutabréf í fyrirtækjum Stinnes fallið um 25% og litlu síðar hafði viðskiptaveldi hans svo gott sem hrunið.<ref>{{Vefheimild|url=https://time.com/archive/6862525/germany-der-tod/|titill=Germany: Der Tod, Times Magazine, 21. apríl 1924 bls. 9-10}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Stinnes, Hugo}} {{fd|1870|1924}} [[Flokkur:Þýskir athafnamenn]] [[Flokkur:Þýskir stjórnmálamenn]] oh6725h55ujclx3b98qlhne1k313iuy 1952186 1952183 2026-03-27T19:57:47Z Pallherm 113138 /* Tilvísanir */ 1952186 wikitext text/x-wiki {{Hreingera|Betri kaflaskipting, málfar o.fl}} {{Persóna | nafn = Hugo Stinnes | mynd = Hugo Stinnes (ca, 1900).jpg | mynd_texti = Hugo Stinnes u. þ. b. 1900. | fæðingarnafn = Hugo Adolf Eugen Victor Stinnes | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1870|2|12}} | fæðingarstaður = [[Mülheim]], [[Norður-þýska ríkjasambandið|norðurþýska sambandinu]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1924|4|10|1870|2|12}} | dánarstaður = [[Berlín]], [[Weimar-lýðveldið|Þýskalandi]] | maki = {{gifting|Clara Wagenknecht|1895}} | þjóðerni = [[Þýskaland|Þýskur]] | stjórnmálaflokkur = [[Þýski þjóðarflokkurinn]] | börn = 7 }} '''Hugo Adolf Eugen Victor Stinnes''' (12. febrúar 1870 – 10. apríl 1924) var þýskur iðnjöfur og stjórnmálamaður sem sat á þýska ríkisþinginu frá 1920 til 1924. Á lokaárum [[Þýska keisaradæmið|þýska keisaradæmisins]] og upphafsárum [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]] var hann talinn einn áhrifamesti viðskiptamaður í Evrópu. ==Æviágrip== Hugo Stinnes fæddist í [[Mülheim]] í Þýskalandi 22. febrúar 1870. Hann fæddist inn í fjölskyldu sem hafði efnast á námuvinnslu og því lá fyrir honum að taka við umtalsverðu viðskiptaveldi. Tvítugur að aldri erfði Stinnes hlut föður síns í fjölskyldufyrirtækinu sem óx og dafnaði undir hans stjórn og varð hann orðinn þekktasti iðnrekandi Þýskalands við lok [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldar]]. Um leið var Stinnes af þeirri kynslóð sem helstu áhrifamenn Weimar lýðveldisins voru af, sem ekki höfðu komist til áhrifa við aldamótin og margir ekki náð pólitískum hápunkti sínum við upphaf byltingarinnar 1918.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity,|höfundur=Peukert, Detlev J. K.|útgefandi=Hill and Wang|ár=1992|bls=17}}</ref> Í dag er hann þó einkum þekktur fyrir aðkomu sína að svokölluðu „Stinnes-Legien“ samkomulagi milli þýskra atvinnurekenda og verkalýðsfélaga, sem fól í sér friðarskyldu á þýskum vinnumarkað frá 15. nóvember 1918, eða við lok fyrri heimsstyrjaldar þegar milljónir hermanna sneru heim. Við andlát hans 10. apríl 1924 var hann talinn einn ríkasti maður heims en  heima fyrir var hann ásakaður um að hafa nota auð sinn og aðgang að fjármagni á tímum óðaverðbólgu til að auðgast með því að kaupa upp eignir og fyrirtæki á niðursettu verði.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fateful Hours: The Collapse of the Weimar Republic|höfundur=Ullrich, Volker|bls=96|útgefandi=W. W. Norton & Company|ár=2025}}</ref> Náði þá viðskiptaveldi hans til allra kima þýsks efnahagslífs; frá kolanámum, stálvinnslum og raftækjaverksmiðjum til hótela, skipafélaga, banka og dagblaða. Árið 1922 var skrifað í þýskum blöðum að enginn í Þýskalandi hefði safnað jafnmiklum völdum og Hugo Stinnes og var hann ári síðar nefndur hinn „nýji keisari Þýskalands“ í bandaríska tímaritinu ''[[Time]].''<ref>{{Vefheimild|url=https://academic.eb.com/levels/collegiate/article/Hugo-Stinnes/69727|titill=Hugo Stinnes|útgefandi=Britannica academic}}</ref> ==Upphaf efnahagsumsvifa== Hugo Stinnes erfði fyrirtæki fjölskyldunnar á tvítugsaldri sem fólst einkum í kolavinnslu ásamt skipa- og verslunarrekstri því tengdu. Hann fjárfesti í námum víða í Evrópu, meðal annars í Englandi og Wales, og frá 1893 eftir stofnun Hugo Stinnes GmbH fjárfesti hann í stálvinnslu sem og orku- og vatnsframleiðslu í Ruhr héraðinu. Þannig náðu umsvif Stinnes utan um allt framleiðsluferlið, frá framleiðslu hrávara til dreifingu tilbúinna afurða. <ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/money/Hugo-Stinnes|titill=Hugo Stinnes Britannica}}</ref> Stinnes hafði miklar áhyggjur af afleiðingum þess ef til stríðsátaka kæmi, til dæmis ef hafnbann yrði sett á Þýskaland og gerði hann í því skyni ýmsar ráðstafanir, meðal annars að staðsetja aðalstöðvar skipastarfseminnar á Bretlandi. Ef til þess hefði ekki komið má telja líklegt að sem hluti af [[Versalasamningurinn|Versalasamningunum]] hefði floti hans verið gerður upptækur.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/anticipating-total-war/hugo-stinnes-and-the-prospect-of-war-before-1914/A59BD0E5E88A6BF55CF43DDF9C963E1C|titill=Hugo Stinnes and the Prospect of War Before 1914, Anticipating Total War The German and American Experiences, 1871–1914,|höfundur=Feldman Gerald D.|útgefandi=Cambridge University Press|mánuður=|ár=1999}}</ref> ==Heimsstyrjöldin fyrri== Hugo Stinnes var eins og margir Þjóðverjar á öðrum áratug tuttugustu aldar áhugasamur um stærra Þýskaland, sem að sumra mati myndi ná frá [[Úralfjöll]]um að [[Biskajaflói|Biskajaflóa]].<ref>{{Vefheimild|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war-aims-and-war-aims-discussions-germany/|titill=War Aims and War Aims Discussions (Germany)}}</ref> Var sú skoðun kölluð „innlimunarstefna“ þótt þeirri skoðun fylgdi ekki endilega stríðsæsingarstefna. Það voru hins vegar fyrst og fremst viðskiptatækifæri sem Stinnes hafði í huga í því samhengi þótt erfitt sé að fullyrða hvort viðskiptahæfileikar hans hefðu leitt til hins mikla árangurs hans síðar, hefði ekki til styrjaldarinnar komið. Hagnaðist hann gríðarlega í heimsstyrjöldinni fyrri á því selja skotfæri til þýska hersins ásamt því að færa sér í nyt hernám Þjóðverja á Belgíu sem og fjárhagslegt hrun Þýskalands. Hefur því verið haldið fram að auðævi hans fyrir stríð, um 7,5 milljónir dollara, hafi hundraðfaldast á áratugnum frá því átökin hófust<ref>{{Vefheimild|url=https://time.com/archive/6862525/germany-der-tod/|titill=Germany: Der Tod, Times Magazine April 21, 1924, bls. 9-10}}</ref>. ==Afskipti af stjórnmálum== Á tímum keisaradæmisins voru verkföll og barátta verkafólks fyrir betri kjörum oftar en ekki barin niður með valdi. [[Nóvemberbyltingin]] leiddi hins vegar til þess að vinnuveitendur gerðu sér grein fyrir nauðsyn þess að skapa ramma um samskipti aðila á vinnumarkaði og réttindi launafólks. Á þessum tímum horfðu margir launþegar og verkalýðssamtök með hýru auga til byltingarinnar í Rússlandi sem um leið vakti ótta vinnuveitenda og atvinnurekenda. Var það í ölduróti nóvemberbyltingarinnar 1918 sem Stinnes leiddi fyrir hönd þýskra iðnframleiðanda, vinnumarkaðssamkomulag við verkalýðsfélögin, leidd af [[Carl Legien]], sem nefnt hefur verið í höfuð þeirra sem „Stinnes-Legien“-samkomulagið.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity,|höfundur=Peukert, Detlev J.K.|útgefandi=Hill and Wang|ár=1992|bls=47}}</ref> Var samið um að stofna samstarfsvettvang aðila vinnumarkaðarins, „Zentralarbeitsgemeinschaft“, þar sem vinnuveitendur viðurkenndu almenn verkalýðsfélög sem samningsaðila um kaup og kjör, átta tíma vinnudag og starfsmannaráð á vinnustöðum með fleiri en 50 starfsmönnum. Verkalýðsfélög samþykktu jafnframt eignarhald atvinnurekenda á atvinnutækjunum. Þarna mættust ólíkir menn, Carl Liegen, alinn upp á munaðarleysingjahæli<ref>{{Vefheimild|url=https://alchetron.com/Carl-Legien|titill=Carl Liegen}}</ref> en Hugo Stinnes við allsnægtir. Carl tilheyrði borgaralegum armi [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|sósíaldemókrata]] og sat á þingi frá 1903 til dauða 1920. Hugo Stinnes var alinn upp til að ná sínu fram en hann var skynsamur maður og þátttaka í þessu samkomulagi fjarlægði margar ógnanir við stöðuleika atvinnulífsins. Þrátt fyrir það voru skoðanir hans um þessi málefni skýrar, stuttur vinnudagur minnkaði framleiðni og hátt kaup ógnaði hagnaði rekstrar hans. Það var svo í hinu pólitíska upplausnarástandi sem ríkti í Weimar lýðveldinu árið 1920 sem dyr Stinnes inn í þýsk stjórnmál tóku að opnast. Eftir að Sósíaldemókratar yfirgáfu ríkisstjórn 1920 ríktu hægri- og miðjuflokkarnir [[Þýski lýðræðisflokkurinn|DDP]] og [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Zentrum]] um leið og „stríðsskaðabótamálið“ var meginviðfangsefni stjórnmálaumræðunnar. Það var á einni af röð árangurslítilla ráðstefna um úrlausn stríðsskaðabótanna, á Spa-ráðstefnunni árið sumarið 1920 í Belgíu, hinni fyrstu sem Þýskalandi var boðið á, sem Stinnes flutti harðorða ræðu gagnvart [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] sem hann kallaði „geðveika drottnara“ og uppskar mikið lof heima fyrir en hneykslun bandamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Weimar Germany: Promise and Tragedy|höfundur=Weitz, Eric D|útgefandi=Princeton University Press|bls=101|ár=2007}}</ref> Þannig varð andstaðan við Versalasamninginn frjór jarðvegur fyrir pólitísk upphlaup og áróður um leið og það hindraði myndun lýðræðislegs stjórnarmeirihluta. Það leiddi til að raddir vel meinandi og frjálslyndari stjórnmálamanna voru oft þaggaðar niður í popúlískum upphrópunum, þar sem Hugo Stinnes var í lykilhlutverki. Reyndist Stinnes slægur stjórnmálamaður sem lék tveimur skjöldum og tók hann sem dæmi þátt í viðræðum við Englendinga og Frakka sem einkaaðili um lausn stríðsskaðabótanna á meðan hann lék á súðum í heimalandi sínu og fáraðist yfir eftirgjöf í garð bandamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Weimar Germany: Promise and Tragedy|höfundur=Weitz, Eric D|útgefandi=Princeton University Press|ár=2007|bls=144-145}}</ref> Frægasti forsætisráðherra Frakka á þessum árum og sá harðvítugasti gagnvart Þjóðverjum, [[Raymond Poincaré]], sá lengra en þeir sem töldu Þjóðverja líkt og [[Walther Rathenau]], raunverulega vilja framfylgja Versalasamningunum. Það væru í raun menn eins og Stinnes sem væru raunverulegir fulltrúar raddar þýsku þjóðarinnar, sem taldi fylgispekt við samninginn „sjálfsmorðsfár“.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Years: Rise and Fall 1918-1933|höfundur=McDonough, Frank|ár=2023|bls=224|útgefandi=London, Head of Zeus}}</ref> Var Stinnes um leið áhrifamikill á hægri væng stjórnmálanna og í hinni svokölluðu „[[Kappuppreisnin|Kapp-uppreisn]]“,<ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/event/Kapp-Putsch|titill=Kapp Putch|útgefandi=Britannica}}</ref> sem Stinnes tók þegjandi afstöðu gegn, tók hann fram fyrir hendur [[Wolfgang Kapp]] sem vildi lífláta leiðtoga helstu forsprakka þeirra verkfalla spruttu gegn uppreisninni, um leið og Kapp fékk síðar skjól í sumarhúsi Stinnes í Svíþjóð.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fateful Hours: The Collapse of the Weimar Republic,|bls=59-60, 64, 72|höfundur=Ullrich, Volker|ár=2025|útgefandi=W. W. Norton & Company}}</ref> ==Viðskiptaveldi Stinnes eftir fyrra stríð== Í kjölfar fyrri heimsstyrjaldar þráaðist [[Weimar-lýðveldið|Weimar-stjórnin]] við að skera niður ríkisútgjöld eða að hækka skatta til að ná niður fjárlagahalla. Á móti hélst atvinnuleysi lágt, einungis 0,9% árið 1921. Það leiddi til [[Verðbólga í Weimar-lýðveldinu|vaxandi verðbólgu]] sem ríkisstjórnir Weimar-lýðveldisins brugðust við með því einfaldlega að prenta peninga með beinni sölu ríkisskuldabréfa- og víxla til þýska seðlabankans, sem jók verðbólguna enn frekar. Ríkir iðnjöfrar líkt og Hugo Stinnes, gripu tækifærin í því ástandi og högnuðust gríðarlega á því að kaupa upp rauneignir, einkum fasteignir og vélbúnað. Þeir höfðu einnig aðgang að erlendu fjármagni á lágum vöxtum sem auðvelt var að greiða af með hratt hækkandi verðbólgu og þannig lék verðbólgan lykilhlutverk í að stækka viðskiptaveldi Hugo Stinnes.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Years: Rise and Fall 1918-1933|höfundur5=|höfundur=McDonough, Frank|bls=219|ár=2023|útgefandi=Head of Zeus}}</ref> Ýtti verðbólga ýtir undir auðsöfnun þeirra sem höfðu keypt eignir og greitt hluta kaupverðs með lánum á vöxtum langt undir verðrýrnun skuldanna sem auðveldaði hinum sömu að kaupa eignir sem þeir hefðu við eðlilega aðstæður ekki haft ráð á. Þannig var Hugo Stinnes, einn ríkasti maður landsins, ásakaður um að hafa nýtt sér ástandið fremur öðrum og hlaut viðurnefnið „verðbólgukóngurinn“ (Inflationskönig) í kaupbæti.<ref>{{Vefheimild|url=https://academic.eb.com/levels/collegiate/article/Hugo-Stinnes/69727|titill=Hugo Stinnes|útgefandi=Britannica academica}}</ref> ==Dauði og arfleifð== Hugo Stinnes lést 10. apríl 1924 í Berlín, 54 ára gamall. Liggur arfleifð hans einkum í að hafa byggt upp eitt stærsta viðskiptaveldi álfunnar sem bæði náði yfir fjölmargar atvinnugreinar og fjölda landa um leið og hann safnaði upp auði samhliða bata hins þýska iðnaðar eftir lok fyrri heimsstyrjaldarinnar. Var hann umtalaðasti iðnjöfur eftirstríðsáranna og viðskiptaveldi hans líkt við „heimsveldi“.<ref>{{Bókaheimild|titill=In Der alte und der neue Reichtum|höfundur=Neckarsulmer, Ernst|ár=1925|útgefandi=F. Fontane & Co|bls=58-61}}</ref> Um leið voru áhrif hans mikil, ekki síst fyrir tilstilli þeirra fjölmörgu fjölmiðla sem hann fjárfesti í og notaði til að móta stjórnmálaumræðuna, oftar en ekki gegn stjórnvöldum Weimar lýðveldisins og til stuðnings hægri- og þjóðernissinnuðum öflum í þýsku stjórnmálalífi. Hann tók síðan þátt í DVP (Þjóðarflokknum), sem var hægra megin við miðju þýskra stjórnmála.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/topic/German-Peoples-Party|titill=DVP Britannica}}</ref> (Britannica) Þrátt fyrir mikinn auð, barst Hugo Stinnes ekki á. Honum er lýst sem manni sem hafði ekki mikinn áhuga á persónulegum gæðum - hann hafði lítinn áhuga á mat og tónlist og er sagður aldrei hafa lesið bók ─ . Hann sást sjaldan í leikhúsum þó hann ætti nokkur. Var sagt að hann hafi eignast fyrstu kjólfötin árið 1917 en þangað til hafði hann mætt í sínum vinnufötum við sérhvert tilefni.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.coloradohistoricnewspapers.org/?a=d&d=MDP19240411-01.2.44&e=-------en-20--1--img-txIN%7CtxCO%7CtxTA--------0------|titill=Biography of Hugo Stinnes, Rich German, Montrose Daily Press, Volume XV, Number 239, April 11, 1924}}</ref> Ólíkt mörgum öðrum iðnjöfrum sem margir hneigðust til að viðhalda auðæfum sínum á efri árum, var metnaður Stinnes til frekari útþenslu viðskiptaveldis síns enn í vexti þegar hann lést og hafði þá ýmis áform á prjónum sem þannig urðu ekki að veruleika.<ref>{{Bókaheimild|titill=In Der alte und der neue Reichtum,|höfundur=Neckarsulmer, Ernst|útgefandi=F. Fontane & Co|ár=1925|bls=58-61}}</ref> Daginn eftir andlát hans höfðu hins vegar hlutabréf í fyrirtækjum Stinnes fallið um 25% og litlu síðar hafði viðskiptaveldi hans svo gott sem hrunið.<ref>{{Vefheimild|url=https://time.com/archive/6862525/germany-der-tod/|titill=Germany: Der Tod, Times Magazine, 21. apríl 1924 bls. 9-10}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Stinnes, Hugo}} {{fd|1870|1924}} [[Flokkur:Þýskir athafnamenn]] [[Flokkur:Þýskir stjórnmálamenn]] ddew7khd7vipdnjjvdk22gwlh60xzum 1952187 1952186 2026-03-27T20:02:03Z Pallherm 113138 /* Tilvísanir */ 1952187 wikitext text/x-wiki {{Hreingera|Betri kaflaskipting, málfar o.fl}} {{Persóna | nafn = Hugo Stinnes | mynd = Hugo Stinnes (ca, 1900).jpg | mynd_texti = Hugo Stinnes u. þ. b. 1900. | fæðingarnafn = Hugo Adolf Eugen Victor Stinnes | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1870|2|12}} | fæðingarstaður = [[Mülheim]], [[Norður-þýska ríkjasambandið|norðurþýska sambandinu]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1924|4|10|1870|2|12}} | dánarstaður = [[Berlín]], [[Weimar-lýðveldið|Þýskalandi]] | maki = {{gifting|Clara Wagenknecht|1895}} | þjóðerni = [[Þýskaland|Þýskur]] | stjórnmálaflokkur = [[Þýski þjóðarflokkurinn]] | börn = 7 }} '''Hugo Adolf Eugen Victor Stinnes''' (12. febrúar 1870 – 10. apríl 1924) var þýskur iðnjöfur og stjórnmálamaður sem sat á þýska ríkisþinginu frá 1920 til 1924. Á lokaárum [[Þýska keisaradæmið|þýska keisaradæmisins]] og upphafsárum [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]] var hann talinn einn áhrifamesti viðskiptamaður í Evrópu. ==Æviágrip== Hugo Stinnes fæddist í [[Mülheim]] í Þýskalandi 22. febrúar 1870. Hann fæddist inn í fjölskyldu sem hafði efnast á námuvinnslu og því lá fyrir honum að taka við umtalsverðu viðskiptaveldi. Tvítugur að aldri erfði Stinnes hlut föður síns í fjölskyldufyrirtækinu sem óx og dafnaði undir hans stjórn og varð hann orðinn þekktasti iðnrekandi Þýskalands við lok [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldar]]. Um leið var Stinnes af þeirri kynslóð sem helstu áhrifamenn Weimar lýðveldisins voru af, sem ekki höfðu komist til áhrifa við aldamótin og margir ekki náð pólitískum hápunkti sínum við upphaf byltingarinnar 1918.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity,|höfundur=Peukert, Detlev J. K.|útgefandi=Hill and Wang|ár=1992|bls=17}}</ref> Í dag er hann þó einkum þekktur fyrir aðkomu sína að svokölluðu „Stinnes-Legien“ samkomulagi milli þýskra atvinnurekenda og verkalýðsfélaga, sem fól í sér friðarskyldu á þýskum vinnumarkað frá 15. nóvember 1918, eða við lok fyrri heimsstyrjaldar þegar milljónir hermanna sneru heim. Við andlát hans 10. apríl 1924 var hann talinn einn ríkasti maður heims en  heima fyrir var hann ásakaður um að hafa nota auð sinn og aðgang að fjármagni á tímum óðaverðbólgu til að auðgast með því að kaupa upp eignir og fyrirtæki á niðursettu verði.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fateful Hours: The Collapse of the Weimar Republic|höfundur=Ullrich, Volker|bls=96|útgefandi=W. W. Norton & Company|ár=2025}}</ref> Náði þá viðskiptaveldi hans til allra kima þýsks efnahagslífs; frá kolanámum, stálvinnslum og raftækjaverksmiðjum til hótela, skipafélaga, banka og dagblaða. Árið 1922 var skrifað í þýskum blöðum að enginn í Þýskalandi hefði safnað jafnmiklum völdum og Hugo Stinnes og var hann ári síðar nefndur hinn „nýji keisari Þýskalands“ í bandaríska tímaritinu ''[[Time]].''<ref>{{Vefheimild|url=https://academic.eb.com/levels/collegiate/article/Hugo-Stinnes/69727|titill=Hugo Stinnes|útgefandi=Britannica academic}}</ref> ==Upphaf efnahagsumsvifa== Hugo Stinnes erfði fyrirtæki fjölskyldunnar á tvítugsaldri sem fólst einkum í kolavinnslu ásamt skipa- og verslunarrekstri því tengdu. Hann fjárfesti í námum víða í Evrópu, meðal annars í Englandi og Wales, og frá 1893 eftir stofnun Hugo Stinnes GmbH fjárfesti hann í stálvinnslu sem og orku- og vatnsframleiðslu í Ruhr héraðinu. Þannig náðu umsvif Stinnes utan um allt framleiðsluferlið, frá framleiðslu hrávara til dreifingu tilbúinna afurða. <ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/money/Hugo-Stinnes|titill=Hugo Stinnes Britannica}}</ref> Stinnes hafði miklar áhyggjur af afleiðingum þess ef til stríðsátaka kæmi, til dæmis ef hafnbann yrði sett á Þýskaland og gerði hann í því skyni ýmsar ráðstafanir, meðal annars að staðsetja aðalstöðvar skipastarfseminnar á Bretlandi. Ef til þess hefði ekki komið má telja líklegt að sem hluti af [[Versalasamningurinn|Versalasamningunum]] hefði floti hans verið gerður upptækur.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/anticipating-total-war/hugo-stinnes-and-the-prospect-of-war-before-1914/A59BD0E5E88A6BF55CF43DDF9C963E1C|titill=Hugo Stinnes and the Prospect of War Before 1914, Anticipating Total War The German and American Experiences, 1871–1914,|höfundur=Feldman Gerald D.|útgefandi=Cambridge University Press|mánuður=|ár=1999}}</ref> ==Heimsstyrjöldin fyrri== Hugo Stinnes var eins og margir Þjóðverjar á öðrum áratug tuttugustu aldar áhugasamur um stærra Þýskaland, sem að sumra mati myndi ná frá [[Úralfjöll]]um að [[Biskajaflói|Biskajaflóa]].<ref>{{Vefheimild|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war-aims-and-war-aims-discussions-germany/|titill=War Aims and War Aims Discussions (Germany)|höfundur=Löffelbein, Nils|mánuður=síðast uppfært 6. september 2017}}</ref> Var sú skoðun kölluð „innlimunarstefna“ þótt þeirri skoðun fylgdi ekki endilega stríðsæsingarstefna. Það voru hins vegar fyrst og fremst viðskiptatækifæri sem Stinnes hafði í huga í því samhengi þótt erfitt sé að fullyrða hvort viðskiptahæfileikar hans hefðu leitt til hins mikla árangurs hans síðar, hefði ekki til styrjaldarinnar komið. Hagnaðist hann gríðarlega í heimsstyrjöldinni fyrri á því selja skotfæri til þýska hersins ásamt því að færa sér í nyt hernám Þjóðverja á Belgíu sem og fjárhagslegt hrun Þýskalands. Hefur því verið haldið fram að auðævi hans fyrir stríð, um 7,5 milljónir dollara, hafi hundraðfaldast á áratugnum frá því átökin hófust<ref>{{Vefheimild|url=https://time.com/archive/6862525/germany-der-tod/|titill=Germany: Der Tod, Times Magazine April 21, 1924, bls. 9-10}}</ref>. ==Afskipti af stjórnmálum== Á tímum keisaradæmisins voru verkföll og barátta verkafólks fyrir betri kjörum oftar en ekki barin niður með valdi. [[Nóvemberbyltingin]] leiddi hins vegar til þess að vinnuveitendur gerðu sér grein fyrir nauðsyn þess að skapa ramma um samskipti aðila á vinnumarkaði og réttindi launafólks. Á þessum tímum horfðu margir launþegar og verkalýðssamtök með hýru auga til byltingarinnar í Rússlandi sem um leið vakti ótta vinnuveitenda og atvinnurekenda. Var það í ölduróti nóvemberbyltingarinnar 1918 sem Stinnes leiddi fyrir hönd þýskra iðnframleiðanda, vinnumarkaðssamkomulag við verkalýðsfélögin, leidd af [[Carl Legien]], sem nefnt hefur verið í höfuð þeirra sem „Stinnes-Legien“-samkomulagið.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity,|höfundur=Peukert, Detlev J.K.|útgefandi=Hill and Wang|ár=1992|bls=47}}</ref> Var samið um að stofna samstarfsvettvang aðila vinnumarkaðarins, „Zentralarbeitsgemeinschaft“, þar sem vinnuveitendur viðurkenndu almenn verkalýðsfélög sem samningsaðila um kaup og kjör, átta tíma vinnudag og starfsmannaráð á vinnustöðum með fleiri en 50 starfsmönnum. Verkalýðsfélög samþykktu jafnframt eignarhald atvinnurekenda á atvinnutækjunum. Þarna mættust ólíkir menn, Carl Liegen, alinn upp á munaðarleysingjahæli<ref>{{Vefheimild|url=https://alchetron.com/Carl-Legien|titill=Carl Liegen}}</ref> en Hugo Stinnes við allsnægtir. Carl tilheyrði borgaralegum armi [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|sósíaldemókrata]] og sat á þingi frá 1903 til dauða 1920. Hugo Stinnes var alinn upp til að ná sínu fram en hann var skynsamur maður og þátttaka í þessu samkomulagi fjarlægði margar ógnanir við stöðuleika atvinnulífsins. Þrátt fyrir það voru skoðanir hans um þessi málefni skýrar, stuttur vinnudagur minnkaði framleiðni og hátt kaup ógnaði hagnaði rekstrar hans. Það var svo í hinu pólitíska upplausnarástandi sem ríkti í Weimar lýðveldinu árið 1920 sem dyr Stinnes inn í þýsk stjórnmál tóku að opnast. Eftir að Sósíaldemókratar yfirgáfu ríkisstjórn 1920 ríktu hægri- og miðjuflokkarnir [[Þýski lýðræðisflokkurinn|DDP]] og [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Zentrum]] um leið og „stríðsskaðabótamálið“ var meginviðfangsefni stjórnmálaumræðunnar. Það var á einni af röð árangurslítilla ráðstefna um úrlausn stríðsskaðabótanna, á Spa-ráðstefnunni árið sumarið 1920 í Belgíu, hinni fyrstu sem Þýskalandi var boðið á, sem Stinnes flutti harðorða ræðu gagnvart [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] sem hann kallaði „geðveika drottnara“ og uppskar mikið lof heima fyrir en hneykslun bandamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Weimar Germany: Promise and Tragedy|höfundur=Weitz, Eric D|útgefandi=Princeton University Press|bls=101|ár=2007}}</ref> Þannig varð andstaðan við Versalasamninginn frjór jarðvegur fyrir pólitísk upphlaup og áróður um leið og það hindraði myndun lýðræðislegs stjórnarmeirihluta. Það leiddi til að raddir vel meinandi og frjálslyndari stjórnmálamanna voru oft þaggaðar niður í popúlískum upphrópunum, þar sem Hugo Stinnes var í lykilhlutverki. Reyndist Stinnes slægur stjórnmálamaður sem lék tveimur skjöldum og tók hann sem dæmi þátt í viðræðum við Englendinga og Frakka sem einkaaðili um lausn stríðsskaðabótanna á meðan hann lék á súðum í heimalandi sínu og fáraðist yfir eftirgjöf í garð bandamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Weimar Germany: Promise and Tragedy|höfundur=Weitz, Eric D|útgefandi=Princeton University Press|ár=2007|bls=144-145}}</ref> Frægasti forsætisráðherra Frakka á þessum árum og sá harðvítugasti gagnvart Þjóðverjum, [[Raymond Poincaré]], sá lengra en þeir sem töldu Þjóðverja líkt og [[Walther Rathenau]], raunverulega vilja framfylgja Versalasamningunum. Það væru í raun menn eins og Stinnes sem væru raunverulegir fulltrúar raddar þýsku þjóðarinnar, sem taldi fylgispekt við samninginn „sjálfsmorðsfár“.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Years: Rise and Fall 1918-1933|höfundur=McDonough, Frank|ár=2023|bls=224|útgefandi=London, Head of Zeus}}</ref> Var Stinnes um leið áhrifamikill á hægri væng stjórnmálanna og í hinni svokölluðu „[[Kappuppreisnin|Kapp-uppreisn]]“,<ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/event/Kapp-Putsch|titill=Kapp Putch|útgefandi=Britannica}}</ref> sem Stinnes tók þegjandi afstöðu gegn, tók hann fram fyrir hendur [[Wolfgang Kapp]] sem vildi lífláta leiðtoga helstu forsprakka þeirra verkfalla spruttu gegn uppreisninni, um leið og Kapp fékk síðar skjól í sumarhúsi Stinnes í Svíþjóð.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fateful Hours: The Collapse of the Weimar Republic,|bls=59-60, 64, 72|höfundur=Ullrich, Volker|ár=2025|útgefandi=W. W. Norton & Company}}</ref> ==Viðskiptaveldi Stinnes eftir fyrra stríð== Í kjölfar fyrri heimsstyrjaldar þráaðist [[Weimar-lýðveldið|Weimar-stjórnin]] við að skera niður ríkisútgjöld eða að hækka skatta til að ná niður fjárlagahalla. Á móti hélst atvinnuleysi lágt, einungis 0,9% árið 1921. Það leiddi til [[Verðbólga í Weimar-lýðveldinu|vaxandi verðbólgu]] sem ríkisstjórnir Weimar-lýðveldisins brugðust við með því einfaldlega að prenta peninga með beinni sölu ríkisskuldabréfa- og víxla til þýska seðlabankans, sem jók verðbólguna enn frekar. Ríkir iðnjöfrar líkt og Hugo Stinnes, gripu tækifærin í því ástandi og högnuðust gríðarlega á því að kaupa upp rauneignir, einkum fasteignir og vélbúnað. Þeir höfðu einnig aðgang að erlendu fjármagni á lágum vöxtum sem auðvelt var að greiða af með hratt hækkandi verðbólgu og þannig lék verðbólgan lykilhlutverk í að stækka viðskiptaveldi Hugo Stinnes.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Years: Rise and Fall 1918-1933|höfundur5=|höfundur=McDonough, Frank|bls=219|ár=2023|útgefandi=Head of Zeus}}</ref> Ýtti verðbólga ýtir undir auðsöfnun þeirra sem höfðu keypt eignir og greitt hluta kaupverðs með lánum á vöxtum langt undir verðrýrnun skuldanna sem auðveldaði hinum sömu að kaupa eignir sem þeir hefðu við eðlilega aðstæður ekki haft ráð á. Þannig var Hugo Stinnes, einn ríkasti maður landsins, ásakaður um að hafa nýtt sér ástandið fremur öðrum og hlaut viðurnefnið „verðbólgukóngurinn“ (Inflationskönig) í kaupbæti.<ref>{{Vefheimild|url=https://academic.eb.com/levels/collegiate/article/Hugo-Stinnes/69727|titill=Hugo Stinnes|útgefandi=Britannica academica}}</ref> ==Dauði og arfleifð== Hugo Stinnes lést 10. apríl 1924 í Berlín, 54 ára gamall. Liggur arfleifð hans einkum í að hafa byggt upp eitt stærsta viðskiptaveldi álfunnar sem bæði náði yfir fjölmargar atvinnugreinar og fjölda landa um leið og hann safnaði upp auði samhliða bata hins þýska iðnaðar eftir lok fyrri heimsstyrjaldarinnar. Var hann umtalaðasti iðnjöfur eftirstríðsáranna og viðskiptaveldi hans líkt við „heimsveldi“.<ref>{{Bókaheimild|titill=In Der alte und der neue Reichtum|höfundur=Neckarsulmer, Ernst|ár=1925|útgefandi=F. Fontane & Co|bls=58-61}}</ref> Um leið voru áhrif hans mikil, ekki síst fyrir tilstilli þeirra fjölmörgu fjölmiðla sem hann fjárfesti í og notaði til að móta stjórnmálaumræðuna, oftar en ekki gegn stjórnvöldum Weimar lýðveldisins og til stuðnings hægri- og þjóðernissinnuðum öflum í þýsku stjórnmálalífi. Hann tók síðan þátt í DVP (Þjóðarflokknum), sem var hægra megin við miðju þýskra stjórnmála.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/topic/German-Peoples-Party|titill=DVP Britannica}}</ref> (Britannica) Þrátt fyrir mikinn auð, barst Hugo Stinnes ekki á. Honum er lýst sem manni sem hafði ekki mikinn áhuga á persónulegum gæðum - hann hafði lítinn áhuga á mat og tónlist og er sagður aldrei hafa lesið bók ─ . Hann sást sjaldan í leikhúsum þó hann ætti nokkur. Var sagt að hann hafi eignast fyrstu kjólfötin árið 1917 en þangað til hafði hann mætt í sínum vinnufötum við sérhvert tilefni.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.coloradohistoricnewspapers.org/?a=d&d=MDP19240411-01.2.44&e=-------en-20--1--img-txIN%7CtxCO%7CtxTA--------0------|titill=Biography of Hugo Stinnes, Rich German, Montrose Daily Press, Volume XV, Number 239, April 11, 1924}}</ref> Ólíkt mörgum öðrum iðnjöfrum sem margir hneigðust til að viðhalda auðæfum sínum á efri árum, var metnaður Stinnes til frekari útþenslu viðskiptaveldis síns enn í vexti þegar hann lést og hafði þá ýmis áform á prjónum sem þannig urðu ekki að veruleika.<ref>{{Bókaheimild|titill=In Der alte und der neue Reichtum,|höfundur=Neckarsulmer, Ernst|útgefandi=F. Fontane & Co|ár=1925|bls=58-61}}</ref> Daginn eftir andlát hans höfðu hins vegar hlutabréf í fyrirtækjum Stinnes fallið um 25% og litlu síðar hafði viðskiptaveldi hans svo gott sem hrunið.<ref>{{Vefheimild|url=https://time.com/archive/6862525/germany-der-tod/|titill=Germany: Der Tod, Times Magazine, 21. apríl 1924 bls. 9-10}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Stinnes, Hugo}} {{fd|1870|1924}} [[Flokkur:Þýskir athafnamenn]] [[Flokkur:Þýskir stjórnmálamenn]] cl0e1i3jntfs48qekziprfnv0t85e3v 1952189 1952187 2026-03-27T20:05:57Z Pallherm 113138 /* Tilvísanir */ 1952189 wikitext text/x-wiki {{Hreingera|Betri kaflaskipting, málfar o.fl}} {{Persóna | nafn = Hugo Stinnes | mynd = Hugo Stinnes (ca, 1900).jpg | mynd_texti = Hugo Stinnes u. þ. b. 1900. | fæðingarnafn = Hugo Adolf Eugen Victor Stinnes | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1870|2|12}} | fæðingarstaður = [[Mülheim]], [[Norður-þýska ríkjasambandið|norðurþýska sambandinu]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1924|4|10|1870|2|12}} | dánarstaður = [[Berlín]], [[Weimar-lýðveldið|Þýskalandi]] | maki = {{gifting|Clara Wagenknecht|1895}} | þjóðerni = [[Þýskaland|Þýskur]] | stjórnmálaflokkur = [[Þýski þjóðarflokkurinn]] | börn = 7 }} '''Hugo Adolf Eugen Victor Stinnes''' (12. febrúar 1870 – 10. apríl 1924) var þýskur iðnjöfur og stjórnmálamaður sem sat á þýska ríkisþinginu frá 1920 til 1924. Á lokaárum [[Þýska keisaradæmið|þýska keisaradæmisins]] og upphafsárum [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]] var hann talinn einn áhrifamesti viðskiptamaður í Evrópu. ==Æviágrip== Hugo Stinnes fæddist í [[Mülheim]] í Þýskalandi 22. febrúar 1870. Hann fæddist inn í fjölskyldu sem hafði efnast á námuvinnslu og því lá fyrir honum að taka við umtalsverðu viðskiptaveldi. Tvítugur að aldri erfði Stinnes hlut föður síns í fjölskyldufyrirtækinu sem óx og dafnaði undir hans stjórn og varð hann orðinn þekktasti iðnrekandi Þýskalands við lok [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldar]]. Um leið var Stinnes af þeirri kynslóð sem helstu áhrifamenn Weimar lýðveldisins voru af, sem ekki höfðu komist til áhrifa við aldamótin og margir ekki náð pólitískum hápunkti sínum við upphaf byltingarinnar 1918.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity,|höfundur=Peukert, Detlev J. K.|útgefandi=Hill and Wang|ár=1992|bls=17}}</ref> Í dag er hann þó einkum þekktur fyrir aðkomu sína að svokölluðu „Stinnes-Legien“ samkomulagi milli þýskra atvinnurekenda og verkalýðsfélaga, sem fól í sér friðarskyldu á þýskum vinnumarkað frá 15. nóvember 1918, eða við lok fyrri heimsstyrjaldar þegar milljónir hermanna sneru heim. Við andlát hans 10. apríl 1924 var hann talinn einn ríkasti maður heims en  heima fyrir var hann ásakaður um að hafa nota auð sinn og aðgang að fjármagni á tímum óðaverðbólgu til að auðgast með því að kaupa upp eignir og fyrirtæki á niðursettu verði.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fateful Hours: The Collapse of the Weimar Republic|höfundur=Ullrich, Volker|bls=96|útgefandi=W. W. Norton & Company|ár=2025}}</ref> Náði þá viðskiptaveldi hans til allra kima þýsks efnahagslífs; frá kolanámum, stálvinnslum og raftækjaverksmiðjum til hótela, skipafélaga, banka og dagblaða. Árið 1922 var skrifað í þýskum blöðum að enginn í Þýskalandi hefði safnað jafnmiklum völdum og Hugo Stinnes og var hann ári síðar nefndur hinn „nýji keisari Þýskalands“ í bandaríska tímaritinu ''[[Time]].''<ref>{{Vefheimild|url=https://academic.eb.com/levels/collegiate/article/Hugo-Stinnes/69727|titill=Hugo Stinnes|útgefandi=Britannica academic}}</ref> ==Upphaf efnahagsumsvifa== Hugo Stinnes erfði fyrirtæki fjölskyldunnar á tvítugsaldri sem fólst einkum í kolavinnslu ásamt skipa- og verslunarrekstri því tengdu. Hann fjárfesti í námum víða í Evrópu, meðal annars í Englandi og Wales, og frá 1893 eftir stofnun Hugo Stinnes GmbH fjárfesti hann í stálvinnslu sem og orku- og vatnsframleiðslu í Ruhr héraðinu. Þannig náðu umsvif Stinnes utan um allt framleiðsluferlið, frá framleiðslu hrávara til dreifingu tilbúinna afurða. <ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/money/Hugo-Stinnes|titill=Hugo Stinnes Britannica}}</ref> Stinnes hafði miklar áhyggjur af afleiðingum þess ef til stríðsátaka kæmi, til dæmis ef hafnbann yrði sett á Þýskaland og gerði hann í því skyni ýmsar ráðstafanir, meðal annars að staðsetja aðalstöðvar skipastarfseminnar á Bretlandi. Ef til þess hefði ekki komið má telja líklegt að sem hluti af [[Versalasamningurinn|Versalasamningunum]] hefði floti hans verið gerður upptækur.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/anticipating-total-war/hugo-stinnes-and-the-prospect-of-war-before-1914/A59BD0E5E88A6BF55CF43DDF9C963E1C|titill=Hugo Stinnes and the Prospect of War Before 1914, Anticipating Total War The German and American Experiences, 1871–1914,|höfundur=Feldman Gerald D.|útgefandi=Cambridge University Press|mánuður=|ár=1999}}</ref> ==Heimsstyrjöldin fyrri== Hugo Stinnes var eins og margir Þjóðverjar á öðrum áratug tuttugustu aldar áhugasamur um stærra Þýskaland, sem að sumra mati myndi ná frá [[Úralfjöll]]um að [[Biskajaflói|Biskajaflóa]].<ref>{{Vefheimild|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war-aims-and-war-aims-discussions-germany/|titill=War Aims and War Aims Discussions (Germany)|höfundur=Löffelbein, Nils|mánuður=síðast uppfært 6. september 2017|útgefandi=1914-1918 International Encyclopedia of the First World War}}</ref> Var sú skoðun kölluð „innlimunarstefna“ þótt þeirri skoðun fylgdi ekki endilega stríðsæsingarstefna. Það voru hins vegar fyrst og fremst viðskiptatækifæri sem Stinnes hafði í huga í því samhengi þótt erfitt sé að fullyrða hvort viðskiptahæfileikar hans hefðu leitt til hins mikla árangurs hans síðar, hefði ekki til styrjaldarinnar komið. Hagnaðist hann gríðarlega í heimsstyrjöldinni fyrri á því selja skotfæri til þýska hersins ásamt því að færa sér í nyt hernám Þjóðverja á Belgíu sem og fjárhagslegt hrun Þýskalands. Hefur því verið haldið fram að auðævi hans fyrir stríð, um 7,5 milljónir dollara, hafi hundraðfaldast á áratugnum frá því átökin hófust<ref>{{Vefheimild|url=https://time.com/archive/6862525/germany-der-tod/|titill=Germany: Der Tod, Times Magazine April 21, 1924, bls. 9-10}}</ref>. ==Afskipti af stjórnmálum== Á tímum keisaradæmisins voru verkföll og barátta verkafólks fyrir betri kjörum oftar en ekki barin niður með valdi. [[Nóvemberbyltingin]] leiddi hins vegar til þess að vinnuveitendur gerðu sér grein fyrir nauðsyn þess að skapa ramma um samskipti aðila á vinnumarkaði og réttindi launafólks. Á þessum tímum horfðu margir launþegar og verkalýðssamtök með hýru auga til byltingarinnar í Rússlandi sem um leið vakti ótta vinnuveitenda og atvinnurekenda. Var það í ölduróti nóvemberbyltingarinnar 1918 sem Stinnes leiddi fyrir hönd þýskra iðnframleiðanda, vinnumarkaðssamkomulag við verkalýðsfélögin, leidd af [[Carl Legien]], sem nefnt hefur verið í höfuð þeirra sem „Stinnes-Legien“-samkomulagið.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity,|höfundur=Peukert, Detlev J.K.|útgefandi=Hill and Wang|ár=1992|bls=47}}</ref> Var samið um að stofna samstarfsvettvang aðila vinnumarkaðarins, „Zentralarbeitsgemeinschaft“, þar sem vinnuveitendur viðurkenndu almenn verkalýðsfélög sem samningsaðila um kaup og kjör, átta tíma vinnudag og starfsmannaráð á vinnustöðum með fleiri en 50 starfsmönnum. Verkalýðsfélög samþykktu jafnframt eignarhald atvinnurekenda á atvinnutækjunum. Þarna mættust ólíkir menn, Carl Liegen, alinn upp á munaðarleysingjahæli<ref>{{Vefheimild|url=https://alchetron.com/Carl-Legien|titill=Carl Liegen}}</ref> en Hugo Stinnes við allsnægtir. Carl tilheyrði borgaralegum armi [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|sósíaldemókrata]] og sat á þingi frá 1903 til dauða 1920. Hugo Stinnes var alinn upp til að ná sínu fram en hann var skynsamur maður og þátttaka í þessu samkomulagi fjarlægði margar ógnanir við stöðuleika atvinnulífsins. Þrátt fyrir það voru skoðanir hans um þessi málefni skýrar, stuttur vinnudagur minnkaði framleiðni og hátt kaup ógnaði hagnaði rekstrar hans. Það var svo í hinu pólitíska upplausnarástandi sem ríkti í Weimar lýðveldinu árið 1920 sem dyr Stinnes inn í þýsk stjórnmál tóku að opnast. Eftir að Sósíaldemókratar yfirgáfu ríkisstjórn 1920 ríktu hægri- og miðjuflokkarnir [[Þýski lýðræðisflokkurinn|DDP]] og [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Zentrum]] um leið og „stríðsskaðabótamálið“ var meginviðfangsefni stjórnmálaumræðunnar. Það var á einni af röð árangurslítilla ráðstefna um úrlausn stríðsskaðabótanna, á Spa-ráðstefnunni árið sumarið 1920 í Belgíu, hinni fyrstu sem Þýskalandi var boðið á, sem Stinnes flutti harðorða ræðu gagnvart [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] sem hann kallaði „geðveika drottnara“ og uppskar mikið lof heima fyrir en hneykslun bandamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Weimar Germany: Promise and Tragedy|höfundur=Weitz, Eric D|útgefandi=Princeton University Press|bls=101|ár=2007}}</ref> Þannig varð andstaðan við Versalasamninginn frjór jarðvegur fyrir pólitísk upphlaup og áróður um leið og það hindraði myndun lýðræðislegs stjórnarmeirihluta. Það leiddi til að raddir vel meinandi og frjálslyndari stjórnmálamanna voru oft þaggaðar niður í popúlískum upphrópunum, þar sem Hugo Stinnes var í lykilhlutverki. Reyndist Stinnes slægur stjórnmálamaður sem lék tveimur skjöldum og tók hann sem dæmi þátt í viðræðum við Englendinga og Frakka sem einkaaðili um lausn stríðsskaðabótanna á meðan hann lék á súðum í heimalandi sínu og fáraðist yfir eftirgjöf í garð bandamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Weimar Germany: Promise and Tragedy|höfundur=Weitz, Eric D|útgefandi=Princeton University Press|ár=2007|bls=144-145}}</ref> Frægasti forsætisráðherra Frakka á þessum árum og sá harðvítugasti gagnvart Þjóðverjum, [[Raymond Poincaré]], sá lengra en þeir sem töldu Þjóðverja líkt og [[Walther Rathenau]], raunverulega vilja framfylgja Versalasamningunum. Það væru í raun menn eins og Stinnes sem væru raunverulegir fulltrúar raddar þýsku þjóðarinnar, sem taldi fylgispekt við samninginn „sjálfsmorðsfár“.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Years: Rise and Fall 1918-1933|höfundur=McDonough, Frank|ár=2023|bls=224|útgefandi=London, Head of Zeus}}</ref> Var Stinnes um leið áhrifamikill á hægri væng stjórnmálanna og í hinni svokölluðu „[[Kappuppreisnin|Kapp-uppreisn]]“,<ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/event/Kapp-Putsch|titill=Kapp Putch|útgefandi=Britannica}}</ref> sem Stinnes tók þegjandi afstöðu gegn, tók hann fram fyrir hendur [[Wolfgang Kapp]] sem vildi lífláta leiðtoga helstu forsprakka þeirra verkfalla spruttu gegn uppreisninni, um leið og Kapp fékk síðar skjól í sumarhúsi Stinnes í Svíþjóð.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fateful Hours: The Collapse of the Weimar Republic,|bls=59-60, 64, 72|höfundur=Ullrich, Volker|ár=2025|útgefandi=W. W. Norton & Company}}</ref> ==Viðskiptaveldi Stinnes eftir fyrra stríð== Í kjölfar fyrri heimsstyrjaldar þráaðist [[Weimar-lýðveldið|Weimar-stjórnin]] við að skera niður ríkisútgjöld eða að hækka skatta til að ná niður fjárlagahalla. Á móti hélst atvinnuleysi lágt, einungis 0,9% árið 1921. Það leiddi til [[Verðbólga í Weimar-lýðveldinu|vaxandi verðbólgu]] sem ríkisstjórnir Weimar-lýðveldisins brugðust við með því einfaldlega að prenta peninga með beinni sölu ríkisskuldabréfa- og víxla til þýska seðlabankans, sem jók verðbólguna enn frekar. Ríkir iðnjöfrar líkt og Hugo Stinnes, gripu tækifærin í því ástandi og högnuðust gríðarlega á því að kaupa upp rauneignir, einkum fasteignir og vélbúnað. Þeir höfðu einnig aðgang að erlendu fjármagni á lágum vöxtum sem auðvelt var að greiða af með hratt hækkandi verðbólgu og þannig lék verðbólgan lykilhlutverk í að stækka viðskiptaveldi Hugo Stinnes.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Years: Rise and Fall 1918-1933|höfundur5=|höfundur=McDonough, Frank|bls=219|ár=2023|útgefandi=Head of Zeus}}</ref> Ýtti verðbólga ýtir undir auðsöfnun þeirra sem höfðu keypt eignir og greitt hluta kaupverðs með lánum á vöxtum langt undir verðrýrnun skuldanna sem auðveldaði hinum sömu að kaupa eignir sem þeir hefðu við eðlilega aðstæður ekki haft ráð á. Þannig var Hugo Stinnes, einn ríkasti maður landsins, ásakaður um að hafa nýtt sér ástandið fremur öðrum og hlaut viðurnefnið „verðbólgukóngurinn“ (Inflationskönig) í kaupbæti.<ref>{{Vefheimild|url=https://academic.eb.com/levels/collegiate/article/Hugo-Stinnes/69727|titill=Hugo Stinnes|útgefandi=Britannica academica}}</ref> ==Dauði og arfleifð== Hugo Stinnes lést 10. apríl 1924 í Berlín, 54 ára gamall. Liggur arfleifð hans einkum í að hafa byggt upp eitt stærsta viðskiptaveldi álfunnar sem bæði náði yfir fjölmargar atvinnugreinar og fjölda landa um leið og hann safnaði upp auði samhliða bata hins þýska iðnaðar eftir lok fyrri heimsstyrjaldarinnar. Var hann umtalaðasti iðnjöfur eftirstríðsáranna og viðskiptaveldi hans líkt við „heimsveldi“.<ref>{{Bókaheimild|titill=In Der alte und der neue Reichtum|höfundur=Neckarsulmer, Ernst|ár=1925|útgefandi=F. Fontane & Co|bls=58-61}}</ref> Um leið voru áhrif hans mikil, ekki síst fyrir tilstilli þeirra fjölmörgu fjölmiðla sem hann fjárfesti í og notaði til að móta stjórnmálaumræðuna, oftar en ekki gegn stjórnvöldum Weimar lýðveldisins og til stuðnings hægri- og þjóðernissinnuðum öflum í þýsku stjórnmálalífi. Hann tók síðan þátt í DVP (Þjóðarflokknum), sem var hægra megin við miðju þýskra stjórnmála.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/topic/German-Peoples-Party|titill=DVP Britannica}}</ref> (Britannica) Þrátt fyrir mikinn auð, barst Hugo Stinnes ekki á. Honum er lýst sem manni sem hafði ekki mikinn áhuga á persónulegum gæðum - hann hafði lítinn áhuga á mat og tónlist og er sagður aldrei hafa lesið bók ─ . Hann sást sjaldan í leikhúsum þó hann ætti nokkur. Var sagt að hann hafi eignast fyrstu kjólfötin árið 1917 en þangað til hafði hann mætt í sínum vinnufötum við sérhvert tilefni.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.coloradohistoricnewspapers.org/?a=d&d=MDP19240411-01.2.44&e=-------en-20--1--img-txIN%7CtxCO%7CtxTA--------0------|titill=Biography of Hugo Stinnes, Rich German, Montrose Daily Press, Volume XV, Number 239, April 11, 1924}}</ref> Ólíkt mörgum öðrum iðnjöfrum sem margir hneigðust til að viðhalda auðæfum sínum á efri árum, var metnaður Stinnes til frekari útþenslu viðskiptaveldis síns enn í vexti þegar hann lést og hafði þá ýmis áform á prjónum sem þannig urðu ekki að veruleika.<ref>{{Bókaheimild|titill=In Der alte und der neue Reichtum,|höfundur=Neckarsulmer, Ernst|útgefandi=F. Fontane & Co|ár=1925|bls=58-61}}</ref> Daginn eftir andlát hans höfðu hins vegar hlutabréf í fyrirtækjum Stinnes fallið um 25% og litlu síðar hafði viðskiptaveldi hans svo gott sem hrunið.<ref>{{Vefheimild|url=https://time.com/archive/6862525/germany-der-tod/|titill=Germany: Der Tod, Times Magazine, 21. apríl 1924 bls. 9-10}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Stinnes, Hugo}} {{fd|1870|1924}} [[Flokkur:Þýskir athafnamenn]] [[Flokkur:Þýskir stjórnmálamenn]] 105p85aas6641c54n0mryv013tul5m9 1952191 1952189 2026-03-27T20:12:26Z Pallherm 113138 /* Tilvísanir */ 1952191 wikitext text/x-wiki {{Hreingera|Betri kaflaskipting, málfar o.fl}} {{Persóna | nafn = Hugo Stinnes | mynd = Hugo Stinnes (ca, 1900).jpg | mynd_texti = Hugo Stinnes u. þ. b. 1900. | fæðingarnafn = Hugo Adolf Eugen Victor Stinnes | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1870|2|12}} | fæðingarstaður = [[Mülheim]], [[Norður-þýska ríkjasambandið|norðurþýska sambandinu]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1924|4|10|1870|2|12}} | dánarstaður = [[Berlín]], [[Weimar-lýðveldið|Þýskalandi]] | maki = {{gifting|Clara Wagenknecht|1895}} | þjóðerni = [[Þýskaland|Þýskur]] | stjórnmálaflokkur = [[Þýski þjóðarflokkurinn]] | börn = 7 }} '''Hugo Adolf Eugen Victor Stinnes''' (12. febrúar 1870 – 10. apríl 1924) var þýskur iðnjöfur og stjórnmálamaður sem sat á þýska ríkisþinginu frá 1920 til 1924. Á lokaárum [[Þýska keisaradæmið|þýska keisaradæmisins]] og upphafsárum [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]] var hann talinn einn áhrifamesti viðskiptamaður í Evrópu. ==Æviágrip== Hugo Stinnes fæddist í [[Mülheim]] í Þýskalandi 22. febrúar 1870. Hann fæddist inn í fjölskyldu sem hafði efnast á námuvinnslu og því lá fyrir honum að taka við umtalsverðu viðskiptaveldi. Tvítugur að aldri erfði Stinnes hlut föður síns í fjölskyldufyrirtækinu sem óx og dafnaði undir hans stjórn og varð hann orðinn þekktasti iðnrekandi Þýskalands við lok [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldar]]. Um leið var Stinnes af þeirri kynslóð sem helstu áhrifamenn Weimar lýðveldisins voru af, sem ekki höfðu komist til áhrifa við aldamótin og margir ekki náð pólitískum hápunkti sínum við upphaf byltingarinnar 1918.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity,|höfundur=Peukert, Detlev J. K.|útgefandi=Hill and Wang|ár=1992|bls=17}}</ref> Í dag er hann þó einkum þekktur fyrir aðkomu sína að svokölluðu „Stinnes-Legien“ samkomulagi milli þýskra atvinnurekenda og verkalýðsfélaga, sem fól í sér friðarskyldu á þýskum vinnumarkað frá 15. nóvember 1918, eða við lok fyrri heimsstyrjaldar þegar milljónir hermanna sneru heim. Við andlát hans 10. apríl 1924 var hann talinn einn ríkasti maður heims en  heima fyrir var hann ásakaður um að hafa nota auð sinn og aðgang að fjármagni á tímum óðaverðbólgu til að auðgast með því að kaupa upp eignir og fyrirtæki á niðursettu verði.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fateful Hours: The Collapse of the Weimar Republic|höfundur=Ullrich, Volker|bls=96|útgefandi=W. W. Norton & Company|ár=2025}}</ref> Náði þá viðskiptaveldi hans til allra kima þýsks efnahagslífs; frá kolanámum, stálvinnslum og raftækjaverksmiðjum til hótela, skipafélaga, banka og dagblaða. Árið 1922 var skrifað í þýskum blöðum að enginn í Þýskalandi hefði safnað jafnmiklum völdum og Hugo Stinnes og var hann ári síðar nefndur hinn „nýji keisari Þýskalands“ í bandaríska tímaritinu ''[[Time]].''<ref>{{Vefheimild|url=https://academic.eb.com/levels/collegiate/article/Hugo-Stinnes/69727|titill=Hugo Stinnes|útgefandi=Britannica academic}}</ref> ==Upphaf efnahagsumsvifa== Hugo Stinnes erfði fyrirtæki fjölskyldunnar á tvítugsaldri sem fólst einkum í kolavinnslu ásamt skipa- og verslunarrekstri því tengdu. Hann fjárfesti í námum víða í Evrópu, meðal annars í Englandi og Wales, og frá 1893 eftir stofnun Hugo Stinnes GmbH fjárfesti hann í stálvinnslu sem og orku- og vatnsframleiðslu í Ruhr héraðinu. Þannig náðu umsvif Stinnes utan um allt framleiðsluferlið, frá framleiðslu hrávara til dreifingu tilbúinna afurða. <ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/money/Hugo-Stinnes|titill=Hugo Stinnes Britannica}}</ref> Stinnes hafði miklar áhyggjur af afleiðingum þess ef til stríðsátaka kæmi, til dæmis ef hafnbann yrði sett á Þýskaland og gerði hann í því skyni ýmsar ráðstafanir, meðal annars að staðsetja aðalstöðvar skipastarfseminnar á Bretlandi. Ef til þess hefði ekki komið má telja líklegt að sem hluti af [[Versalasamningurinn|Versalasamningunum]] hefði floti hans verið gerður upptækur.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/anticipating-total-war/hugo-stinnes-and-the-prospect-of-war-before-1914/A59BD0E5E88A6BF55CF43DDF9C963E1C|titill=Hugo Stinnes and the Prospect of War Before 1914, Anticipating Total War The German and American Experiences, 1871–1914,|höfundur=Feldman Gerald D.|útgefandi=Cambridge University Press|mánuður=|ár=1999}}</ref> ==Heimsstyrjöldin fyrri== Hugo Stinnes var eins og margir Þjóðverjar á öðrum áratug tuttugustu aldar áhugasamur um stærra Þýskaland, sem að sumra mati myndi ná frá [[Úralfjöll]]um að [[Biskajaflói|Biskajaflóa]].<ref>{{Vefheimild|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war-aims-and-war-aims-discussions-germany/|titill=War Aims and War Aims Discussions (Germany)|höfundur=Löffelbein, Nils|mánuður=síðast uppfært 6. september 2017|útgefandi=1914-1918 International Encyclopedia of the First World War}}</ref> Var sú skoðun kölluð „innlimunarstefna“ þótt þeirri skoðun fylgdi ekki endilega stríðsæsingarstefna. Það voru hins vegar fyrst og fremst viðskiptatækifæri sem Stinnes hafði í huga í því samhengi þótt erfitt sé að fullyrða hvort viðskiptahæfileikar hans hefðu leitt til hins mikla árangurs hans síðar, hefði ekki til styrjaldarinnar komið. Hagnaðist hann gríðarlega í heimsstyrjöldinni fyrri á því selja skotfæri til þýska hersins ásamt því að færa sér í nyt hernám Þjóðverja á Belgíu sem og fjárhagslegt hrun Þýskalands. Hefur því verið haldið fram að auðævi hans fyrir stríð, um 7,5 milljónir dollara, hafi hundraðfaldast á áratugnum frá því átökin hófust<ref>{{Vefheimild|url=https://time.com/archive/6862525/germany-der-tod/|titill=Germany: Der Tod, Times Magazine April 21, 1924, bls. 9-10|skoðað=27. mars 2026|útgefandi=Time Magazine}}</ref>. ==Afskipti af stjórnmálum== Á tímum keisaradæmisins voru verkföll og barátta verkafólks fyrir betri kjörum oftar en ekki barin niður með valdi. [[Nóvemberbyltingin]] leiddi hins vegar til þess að vinnuveitendur gerðu sér grein fyrir nauðsyn þess að skapa ramma um samskipti aðila á vinnumarkaði og réttindi launafólks. Á þessum tímum horfðu margir launþegar og verkalýðssamtök með hýru auga til byltingarinnar í Rússlandi sem um leið vakti ótta vinnuveitenda og atvinnurekenda. Var það í ölduróti nóvemberbyltingarinnar 1918 sem Stinnes leiddi fyrir hönd þýskra iðnframleiðanda, vinnumarkaðssamkomulag við verkalýðsfélögin, leidd af [[Carl Legien]], sem nefnt hefur verið í höfuð þeirra sem „Stinnes-Legien“-samkomulagið.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity,|höfundur=Peukert, Detlev J.K.|útgefandi=Hill and Wang|ár=1992|bls=47}}</ref> Var samið um að stofna samstarfsvettvang aðila vinnumarkaðarins, „Zentralarbeitsgemeinschaft“, þar sem vinnuveitendur viðurkenndu almenn verkalýðsfélög sem samningsaðila um kaup og kjör, átta tíma vinnudag og starfsmannaráð á vinnustöðum með fleiri en 50 starfsmönnum. Verkalýðsfélög samþykktu jafnframt eignarhald atvinnurekenda á atvinnutækjunum. Þarna mættust ólíkir menn, Carl Liegen, alinn upp á munaðarleysingjahæli<ref>{{Vefheimild|url=https://alchetron.com/Carl-Legien|titill=Carl Liegen|útgefandi=Alchetron|skoðað=27. mars 2026}}</ref> en Hugo Stinnes við allsnægtir. Carl tilheyrði borgaralegum armi [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|sósíaldemókrata]] og sat á þingi frá 1903 til dauða 1920. Hugo Stinnes var alinn upp til að ná sínu fram en hann var skynsamur maður og þátttaka í þessu samkomulagi fjarlægði margar ógnanir við stöðuleika atvinnulífsins. Þrátt fyrir það voru skoðanir hans um þessi málefni skýrar, stuttur vinnudagur minnkaði framleiðni og hátt kaup ógnaði hagnaði rekstrar hans. Það var svo í hinu pólitíska upplausnarástandi sem ríkti í Weimar lýðveldinu árið 1920 sem dyr Stinnes inn í þýsk stjórnmál tóku að opnast. Eftir að Sósíaldemókratar yfirgáfu ríkisstjórn 1920 ríktu hægri- og miðjuflokkarnir [[Þýski lýðræðisflokkurinn|DDP]] og [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Zentrum]] um leið og „stríðsskaðabótamálið“ var meginviðfangsefni stjórnmálaumræðunnar. Það var á einni af röð árangurslítilla ráðstefna um úrlausn stríðsskaðabótanna, á Spa-ráðstefnunni árið sumarið 1920 í Belgíu, hinni fyrstu sem Þýskalandi var boðið á, sem Stinnes flutti harðorða ræðu gagnvart [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] sem hann kallaði „geðveika drottnara“ og uppskar mikið lof heima fyrir en hneykslun bandamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Weimar Germany: Promise and Tragedy|höfundur=Weitz, Eric D|útgefandi=Princeton University Press|bls=101|ár=2007}}</ref> Þannig varð andstaðan við Versalasamninginn frjór jarðvegur fyrir pólitísk upphlaup og áróður um leið og það hindraði myndun lýðræðislegs stjórnarmeirihluta. Það leiddi til að raddir vel meinandi og frjálslyndari stjórnmálamanna voru oft þaggaðar niður í popúlískum upphrópunum, þar sem Hugo Stinnes var í lykilhlutverki. Reyndist Stinnes slægur stjórnmálamaður sem lék tveimur skjöldum og tók hann sem dæmi þátt í viðræðum við Englendinga og Frakka sem einkaaðili um lausn stríðsskaðabótanna á meðan hann lék á súðum í heimalandi sínu og fáraðist yfir eftirgjöf í garð bandamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Weimar Germany: Promise and Tragedy|höfundur=Weitz, Eric D|útgefandi=Princeton University Press|ár=2007|bls=144-145}}</ref> Frægasti forsætisráðherra Frakka á þessum árum og sá harðvítugasti gagnvart Þjóðverjum, [[Raymond Poincaré]], sá lengra en þeir sem töldu Þjóðverja líkt og [[Walther Rathenau]], raunverulega vilja framfylgja Versalasamningunum. Það væru í raun menn eins og Stinnes sem væru raunverulegir fulltrúar raddar þýsku þjóðarinnar, sem taldi fylgispekt við samninginn „sjálfsmorðsfár“.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Years: Rise and Fall 1918-1933|höfundur=McDonough, Frank|ár=2023|bls=224|útgefandi=London, Head of Zeus}}</ref> Var Stinnes um leið áhrifamikill á hægri væng stjórnmálanna og í hinni svokölluðu „[[Kappuppreisnin|Kapp-uppreisn]]“,<ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/event/Kapp-Putsch|titill=Kapp Putch|útgefandi=Britannica}}</ref> sem Stinnes tók þegjandi afstöðu gegn, tók hann fram fyrir hendur [[Wolfgang Kapp]] sem vildi lífláta leiðtoga helstu forsprakka þeirra verkfalla spruttu gegn uppreisninni, um leið og Kapp fékk síðar skjól í sumarhúsi Stinnes í Svíþjóð.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fateful Hours: The Collapse of the Weimar Republic,|bls=59-60, 64, 72|höfundur=Ullrich, Volker|ár=2025|útgefandi=W. W. Norton & Company}}</ref> ==Viðskiptaveldi Stinnes eftir fyrra stríð== Í kjölfar fyrri heimsstyrjaldar þráaðist [[Weimar-lýðveldið|Weimar-stjórnin]] við að skera niður ríkisútgjöld eða að hækka skatta til að ná niður fjárlagahalla. Á móti hélst atvinnuleysi lágt, einungis 0,9% árið 1921. Það leiddi til [[Verðbólga í Weimar-lýðveldinu|vaxandi verðbólgu]] sem ríkisstjórnir Weimar-lýðveldisins brugðust við með því einfaldlega að prenta peninga með beinni sölu ríkisskuldabréfa- og víxla til þýska seðlabankans, sem jók verðbólguna enn frekar. Ríkir iðnjöfrar líkt og Hugo Stinnes, gripu tækifærin í því ástandi og högnuðust gríðarlega á því að kaupa upp rauneignir, einkum fasteignir og vélbúnað. Þeir höfðu einnig aðgang að erlendu fjármagni á lágum vöxtum sem auðvelt var að greiða af með hratt hækkandi verðbólgu og þannig lék verðbólgan lykilhlutverk í að stækka viðskiptaveldi Hugo Stinnes.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Years: Rise and Fall 1918-1933|höfundur5=|höfundur=McDonough, Frank|bls=219|ár=2023|útgefandi=Head of Zeus}}</ref> Ýtti verðbólga ýtir undir auðsöfnun þeirra sem höfðu keypt eignir og greitt hluta kaupverðs með lánum á vöxtum langt undir verðrýrnun skuldanna sem auðveldaði hinum sömu að kaupa eignir sem þeir hefðu við eðlilega aðstæður ekki haft ráð á. Þannig var Hugo Stinnes, einn ríkasti maður landsins, ásakaður um að hafa nýtt sér ástandið fremur öðrum og hlaut viðurnefnið „verðbólgukóngurinn“ (Inflationskönig) í kaupbæti.<ref>{{Vefheimild|url=https://academic.eb.com/levels/collegiate/article/Hugo-Stinnes/69727|titill=Hugo Stinnes|útgefandi=Britannica academica}}</ref> ==Dauði og arfleifð== Hugo Stinnes lést 10. apríl 1924 í Berlín, 54 ára gamall. Liggur arfleifð hans einkum í að hafa byggt upp eitt stærsta viðskiptaveldi álfunnar sem bæði náði yfir fjölmargar atvinnugreinar og fjölda landa um leið og hann safnaði upp auði samhliða bata hins þýska iðnaðar eftir lok fyrri heimsstyrjaldarinnar. Var hann umtalaðasti iðnjöfur eftirstríðsáranna og viðskiptaveldi hans líkt við „heimsveldi“.<ref>{{Bókaheimild|titill=In Der alte und der neue Reichtum|höfundur=Neckarsulmer, Ernst|ár=1925|útgefandi=F. Fontane & Co|bls=58-61}}</ref> Um leið voru áhrif hans mikil, ekki síst fyrir tilstilli þeirra fjölmörgu fjölmiðla sem hann fjárfesti í og notaði til að móta stjórnmálaumræðuna, oftar en ekki gegn stjórnvöldum Weimar lýðveldisins og til stuðnings hægri- og þjóðernissinnuðum öflum í þýsku stjórnmálalífi. Hann tók síðan þátt í DVP (Þjóðarflokknum), sem var hægra megin við miðju þýskra stjórnmála.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/topic/German-Peoples-Party|titill=DVP Britannica}}</ref> (Britannica) Þrátt fyrir mikinn auð, barst Hugo Stinnes ekki á. Honum er lýst sem manni sem hafði ekki mikinn áhuga á persónulegum gæðum - hann hafði lítinn áhuga á mat og tónlist og er sagður aldrei hafa lesið bók ─ . Hann sást sjaldan í leikhúsum þó hann ætti nokkur. Var sagt að hann hafi eignast fyrstu kjólfötin árið 1917 en þangað til hafði hann mætt í sínum vinnufötum við sérhvert tilefni.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.coloradohistoricnewspapers.org/?a=d&d=MDP19240411-01.2.44&e=-------en-20--1--img-txIN%7CtxCO%7CtxTA--------0------|titill=Biography of Hugo Stinnes, Rich German, Montrose Daily Press, Volume XV, Number 239, April 11, 1924}}</ref> Ólíkt mörgum öðrum iðnjöfrum sem margir hneigðust til að viðhalda auðæfum sínum á efri árum, var metnaður Stinnes til frekari útþenslu viðskiptaveldis síns enn í vexti þegar hann lést og hafði þá ýmis áform á prjónum sem þannig urðu ekki að veruleika.<ref>{{Bókaheimild|titill=In Der alte und der neue Reichtum,|höfundur=Neckarsulmer, Ernst|útgefandi=F. Fontane & Co|ár=1925|bls=58-61}}</ref> Daginn eftir andlát hans höfðu hins vegar hlutabréf í fyrirtækjum Stinnes fallið um 25% og litlu síðar hafði viðskiptaveldi hans svo gott sem hrunið.<ref>{{Vefheimild|url=https://time.com/archive/6862525/germany-der-tod/|titill=Germany: Der Tod, Times Magazine, 21. apríl 1924 bls. 9-10|útgefandi=Time Magazine|skoðað=26. mars 2026}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Stinnes, Hugo}} {{fd|1870|1924}} [[Flokkur:Þýskir athafnamenn]] [[Flokkur:Þýskir stjórnmálamenn]] coyzeak3bz1u1dn72d1stc591ksmf0u 1952201 1952191 2026-03-27T21:17:00Z Pallherm 113138 /* Tilvísanir */ 1952201 wikitext text/x-wiki {{Hreingera|Betri kaflaskipting, málfar o.fl}} {{Persóna | nafn = Hugo Stinnes | mynd = Hugo Stinnes (ca, 1900).jpg | mynd_texti = Hugo Stinnes u. þ. b. 1900. | fæðingarnafn = Hugo Adolf Eugen Victor Stinnes | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1870|2|12}} | fæðingarstaður = [[Mülheim]], [[Norður-þýska ríkjasambandið|norðurþýska sambandinu]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1924|4|10|1870|2|12}} | dánarstaður = [[Berlín]], [[Weimar-lýðveldið|Þýskalandi]] | maki = {{gifting|Clara Wagenknecht|1895}} | þjóðerni = [[Þýskaland|Þýskur]] | stjórnmálaflokkur = [[Þýski þjóðarflokkurinn]] | börn = 7 }} '''Hugo Adolf Eugen Victor Stinnes''' (12. febrúar 1870 – 10. apríl 1924) var þýskur iðnjöfur og stjórnmálamaður sem sat á þýska ríkisþinginu frá 1920 til 1924. Á lokaárum [[Þýska keisaradæmið|þýska keisaradæmisins]] og upphafsárum [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]] var hann talinn einn áhrifamesti viðskiptamaður í Evrópu. ==Æviágrip== Hugo Stinnes fæddist í [[Mülheim]] í Þýskalandi 22. febrúar 1870. Hann fæddist inn í fjölskyldu sem hafði efnast á námuvinnslu og því lá fyrir honum að taka við umtalsverðu viðskiptaveldi. Tvítugur að aldri erfði Stinnes hlut föður síns í fjölskyldufyrirtækinu sem óx og dafnaði undir hans stjórn og varð hann orðinn þekktasti iðnrekandi Þýskalands við lok [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldar]]. Um leið var Stinnes af þeirri kynslóð sem helstu áhrifamenn Weimar lýðveldisins voru af, sem ekki höfðu komist til áhrifa við aldamótin og margir ekki náð pólitískum hápunkti sínum við upphaf byltingarinnar 1918.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity,|höfundur=Peukert, Detlev J. K.|útgefandi=Hill and Wang|ár=1992|bls=17}}</ref> Í dag er hann þó einkum þekktur fyrir aðkomu sína að svokölluðu „Stinnes-Legien“ samkomulagi milli þýskra atvinnurekenda og verkalýðsfélaga, sem fól í sér friðarskyldu á þýskum vinnumarkað frá 15. nóvember 1918, eða við lok fyrri heimsstyrjaldar þegar milljónir hermanna sneru heim. Við andlát hans 10. apríl 1924 var hann talinn einn ríkasti maður heims en  heima fyrir var hann ásakaður um að hafa nota auð sinn og aðgang að fjármagni á tímum óðaverðbólgu til að auðgast með því að kaupa upp eignir og fyrirtæki á niðursettu verði.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fateful Hours: The Collapse of the Weimar Republic|höfundur=Ullrich, Volker|bls=96|útgefandi=W. W. Norton & Company|ár=2025}}</ref> Náði þá viðskiptaveldi hans til allra kima þýsks efnahagslífs; frá kolanámum, stálvinnslum og raftækjaverksmiðjum til hótela, skipafélaga, banka og dagblaða. Árið 1922 var skrifað í þýskum blöðum að enginn í Þýskalandi hefði safnað jafnmiklum völdum og Hugo Stinnes og var hann ári síðar nefndur hinn „nýji keisari Þýskalands“ í bandaríska tímaritinu ''[[Time]].''<ref>{{Vefheimild|url=https://academic.eb.com/levels/collegiate/article/Hugo-Stinnes/69727|titill=Hugo Stinnes|útgefandi=Britannica academic}}</ref> ==Upphaf efnahagsumsvifa== Hugo Stinnes erfði fyrirtæki fjölskyldunnar á tvítugsaldri sem fólst einkum í kolavinnslu ásamt skipa- og verslunarrekstri því tengdu. Hann fjárfesti í námum víða í Evrópu, meðal annars í Englandi og Wales, og frá 1893 eftir stofnun Hugo Stinnes GmbH fjárfesti hann í stálvinnslu sem og orku- og vatnsframleiðslu í Ruhr héraðinu. Þannig náðu umsvif Stinnes utan um allt framleiðsluferlið, frá framleiðslu hrávara til dreifingu tilbúinna afurða. <ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/money/Hugo-Stinnes|titill=Hugo Stinnes Britannica}}</ref> Stinnes hafði miklar áhyggjur af afleiðingum þess ef til stríðsátaka kæmi, til dæmis ef hafnbann yrði sett á Þýskaland og gerði hann í því skyni ýmsar ráðstafanir, meðal annars að staðsetja aðalstöðvar skipastarfseminnar á Bretlandi. Ef til þess hefði ekki komið má telja líklegt að sem hluti af [[Versalasamningurinn|Versalasamningunum]] hefði floti hans verið gerður upptækur.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/anticipating-total-war/hugo-stinnes-and-the-prospect-of-war-before-1914/A59BD0E5E88A6BF55CF43DDF9C963E1C|titill=Hugo Stinnes and the Prospect of War Before 1914, Anticipating Total War The German and American Experiences, 1871–1914,|höfundur=Feldman Gerald D.|útgefandi=Cambridge University Press|mánuður=|ár=1999}}</ref> ==Heimsstyrjöldin fyrri== Hugo Stinnes var eins og margir Þjóðverjar á öðrum áratug tuttugustu aldar áhugasamur um stærra Þýskaland, sem að sumra mati myndi ná frá [[Úralfjöll]]um að [[Biskajaflói|Biskajaflóa]].<ref>{{Vefheimild|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war-aims-and-war-aims-discussions-germany/|titill=War Aims and War Aims Discussions (Germany)|höfundur=Löffelbein, Nils|mánuður=síðast uppfært 6. september 2017|útgefandi=1914-1918 International Encyclopedia of the First World War}}</ref> Var sú skoðun kölluð „innlimunarstefna“ þótt þeirri skoðun fylgdi ekki endilega stríðsæsingarstefna. Það voru hins vegar fyrst og fremst viðskiptatækifæri sem Stinnes hafði í huga í því samhengi þótt erfitt sé að fullyrða hvort viðskiptahæfileikar hans hefðu leitt til hins mikla árangurs hans síðar, hefði ekki til styrjaldarinnar komið. Hagnaðist hann gríðarlega í heimsstyrjöldinni fyrri á því selja skotfæri til þýska hersins ásamt því að færa sér í nyt hernám Þjóðverja á Belgíu sem og fjárhagslegt hrun Þýskalands. Hefur því verið haldið fram að auðævi hans fyrir stríð, um 7,5 milljónir dollara, hafi hundraðfaldast á áratugnum frá því átökin hófust<ref>{{Vefheimild|url=https://time.com/archive/6862525/germany-der-tod/|titill=Germany: Der Tod, Times Magazine April 21, 1924, bls. 9-10|skoðað=27. mars 2026|útgefandi=Time Magazine}}</ref>. ==Afskipti af stjórnmálum== Á tímum keisaradæmisins voru verkföll og barátta verkafólks fyrir betri kjörum oftar en ekki barin niður með valdi. [[Nóvemberbyltingin]] leiddi hins vegar til þess að vinnuveitendur gerðu sér grein fyrir nauðsyn þess að skapa ramma um samskipti aðila á vinnumarkaði og réttindi launafólks. Á þessum tímum horfðu margir launþegar og verkalýðssamtök með hýru auga til byltingarinnar í Rússlandi sem um leið vakti ótta vinnuveitenda og atvinnurekenda. Var það í ölduróti nóvemberbyltingarinnar 1918 sem Stinnes leiddi fyrir hönd þýskra iðnframleiðanda, vinnumarkaðssamkomulag við verkalýðsfélögin, leidd af [[Carl Legien]], sem nefnt hefur verið í höfuð þeirra sem „Stinnes-Legien“-samkomulagið.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity,|höfundur=Peukert, Detlev J.K.|útgefandi=Hill and Wang|ár=1992|bls=47}}</ref> Var samið um að stofna samstarfsvettvang aðila vinnumarkaðarins, „Zentralarbeitsgemeinschaft“, þar sem vinnuveitendur viðurkenndu almenn verkalýðsfélög sem samningsaðila um kaup og kjör, átta tíma vinnudag og starfsmannaráð á vinnustöðum með fleiri en 50 starfsmönnum. Verkalýðsfélög samþykktu jafnframt eignarhald atvinnurekenda á atvinnutækjunum. Þarna mættust ólíkir menn, Carl Liegen, alinn upp á munaðarleysingjahæli<ref>{{Vefheimild|url=https://alchetron.com/Carl-Legien|titill=Carl Liegen|útgefandi=Alchetron|skoðað=27. mars 2026}}</ref> en Hugo Stinnes við allsnægtir. Carl tilheyrði borgaralegum armi [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|sósíaldemókrata]] og sat á þingi frá 1903 til dauða 1920. Hugo Stinnes var alinn upp til að ná sínu fram en hann var skynsamur maður og þátttaka í þessu samkomulagi fjarlægði margar ógnanir við stöðuleika atvinnulífsins. Þrátt fyrir það voru skoðanir hans um þessi málefni skýrar, stuttur vinnudagur minnkaði framleiðni og hátt kaup ógnaði hagnaði rekstrar hans. Það var svo í hinu pólitíska upplausnarástandi sem ríkti í Weimar lýðveldinu árið 1920 sem dyr Stinnes inn í þýsk stjórnmál tóku að opnast. Eftir að Sósíaldemókratar yfirgáfu ríkisstjórn 1920 ríktu hægri- og miðjuflokkarnir [[Þýski lýðræðisflokkurinn|DDP]] og [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Zentrum]] um leið og „stríðsskaðabótamálið“ var meginviðfangsefni stjórnmálaumræðunnar. Það var á einni af röð árangurslítilla ráðstefna um úrlausn stríðsskaðabótanna, á Spa-ráðstefnunni árið sumarið 1920 í Belgíu, hinni fyrstu sem Þýskalandi var boðið á, sem Stinnes flutti harðorða ræðu gagnvart [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] sem hann kallaði „geðveika drottnara“ og uppskar mikið lof heima fyrir en hneykslun bandamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Weimar Germany: Promise and Tragedy|höfundur=Weitz, Eric D|útgefandi=Princeton University Press|bls=101|ár=2007}}</ref> Þannig varð andstaðan við Versalasamninginn frjór jarðvegur fyrir pólitísk upphlaup og áróður um leið og það hindraði myndun lýðræðislegs stjórnarmeirihluta. Það leiddi til að raddir vel meinandi og frjálslyndari stjórnmálamanna voru oft þaggaðar niður í popúlískum upphrópunum, þar sem Hugo Stinnes var í lykilhlutverki. Reyndist Stinnes slægur stjórnmálamaður sem lék tveimur skjöldum og tók hann sem dæmi þátt í viðræðum við Englendinga og Frakka sem einkaaðili um lausn stríðsskaðabótanna á meðan hann lék á súðum í heimalandi sínu og fáraðist yfir eftirgjöf í garð bandamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Weimar Germany: Promise and Tragedy|höfundur=Weitz, Eric D|útgefandi=Princeton University Press|ár=2007|bls=144-145}}</ref> Frægasti forsætisráðherra Frakka á þessum árum og sá harðvítugasti gagnvart Þjóðverjum, [[Raymond Poincaré]], sá lengra en þeir sem töldu Þjóðverja líkt og [[Walther Rathenau]], raunverulega vilja framfylgja Versalasamningunum. Það væru í raun menn eins og Stinnes sem væru raunverulegir fulltrúar raddar þýsku þjóðarinnar, sem taldi fylgispekt við samninginn „sjálfsmorðsfár“.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Years: Rise and Fall 1918-1933|höfundur=McDonough, Frank|ár=2023|bls=224|útgefandi=London, Head of Zeus}}</ref> Var Stinnes um leið áhrifamikill á hægri væng stjórnmálanna og í hinni svokölluðu „[[Kappuppreisnin|Kapp-uppreisn]]“,<ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/event/Kapp-Putsch|titill=Kapp Putch|útgefandi=Britannica}}</ref> sem Stinnes tók þegjandi afstöðu gegn, tók hann fram fyrir hendur [[Wolfgang Kapp]] sem vildi lífláta leiðtoga helstu forsprakka þeirra verkfalla spruttu gegn uppreisninni, um leið og Kapp fékk síðar skjól í sumarhúsi Stinnes í Svíþjóð.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fateful Hours: The Collapse of the Weimar Republic,|bls=59-60, 64, 72|höfundur=Ullrich, Volker|ár=2025|útgefandi=W. W. Norton & Company}}</ref> ==Viðskiptaveldi Stinnes eftir fyrra stríð== Í kjölfar fyrri heimsstyrjaldar þráaðist [[Weimar-lýðveldið|Weimar-stjórnin]] við að skera niður ríkisútgjöld eða að hækka skatta til að ná niður fjárlagahalla. Á móti hélst atvinnuleysi lágt, einungis 0,9% árið 1921. Það leiddi til [[Verðbólga í Weimar-lýðveldinu|vaxandi verðbólgu]] sem ríkisstjórnir Weimar-lýðveldisins brugðust við með því einfaldlega að prenta peninga með beinni sölu ríkisskuldabréfa- og víxla til þýska seðlabankans, sem jók verðbólguna enn frekar. Ríkir iðnjöfrar líkt og Hugo Stinnes, gripu tækifærin í því ástandi og högnuðust gríðarlega á því að kaupa upp rauneignir, einkum fasteignir og vélbúnað. Þeir höfðu einnig aðgang að erlendu fjármagni á lágum vöxtum sem auðvelt var að greiða af með hratt hækkandi verðbólgu og þannig lék verðbólgan lykilhlutverk í að stækka viðskiptaveldi Hugo Stinnes.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Years: Rise and Fall 1918-1933|höfundur5=|höfundur=McDonough, Frank|bls=219|ár=2023|útgefandi=Head of Zeus}}</ref> Ýtti verðbólga ýtir undir auðsöfnun þeirra sem höfðu keypt eignir og greitt hluta kaupverðs með lánum á vöxtum langt undir verðrýrnun skuldanna sem auðveldaði hinum sömu að kaupa eignir sem þeir hefðu við eðlilega aðstæður ekki haft ráð á. Þannig var Hugo Stinnes, einn ríkasti maður landsins, ásakaður um að hafa nýtt sér ástandið fremur öðrum og hlaut viðurnefnið „verðbólgukóngurinn“ (Inflationskönig) í kaupbæti.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.jstor.org/stable/45326523|titill=GERMANY'S UNOFFICIAL KAISER: HUGO STINNES, síður 799-805|útgefandi=University of California Press|höfundur=Burnet Hershey|ár=1922|mánuður=Febrúar|mánuðurskoðað=28. mars 2026|ritverk=Current History (1916-1940), Vol. 15, No. 5}}</ref> ==Dauði og arfleifð== Hugo Stinnes lést 10. apríl 1924 í Berlín, 54 ára gamall. Liggur arfleifð hans einkum í að hafa byggt upp eitt stærsta viðskiptaveldi álfunnar sem bæði náði yfir fjölmargar atvinnugreinar og fjölda landa um leið og hann safnaði upp auði samhliða bata hins þýska iðnaðar eftir lok fyrri heimsstyrjaldarinnar. Var hann umtalaðasti iðnjöfur eftirstríðsáranna og viðskiptaveldi hans líkt við „heimsveldi“.<ref>{{Bókaheimild|titill=In Der alte und der neue Reichtum|höfundur=Neckarsulmer, Ernst|ár=1925|útgefandi=F. Fontane & Co|bls=58-61}}</ref> Um leið voru áhrif hans mikil, ekki síst fyrir tilstilli þeirra fjölmörgu fjölmiðla sem hann fjárfesti í og notaði til að móta stjórnmálaumræðuna, oftar en ekki gegn stjórnvöldum Weimar lýðveldisins og til stuðnings hægri- og þjóðernissinnuðum öflum í þýsku stjórnmálalífi. Hann tók síðan þátt í DVP (Þjóðarflokknum), sem var hægra megin við miðju þýskra stjórnmála.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.weimarer-republik.net/en/weimar-gateway/people-whos-who-of-the-weimar-republic/parties/dvp/|titill=The Weimar Republic - Germany’s first democracy, DVP|skoðað=27.mars, 2027}}</ref> (Britannica) Þrátt fyrir mikinn auð, barst Hugo Stinnes ekki á. Honum er lýst sem manni sem hafði ekki mikinn áhuga á persónulegum gæðum - hann hafði lítinn áhuga á mat og tónlist og er sagður aldrei hafa lesið bók ─ . Hann sást sjaldan í leikhúsum þó hann ætti nokkur. Var sagt að hann hafi eignast fyrstu kjólfötin árið 1917 en þangað til hafði hann mætt í sínum vinnufötum við sérhvert tilefni.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.coloradohistoricnewspapers.org/?a=d&d=MDP19240411-01.2.44&e=-------en-20--1--img-txIN%7CtxCO%7CtxTA--------0------|titill=Biography of Hugo Stinnes, Rich German,|útgefandi=Montrose Daily Press, Volume XV, Number 239,|skoðað=27. mars 2027|mánuður=11. apríl 1924}}</ref> Ólíkt mörgum öðrum iðnjöfrum sem margir hneigðust til að viðhalda auðæfum sínum á efri árum, var metnaður Stinnes til frekari útþenslu viðskiptaveldis síns enn í vexti þegar hann lést og hafði þá ýmis áform á prjónum sem þannig urðu ekki að veruleika.<ref>{{Bókaheimild|titill=In Der alte und der neue Reichtum,|höfundur=Neckarsulmer, Ernst|útgefandi=F. Fontane & Co|ár=1925|bls=58-61}}</ref> Daginn eftir andlát hans höfðu hins vegar hlutabréf í fyrirtækjum Stinnes fallið um 25% og litlu síðar hafði viðskiptaveldi hans svo gott sem hrunið.<ref>{{Vefheimild|url=https://time.com/archive/6862525/germany-der-tod/|titill=Germany: Der Tod, Times Magazine, bls. 9-10|útgefandi=Time Magazine|skoðað=26. mars 2026|mánuður=21. apríl 1924}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Stinnes, Hugo}} {{fd|1870|1924}} [[Flokkur:Þýskir athafnamenn]] [[Flokkur:Þýskir stjórnmálamenn]] 9bv4g6jugows42nmj7c5mwcnapcsgo9 1952203 1952201 2026-03-27T21:25:24Z Pallherm 113138 /* Tilvísanir */ 1952203 wikitext text/x-wiki {{Hreingera|Betri kaflaskipting, málfar o.fl}} {{Persóna | nafn = Hugo Stinnes | mynd = Hugo Stinnes (ca, 1900).jpg | mynd_texti = Hugo Stinnes u. þ. b. 1900. | fæðingarnafn = Hugo Adolf Eugen Victor Stinnes | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1870|2|12}} | fæðingarstaður = [[Mülheim]], [[Norður-þýska ríkjasambandið|norðurþýska sambandinu]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1924|4|10|1870|2|12}} | dánarstaður = [[Berlín]], [[Weimar-lýðveldið|Þýskalandi]] | maki = {{gifting|Clara Wagenknecht|1895}} | þjóðerni = [[Þýskaland|Þýskur]] | stjórnmálaflokkur = [[Þýski þjóðarflokkurinn]] | börn = 7 }} '''Hugo Adolf Eugen Victor Stinnes''' (12. febrúar 1870 – 10. apríl 1924) var þýskur iðnjöfur og stjórnmálamaður sem sat á þýska ríkisþinginu frá 1920 til 1924. Á lokaárum [[Þýska keisaradæmið|þýska keisaradæmisins]] og upphafsárum [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]] var hann talinn einn áhrifamesti viðskiptamaður í Evrópu. ==Æviágrip== Hugo Stinnes fæddist í [[Mülheim]] í Þýskalandi 22. febrúar 1870. Hann fæddist inn í fjölskyldu sem hafði efnast á námuvinnslu og því lá fyrir honum að taka við umtalsverðu viðskiptaveldi. Tvítugur að aldri erfði Stinnes hlut föður síns í fjölskyldufyrirtækinu sem óx og dafnaði undir hans stjórn og varð hann orðinn þekktasti iðnrekandi Þýskalands við lok [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldar]]. Um leið var Stinnes af þeirri kynslóð sem helstu áhrifamenn Weimar lýðveldisins voru af, sem ekki höfðu komist til áhrifa við aldamótin og margir ekki náð pólitískum hápunkti sínum við upphaf byltingarinnar 1918.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity,|höfundur=Peukert, Detlev J. K.|útgefandi=Hill and Wang|ár=1992|bls=17}}</ref> Í dag er hann þó einkum þekktur fyrir aðkomu sína að svokölluðu „Stinnes-Legien“ samkomulagi milli þýskra atvinnurekenda og verkalýðsfélaga, sem fól í sér friðarskyldu á þýskum vinnumarkað frá 15. nóvember 1918, eða við lok fyrri heimsstyrjaldar þegar milljónir hermanna sneru heim. Við andlát hans 10. apríl 1924 var hann talinn einn ríkasti maður heims en  heima fyrir var hann ásakaður um að hafa nota auð sinn og aðgang að fjármagni á tímum óðaverðbólgu til að auðgast með því að kaupa upp eignir og fyrirtæki á niðursettu verði.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fateful Hours: The Collapse of the Weimar Republic|höfundur=Ullrich, Volker|bls=96|útgefandi=W. W. Norton & Company|ár=2025}}</ref> Náði þá viðskiptaveldi hans til allra kima þýsks efnahagslífs; frá kolanámum, stálvinnslum og raftækjaverksmiðjum til hótela, skipafélaga, banka og dagblaða. Árið 1922 var skrifað í þýskum blöðum að enginn í Þýskalandi hefði safnað jafnmiklum völdum og Hugo Stinnes og var hann ári síðar nefndur hinn „nýji keisari Þýskalands“ í bandaríska tímaritinu ''[[Time]].''<ref>{{Vefheimild|url=https://academic.eb.com/levels/collegiate/article/Hugo-Stinnes/69727|titill=Hugo Stinnes|útgefandi=Britannica academic}}</ref> ==Upphaf efnahagsumsvifa== Hugo Stinnes erfði fyrirtæki fjölskyldunnar á tvítugsaldri sem fólst einkum í kolavinnslu ásamt skipa- og verslunarrekstri því tengdu. Hann fjárfesti í námum víða í Evrópu, meðal annars í Englandi og Wales, og frá 1893 eftir stofnun Hugo Stinnes GmbH fjárfesti hann í stálvinnslu sem og orku- og vatnsframleiðslu í Ruhr héraðinu. Þannig náðu umsvif Stinnes utan um allt framleiðsluferlið, frá framleiðslu hrávara til dreifingu tilbúinna afurða. <ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/money/Hugo-Stinnes|titill=Hugo Stinnes Britannica}}</ref> Stinnes hafði miklar áhyggjur af afleiðingum þess ef til stríðsátaka kæmi, til dæmis ef hafnbann yrði sett á Þýskaland og gerði hann í því skyni ýmsar ráðstafanir, meðal annars að staðsetja aðalstöðvar skipastarfseminnar á Bretlandi. Ef til þess hefði ekki komið má telja líklegt að sem hluti af [[Versalasamningurinn|Versalasamningunum]] hefði floti hans verið gerður upptækur.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/anticipating-total-war/hugo-stinnes-and-the-prospect-of-war-before-1914/A59BD0E5E88A6BF55CF43DDF9C963E1C|titill=Hugo Stinnes and the Prospect of War Before 1914, Anticipating Total War The German and American Experiences, 1871–1914,|höfundur=Feldman Gerald D.|útgefandi=Cambridge University Press|mánuður=|ár=1999}}</ref> ==Heimsstyrjöldin fyrri== Hugo Stinnes var eins og margir Þjóðverjar á öðrum áratug tuttugustu aldar áhugasamur um stærra Þýskaland, sem að sumra mati myndi ná frá [[Úralfjöll]]um að [[Biskajaflói|Biskajaflóa]].<ref>{{Vefheimild|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war-aims-and-war-aims-discussions-germany/|titill=War Aims and War Aims Discussions (Germany)|höfundur=Löffelbein, Nils|mánuður=síðast uppfært 6. september 2017|útgefandi=1914-1918 International Encyclopedia of the First World War}}</ref> Var sú skoðun kölluð „innlimunarstefna“ þótt þeirri skoðun fylgdi ekki endilega stríðsæsingarstefna. Það voru hins vegar fyrst og fremst viðskiptatækifæri sem Stinnes hafði í huga í því samhengi þótt erfitt sé að fullyrða hvort viðskiptahæfileikar hans hefðu leitt til hins mikla árangurs hans síðar, hefði ekki til styrjaldarinnar komið. Hagnaðist hann gríðarlega í heimsstyrjöldinni fyrri á því selja skotfæri til þýska hersins ásamt því að færa sér í nyt hernám Þjóðverja á Belgíu sem og fjárhagslegt hrun Þýskalands. Hefur því verið haldið fram að auðævi hans fyrir stríð, um 7,5 milljónir dollara, hafi hundraðfaldast á áratugnum frá því átökin hófust<ref>{{Vefheimild|url=https://time.com/archive/6862525/germany-der-tod/|titill=Germany: Der Tod, Times Magazine April 21, 1924, bls. 9-10|skoðað=27. mars 2026|útgefandi=Time Magazine}}</ref>. ==Afskipti af stjórnmálum== Á tímum keisaradæmisins voru verkföll og barátta verkafólks fyrir betri kjörum oftar en ekki barin niður með valdi. [[Nóvemberbyltingin]] leiddi hins vegar til þess að vinnuveitendur gerðu sér grein fyrir nauðsyn þess að skapa ramma um samskipti aðila á vinnumarkaði og réttindi launafólks. Á þessum tímum horfðu margir launþegar og verkalýðssamtök með hýru auga til byltingarinnar í Rússlandi sem um leið vakti ótta vinnuveitenda og atvinnurekenda. Var það í ölduróti nóvemberbyltingarinnar 1918 sem Stinnes leiddi fyrir hönd þýskra iðnframleiðanda, vinnumarkaðssamkomulag við verkalýðsfélögin, leidd af [[Carl Legien]], sem nefnt hefur verið í höfuð þeirra sem „Stinnes-Legien“-samkomulagið.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity,|höfundur=Peukert, Detlev J.K.|útgefandi=Hill and Wang|ár=1992|bls=47}}</ref> Var samið um að stofna samstarfsvettvang aðila vinnumarkaðarins, „Zentralarbeitsgemeinschaft“, þar sem vinnuveitendur viðurkenndu almenn verkalýðsfélög sem samningsaðila um kaup og kjör, átta tíma vinnudag og starfsmannaráð á vinnustöðum með fleiri en 50 starfsmönnum. Verkalýðsfélög samþykktu jafnframt eignarhald atvinnurekenda á atvinnutækjunum. Þarna mættust ólíkir menn, Carl Liegen, alinn upp á munaðarleysingjahæli<ref>{{Vefheimild|url=https://alchetron.com/Carl-Legien|titill=Carl Liegen|útgefandi=Alchetron|skoðað=27. mars 2026}}</ref> en Hugo Stinnes við allsnægtir. Carl tilheyrði borgaralegum armi [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|sósíaldemókrata]] og sat á þingi frá 1903 til dauða 1920. Hugo Stinnes var alinn upp til að ná sínu fram en hann var skynsamur maður og þátttaka í þessu samkomulagi fjarlægði margar ógnanir við stöðuleika atvinnulífsins. Þrátt fyrir það voru skoðanir hans um þessi málefni skýrar, stuttur vinnudagur minnkaði framleiðni og hátt kaup ógnaði hagnaði rekstrar hans. Það var svo í hinu pólitíska upplausnarástandi sem ríkti í Weimar lýðveldinu árið 1920 sem dyr Stinnes inn í þýsk stjórnmál tóku að opnast. Eftir að Sósíaldemókratar yfirgáfu ríkisstjórn 1920 ríktu hægri- og miðjuflokkarnir [[Þýski lýðræðisflokkurinn|DDP]] og [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Zentrum]] um leið og „stríðsskaðabótamálið“ var meginviðfangsefni stjórnmálaumræðunnar. Það var á einni af röð árangurslítilla ráðstefna um úrlausn stríðsskaðabótanna, á Spa-ráðstefnunni árið sumarið 1920 í Belgíu, hinni fyrstu sem Þýskalandi var boðið á, sem Stinnes flutti harðorða ræðu gagnvart [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] sem hann kallaði „geðveika drottnara“ og uppskar mikið lof heima fyrir en hneykslun bandamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Weimar Germany: Promise and Tragedy|höfundur=Weitz, Eric D|útgefandi=Princeton University Press|bls=101|ár=2007}}</ref> Þannig varð andstaðan við Versalasamninginn frjór jarðvegur fyrir pólitísk upphlaup og áróður um leið og það hindraði myndun lýðræðislegs stjórnarmeirihluta. Það leiddi til að raddir vel meinandi og frjálslyndari stjórnmálamanna voru oft þaggaðar niður í popúlískum upphrópunum, þar sem Hugo Stinnes var í lykilhlutverki. Reyndist Stinnes slægur stjórnmálamaður sem lék tveimur skjöldum og tók hann sem dæmi þátt í viðræðum við Englendinga og Frakka sem einkaaðili um lausn stríðsskaðabótanna á meðan hann lék á súðum í heimalandi sínu og fáraðist yfir eftirgjöf í garð bandamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Weimar Germany: Promise and Tragedy|höfundur=Weitz, Eric D|útgefandi=Princeton University Press|ár=2007|bls=144-145}}</ref> Frægasti forsætisráðherra Frakka á þessum árum og sá harðvítugasti gagnvart Þjóðverjum, [[Raymond Poincaré]], sá lengra en þeir sem töldu Þjóðverja líkt og [[Walther Rathenau]], raunverulega vilja framfylgja Versalasamningunum. Það væru í raun menn eins og Stinnes sem væru raunverulegir fulltrúar raddar þýsku þjóðarinnar, sem taldi fylgispekt við samninginn „sjálfsmorðsfár“.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Years: Rise and Fall 1918-1933|höfundur=McDonough, Frank|ár=2023|bls=224|útgefandi=London, Head of Zeus}}</ref> Var Stinnes um leið áhrifamikill á hægri væng stjórnmálanna og í hinni svokölluðu „[[Kappuppreisnin|Kapp-uppreisn]]“,<ref>{{Vefheimild|url=https://alphahistory.com/weimarrepublic/kapp-putsch/|titill=Kapp Putch|útgefandi=Alpha History|mánuðurskoðað=28. mars 2026}}</ref> sem Stinnes tók þegjandi afstöðu gegn, tók hann fram fyrir hendur [[Wolfgang Kapp]] sem vildi lífláta leiðtoga helstu forsprakka þeirra verkfalla spruttu gegn uppreisninni, um leið og Kapp fékk síðar skjól í sumarhúsi Stinnes í Svíþjóð.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fateful Hours: The Collapse of the Weimar Republic,|bls=59-60, 64, 72|höfundur=Ullrich, Volker|ár=2025|útgefandi=W. W. Norton & Company}}</ref> ==Viðskiptaveldi Stinnes eftir fyrra stríð== Í kjölfar fyrri heimsstyrjaldar þráaðist [[Weimar-lýðveldið|Weimar-stjórnin]] við að skera niður ríkisútgjöld eða að hækka skatta til að ná niður fjárlagahalla. Á móti hélst atvinnuleysi lágt, einungis 0,9% árið 1921. Það leiddi til [[Verðbólga í Weimar-lýðveldinu|vaxandi verðbólgu]] sem ríkisstjórnir Weimar-lýðveldisins brugðust við með því einfaldlega að prenta peninga með beinni sölu ríkisskuldabréfa- og víxla til þýska seðlabankans, sem jók verðbólguna enn frekar. Ríkir iðnjöfrar líkt og Hugo Stinnes, gripu tækifærin í því ástandi og högnuðust gríðarlega á því að kaupa upp rauneignir, einkum fasteignir og vélbúnað. Þeir höfðu einnig aðgang að erlendu fjármagni á lágum vöxtum sem auðvelt var að greiða af með hratt hækkandi verðbólgu og þannig lék verðbólgan lykilhlutverk í að stækka viðskiptaveldi Hugo Stinnes.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Years: Rise and Fall 1918-1933|höfundur5=|höfundur=McDonough, Frank|bls=219|ár=2023|útgefandi=Head of Zeus}}</ref> Ýtti verðbólga ýtir undir auðsöfnun þeirra sem höfðu keypt eignir og greitt hluta kaupverðs með lánum á vöxtum langt undir verðrýrnun skuldanna sem auðveldaði hinum sömu að kaupa eignir sem þeir hefðu við eðlilega aðstæður ekki haft ráð á. Þannig var Hugo Stinnes, einn ríkasti maður landsins, ásakaður um að hafa nýtt sér ástandið fremur öðrum og hlaut viðurnefnið „verðbólgukóngurinn“ (Inflationskönig) í kaupbæti.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.jstor.org/stable/45326523|titill=GERMANY'S UNOFFICIAL KAISER: HUGO STINNES, síður 799-805|útgefandi=University of California Press|höfundur=Burnet Hershey|ár=1922|mánuður=Febrúar|mánuðurskoðað=28. mars 2026|ritverk=Current History (1916-1940), Vol. 15, No. 5}}</ref> ==Dauði og arfleifð== Hugo Stinnes lést 10. apríl 1924 í Berlín, 54 ára gamall. Liggur arfleifð hans einkum í að hafa byggt upp eitt stærsta viðskiptaveldi álfunnar sem bæði náði yfir fjölmargar atvinnugreinar og fjölda landa um leið og hann safnaði upp auði samhliða bata hins þýska iðnaðar eftir lok fyrri heimsstyrjaldarinnar. Var hann umtalaðasti iðnjöfur eftirstríðsáranna og viðskiptaveldi hans líkt við „heimsveldi“.<ref>{{Bókaheimild|titill=In Der alte und der neue Reichtum|höfundur=Neckarsulmer, Ernst|ár=1925|útgefandi=F. Fontane & Co|bls=58-61}}</ref> Um leið voru áhrif hans mikil, ekki síst fyrir tilstilli þeirra fjölmörgu fjölmiðla sem hann fjárfesti í og notaði til að móta stjórnmálaumræðuna, oftar en ekki gegn stjórnvöldum Weimar lýðveldisins og til stuðnings hægri- og þjóðernissinnuðum öflum í þýsku stjórnmálalífi. Hann tók síðan þátt í DVP (Þjóðarflokknum), sem var hægra megin við miðju þýskra stjórnmála.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.weimarer-republik.net/en/weimar-gateway/people-whos-who-of-the-weimar-republic/parties/dvp/|titill=The Weimar Republic - Germany’s first democracy, DVP|skoðað=27.mars, 2027}}</ref> (Britannica) Þrátt fyrir mikinn auð, barst Hugo Stinnes ekki á. Honum er lýst sem manni sem hafði ekki mikinn áhuga á persónulegum gæðum - hann hafði lítinn áhuga á mat og tónlist og er sagður aldrei hafa lesið bók ─ . Hann sást sjaldan í leikhúsum þó hann ætti nokkur. Var sagt að hann hafi eignast fyrstu kjólfötin árið 1917 en þangað til hafði hann mætt í sínum vinnufötum við sérhvert tilefni.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.coloradohistoricnewspapers.org/?a=d&d=MDP19240411-01.2.44&e=-------en-20--1--img-txIN%7CtxCO%7CtxTA--------0------|titill=Biography of Hugo Stinnes, Rich German,|útgefandi=Montrose Daily Press, Volume XV, Number 239,|skoðað=27. mars 2027|mánuður=11. apríl 1924}}</ref> Ólíkt mörgum öðrum iðnjöfrum sem margir hneigðust til að viðhalda auðæfum sínum á efri árum, var metnaður Stinnes til frekari útþenslu viðskiptaveldis síns enn í vexti þegar hann lést og hafði þá ýmis áform á prjónum sem þannig urðu ekki að veruleika.<ref>{{Bókaheimild|titill=In Der alte und der neue Reichtum,|höfundur=Neckarsulmer, Ernst|útgefandi=F. Fontane & Co|ár=1925|bls=58-61}}</ref> Daginn eftir andlát hans höfðu hins vegar hlutabréf í fyrirtækjum Stinnes fallið um 25% og litlu síðar hafði viðskiptaveldi hans svo gott sem hrunið.<ref>{{Vefheimild|url=https://time.com/archive/6862525/germany-der-tod/|titill=Germany: Der Tod, Times Magazine, bls. 9-10|útgefandi=Time Magazine|skoðað=26. mars 2026|mánuður=21. apríl 1924}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Stinnes, Hugo}} {{fd|1870|1924}} [[Flokkur:Þýskir athafnamenn]] [[Flokkur:Þýskir stjórnmálamenn]] ntvvpiwhs0bxepdqx5cdmp1p1y94b08 1952215 1952203 2026-03-27T21:33:30Z Pallherm 113138 /* Tilvísanir */ 1952215 wikitext text/x-wiki {{Hreingera|Betri kaflaskipting, málfar o.fl}} {{Persóna | nafn = Hugo Stinnes | mynd = Hugo Stinnes (ca, 1900).jpg | mynd_texti = Hugo Stinnes u. þ. b. 1900. | fæðingarnafn = Hugo Adolf Eugen Victor Stinnes | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1870|2|12}} | fæðingarstaður = [[Mülheim]], [[Norður-þýska ríkjasambandið|norðurþýska sambandinu]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1924|4|10|1870|2|12}} | dánarstaður = [[Berlín]], [[Weimar-lýðveldið|Þýskalandi]] | maki = {{gifting|Clara Wagenknecht|1895}} | þjóðerni = [[Þýskaland|Þýskur]] | stjórnmálaflokkur = [[Þýski þjóðarflokkurinn]] | börn = 7 }} '''Hugo Adolf Eugen Victor Stinnes''' (12. febrúar 1870 – 10. apríl 1924) var þýskur iðnjöfur og stjórnmálamaður sem sat á þýska ríkisþinginu frá 1920 til 1924. Á lokaárum [[Þýska keisaradæmið|þýska keisaradæmisins]] og upphafsárum [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]] var hann talinn einn áhrifamesti viðskiptamaður í Evrópu. ==Æviágrip== Hugo Stinnes fæddist í [[Mülheim]] í Þýskalandi 22. febrúar 1870. Hann fæddist inn í fjölskyldu sem hafði efnast á námuvinnslu og því lá fyrir honum að taka við umtalsverðu viðskiptaveldi. Tvítugur að aldri erfði Stinnes hlut föður síns í fjölskyldufyrirtækinu sem óx og dafnaði undir hans stjórn og varð hann orðinn þekktasti iðnrekandi Þýskalands við lok [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldar]]. Um leið var Stinnes af þeirri kynslóð sem helstu áhrifamenn Weimar lýðveldisins voru af, sem ekki höfðu komist til áhrifa við aldamótin og margir ekki náð pólitískum hápunkti sínum við upphaf byltingarinnar 1918.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity,|höfundur=Peukert, Detlev J. K.|útgefandi=Hill and Wang|ár=1992|bls=17}}</ref> Í dag er hann þó einkum þekktur fyrir aðkomu sína að svokölluðu „Stinnes-Legien“ samkomulagi milli þýskra atvinnurekenda og verkalýðsfélaga, sem fól í sér friðarskyldu á þýskum vinnumarkað frá 15. nóvember 1918, eða við lok fyrri heimsstyrjaldar þegar milljónir hermanna sneru heim. Við andlát hans 10. apríl 1924 var hann talinn einn ríkasti maður heims en  heima fyrir var hann ásakaður um að hafa nota auð sinn og aðgang að fjármagni á tímum óðaverðbólgu til að auðgast með því að kaupa upp eignir og fyrirtæki á niðursettu verði.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fateful Hours: The Collapse of the Weimar Republic|höfundur=Ullrich, Volker|bls=96|útgefandi=W. W. Norton & Company|ár=2025}}</ref> Náði þá viðskiptaveldi hans til allra kima þýsks efnahagslífs; frá kolanámum, stálvinnslum og raftækjaverksmiðjum til hótela, skipafélaga, banka og dagblaða. Árið 1922 var skrifað í þýskum blöðum að enginn í Þýskalandi hefði safnað jafnmiklum völdum og Hugo Stinnes og var hann ári síðar nefndur hinn „nýji keisari Þýskalands“ í bandaríska tímaritinu ''[[Time]].''<ref>{{Vefheimild|url=https://www.coloradohistoricnewspapers.org/?a=d&d=MDP19240411-01.2.44&e|titill=Biography of Hugo Stinnes, Rich German,|útgefandi=Montrose Daily Press, Volume XV, Number 239,|mánuðurskoðað=28. mars 2027|mánuður=11. apríl 2026}}</ref> ==Upphaf efnahagsumsvifa== Hugo Stinnes erfði fyrirtæki fjölskyldunnar á tvítugsaldri sem fólst einkum í kolavinnslu ásamt skipa- og verslunarrekstri því tengdu. Hann fjárfesti í námum víða í Evrópu, meðal annars í Englandi og Wales, og frá 1893 eftir stofnun Hugo Stinnes GmbH fjárfesti hann í stálvinnslu sem og orku- og vatnsframleiðslu í Ruhr héraðinu. Þannig náðu umsvif Stinnes utan um allt framleiðsluferlið, frá framleiðslu hrávara til dreifingu tilbúinna afurða. <ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/money/Hugo-Stinnes|titill=Hugo Stinnes Britannica}}</ref> Stinnes hafði miklar áhyggjur af afleiðingum þess ef til stríðsátaka kæmi, til dæmis ef hafnbann yrði sett á Þýskaland og gerði hann í því skyni ýmsar ráðstafanir, meðal annars að staðsetja aðalstöðvar skipastarfseminnar á Bretlandi. Ef til þess hefði ekki komið má telja líklegt að sem hluti af [[Versalasamningurinn|Versalasamningunum]] hefði floti hans verið gerður upptækur.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/anticipating-total-war/hugo-stinnes-and-the-prospect-of-war-before-1914/A59BD0E5E88A6BF55CF43DDF9C963E1C|titill=Hugo Stinnes and the Prospect of War Before 1914, Anticipating Total War The German and American Experiences, 1871–1914,|höfundur=Feldman Gerald D.|útgefandi=Cambridge University Press|mánuður=|ár=1999}}</ref> ==Heimsstyrjöldin fyrri== Hugo Stinnes var eins og margir Þjóðverjar á öðrum áratug tuttugustu aldar áhugasamur um stærra Þýskaland, sem að sumra mati myndi ná frá [[Úralfjöll]]um að [[Biskajaflói|Biskajaflóa]].<ref>{{Vefheimild|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war-aims-and-war-aims-discussions-germany/|titill=War Aims and War Aims Discussions (Germany)|höfundur=Löffelbein, Nils|mánuður=síðast uppfært 6. september 2017|útgefandi=1914-1918 International Encyclopedia of the First World War}}</ref> Var sú skoðun kölluð „innlimunarstefna“ þótt þeirri skoðun fylgdi ekki endilega stríðsæsingarstefna. Það voru hins vegar fyrst og fremst viðskiptatækifæri sem Stinnes hafði í huga í því samhengi þótt erfitt sé að fullyrða hvort viðskiptahæfileikar hans hefðu leitt til hins mikla árangurs hans síðar, hefði ekki til styrjaldarinnar komið. Hagnaðist hann gríðarlega í heimsstyrjöldinni fyrri á því selja skotfæri til þýska hersins ásamt því að færa sér í nyt hernám Þjóðverja á Belgíu sem og fjárhagslegt hrun Þýskalands. Hefur því verið haldið fram að auðævi hans fyrir stríð, um 7,5 milljónir dollara, hafi hundraðfaldast á áratugnum frá því átökin hófust<ref>{{Vefheimild|url=https://time.com/archive/6862525/germany-der-tod/|titill=Germany: Der Tod, Times Magazine April 21, 1924, bls. 9-10|skoðað=27. mars 2026|útgefandi=Time Magazine}}</ref>. ==Afskipti af stjórnmálum== Á tímum keisaradæmisins voru verkföll og barátta verkafólks fyrir betri kjörum oftar en ekki barin niður með valdi. [[Nóvemberbyltingin]] leiddi hins vegar til þess að vinnuveitendur gerðu sér grein fyrir nauðsyn þess að skapa ramma um samskipti aðila á vinnumarkaði og réttindi launafólks. Á þessum tímum horfðu margir launþegar og verkalýðssamtök með hýru auga til byltingarinnar í Rússlandi sem um leið vakti ótta vinnuveitenda og atvinnurekenda. Var það í ölduróti nóvemberbyltingarinnar 1918 sem Stinnes leiddi fyrir hönd þýskra iðnframleiðanda, vinnumarkaðssamkomulag við verkalýðsfélögin, leidd af [[Carl Legien]], sem nefnt hefur verið í höfuð þeirra sem „Stinnes-Legien“-samkomulagið.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity,|höfundur=Peukert, Detlev J.K.|útgefandi=Hill and Wang|ár=1992|bls=47}}</ref> Var samið um að stofna samstarfsvettvang aðila vinnumarkaðarins, „Zentralarbeitsgemeinschaft“, þar sem vinnuveitendur viðurkenndu almenn verkalýðsfélög sem samningsaðila um kaup og kjör, átta tíma vinnudag og starfsmannaráð á vinnustöðum með fleiri en 50 starfsmönnum. Verkalýðsfélög samþykktu jafnframt eignarhald atvinnurekenda á atvinnutækjunum. Þarna mættust ólíkir menn, Carl Liegen, alinn upp á munaðarleysingjahæli<ref>{{Vefheimild|url=https://alchetron.com/Carl-Legien|titill=Carl Liegen|útgefandi=Alchetron|skoðað=27. mars 2026}}</ref> en Hugo Stinnes við allsnægtir. Carl tilheyrði borgaralegum armi [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|sósíaldemókrata]] og sat á þingi frá 1903 til dauða 1920. Hugo Stinnes var alinn upp til að ná sínu fram en hann var skynsamur maður og þátttaka í þessu samkomulagi fjarlægði margar ógnanir við stöðuleika atvinnulífsins. Þrátt fyrir það voru skoðanir hans um þessi málefni skýrar, stuttur vinnudagur minnkaði framleiðni og hátt kaup ógnaði hagnaði rekstrar hans. Það var svo í hinu pólitíska upplausnarástandi sem ríkti í Weimar lýðveldinu árið 1920 sem dyr Stinnes inn í þýsk stjórnmál tóku að opnast. Eftir að Sósíaldemókratar yfirgáfu ríkisstjórn 1920 ríktu hægri- og miðjuflokkarnir [[Þýski lýðræðisflokkurinn|DDP]] og [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Zentrum]] um leið og „stríðsskaðabótamálið“ var meginviðfangsefni stjórnmálaumræðunnar. Það var á einni af röð árangurslítilla ráðstefna um úrlausn stríðsskaðabótanna, á Spa-ráðstefnunni árið sumarið 1920 í Belgíu, hinni fyrstu sem Þýskalandi var boðið á, sem Stinnes flutti harðorða ræðu gagnvart [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] sem hann kallaði „geðveika drottnara“ og uppskar mikið lof heima fyrir en hneykslun bandamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Weimar Germany: Promise and Tragedy|höfundur=Weitz, Eric D|útgefandi=Princeton University Press|bls=101|ár=2007}}</ref> Þannig varð andstaðan við Versalasamninginn frjór jarðvegur fyrir pólitísk upphlaup og áróður um leið og það hindraði myndun lýðræðislegs stjórnarmeirihluta. Það leiddi til að raddir vel meinandi og frjálslyndari stjórnmálamanna voru oft þaggaðar niður í popúlískum upphrópunum, þar sem Hugo Stinnes var í lykilhlutverki. Reyndist Stinnes slægur stjórnmálamaður sem lék tveimur skjöldum og tók hann sem dæmi þátt í viðræðum við Englendinga og Frakka sem einkaaðili um lausn stríðsskaðabótanna á meðan hann lék á súðum í heimalandi sínu og fáraðist yfir eftirgjöf í garð bandamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Weimar Germany: Promise and Tragedy|höfundur=Weitz, Eric D|útgefandi=Princeton University Press|ár=2007|bls=144-145}}</ref> Frægasti forsætisráðherra Frakka á þessum árum og sá harðvítugasti gagnvart Þjóðverjum, [[Raymond Poincaré]], sá lengra en þeir sem töldu Þjóðverja líkt og [[Walther Rathenau]], raunverulega vilja framfylgja Versalasamningunum. Það væru í raun menn eins og Stinnes sem væru raunverulegir fulltrúar raddar þýsku þjóðarinnar, sem taldi fylgispekt við samninginn „sjálfsmorðsfár“.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Years: Rise and Fall 1918-1933|höfundur=McDonough, Frank|ár=2023|bls=224|útgefandi=London, Head of Zeus}}</ref> Var Stinnes um leið áhrifamikill á hægri væng stjórnmálanna og í hinni svokölluðu „[[Kappuppreisnin|Kapp-uppreisn]]“,<ref>{{Vefheimild|url=https://alphahistory.com/weimarrepublic/kapp-putsch/|titill=Kapp Putch|útgefandi=Alpha History|mánuðurskoðað=28. mars 2026}}</ref> sem Stinnes tók þegjandi afstöðu gegn, tók hann fram fyrir hendur [[Wolfgang Kapp]] sem vildi lífláta leiðtoga helstu forsprakka þeirra verkfalla spruttu gegn uppreisninni, um leið og Kapp fékk síðar skjól í sumarhúsi Stinnes í Svíþjóð.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fateful Hours: The Collapse of the Weimar Republic,|bls=59-60, 64, 72|höfundur=Ullrich, Volker|ár=2025|útgefandi=W. W. Norton & Company}}</ref> ==Viðskiptaveldi Stinnes eftir fyrra stríð== Í kjölfar fyrri heimsstyrjaldar þráaðist [[Weimar-lýðveldið|Weimar-stjórnin]] við að skera niður ríkisútgjöld eða að hækka skatta til að ná niður fjárlagahalla. Á móti hélst atvinnuleysi lágt, einungis 0,9% árið 1921. Það leiddi til [[Verðbólga í Weimar-lýðveldinu|vaxandi verðbólgu]] sem ríkisstjórnir Weimar-lýðveldisins brugðust við með því einfaldlega að prenta peninga með beinni sölu ríkisskuldabréfa- og víxla til þýska seðlabankans, sem jók verðbólguna enn frekar. Ríkir iðnjöfrar líkt og Hugo Stinnes, gripu tækifærin í því ástandi og högnuðust gríðarlega á því að kaupa upp rauneignir, einkum fasteignir og vélbúnað. Þeir höfðu einnig aðgang að erlendu fjármagni á lágum vöxtum sem auðvelt var að greiða af með hratt hækkandi verðbólgu og þannig lék verðbólgan lykilhlutverk í að stækka viðskiptaveldi Hugo Stinnes.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Years: Rise and Fall 1918-1933|höfundur5=|höfundur=McDonough, Frank|bls=219|ár=2023|útgefandi=Head of Zeus}}</ref> Ýtti verðbólga ýtir undir auðsöfnun þeirra sem höfðu keypt eignir og greitt hluta kaupverðs með lánum á vöxtum langt undir verðrýrnun skuldanna sem auðveldaði hinum sömu að kaupa eignir sem þeir hefðu við eðlilega aðstæður ekki haft ráð á. Þannig var Hugo Stinnes, einn ríkasti maður landsins, ásakaður um að hafa nýtt sér ástandið fremur öðrum og hlaut viðurnefnið „verðbólgukóngurinn“ (Inflationskönig) í kaupbæti.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.jstor.org/stable/45326523|titill=GERMANY'S UNOFFICIAL KAISER: HUGO STINNES, síður 799-805|útgefandi=University of California Press|höfundur=Burnet Hershey|ár=1922|mánuður=Febrúar|mánuðurskoðað=28. mars 2026|ritverk=Current History (1916-1940), Vol. 15, No. 5}}</ref> ==Dauði og arfleifð== Hugo Stinnes lést 10. apríl 1924 í Berlín, 54 ára gamall. Liggur arfleifð hans einkum í að hafa byggt upp eitt stærsta viðskiptaveldi álfunnar sem bæði náði yfir fjölmargar atvinnugreinar og fjölda landa um leið og hann safnaði upp auði samhliða bata hins þýska iðnaðar eftir lok fyrri heimsstyrjaldarinnar. Var hann umtalaðasti iðnjöfur eftirstríðsáranna og viðskiptaveldi hans líkt við „heimsveldi“.<ref>{{Bókaheimild|titill=In Der alte und der neue Reichtum|höfundur=Neckarsulmer, Ernst|ár=1925|útgefandi=F. Fontane & Co|bls=58-61}}</ref> Um leið voru áhrif hans mikil, ekki síst fyrir tilstilli þeirra fjölmörgu fjölmiðla sem hann fjárfesti í og notaði til að móta stjórnmálaumræðuna, oftar en ekki gegn stjórnvöldum Weimar lýðveldisins og til stuðnings hægri- og þjóðernissinnuðum öflum í þýsku stjórnmálalífi. Hann tók síðan þátt í DVP (Þjóðarflokknum), sem var hægra megin við miðju þýskra stjórnmála.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.weimarer-republik.net/en/weimar-gateway/people-whos-who-of-the-weimar-republic/parties/dvp/|titill=The Weimar Republic - Germany’s first democracy, DVP|skoðað=27.mars, 2027}}</ref> (Britannica) Þrátt fyrir mikinn auð, barst Hugo Stinnes ekki á. Honum er lýst sem manni sem hafði ekki mikinn áhuga á persónulegum gæðum - hann hafði lítinn áhuga á mat og tónlist og er sagður aldrei hafa lesið bók ─ . Hann sást sjaldan í leikhúsum þó hann ætti nokkur. Var sagt að hann hafi eignast fyrstu kjólfötin árið 1917 en þangað til hafði hann mætt í sínum vinnufötum við sérhvert tilefni.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.coloradohistoricnewspapers.org/?a=d&d=MDP19240411-01.2.44&e=-------en-20--1--img-txIN%7CtxCO%7CtxTA--------0------|titill=Biography of Hugo Stinnes, Rich German,|útgefandi=Montrose Daily Press, Volume XV, Number 239,|skoðað=27. mars 2027|mánuður=11. apríl 1924}}</ref> Ólíkt mörgum öðrum iðnjöfrum sem margir hneigðust til að viðhalda auðæfum sínum á efri árum, var metnaður Stinnes til frekari útþenslu viðskiptaveldis síns enn í vexti þegar hann lést og hafði þá ýmis áform á prjónum sem þannig urðu ekki að veruleika.<ref>{{Bókaheimild|titill=In Der alte und der neue Reichtum,|höfundur=Neckarsulmer, Ernst|útgefandi=F. Fontane & Co|ár=1925|bls=58-61}}</ref> Daginn eftir andlát hans höfðu hins vegar hlutabréf í fyrirtækjum Stinnes fallið um 25% og litlu síðar hafði viðskiptaveldi hans svo gott sem hrunið.<ref>{{Vefheimild|url=https://time.com/archive/6862525/germany-der-tod/|titill=Germany: Der Tod, Times Magazine, bls. 9-10|útgefandi=Time Magazine|skoðað=26. mars 2026|mánuður=21. apríl 1924}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Stinnes, Hugo}} {{fd|1870|1924}} [[Flokkur:Þýskir athafnamenn]] [[Flokkur:Þýskir stjórnmálamenn]] hrgs6pc900wvy9e7fku677uwywthynd 14 189995 1952158 1951173 2026-03-27T16:25:11Z TKSnaevarr 53243 1952158 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Bandarískar kvikmyndaraðir]] [[Flokkur:Lucasfilm-kvikmyndir]] [[Flokkur:Stjörnustríð]] [[Flokkur:Vísindaskáldsögumyndir]] t6h63bd807i7uqtzxju5yrzb4ohbj6d 1952166 1952158 2026-03-27T16:30:23Z TKSnaevarr 53243 1952166 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Lucasfilm-kvikmyndir]] [[Flokkur:Stjörnustríð]] [[Flokkur:Vísindaskáldsögumyndir]] aklhpecifwva6yckktutouw204yblfj 14 190236 1952157 1950306 2026-03-27T16:25:00Z TKSnaevarr 53243 1952157 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Bandarískar kvikmyndaraðir]] [[Flokkur:Bandarískar hasarmyndir]] [[Flokkur:Indiana Jones]] 3ktr74dyjioqgy0m0j8383naveknib9 14 190335 1952148 1950989 2026-03-27T15:53:37Z TKSnaevarr 53243 1952148 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Bandarískar kvikmyndir eftir fyrirtæki]] [[Flokkur:Metro-Goldwyn-Mayer-kvikmyndir]] chlex6udctldxq7xtzogwv761k2t92w 0 190453 1952131 2026-03-27T13:56:40Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Daniel Tompkins]] á [[Daniel D. Tompkins]] yfir tilvísun 1952131 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Daniel D. Tompkins]] t6bjs7n83evxfea4yqhf0p9y0jqsgcw 10 190454 1952132 2026-03-27T14:26:05Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Navbox | name = Postularnir tólf | title = [[Postuli|Postularnir tólf]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | list1 = * [[Andrés postuli|Andrés]] * [[Bartólómeus postuli|Bartólómeus]] * [[Filippus postuli|Filippus]] * [[Jakob Alfeusson]] * [[Jakob Sebedeusson]] * [[Jóhannes postuli|Jóhannes postuli]] * [[Júdas Ískaríot]] * [[Júdas Taddeus]] * [[Matteus postuli|Matteus]] * [[Pétur postuli|Símon Pétur]] * [[Símon vandlætari]]...“ 1952132 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Postularnir tólf | title = [[Postuli|Postularnir tólf]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | list1 = * [[Andrés postuli|Andrés]] * [[Bartólómeus postuli|Bartólómeus]] * [[Filippus postuli|Filippus]] * [[Jakob Alfeusson]] * [[Jakob Sebedeusson]] * [[Jóhannes postuli|Jóhannes postuli]] * [[Júdas Ískaríot]] * [[Júdas Taddeus]] * [[Matteus postuli|Matteus]] * [[Pétur postuli|Símon Pétur]] * [[Símon vandlætari]] * [[Tómas postuli|Tómas]] }}<noinclude>{{Documentation}}[[Flokkur:Þemasnið]]</noinclude> clt06j2rqkeox3whs8cdv8ajl67c1ko 14 190455 1952144 2026-03-27T15:15:38Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Kvikmyndir eftir breska leikstjóra|Chaplin, Charlie]]“ 1952144 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Kvikmyndir eftir breska leikstjóra|Chaplin, Charlie]] r2k0yz6bgci5n7idaemocjpwz4kwjuo 0 190456 1952145 2026-03-27T15:19:10Z Cinquantecinq 12601 Búið til með því að þýða síðuna „[[:en:Special:Redirect/revision/1342972417|Mobb Deep]]“ 1952145 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Mobb Deep | mynd = Out4Fame-Festival 2015 - Mobb Deep (cropped).JPG | mynd_upprétt = 1.2 | mynd_texti = Mobb Deep á tónleikum árið 2015. | önnur_nöfn = Poetical Prophets | uppruni = [[Queens]] í [[New York-borg]] í Bandaríkjunum | stefna = {{flatlist| * [[Vesturstrandar hipp hopp|Vesturstrandarrapp]] * Bófarapp}} | ár = {{hlist|1990–2017}} | útgefandi = {{flatlist| * [[4th & B'way Records|4th & B'way]] * [[Island Records|Island]] * [[Loud Records|Loud]] * [[RCA Records|RCA]] * [[Columbia Records|Columbia]] * [[Jive Records|Jive]] * [[G-Unit Records|G-Unit]] * [[Interscope Records|Interscope]] * Infamous * [[Bertelsmann Music Group|BMG]] * [[Mass Appeal Records|Mass Appeal]]}} | vefsíða = {{URL|https://mobbdeep.com/}} | fyrri_meðlimir = * [[Havoc (rappari)|Havoc]] * [[Prodigy (rappari)|Prodigy]] }} '''Mobb Deep''' var bandarískt [[hipphopp]] tvíeyki úr [[Queens]] í [[New York-borg|New York]]<ref name="BiographyAllMusic">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/mobb-deep-mn0000566430/biography|title=Mobb Deep &#124; Biography & History|website=[[AllMusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230316180129/https://www.allmusic.com/artist/mobb-deep-mn0000566430/biography|archive-date=March 16, 2023|access-date=25 June 2021}}</ref><ref>{{Cite news |last=Caramanica |first=Jon |date=2011-05-13 |title=Rap Duo Heads Back to the Stage, Granting No Compromises (or Smiles) |url=https://www.nytimes.com/2011/05/14/arts/music/havoc-and-prodigy-of-mobb-deep-at-best-buy-theater-review.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726210516/https://www.nytimes.com/2011/05/14/arts/music/havoc-and-prodigy-of-mobb-deep-at-best-buy-theater-review.html |archive-date=July 26, 2022 |access-date=2022-07-26 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> stofnað árið 1990. Sveitin samanstóð af röppurunum, lagahöfundunum og upptökustjórunum [[Prodigy (rappari)|Prodigy]] and [[Havoc (rappari)|Havoc]] og eru þeir meðal áhrifamestu tónlistarmanna í [[Vesturstrandar hipp hopp|vesturstrandarrappi]]. Mobb Deep er meðal farsælustu rapptvíeykja allra tíma og hafa þeir selt yfir þrjár milljónir plata.<ref name="How to Rap, p. 323" /> Þeirra þekktustu breiðskífur eru ''The Infamous'' (1995), ''Hell on Earth'' (1996) og ''Murda Muzik'' (1999),<ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/murda-muzik-mw0000237982|title=Murda Muzik - Mobb Deep &#124; Songs, Reviews, Credits|website=[[AllMusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625123319/https://www.allmusic.com/album/murda-muzik-mw0000237982|archive-date=June 25, 2021|access-date=25 June 2021}}</ref> og þeirra vinsælustu stökur eru „Shook Ones, (Part II)“ og „Survival of the Fittest“. Tvíeykið hætti í stutta stund árið 2012 en sameinaðist aftur næsta ár. Prodigy lést í júní árið 2017.<ref name="Obit_Independent">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/prodigy-dead-mobb-deep-rapper-dies-death-age-life-health-latest-updates-a7799676.html|title=Prodigy dead: Mobb Deep rapper dies at age 42|date=20 June 2017|website=[[The Independent]]|url-access=subscription|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220515/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/prodigy-dead-mobb-deep-rapper-dies-death-age-life-health-latest-updates-a7799676.html|archive-date=2022-05-15}}</ref> Árið 2026 héldu Mobb Deep tónleika í [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR-heimilinu]] í [[Reykjavík]] þar sem flytjendur voru Havoc og [[Big Noyd]] ásamt plötusnúðnum DJ L.E.S.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/20/mobb-deep-med-tonleika-islandi-mars/|title=Mobb Deep með tónleika á Íslandi í mars|date=2025-11-20|website=DV|language=is|access-date=2026-03-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252805850d/mobb-deep-kemur-fram-i-kr-hollinni-i-mars|title=Mobb Deep kemur fram í KR-höllinni í mars - Vísir|last=Arnardóttir|first=Lovísa|date=2025-11-20|website=visir.is|language=is|access-date=2026-03-27}}</ref> == Hljóðritaskrá == '''Breiðskífur''' * ''Juvenile Hell (1993)'' * ''The Infamous (1995)'' * ''Hell on Earth (1996)'' * ''Murda Muzik (1999)'' * ''Infamy (2001)'' * ''Amerikaz Nightmare (2004)'' * ''Blood Money (2006)'' * ''The Infamous Mobb Deep (2014)'' * ''Infinite (2025)'' == Tilvísanir == {{Reflist}} [[Flokkur:Bandarískir rapparar]] j4t4m25qt1kps49widae7h6e6gzxuwf 1952146 1952145 2026-03-27T15:24:56Z Cinquantecinq 12601 Mynd af tónleikum á Íslandi 1952146 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Mobb Deep | mynd = Out4Fame-Festival 2015 - Mobb Deep (cropped).JPG | mynd_upprétt = 1.2 | mynd_texti = Mobb Deep á tónleikum árið 2015. | önnur_nöfn = Poetical Prophets | uppruni = [[Queens]] í [[New York-borg]] í Bandaríkjunum | stefna = {{flatlist| * [[Vesturstrandar hipp hopp|Vesturstrandarrapp]] * Bófarapp}} | ár = {{hlist|1990–2017}} | útgefandi = {{flatlist| * [[4th & B'way Records|4th & B'way]] * [[Island Records|Island]] * [[Loud Records|Loud]] * [[RCA Records|RCA]] * [[Columbia Records|Columbia]] * [[Jive Records|Jive]] * [[G-Unit Records|G-Unit]] * [[Interscope Records|Interscope]] * Infamous * [[Bertelsmann Music Group|BMG]] * [[Mass Appeal Records|Mass Appeal]]}} | vefsíða = {{URL|https://mobbdeep.com/}} | fyrri_meðlimir = * [[Havoc (rappari)|Havoc]] * [[Prodigy (rappari)|Prodigy]] }} '''Mobb Deep''' var bandarískt [[hipphopp]] tvíeyki úr [[Queens]] í [[New York-borg|New York]]<ref name="BiographyAllMusic">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/mobb-deep-mn0000566430/biography|title=Mobb Deep &#124; Biography & History|website=[[AllMusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230316180129/https://www.allmusic.com/artist/mobb-deep-mn0000566430/biography|archive-date=March 16, 2023|access-date=25 June 2021}}</ref><ref>{{Cite news |last=Caramanica |first=Jon |date=2011-05-13 |title=Rap Duo Heads Back to the Stage, Granting No Compromises (or Smiles) |url=https://www.nytimes.com/2011/05/14/arts/music/havoc-and-prodigy-of-mobb-deep-at-best-buy-theater-review.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726210516/https://www.nytimes.com/2011/05/14/arts/music/havoc-and-prodigy-of-mobb-deep-at-best-buy-theater-review.html |archive-date=July 26, 2022 |access-date=2022-07-26 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> stofnað árið 1990. Sveitin samanstóð af röppurunum, lagahöfundunum og upptökustjórunum [[Prodigy (rappari)|Prodigy]] and [[Havoc (rappari)|Havoc]] og eru þeir meðal áhrifamestu tónlistarmanna í [[Vesturstrandar hipp hopp|vesturstrandarrappi]]. Mobb Deep er meðal farsælustu rapptvíeykja allra tíma og hafa þeir selt yfir þrjár milljónir plata.<ref name="How to Rap, p. 323" /> Þeirra þekktustu breiðskífur eru ''The Infamous'' (1995), ''Hell on Earth'' (1996) og ''Murda Muzik'' (1999),<ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/murda-muzik-mw0000237982|title=Murda Muzik - Mobb Deep &#124; Songs, Reviews, Credits|website=[[AllMusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625123319/https://www.allmusic.com/album/murda-muzik-mw0000237982|archive-date=June 25, 2021|access-date=25 June 2021}}</ref> og þeirra vinsælustu stökur eru „Shook Ones, (Part II)“ og „Survival of the Fittest“. Tvíeykið hætti í stutta stund árið 2012 en sameinaðist aftur næsta ár. Prodigy lést í júní árið 2017.<ref name="Obit_Independent">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/prodigy-dead-mobb-deep-rapper-dies-death-age-life-health-latest-updates-a7799676.html|title=Prodigy dead: Mobb Deep rapper dies at age 42|date=20 June 2017|website=[[The Independent]]|url-access=subscription|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220515/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/prodigy-dead-mobb-deep-rapper-dies-death-age-life-health-latest-updates-a7799676.html|archive-date=2022-05-15}}</ref> Árið 2026 héldu Mobb Deep tónleika í [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR-heimilinu]] í [[Reykjavík]] þar sem flytjendur voru Havoc og [[Big Noyd]] ásamt plötusnúðnum L.E.S.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/20/mobb-deep-med-tonleika-islandi-mars/|title=Mobb Deep með tónleika á Íslandi í mars|date=2025-11-20|website=DV|language=is|access-date=2026-03-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252805850d/mobb-deep-kemur-fram-i-kr-hollinni-i-mars|title=Mobb Deep kemur fram í KR-höllinni í mars - Vísir|last=Arnardóttir|first=Lovísa|date=2025-11-20|website=visir.is|language=is|access-date=2026-03-27}}</ref> [[Mynd:MobbDeep-in-Iceland-2026-03-24.jpg|miðja|thumb|Mobb Deep á tónleikum í Reykjavík 24. mars 2026. Frá vinstri: Havoc, L.E.S. og Big Noyd.]] == Hljóðritaskrá == '''Breiðskífur''' * ''Juvenile Hell (1993)'' * ''The Infamous (1995)'' * ''Hell on Earth (1996)'' * ''Murda Muzik (1999)'' * ''Infamy (2001)'' * ''Amerikaz Nightmare (2004)'' * ''Blood Money (2006)'' * ''The Infamous Mobb Deep (2014)'' * ''Infinite (2025)'' == Tilvísanir == {{Reflist}} [[Flokkur:Bandarískir rapparar]] ed17oyerh3brzfo8u903vnccvu3xcco 1952147 1952146 2026-03-27T15:50:36Z Cinquantecinq 12601 Austurstrandar hip hop en ekki vesturstrandar 1952147 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Mobb Deep | mynd = Out4Fame-Festival 2015 - Mobb Deep (cropped).JPG | mynd_upprétt = 1.2 | mynd_texti = Mobb Deep á tónleikum árið 2015. | önnur_nöfn = Poetical Prophets | uppruni = [[Queens]] í [[New York-borg]] í Bandaríkjunum | stefna = {{flatlist| * [[Austurstrandar hip hop|Austurstrandarrapp]] * Bófarapp}} | ár = {{hlist|1990–2017}} | útgefandi = {{flatlist| * [[4th & B'way Records|4th & B'way]] * [[Island Records|Island]] * [[Loud Records|Loud]] * [[RCA Records|RCA]] * [[Columbia Records|Columbia]] * [[Jive Records|Jive]] * [[G-Unit Records|G-Unit]] * [[Interscope Records|Interscope]] * Infamous * [[Bertelsmann Music Group|BMG]] * [[Mass Appeal Records|Mass Appeal]]}} | vefsíða = {{URL|https://mobbdeep.com/}} | fyrri_meðlimir = * [[Havoc (rappari)|Havoc]] * [[Prodigy (rappari)|Prodigy]] }} '''Mobb Deep''' var bandarískt [[hipphopp]] tvíeyki úr [[Queens]] í [[New York-borg|New York]]<ref name="BiographyAllMusic">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/mobb-deep-mn0000566430/biography|title=Mobb Deep &#124; Biography & History|website=[[AllMusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230316180129/https://www.allmusic.com/artist/mobb-deep-mn0000566430/biography|archive-date=March 16, 2023|access-date=25 June 2021}}</ref><ref>{{Cite news |last=Caramanica |first=Jon |date=2011-05-13 |title=Rap Duo Heads Back to the Stage, Granting No Compromises (or Smiles) |url=https://www.nytimes.com/2011/05/14/arts/music/havoc-and-prodigy-of-mobb-deep-at-best-buy-theater-review.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726210516/https://www.nytimes.com/2011/05/14/arts/music/havoc-and-prodigy-of-mobb-deep-at-best-buy-theater-review.html |archive-date=July 26, 2022 |access-date=2022-07-26 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> stofnað árið 1990. Sveitin samanstóð af röppurunum, lagahöfundunum og upptökustjórunum [[Prodigy (rappari)|Prodigy]] og [[Havoc (rappari)|Havoc]] og eru þeir meðal áhrifamestu tónlistarmanna í [[Austurstrandar hip hop|Austurstrandar-hipphoppi]]. Mobb Deep er meðal farsælustu rapptvíeykja allra tíma og hafa þeir selt yfir þrjár milljónir plata.<ref name="How to Rap, p. 323" /> Þeirra þekktustu breiðskífur eru ''The Infamous'' (1995), ''Hell on Earth'' (1996) og ''Murda Muzik'' (1999),<ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/murda-muzik-mw0000237982|title=Murda Muzik - Mobb Deep &#124; Songs, Reviews, Credits|website=[[AllMusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625123319/https://www.allmusic.com/album/murda-muzik-mw0000237982|archive-date=June 25, 2021|access-date=25 June 2021}}</ref> og þeirra vinsælustu stökur eru „Shook Ones, (Part II)“ og „Survival of the Fittest“. Tvíeykið hætti í stutta stund árið 2012 en sameinaðist aftur næsta ár. Prodigy lést í júní árið 2017.<ref name="Obit_Independent">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/prodigy-dead-mobb-deep-rapper-dies-death-age-life-health-latest-updates-a7799676.html|title=Prodigy dead: Mobb Deep rapper dies at age 42|date=20 June 2017|website=[[The Independent]]|url-access=subscription|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220515/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/prodigy-dead-mobb-deep-rapper-dies-death-age-life-health-latest-updates-a7799676.html|archive-date=2022-05-15}}</ref> Árið 2026 héldu Mobb Deep tónleika í [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR-heimilinu]] í [[Reykjavík]] þar sem flytjendur voru Havoc og [[Big Noyd]] ásamt plötusnúðnum L.E.S.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/20/mobb-deep-med-tonleika-islandi-mars/|title=Mobb Deep með tónleika á Íslandi í mars|date=2025-11-20|website=DV|language=is|access-date=2026-03-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252805850d/mobb-deep-kemur-fram-i-kr-hollinni-i-mars|title=Mobb Deep kemur fram í KR-höllinni í mars - Vísir|last=Arnardóttir|first=Lovísa|date=2025-11-20|website=visir.is|language=is|access-date=2026-03-27}}</ref> [[Mynd:MobbDeep-in-Iceland-2026-03-24.jpg|miðja|thumb|Mobb Deep á tónleikum í Reykjavík 24. mars 2026. Frá vinstri: Havoc, L.E.S. og Big Noyd.]] == Hljóðritaskrá == '''Breiðskífur''' * ''Juvenile Hell (1993)'' * ''The Infamous (1995)'' * ''Hell on Earth (1996)'' * ''Murda Muzik (1999)'' * ''Infamy (2001)'' * ''Amerikaz Nightmare (2004)'' * ''Blood Money (2006)'' * ''The Infamous Mobb Deep (2014)'' * ''Infinite (2025)'' == Tilvísanir == {{Reflist}} [[Flokkur:Bandarískir rapparar]] 75kq9iys3sjnxk2ddahlgzss7inn0dz 14 190457 1952161 2026-03-27T16:27:29Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Bandarískar kvikmyndaraðir]]“ 1952161 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Bandarískar kvikmyndaraðir]] mdqfpm9rrtfxlqeacd800a1uv9fmj0k 1952165 1952161 2026-03-27T16:29:17Z TKSnaevarr 53243 1952165 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:20th Century Fox-kvikmyndir]] [[Flokkur:Bandarískar kvikmyndaraðir]] 8k4dxyq2pa0jcojgtohohnsaqsfjeym 0 190458 1952204 2026-03-27T21:25:47Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Infobox film | name = Einræðisherrann | upprunalegt heiti = The Great Dictator | image = The Great Dictator (1940) poster.jpg | caption = Auglýsingaplakat fyrir myndina. | director = [[Charlie Chaplin]] | producer = Charlie Chaplin | writer = Charlie Chaplin | starring = {{ubl|Charlie Chaplin|[[Paulette Goddard]]|[[Jack Oakie]]|[[Henry Daniell]]|[[Reginald Gardiner]]|[[Billy Gilbert]]|[[Maurice Moscovich]]}}...“ 1952204 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Einræðisherrann | upprunalegt heiti = The Great Dictator | image = The Great Dictator (1940) poster.jpg | caption = Auglýsingaplakat fyrir myndina. | director = [[Charlie Chaplin]] | producer = Charlie Chaplin | writer = Charlie Chaplin | starring = {{ubl|Charlie Chaplin|[[Paulette Goddard]]|[[Jack Oakie]]|[[Henry Daniell]]|[[Reginald Gardiner]]|[[Billy Gilbert]]|[[Maurice Moscovich]]}} | music = [[Meredith Willson]] | cinematography = {{ubl|[[Karl Struss]]|[[Roland Totheroh]]}} | editing = Willard Nico | studio = [[Charlie Chaplin|Charles Chaplin Film Corporation]] | distributor = [[United Artists]] | released = {{Film date|1940|10|15|New York-borg}} | runtime = 125 mínútur<!--Theatrical runtime: 124:01--><ref>{{cite web |title=''The Great Dictator'' (PG)|url= https://www.bbfc.co.uk/release/the-great-dictator-q29sbgvjdglvbjpwwc0ynjq2njy|work=[[British Board of Film Classification]]|date=December 9, 1940|access-date=September 6, 2024}}</ref> | country = Bandaríkin | language = Enska | budget = $2,2 milljónir<ref>{{cite magazine|url=https://archive.org/details/variety140-1940-11/page/n139/mode/1up|magazine=Variety|title=UA Meeting|date=20 November 1940|page=20}}</ref> | gross = $5 milljónir (á heimsvísu)<ref name=BattlefrontBook>{{cite book|first1=Barbara G.|last1=Friedman|title=From the Battlefront to the Bridal Suite: Media Coverage of British War Brides, 1942–1946|date=2007|publisher=University of Missouri Press |isbn=978-0-8262-1718-9|quote=Charlie Chaplin's 1940 film ''The Great Dictator'', satirizing Hitler and Nazism, grossed $5 million worldwide and became a classic.|trans-quote=Kvikmynd Chaplins frá 1940, ''Einræðisherrann'', sem deildi á Hitler og nasismann, halaði inn fimm milljónum dala á heimsvísu og varð sígilt verk.}}</ref> }} '''''Einræðisherrann''''' (enska: ''The Great Dictator'') er bandarísk kvikmynd frá árinu 1940 sem [[Charlie Chaplin]] skrifaði, leikstýrði, framleiddi og lék aðalhlutverkið í. Chaplin hafði verið eini umsvifamikli kvikmyndagerðarmaðurinn sem enn var að gera [[Þögul kvikmynd|þöglar myndir]] svo löngu eftir tilkomu hljóðmynda en ''Einræðisherrann'' var fyrsta eiginlega hljóðmyndin sem hann gerði. ''Einræðisherrann'' er [[pólitísk ádeila]] og [[Svartur húmor|svartkómedía]] þar sem Chaplin fordæmir einræðisherrana [[Adolf Hitler]] og [[Benito Mussolini]] og hugmyndafræði þeirra, [[Fasismi|fasisma]], [[gyðingahatur]] og [[Nasismi|nasisma]]. Þegar myndin var frumsýnd var [[seinni heimsstyrjöldin]] nýlega byrjuð en Bandaríkin voru enn formlega hlutlaus. Chaplin lék báðar aðalpersónur myndarinnar: fasískan einræðisherra og rakara af gyðingaþjóðerni. ''Einræðisherrann'' naut mikilla vinsælda og varð arðbærasta kvikmynd Chaplins.<ref name="trampdict">{{cite AV media |people=Branagh, Kenneth (narrator) |author-link=Kenneth Branagh |title=Chaplin and Hitler: The Tramp and the Dictator |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p00fsv6s |medium=television |publisher=BBC |year=2002 |access-date=December 28, 2020 }}</ref> Gagnrýnendur seinni tíma hafa bent á myndina sem eina bestu gamanmynd allra tíma og sem mikilvægt ádeiluverk. Árið 1997 mat [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna]] myndina „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæga“ og valdi hana til varðveislu í kvikmyndasafninu [[National Film Registry]].<ref name=":0">[https://www.loc.gov/film/titles.html "Films Selected to The National Film Registry, 1989–2010"]. [[Library of Congress]]. Skoðað 27. mars 2026.</ref><ref>{{Cite web|title=New to the National Film Registry (December 1997) – Library of Congress Information Bulletin|url=https://www.loc.gov/loc/lcib/9712/nfr.html|access-date=2020-06-23|website=www.loc.gov}}</ref> ''Einræðisherrann'' var tilnefnd til fimm [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]], fyrir [[Óskarsverðlaun fyrir bestu kvikmynd|bestu myndina]], besta leikarann, besta handritið, besta aukaleikarann og bestu tónlistina. Í sjálfsævisögu sinni árið 1964 sagði Chaplin að hann hefði ekki gert myndina ef hann hefði vitað á þessum tíma hve langt [[Helförin|helförin]] gekk.<ref>{{cite book |last=Chaplin|first=Charlie|author-link=Charlie Chaplin|date=1964|title=My Autobiography|title-link=My Autobiography (Chaplin book)|page=[https://archive.org/details/myautobiography00chaprich/page/392 392]|location=New York|publisher=Simon and Schuster|quote=Had I known of the actual horrors of the German concentration camps, I could not have made ''The Great Dictator'', I could not have made fun of the homicidal insanity of the Nazis.|trans-quote=Ef ég hefði vitað um hinn raunverulega hrylling þýsku útrýmingarbúðanna hefði ég ekki gert ''Einræðisherrann'', ég hefði ekki gert gys að morðæði nasistanna.}}</ref> ==Söguþráður== Myndin hefst árið 1918 á [[Vesturvígstöðvar fyrri heimsstyrjaldarinnar|vesturvígstöðvum]] [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]], þar sem hermaður af [[Gyðingar|gyðingaþjóðerni]] er að berjast fyrir [[Miðveldin|miðveldaríkið]] [[Þýska keisaradæmið|Tómaníu]]. Hermaðurinn bjargar særðum herflugmanni, Schultz liðsforingja, sem er með mikilvæg skjöl sem hann segir að geti tryggt sigur Tómaníu. Flugvél þeirra verður hins vegar eldsneytislaus og brotlendir í tré og hermaðurinn missir minnið. Þegar þeim er bjargað fréttir Schultz að Tómanía sé búin að gefast upp fyrir [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] en gyðingurinn er fluttur á sjúkrahús. [[Mynd:Dictator charlie2.jpg|thumb|Chaplin sem Adenoid Hynkel]] Tuttugu árum síðar snýr hermaðurinn, sem enn þjáist af minnisleysi, aftur til fyrri starfa sinna sem rakari í [[gettó]]i gyðinga. Gettóið er nú undir stjórn Schultz, sem hefur hlotið stöðuhækkun innan tómanísku stjórnarinnar, sem er orðin að [[Þriðja ríkið|einræðisstjórn]] undir forystu hins grimma [[Adolf Hitler|Adenoid Hynkel]]. Rakarinn verður ástfanginn af nágrannakonu sinni, Hönnu, og saman reyna þau að berjast gegn kúgun stjórnarinnar. [[SS-sveitirnar|Stormsveitarliðar]] handtaka rakarann og búa sig undir að lífláta hann en Schultz ber kennsl á hann og segir þeim að hætta. Með því að bera kennsl á hann og minna hann á fyrri heimsstyrjöldina hjálpar Schultz rakaranum að endurheimta minnið. Á meðan reynir Hynkel að fjármagna sístærri her sinn með því að fá lán frá bankamanni af gyðingaættum að nafni Hermann Epstein, sem leiðir til þess að dregið er úr kúguninni í gettóinu um stundarsakir. Bankamaðurinn neitar hins vegar að endingu að lána honum féð. Hynkel bregst reiður við og skipar fjöldamorð á gyðingum. Schultz mótmælir þessari ómannúðlegu stefnu en er handtekinn og sendur í fangabúðir. Hann sleppur og felur sig hjá rakaranum í gettóinu. Schultz reynir að telja gyðingafjölskylduna á að ráða Hynkel af dögum í [[sjálfsmorðsárás]] en Hanna telur þá ofan af því. Hermenn gera leit í gettóinu, handtaka Schultz og rakarann og senda þá báða í fangabúðir. Hanna og fjölskylda hennar flýja til víngarðs í nágrannaríkinu [[Austurríki|Osterlich]]. Hynkel deilir við einræðisherra ríkisins [[Konungsríkið Ítalía|Bakteríu]], [[Benito Mussolini|Benzino Napaloni]], um það hvort ríkið eigi að fá að [[Anschluss|gera innrás í]] Osterlich. Einræðisherrarnir tveir rífast um sáttmála um skipulagningu innrásarinnar á meðan þeir gæða sér á veglegu hlaðborði, þar sem er meðal annars krukka af [[Enskt sinnep|ensku sinnepi]]. Þræturnar snúast upp í matarslag, sem lýkur ekki fyrr en báðir bragða óvart á eldheitu sinnepinu og sættast báðir vegna áfallsins. Eftir að Hynkel undirritar samning við Napaloni skipar hann innrás í Osterlich. Hanna og fjölskylda hennar lenda í sjálfheldu vegna innrásarhersins og hópur hermanna gengur í skrokk á þeim. [[File:Dictator charlie6.jpg|thumb|right|Chaplin sem Adenoid Hynkel (til hægri) og [[Jack Oakie]] sem Benzino Napaloni (til vinstri)]] Schultz og rakarinn sleppa úr búðunum í stolnum einkennisbúningum. Rakarinn, klæddur eins og Hynkel, koma að landamærunum við Osterlich, þar sem mannfjöldi bíður þess að Hynkel flytji ávarp eftir sigurgöngu. Hinn sanni Hynkel er tekinn í misgripum fyrir rakarann á meðan hann er óeinkennisklæddur á andaveiðum og er rotaður og fluttur í búðirnar. Schultz segir rakaranum að fara upp á ræðupallinn og þykjast vera Hynkel, því það sé eina leiðin til að bjarga lífi þeirra þegar komið er til höfuðborgar Osterlich. Rakarinn lýsir því yfir að hann (sem Hynkel) hafi séð ljósið og biðlar til fjöldans að sýna miskunn og bræðralag. Hann hvetur hermennina til að berjast fyrir frelsi og sameina alþýðuna í nafni lýðræðis. Rakarinn ávarpar síðan Hönnu: „Líttu upp, Hanna. Sál mannsins hafa sprottið vængir og loks er hann tekinn á flug. Hann flýgur inn í regnbogann, inn í vonarljósið, inn í framtíðina, hina dýrðlegu framtíð sem tilheyrir þér, mér og okkur öllum.“ Hanna heyrir rödd rakarans í útvarpinu. Hún snýr sér að sólarupprásinni og segir við vini sína: „Hlustið.“ ==Leikarar== ===Fólkið í gettóinu=== * [[Charlie Chaplin]] sem rakarinn, hermaður af gyðingaættum sem barðist í fyrri heimsstyrjöldinni en missti minnið í tvo áratugi. Eftir að hafa bjargað lífi Schultz í stríðinu hittir hann vin sinn á ný í gerbreyttum aðstæðum. * [[Paulette Goddard]] sem Hanna, nágrannakona rakarans. Hún býr í gettóinu við hliðina á rakarastofunni. Hún styður rakarann gegn tómanísku stormsveitarliðinum. (Goddard var eiginkona Chaplins þegar myndin var gerð.) * [[Maurice Moscovich]] sem hr. Jaeckel, gamall gyðingur sem vingast við Hönnu. Jaeckel er leigusali rakarastofunnar. Þetta var síðasta mynd Moscovich áður en hann lést, þá 68 ára. * [[Emma Dunn]] sem frú Jaeckel * [[Bernard Gorcey]] sem hr. Mann * [[Paul Weigel]] sem hr. Agar * [[Chester Conklin]] sem viðskiptavinur rakarans ===Fólkið í höllinni=== * Charlie Chaplin sem Adenoid Hynkel, einræðisherra Tómaníu<ref>[https://www.bbc.com/culture/article/20210204-the-great-dictator-the-film-that-dared-to-laugh-at-hitler "The film that dared to laugh at Hitler"]. BBC Culture. Retrieved December 31, 2021.</ref> og [[skopstæling]] á [[Adolf Hitler]], einræðisherra [[Þriðja ríkið|Þýskalands nasismans]],<ref name=Britannica>{{cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/243180/The-Great-Dictator |title=''The Great Dictator''|first=Lee |last=Pfieffer |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=January 26, 2013}}</ref> sem skipar stormsveitum sínum að ofsækja gyðingana. Hann lætur handtaka Schutz og rakarann. Hynkel er síðar handtekinn af eigin hermönnum í skóginum við landamærin, sem taka hann í misgripum fyrir rakarann. * [[Jack Oakie]] sem Benzino Napaloni, einræðisherra Bakteríu og skopstæling á [[Benito Mussolini]], einræðisherra [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]], auk þess sem nafnið er vísun í [[Napóleon Bónaparte]].<ref name=Britannica/> * [[Reginald Gardiner]] sem Schultz liðsforingi, tómanískur hermaður sem barðist í fyrri heimsstyrjöldinni og er enn í hernum á fjórða áratugnum. Hann bannar hermönnum sínum að ráðast á gyðinga en er handtekinn fyrir tilskipun Hynkels og gerist síðan tryggur bandamaður rakarans. Hann hjálpar rakaranum síðar að þykjast vera Hynkel til þess að bjarga Osterlich. * [[Henry Daniell]] sem Garbitsch, skopstæling á [[Joseph Goebbels]],<ref name=Britannica/> hinn tryggi og yfirvegaði innanríkis- og áróðursmálaráðherra Hynkels. * [[Billy Gilbert]] sem Herring, skopstæling á [[Hermann Göring]],<ref name=Britannica/> og stríðsmálaráðherra Hynkels. Hann stýrir sýnikennslum á nýþróuðum vopnum, sem bregðast yfirleitt og vekja reiði Hynkels. * [[Grace Hayle]] sem frú Napaloni, eiginkona Benzino sem dansar síðar við Hynkel. Á Ítalíu voru öll atriði með henni ritskoðuð til ársins 2002 af virðingarskyni við ekkju Benito Mussolini, [[Rachele Mussolini|Rachele]]. * [[Carter DeHaven]] sem Spook, bakteríski sendiherrann. ===Aðrir leikarar=== * [[Tiny Sandford|Stanley „Tiny“ Sandford]] sem hermaður árið 1918 * [[Joe Bordeaux]] sem aukaleikari í gettóinu * [[Hank Mann]] sem stormsveitarliði sem stelur ávöxtum Aðrir leikarar í myndinni eru {{ill|Esther Michelson|fr}}, [[Florence Wright]], [[Eddie Gribbon]], [[Robert O. Davis]], [[Eddie Dunn (leikari)|Eddie Dunn]], [[Nita Pike]] og [[Peter Lynn (leikari)|Peter Lynn]]. ==Leiksýning== Árið 2018 sýndi [[Þjóðleikhúsið]] á Íslandi leikgerð af ''Einræðisherranum'' í leikstjórn danska leikstjórans Nikolaj Cederholm, sem hafði áður stýrt uppsetningu verksins í Nörrebro-leikhúsinu í [[Kaupmannahöfn]]. [[Sigurður Sigurjónsson]] lék þar bæði rakarann og Adenoid Hynkel.<ref>{{Vefheimild|titill=Einræðisherrann á alltaf erindi|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/einraedisherrann-a-alltaf-erindi|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 23. desember 2018|skoðað=27. mars 2026|höfundur=Guðrún Sóley Gestsdóttir}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{k|1940}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Charlie Chaplin]] [[Flokkur:Kvikmyndir um fyrri heimsstyrjöldina]] [[Flokkur:Kvikmyndir um seinni heimsstyrjöldina]] [[Flokkur:United Artists-kvikmyndir]] mhr6s9xnr7jtf37f3ty7swj6cb3pwja 1952208 1952204 2026-03-27T21:28:58Z TKSnaevarr 53243 /* Söguþráður */ 1952208 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Einræðisherrann | upprunalegt heiti = The Great Dictator | image = The Great Dictator (1940) poster.jpg | caption = Auglýsingaplakat fyrir myndina. | director = [[Charlie Chaplin]] | producer = Charlie Chaplin | writer = Charlie Chaplin | starring = {{ubl|Charlie Chaplin|[[Paulette Goddard]]|[[Jack Oakie]]|[[Henry Daniell]]|[[Reginald Gardiner]]|[[Billy Gilbert]]|[[Maurice Moscovich]]}} | music = [[Meredith Willson]] | cinematography = {{ubl|[[Karl Struss]]|[[Roland Totheroh]]}} | editing = Willard Nico | studio = [[Charlie Chaplin|Charles Chaplin Film Corporation]] | distributor = [[United Artists]] | released = {{Film date|1940|10|15|New York-borg}} | runtime = 125 mínútur<!--Theatrical runtime: 124:01--><ref>{{cite web |title=''The Great Dictator'' (PG)|url= https://www.bbfc.co.uk/release/the-great-dictator-q29sbgvjdglvbjpwwc0ynjq2njy|work=[[British Board of Film Classification]]|date=December 9, 1940|access-date=September 6, 2024}}</ref> | country = Bandaríkin | language = Enska | budget = $2,2 milljónir<ref>{{cite magazine|url=https://archive.org/details/variety140-1940-11/page/n139/mode/1up|magazine=Variety|title=UA Meeting|date=20 November 1940|page=20}}</ref> | gross = $5 milljónir (á heimsvísu)<ref name=BattlefrontBook>{{cite book|first1=Barbara G.|last1=Friedman|title=From the Battlefront to the Bridal Suite: Media Coverage of British War Brides, 1942–1946|date=2007|publisher=University of Missouri Press |isbn=978-0-8262-1718-9|quote=Charlie Chaplin's 1940 film ''The Great Dictator'', satirizing Hitler and Nazism, grossed $5 million worldwide and became a classic.|trans-quote=Kvikmynd Chaplins frá 1940, ''Einræðisherrann'', sem deildi á Hitler og nasismann, halaði inn fimm milljónum dala á heimsvísu og varð sígilt verk.}}</ref> }} '''''Einræðisherrann''''' (enska: ''The Great Dictator'') er bandarísk kvikmynd frá árinu 1940 sem [[Charlie Chaplin]] skrifaði, leikstýrði, framleiddi og lék aðalhlutverkið í. Chaplin hafði verið eini umsvifamikli kvikmyndagerðarmaðurinn sem enn var að gera [[Þögul kvikmynd|þöglar myndir]] svo löngu eftir tilkomu hljóðmynda en ''Einræðisherrann'' var fyrsta eiginlega hljóðmyndin sem hann gerði. ''Einræðisherrann'' er [[pólitísk ádeila]] og [[Svartur húmor|svartkómedía]] þar sem Chaplin fordæmir einræðisherrana [[Adolf Hitler]] og [[Benito Mussolini]] og hugmyndafræði þeirra, [[Fasismi|fasisma]], [[gyðingahatur]] og [[Nasismi|nasisma]]. Þegar myndin var frumsýnd var [[seinni heimsstyrjöldin]] nýlega byrjuð en Bandaríkin voru enn formlega hlutlaus. Chaplin lék báðar aðalpersónur myndarinnar: fasískan einræðisherra og rakara af gyðingaþjóðerni. ''Einræðisherrann'' naut mikilla vinsælda og varð arðbærasta kvikmynd Chaplins.<ref name="trampdict">{{cite AV media |people=Branagh, Kenneth (narrator) |author-link=Kenneth Branagh |title=Chaplin and Hitler: The Tramp and the Dictator |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p00fsv6s |medium=television |publisher=BBC |year=2002 |access-date=December 28, 2020 }}</ref> Gagnrýnendur seinni tíma hafa bent á myndina sem eina bestu gamanmynd allra tíma og sem mikilvægt ádeiluverk. Árið 1997 mat [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna]] myndina „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæga“ og valdi hana til varðveislu í kvikmyndasafninu [[National Film Registry]].<ref name=":0">[https://www.loc.gov/film/titles.html "Films Selected to The National Film Registry, 1989–2010"]. [[Library of Congress]]. Skoðað 27. mars 2026.</ref><ref>{{Cite web|title=New to the National Film Registry (December 1997) – Library of Congress Information Bulletin|url=https://www.loc.gov/loc/lcib/9712/nfr.html|access-date=2020-06-23|website=www.loc.gov}}</ref> ''Einræðisherrann'' var tilnefnd til fimm [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]], fyrir [[Óskarsverðlaun fyrir bestu kvikmynd|bestu myndina]], besta leikarann, besta handritið, besta aukaleikarann og bestu tónlistina. Í sjálfsævisögu sinni árið 1964 sagði Chaplin að hann hefði ekki gert myndina ef hann hefði vitað á þessum tíma hve langt [[Helförin|helförin]] gekk.<ref>{{cite book |last=Chaplin|first=Charlie|author-link=Charlie Chaplin|date=1964|title=My Autobiography|title-link=My Autobiography (Chaplin book)|page=[https://archive.org/details/myautobiography00chaprich/page/392 392]|location=New York|publisher=Simon and Schuster|quote=Had I known of the actual horrors of the German concentration camps, I could not have made ''The Great Dictator'', I could not have made fun of the homicidal insanity of the Nazis.|trans-quote=Ef ég hefði vitað um hinn raunverulega hrylling þýsku útrýmingarbúðanna hefði ég ekki gert ''Einræðisherrann'', ég hefði ekki gert gys að morðæði nasistanna.}}</ref> ==Söguþráður== Myndin hefst árið 1918 á [[Vesturvígstöðvar fyrri heimsstyrjaldarinnar|vesturvígstöðvum]] [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]], þar sem hermaður af [[Gyðingar|gyðingaþjóðerni]] er að berjast fyrir [[Miðveldin|miðveldaríkið]] [[Þýska keisaradæmið|Tómaníu]]. Hermaðurinn bjargar særðum herflugmanni, Schultz liðsforingja, sem er með mikilvæg skjöl sem hann segir að geti tryggt sigur Tómaníu. Flugvél þeirra verður hins vegar eldsneytislaus og brotlendir í tré og hermaðurinn missir minnið. Þegar þeim er bjargað fréttir Schultz að Tómanía sé búin að gefast upp fyrir [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] en gyðingurinn er fluttur á sjúkrahús. [[Mynd:Dictator charlie2.jpg|thumb|Chaplin sem Adenoid Hynkel]] Tuttugu árum síðar snýr hermaðurinn, sem enn þjáist af minnisleysi, aftur til fyrri starfa sinna sem rakari í [[gettó]]i gyðinga. Gettóið er nú undir stjórn Schultz, sem hefur hlotið stöðuhækkun innan tómanísku stjórnarinnar, sem er orðin að [[Þriðja ríkið|einræðisstjórn]] undir forystu hins grimma [[Adolf Hitler|Adenoid Hynkel]]. Rakarinn verður ástfanginn af nágrannakonu sinni, Hönnu, og saman reyna þau að berjast gegn kúgun stjórnarinnar. [[SS-sveitirnar|Stormsveitarliðar]] handtaka rakarann og búa sig undir að lífláta hann en Schultz ber kennsl á hann og segir þeim að hætta. Með því að bera kennsl á hann og minna hann á fyrri heimsstyrjöldina hjálpar Schultz rakaranum að endurheimta minnið. Á meðan reynir Hynkel að fjármagna sístærri her sinn með því að fá lán frá bankamanni af gyðingaættum að nafni Hermann Epstein, sem leiðir til þess að dregið er úr kúguninni í gettóinu um stundarsakir. Bankamaðurinn neitar hins vegar að endingu að lána honum féð. Hynkel bregst reiður við og skipar fjöldamorð á gyðingum. Schultz mótmælir þessari ómannúðlegu stefnu en er handtekinn og sendur í fangabúðir. Hann sleppur og felur sig hjá rakaranum í gettóinu. Schultz reynir að telja gyðingafjölskylduna á að ráða Hynkel af dögum í [[sjálfsmorðsárás]] en Hanna telur þá ofan af því. Hermenn gera leit í gettóinu, handtaka Schultz og rakarann og senda þá báða í fangabúðir. Hanna og fjölskylda hennar flýja til víngarðs í nágrannaríkinu [[Austurríki|Osterlich]]. Hynkel deilir við einræðisherra ríkisins [[Konungsríkið Ítalía|Bakteríu]], [[Benito Mussolini|Benzino Napaloni]], um það hvort ríkið eigi að fá að [[Anschluss|gera innrás í]] Osterlich. Einræðisherrarnir tveir rífast um sáttmála um skipulagningu innrásarinnar á meðan þeir gæða sér á veglegu hlaðborði, þar sem er meðal annars krukka af [[Enskt sinnep|ensku sinnepi]]. Þræturnar snúast upp í matarslag, sem lýkur ekki fyrr en báðir bragða óvart á eldheitu sinnepinu og sættast báðir vegna áfallsins. Eftir að Hynkel undirritar samning við Napaloni skipar hann innrás í Osterlich. Hanna og fjölskylda hennar lenda í sjálfheldu vegna innrásarhersins og hópur hermanna gengur í skrokk á þeim. [[File:Dictator charlie6.jpg|thumb|right|Chaplin sem Adenoid Hynkel (til hægri) og [[Jack Oakie]] sem Benzino Napaloni (til vinstri)]] Schultz og rakarinn sleppa úr búðunum í stolnum einkennisbúningum. Rakarinn, klæddur eins og Hynkel, koma að landamærunum við Osterlich, þar sem mannfjöldi bíður þess að Hynkel flytji ávarp eftir sigurgöngu. Hinn sanni Hynkel er tekinn í misgripum fyrir rakarann á meðan hann er óeinkennisklæddur á andaveiðum og er rotaður og fluttur í búðirnar. Schultz segir rakaranum að fara upp á ræðupallinn og þykjast vera Hynkel, því það sé eina leiðin til að bjarga lífi þeirra þegar komið er til höfuðborgar Osterlich. Rakarinn lýsir því yfir að hann (sem Hynkel) hafi séð ljósið og biðlar til fjöldans að sýna miskunn og bræðralag. Hann hvetur hermennina til að berjast fyrir frelsi og sameina alþýðuna í nafni lýðræðis. Rakarinn ávarpar síðan Hönnu: „Líttu upp, Hanna. Mannsandanum hafa sprottið vængir og loks er hann tekinn á flug. Hann flýgur inn í regnbogann, inn í vonarljósið, inn í framtíðina, hina dýrðlegu framtíð sem tilheyrir þér, mér og okkur öllum.“ Hanna heyrir rödd rakarans í útvarpinu. Hún snýr sér að sólarupprásinni og segir við vini sína: „Hlustið.“ ==Leikarar== ===Fólkið í gettóinu=== * [[Charlie Chaplin]] sem rakarinn, hermaður af gyðingaættum sem barðist í fyrri heimsstyrjöldinni en missti minnið í tvo áratugi. Eftir að hafa bjargað lífi Schultz í stríðinu hittir hann vin sinn á ný í gerbreyttum aðstæðum. * [[Paulette Goddard]] sem Hanna, nágrannakona rakarans. Hún býr í gettóinu við hliðina á rakarastofunni. Hún styður rakarann gegn tómanísku stormsveitarliðinum. (Goddard var eiginkona Chaplins þegar myndin var gerð.) * [[Maurice Moscovich]] sem hr. Jaeckel, gamall gyðingur sem vingast við Hönnu. Jaeckel er leigusali rakarastofunnar. Þetta var síðasta mynd Moscovich áður en hann lést, þá 68 ára. * [[Emma Dunn]] sem frú Jaeckel * [[Bernard Gorcey]] sem hr. Mann * [[Paul Weigel]] sem hr. Agar * [[Chester Conklin]] sem viðskiptavinur rakarans ===Fólkið í höllinni=== * Charlie Chaplin sem Adenoid Hynkel, einræðisherra Tómaníu<ref>[https://www.bbc.com/culture/article/20210204-the-great-dictator-the-film-that-dared-to-laugh-at-hitler "The film that dared to laugh at Hitler"]. BBC Culture. Retrieved December 31, 2021.</ref> og [[skopstæling]] á [[Adolf Hitler]], einræðisherra [[Þriðja ríkið|Þýskalands nasismans]],<ref name=Britannica>{{cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/243180/The-Great-Dictator |title=''The Great Dictator''|first=Lee |last=Pfieffer |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=January 26, 2013}}</ref> sem skipar stormsveitum sínum að ofsækja gyðingana. Hann lætur handtaka Schutz og rakarann. Hynkel er síðar handtekinn af eigin hermönnum í skóginum við landamærin, sem taka hann í misgripum fyrir rakarann. * [[Jack Oakie]] sem Benzino Napaloni, einræðisherra Bakteríu og skopstæling á [[Benito Mussolini]], einræðisherra [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]], auk þess sem nafnið er vísun í [[Napóleon Bónaparte]].<ref name=Britannica/> * [[Reginald Gardiner]] sem Schultz liðsforingi, tómanískur hermaður sem barðist í fyrri heimsstyrjöldinni og er enn í hernum á fjórða áratugnum. Hann bannar hermönnum sínum að ráðast á gyðinga en er handtekinn fyrir tilskipun Hynkels og gerist síðan tryggur bandamaður rakarans. Hann hjálpar rakaranum síðar að þykjast vera Hynkel til þess að bjarga Osterlich. * [[Henry Daniell]] sem Garbitsch, skopstæling á [[Joseph Goebbels]],<ref name=Britannica/> hinn tryggi og yfirvegaði innanríkis- og áróðursmálaráðherra Hynkels. * [[Billy Gilbert]] sem Herring, skopstæling á [[Hermann Göring]],<ref name=Britannica/> og stríðsmálaráðherra Hynkels. Hann stýrir sýnikennslum á nýþróuðum vopnum, sem bregðast yfirleitt og vekja reiði Hynkels. * [[Grace Hayle]] sem frú Napaloni, eiginkona Benzino sem dansar síðar við Hynkel. Á Ítalíu voru öll atriði með henni ritskoðuð til ársins 2002 af virðingarskyni við ekkju Benito Mussolini, [[Rachele Mussolini|Rachele]]. * [[Carter DeHaven]] sem Spook, bakteríski sendiherrann. ===Aðrir leikarar=== * [[Tiny Sandford|Stanley „Tiny“ Sandford]] sem hermaður árið 1918 * [[Joe Bordeaux]] sem aukaleikari í gettóinu * [[Hank Mann]] sem stormsveitarliði sem stelur ávöxtum Aðrir leikarar í myndinni eru {{ill|Esther Michelson|fr}}, [[Florence Wright]], [[Eddie Gribbon]], [[Robert O. Davis]], [[Eddie Dunn (leikari)|Eddie Dunn]], [[Nita Pike]] og [[Peter Lynn (leikari)|Peter Lynn]]. ==Leiksýning== Árið 2018 sýndi [[Þjóðleikhúsið]] á Íslandi leikgerð af ''Einræðisherranum'' í leikstjórn danska leikstjórans Nikolaj Cederholm, sem hafði áður stýrt uppsetningu verksins í Nörrebro-leikhúsinu í [[Kaupmannahöfn]]. [[Sigurður Sigurjónsson]] lék þar bæði rakarann og Adenoid Hynkel.<ref>{{Vefheimild|titill=Einræðisherrann á alltaf erindi|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/einraedisherrann-a-alltaf-erindi|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 23. desember 2018|skoðað=27. mars 2026|höfundur=Guðrún Sóley Gestsdóttir}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{k|1940}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Charlie Chaplin]] [[Flokkur:Kvikmyndir um fyrri heimsstyrjöldina]] [[Flokkur:Kvikmyndir um seinni heimsstyrjöldina]] [[Flokkur:United Artists-kvikmyndir]] o39gkif693ngky4m7aw76ejpvv4kvwz 1952218 1952208 2026-03-27T21:54:56Z TKSnaevarr 53243 1952218 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Einræðisherrann | upprunalegt heiti = The Great Dictator | image = The Great Dictator (1940) poster.jpg | caption = Auglýsingaplakat fyrir myndina. | director = [[Charlie Chaplin]] | producer = Charlie Chaplin | writer = Charlie Chaplin | starring = {{ubl|Charlie Chaplin|[[Paulette Goddard]]|[[Jack Oakie]]|[[Henry Daniell]]|[[Reginald Gardiner]]|[[Billy Gilbert]]|[[Maurice Moscovich]]}} | music = [[Meredith Willson]] | cinematography = {{ubl|[[Karl Struss]]|[[Roland Totheroh]]}} | editing = Willard Nico | studio = [[Charlie Chaplin|Charles Chaplin Film Corporation]] | distributor = [[United Artists]] | released = {{Film date|1940|10|15|New York-borg}} | runtime = 125 mínútur<!--Theatrical runtime: 124:01--><ref>{{cite web |title=''The Great Dictator'' (PG)|url= https://www.bbfc.co.uk/release/the-great-dictator-q29sbgvjdglvbjpwwc0ynjq2njy|work=[[British Board of Film Classification]]|date=December 9, 1940|access-date=September 6, 2024}}</ref> | country = Bandaríkin | language = Enska | budget = $2,2 milljónir<ref>{{cite magazine|url=https://archive.org/details/variety140-1940-11/page/n139/mode/1up|magazine=Variety|title=UA Meeting|date=20 November 1940|page=20}}</ref> | gross = $5 milljónir (á heimsvísu)<ref name=BattlefrontBook>{{cite book|first1=Barbara G.|last1=Friedman|title=From the Battlefront to the Bridal Suite: Media Coverage of British War Brides, 1942–1946|date=2007|publisher=University of Missouri Press |isbn=978-0-8262-1718-9|quote=Charlie Chaplin's 1940 film ''The Great Dictator'', satirizing Hitler and Nazism, grossed $5 million worldwide and became a classic.|trans-quote=Kvikmynd Chaplins frá 1940, ''Einræðisherrann'', sem deildi á Hitler og nasismann, halaði inn fimm milljónum dala á heimsvísu og varð sígilt verk.}}</ref> }} '''''Einræðisherrann''''' (enska: ''The Great Dictator'') er bandarísk kvikmynd frá árinu 1940 sem [[Charlie Chaplin]] skrifaði, leikstýrði, framleiddi og lék aðalhlutverkið í. Chaplin hafði verið eini umsvifamikli kvikmyndagerðarmaðurinn í [[Hollywood]] sem enn var að gera [[Þögul kvikmynd|þöglar myndir]] svo löngu eftir tilkomu hljóðmynda en ''Einræðisherrann'' var fyrsta eiginlega hljóðmyndin sem hann gerði. ''Einræðisherrann'' er [[pólitísk ádeila]] og [[Svartur húmor|svartkómedía]] þar sem Chaplin fordæmir einræðisherrana [[Adolf Hitler]] og [[Benito Mussolini]] og hugmyndafræði þeirra, [[Fasismi|fasisma]], [[gyðingahatur]] og [[Nasismi|nasisma]]. Þegar myndin var frumsýnd var [[seinni heimsstyrjöldin]] nýlega byrjuð en Bandaríkin voru enn formlega hlutlaus. Chaplin lék báðar aðalpersónur myndarinnar: fasískan einræðisherra og rakara af gyðingaþjóðerni. ''Einræðisherrann'' naut mikilla vinsælda og varð arðbærasta kvikmynd Chaplins.<ref name="trampdict">{{cite AV media |people=Branagh, Kenneth (narrator) |author-link=Kenneth Branagh |title=Chaplin and Hitler: The Tramp and the Dictator |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p00fsv6s |medium=television |publisher=BBC |year=2002 |access-date=December 28, 2020 }}</ref> Gagnrýnendur seinni tíma hafa bent á myndina sem eina bestu gamanmynd allra tíma og sem mikilvægt ádeiluverk. Árið 1997 mat [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna]] myndina „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæga“ og valdi hana til varðveislu í kvikmyndasafninu [[National Film Registry]].<ref name=":0">[https://www.loc.gov/film/titles.html "Films Selected to The National Film Registry, 1989–2010"]. [[Library of Congress]]. Skoðað 27. mars 2026.</ref><ref>{{Cite web|title=New to the National Film Registry (December 1997) – Library of Congress Information Bulletin|url=https://www.loc.gov/loc/lcib/9712/nfr.html|access-date=2020-06-23|website=www.loc.gov}}</ref> ''Einræðisherrann'' var tilnefnd til fimm [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]], fyrir [[Óskarsverðlaun fyrir bestu kvikmynd|bestu myndina]], besta leikarann, besta handritið, besta aukaleikarann og bestu tónlistina. Í sjálfsævisögu sinni árið 1964 sagði Chaplin að hann hefði ekki gert myndina ef hann hefði vitað á þessum tíma hve langt [[Helförin|helförin]] gekk.<ref>{{cite book |last=Chaplin|first=Charlie|author-link=Charlie Chaplin|date=1964|title=My Autobiography|title-link=My Autobiography (Chaplin book)|page=[https://archive.org/details/myautobiography00chaprich/page/392 392]|location=New York|publisher=Simon and Schuster|quote=Had I known of the actual horrors of the German concentration camps, I could not have made ''The Great Dictator'', I could not have made fun of the homicidal insanity of the Nazis.|trans-quote=Ef ég hefði vitað um hinn raunverulega hrylling þýsku útrýmingarbúðanna hefði ég ekki gert ''Einræðisherrann'', ég hefði ekki gert gys að morðæði nasistanna.}}</ref> ==Söguþráður== Myndin hefst árið 1918 á [[Vesturvígstöðvar fyrri heimsstyrjaldarinnar|vesturvígstöðvum]] [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]], þar sem hermaður af [[Gyðingar|gyðingaþjóðerni]] er að berjast fyrir [[Miðveldin|miðveldaríkið]] [[Þýska keisaradæmið|Tómaníu]]. Hermaðurinn bjargar særðum herflugmanni, Schultz liðsforingja, sem er með mikilvæg skjöl sem hann segir að geti tryggt sigur Tómaníu. Flugvél þeirra verður hins vegar eldsneytislaus og brotlendir í tré og hermaðurinn missir minnið. Þegar þeim er bjargað fréttir Schultz að Tómanía sé búin að gefast upp fyrir [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] en gyðingurinn er fluttur á sjúkrahús. [[Mynd:Dictator charlie2.jpg|thumb|Chaplin sem Adenoid Hynkel]] Tuttugu árum síðar snýr hermaðurinn, sem enn þjáist af minnisleysi, aftur til fyrri starfa sinna sem rakari í [[gettó]]i gyðinga. Gettóið er nú undir stjórn Schultz, sem hefur hlotið stöðuhækkun innan tómanísku stjórnarinnar, sem er orðin að [[Þriðja ríkið|einræðisstjórn]] undir forystu hins grimma [[Adolf Hitler|Adenoid Hynkel]]. Rakarinn verður ástfanginn af nágrannakonu sinni, Hönnu, og saman reyna þau að berjast gegn kúgun stjórnarinnar. [[SS-sveitirnar|Stormsveitarliðar]] handtaka rakarann og búa sig undir að lífláta hann en Schultz ber kennsl á hann og segir þeim að hætta. Með því að bera kennsl á hann og minna hann á fyrri heimsstyrjöldina hjálpar Schultz rakaranum að endurheimta minnið. Á meðan reynir Hynkel að fjármagna sístærri her sinn með því að fá lán frá bankamanni af gyðingaættum að nafni Hermann Epstein, sem leiðir til þess að dregið er úr kúguninni í gettóinu um stundarsakir. Bankamaðurinn neitar hins vegar að endingu að lána honum féð. Hynkel bregst reiður við og skipar fjöldamorð á gyðingum. Schultz mótmælir þessari ómannúðlegu stefnu en er handtekinn og sendur í fangabúðir. Hann sleppur og felur sig hjá rakaranum í gettóinu. Schultz reynir að telja gyðingafjölskylduna á að ráða Hynkel af dögum í [[sjálfsmorðsárás]] en Hanna telur þá ofan af því. Hermenn gera leit í gettóinu, handtaka Schultz og rakarann og senda þá báða í fangabúðir. Hanna og fjölskylda hennar flýja til víngarðs í nágrannaríkinu [[Austurríki|Osterlich]]. Hynkel deilir við einræðisherra ríkisins [[Konungsríkið Ítalía|Bakteríu]], [[Benito Mussolini|Benzino Napaloni]], um það hvort ríkið eigi að fá að [[Anschluss|gera innrás í]] Osterlich. Einræðisherrarnir tveir rífast um sáttmála um skipulagningu innrásarinnar á meðan þeir gæða sér á veglegu hlaðborði, þar sem er meðal annars krukka af [[Enskt sinnep|ensku sinnepi]]. Þræturnar snúast upp í matarslag, sem lýkur ekki fyrr en báðir bragða óvart á eldheitu sinnepinu og sættast báðir vegna áfallsins. Eftir að Hynkel undirritar samning við Napaloni skipar hann innrás í Osterlich. Hanna og fjölskylda hennar lenda í sjálfheldu vegna innrásarhersins og hópur hermanna gengur í skrokk á þeim. [[File:Dictator charlie6.jpg|thumb|right|Chaplin sem Adenoid Hynkel (til hægri) og [[Jack Oakie]] sem Benzino Napaloni (til vinstri)]] Schultz og rakarinn sleppa úr búðunum í stolnum einkennisbúningum. Rakarinn, klæddur eins og Hynkel, koma að landamærunum við Osterlich, þar sem mannfjöldi bíður þess að Hynkel flytji ávarp eftir sigurgöngu. Hinn sanni Hynkel er tekinn í misgripum fyrir rakarann á meðan hann er óeinkennisklæddur á andaveiðum og er rotaður og fluttur í búðirnar. Schultz segir rakaranum að fara upp á ræðupallinn og þykjast vera Hynkel, því það sé eina leiðin til að bjarga lífi þeirra þegar komið er til höfuðborgar Osterlich. Rakarinn lýsir því yfir að hann (sem Hynkel) hafi séð ljósið og biðlar til fjöldans að sýna miskunn og bræðralag. Hann hvetur hermennina til að berjast fyrir frelsi og sameina alþýðuna í nafni lýðræðis. Rakarinn ávarpar síðan Hönnu: „Líttu upp, Hanna. Mannsandanum hafa sprottið vængir og loks er hann tekinn á flug. Hann flýgur inn í regnbogann, inn í vonarljósið, inn í framtíðina, hina dýrðlegu framtíð sem tilheyrir þér, mér og okkur öllum.“ Hanna heyrir rödd rakarans í útvarpinu. Hún snýr sér að sólarupprásinni og segir við vini sína: „Hlustið.“ ==Leikarar== ===Fólkið í gettóinu=== * [[Charlie Chaplin]] sem rakarinn, hermaður af gyðingaættum sem barðist í fyrri heimsstyrjöldinni en missti minnið í tvo áratugi. Eftir að hafa bjargað lífi Schultz í stríðinu hittir hann vin sinn á ný í gerbreyttum aðstæðum. * [[Paulette Goddard]] sem Hanna, nágrannakona rakarans. Hún býr í gettóinu við hliðina á rakarastofunni. Hún styður rakarann gegn tómanísku stormsveitarliðinum. (Goddard var eiginkona Chaplins þegar myndin var gerð.) * [[Maurice Moscovich]] sem hr. Jaeckel, gamall gyðingur sem vingast við Hönnu. Jaeckel er leigusali rakarastofunnar. Þetta var síðasta mynd Moscovich áður en hann lést, þá 68 ára. * [[Emma Dunn]] sem frú Jaeckel * [[Bernard Gorcey]] sem hr. Mann * [[Paul Weigel]] sem hr. Agar * [[Chester Conklin]] sem viðskiptavinur rakarans ===Fólkið í höllinni=== * Charlie Chaplin sem Adenoid Hynkel, einræðisherra Tómaníu<ref>[https://www.bbc.com/culture/article/20210204-the-great-dictator-the-film-that-dared-to-laugh-at-hitler "The film that dared to laugh at Hitler"]. BBC Culture. Retrieved December 31, 2021.</ref> og [[skopstæling]] á [[Adolf Hitler]], einræðisherra [[Þriðja ríkið|Þýskalands nasismans]],<ref name=Britannica>{{cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/243180/The-Great-Dictator |title=''The Great Dictator''|first=Lee |last=Pfieffer |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=January 26, 2013}}</ref> sem skipar stormsveitum sínum að ofsækja gyðingana. Hann lætur handtaka Schutz og rakarann. Hynkel er síðar handtekinn af eigin hermönnum í skóginum við landamærin, sem taka hann í misgripum fyrir rakarann. * [[Jack Oakie]] sem Benzino Napaloni, einræðisherra Bakteríu og skopstæling á [[Benito Mussolini]], einræðisherra [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]], auk þess sem nafnið er vísun í [[Napóleon Bónaparte]].<ref name=Britannica/> * [[Reginald Gardiner]] sem Schultz liðsforingi, tómanískur hermaður sem barðist í fyrri heimsstyrjöldinni og er enn í hernum á fjórða áratugnum. Hann bannar hermönnum sínum að ráðast á gyðinga en er handtekinn fyrir tilskipun Hynkels og gerist síðan tryggur bandamaður rakarans. Hann hjálpar rakaranum síðar að þykjast vera Hynkel til þess að bjarga Osterlich. * [[Henry Daniell]] sem Garbitsch, skopstæling á [[Joseph Goebbels]],<ref name=Britannica/> hinn tryggi og yfirvegaði innanríkis- og áróðursmálaráðherra Hynkels. * [[Billy Gilbert]] sem Herring, skopstæling á [[Hermann Göring]],<ref name=Britannica/> og stríðsmálaráðherra Hynkels. Hann stýrir sýnikennslum á nýþróuðum vopnum, sem bregðast yfirleitt og vekja reiði Hynkels. * [[Grace Hayle]] sem frú Napaloni, eiginkona Benzino sem dansar síðar við Hynkel. Á Ítalíu voru öll atriði með henni ritskoðuð til ársins 2002 af virðingarskyni við ekkju Benito Mussolini, [[Rachele Mussolini|Rachele]]. * [[Carter DeHaven]] sem Spook, bakteríski sendiherrann. ===Aðrir leikarar=== * [[Tiny Sandford|Stanley „Tiny“ Sandford]] sem hermaður árið 1918 * [[Joe Bordeaux]] sem aukaleikari í gettóinu * [[Hank Mann]] sem stormsveitarliði sem stelur ávöxtum Aðrir leikarar í myndinni eru {{ill|Esther Michelson|fr}}, [[Florence Wright]], [[Eddie Gribbon]], [[Robert O. Davis]], [[Eddie Dunn (leikari)|Eddie Dunn]], [[Nita Pike]] og [[Peter Lynn (leikari)|Peter Lynn]]. ==Leiksýning== Árið 2018 sýndi [[Þjóðleikhúsið]] á Íslandi leikgerð af ''Einræðisherranum'' í leikstjórn danska leikstjórans Nikolaj Cederholm, sem hafði áður stýrt uppsetningu verksins í Nörrebro-leikhúsinu í [[Kaupmannahöfn]]. [[Sigurður Sigurjónsson]] lék þar bæði rakarann og Adenoid Hynkel.<ref>{{Vefheimild|titill=Einræðisherrann á alltaf erindi|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/einraedisherrann-a-alltaf-erindi|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 23. desember 2018|skoðað=27. mars 2026|höfundur=Guðrún Sóley Gestsdóttir}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{k|1940}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Charlie Chaplin]] [[Flokkur:Kvikmyndir um fyrri heimsstyrjöldina]] [[Flokkur:Kvikmyndir um seinni heimsstyrjöldina]] [[Flokkur:United Artists-kvikmyndir]] lhhn8zq58dbm90cl1327e5nlwztch4s 0 190459 1952205 2026-03-27T21:26:22Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Einræðisherrann]] 1952205 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Einræðisherrann]] 1xykoehl4n9q2rhcgp61ldi6os6vjk3 1 190460 1952206 2026-03-27T21:27:45Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Þýðing |titill=The Great Dictator |tungumál=en |id=1344256034 }}“ 1952206 wikitext text/x-wiki {{Þýðing |titill=The Great Dictator |tungumál=en |id=1344256034 }} j1v3v8ukxud1apt8y0i11fcjljn9mgb 0 190461 1952220 2026-03-27T23:06:13Z Cinquantecinq 12601 Bjó til síðu með „{{Tónlistarfólk | meðlimur_í = [[Þriðja hæðin]] | heiti = Haukur H | fæðingarnafn = Haukur Ægir Hauksson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1989|03|17}} | starf = {{hlist|Rappari|Tónlistarmaður}} }} '''Haukur Ægir Hauksson''' (f. 17. mars 1989), betur þekktur sem '''Haukur H''', er íslenskur rappari og tónlistarmaður.<ref>{{Cite web|url=https://gamla.mannlif.is/albumm/haukur-h-sendir-fra-ser-plotuna...“ 1952220 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | meðlimur_í = [[Þriðja hæðin]] | heiti = Haukur H | fæðingarnafn = Haukur Ægir Hauksson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1989|03|17}} | starf = {{hlist|Rappari|Tónlistarmaður}} }} '''Haukur Ægir Hauksson''' (f. 17. mars 1989), betur þekktur sem '''Haukur H''', er íslenskur rappari og tónlistarmaður.<ref>{{Cite web|url=https://gamla.mannlif.is/albumm/haukur-h-sendir-fra-ser-plotuna-eydibyli/|title=Haukur H sendir frá sér plötuna Eyðibýli -|last=Albumm|date=2019-10-12|website=Mannlíf|language=is|access-date=2026-03-27}}</ref> Haukur H var meðlimur í rappsveitinni [[Þriðja hæðin]]. == Hljóðritaskrá == === Breiðskífur === * ''Eyðibýli'' (2019) * ''Óreiða'' (2021) * ''Back in the dayz'' (2021) === Smáskífur === * „Hendur upp“ (2016) ásamt [[Valby bræður|Valby bræðrum]] * „Við mínu blóði“ (2019) * „Gamlir stílar“ (2020) ásamt [[Blaffi|Blaffa]] * „Plánetu killerinn“ (2020) * „Haltu kjafti“ (2021) * „Í takt við tíðarandann“ (2021) * „Illverk“ (2021) * „Heimtur úr heljargreipunum“ (2021) * „1989“ (2021) * „Andvakandi“ (2022) * „Tapa'ð ekki“ (2022) ásamt [[Mælginn]] * „Friður til Davíðs“ (2022) * „Brotinn taktur“ (2023) == Tilvísanir == <references /> == Tenglar == * [https://www.youtube.com/channel/UCZBUmS_ontqzeluKhYFHXyw Haukur H á YouTube] * [https://open.spotify.com/artist/0Dkm9FoyltMuSddG9bQa5G?si=lCvBqWG-SJCzVsZvaUx01w Haukur H á Spotify] j5llb9n36jziy7t6tiyzwv041jof9rs 1952227 1952220 2026-03-27T23:45:54Z Berserkur 10188 1952227 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | meðlimur_í = [[Þriðja hæðin]] | heiti = Haukur H | fæðingarnafn = Haukur Ægir Hauksson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1989|03|17}} | starf = {{hlist|Rappari|Tónlistarmaður}} }} '''Haukur Ægir Hauksson''' (f. 17. mars 1989), betur þekktur sem '''Haukur H''', er íslenskur rappari og tónlistarmaður.<ref>{{Cite web|url=https://gamla.mannlif.is/albumm/haukur-h-sendir-fra-ser-plotuna-eydibyli/|title=Haukur H sendir frá sér plötuna Eyðibýli -|last=Albumm|date=2019-10-12|website=Mannlíf|language=is|access-date=2026-03-27}}</ref> Haukur H var meðlimur í rappsveitinni [[Þriðja hæðin]]. == Útgáfur == === Breiðskífur === * ''Eyðibýli'' (2019) * ''Óreiða'' (2021) * ''Back in the dayz'' (2021) === Smáskífur === * „Hendur upp“ (2016) ásamt [[Valby bræður|Valby bræðrum]] * „Við mínu blóði“ (2019) * „Gamlir stílar“ (2020) ásamt [[Blaffi|Blaffa]] * „Plánetu killerinn“ (2020) * „Haltu kjafti“ (2021) * „Í takt við tíðarandann“ (2021) * „Illverk“ (2021) * „Heimtur úr heljargreipunum“ (2021) * „1989“ (2021) * „Andvakandi“ (2022) * „Tapa'ð ekki“ (2022) ásamt [[Mælginn]] * „Friður til Davíðs“ (2022) * „Brotinn taktur“ (2023) == Tilvísanir == <references /> == Tenglar == * [https://www.youtube.com/channel/UCZBUmS_ontqzeluKhYFHXyw Haukur H á YouTube] * [https://open.spotify.com/artist/0Dkm9FoyltMuSddG9bQa5G?si=lCvBqWG-SJCzVsZvaUx01w Haukur H á Spotify] {{f|1989}} [[Flokkur:Íslenskir rapparar]] 53vdgbpqzdrpw3efky4vop8tyfv8upm 0 190463 1952342 2026-03-28T11:54:12Z Coen567 114972 Búið til með því að þýða síðuna „[[:en:Special:Redirect/revision/1289443309|Vigdís Hafliðadóttir]]“ 1952342 wikitext text/x-wiki '''Vigdís Hafliðadóttir''' (fædd 17. nóvember 1994) er íslensk söngkona, leikkona, grínisti, handritshöfundur. Hún hefur leikið í kvikmyndinni Ljósvíkingar (e. [[Odd fish]]), í ýmsum [[Áramótaskaupið|áramótaskaupum]] og í þáttunum Tuttugu og eitthvað og er einn handritshöfunda þeirra. Vigdís er meðlimur í hljómsveitinni [[Flott (hljómsveit)|FLOTT]]. == Tilvísanir == {{Reflist}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Íslenskir skemmtikraftar]] [[Flokkur:Íslenskar leikkonur]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1994]] [[Flokkur:Söngkonur]] [[Flokkur:Grínistar]] kqyqcysbqwsada0pr52lgdekzxhfus7 1952343 1952342 2026-03-28T11:55:31Z Coen567 114972 Minniháttar orðalag 1952343 wikitext text/x-wiki '''Vigdís Hafliðadóttir''' (fædd 17. nóvember 1994) er íslensk söngkona, leikkona, grínisti og handritshöfundur. Hún hefur leikið í kvikmyndinni Ljósvíkingar (e. [[Odd fish]]), í ýmsum [[Áramótaskaupið|áramótaskaupum]] og í þáttunum Tuttugu og eitthvað sem hún skrifaði líka. Vigdís er meðlimur í hljómsveitinni [[Flott (hljómsveit)|FLOTT]]. == Tilvísanir == {{Reflist}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Íslenskir skemmtikraftar]] [[Flokkur:Íslenskar leikkonur]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1994]] 14ueto5xxzfwyzc5apnp3d8nrvan5vh 1952344 1952343 2026-03-28T11:56:50Z Coen567 114972 Búið til með því að þýða síðuna „[[:en:Special:Redirect/revision/1289443309|Vigdís Hafliðadóttir]]“ 1952344 wikitext text/x-wiki '''Vigdís Hafliðadóttir''' (fædd 17. nóvember 1994) er íslensk söngkona, leikkona, grínisti, handritshöfundur. Hún hefur leikið í kvikmyndinni Ljósvíkingar (e. [[Odd fish]]), í ýmsum [[Áramótaskaupið|áramótaskaupum]]<nowiki/>og í þáttunum Tuttugu og eitthvað sem hún skrifaði einnig. Vigdís er meðlimur í hljómsveitinni [[Flott (hljómsveit)|FLOTT]]. == Tilvísanir == {{Reflist}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Íslenskir skemmtikraftar]] [[Flokkur:Íslenskar leikkonur]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1994]] [[Flokkur:Söngkonur]] [[Flokkur:Grínistar]] pe5agmb11l70rrwh8ph579ifr48dmpu 1952345 1952344 2026-03-28T11:57:51Z Coen567 114972 Smá orðalag 1952345 wikitext text/x-wiki '''Vigdís Hafliðadóttir''' (fædd 17. nóvember 1994) er íslensk söngkona, leikkona, grínisti, handritshöfundur. Hún hefur leikið í kvikmyndinni Ljósvíkingar (e. [[Odd fish]]), í ýmsum [[Áramótaskaupið|áramótaskaupum]] og í þáttunum [[Tuttugu og eitthvað]] sem hún skrifaði einnig. Vigdís er meðlimur í hljómsveitinni [[Flott (hljómsveit)|FLOTT]]. == Tilvísanir == {{Reflist}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Íslenskir skemmtikraftar]] [[Flokkur:Íslenskar leikkonur]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1994]] [[Flokkur:Söngkonur]] [[Flokkur:Grínistar]] l5oa395q3bz635fi0ljoykehgooh14o