Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1141 1958832 1883312 2026-04-04T19:00:31Z Kattarnef 106306 heimildir 1958832 wikitext text/x-wiki {{engar heimildir}} [[Mynd:Eye iris.jpg|thumb|300px|Nærmynd af [[maður|mannsauga]].]] [[Mynd:Amur Tiger Panthera tigris altaica Eye 2112px edit.jpg|thumb|Mynd af auga [[síberíutígur]]sins.]] '''Auga''' er [[líffæri]] sem skynjar [[ljós]] og gerir [[dýr]]i kleift að [[sjón|sjá]]. Augu nema ljós og senda upplýsingar áfram sem taugaboð. Einföldustu augu geta aðeins skynjað hvort umhverfið er [[myrkur|dimmt]] eða bjart, en í æðri dýrum eru augu flókin kerfi sem safna ljósi saman, nota [[ljósop]] til að stýra magni þess ljóss sem kemst inn, skerpa á ljósinu með því að beina því í gegnum [[Linsa|linsur]] sem augað getur stillt, umbreytir myndinni í taugaboð, og sendir það áfram með [[Sjóntaug|sjóntauginni]] til sjónstöðva [[Heili|heilans]]. [[Ljósnemi|Ljósnemar]] augans kallast [[keila (ljósnemi)|keilur]] (sem nema lit) og [[stafur (ljósnemi)|stafir]] (sem nema birtu). == Mannsaugað == Mannsaugað kann að vera af mismunandi litum. Algengasti litur er brúnn, en blá eða græn augu tíðkast stundum í meirihluta í sumum þjóðum. 88% af Íslendingum eru blá- eða græneygðir. {{heimild vantar}}<ref>{{Cite journal |last=Rafnsson |first=Vilhjalmur |last2=Hrafnkelsson |first2=Jon |last3=Tulinius |first3=Hrafn |last4=Sigurgeirsson |first4=Bardur |last5=Olafsson |first5=Jon H |date=2004-08-01 |title=Risk factors for malignant melanoma in an Icelandic population sample |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0091743504001859 |journal=Preventive Medicine |volume=39 |issue=2 |pages=247–252 |doi=10.1016/j.ypmed.2004.03.027 |issn=0091-7435}}</ref> Mannsauganu er skipt í nokkra hluta: * [[Augnknöttur]]inn, ''bulbus oculi'', liggur í [[augntóft]]inni, en hann er myndaður úr þremur hjúpum: ** [[trefjahjúpur|Trefjahjúp]], ''tunica fibrosa'' ** [[æðuhjúpur|Æðuhjúp]], ''tunica vasculosa'' ** [[innhjúpur|Innhjúp]], ''tunica interna'' * [[augnhvíta|Hvíta]], ''sclera'', er hvít og ávöl og er gerð úr bandvef. Hvítan rennur saman við [[glæra|glæru]], sem einnig er nefnd [[hornhimna]], ''cornea''. * [[Æða]], ''choroidea'', er gerð úr [[sortufruma|sortufrumum]] sem draga til sín [[ljósgeisli|ljósgeisla]]. * [[Lita]], ''iris'', er litaði hluti augans. Hún er ýmist blá, græn eða brún, allt eftir litkornamagni. Svartur blettur í miðju litunnar er [[sjáaldur|sjáaldrið]], sem einnig heitir [[ljósop]], ''pupilla'', en það minnkar og stækkar eftir birtuástandi og líkams- og/eða hugarástandi. <div style="max-width:60%"> <div style="float:right">[[Mynd:Schematic diagram of the human eye.svg|thumb|300px|Mannsauga]]</div> * 1 = [[augasteinn]] * 2 = [[burðarband]] * 3 = [[aftara augnhólf]] * 4 = [[fremra augnhólf]] (fullt af [[augnvökvi|augnvökva]]) * 5 = [[glæra]], [[hornhimna]] * 6 = [[sjáaldur]], [[ljósop]] * 7 = [[lithimna]], [[lita]], [[regnbogahimna]] * 8 = [[brárvöðvi]] * 9 = [[æða]], [[æðahimna]] * 10 = [[augnhvíta]] * 11 = linsa * 12 = [[sjónugróf]] * 13 = [[sjóntaugardoppa]] * 14 = [[nethimna, sjónhimna]] * 15 = [[augnhlaup]] </div><div style="max-width:60%"> [[Mynd:Eye-diagram no circles border.svg|thumb|300px|right|Mannsauga]] # [[afturhólf]] # [[laufarönd]] # [[brárvöðvi]] # [[brárgjörð]] # [[blástokkur hvítu]] # [[sjáaldur]], [[:is:ljósop|ljósop]] # [[framhólf]] # [[glæra]], [[hornhimna]] # [[lithimna]], [[lita]], [[regnbogahimna]] # [[augasteinn]] # [[augasteinskjarni]] # [[brárklakkar]] # [[Augnknattartára]] # [[neðri skávöðvi]]<!-- [[efri skávöðvi]] m.obliquus superior--> # [[neðri beinn]] # [[miðlægur beinn]] # [[sjónuslagæðar og sjónubláæðar]] # [[sjóntaugardoppa]] # [[heilabast]] # [[sjónumiðjuslagæð]] # [[miðjubláæð sjónu]] # [[sjóntaug]] # [[sveipbláæðar]] # [[augnknattarslíður]]<!--vagina bulbi--> # [[depill (líffæri)|depill]] # [[sjónugróf]] # [[augnhvíta]] (hvíta) # [[æða]], [[æðahimna]] # [[efri beinn]] # [[sjóna]], [[nethimna]], [[sjónhimna]] </div> == Algengir augnkvillar == * [[Slímhimnubólga]], ''conjunctivitis'', [[bólga]]/[[erting]] í [[slímhimnu]], sem klæðir augu að framan og [[augnlok]] að innanverðu. * [[Ellifjarsýni]], ''presbyopia'', aðlögunarhæfni [[augasteinn|augasteins]] minnkar þegar aldur færist yfir og veldur því að fólk sér síður það sem er nær því. * [[Fjarsýni]], ''hypermetropia/hyperopia'', sjónímynd lendir aftan við [[sjóna|sjónu]], mögulega vegna þess að augnknötturinn getur verið of stuttur eða ljósbrotshæfni augasteins er léleg. Fjarsýni hefur sömu eða svipuð áhrif og ellifjarsýni á sjón, fólk sér síður það sem er nær því. * [[Gláka]], ''glaucoma'', aukinn þrýsingur í auga vegna fyrirstöðu á rennsli [[glervökvi|glervökva]] milli augasteins og liturótar. Gláka veldur [[blinda|blindu]] ef [[meðferð]] dregst á langinn. * [[Nærsýni]], ''myopia'', sjónímynd lendir framan við sjónu, yfirleitt vegna þess að augnknötturinn er of langur. Nálægir hlutir sjást greinilega en fjarlægir hlutir illa. * [[Rangeygð]], [[tileygð]], [[skjálgi]], ''strabismus'' er þegar augun eru ekki samstillt, annað augað gæti beinst að nefi og hitt til hliðar. Það auga sem ekki er ríkjandi er sagt vera latt. * [[Sjónskekkja]],''astigmatismus'', galli eða annmarki á kúpli hornhimnu veldur sjónskekkju. Sjónin verður léleg þar sem ljósgeislarnir tvístrast og ná ekki saman í [[sjónpunktur|sjónpunkti]]. * Ský á auga, drer, ''cataracta'', ský myndast oft með aldri í glærum augasteininum, svo hann verður ógegnsær. Ein algengasta orsök blindu í heiminum, en unnt að lagfæra með tiltölulega lítilli skurðaðgerð. Þessi skurðaðgerð er algengasta aðgerð sem framkvæmd er hér á landi. Með [[sjóntæki|sjóntækjum]] er mögulegt að bæta sjóngalla, sem stafa af algengustu augnkvillum. Með laseraðgerð má einnig bæta sjóngalla af völdum nærsýni, fjarsýni og sjónskekkju. == Tengt efni == {{Wiktionary|auga}} * [[Hið alsjáandi auga]] * [[Augngrugg]] (litlir blettir í auganu) * [[Stírur]] {{Líkamshlutar mannsins}} [[Flokkur:Skynfæri]] 3ctouylhtpkljbqkbehaqsheyjuwobf 0 3679 1958892 1956583 2026-04-05T10:12:34Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1958892 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill|Kína (aðgreining)}} {{land | nafn = Alþýðulýðveldið Kína | nafn_í_eignarfalli = Kína | nafn_á_frummáli = 中华人民共和国<br/>Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó | fáni = Flag of the People's Republic of China.svg | skjaldarmerki = National Emblem of the People's Republic of China (2).svg | þjóðsöngur = [[Mars sjálfboðaliðanna]] | staðsetningarkort = CHN_orthographic.svg | höfuðborg = [[Peking]] | tungumál = [[Kínverska]] | stjórnarfar = [[Flokksræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Alþýðulýðveldisins Kína|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Alþýðulýðveldisins Kína|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Xi Jinping]] | nafn_leiðtoga2 = [[Li Qiang]] | staða = Sjálfstæði | atburður1 = [[Qin-veldið|Fyrsta keisaraveldið]] | dagsetning1 = 221 f.o.t. | atburður2 = [[Lýðveldið Kína (1912–1949)|Lýðveldið Kína]] | dagsetning2 = 1. janúar 1912 | atburður3 = [[Alþýðulýðveldið Kína]] | dagsetning3 = 1. október 1949 | flatarmál = 9.596.961 | stærðarsæti = 4 | hlutfall_vatns = 2,8 | fólksfjöldi = 1.408.280.000 | mannfjöldaár = 2024 | mannfjöldasæti = 2 | íbúar_á_ferkílómetra = 147 | VLF = 40.716 | VLF_ár = 2025 | VLF_sæti = 1 | VLF_á_mann = 28.978 | VLF_á_mann_sæti = 72 | VÞL = {{hækkun}} 0.797 | VÞL_ár = 2023 | VÞL_sæti = 78 | gjaldmiðill = [[Renminbi]] ''(júan)'' | tímabelti = [[UTC+8]] | tld = cn | símakóði = 86 }} '''Alþýðulýðveldið Kína''' ([[kínverska]]: 中华人民共和国; [[pinyin]]: ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'') nær yfir megnið af því [[Kína (menningarsvæði)|svæði]] sem í menningarlegu, landfræðilegu og sögulegu samhengi hefur verið kallað [[Kína]] (中国 ''Zhōngguó'' „Miðríkið“). Allt frá stofnun þess árið 1949 hefur ríkið verið undir stjórn [[Kommúnistaflokkur Kína|Kommúnistaflokks Kína]]. Það er [[Listi yfir lönd eftir mannfjölda|annað fjölmennasta ríki veraldar]] með yfir 1,4 milljarða íbúa sem flestir teljast til [[Hankínverjar|Hankínverja]].<ref>{{Vísindavefurinn|6165|Getið þið sagt mér allt um Kína, helst sem fyrst?|höfundur=Sigrún Harðardóttir|dags=1.9.2006}}</ref> Það er stærsta ríki [[Austur-Asía|Austur-Asíu]] að flatarmáli og það fjórða stærsta í heiminum. Ríkið á landamæri að fjórtán ríkjum: [[Afganistan]], [[Bútan]], [[Indland]]i, [[Kasakstan]], [[Kirgistan]], [[Laos]], [[Mongólía|Mongólíu]], [[Mjanmar]], [[Nepal]], [[Norður-Kórea|Norður-Kóreu]], [[Pakistan]], [[Rússland]]i, [[Tadsíkistan]] og [[Víetnam]]. Höfuðborgin er [[Peking]], en [[Sjanghaí]] er stærsta borgin og fjármálamiðstöð landsins. Alþýðulýðveldið gerir tilkall til [[Taívan]] og nærliggjandi eyja sem í raun lúta þó stjórn [[Lýðveldið Kína|Lýðveldisins Kína]]. Hugtakið „meginland Kína“ er stundum notað til að lýsa Alþýðulýðveldinu og þá eru [[Hong Kong]] og [[Makaó]] yfirleitt ekki talin með sökum sérstöðu þeirra. Einnig gengur þessi hluti Kína undir nafninu „Rauða Kína“, yfirleitt á meðal andstæðinga eða gagnrýnenda þess. Þar sem Alþýðulýðveldið ræður yfir yfirgnæfandi meirihluta sögulegs landsvæðis Kínverja er það í daglegu tali yfirleitt einfaldlega kallað Kína og Lýðveldið Kína einfaldlega Taívan. Kína er oft talið ein af sex [[vagga siðmenningar|vöggum siðmenningar]] í heiminum. Menn tóku að setjast þar að á [[fornsteinöld]]. Seint á [[2. árþúsundið f.Kr.|2. árþúsundinu f.o.t.]] komu fyrstu konungsríkin fram í árdal [[Gulá]]r. Frá 8. til 3. aldar f.o.t. dróst [[Zhou-veldið]] saman um leið og ný tegund stjórnsýslu og hernaðartækni litu dagsins ljós. Á þeim tíma hófst klassíska tímabilið í [[klassískar kínverskar bókmenntir|bókmenntum]], [[kínversk heimspeki|heimspeki]] og [[kínversk sagnaritun|sagnaritun]]. Árið 221 f.o.t. var Kína sameinað undir [[Keisari Kína|keisara]] sem markar upphaf kínverskra keisaravelda sem telja meðal annars [[Qin-veldið]], [[Hanveldið]], [[Tangveldið]], [[Júanveldið]], [[Mingveldið]] og [[Tjingveldið]]. Kínversk menning blómstraði og hafði mikil áhrif á heimshlutann með útbreiðslu [[byssupúður]]s, [[pappír]]sgerðar, [[Silkivegurinn|Silkiveginum]], og [[Kínamúrinn|Kínamúrnum]]. Seint á 19. öld tóku Evrópuveldin að sækjast eftir aðstöðu í Kína og neyddu keisarastjórnina til að veita sér heimild til að koma þar upp aðstöðu. Eftir áratuga hnignunarskeið var Tjingveldinu steypt af stóli í [[Xinhai-byltingin|Xinhai-byltingunni]] 1911 og [[Lýðveldið Kína (1912-1949)|Lýðveldið Kína]] var stofnað árið eftir. Undir stjórn [[Beiyang-stjórnin|Beiyang-stjórarinnar]] var landið óstöðugt og klofnaði á endanum á [[Stríðsherratímabilið|Stríðsherratímabilinu]]. Því tímabili lauk þegar her [[Kuomintang]] sameinaði landið á ný eftir [[Norðurför Kuomintang|Norðurförina]]. [[Kínverska borgarastyrjöldin]] hófst árið 1927 þegar her Kuomintang framdi [[Sjanghaífjöldamorðin|fjöldamorð]] á meðlimum Kínverska kommúnistaflokksins. Kommúnistar hófu þá skæruhernað gegn [[stjórn þjóðernissinna]] undir forystu Kuomintang. Þegar [[Japan]]ar gerðu innrás í Kína árið 1937, mynduðu kommúnistar, undir forystu [[Mao Zedong]], og Kuomintang, bandalag til að berjast gegn Japönum. [[Annað stríð Kína og Japans]] endaði með sigri Kínverja, en kommúnistar og Kuomintang hófu borgarastríðið á ný um leið og Japanar hörfuðu. Árið 1949 tryggðu kommúnistar sér yfirráð yfir stærstum hluta landsins og lýstu yfir stofnun [[Alþýðulýðveldi]]sins Kína. Stjórn Kuomintang hörfaði til eyjunnar Taívan. Landið var því klofið og [[Tvö Kína|báðar stjórnirnar]] gerðu tilkall til þess að teljast eina lögmæta stjórn landsins. Eftir jarðaumbætur í upphafi fóru tilraunir kommúnista til að koma á efnahagsstjórn í anda sósíalisma illa. [[Stóra stökkið fram á við]] olli [[Hungursneyðin mikla í Kína|hungursneyðinni miklu]] þar sem milljónir Kínverja létu lífið, og [[Menningarbyltingin]] einkenndist af pólitísku umróti og ofsóknum í nafni [[maóismi|maóískrar]] lýðhyggju.<ref>{{Vísindavefurinn|5342|Hvað fólst í menningarbyltingunni í Kína?|höfundur=Sverrir Jakobsson|dags=20.10.2005}}</ref> Eftir [[klofningur Kína og Sovétríkjanna|klofning Kína og Sovétríkjanna]] tóku Kínverjar upp nánara stjórnmálasamband við [[Bandaríkin]] 1972. Árið 1978 hófust efnahagsumbætur sem færðu efnahagsstjórn Kína frá [[áætlunarbúskapur|áætlunarbúskap]] að [[markaðsbúskapur|markaðsbúskap]] og lögðu grunn að miklum [[hagvöxtur|hagvexti]]. Kröfur um lýðræðisumbætur stöðvuðust hins vegar þegar [[mótmælin á Torgi hins himneska friðar]] 1989 voru barin niður af hörku.<ref>{{vísindavefurinn|6606|Fyrir hverju var barist í stúdentamótmælunum á Torgi hins himneska friðar? Hvernig brást stjórnin við?|höfundur=Jón Egill Eyþórsson|dags=24.4.2007}}</ref> Kína er [[einingarríki]] og [[kommúnistaríki]] undir stjórn Kínverska kommúnistaflokksins sem skilgreinir landið sem [[sósíalismi|sósíalískt ríki]]. Það er eitt af fimm fastaríkjum [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna]]. Sæti Kína hjá Sameinuðu þjóðunum var áður skipað fulltrúa [[Taívan]]s til 1971 þegar fulltrúi Alþýðulýðveldisins Kína tók við sætinu. Kína er stofnaðili að ýmsum svæðissamtökum eins og [[Innviðafjárfestingabanki Asíu|Innviðafjárfestingabanka Asíu]], [[Silkivegssjóðurinn|Silkivegssjóðnum]], [[Nýþróunarbankinn|Nýþróunarbankanum]] og [[RCEP-fríverslunarsamningurinn|RCEP-fríverslunarsamningnum]]. Kína á aðild að [[G20]], [[Efnahagssamvinna Asíu- og Kyrrahafsríkja|Efnahagssamvinnu Asíu- og Kyrrahafsríkja]], [[Sjanghaísamstarfsstofnunin]]ni og [[Leiðtogafundur Austur-Asíuríkja|Leiðtogafundi Austur-Asíuríkja]]. [[Hagkerfi Kína]] myndar um fimmtung heimshagkerfisins og er [[Lönd eftir landsframleiðslu (KMJ)|stærsta hagkerfi heims kaupmáttarjafnað]]. Kína er annað auðugasta ríki heims á eftir [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], en situr fremur lágt á listum eftir [[lýðræði]], [[mannréttindi|mannréttindum]] og [[trúfrelsi]].<ref>{{Cite web |date=2024 |title=Democracy Index 2023: Age of conflict |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy-Index-2023-Final-report.pdf |website=[[Economist Intelligence Unit]] |page=3 |language=en-GB}}</ref> Landið hefur verið með einn mesta hagvöxt á heimsvísu og er stærsta framleiðsluland og útflutningsland heims, og annað mesta innflutningsland heims. Kína er [[kjarnorkuveldi]] og býr yfir fjölmennasta [[fastaher]] heims og er í öðru sæti yfir lönd eftir framlögum til varnarmála. Kína er [[stórveldi]] og hefur verið lýst sem rísandi [[risaveldi]].<ref>{{Vísindavefurinn|21886|Hvað bendir til þess að Kína verði eitt af stórveldum 21. aldarinnar?|höfundur=Geir Sigurðsson|dags=13.8.2009}}</ref><ref>{{cite journal|author=Cordesman, Anthony|date=1 October 2019|title=China and the United States: Cooperation, Competition, and/or Conflict|url=https://www.csis.org/analysis/china-and-united-states-cooperation-competition-andor-conflict|access-date=22 March 2021|journal=Center for Strategic and International Studies}}</ref> Kína er þekkt fyrir [[kínversk matargerð|matargerð]] og menningu,<ref>{{Vísindavefurinn|6153|Hvað getið þið sagt mér um kínverskt samfélag?|höfundur=Geir Sigurðsson|dags=28.8.2006}}</ref> [[líffjölbreytni]], og annan mesta fjölda [[Heimsminjaskrá UNESCO|heimsminja]] á eftir [[Ítalía|Ítalíu]], eða 60.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/cn|title=China|website=UNESCO World Heritage Convention|access-date=8.9.2025}}</ref> == Heiti == Heitið Kína hefur verið notað í ýmsum Evrópumálum frá því á 16. öld, en var ekki notað af Kínverjum sjálfum yfir land sitt á þeim tíma. Heitið barst til Evrópu með portúgölskum ferðalöngum til Indlands, þar sem það er dregið af orðinu ''Chīna'' í [[sanskrít]].<ref name=OED>{{cite web |url=https://www.oed.com/view/Entry/31735? |title= China |work= Oxford English Dictionary }}</ref> Á miðöldum kom Kína fyrir í evrópskum heimildum sem ''Kataí'', úr mongólsku heiti landsins sem [[Kitanar]] lögðu undir sig í norðurhluta Kína á 10. öld ([[Kara Kitai]]). Þaðan barst heitið með arabískum og rússneskum ritum til Evrópu. [[Marco Polo]] notar til dæmis það heiti í bók sinni ''Il Milione'' yfir ríki stórkansins. Heitið Kína kemur fyrir í dagbók [[Duarte Barbosa]] frá 1516 sem ''o Grande Reino da China''.<ref>{{citation |first=Duarte |last=Barbosa |title=Livro em que dá Relação do que Viu e Ouviu no Oriente |editor=Augusto Reis Machado |display-editors=0 |location=Lissabon |date=1946 |url=http://purl.pt/435 |url-status=dead |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20081022202824/http://purl.pt/435 |archive-date=2008-10-22 |lang=pt |access-date=2021-07-20 }}</ref><ref name=OED/> Þetta heiti kemur fyrir í íslenskum ritum frá 17. öld sem ''Sína'' eins og í [[latína|latínu]], ''Kín'' eða ''Kína''. Uppruni orðsins [[appelsína]], sem kemur úr lágþýsku, er til dæmis „Kína-[[epli]]“. Heitið sem Barbosa notaði var fengið úr [[persneska|persnesku]], ''Chīn'' (چین), sem aftur var dregið af [[sanskrít]], ''Cīna'' (चीन).<ref name="AmHer">"[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". ''The American Heritage Dictionary of the English Language'' (2000). Boston and New York: Houghton-Mifflin.</ref> Orðið ''Cīna'' kemur fyrir í fornum helgiritum Hindúa eins og ''[[Mahābhārata]]'' (5. öld f.o.t.) og ''[[Manusmṛti]]'' (2. öld f.o.t.).<ref name=wade>Wade, Geoff. "[https://www.sino-platonic.org/complete/spp188_yelang_china.pdf The Polity of Yelang and the Origin of the Name 'China']". ''Sino-Platonic Papers'', No. 188, maí 2009, s. 20.</ref> Árið 1655 stakk [[Martino Martini]] upp á því að orðið væri upphaflega dregið af heiti [[Qin-veldið|Qin-veldisins]] (221-206 f.o.t.).<ref name="Martini">Martino, Martin, ''Novus Atlas Sinensis'', Vín 1655, Formáli, s. 2.</ref><ref name=wade/> Indverskir textar sem nota orðið eru eldri en Qin-veldið, en þessi uppruni er samt gefinn upp af ýmsum heimildum.<ref>{{cite book |author=Bodde, Derk |editor=Denis Twitchett |editor2= Michael Loewe |url = https://books.google.com/books?id=A2HKxK5N2sAC&pg=PA20|title = The Cambridge History of China: Volume 1, The Ch'in and Han Empires, 221 BC – AD 220 |page = 20 |isbn = 978-0-521-24327-8|year=1978 }}</ref> Aðrar kenningar rekja orðið í sanskrít til heita [[Yelang]] eða ríkisins [[Chu (ríki)|Chu]].<ref name=wade/><ref>{{cite book |author=Yule, Henry |url = https://books.google.com/books?id=SAqgAb41ifIC&pg=PA3 |title = Cathay and the Way Thither |pages= 3–7 |isbn = 978-81-206-1966-1|year = 1866 }}</ref> Opinbert heiti nútímaríkisins er „Alþýðulýðveldið Kína“ (中华人民共和国 ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''). Stutta myndin er ''Zhōngguó'' (中国), dregið af ''zhōng'' („mið-“) og ''guó'' („ríki“), hugtak sem varð til á tímum [[Vestur-Zhou]] sem vísun í yfirráðasvæði þeirra. Heitið var síðan látið ná yfir svæðið í kringum [[Luoyi]] (nú [[Luoyang]]) á tímum [[Austur-Zhou]], og síðan yfir [[Miðsléttan (Kína)|Miðsléttuna]]. Síðar var það stundum notað sem heiti yfir ríkið á tímum [[Tjingveldið|Tjingveldisins]].<ref name=wilx>{{citation |last=Wilkinson |first=Endymion |title=Chinese History: A Manual |url=https://books.google.com/books?id=ERnrQq0bsPYC&pg=PA132|date=2000 |location=[[Cambridge, Mass.|Cambridge]] |publisher=Harvard University Asia Center |series=Harvard-Yenching Institute Monograph No. 52 |page=132|isbn=978-0-674-00249-4}}</ref> Það var oft notað sem menningarlegt hugtak til að aðgreina þjóðina [[Huaxia]] frá öðrum sem álitnir voru „barbarar“.<ref name=wilx/> Nafnið ''Zhongguo'' hefur þannig líka verið þýtt sem „Miðríkið“ í Evrópumálum.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4n8u0HG-iYEC&pg=PA52|title=Greater China in an Era of Globalization|last1=Tang|first1=Xiaoyang|last2=Guo|first2=Sujian|last3=Guo|first3=Baogang|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2010|isbn=978-0-7391-3534-1|location=Lanham, MD|pages=52–53}}</ref> Alþýðulýðveldið Kína er stundum kallað [[Meginlands-Kína]] til aðgreiningar frá [[Lýðveldið Kína|Lýðveldinu Kína]].<ref name=":6">{{cite news|title=Two "Chinese" flags in Chinatown 美國唐人街兩面「中國」國旗之爭|publisher=BBC|url=https://www.bbc.com/zhongwen/simp/world-49585512}}</ref><ref>{{cite news|title=Chou Hsi-wei on Conflict Zone|publisher=Deutsche Welle|url=https://www.dw.com/en/chou-hsi-wei-on-conflict-zone/av-49624866|quote=So-called 'China', we call it 'Mainland', we are 'Taiwan'. Together we are 'China'.}}</ref><ref name=":8">{{cite web|title=China-Taiwan Relations|url=https://www.cfr.org/backgrounder/china-taiwan-relations|publisher=Council on Foreign Relations|access-date=2021-07-20|archive-date=2020-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726215005/https://www.cfr.org/backgrounder/china-taiwan-relations|url-status=dead}}</ref><ref name=":7">{{cite news|title=What's behind the China-Taiwan divide?|publisher=BBC|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34729538}}</ref> == Saga == === Mongólsk yfirráð === Í byrjun 13. aldar hófu Mongólar undir forystu [[Djengis Khan]] að leggja undir sig Kína. Djengis Khan lagði undir sig stóran hluta norður Kína en sonur hans og barnabarn lögðu síðar undir sig suðurhluta Kína. [[Mongólaveldið]] varð mjög stórt og náði frá Víetnam og Kóreuskaganum í austri til Ungverjalands í vestri. Mongólaveldið klofnaði eftir dauða [[Kúblaí Khan]] en afkomendur hans ríktu yfir Kína allt til ársins 1368 og þá lauk yfirráðum mongóla yfir Kína.<ref>{{vísindavefurinn|81746|Hverjar voru helstu ástæður þess að Mongólar urðu að heimsveldi á miðöldum en ekki Kínverjar?|höfundur=Geir Sigurðsson|dags=7.6.2021}}</ref> == Landfræði == [[File:East Asia topographic map.png|thumb|[[Hæðakort]] af Kína.]] Land Kína er mjög stórt og fjölbreytt. Það nær frá [[Góbíeyðimörkin]]ni og [[Talkamakan]] í þurru norðri, að [[hlýtempraður|hlýtempruðum]] skógum í röku suðrinu. Fjallgarðarnir [[Himalajafjöll]], [[Karakoramfjöll]], [[Pamírfjöll]] og [[Tian Shan]] skilja milli Kína og [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] og [[Mið-Asía|Mið-Asíu]]. [[Jangtsefljót]] og [[Gulá]], þriðja og sjötta lengsta fljót jarðar, renna frá [[Tíbet]] að þéttbýlu austurströndinni. Strandlengja Kína við [[Kyrrahaf]] er 14.500 km að lengd og markast af [[Bóhaíhaf]]i, [[Gulahaf]]i, [[Austur-Kínahaf]]i og [[Suður-Kínahaf]]i. Kína tengist [[Evrasíusteppan|Evrasíusteppunni]] við landamærin að Kasakstan. Landsvæði Kína liggur á milli 18. og 54. breiddargráðu norður, og 54. og 73. lengdargráðu austur. Landfræðileg miðja Kína er við {{coord|35|50|40.9|N|103|27|7.5|E|region:CN-62_type:landmark|name=Geographical center of China}}. Landslag í Kína er mjög fjölbreytt. Í austri, við strendur [[Gulahaf]]s og [[Austur-Kínahaf]]s, eru þéttbýlar flóðsléttur, en á mongólsku hásléttunni í norðri, er [[gresja]] ríkjandi. Í suðurhluta Kína eru hæðir og lágir fjallgarðar, meðan miðausturhlutinn hefur árósa tveggja stærstu fljóta landsins: [[Gulá]]r og [[Jangtse]]. Aðrar stórar ár eru [[Xi-fljót]], [[Mekong]], [[Bramapútra]] og [[Amúrfljót]]. Í vestri eru helstu fjallgarðar landsins, eins og [[Himalajafjöll]]. Hásléttur í norðri innihalda sum af þurrustu svæðum jarðar, eins og [[Taklamakan]] og [[Góbíeyðimörkin]]a. Hæsti tindur heims, [[Everestfjall]] (8.848 metrar) liggur á landamærum Kína að Nepal.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|title=Nepal and China agree on Mount Everest's height|date=8 April 2010|work=BBC News|access-date=18 January 2020|archive-date=12 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712190003/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|url-status=live}}</ref> Lægsti punkturinn og þriðji lægsti punktur heims, er í uppþornuðu [[Ayding-vatn]]i (-154 metrar) í [[Turpandældin]]ni.<ref>{{cite web |date=28 February 2015 |title=Lowest Places on Earth |url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207222858/http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |archive-date=7 February 2015 |access-date=2 December 2013 |website=[[National Park Service]] |publisher=}}</ref> Þótt Kína spanni ígildi fimm [[tímabelti|tímabelta]] (frá UTC+5 til UTC+9) notast ríkið við eitt tímabelti, kínverskan staðaltíma ([[UTC+8]]).<ref name=whyist>{{cite web | title=Why Is There Only 1 Time Zone in China? | website=timeanddate.com | url=https://www.timeanddate.com/time/china/one-time-zone.html | access-date=2025-08-28}}</ref><ref>{{cite web | title=About time: One huge country, one time zone | website=BBC News | date=2011-03-23 | url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-pacific-12841280 | access-date=2025-08-28}}</ref> Stefna um samræmdan tíma var tekin upp árið 1949.<ref name=whyist/> == Stjórnmál == {{Sjá einnig|Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína}} {{multiple image | align = right | width = 250 | direction = vertical | caption_align = center | image1 = Great Hall Of The People At Night.JPG | caption1 = [[Alþýðuhöllin í Kína]]<br/>þar sem [[Alþýðuráð Kína]] kemur saman. | image2 = Lascar Xinhua Gate (Xinhuamen) (4497575335).jpg | caption2 = [[Zhongnanhai]], stjórnarsetur ríkisstjórnar Kína og Kínverska kommúnistaflokksins. }} Alþýðulýðveldið Kína er [[flokksræði]]sríki undir stjórn Kínverska kommúnistaflokksins. Kommúnistaflokkurinn lýsir hugmyndafræði sinni sem „sósísalisma með kínverskum einkennum“,<ref>{{vísindavefurinn|29009|Hvernig er stjórnarfarið í Kína?|höfundur=Helga Kristín Kolbeins|dags=8.7.2009}}</ref> sem er [[kínverskur marxismi]].<ref>{{Cite news |date=5 January 2013 |title=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201174945/http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |archive-date=1 February 2016 |access-date=14 January 2020 |agency=[[Xinhua News Agency]]}}</ref> [[Stjórnarskrá Kína]] skilgreinir Alþýðulýðveldið sem [[kommúnistaríki|sósíalískt ríki]] undir [[alræði alþýðunnar]] sem stjórnað er af verkalýðnum og byggist á bandalagi verkamanna og bænda. Hún segir að stofnanir ríkisins skuli starfa samkvæmt [[Lýðræðisleg miðstýring|lýðræðislegri miðstýringu]]<ref name="Constitution">{{Cite web |date=20 November 2019 |title=Constitution of the People's Republic of China |url=http://www.npc.gov.cn/englishnpc/constitution2019/201911/1f65146fb6104dd3a2793875d19b5b29.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230702212731/http://www.npc.gov.cn/englishnpc/constitution2019/201911/1f65146fb6104dd3a2793875d19b5b29.shtml |archive-date=2 July 2023 |access-date=20 March 2021 |website=[[National People's Congress]]}}</ref> og að helstu einkenni sósíalisma með kínverskum einkennum sé leiðtogahlutverk Kínverska kommúnistaflokksins.<ref name="2018-amendments-translated">{{Cite web |last=Wei |first=Changhao |date=11 March 2018 |title=Annotated Translation: 2018 Amendment to the P.R.C. Constitution (Version 2.0) |url=https://npcobserver.com/2018/03/11/translation-2018-amendment-to-the-p-r-c-constitution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222125439/https://npcobserver.com/2018/03/11/translation-2018-amendment-to-the-p-r-c-constitution |archive-date=22 December 2018 |access-date=22 August 2019 |website=NPC Observer}}</ref> Opinberlega skilgreinir Kommúnistaflokkurinn stjórnarfar í Kína sem [[lýðræði]], eða „lýðræði fólksins í heildarferlinu“ (þar sem átt er við lýðræðislega ákvarðanatöku í nefndum og ráðum stjórnsýslunnar),<ref name="Decoding China-2021">{{Cite web |date=4 February 2021 |title=Democracy |url=https://decodingchina.eu/democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816041118/https://decodingchina.eu/democracy |archive-date=16 August 2022 |access-date=22 August 2022 |website=Decoding China |publisher=[[Heidelberg University]]}}</ref> en stjórn landsins er samt almennt lýst sem [[alræðisstjórn]].<ref>{{Cite book |last=Ringen |first=Stein |author-link=Stein Ringen |title=The Perfect Dictatorship: China in the 21st Century |url=https://archive.org/details/perfectdictators0000ring |date=2016 |publisher=[[Hong Kong University Press]] |isbn=978-9-8882-0893-7 |page=[https://archive.org/details/perfectdictators0000ring/page/2 3]}}</ref><ref name="Isabelle">{{Cite news |last1=Qian |first1=Isabelle |last2=Xiao |first2=Muyi |last3=Mozur |first3=Paul |last4=Cardia |first4=Alexander |date=21 June 2022 |title=Four Takeaways From a Times Investigation Into China's Expanding Surveillance State |url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116110333/https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |archive-date=16 January 2023 |access-date=23 July 2022 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Þar eru einhverjar ströngustu takmarkanir heims á mörgum sviðum félagsmála, sérstaklega [[fjölmiðlafrelsi]], [[trúfrelsi]], [[félagafrelsi]], [[fundafrelsi]] og frjálsu aðgengi að [[Internetið|Internetinu]].<ref name="freedomhouse">{{Cite news |date=2024 |title=Freedom in the World 2024: China |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |access-date=5 April 2024 |work=[[Freedom House]]}}</ref> Kína sat í 145. sæti af 167 löndum á [[Lýðræðisvísitala The Economist|lýðræðisvísitölu The Economist]] árið 2024.<ref>{{Cite news |date=27 February 2025 |title=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |access-date=27 February 2025 |newspaper=[[The Economist]]}}</ref> Aðrir telja að hugtakið „alræðisstjórn“ sé ekki nægjanlega lýsandi fyrir fjölda samráðsferla sem eiga sér stað í kínverska stjórnkerfinu.<ref>{{Cite book |last=Laikwan |first=Pang |title=One and All: The Logic of Chinese Sovereignty |date=2024 |publisher=[[Stanford University Press]] |isbn=978-1-5036-3881-5 |location=Stanford, CA |pages=1}}</ref> === Stjórnsýslueiningar === {{aðalgrein|Héruð Kína}} Alþýðulýðveldið Kína er samkvæmt stjórnarskrá [[einingarríki]] sem skiptist í 23 [[héruð Kína|héruð]], fimm [[sjálfstjórnarhéruð Kína|sjálfstjórnarhéruð]] þar sem tilteknir upprunahópar búa, og fjögur sveitarfélög undir beinni stjórn. Saman eru þessi landsvæði kölluð „Meginlands-Kína“. Auk þeirra eru tvö [[sérstjórnarhéruð Kína|sérstjórnarhéruð]] ([[Hong Kong]] og [[Makaó]]).<ref>{{Cite web |date=26 August 2014 |title=Administrative Division |url=http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709144054/http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |archive-date=9 July 2022 |access-date=19 December 2022 |website=[[State Council of the People's Republic of China]]}}</ref> Alþýðulýðveldið gerir tilkall til [[Taívan]] og lítur svo á að [[Taívan (eyja)|eyjan Taívan]] sé [[Taívanhérað|sérstakt hérað]] innan Alþýðulýðveldisins, en að eyjarnar [[Kinmen]] og [[Matsueyjar]] séu hlutar af héraðinu [[Fujian]]. Aðrar eyjar undir stjórn Lýðveldisins Kína eru formlega skilgreindar sem hlutar héraðanna [[Hainan]] og [[Guangdong]].<ref>{{Cite book |last=Chang |first=Bi-yu |title=Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-3176-5812-2 |pages=[https://books.google.com/books?id=hgaUBwAAQBAJ&q=9781317658122&pg=PA58 35–40, 46–60]}}</ref><ref name="asia-34729538">{{Cite news |date=6 November 2015 |title=What's behind China-Taiwan tensions? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34729538 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151107103125/http://www.bbc.com/news/world-asia-34729538 |archive-date=7 November 2015 |access-date=10 November 2022 |work=[[BBC News]] |publisher=}}</ref> Landfræðilega er meginlandi Kína skipt í sex hluta: [[Norður-Kína]], [[Austur-Kína]], [[Suðvestur-Kína]], [[Syðri Mið-Kína]], [[Norðaustur-Kína]], og [[Norðvestur-Kína]].<ref name="Brown2013">{{Cite book |last=Brown |first=Kerry |title=Contemporary China |url=https://archive.org/details/contemporarychin0000brow |date=2013 |publisher=Macmillan International Higher Education – University of Sydney |isbn=978-1-1372-8159-3 |page=[https://archive.org/details/contemporarychin0000brow/page/6 7]}}</ref> {| class="wikitable" width=100% |+ Listi yfir stjórnsýslueiningar í Kína ! style="width: 23%" | Héruð {{nowrap|({{nobold|{{lang|zh-hans|省}}}})}} |{{columns-list|colwidth=12em|class=plainlist| *[[Anhui]] {{nowrap|({{lang|zh|安徽省}})}} *[[Fujian]] {{nowrap|({{lang|zh|福建省}})}} *[[Gansu]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|甘肃省}})}} *[[Guangdong]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|广东省}})}} *[[Guizhou]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|贵州省}})}} *[[Hainan]] {{nowrap|({{lang|zh|海南省}})}} *[[Hebei]] {{nowrap|({{lang|zh|河北省}})}} *[[Heilongjiang]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|黑龙江省}})}} *[[Henan]] {{nowrap|({{lang|zh|河南省}})}} *[[Hubei]] {{nowrap|({{lang|zh|湖北省}})}} *[[Hunan]] {{nowrap|({{lang|zh|湖南省}})}} *[[Jiangsu]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|江苏省}})}} *[[Jiangxi]] {{nowrap|({{lang|zh|江西省}})}} *[[Jilin]] {{nowrap|({{lang|zh|吉林省}})}} *[[Liaoning]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|辽宁省}})}} *[[Qinghai]] {{nowrap|({{lang|zh|青海省}})}} *[[Shaanxi]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|陕西省}})}} *[[Shandong]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|山东省}})}} *[[Shanxi]] {{nowrap|({{lang|zh|山西省}})}} *[[Sesúan]] {{nowrap|({{lang|zh|四川省}})}} *[[Yunnan]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|云南省}})}} *[[Zhejiang]] {{nowrap|({{lang|zh|浙江省}})}} }} |- ! style="width: 23%" | ''Tilkall'' | ''[[Taívanhérað]]'' {{nowrap|({{lang|zh-hans|台湾省}})}}, ''undir stjórn [[Lýðveldið Kína|Lýðveldisins Kína]]'' |- ! style="width: 23%" | Sjálfstjórnarhéruð {{nowrap|({{nobold|{{lang|zh-hans|自治区}}}})}} |{{columns-list|colwidth=12em|class=plainlist| *[[Guangxi]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|广西壮族自治区}})}} *[[Innri-Mongólía]] / ''Nei Menggu'' {{nowrap|({{lang|zh-hans|内蒙古自治区}})}} *[[Ningxia]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|宁夏回族自治区}})}} *[[Sjálfstjórnarhéraðið Tíbet|Tíbet]] / ''Xizang'' {{nowrap|({{lang|zh-hans|西藏自治区}})}} *[[Xinjiang]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|新疆维吾尔自治区}})}} }} |- ! style="width: 23%" | Sveitarfélög {{nowrap|({{nobold|{{lang|zh-hans|直辖市}}}})}} |{{columns-list|colwidth=12em|class=plainlist| *[[Peking]] {{nowrap|({{lang|zh|北京市}})}} *[[Chongqing]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|重庆市}})}} *[[Sjanghaí]] {{nowrap|({{lang|zh|上海市}})}} *[[Tianjin]] {{nowrap|({{lang|zh|天津市}})}} }} |- ! style="width: 23%" | Sérstjórnarhéruð {{nowrap|({{nobold|{{lang|zh-hans|特别行政区}}}})}} |{{columns-list|colwidth=12em|class=plainlist| *[[Hong Kong]] / ''Xianggang'' {{nowrap|({{lang|zh-hans|香港特别行政区}})}} *[[Makaó]] / ''Aomen'' {{nowrap|({{lang|zh-hans|澳门特别行政区}})}} }} |} === Stærstu borgir === {{aðalgrein|Borgir Kína eftir fólksfjölda}} Borgarvæðing hefur aukist samhliða auknum íbúafjölda og efnahagsuppgangi. Erfitt getur verið að ákvarða íbúafjölda borga, bæði vegna ákvörðunar borgarmarka (sbr. Chongqing sem er bæði sveitarfélag og stórt hérað) og vegna stöðugs straums farandverkafólks til stærri borga. Eftirfarandi listi sýnir nokkrar stærstu borgirnar eftir áætluðum íbúafjölda innan borgarmarka og innan stjórnsýslueiningar til samanburðar.<ref>{{Citation|title=Liste des villes de Chine par nombre d'habitants|date=2021-09-19|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_des_villes_de_Chine_par_nombre_d%27habitants&oldid=186457296|work=Wikipédia|language=fr|access-date=2022-08-02}}</ref> {|class="wikitable sortable" ! <small>Borg</small> ! <small>Stjórnsýslustig</small> ! <small>Íbúafjöldi borgarkjarna (2020)</small> ! <small>Heildaríbúafjöldi á</small> <small>stjórnsýslustigi borgar (2020)</small> |- | [[Sjanghæ]] || [[Héruð Kína#Borghérað|hérað]] || 18.542.200 || 26.808.537 |- | [[Peking]] || [[Héruð Kína#Borghérað|hérað]] || 17.430.000 || 20.318.910 |- | [[Guangzhou]] || Sveitarfélag ||13.189.556 || 15.000.000 |- | [[Shenzhen]] || Sýsla || 12.280.242 || 13.300.000 |- | [[Hong Kong]] || [[Héruð Kína#Sérstjórnarhérað|Sérstjórnarhérað]] || 6.985.200 || 7.536.275 |- | [[Dongguan]] || Sýsla || 7.397.900 || 7.650.000 |- | [[Tianjin]] || [[Héruð Kína#Borghérað|hérað]] || 11.500.000 || 13.524.025 |- | [[Chongqing]] || [[Héruð Kína#Borghérað|hérað]] || 15.697.611 || 31.442.300 |- | [[Wuhan]] || Sveitarfélag || 8.331.671 || 9.400.000 |- | [[Harbin]] || Sveitarfélag || 6.340.878 || 8.499.000 |- | [[Shenyang]] || Sveitarfélag || 7.169.165 || 7.500.000 |- | [[Chengdu]] || Sveitarfélag || 9.080.788 || 11.300.000 |- |} == Efnahagslíf == [[MYnd:Shanghai_skyline_from_the_bund.jpg|thumb|right|[[Pudong]] er fjármálahverfið í Sjanghaí.]] Kína er [[Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)|annað stærsta hagkerfi heims]] miðað við [[verg landsframleiðsla|verga landsframleiðslu]] að nafnvirði,<ref>{{Cite news |last=Kollewe |first=Justin McCurry Julia |date=14 February 2011 |title=China overtakes Japan as world's second-largest economy |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719223048/https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |archive-date=19 July 2019 |access-date=8 July 2019 |work=[[The Guardian]]}}</ref> og [[lönd eftir landsframleiðslu (KMJ)|það stærsta]] [[kaupmáttarjöfnuður|kaupmáttarjafnað]].<ref>{{Cite web |date=2018 |title=GDP PPP (World Bank) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |archive-date=19 February 2019 |access-date=18 February 2019 |publisher=[[World Bank]]}}</ref> Árið 2022 var hagkerfi Kína 18% af [[heimshagkerfið|heimshagkerfinu]] miðað við landsframleiðslu að nafnvirði.<ref name="IMF-2023">{{Cite web |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194731/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |archive-date=13 April 2023 |access-date=16 May 2023 |website=[[International Monetary Fund]]}}</ref> Kína er eitt af mestu hagvaxtarsvæðum heims,<ref>{{Cite web |title=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930014300/https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |archive-date=30 September 2020 |access-date=13 September 2020 |publisher=World Bank}}</ref> með í kringum 6% [[hagtvöxtur|hagvöxt]] að jafnaði á hverju ári eftir breytingar á efnahagsstefnu árið 1978.<ref>{{Cite web |title=GDP growth (annual %) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531173009/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |archive-date=31 May 2022 |access-date=25 May 2018 |publisher=[[World Bank]]}}</ref> Samkvæmt Alþjóðabankanum óx landsframleiðsla í Kína úr 150 milljörðum dala árið 1978 í 17,96 billjón dali árið 2022.<ref>{{Cite web |title=GDP (current US$) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906052638/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |archive-date=6 September 2019 |access-date=7 July 2023 |publisher=[[World Bank]]}}</ref> Kína er í 64. sæti á [[lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði)|lista yfir lönd eftir landsframleiðslu á mann]], sem gerir landið að efri-miðtekjulandi.<ref>{{Cite web |date=2018 |title=GDP PPP (World Bank) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |archive-date=2 September 2019 |access-date=18 February 2019 |publisher=World Bank}}</ref> 135 af [[Fortune Global 500|500 stærstu fyrirtækjum heims]] eru með höfuðstöðvar í Kína.<ref>{{Cite web |title=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116163740/https://fortune.com/ranking/global500 |archive-date=16 January 2023 |access-date=3 August 2023 |website=[[Fortune Global 500]]}}</ref> Kína er með stærsta hlutafjármarkað og stærsta markað framvirkra samninga að minnsta kosti frá 2024, auk þess að vera með þriðja stærsta skuldabréfamarkað heims.<ref name=":Curtis&Klaus">{{Cite book |last1=Curtis |first1=Simon |title=The Belt and Road City: Geopolitics, Urbanization, and China's Search for a New International Order |last2=Klaus |first2=Ian |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-3002-6690-0 |location=New Haven and London |publication-date=2024 |doi=10.2307/jj.11589102 |jstor=jj.11589102}}</ref>{{Rp|page=153}} Sögulega var Kína eitt af stærstu efnahagsveldum heims stærstan hluta af síðustu 2000 árum,<ref>{{Cite book |last=Maddison |first=Angus |author-link=Angus Maddison |title=Contours of the World Economy 1–2030 AD: Essays in Macro-Economic History |date=2007 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-1916-4758-1 |page=379}}</ref> en á þeim tíma gekk landið í gegnum mörg tímabil vaxtar og hnignunar.<ref name="Dahlman Aubert 2001">{{Cite report |title=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century |last1=Dahlman |first1=Carl J. |last2=Aubert |first2=Jean-Eric |year=2001 |publisher=World Bank Publications|series=WBI Development Studies |location=Herndon, VA}}</ref><ref>{{Cite web |title=Angus Maddison. Chinese Economic Performance in the Long Run. Development Centre Studies. |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=15 September 2017 |page=29}}</ref> Frá efnahagsumbótunum 1978 hefur Kína þróað fjölþætt hagkerfi og er orðið einn af mikilvægustu aðilum heimsmarkaðarins. Meðal iðngreina þar sem landið hefur mest forskot, eru [[framleiðsluiðnaður]], [[smásala]], [[námavinnsla]], [[stáliðnaður]], [[textíliðnaður]], [[bílaiðnaður]], [[orkuvinnsla]] (þar á meðal hreinorkuvinnsla), [[fjármálaþjónusta]], [[rafeindaiðnaður]], [[fjarskiptaþjónusta]], [[fasteignamarkaður]], [[netverslun]] og [[ferðaþjónusta]]. Í Kína eru þrjár af tíu stærstu [[kauphöll]]um heims:<ref>{{Cite web |date=19 February 2019 |title=Top 10 Largest Stock Exchanges in the World By Market Capitalization |url=https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/ |access-date=28 November 2019 |website=ValueWalk}}</ref> [[Kauphöllin í Sjanghaí]], [[Kauphöllin í Hong Kong]] og [[Kauphöllin í Shenzhen]]. Samanlagt markaðsvirði þeirra var meira en 15,9 billjónir árið 2020.<ref>{{Cite news |date=13 October 2020 |title=China's Stock Market Tops $10 Trillion First Time Since 2015 |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042855/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015 |archive-date=31 October 2020 |access-date=28 October 2020 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> Í Kína eru auk þess þrjár af tíu helstu fjármálamiðstöðvum heims samkvæmt [[Global Financial Centres Index]]: [[Sjanghaí]], [[Hong Kong]] og [[Shenzhen]].<ref name="GFCI36">{{Cite web |title=GFCI 36 Rank – Long Finance |url=https://www.longfinance.net/programmes/financial-centre-futures/global-financial-centres-index/gfci-36-explore-the-data/gfci-36-rank/ |access-date=2024-09-24 |website=www.longfinance.net}}</ref> [[File:Graph of Major Developing Economies by Real GDP per capita at PPP 1990-2013.png|thumb|Hagvöxtur Kína borinn saman við önnur helstu þróunarríki 1990-2013. Mikill vöxtur Kína (bláa línan) er greinilegur.<ref>{{Cite web |title=World Bank World Development Indicators |url=http://data.worldbank.org/data-catalog/world-development-indicators |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220032256/http://data.worldbank.org/data-catalog/world-development-indicators |archive-date=20 December 2014 |access-date=8 December 2014 |publisher=World Bank}}</ref>]] Efnahagsstefnu Kína nútímans er oft lýst sem dæmi um [[ríkiskapítalismi|ríkiskapítalisma]] eða [[flokksræðiskapítalismi|flokksræðiskapítalisma]].<ref name="Pearson-2021">{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=1 September 2021 |title=Party-State Capitalism in China |journal=[[Current History]] |volume=120 |issue=827 |pages=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret M. |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=1 October 2022 |title=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |journal=[[International Security]] |volume=47 |issue=2 |pages=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447 |doi-access=free}}</ref> Ríkið er ráðandi í ákveðnum lykilgeirum (undirstöðugreinum) eins og í orkuvinnslu og [[þungaiðnaður|þungaiðnaði]], en einkageirinn hefur líka stækkað gríðarlega. Árið 2008 voru um 30 milljón einkafyrirtæki skráð í landinu.<ref name="Ref_abf">John Lee. [https://web.archive.org/web/20080726102845/http://www.cis.org.au/issue_analysis/IA95/ia95.html "Putting Democracy in China on Hold"]. The Center for Independent Studies. 26 July 2008. Retrieved 16 July 2013.</ref><ref name="Ref_2005a">{{Cite web |date=22 August 2005 |title=China Is a Private-Sector Economy |url=http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |archive-date=13 February 2008 |access-date=27 April 2010 |website=[[Bloomberg Businessweek]]}}</ref><ref name="Ref_abg">{{Cite web |title=Microsoft Word – China2bandes.doc |url=http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010154017/http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-date=10 October 2008 |access-date=27 April 2010 |publisher=OECD}}</ref> Samkvæmt opinberum tölum standa fyrirtæki í einkaeigu undir yfir 60% af landsframleiðslu í Kína.<ref>{{Cite news |last=Hancock |first=Tom |date=30 March 2022 |title=China Crackdowns Shrink Private Sector's Slice of Big Business |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161405/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |archive-date=28 March 2024 |access-date=13 April 2023 |work=[[Bloomberg News]]}}</ref> Kína hefur verið stærsta framleiðsluland heims frá 2010. Það ár tók Kína fram úr Bandaríkjunum sem höfðu verið helsta framleiðsluland heims síðustu 100 ár þar á undan.<ref>{{Cite news |last=Marsh |first=Peter |date=13 March 2011 |title=China noses ahead as top goods producer |url=https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |url-access=subscription |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-date=10 December 2022 |access-date=18 January 2020 |work=[[Financial Times]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Levinson |first=Marc |date=21 February 2018 |title=U.S. Manufacturing in International Perspective |url=https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf |archive-date=9 October 2022 |website=Federation of American Scientists}}</ref> Kína hefur líka verið annað stærsta hátækniframleiðsluland heims síðan 2012, samkvæmt [[Bandaríski rannsóknarsjóðurinn|Bandaríska rannsóknarsjóðnum]].<ref>{{Cite web |title=Report – S&E Indicators 2018 |url=https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923083925/https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china |archive-date=23 September 2023 |access-date=8 July 2019 |website=nsf.gov}}</ref> Kína er með annan stærsta smásölumarkað heims á eftir Bandaríkjunum.<ref>{{Cite news |last=Shane |first=Daniel |date=23 January 2019 |title=China will overtake the US as the world's biggest retail market this year |url=https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425193226/https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |archive-date=25 April 2024 |access-date=18 February 2019 |work=[[CNN]]}}</ref> Kína er leiðandi á heimsvísu í netverslun, með 37% markaðshlutdeild árið 2021.<ref>{{Cite news |last=Cameron |first=Isabel |date=9 August 2022 |title=China continues to lead global ecommerce market with over $2 trillion sales in 2022 |url=https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202091337/https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022 |archive-date=2 December 2023 |access-date=19 May 2023 |work=Charged}}</ref> Bílaiðnaður Kína er talinn einn sá samkeppnishæfasti í heimi.<ref name=":37">{{Cite news |last1=Gelles |first1=David |last2=Sengupta |first2=Somini |last3=Bradsher |first3=Keith |last4=Plumer |first4=Brad |last5=Stevens |first5=Harry |date=2025-06-30 |title=There's a Race to Power the Future. China Is Pulling Away. |url=https://www.nytimes.com/interactive/2025/06/30/climate/china-clean-energy-power.html |access-date=2025-06-30 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Kína er stærsti framleiðandi og neytandi rafbíla í heimi. Þar var um helmingur allra rafbíla heims framleiddur og keyptur árið 2022.<ref>{{Cite news |last=Baraniuk |first=Chris |date=11 October 2022 |title=China's electric car market is booming but can it last? |url=https://www.bbc.com/news/business-62825830 |access-date=13 April 2023 |publisher=[[BBC News]]}}</ref> Kína er líka stærsti framleiðandi rafhlaða fyrir rafbíla, auk þess að framleiða mikið af lykilhráefnum fyrir framleiðslu rafhlaða.<ref>{{Cite web |date=9 September 2020 |title=China Dominates the Global Lithium Battery Market |url=https://www.instituteforenergyresearch.org/renewable/china-dominates-the-global-lithium-battery-market/ |access-date=28 March 2021 |website=Institute for Energy Research}}</ref> ==Íbúar== [[File:China Population Density, 2000 (6171905307).jpg|thumb|right|Þéttleiki byggðar í Kína árið 2000.]] Samkvæmt [[manntal í Kína 2020|manntali 2020]] var fjöldi íbúa Kína 1.411.778.724. Um 17,95% voru 14 ára eða yngri, 63,35% voru milli 15 og 59 ára, og 18,7% voru yfir 60 ára aldri.<ref name="2020_census2">{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-date=11 May 2021 |access-date=11 May 2021 |website=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> Milli 2010 og 2020 var meðalfólksfjölgun 0,53%.<ref name="2020_census2" /> Í Kína var opinber stefna að takmarka fjölda fæddra barna fyrir hverja fjölskyldu til þess að draga úr [[fólksfjölgun]]. Markið var tvö börn frá 1970 og aðeins eitt barn eftir 1979. Stefnan var óvinsæl og eftir miðjan 9. áratuginn hófu stjórnvöld að gera undantekningar, sérstaklega í dreifbýli. Í reynd voru mörkin því 1,5 barn á fjölskyldu frá um 1985 til 2015. Aðrir upprunahópar en Hankínverjar voru líka undanþegnir takmörkunum.<ref name=":13">{{Cite web |last=Kızlak |first=Kamuran |date=21 June 2021 |title=Çin'de üç çocuk: Siz yapın, biz bakalım |trans-title=Three children in China: You do it, we'll see |url=https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816120012/https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |archive-date=16 August 2022 |website=[[BirGün]] |language=Turkish}}</ref> Í desember 2013 var enn slakað á mörkunum og fólki leyft að eignast tvö börn ef annað foreldrið var einkabarn.<ref>{{Cite news |date=28 December 2013 |title=China formalizes easing of one-child policy |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785 |access-date=16 May 2023 |work=[[USA Today]]}}</ref> Létt var á stefnunni í lok ársins 2015 og hverri fjölskyldu leyft að eiga tvö börn.<ref>{{Vefheimild|titill=Tveggja barna stefna lögfest í Kína|url=https://www.visir.is/g/2015151229262|útgefandi=''Vísir''|ár=2015|mánuður=28. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=2. október|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson}}</ref><ref name="Birtles-2021">{{Cite news |last=Birtles |first=Bill |author-link=Bill Birtles |date=31 May 2021 |title=China introduces three-child policy to alleviate problem of ageing population |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |access-date=31 May 2021 |work=[[ABC News (Australia)|ABC News]]}}</ref> Þann 31. maí 2021 var tilkynnt um þriggja barna stefnu, vegna öldrunar þjóðarinnar,<ref name="Birtles-2021" /> og í júlí 2021 voru allar takmarkanir á stærð fjölskyldna og sektir fyrir brot á þeim numdar úr gildi.<ref>{{Cite news |last=Cheng |first=Evelyn |date=21 July 2021 |title=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |access-date=29 April 2022 |work=[[CNBC]]}}</ref> Árið 2023 var frjósemishlutfall í Kína 1,09, sem er með því lægsta sem gerist í heiminum.<ref>{{Cite web |last=Qi |first=Liyan |date=19 August 2023 |title=China's Fertility Rate Dropped Sharply, Study Shows |url=https://www.wsj.com/world/china/chinas-fertility-rate-dropped-sharply-study-shows-e97e647f |url-access=subscription |access-date=12 December 2023 |website=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Árið 2023 áætlaði [[Hagstofa Kína]] að íbúum hefði fækkað um 850.000 milli 2021 og 2022, sem var fyrsta fólksfækkunin frá árinu 1961.<ref>{{Cite news |last=Ng |first=Kelly |date=17 January 2023 |title=China's population falls for first time since 1961 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |access-date=17 January 2023 |publisher=[[BBC News]]}}</ref> Sumir telja að um 400 milljónir færri hafi fæðst en ella vegna stefnunnar,<ref>{{cite web |url=http://www.theguardian.com/world/2013/dec/24/china-relaxation-one-child-policy-rolling-out |title=China's relaxation of one-child policy to begin rolling out early next year |access-date=2013-12-25 |archive-date=2013-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225022410/http://www.theguardian.com/world/2013/dec/24/china-relaxation-one-child-policy-rolling-out |url-status=dead }}</ref> en aðrir fræðimenn telja að takmarkanir á fjölda barna hafi lítil sem engin áhrif haft á fólksfjölgun<ref name="Wang Judge">{{Cite journal |last1=Feng |first1=Wang |last2=Yong |first2=Cai |last3=Gu |first3=Baochang |date=2012 |title=Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One-Child Policy? |url=http://dragonreport.com/Dragon_Report/Challenges_files/Wang_pp115-129.pdf |url-status=dead |journal=[[Population and Development Review]] |volume=38 |pages=115–129 |doi=10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |archive-url=https://web.archive.org/web/20190606203524/http://dragonreport.com/Dragon_Report/Challenges_files/Wang_pp115-129.pdf |archive-date=6 June 2019 |access-date=16 May 2018}}</ref> eða heildarmannfjölda.<ref name="Whyte">{{Cite journal |last1=Whyte |first1=Martin K. |last2=Wang |first2=Feng |last3=Cai |first3=Yong |date=2015 |title=Challenging Myths about China's One-Child Policy |url=http://scholar.harvard.edu/files/martinwhyte/files/challenging_myths_published_version.pdf |url-status=live |journal=[[The China Journal]] |volume=74 |pages=144–159 |doi=10.1086/681664 |pmc=6701844 |pmid=31431804 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://scholar.harvard.edu/files/martinwhyte/files/challenging_myths_published_version.pdf |archive-date=9 October 2022}}</ref> Sú ályktun hefur þó líka verið gagnrýnd.<ref>{{Cite journal |last=Goodkind |first=Daniel |date=2017 |title=The Astonishing Population Averted by China's Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions |journal=[[Demography (journal)|Demography]] |volume=54 |issue=4 |pages=1375–1400 |doi=10.1007/s13524-017-0595-x |pmid=28762036 |s2cid=13656899 |doi-access=free}}</ref> Þessi stefna, ásamt því að fjölskyldur kusu heldur að eignast drengi, kann að hafa skekkt kynjahlutföll fæddra barna í Kína.<ref>{{Cite news |last=Parry |first=Simon |date=9 January 2005 |title=Shortage of girls forces China to criminalize selective abortion |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |archive-date=10 January 2022 |access-date=22 October 2012 |work=The Daily Telegraph}}{{cbignore}}</ref><ref name="Ref_2007a">{{Cite news |date=12 January 2007 |title=Chinese facing shortage of wives |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm |access-date=23 March 2009 |work=BBC News}}</ref> Samkvæmt manntalinu 2020 voru karlar 51,2% mannfjöldans.<ref name="NBS China-2021">{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817189.html |access-date=16 May 2023 |website=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> Kynjahlutfallið er samt jafnara en það var árið 1953 þegar karlar voru 51,8% íbúa.<ref>{{Cite news |date=20 October 2011 |title=Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110911115321/http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |archive-date=11 September 2011 |access-date=19 May 2023 |work=[[Xinhua News Agency]]}}</ref> === Trúarbrögð === Meðlimir kínverska kommúnistaflokksins eru trúleysingjar, en kínversk stjórnvöld leyfa venjulegu fólki að iðka trúarbrögð. Í Kína má segja að þar sé að finna ekki eina [[þjóð]] heldur margar. Því er einungis hægt að tala um hefðbundna eða ríkjandi [[Menning|menningu]] og lífsstíl sem einkennir kínversku þjóðina. Kínversk menning og siðfræði er undir áhrifum [[Konfúsíusarhyggja|konfúsíusarhyggju]], [[Daoismi|daoisma]], [[Búddismi|búddisma]], [[Qi Gong]] og [[Þjóðtrú|þjóðtrúar]]. Fyrir um 2500 árum, á tímum [[Zhou]] ættarinnar þegar þar ríkti ófriður á milli smákónga lifðu þar tveir spekingar í Kína, [[Konfúsíus]] og [[Laó Tse]]. Þeir höfðu mikil áhrif og kenningar þeirra urðu nánast sem [[trúarbrögð]]. Konfúsíus trúði því að menn væru góðir að eðli en þeir þyrftu fræðslu. Hann trúði því að ef fólk fengu kennslu um rétta hegðun þá yrði friður en ekki lengur stríð. Fólk átti að hlusta á kennara eða höfðingja sem myndi sinna sínu fólki. Hinsvegar kenndi Laó Tse mönnum að þeir ættu að lifa einföldu lífi í líkingu við lögmál náttúrunnar. Hann hélt því fram að menn ættu að stunda íhugun og innlifun til að öðlast þroska. ''[[Bókin um veginn]]'' er talinn vera bók sem Laó Tse skrifað sem er enn mikið lesin. Trúin er margvísleg og í hverjum héraði í Kína eru ólíkar tegundir af [[dýrkun]] iðkuð. Kínversk þjóðtrú byggist á dýrkun dreka, náttúruanda, goða og forfeðra. Margir kínverjar trúa á [[Qi Gong]], sem hefur verið löng hefð fyrir íhugun, líkamsæfinga og lífsorku. Markmiðið með því að stunda Qi er að fá hugarró og góða heilsu. [[Daoismi]] er hluti af kínversku þjóðtrúnni og eru kínversk [[heimspeki]] og [[trúarbrögð]] (sem byggja á kenningum Laó Tse frá 4. öld f.kr.). en hann gengur út á það að lifa í sátt við Dao (veginn sem er undirliggjandi kraftur alheimsins). Einnig líta margir á speki Konfúsíusar sem þýðingamikinn þátt í Kínverskri þjóðtrú. Konfúsíus var kínverskur heimspekingur sem hafði gífurleg áhrif á menningu í Kína og nágrannalanda. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|6137|Hvernig var líf kvenna í Kína á árunum 1000 f.Kr. til 200 f.Kr.?}} {{APEC}} {{Samvinnustofnun Sjanghæ}} {{G-20}} {{asía}} [[Flokkur:Alþýðulýðveldið Kína]] 24hdesyc5wdcc9owqpued828hagy0p5 0 5765 1958844 1954316 2026-04-04T20:21:09Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1958844 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Kanada | nafn_á_frummáli = Canada | nafn_í_eignarfalli = Kanada | fáni = Flag of Canada.svg | skjaldarmerki = Royal Coat of arms of Canada.svg | kjörorð = A Mari Usque Ad Mare | kjörorð_tungumál = latína | kjörorð_þýðing = Frá hafi til hafs | staðsetningarkort = CAN_orthographic.svg | tungumál = [[enska]] og [[franska]] | höfuðborg = [[Ottawa]] | stjórnarfar = [[Sambandsríki]] með [[Þingbundin konungsstjórn|þingbundna konungsstjórn]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Bretland]]i | atburður1 = [[Bresku Norður-Ameríkulögin]] | atburður2 = [[Westminsterlögin 1931|Westminsterlögin]] | atburður3 = [[Kanadalögin 1982|Kanadalögin]] | dagsetning1 = [[1. júlí]] [[1867]] | dagsetning2 = [[11. desember]] [[1931]] | dagsetning3 = [[17. apríl]] [[1982]] | titill_leiðtoga1 = [[Breska konungsveldið|Konungur]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Kanada|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Mark Carney]] | titill_leiðtoga3 = [[Landstjóri Kanada|Landstjóri]] | nafn_leiðtoga3 = [[Mary Simon]] | stærðarsæti = 2 | flatarmál = 9.984.670 | hlutfall_vatns = 11,76 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 37 | fólksfjöldi = 40.000.000 | íbúar_á_ferkílómetra = 3,5 | VLF_ár = 2021 | VLF = 1.979 | VLF_sæti = 15 | VLF_á_mann = 51.713 | VLF_á_mann_sæti = 20 | VÞL = {{hækkun}} 0.929 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 16 | gjaldmiðill = [[Kanadískur dalur|dalur]] | tímabelti = [[UTC]]−3,5 til −8 | þjóðsöngur = [[O Canada]] | tld = ca | símakóði = +1 }} '''Kanada''' er annað stærsta land í heimi að flatarmáli (aðeins Rússland er stærra) og nær yfir nyrðri hluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], frá [[Kyrrahaf]]i í vestri til [[Atlantshaf]]s í austri og að [[Norður-Íshaf]]inu í norðri. Í suðri og vestri á Kanada 8.891 km löng landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] sem eru lengstu landamæri tveggja landa í heiminum. Kanada er sambandsríki, sem tíu [[Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði|fylki og þrjú sjálfstjórnarsvæði]] mynda. [[Ottawa]] er höfuðborg Kanada, en stærstu þéttbýli landsins eru í kringum [[Toronto]], [[Montreal]] og [[Vancouver]]. Ýmsar [[frumbyggjar Kanada|frumbyggjaþjóðir]] hafa búið þar sem Kanada er nú í þúsundir ára. Á 16. öld hófu [[Bretland|Bretar]] og [[Frakkland|Frakkar]] landkönnun og síðar landnám á austurströndinni. Eftir fjölmargar [[stríð Kanada|styrjaldir]] gaf Frakkland eftir nær allar [[Nýja Frakkland|nýlendur sínar]] í Norður-Ameríku árið 1763. Kanada var stofnað með [[Bresku Norður-Ameríkulögin|Bresku Norður-Ameríkulögunum]] frá [[1867]] þegar þrjár nýlendur í [[Breska Norður-Ameríka|Bresku Norður-Ameríku]] voru sameinaðar sem [[kanadíska fylkjasambandið]]. Eftir þetta hófust [[svæðisþróun Kanada|breytingar og skiptingar landsvæða]] undir breskri stjórn jafnframt þróun í átt til aukins sjálfstæðis. Aukið sjálfræði varð til þegar [[Westminster-lögin 1931]] voru samþykkt og landið varð að fullu sjálfstætt með [[Kanadalögin 1982|Kanadalögunum 1982]] þar sem síðustu leifunum af yfirráðum breska þingsins var eytt úr [[Stjórnarskrá Kanada]]. Í Kanada er [[þingræði]] og [[þingbundin konungsstjórn]]. Stjórnkerfi landsins byggist á [[Westminster-kerfið|Westminster-kerfinu]]. [[Forsætisráðherra Kanada]] er stjórnarleiðtogi en Bretakonungur, [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]], er þjóðhöfðingi landsins. Kanada er [[Breska samveldið|samveldisland]] og tvö alríkistungumál, [[enska]] og [[franska]], eru í landinu. Landið situr hátt á listum yfir gagnsæi, borgaraleg réttindi, lífsgæði, viðskiptafrelsi og menntun. Það er fjölmenningarsamfélag sem varð til við aðflutning fólks frá mörgum löndum. Samband Kanada við [[Bandaríkin]] hefur haft mikil áhrif á efnahag þess og menningu. Kanada er [[þróað ríki]] sem er í 20. sæti lista yfir [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)|lönd eftir vergri landsframleiðslu á mann]] og 16. sæti á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Hagkerfi landsins er það tíunda stærsta í heimi og byggist aðallega á ríkulegum náttúruauðlindum og víðtækum alþjóðlegum viðskiptatengslum. Kanada á aðild að fjölmörgum alþjóðastofnunum og samtökum eins og [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[NATO]], [[Sjö helstu iðnríki heims|Sjö helstu iðnríkjum heims]], [[Tíu helstu iðnríki heims|Tíu helstu iðnríkjum heims]], [[G20]], [[USMCA]], [[Breska samveldið|Breska samveldinu]], [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]], [[Efnahagssamstarf Asíu- og Kyrrahafsríkjanna|Efnahagssamstarfi Asíu- og Kyrrahafsríkjanna]] og [[Samtök Ameríkuríkja|Samtökum Ameríkuríkja]]. ==Heiti== Nafnið Kanada er talið eiga uppruna sinn í [[St. Lawrence-Írókesar|Írókesa]]orðinu ''kanata'' sem þýðir „þorp“, „byggð“ eða „kofaþyrping“.<ref>{{Cite book |last1=Olson |first1=James Stuart |url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA109 |title=Historical Dictionary of European Imperialism |last2=Shadle |first2=Robert |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1991 |isbn=978-0-313-26257-9 |page=109}}</ref> Árið 1535 noturðu frumbyggjar orðið til að vísa landkönnuðinum [[Jacques Cartier]] á þorpið [[Stadacona]], þar sem nú stendur borgin [[Québecborg|Quebec]].<ref name="Rayburn2001">{{Cite book |last=Rayburn |first=Alan |url=https://books.google.com/books?id=aiUZMOypNB4C&pg=PA14 |title=Naming Canada: Stories about Canadian Place Names |publisher=[[University of Toronto Press]] |year=2001 |isbn=978-0-8020-8293-0 |pages=14–22}}</ref> Cartier notaði síðan orðið ''Canada'' yfir allt svæðið sem heyrði undir [[Donnacona]], höfðingja Stadacona.<ref name="Rayburn2001" /> Árið 1545 voru evrópsk kort farin að nota nafnið yfir landsvæðið við [[Lawrence-fljót]]. Frá 16. til 18. aldar vísaði heitið ''Canada'' til þess hluta af [[Nýja Frakkland]]i sem stóð við Lawrence-fljót.<ref>{{Cite book |last=Magocsi |first=Paul R. |url=https://books.google.com/books?id=dbUuX0mnvQMC&pg=PA1048 |title=Encyclopedia of Canada's Peoples |publisher=University of Toronto Press |year=1999 |isbn=978-0-8020-2938-6 |page=1048}}</ref> Árið 1791 varð þetta svæði að tveimur breskum nýlendum sem nefndust [[Efri Kanada]] og [[Neðri Kanada]], saman nefndar [[Kanödurnar]] (enska: ''The Canadas'') þar til þær voru sameinaðar í eina [[Kanadasýsla|Kanadasýslu]] árið 1841.<ref>{{Cite web |year=1841 |title=An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada |url=https://books.google.com/books?id=BCQtAAAAYAAJ&pg=PA20 |publisher=J.C. Fisher & W. Kimble |page=20}}</ref> Þegar landið var gert að sambandsríki árið 1867 var ''Canada'' tekið upp sem opinbert heiti hins nýja ríkis á [[Lundúnaráðstefnan 1866|Lundúnaráðstefnunni]] og talað um það sem „sjálfstjórnarsvæði“ (enska: ''dominion'').<ref>{{Cite book |last=O'Toole |first=Roger |title=Holy Nations and Global Identities: Civil Religion, Nationalism, and Globalisation |url=https://archive.org/details/holynationsgloba00hvit |publisher=Brill |year=2009 |isbn=978-90-04-17828-1 |editor-last=Hvithamar |editor-first=Annika |page=[https://archive.org/details/holynationsgloba00hvit/page/n137 137] |chapter=Dominion of the Gods: Religious continuity and change in a Canadian context |editor-last2=Warburg |editor-first2=Margit |editor-last3=Jacobsen |editor-first3=Brian Arly}}</ref> Á [[1951-1960|6. áratug 20. aldar]] var hætt að kalla landið sjálfstjórnarsvæði á opinberum skjölum.<ref>{{Cite web |title=November 8, 1951 (21st Parliament, 5th Session) |url=https://www.lipad.ca/full/permalink/1661272/ |access-date=April 9, 2019 |website=Canadian Hansard Dataset}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bowden |first=J.W.J. |year=2015 |title='Dominion': A Lament |url=https://www.researchgate.net/publication/319533946 |journal=The Dorchester Review |volume=5 |issue=2 |pages=58–64}}</ref> Kanadalögin frá 1982 nota aðeins heitið „Kanada“ og síðar sama ár var nafni þjóðhátíðardags Kanada breytt í „[[Kanadadagurinn]]“ úr „Dominion day“.<ref name="buckner">{{Cite book |title=Canada and the British Empire |url=https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |editor-last=Buckner |editor-first=Philip |pages=[https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse/page/37 37]–40, 56–59, 114, 124–125}}</ref> == Saga == ===Frumbyggjar Kanada=== Almennt er talið að [[landnám manna í Ameríku]] hafi átt sér stað fyrir um 14.000 árum og að fyrstu mennirnir hafi komið þangað um landbrú yfir [[Beringssund]] frá [[Síbería|Síberíu]].<ref>{{Cite book |last=Dillehay |first=Thomas D. |url=https://books.google.com/books?id=aM0CRBQ9kFcC&pg=PA61 |title=The Settlement of the Americas: A New Prehistory |publisher=Basic Books |year=2008 |isbn=978-0-7867-2543-4 |page=61 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="FaganDurrani2016">{{Cite book |last1=Fagan |first1=Brian M. |url=https://books.google.com/books?id=fMneCwAAQBAJ&pg=PA124 |title=World Prehistory: A Brief Introduction |last2=Durrani |first2=Nadia |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-34244-1 |page=124}}</ref> Elstu minjar um [[fornindíánar|fornindíána]] í Kanada hafa fundist í [[Old Crow Flats]] og [[Bluefish Caves]].<ref name="Rawat2012">{{Cite book |last=Rawat |first=Rajiv |url=https://books.google.com/books?id=AwlYiuPAX-UC&pg=PT58 |title=Circumpolar Health Atlas |publisher=University of Toronto Press |year=2012 |isbn=978-1-4426-4456-4 |page=58}}</ref> Samfélög frumbyggja einkenndust af föstum bústöðum, landbúnaði og víðtækum viðskiptatengslum.<ref>{{Cite book |last=Hayes |first=Derek |title=Canada: An Illustrated History |url=https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6 |publisher=Douglas & Mcintyre |year=2008 |isbn=978-1-55365-259-5 |pages=[https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6/page/7 7], 13}}</ref><ref>{{Cite book |last=Macklem |first=Patrick |url=https://books.google.com/books?id=quM1xyFyfhQC&pg=PA170 |title=Indigenous Difference and the Constitution of Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2001 |isbn=978-0-8020-4195-1 |page=170}}</ref> Sum menningarsamfélög frumbyggja voru horfin af sjónarsviðinu á 15. öld og hafa uppgötvast við fornleifarannsóknir.<ref>{{Cite book |last=Sonneborn |first=Liz |title=Chronology of American Indian History |url=https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5 |date=January 2007 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-6770-1 |pages=[https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5/page/2 2]–12}}</ref> Talið er að [[frumbyggjar Kanada]] hafi verið milli 200.000<ref name="dying">{{Cite book |last1=Wilson |first1=Donna M |url=https://books.google.com/books?id=p_pMVs53mzQC&pg=PA25 |title=Dying and Death in Canada |last2=Northcott |first2=Herbert C |publisher=University of Toronto Press |year=2008 |isbn=978-1-55111-873-4 |pages=25–27}}</ref> og 2 milljónir<ref name="Steckel">{{Cite book |last=Thornton |first=Russell |title=A population history of North America |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2000 |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R |pages=13, 380 |chapter=Population history of Native North Americans |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref> þegar Evrópumenn komu þangað. Talan 500.000 er notuð af [[Konungleg nefnd um málefni frumbyggja|Konunglegri nefnd um málefni frumbyggja]] sem viðmið.<ref>{{Cite book |last=O'Donnell |first=C. Vivian |title=Indians in Contemporary Society |publisher=Government Printing Office |year=2008 |isbn=978-0-16-080388-8 |editor-last=Bailey |editor-first=Garrick Alan |series=Handbook of North American Indians |volume=2 |page=285 |chapter=Native Populations of Canada |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z1IwUbZqjTUC&pg=PA285}}</ref> Í kjölfar landnáms Evrópumanna fækkaði frumbyggjum um 40 til 80% og sumar [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]], eins og [[Beóþúkkar]], hurfu alveg.<ref name="Marshall1998">{{Cite book |last=Marshall |first=Ingeborg |url=https://books.google.com/books?id=ckOav3Szu7oC&pg=PA442 |title=A History and Ethnography of the Beothuk |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1998 |isbn=978-0-7735-1774-5 |page=442}}</ref> Fækkunin stafaði bæði af sjúkdómum sem Evrópumenn fluttu með sér (eins og [[inflúensa|inflúensu]], [[mislingar|mislingum]] og [[bólusótt]]) og frumbyggja skorti ónæmi gegn,<ref name="dying" /><ref>{{Cite book |last=True Peters |first=Stephanie |url=https://books.google.com/books?id=v0zEiM_hijsC&pg=PA39 |title=Smallpox in the New World |publisher=Marshall Cavendish |year=2005 |isbn=978-0-7614-1637-1 |page=39}}</ref> átökum við landnema og stjórnvöld þeirra, og landráni sem takmarkaði aðgang frumbyggja að náttúruauðlindum sem þeir höfðu áður nýtt sér til viðurværis.<ref name="LaidlawLester2015">{{Cite book |last1=Laidlaw |first1=Z. |url=https://books.google.com/books?id=Ec-_BwAAQBAJ&pg=PT150 |title=Indigenous Communities and Settler Colonialism: Land Holding, Loss and Survival in an Interconnected World |last2=Lester |first2=Alan |publisher=Springer |year=2015 |isbn=978-1-137-45236-8 |page=150}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ray |first=Arthur J. |url=https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 |title=I Have Lived Here Since The World Began |publisher=Key Porter Books |year=2005 |isbn=978-1-55263-633-6 |page=[https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 244]}}</ref> Þrátt fyrir átök voru samskipti frumbyggja Kanada við evrópska Kanadabúa oftast friðsamleg.<ref>{{Cite book |last=Preston |first=David L. |url=https://books.google.com/books?id=L-9N6-6UCnoC&pg=PA43 |title=The Texture of Contact: European and Indian Settler Communities on the Frontiers of Iroquoia, 1667–1783 |publisher=[[University of Nebraska Press]] |year=2009 |isbn=978-0-8032-2549-7 |pages=43–44}}</ref> Frumþjóðirnar og [[Métisar]] (afkomendur frumbyggja og evrópskra Kanadabúa) léku lykilhlutverk í nýlendustofnun Evrópubúa í Kanada, sérstaklega með því að aðstoða skinnakaupmenn og landkönnuði í [[skinnaverslunin í Norður-Ameríku|skinnaversluninni]].<ref name="Miller2009j">{{Cite book |last=Miller |first=J.R. |url=https://books.google.com/books?id=TcPckf7snr8C&pg=PT34 |title=Compact, Contract, Covenant: Aboriginal Treaty-Making in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=978-1-4426-9227-5 |page=34}}</ref> Samskipti [[Breska krúnan|Bresku krúnunnar]] og frumþjóðanna hófust á nýlendutímanum en [[Inúítar]] höfðu minna af evrópskum landnemum að segja framan af.<ref>{{Cite web |last=Tanner |first=Adrian |year=1999 |title=3. Innu-Inuit 'Warfare' |url=http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230222741/http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html |archive-date=12-30-2014 |access-date=3-8-2017 |website=Innu Culture |publisher=Department of Anthropology, Memorial University of Newfoundland}}</ref> Frá lokum 18. aldar hófu evrópskir Kanadabúar að reyna að aðlaga menningu frumþjóðanna að þeirra eigin menningu.<ref>{{Cite book |last=Asch |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=9Uae4mTTyYYC&pg=PA28 |title=Aboriginal and Treaty Rights in Canada: Essays on Law, Equity, and Respect for Difference |publisher=UBC Press |year=1997 |isbn=978-0-7748-0581-0 |page=28}}</ref> Þetta náði hápunkti á 19. og 20. öld þegar kerfi [[Indíánaskólar Kanada|heimavistarskóla]] var komið upp af [[ríkisstjórn Kanada]] þar sem börn frumbyggja voru neydd til að dveljast fjarri fjölskyldum sínum og taka upp evrópska siði og venjur, um leið og þau máttu þola margvíslegt ofbeldi og misnotkun af hálfu starfsliðs skólanna.<ref>{{Cite book |last1=Kirmayer |first1=Laurence J. |url=https://books.google.com/books?id=AXYDxvx3zSAC&pg=PA9 |title=Healing Traditions: The Mental Health of Aboriginal Peoples in Canada |last2=Guthrie |first2=Gail Valaskakis |publisher=UBC Press |year=2009 |isbn=978-0-7748-5863-2 |page=9}}</ref> Sérstakri [[sáttanefnd Kanada|sáttanefnd]] var komið á fót af ríkisstjórninni 2008 til að ræða viðbrögð og mögulegar bætur handa þessum börnum.<ref>{{Cite web |year=2015 |title=Truth and Reconciliation Commission of Canada: Calls to Action |url=http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615202024/http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |archive-date=6-15-2015 |access-date=7-9-2016 |publisher=National Centre for Truth and Reconciliation |page=5}}</ref> ===Landnám Evrópubúa=== Fyrstir [[Evrópa|Evrópubúa]] til að heimsækja landið voru [[Leifur heppni|norrænir menn]] frá [[Grænland]]i, sem námu þar land í kringum árið 1000 eftir Krist, kölluðu það [[Vínland]] og settu á fót byggð í stuttan tíma. Fornleifar sem fundist hafa á [[L'Anse aux Meadows]] á norðurodda Nýfundnalands eru taldar leifar af slíkri byggð.<ref name="CordellLightfoot2008">{{cite encyclopedia |title=L'Anse aux Meadows National Historic Site |work=Archaeology in America: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |url=https://books.google.com/books?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |year=2009 |pages=27, 82 |isbn=978-0-313-02189-3 |last2=Lightfoot |first2=Kent |last3=McManamon |first3=Francis |last4=Milner |first4=George |first1=Linda S. |last1=Cordell}}</ref> Eftir að sú byggð lagðist af komu engir Evrópubúar þangað svo vitað sé fyrr en 1497, þegar ítalski sæfarinn [[Giovanni Caboto]] sigldi að Atlantshafsströnd Kanada og gerði tilkall til landsins í nafni [[Hinrik 7.|Hinriks 7. Englandskonungs]].<ref name="BlakeKeshen2017p19">{{Cite book |last1=Blake |first1=Raymond B. |url=https://books.google.com/books?id=z4kwDwAAQBAJ&pg=PA19 |title=Conflict and Compromise: Pre-Confederation Canada |last2=Keshen |first2=Jeffrey |last3=Knowles |first3=Norman J. |last4=Messamore |first4=Barbara J. |publisher=University of Toronto Press |year=2017 |isbn=978-1-4426-3553-1 |page=19}}</ref> Árið 1534 kannaði franski landkönnuðurinn [[Jacques Cartier]] [[Lawrence-flói|Lawrence-flóa]] þar sem hann reisti 10 metra háan kross með áletruninni „lengi lifi konungur Frakklands“ og gerði þar með tilkall til [[Nýja Frakkland]]s í nafni [[Frans 1. af Frakklandi|Frans 1. Frakkakonungs]].<ref>{{Cite book |last1=Cartier |first1=Jacques |url=https://archive.org/details/voyagesofjacques0000cart |title=The Voyages of Jacques Cartier |last2=Biggar |first2=Henry Percival |last3=Cook |first3=Ramsay |publisher=University of Toronto Press |year=1993 |isbn=978-0-8020-6000-6 |page=[https://archive.org/details/voyagesofjacques0000cart/page/n79 26] |url-access=registration}}</ref> Snemma á 16. öld hófu [[Baskar]] hval- og fiskveiðar út frá bækistöðvum á Atlantshafsströnd Kanada.<ref name="Kerr1987n">{{Cite book |last=Kerr |first=Donald Peter |url=https://books.google.com/books?id=itsTLSnw8qgC&pg=PA47 |title=Historical Atlas of Canada: From the beginning to 1800 |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-2495-4 |page=47}}</ref> Fyrstu landnemabyggðirnar voru skammlífar vegna erfiðra veðurskilyrða, ótryggra siglingaleiða og samkeppni frá Norðurlöndunum.<ref>{{Cite book |last=Baten |first=Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-50718-0 |page=84}}</ref><ref name="Wynn2007">{{Cite book |last=Wynn |first=Graeme |url=https://books.google.com/books?id=bxGFaFvo2oMC&pg=PA49 |title=Canada and Arctic North America: An Environmental History |publisher=ABC-CLIO |year=2007 |isbn=978-1-85109-437-0 |page=49}}</ref> Árið 1583 stofnaði [[Humphrey Gilbert]] bæinn [[St. John's (Nýfundnalandi)|St. John's]] á Nýfundnalandi með konungsleyfi frá [[Elísabet 1.|Elísabetu 1.]] Englandsdrottningu. Þetta var fyrsta nýlenda Englendinga í Nýja heiminum, þótt í raun væri um árstíðabundna bækistöð að ræða.<ref>{{Cite book |last=Rose |first=George A |url=https://books.google.com/books?id=tDNe7GOOwfwC&pg=PA209 |title=Cod: The Ecological History of the North Atlantic Fisheries |date=October 1, 2007 |publisher=[[Breakwater Books]] |isbn=978-1-55081-225-1 |page=209}}</ref> Um 1600 stofnuðu Frakkar verslunarstaðinn [[Tadoussac]] við Lawrence-fljót.<ref name="CordellLightfoot2008" /> Franski landkönnuðurinn [[Samuel de Champlain]] kom til Kanada 1603 og stofnaði fyrstu varanlegu landnemabyggðirnar í [[Port Royal (Annapolis-sýslu)|Port Royal]] 1605 og [[Quebec]] 1608.<ref>{{Cite book |last1=Kelley |first1=Ninette |url=https://books.google.com/books?id=3IHyRvsCiKMC&pg=PA27 |title=The Making of the Mosaic: A History of Canadian Immigration Policy |last2=Trebilcock |first2=Michael J. |date=September 30, 2010 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-9536-7 |page=27}}</ref> Frakkar námu svo land við [[Saint Lawrence-fljót]] og á Atlantshafsströnd Kanada ([[Akadía]]) á [[16. öldin|16.]] og [[17. öldin|17. öld]]. Skinnakaupmenn og trúboðar könnuðu [[Vötnin miklu]], [[Hudson-flói|Hudson-flóa]] og vatnasvið [[Mississippifljót]]s allt til [[Louisiana]].<ref>{{Cite book |last=LaMar |first=Howard Roberts |url=https://archive.org/details/readersencyclope00lama_0/page/355 |title=The Reader's Encyclopedia of the American West |publisher=[[University of Michigan Press]] |year=1977 |isbn=978-0-690-00008-5 |page=[https://archive.org/details/readersencyclope00lama_0/page/355 355] |author-link=Howard R. Lamar}}</ref> [[Bjórastríðin]] um yfirráð yfir skinnaversluninni brutust út um miðja 17. öld.<ref>{{Cite book |last1=Tucker |first1=Spencer C |url=https://books.google.com/books?id=JsM4A0GSO34C&pg=PA394 |title=The Encyclopedia of North American Indian Wars, 1607–1890: A Political, Social, and Military History |last2=Arnold |first2=James |last3=Wiener |first3=Roberta |date=September 30, 2011 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-697-8 |page=394}}</ref> Englendingar stofnuðu fleiri nýlendur á [[Nýfundnaland]]i eftir 1610 og [[Nýlendurnar þrettán]] voru stofnaðar sunnar í álfunni skömmu síðar.<ref>{{Cite book |last1=Buckner |first1=Phillip Alfred |url=https://books.google.com/books?id=_5AHjGRigpYC&pg=PA55 |title=The Atlantic Region to Confederation: A History |last2=Reid |first2=John G. |publisher=University of Toronto Press |year=1994 |isbn=978-0-8020-6977-1 |pages=55–56}}</ref><ref name="hornsby">{{Cite book |last=Hornsby |first=Stephen J |title=British Atlantic, American frontier: spaces of power in early modern British America |url=https://archive.org/details/britishatlantica0000horn |publisher=[[University Press of New England]] |year=2005 |isbn=978-1-58465-427-8 |pages=[https://archive.org/details/britishatlantica0000horn/page/n33 14], 18–19, 22–23}}</ref> [[Stríð Indíána og Frakka|Fjögur stríð]] brutust út milli frumþjóðanna og Frakka frá 1689 til 1763, en síðustu styrjaldirnar á svæðinu tengdust [[Sjö ára stríðið|Sjö ára stríðinu]].<ref>{{Cite book |last=Nolan |first=Cathal J |url=https://books.google.com/books?id=Nn_61ts-hQwC&pg=PA160 |title=Wars of the age of Louis XIV, 1650–1715: an encyclopedia of global warfare and civilization |publisher=ABC-CLIO |year=2008 |isbn=978-0-313-33046-9 |page=160}}</ref> Bretar náðu yfirráðum yfir meginlandshluta [[Nova Scotia]] árið 1713 með [[Utrecht-samningurinn|Utrecht-samningnum]] og Kanada, ásamt meirihluta Nýja Frakklands, féllu í hlut Breta eftir að Sjö ára stríðinu lauk 1763.<ref>{{Cite journal |last=Allaire |first=Gratien |date=May 2007 |title=From 'Nouvelle-France' to 'Francophonie canadienne': a historical survey |journal=International Journal of the Sociology of Language |volume=2007 |issue=185 |pages=25–52 |doi=10.1515/IJSL.2007.024 |s2cid=144657353 | issn=0165-2516}}</ref> ===Breska Norður-Ameríka=== Frakkland afsalaði því nær öllu [[Nýja Frakkland]]i, eins og þeir nefndu það, til [[Bretland]]s, ásamt [[Akadía|Akadíu]], með [[Parísarsáttmálinn|Parísarsáttmálanum]] [[1763]]. Bretland kom á fót nýlendunum [[Nova Scotia]], [[Neðra-Kanada|Neðra Kanada]] og [[Efra-Kanada]]. [[Bretonhöfði]] var sérstakt svæði sem var seinna sameinað Nova Scotia.<ref name="buckner" /> Með [[Konungstilskipunin 1763|Konungstilskipun 1763]] var [[Quebec]] gert að sérstöku fylki með meiri sjálfstjórn, þar sem staða [[franska|frönskunnar]], [[kaþólsk trú|kaþólskrar trúar]] og [[franskur réttur|fransks réttar]] var tryggð. Land nýlendunnar var stækkað þannig að það náði að [[Vötnin miklu|Vötnunum miklu]] og árdal [[Ohio-fljót]]s.<ref name="Hopkins1898">{{Cite book |last=Hopkins |first=John Castell |url=https://archive.org/details/canadaencyclop05hopk |title=Canada: an Encyclopaedia of the Country: The Canadian Dominion Considered in Its Historic Relations, Its Natural Resources, Its Material Progress and Its National Development, by a Corps of Eminent Writers and Specialists |publisher=Linscott Publishing Company |year=1898 |page=[https://archive.org/details/canadaencyclop05hopk/page/125 125]}}</ref> Með þessu reyndu bresk yfirvöld að forðast átök við frönskumælandi íbúa svæðisins á sama tíma og enskumælandi [[Nýlendurnar þrettán]] í suðri voru í auknum mæli farnar að mótmæla breskum yfirráðum. Sérréttindi Quebec urðu sem olía á þann eld sem síðar braust út sem [[Frelsisstríð Bandaríkjanna]].<ref name="buckner" /> Með [[Parísarsáttmálinn 1783|Parísarsáttmálanum 1783]] var sjálfstæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] viðurkennt og þau fengu allt land sunnan við Vötnin miklu og austan við Mississippifljót. Þar á meðal voru svæði sem áður tilheyrðu Quebec.<ref>{{Cite book |last1=Leahy |first1=Todd |url=https://books.google.com/books?id=999tRpj8VGQC&pg=PR49 |title=Native American Movements |last2=Wilson |first2=Raymond |date=September 30, 2009 |publisher=[[Scarecrow Press]] |isbn=978-0-8108-6892-2 |page=49}}</ref> Fyrir og eftir Frelsisstríðið yfirgáfu margir þeir sem hliðhollir voru Bretum Nýlendurnar þrettán og settust að í Kanada. Breytt íbúasamsetning strandhéraðanna varð til þess að [[Nýja-Brúnsvík]] var aðskilin frá Nova Scotia og [[Saint John]] varð fyrsta borg Kanada.<ref name="Newman2016">{{Cite book |last=Newman |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=kBGzCwAAQBAJ&pg=PA117 |title=Hostages to Fortune: The United Empire Loyalists and the Making of Canada |date=2016 |publisher=Touchstone |isbn=978-1-4516-8615-9 |page=117 |author-link=Peter C. Newman}}</ref> Sama gerðist í Quebec sem var skipt í enskumælandi [[Efra-Kanada]] (síðar [[Ontario]]) og frönskumælandi [[Neðra-Kanada]] (síðar [[Quebec]]). Hvor nýlenda hafði sitt eigið þing.<ref>{{Cite book |last=McNairn |first=Jeffrey L |url=https://books.google.com/books?id=T_A3pZQrHzIC&pg=PA24 |title=The capacity to judge |publisher=University of Toronto Press |year=2000 |isbn=978-0-8020-4360-3 |page=24}}</ref> Kanadanýlendurnar tvær urðu vígvöllur í [[Stríðið 1812|Stríðinu 1812]] milli Bretlands og Bandaríkjanna. Þegar samið var um frið 1815 var engum landamærum breytt..<ref name="HarrisonFriesen2010">{{Cite book |last1=Harrison |first1=Trevor |url=https://books.google.com/books?id=EVGDUAP3LjAC&pg=PA97 |title=Canadian Society in the Twenty-first Century: An Historical Sociological Approach |last2=Friesen |first2=John W. |publisher=Canadian Scholars' Press |year=2010 |isbn=978-1-55130-371-0 |pages=97–99}}</ref> Aðflutningur fólks frá [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] jókst mikið og 960.000 fluttu til Kanada milli 1815 og 1850. <ref>{{Cite book |last=Harris |first=Richard Colebrook |url=https://books.google.com/books?id=tWkxht1Oa8EC&pg=PA21 |title=Historical Atlas of Canada: The land transformed, 1800–1891 |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-3447-2 |page=21 |display-authors=etal}}</ref> Margir innflytjendur voru að flýja [[Hallærið mikla (Írland)|Hallærið mikla]] á Írlandi og [[Hálandahreinsanirnar]] í Skotlandi.<ref>{{Cite journal |last=Gallagher |first=John A. |year=1936 |title=The Irish Emigration of 1847 and Its Canadian Consequences |url=http://www.cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |url-status=live |pages=43–57 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707141525/http://www.cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |archive-date=7. júlí, 2014 |journal=CCHA Report}}</ref> Fjórðungur til þriðjungur allra innflytjenda til Kanada fyrir 1891 létust af völdum smitsjúkdóma.<ref name="dying" /> [[Uppreisnirnar 1837]] hófust í Kanadanýlendunum vegna kröfunnar um [[ábyrgðarstjórn]].<ref name="Read1985">{{Cite book |last=Read |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=OWhXHCXuVvcC&pg=PR99 |title=Rebellion of 1837 in Upper Canada |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1985 |isbn=978-0-7735-8406-8 |page=99}}</ref> Í kjölfarið var gerð [[Durhamskýrslan|skýrsla]] þar sem mælt var með ábyrgðarstjórn og aðlögun frönskumælandi Kanadabúa að enskri menningu.<ref name="buckner" /> [[Sambandslögin 1840]] sameinuðu Kanadanýlendurnar í eitt [[Kanadafylki]] og ábyrgðarstjórn var komið á í öllum nýlendum Bresku Norður-Ameríku fyrir 1849.<ref>{{Cite journal |last=Romney |first=Paul |date=Spring 1989 |title=From Constitutionalism to Legalism: Trial by Jury, Responsible Government, and the Rule of Law in the Canadian Political Culture |journal=Law and History Review |volume=7 |issue=1 |pages=121–174 |doi=10.2307/743779 |jstor=743779}}</ref> Með [[Oregonsamningurinn|Oregonsamningnum]] 1846 var bundinn endir á deilur um landamæri Oregon og landamæri Kanada lengdust í vestur eftir 49. breiddargráðu. Með þessu opnaðist leið fyrir stofnun bresku nýlendanna á Vancouver-eyju 1849 og Bresku Kólumbíu 1858.<ref>{{Cite book |last1=Evenden |first1=Leonard J |title=Geographical Snapshots of North America |last2=Turbeville |first2=Daniel E |publisher=Guilford Press |year=1992 |isbn=978-0-89862-030-6 |editor-last=Janelle |editor-first=Donald G |page=[https://archive.org/details/geographicalsnap0000unse/page/52 52] |chapter=The Pacific Coast Borderland and Frontier |chapter-url=https://archive.org/details/geographicalsnap0000unse/page/52}}</ref> [[Alaskakaupin|Kaup Bandaríkjanna á Alaska]] frá [[Rússaveldi]] 1867 bjuggu til landamæri að Kanada í vestri en deilur héldu áfram um nákvæma staðsetningu þeirra.<ref>{{Cite web |last1=Farr |first1=DML |last2=Block |first2=Niko |date=August 9, 2016 |title=The Alaska Boundary Dispute |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171215092859/http://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute/ |archive-date=December 15, 2017 |website=The Canadian Encyclopedia}}</ref> ===Stofnun sambandsríkis=== [[Mynd:Canada provinces evolution 2.gif|thumb|Söguleg þróun fylkja Kanada]] Þann [[1. júlí]] [[1867]] voru fjórar nýlendur, [[Ontario]], Quebec, Nova Scotia og Nýja-Brúnsvík, sameinaðar í eitt [[sambandsríki Kanada]] með [[Bresku Norður-Ameríkulögin|Bresku Norður-Ameríkulögunum]].<ref>{{Cite book |last1=Dijkink |first1=Gertjan |url=https://books.google.com/books?id=3RRJr-5q1H0C&pg=PA226 |title=The Territorial Factor: Political Geography in a Globalising World |last2=Knippenberg |first2=Hans |publisher=[[Amsterdam University Press]] |year=2001 |isbn=978-90-5629-188-4 |page=226}}</ref><ref name="bothwell">{{Cite book |last=Bothwell |first=Robert |title=History of Canada Since 1867 |url=https://archive.org/details/historyofcanadas0000both_h4k7 |publisher=[[Michigan State University Press]] |year=1996 |isbn=978-0-87013-399-2 |pages=[https://archive.org/details/historyofcanadas0000both_h4k7/page/31 31], 207–310}}</ref> Kanada tók við stjórn [[Róbertsland]]s og [[Norðvestursvæðið|Norðvestursvæðisins]] sem voru sameinuð sem [[Norðvesturhéruðin]] en eftir [[Rauðáruppreisnin]]a þar sem [[Métisar]] gerðu uppreisn gegn Kanadastjórn var fylkið [[Manitóba]] stofnað 1870.<ref>{{Cite book |last=Bumsted |first=JM |title=The Red River Rebellion |url=https://archive.org/details/redriverrebellio0000bums |publisher=Watson & Dwyer |year=1996 |isbn=978-0-920486-23-8}}</ref> Breska Kólumbía og Vancouver-eyja (sem höfðu sameinast 1866) gengu í sambandið 1871 gegn loforði um að járnbraut næði til Victoria innan 10 ára,<ref>{{Cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/railway-history|title=Railway History in Canada &#124; The Canadian Encyclopedia|website=www.thecanadianencyclopedia.ca|access-date=15. mars, 2021}}</ref> og Eyja Játvarðs prins gekk í sambandið 1873.<ref name="canatlas">{{Cite web |title=Building a nation |url=http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |archive-url=https://web.archive.org/web/20060303140806/http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |archive-date=3. mars, 2006 |access-date=23. maí, 2011 |website=Canadian Atlas |publisher=[[Canadian Geographic]]}}</ref> Þegar [[gullæðið í Klondike]] hófst í Norðvesturhéruðunum var [[Júkon]] skilið frá þeim. [[Alberta]] og [[Saskatchewan]] urðu fylki 1905.<ref name="canatlas" /> Milli 1871 og 1896 fluttist nær fjórðungur íbúa Kanada suður til Bandaríkjanna.<ref name="mdmols">{{Cite book |last=Denison |first=Merrill |title=The Barley and the Stream: The Molson Story |url=https://archive.org/details/barleystream0000deni |date=1955 |publisher=McClelland & Stewart Limited |page=[https://archive.org/details/barleystream0000deni/page/n29 8]}}</ref> Til að opna vesturhluta landsins fyrir nýjum landnemum var samþykkt að gera þrjár [[járnbraut]]ir þvert yfir landið (þar á meðal [[Kanadíska Kyrrahafsjárnbrautin|Kanadísku Kyrrahafsjárnbrautina]]), hefja landnám á sléttunum samkvæmt [[Kanadísku þjóðlendulögin|kanadísku þjóðlendulögunum]] (''Dominion Lands Act'') og stofna [[kanadíska riddaralögreglan|kanadísku riddaralögregluna]] til að treysta yfirráð alríkisstjórnarinnar yfir svæðunum.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Sir John A. Macdonald |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/sir-john-a-macdonald/023013-5000-e.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614221958/http://www.collectionscanada.gc.ca/sir-john-a-macdonald/023013-5000-e.html |archive-date=14. júní, 2011 |access-date=23. maí, 2011 |publisher=Library and Archives Canada}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cook |first=Terry |year=2000 |title=The Canadian West: An Archival Odyssey through the Records of the Department of the Interior |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614222015/http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |archive-date=14. júní, 2011 |access-date=23. maí, 2011 |website=The Archivist |publisher=Library and Archives Canada}}</ref> Þessi útþensla landnáms í vesturátt varð til þess að frumþjóðirnar á sléttunum hröktust inn á [[verndarsvæði indíána]]<ref name="Hele2013">{{Cite book |last=Hele |first=Karl S. |url=https://books.google.com/books?id=IhLaAgAAQBAJ&pg=PT248 |title=The Nature of Empires and the Empires of Nature: Indigenous Peoples and the Great Lakes Environment |publisher=Wilfrid Laurier University Press |year=2013 |isbn=978-1-55458-422-2 |page=248}}</ref> og evrópskir landnemar stofnuðu þar [[nýlendublokk]]ir sem skiptust eftir uppruna landnemanna.<ref>{{Cite web |last=Gagnon |first=Erica |title=Settling the West: Immigration to the Prairies from 1867 to 1914 |url=https://pier21.ca/research/immigration-history/settling-the-west-immigration-to-the-prairies-from-1867-to-1914 |access-date=18. desember, 2020 |publisher=Canadian Museum of Immigration}}</ref> Við þetta hrundu stofnar [[amerískur vísundur|vísunda]] á sléttunum sem voru lagðar undir [[landbúnaður|landbúnað]] í stórum stíl, aðallega nautgriparækt og hveitirækt.<ref name="ArmitagePlummer2010">{{Cite book |last1=Armitage |first1=Derek |url=https://books.google.com/books?id=Z68_-biGhU8C&pg=PA183 |title=Adaptive Capacity and Environmental Governance |last2=Plummer |first2=Ryan |publisher=Springer Science & Business Media |year=2010 |isbn=978-3-642-12194-4 |pages=183–184}}</ref> Frumbyggjar á sléttunum misstu hefðbundnar veiðilendur sínar og féllu úr hungri og sjúkdómum.<ref name="Daschuk2013">{{Cite book |last=Daschuk |first=James William |url=https://books.google.com/books?id=mxwwZmSSOssC&pg=PA99 |title=Clearing the Plains: Disease, Politics of Starvation, and the Loss of Aboriginal Life |publisher=University of Regina Press |year=2013 |isbn=978-0-88977-296-0 |pages=99–104}}</ref> Neyðaraðstoð frá alríkisstjórninni var háð því skilyrði að indíánar flyttu sig inn á verndarsvæðin.<ref name="Hall2015">{{Cite book |last=Hall |first=David John |url=https://books.google.com/books?id=hLoeDAAAQBAJ&pg=PA258 |title=From Treaties to Reserves: The Federal Government and Native Peoples in Territorial Alberta, 1870–1905 |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2015 |isbn=978-0-7735-4595-3 |pages=258–259}}</ref> Á þessum tíma voru [[kanadísku indíánalögin]] samþykkt, en þau fólu í sér að alríkisstjórnin tók sér vald yfir samfélögum frumbyggja, stjórnkerfi þeirra, menntun og lagalegum réttindum.<ref name="JacksonJackson2020">{{Cite book |last1=Jackson |first1=Robert J. |url=https://books.google.com/books?id=u6zNDwAAQBAJ&pg=PT186 |title=Canadian Government and Politics |last2=Jackson |first2=Doreen |last3=Koop |first3=Royce |publisher=Broadview Press |year=2020 |isbn=978-1-4604-0696-0 |edition=7th |page=186}}</ref> ===Upphaf 20. aldar=== Eftir þetta gengu aðrar breskar nýlendur og sjálfstjórnarsvæði fljótlega í bandalag við Kanada og frá og með [[1880]] náði Kanada yfir það svæði, sem að það nær yfir í dag, fyrir utan [[Nýfundnaland og Labrador]], sem sameinuðust Kanada árið [[1949]]. Þar sem Bretland fór með utanríkismál landsins gilti stríðsyfirlýsing Breta 1914 sjálfkrafa einnig fyrir Kanada, sem þar með varð þátttakandi í [[Fyrri heimsstyrjöld]]. Sjálfboðaliðar sem fóru á [[Vesturvígstöðvarnar (Fyrri heimsstyrjöld)|Vesturvígstöðvarnar]] urðu síðar hluti af [[kanadíska herdeildin|kanadísku herdeildinni]] sem tók þátt í [[orrustan um Vimy-hálsinn|orrustunni um Vimy-hálsinn]] og fleiri stórorrustum.<ref name="morton-milhist">{{Cite book |last=Morton |first=Desmond |title=A military history of Canada |publisher=[[McClelland & Stewart]] |year=1999 |isbn=978-0-7710-6514-9 |edition=4th |pages=130–158, 173, 203–233, 258}}</ref> Af þeim 625.000 Kanadabúum sem tóku þátt í heimsstyrjöldinni létust 60.000 og 172.000 særðust.<ref>{{Cite book |last=Granatstein |first=J. L. |url=https://books.google.com/books?id=jqxyhNcha3sC&pg=PA144 |title=Canada's Army: Waging War and Keeping the Peace |publisher=University of Toronto Press |year=2004 |isbn=978-0-8020-8696-9 |page=144}}</ref> [[Herkvaðningarkreppan]] braust út 1917 þegar [[Sambandsflokkurinn (Kanada)|Sambandsflokkurinn]] vildi taka upp almenna herkvaðningu til að bæta við minnkandi raðir hermanna í virkri herþjónustu og íbúar Quebec brugðust við með harðri andstöðu.<ref name="McGonigal1962">{{Cite book |last=McGonigal |first=Richard Morton |title=The Conscription Crisis in Quebec – 1917: a Study in Canadian Dualism |publisher=[[Harvard University Press]] |year=1962 |chapter=Intro}}</ref> Herþjónustulögin sem komu á [[herskylda|herskyldu]] urðu til þess að auka enn á andstöðu frönskumælandi Kanadabúa og ollu klofningi innan [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslynda flokksins]]. Eftir að stríðinu lauk gerðist Kanada sjálfstæður aðili að [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalaginu]] 1919.<ref name="morton-milhist" /> Með [[Westminister-lögin 1931|Westminister-lögunum]] frá 1931 fékk Kanada opinberlega fulla sjálfstjórn.<ref name="Morton2002">{{Cite book |last=Morton |first=Frederick Lee |url=https://books.google.com/books?id=dj_4_H35nmYC&pg=PA63 |title=Law, Politics and the Judicial Process in Canada |publisher=University of Calgary Press |year=2002 |isbn=978-1-55238-046-8 |page=63}}</ref> Efnahagslíf Kanada varð fyrir áfalli í [[Kreppan mikla|Kreppunni miklu]] á [[1931-1940|4. áratugnum]] og lífskjör versnuðu um allt land.<ref>{{Cite book |last=Bryce |first=Robert B. |url=https://archive.org/details/maturinginhardti0000bryc |title=Maturing in Hard Times: Canada's Department of Finance through the Great Depression |date=1. júní 1986 |publisher=[[McGill-Queen's University Press|McGill-Queen's]] |isbn=978-0-7735-0555-1 |page=[https://archive.org/details/maturinginhardti0000bryc/page/41 41] |url-access=registration}}</ref> Til að bregðast við samdrættinum kom flokkurinn [[Co-operative Commonwealth Federation]] í Saskatchewan á umbótum í anda [[velferðarríki|velferðarríkja]] undir forystu [[Tommy Douglas]] á 5. og 6. áratugnum.<ref>{{Cite journal |last=Mulvale |first=James P |date=11. júlí 2008 |title=Basic Income and the Canadian Welfare State: Exploring the Realms of Possibility |journal=Basic Income Studies |volume=3 |issue=1 |doi=10.2202/1932-0183.1084 |s2cid=154091685}}</ref> Samkvæmt ráði forsætisráðherrans [[William Lyon Mackenzie King]] lýsti Kanada Þýskalandi stríði á hendur 10. september 1939 með yfirlýsingu [[Georg 6.|Georgs 6.]], sjö dögum á eftir Bretlandi. Töfin átti að undirstrika sjálfstæði Kanada.<ref name="morton-milhist" /> Fyrstu kanadísku hersveitirnar komu til Bretlands í desember 1939. Alls tóku yfir milljón Kanadabúar þátt í [[Síðari heimsstyrjöld]], um 42.000 létust og 55.000 særðust. <ref>{{Cite book |last=Humphreys |first=Edward |url=https://books.google.com/books?id=z-SsBAAAQBAJ&pg=PT151 |title=Great Canadian Battles: Heroism and Courage Through the Years |publisher=Arcturus Publishing |year=2013 |isbn=978-1-78404-098-7 |page=151}}</ref> Kanadískar hersveitir léku stór hlutverk í nokkrum lykilorrustum stríðsins, þar á meðal í [[árásin á Dieppe|árásinni á Dieppe]] 1942, [[innrás Bandamanna á Ítalíu]], [[innrásin í Normandí|innrásinni í Normandí]], [[Overlord-aðgerðin]]ni og [[orrustan um Scheldt|orrustunni um Scheldt]] 1944.<ref name="morton-milhist" /> [[Hollenska konungsfjölskyldan]] fékk hæli í Kanada eftir að Þjóðverjar hernámu Holland og Kanada hlaut heiðurinn af því að frelsa Holland undan hernámsliðinu.<ref name="netherlands">{{Cite book |last=Goddard |first=Lance |title=Canada and the Liberation of the Netherlands |url=https://archive.org/details/canadaliberation0000godd |publisher=[[Dundurn Press]] |year=2005 |isbn=978-1-55002-547-7 |pages=225–232}}</ref> Efnahagur Kanada blómstraði í stríðinu þar sem landið framleiddi hergögn fyrir Bretland, Kína og Sovétríkin.<ref name="morton-milhist" /> Þrátt fyrir aðra [[Herkvaðningarkreppan 1944|herkvaðningarkreppu]] í Quebec 1944 stóð efnahagur landsins mjög vel þegar stríðinu lauk.<ref>{{Cite book |last=Bothwell |first=Robert |title=Alliance and illusion: Canada and the world, 1945–1984 |url=https://archive.org/details/allianceillusion0000both |publisher=UBC Press |year=2007 |isbn=978-0-7748-1368-6 |pages=[https://archive.org/details/allianceillusion0000both/page/11 11], 31}}</ref> ===Samtíminn=== Fjármálavandræði í kjölfar [[Kreppan mikla|Kreppunnar miklu]] leiddu til þess að [[Sjálfstjórnarríkið Nýfundnaland]] gaf eftir ábyrgðarstjórn sína og gerðist [[krúnunýlenda]] undir stjórn bresks landstjóra.<ref name="Buckner20082ed">{{Cite book |last=Alfred Buckner |first=Phillip |url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&pg=PA135 |title=Canada and the British Empire |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |pages=135–138}}</ref> Eftir [[þjóðaratkvæðagreiðslurnar í Nýfundnalandi 1949|tvær þjóðaratkvæðagreiðslur 1949]] kusu íbúar Nýfundnalands að gerast fylki í Kanada.<ref>{{Cite book |last=Boyer |first=J. Patrick |url=https://books.google.com/books?id=CWGN-RZcqNoC&pg=PA119 |title=Direct Democracy in Canada: The History and Future of Referendums |publisher=Dundurn Press |year=1996 |isbn=978-1-4597-1884-5 |page=119}}</ref> Hagvöxtur í kjölfar [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]] og stefna frjálslyndra ríkisstjórna eftir stríð leiddu til þess að til varð [[kanadísk sjálfsmynd]]. [[Fáni Kanada]] var tekinn upp árið 1965,<ref>{{Cite book |last=Mackey |first=Eva |title=The house of difference: cultural politics and national identity in Canada |url=https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack |publisher=University of Toronto Press |year=2002 |isbn=978-0-8020-8481-1 |page=[https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack/page/n57 57]}}</ref> franska og enska voru gerð að tveimur opinberum málum landsins 1969,<ref>{{Cite journal |last1=Landry |first1=Rodrigue |last2=Forgues |first2=Éric |date=May 2007 |title=Official language minorities in Canada: an introduction |journal=International Journal of the Sociology of Language |volume=2007 |issue=185 |pages=1–9 |doi=10.1515/IJSL.2007.022 |s2cid=143905306}}</ref> og [[fjölmenning]] varð opinber stefna landsins 1971.<ref>{{Cite journal |last1=Esses |first1=Victoria M |last2=Gardner |first2=RC |date=Júlí 1996 |title=Multiculturalism in Canada: Context and current status |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-behavioural-science_1996-07_28_3/page/145 |journal=[[Canadian Journal of Behavioural Science]] |volume=28 |issue=3 |pages=145–152 |doi=10.1037/h0084934}}</ref> Ýmsar breytingar í anda [[sósíaldemókratismi|sósíaldemókratisma]] voru útfærðar, eins og [[Sjúkratryggingakerfi Kanada]], [[Lífeyriskerfi Kanada]] og [[Námslánakerfi Kanada]], þrátt fyrir andstöðu sumra fylkisstjórna.<ref>{{Cite web |last=Sarrouh |first=Elissar |date=22. janúar, 2002 |title=Social Policies in Canada: A Model for Development |url=http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717075406/http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |archive-date=17. júlí, 2010 |website=Social Policy Series, No. 1 |publisher=United Nations |pages=14–16, 22–37}}</ref> Eftir röð ráðstefna um stjórnarskrá landsins voru [[Kanadalögin 1982]] samþykkt af [[Breska þingið|breska þinginu]], en með þeim voru síðustu leifar yfirráða breska þingsins afnumin. [[Réttindaskrá Kanada]] var jafnframt tekin upp.<ref>{{Cite web |date=5. maí 2014 |title=Proclamation of the Constitution Act, 1982 |url=http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211083245/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |archive-date=11. febrúar 2017 |publisher=Government of Canada |access-date=10. febrúar, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |date=17. mars 2009 |title=A statute worth 75 cheers |work=[[The Globe and Mail]] |url=https://www.theglobeandmail.com/opinion/a-statute-worth-75-cheers/article1329730/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211081156/http://www.theglobeandmail.com/opinion/a-statute-worth-75-cheers/article1329730/ |archive-date=11. febrúar, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |last=Couture |first=Christa |date=1. janúar, 2017 |title=Canada is celebrating 150 years of... what, exactly? |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=http://www.cbc.ca/2017/canada-is-celebrating-150-years-of-what-exactly-1.3883315 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210001343/http://www.cbc.ca/2017/canada-is-celebrating-150-years-of-what-exactly-1.3883315 |archive-date=10. febrúar, 2017 |access-date=10. febrúar, 2017}}</ref> Síðan þá hefur Kanada verið sjálfstætt og fullvalda ríki, þótt Bretadrottning sé áfram þjóðhöfðingi landsins.<ref>{{Cite web |last=Trepanier |first=Peter |year=2004 |title=Some Visual Aspects of the Monarchical Tradition |url=http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002130/http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |archive-date=4. mars 2016 |access-date=10. febrúar, 2017 |website=[[Canadian Parliamentary Review]]}}</ref><ref name="bickerton">{{Cite book |title=Canadian Politics |url=https://archive.org/details/canadianpolitics0000unse_n9l0 |publisher=[[Broadview Press]] |year=2004 |isbn=978-1-55111-595-5 |editor-last=Bickerton |editor-first=James |edition=4th |pages=[https://archive.org/details/canadianpolitics0000unse_n9l0/page/250 250]–254, 344–347 |editor-last2=Gagnon |editor-first2=Alain}}</ref> Árið 1999 varð [[Nunavut]] þriðja sjálfstjórnarsvæði Kanada eftir nokkrar samningaviðræður við alríkisstjórnina.<ref>{{Cite journal |last=Légaré |first=André |year=2008 |title=Canada's Experiment with Aboriginal Self-Determination in Nunavut: From Vision to Illusion |journal=International Journal on Minority and Group Rights |volume=15 |issue=2–3 |pages=335–367 |doi=10.1163/157181108X332659 |jstor=24674996}}</ref> Á sama tíma urðu miklar samfélagslegar breytingar í Quebec sem voru kallaðar [[Þögla byltingin]]. Fylkisstjórnin tók stjórn heilbrigðis- og menntamála í eigin hendur, en hún hafði áður verið í höndum kaþólsku kirkjunnar. Frjálslynd fylkisstjórn reyndi að færa þróunina í átt til stefnu alríkisstjórnarinnar. Átakalínur í stjórnmálum fylkisins mynduðust þá milli sambandssinna og aðskilnaðarsinna. Áriði 1970 hófu róttækir aðskilnaðarsinnar í [[Front de libération du Québec]] röð sprengjuárása og mannrána sem voru kölluð [[Októberkreppan]].<ref>{{Cite journal |last=Munroe |first=HD |year=2009 |title=The October Crisis Revisited: Counterterrorism as Strategic Choice, Political Result, and Organizational Practice |journal=Terrorism and Political Violence |volume=21 |issue=2 |pages=288–305 |doi=10.1080/09546550902765623 |s2cid=143725040}}</ref> Árið 1976 tók fullveldisflokkurinn [[Parti Quebecois]] við völdum í fylkinu. Flokkurinn stóð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um aðskilnað Quebec en yfir 60% íbúa reyndust andsnúnir því. Tilraunir til að sætta öndverðar skoðanir með [[Meech Lake-sáttmálinn|Meech Lake-sáttmálanum]] mistókust.<ref name="sorens">{{Cite journal |last=Sorens |first=J |date=December 2004 |title=Globalization, secessionism, and autonomy |url=https://archive.org/details/sim_electoral-studies_2004-12_23_4/page/727 |journal=Electoral Studies |volume=23 |issue=4 |pages=727–752 |doi=10.1016/j.electstud.2003.10.003}}</ref> Önnur þjóðaratkvæðagreiðsla var haldin 1995 þar sem tillagan var aftur felld en með mun minni mun: aðeins 50,6% voru á móti.<ref>{{Cite book |last=Schmid |first=Carol L. |url=https://books.google.com/books?id=JIuO9HmX_8QC&pg=PA112 |title=The Politics of Language: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-803150-5 |page=112}}</ref> Árið 1997 úrskurðaði [[Hæstiréttur Kanada]] að einhliða úrsögn úr sambandsríkinu væri andstæð stjórnarskrá landsins. Auk deilna um sjálfstæði Quebec gekk Kanada í gegnum ýmis áföll á 9. og 10. áratug 20. aldar. Þar á meðal voru sprengingin í [[Air India flug 182|Air India flugi 182]] sem er stærsta fjöldamorðið í sögu landsins;<ref>{{Cite web |title=Commission of Inquiry into the Investigation of the Bombing of Air India Flight 182 |url=http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622063429/http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |archive-date=22. júní 2008 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Government of Canada}}</ref> [[blóðbaðið í École Polytechnique]] 1989 þar sem byssumaður réðist á kvenkyns nemendur skólans;<ref>{{Cite web |last=Sourour |first=Teresa K |year=1991 |title=Report of Coroner's Investigation |url=http://www.diarmani.com/Montreal_Coroners_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228182645/http://www.diarmani.com/Montreal_Coroners_Report.pdf |archive-date=28. desember 2016 |access-date=8. mars 2017}}</ref> og [[Oka-kreppan]], átök við frumbyggja árið 1990.<ref>{{Cite news |year=2000 |title=The Oka Crisis |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |access-date=23. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804233458/http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |archive-date=4. ágúst 2011}}</ref><ref>{{Cite book |last=Roach |first=Kent |url=https://archive.org/details/september11conse00roac/page/15 |title=September 11: consequences for Canada |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2003 |isbn=978-0-7735-2584-9 |pages=[https://archive.org/details/september11conse00roac/page/15 15, 59–61, 194]}}</ref> Kanada tók þátt í [[Persaflóastríðið (1991)|Persaflóastríðinu]] 1990 og nokkrum friðargæsluverkefnum, þar á meðal [[UNPROFOR]]-verkefni [[NATO]] í [[Borgarastyrjöldin í Júgóslavíu|Júgóslavíu]].<ref>{{Cite journal |last1=Cohen |first1=Lenard J. |last2=Moens |first2=Alexander |year=1999 |title=Learning the lessons of UNPROFOR: Canadian peacekeeping in the former Yugoslavia |journal=[[Canadian Foreign Policy Journal]] |volume=6 |issue=2 |pages=85–100 |doi=10.1080/11926422.1999.9673175}}</ref> Kanada sendi herlið til [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|Afganistan]] 2001 en hafnaði þátttöku í [[Innrásin í Írak 2003|innrás Bandaríkjanna í Írak]] 2003.<ref>{{Cite journal |last1=Jockel |first1=Joseph T |last2=Sokolsky |first2=Joel B |year=2008 |title=Canada and the war in Afghanistan: NATO's odd man out steps forward |journal=[[Journal of Transatlantic Studies]] |volume=6 |issue=1 |pages=100–115 |doi=10.1080/14794010801917212 |s2cid=144463530}}</ref> Árið 2011 tók Kanada þátt í inngripum NATO inn í [[Borgarastyrjöldin í Líbíu|Borgarastyrjöldina í Líbíu]],<ref name="HehirMurray2013">{{Cite book |last1=Hehir |first1=Aidan |url=https://books.google.com/books?id=2TchAQAAQBAJ&pg=PT88 |title=Libya, the Responsibility to Protect and the Future of Humanitarian Intervention |last2=Murray |first2=Robert |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2013 |isbn=978-1-137-27396-3 |page=88}}</ref> og tók líka þátt í bardögum við [[Íslamska ríkið]] í Írak.<ref>{{Cite web |last=Juneau |first=Thomas |year=2015 |title=Canada's Policy to Confront the Islamic State |url=http://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211070017/http://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |archive-date=11. desember 2015 |access-date=10. desember 2015 |publisher=[[Canadian Global Affairs Institute]]}}</ref> [[Kórónaveirufaraldurinn 2019-2021]] hófst í Kanada 27. janúar 2020 og olli víðtækri samfélags- og efnahagskreppu.<ref>{{cite web |title=Coronavirus disease (COVID-19) |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |publisher=Government of Canada |year=2021 |access-date=2021-06-09 |archive-date=2021-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613213135/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |url-status=dead }}</ref> Í febrúar 2022 nýtti þingið sér neyðarlög sem voru samþykkt 1988 gegn mótmælum vörubílstjóra og fleiri gegn [[COVID-19]]-takmörkunum í landinu. Atvinnulíf í miðborg Ottawa var lamað. Nær 200 voru handteknir, sektaðir og vörubílar gerðir upptækir. == Landfræði == [[Mynd:Moraine Lake 17092005.jpg|350px|thumbnail|Hin mikilfenglegu [[Kanadísku klettafjöllin|kanadísku Klettafjöll]]]] Kanada nær yfir norðurhluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Það á landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] í suðri og í norðvestri ([[Alaska]]). Landið nær úthafa á milli, frá [[Atlantshaf]]i og [[Davissund]]i í austri til [[Kyrrahaf]]s í vestri og af því er kjörorð landsins dregið. Í norðri eru svo [[Beauforthaf]] og [[Norðuríshaf|Norður-Íshaf]]. Síðan [[1925]] hefur Kanada átt tilkall til hluta norðurheimskautssvæðisins á milli 60. og 141. lengdargráðu vestur, það er að segja tilkall Kanada til þess landsvæðis nær alveg upp að [[Norðurpóllinn|Norðurpól]]. Nyrsta byggð Kanada (og heimsins) er kanadíska herstöðin ''Alert'' á norðurenda Ellesmereeyjar — breiddargráða 82,5°N — aðeins 834 kílómetra frá Norðurpólnum. Kanada er næststærsta land í heiminum að flatarmáli, á eftir [[Rússland]]i, og nær yfir um 41% heimsálfunnar Norður-Ameríku. Hins vegar er stór hluti Kanada á [[norðurheimskaut|norðurheimskautssvæðinu]] og það er því aðeins fjórða stærsta land heimsins, á eftir [[Rússland]]i, [[Kína]] og Bandaríkjum Norður-Ameríku, ef horft er til byggilegs lands. Þéttleiki byggðar er aðeins um 3,2 manns á ferkílómetra, sem er mjög lítið samanborið við önnur lönd. Til samanburðar má þó geta að þéttleiki byggðar á Íslandi er mjög svipaður. Áttatíu prósent íbúa Kanada búa innan við 200 kílómetra frá landamærum Bandaríkjanna, þar sem [[Temprað belti|loftslag er temprað]] og land vel fallið til ræktunar. Þéttbýlasta svæði landsins er lægðin sem afmarkast af [[Stóru vötnin|Vötnunum miklu]] og [[Saint Lawrence fljót|Saint Lawrence fljóti]] að austan. Fyrir norðan þetta svæði er hinn víðfeðmi [[kanadíski skjöldur]], en hann er lag úr mjög fornu bergi, sem er jökulsorfið eftir [[Wisconsin jökull|síðustu ísöld]]. Ofan á þessu berglagi liggur nú þunnt, steinefnaríkt jarðvegslag, sundurskorið af vötnum og ám, en yfir 60% af stöðuvötnum heims eru í Kanada. Kanadíski skjöldurinn umlykur [[Hudsonflói|Hudsonflóa]]. Kanadíski skjöldurinn nær að strönd Atlantshafs við [[Labrador]], fastalandshluta fylkisins [[Nýfundnaland og Labrador|Nýfundnalands og Labrador]]. Eyjan [[Nýfundnaland]], austasti hluti Norður-Ameríku, er við mynni [[Saint Lawrenceflói|Saint Lawrenceflóa]], sem er heimsins stærsti árós, og það landsvæði þar sem Evrópubúar námu fyrst land. [[Atlantshafsfylki]]n skaga til austurs sunnan við suðurströnd Saint Lawrenceflóa, milli flóans í norðri og [[Atlantshaf]]s í suðri. [[Fundyflói|Fundyflóa]], sem gengur inn úr Atlantshafi til norðausturs skilur að fylkin [[New Brunswick|Nýju-Brúnsvík]] og [[Nova Scotia|Nýja-Skotland]]. Þar eru mestu [[sjávarföll|sjávarfallabreytingar]] (munur [[flóð]]s og [[fjara|fjöru]]) í heimi. Minnsta fylki Kanada er [[Prince Edward Island|Eyja Játvarðar prins]]. Vestur við Ontario eru hinar breiðu og flötu [[Slétturnar miklu|kanadísku sléttur]], sem ná yfir fylkin [[Manitoba]], [[Saskatchewan]] og [[Alberta (fylki)|Alberta]],og allt að [[Klettafjöll|Klettafjöllum]], en þau liggja á milli fylkjanna Alberta og [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]]. Gróðurfar í norðurhluta Kanada breytist eftir því sem norðar dregur úr [[barrskógabelti|barrskógum]] yfir í [[freðmýri]] nyrst. Norðan við fastaland Kanada er [[Kanadíski eyjaklasinn|geysilegur eyjaklasi]], þar sem er að finna nokkrar af stærstu eyjum jarðar: [[Baffinsland]], [[Ellesmere-eyja]], [[Viktoríueyja (Kanada)|Viktoríu-eyja]] o.fl.. [[Júkonfljót]] og [[Mackenziefljót]] eru stórfljót í norðurhluta landsins. Kanada er þekkt fyrir kalt loftslag. Vetur getur verið óvæginn víða í landinu, með hættu á [[hríðarbylur|hríðarbyljum]] og hitastigi niður undir -50&nbsp;°C í nyrstu hlutum þess. Strandfylkið Breska Kólumbía er undantekning frá þessu og nýtur mun mildari vetra en aðrar hlutar landsins, vegna nálægðar við hlýrri sjó. Á þéttbýlustu svæðunum er sumarhitinn allt frá því að teljast mildur upp í að vera frekar hár. Sumarhiti í [[Montreal]] getur náð vel yfir 30&nbsp;°C en í [[Iqaluit]] í [[Nunavut]] allt að 15&nbsp;°C. Í [[Vancouver]] er hitastig yfirleitt á milli 0 til 25&nbsp;°C allt árið um kring, en á sléttunum miklu fer það allt niður í -40&nbsp;°C á veturna og upp í 35&nbsp;°C á sumrin. Nokkrir tugir [[Listi yfir þjóðgarða í Kanada|þjóðgarða eru í Kanada]] og var sá fyrsti stofnaður árið 1885. [[File:Peggy&#039;s Cove, Halifax.jpg|thumb| Peggy & Cove, Halifax]] ==Stjórnmál== Kanada býr við „[[Lýðræðisvísitalan|fullt lýðræði]]“<ref>{{Cite web |title=Democracy Index 2017 |url=https://www.eiu.com/topic/democracy-index |access-date=29. nóvember 2017 |publisher=The Economist Intelligence Unit}}</ref> þar sem er rík hefð fyrir [[frjálslyndisstefna|frjálslyndi]],<ref name="WesthuesWharf2014">{{Cite book |last1=Westhues |first1=Anne |url=https://books.google.com/books?id=chTaAgAAQBAJ&pg=PA10 |title=Canadian Social Policy: Issues and Perspectives |last2=Wharf |first2=Brian |publisher=Wilfrid Laurier University Press |year=2014 |isbn=978-1-55458-409-3 |pages=10–11}}</ref> [[jafnréttisstefna|jafnrétti]]<ref name="BickertonGagnon2009">{{Cite book |last1=Bickerton |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=1jd6oqRHxLYC&pg=PA56 |title=Canadian Politics |last2=Gagnon |first2=Alain |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=978-1-4426-0121-5 |page=56}}</ref> og [[hófsemdarstefna|hófsemd]]<ref name="Johnson2016">{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://books.google.com/books?id=I_HzDQAAQBAJ&pg=PA13 |title=Thinking Government: Public Administration and Politics in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2016 |isbn=978-1-4426-3521-0 |edition=4th |pages=13–23}}</ref> í stefnumálum stjórnmálaflokka. Áhersla á [[félagslegt réttlæti]] hefur verið einkenni á kanadískum stjórnmálum.<ref name="Fierlbeck2006">{{Cite book |last=Fierlbeck |first=Katherine |url=https://books.google.com/books?id=0bZBHlF4V8EC&pg=PA87 |title=Political Thought in Canada: An Intellectual History |publisher=University of Toronto Press |year=2006 |isbn=978-1-55111-711-9 |page=87}}</ref> Einkunnarorð ríkisstjórnar Kanada eru „[[friður, regla og góð stjórn]]“.<ref name="DixonScheurell2016">{{Cite book |last1=Dixon |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=npzDCwAAQBAJ&pg=PA48 |title=Social Welfare in Developed Market Countries |last2=P. Scheurell |first2=Robert |date=17. mars 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-36677-5 |page=48}}</ref><ref name="Boughey2017">{{Cite book |last=Boughey |first=Janina |url=https://books.google.com/books?id=dgK-DgAAQBAJ&pg=PA105 |title=Human Rights and Judicial Review in Australia and Canada: The Newest Despotism? |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2017 |isbn=978-1-5099-0788-5 |page=105}}</ref> Kanadísk stjórnmál einkennast af tveimur breiðum miðjuflokkum, [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslynda flokknum]] og [[Íhaldsflokkurinn (Kanada)|Íhaldsflokknum]] sem báðir stunda málamiðlunarstjórnmál. Frjálslyndi flokkurinn er hinn hefðbundni valdaflokkur og skilgreinir sig [[miðjustefna|á miðjunni]], meðan Íhaldsflokkurinn skilgreinir sig [[hægristefna|til hægri]]. [[Nýi lýðræðisflokkurinn]] er sósíaldemókratískur flokkur sem skilgreinir sig [[vinstristefna|til vinstri]]. Flokkar yst á hægri og vinstri vængnum hafa aldrei verið áberandi í kanadískum stjórnmálum.<ref>{{Cite journal |last1=Ambrose |first1=Emma |last2=Mudde |first2=Cas |year=2015 |title=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right |journal=Nationalism and Ethnic Politics |volume=21 |issue=2 |pages=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |s2cid=145773856}}</ref><ref>{{Cite news |last=Taub |first=Amanda |date=27. júní 2017 |title=Canada's Secret to Resisting the West's Populist Wave |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/06/27/world/canada/canadas-secret-to-resisting-the-wests-populist-wave.html}}</ref> Í [[Alríkiskosningarnar í Kanada 2019|alríkiskosningunum 2019]] voru fimm flokkar kosnir á þing; Frjálslyndi flokkurinn sem myndaði minnihlutastjórn, Íhaldsflokkurinn sem er hinn opinberi stjórnarandstöðuflokkur, Nýi lýðræðisflokkurinn, [[Bloc Québécois]] og [[Græningjar (Kanada)|Græningjar]]. Í Kanada er [[þingræði]] og [[þingbundin konungsstjórn]] þar sem [[konungur Kanada]] er undirstaða framkvæmdavalds, löggjafarvalds og dómsvalds.<ref>{{Cite web |date=29. mars 1867 |title=Constitution Act, 1867: Preamble |url=http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203024121/http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |archive-date=3. febrúar 2010 |access-date=23. maí 2011 |publisher=[[Queen's Printer]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smith |first=David E |date=10. júní 2010 |title=The Crown and the Constitution: Sustaining Democracy? |page=6 |work=The Crown in Canada: Present Realities and Future Options |publisher=[[Queen's University at Kingston|Queen's University]] |url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf |archive-url=https://www.webcitation.org/5qXvz463C?url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf |archive-date=17. júní 2010}}</ref><ref name="MacLeod16">{{Cite book |last=MacLeod |first=Kevin S |url=http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4 |title=A Crown of Maples |publisher=Queen's Printer for Canada |year=2012 |isbn=978-0-662-46012-1 |edition=2nd |page=16 |author-link=Kevin S. MacLeod |access-date=8. mars 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204231448/http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4 |archive-date=4. febrúar 2016}}</ref> [[Karl 3. Bretakonungur]] er núverandi einvaldur Kanada, auk 14 annarra ríkja í [[samveldið|samveldinu]] og í hverju fylki Kanada. Samt er um tvær aðskildar stofnanir að ræða: bresku og kanadísku krúnurnar.<ref name="Johnson2018">{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://books.google.com/books?id=z2WHDgAAQBAJ&pg=PT196 |title=Battle Royal: Monarchists vs. Republicans and the Crown of Canada |date=2018 |publisher=Dundurn Press |isbn=978-1-4597-4015-0 |page=196}}</ref> Fulltrúi drottningar er [[yfirlandstjóri Kanada]] sem hún skipar samkvæmt ráði [[forsætisráðherra Kanada]] til að sinna skyldum hennar í landinu.<ref>{{Cite web |title=The Governor General of Canada: Roles and Responsibilities |url=http://gg.ca/document.aspx?id=3 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Queen's Printer |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915122338/http://gg.ca/document.aspx?id=3 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ATi5R5XNb2MC&pg=PA54 |title=Commonwealth public administration reform 2004 |publisher=Commonwealth Secretariat |year=2004 |isbn=978-0-11-703249-1 |pages=54–55}}</ref> Þótt konungsvaldið sé þannig innbyggt í stjórnkerfi Kanada er hlutverk einvaldsins í reynd táknrænt.<ref name="MacLeod16" /><ref name="Forseyp1">{{Cite book |last=Forsey |first=Eugene |url=http://www2.parl.gc.ca/sites/lop/aboutparliament/forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |title=How Canadians Govern Themselves |publisher=Queen's Printer |year=2005 |isbn=978-0-662-39689-5 |edition=6th |pages=1, 16, 26 |author-link=Eugene Forsey |access-date=23. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229155255/http://www2.parl.gc.ca/Sites/LOP/AboutParliament/Forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |archive-date=29. desember 2009}}</ref><ref name="Montpetit">{{Cite web |last1=Marleau |first1=Robert |last2=Montpetit |first2=Camille |title=House of Commons Procedure and Practice: Parliamentary Institutions |url=http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828112251/http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |archive-date=28. ágúst 2011 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Queen's Printer}}</ref> [[Ríkisstjórn Kanada]] fer með framkvæmdavaldið og ber ábyrgð gagnvart [[Fulltrúaþing Kanada|fulltrúaþinginu]]. Forsætisráðherra Kanada velur ráðherra í ríkisstjórnina og er [[stjórnarleiðtogi]].<ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Peter |date=4. nóvember 2015 |title='A cabinet that looks like Canada:' Justin Trudeau pledges government built on trust |url=https://www.thestar.com/news/canada/2015/11/04/new-government-to-be-sworn-in-today.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128075156/https://www.thestar.com/news/canada/2015/11/04/new-government-to-be-sworn-in-today.html |archive-date=28. janúar 2017 |website=Toronto Star}}</ref> Einvaldurinn eða fulltrúi hans geta ef upp kemur [[stjórnarkreppa]] farið með vald sitt án þess að ráðgast við ríkisstjórnina.<ref name="Forseyp1" /> Landstjórinn skipar forsætisráðherra sem oftast er leiðtogi þess stjórnmálaflokks sem hefur traust meirihluta þingfulltrúa.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn/page/134 |title=Thinking government: public sector management in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2006 |isbn=978-1-55111-779-9 |edition=2nd |pages=[https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn/page/134 134–135, 149]}}</ref> Skrifstofa forsætisráðherra er þannig valdamesta stofnun ríkisins. Þaðan kemur megnið af lagafrumvörpum þingsins og þaðan koma tilnefningar til yfirlandstjóra, varalandstjóra, ráðherra, dómara og yfirmanna [[krúnustofnanir Kanada|krúnustofnana Kanada]] sem drottningin skipar.<ref name="Forseyp1" /> Leiðtogi þess flokks sem hlýtur næstflest sæti á þingi í kosningum er venjulega kallaður leiðtogi opinberrar stjórnarandstöðu sem á að veita stjórninni aðhald.<ref>{{Cite web |title=The Opposition in a Parliamentary System |url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/researchpublications/bp47-e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125122354/http://www2.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/bp47-e.htm |archive-date=25. nóvember 2010 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Library of Parliament}}</ref> Allir 338 þingfulltrúar á [[fulltrúaþing Kanada|fulltrúaþingi Kanada]] eru kjörnir með einföldum meirihluta í [[kjördæmaskipan Kanada|einmenningskjördæmum]]. Landstjórinn boðar til [[kosningar í Kanada|kosninga]], annað hvort samkvæmt ráði forsætisráðherra eða ef [[vantraust]] á stjórnina er samþykkt á þinginu.<ref>{{Cite web |title=About Elections and Ridings |url=http://www.lop.parl.gc.ca/parlinfo/Compilations/ElectionsAndRidings.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224103929/http://www.lop.parl.gc.ca/parlinfo/Compilations/ElectionsAndRidings.aspx |archive-date=24. desember 2016 |access-date=3. september 2016 |publisher=Library of Parliament}}</ref><ref>{{Cite web |last1=O'Neal |first1=Brian |last2=Bédard |first2=Michel |last3=Spano |first3=Sebastian |date=April 11, 2011 |title=Government and Canada's 41st Parliament: Questions and Answers |url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/2011-37-e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522071714/http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/2011-37-e.htm |archive-date=22. maí 2011 |access-date=2. júní 2011 |publisher=[[Library of Parliament]]}}</ref> [[Stjórnarskrárlögin 1982]] gera ráð fyrir að ekki líði meira en fimm ár milli kosninga, en [[Kosningalög Kanada]] kveða á um fjögurra ára kjörtímabil með föstum kjördegi í október. Í [[öldungadeild Kanada]] sitja 105 fulltrúar sem skipaðir eru á grundvelli landfræðilegrar skiptingar og sitja til 75 ára aldurs.<ref>{{Cite book |last1=Griffiths |first1=Ann L. |url=https://books.google.com/books?id=GytLtJacxY8C&pg=PA116 |title=Handbook of Federal Countries |last2=Nerenberg |first2=Karl |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2003 |isbn=978-0-7735-7047-4 |page=116}}</ref> Þar sem Kanada er sambandríki skiptist stjórnvaldsábyrgðin milli alríkisstjórnarinnar og fylkjanna tíu. [[Fylkisþing Kanada]] sitja í einni deild og vinna á sama hátt og fulltrúadeildin.<ref name="Montpetit" /> Sjálfstjórnarsvæðin hafa líka hvert sitt þing, en þau eru ekki fullvalda og hafa færri hlutverk en fylkin.<ref>{{Cite web |year=2010 |title=Difference between Canadian Provinces and Territories |url=http://www.pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201135354/http://pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |archive-date=December 1, 2015 |access-date=November 23, 2015 |publisher=Intergovernmental Affairs Canada}}</ref> Svæðisþingin eru líka ólíkt uppbyggð.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Differences from Provincial Governments |url=http://www.assembly.gov.nt.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203044824/http://www.assembly.gov.nt.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |archive-date=3. febrúar 2014 |access-date=30. janúar 2014 |publisher=Legislative Assembly of the Northwest Territories}}</ref> [[Kanadabanki]] er [[seðlabanki]] landsins. [[Hagstofa Kanada]] gefur út gögn sem [[fjármálaráðherra Kanada]] og [[iðnaðarráðherra Kanada]] nýta sér við áætlanagerð og mótun efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web |year=2014 |title=About |url=https://www.statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115144515/http://statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |archive-date=15. janúar 2015 |access-date=8. mars 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Kanadabanki hefur einkarétt á seðlaútgáfu [[kanadadalur|kanadadals]],<ref name="GilbertHelleiner2003">{{Cite book |last1=Gilbert |first1=Emily |url=https://books.google.com/books?id=gnWGfLxm4L8C&pg=PA39 |title=Nation-States and Money: The Past, Present and Future of National Currencies |last2=Helleiner |first2=Eric |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-65817-6 |page=39}}</ref> en [[Konunglega kanadíska myntsláttan]] sér um útgáfu [[mynt]]arinnar.<ref name="CuhajMichael2011">{{Cite book |last1=Cuhaj |first1=George S. |url=https://books.google.com/books?id=ZheUkxvWhs8C&pg=PT4 |title=Coins of the World: Canada |last2=Michael |first2=Thomas |publisher=[[Krause Publications]] |year=2011 |isbn=978-1-4402-3129-2 |page=4}}</ref> ===Stjórnsýslueiningar=== [[Mynd:Political map of Canada.png|thumbnail|Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði.]] Kanada er sambandsríki tíu [[fylki|fylkja]] og þriggja [[sjálfstjórnarsvæði|sjálfstjórnarsvæða]]. Þessi svæði eru oft flokkuð í [[héruð Kanada|fjögur héruð]]: [[Vestur-Kanada]], [[Mið-Kanada]], [[Atlantshafsfylkin]] og [[Norður-Kanada]] ([[Austur-Kanada]] er notað yfir bæði Mið-Kanada og Atlantshafsfylkin).<ref name="HamelKeil2015">{{Cite book |last1=Hamel |first1=Pierre |url=https://books.google.com/books?id=rB-NBgAAQBAJ&pg=PA81 |title=Suburban Governance: A Global View |last2=Keil |first2=Roger |publisher=University of Toronto Press |year=2015 |isbn=978-1-4426-6357-2 |page=81}}</ref> Fylkin hafa meiri sjálfstjórn en sjálfstjórnarsvæðin og bera ábyrgð á félagslegri þjónustu eins og heilsugæslu, menntun og félagsaðstoð.<ref>{{Cite book |last1=Doern |first1=G. Bruce |url=https://books.google.com/books?id=FBXaFRZtKJsC&pg=RA1-PA1976 |title=Canadian Public Budgeting in the Age of Crises: Shifting Budgetary Domains and Temporal Budgeting |last2=Maslove |first2=Allan M. |last3=Prince |first3=Michael J. |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2013 |isbn=978-0-7735-8853-0 |page=1}}</ref> Samanlagt eru tekjur fylkjanna meiri en tekjur alríkisstjórnarinnar, sem er einstakt meðal sambandsríkja í heiminum. Alríkisstjórnin getur notað sínar tekjur til að framkvæma stefnu sína í fylkjunum, eins og til dæmis [[kanadísku heilsulögin]] frá 1984. Fylkin geta sagt sig frá stefnunni, en gera það sjaldnast. Alríkisstjórnin notar [[jöfnunargreiðslur]] til að jafna aðstöðu fylkjanna. <ref>{{Cite book |last1=Clemens |first1=Jason |url=https://books.google.com/books?id=yc6RakXxLy0C&pg=PA8 |title=Beyond Equalization: Examining Fiscal Transfers in a Broader Context |last2=Veldhuis |first2=Niels |publisher=[[Fraser Institute]] |year=2012 |isbn=978-0-88975-215-3 |page=8}}</ref> Helsti munurinn á fylki og sjálfstjórnarsvæði er að völd fylkjanna koma frá Stjórnarskrá Kanada, meðan stjórnir sjálfstjórnarsvæða fá sín völd frá [[Kanadíska þingið|kanadíska þinginu]].<ref name="OliverMacklem2017a">{{Cite book |last1=Oliver |first1=Peter |url=https://books.google.com/books?id=ulsvDwAAQBAJ&pg=PA498 |title=The Oxford Handbook of the Canadian Constitution |last2=Macklem |first2=Patrick |last3=Des Rosiers |first3=Nathalie |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-066482-4 |pages=498–499}}</ref> Samkvæmt stjórnarskránni deilir alríkisstjórnin völdum með fylkjunum.<ref name="Meligrana2004">{{Cite book |last=Meligrana |first=John |url=https://books.google.com/books?id=uL9hLqPSdi0C&pg=PA75 |title=Redrawing Local Government Boundaries: An International Study of Politics, Procedures, and Decisions |publisher=UBC Press |year=2004 |isbn=978-0-7748-0934-4 |page=75}}</ref> Þar sem skipting valds milli alríkisstjórnar og fylkja er skilgreind í stjórnarskránni þurfa allar breytingar á henni að fara gegnum stjórnarskrárbreytingarferli, en þingið getur einhliða breytt völdum sjálfstjórnarsvæðanna.<ref name="Nicholson1979">{{Cite book |last=Nicholson |first=Norman L. |url=https://books.google.com/books?id=Ek7cloNk3E8C&pg=PA174 |title=The boundaries of the Canadian Confederation |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1979 |isbn=978-0-7705-1742-7 |pages=174–175}}</ref> <br clear="both" /> <div style="overflow:auto"> {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;" |- ! class="unsortable" rowspan="2" | Skjaldar- merki ! rowspan="2" | Fylki ! rowspan="2" | Skamm- stöfun ! rowspan="2" | Höfuðstaður ! rowspan="2" | Stærsta borg ! rowspan="2" | Aðild að sambands- ríkinu ! rowspan="2" | Íbúar<br/>2020. ! class="unsortable" colspan="3" | Stærð (km²) ! rowspan="2" | Fylkis- tungumál |- ! Þurrlendi ! Vatn ! Alls |- ! style="text-align: center;" | [[File:Arms of Ontario.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Ontario.svg|23px]] [[Ontario]] | style="text-align: center;" | ON | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Torontó]] | style="text-align: center;" | 1. júlí 1867 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: right;" | 14.734.014 | colpos = "7" rowpos = "4" style="text-align: right;" | 917.741 | colpos = "7" rowpos = "4" style="text-align: right;" | 158.654 | colpos = "7" rowpos = "4" style="text-align: right;" | 1.076.395 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Armoiries du Québec (blason).svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Quebec.svg|23px]] [[Québec]] | style="text-align: center;" | QC | style="text-align: center;" | [[Québecborg]] | style="text-align: center;" | [[Montréal]] | style="text-align: center;" | 1. júlí 1867 | colpos = "6" rowpos = "3" style="text-align: right;" | 8.574.571 | colpos = "7" rowpos = "3" style="text-align: right;" | 1.356.128 | colpos = "7" rowpos = "3" style="text-align: right;" | 185.928 | colpos = "7" rowpos = "3" style="text-align: right;" | 1.542.056 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Franska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Arms of Nova Scotia.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Nova Scotia.svg|23px]] [[Nýja-Skotland|Nýja Skotland]] | style="text-align: center;" | NS | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Halifax (Nova Scotia)|Halifax]] | style="text-align: center;" | 1. júlí 1867 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 979.351 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 53.338 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 1.946 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 55.284 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" |Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Arms of New Brunswick.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of New Brunswick.svg|23px]] [[Nýja-Brúnsvík]] | style="text-align: center;" | NB | style="text-align: center;" | [[Fredericton]] | style="text-align: center;" | [[Moncton]] | style="text-align: center;" | 1. júlí 1867 | colpos = "6" rowpos = "2" style="text-align: right;" | 781.476 | colpos = "7" rowpos = "2" style="text-align: right;" | 71.450 | colpos = "7" rowpos = "2" style="text-align: right;" | 1.458 | colpos = "7" rowpos = "2" style="text-align: right;" | 72.908 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Simple arms of Manitoba.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Manitoba.svg|23px]] [[Manitoba]] | style="text-align: center;" | MB | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Winnipeg]] | style="text-align: center;" | 15. júlí 1870 | style="text-align: right;" | 1.379.263 | style="text-align: right;" | 553.556 | style="text-align: right;" | 94.241 | style="text-align: right;" | 647.797 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Arms of British Columbia.svg|35x35px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of British Columbia.svg|23px]] [[Breska-Kólumbía]] | style="text-align: center;" | BC | style="text-align: center;" | [[Viktoría (Breska Kólumbía)|Victoría]] | style="text-align: center;" | [[Vancouver]] | style="text-align: center;" | 20. júlí 1871 | style="text-align: right;" | 5.147.712 | style="text-align: right;" | 925.186 | style="text-align: right;" | 19.549 | style="text-align: right;" | 944.735 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Arms of Prince Edward Island.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Prince Edward Island.svg|23px]] [[Eyja Játvarðs prins]] | style="text-align: center;" | PE | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Charlottetown]] | style="text-align: center;" | 1. júlí 1873 | style="text-align: right;" | 159.625 | style="text-align: right;" | 5.660 | style="text-align: right;" | 0 | style="text-align: right;" | 5.660 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Shield of arms of Saskatchewan.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Saskatchewan.svg|23px]] [[Saskatchewan]] | style="text-align: center;" | SK | style="text-align: center;" | [[Regina]] | style="text-align: center;" | [[Saskatoon]] | style="text-align: center;" | 1. september 1905 | style="text-align: right;" | 1.178.681 | style="text-align: right;" | 591.670 | style="text-align: right;" | 59.366 | style="text-align: right;" | 651.036 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Shield of Alberta.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Alberta.svg|23px]] [[Alberta (fylki)|Alberta]] | style="text-align: center;" | AB | style="text-align: center;" | [[Edmonton]] | style="text-align: center;" | [[Calgary]] | style="text-align: center;" | 1. september 1905 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 4.421.876 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 642.317 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 19.531 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 661.848 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Simple arms of Newfoundland and Labrador.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|23px]] [[Nýfundnaland og Labrador]] | style="text-align: center;" | NL | colspan="2" style="text-align: center;" | [[St. John's (Nýfundnaland og Labrador)|St. John's]] | style="text-align: center;" | 31. mars 1949 | style="text-align: right;" | 522.103 | style="text-align: right;" | 373.872 | style="text-align: right;" | 31.340 | style="text-align: right;" | 405.212 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- class="sortbottom" align="center" ! scope="col" align="center" colspan="6"| Alls ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|37878672}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|5490918}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|572013}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|6062931}} ! scope="col" align="center"| — |} </div> <div style="overflow:auto"> {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;" |+ Sjálfstjórnarsvæði Kanada ! class="unsortable" rowspan="2" | Skjaldarmerki ! rowspan="2" | Svæði ! rowspan="2" | Skamm- stöfun ! rowspan="2" | Höfuðstaður og<br />stærsta borg ! rowspan="2" | Dagsetning aðildar<br />að sambands- ríkinu ! rowspan="2" | Íbúar<br />(2020) ! class="unsortable" colspan="3" | Stærð (km²) ! rowspan="2" | Tungumál |- ! Þurrlendi ! Vatn ! Alls |- ! style="text-align: center;" | [[File:Coat of Arms of the Northwest Territories.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of the Northwest Territories.svg|23px]] [[Norðvesturhéruðin]] | style="text-align: center;" | NT | style="text-align: center;" | [[Yellowknife]] | style="text-align: center;" | 15. júlí 1870 | style="text-align: right;" | 45.161 | style="text-align: right;" | 1.183.085 | style="text-align: right;" | 163.021 | style="text-align: right;" | 1.346.106 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Dene suline, [[cree]], enska, franska, gwich'in, inuinnaqtun, [[inuktitut]], inuvialuktun, slavey, tłįchǫ |- ! style="text-align: center;" | [[File:Coat of arms of Yukon (escutcheon).svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Yukon.svg|23px]] [[Júkon]] | style="text-align: center;" | YT | style="text-align: center;" | [[Whitehorse]] | style="text-align: center;" | 13. júní 1898 | style="text-align: right;" | 42.052 | style="text-align: right;" | 474.391 | style="text-align: right;" | 8.052 | style="text-align: right;" | 482.443 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska, franska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Coat of arms of Nunavut (escutcheon).svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Nunavut.svg|23px]] [[Núnavút]] | style="text-align: center;" | NU | style="text-align: center;" | [[Iqaluit]] | style="text-align: center;" | 1. apríl 1999 | style="text-align: right;" | 39.353 | style="text-align: right;" | 1.936.113 | style="text-align: right;" | 157.077 | style="text-align: right;" | 2.093.190 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Inuinnaqtun, inuktitut, enska, franska |- class="sortbottom" align="center" ! scope="col" align="center" colspan="5"| Alls ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|126566}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|3593589}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|328150}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|3921739}} ! scope="col" align="center"| — |} </div> ==Efnahagslíf== [[File:Toronto (15085972212).jpg|thumb|right|Fjármálahverfið í Toronto er önnur stærsta fjármálamiðstöð í Norður-Ameríku og í sjöunda sæti á heimsvísu.]] Kanada var [[Listi yfir lönd eftir vergri landsframleiðslu (KMJ)|10. stærsta hagkerfi heims]] árið 2018, með um það bil 1,73 billjónir bandaríkjadala verga landsframleiðslu.<ref name="GDP IMF">{{Cite web |date=April 2, 2019 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=44&pr.y=11&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C546%2C213%2C962%2C911%2C674%2C314%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C836%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C624%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C565%2C924%2C283%2C233%2C853%2C632%2C288%2C636%2C293%2C634%2C566%2C238%2C964%2C662%2C182%2C960%2C359%2C423%2C453%2C935%2C968%2C128%2C922%2C611%2C714%2C321%2C862%2C243%2C135%2C248%2C716%2C469%2C456%2C253%2C722%2C642%2C942%2C643%2C718%2C939%2C724%2C734%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C726%2C646%2C199%2C648%2C733%2C915%2C184%2C134%2C524%2C652%2C361%2C174%2C362%2C328%2C364%2C258%2C732%2C656%2C366%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698&s=NGDPD&grp=0&a=#cs120 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> Kanada er eitt af [[spillingarvísitalan|minnst spilltu löndum heims]],<ref name="RotbergCarment2018">{{Cite book |last1=Rotberg |first1=Robert I. |url=https://books.google.com/books?id=ujOoDwAAQBAJ&pg=PT12 |title=Canada's Corruption at Home and Abroad |last2=Carment |first2=David |publisher=Taylor & Francis |year=2018 |isbn=978-1-351-57924-7 |page=12}}</ref> og er ein af helstu verslunarþjóðum heims, með mjög [[alþjóðavæðing|alþjóðavætt]] hagkerfi.<ref>{{Cite web |date=17. apríl 2008 |title=Latest release |url=http://www.wto.org/english/news_e/pres08_e/pr520_e.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605043028/http://www.wto.org/english/news_e/pres08_e/pr520_e.htm |archive-date=5. júní 2011 |publisher=World Trade Organization |access-date=23. maí 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Index of Globalization 2010 |url=http://globalization.kof.ethz.ch/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531222435/http://globalization.kof.ethz.ch/ |archive-date=31. maí 2012 |access-date=22. maí 2012 |publisher=KOF}}</ref> Hagkerfi Kanada er [[blandað hagkerfi]] sem situr hærra á lista yfir lönd eftir [[vísitala efnahagsfrelsis|vísitölu efnahagsfrelsis]] en bæði Bandaríkin og öll Evrópuríkin,<ref>{{Cite web |year=2013 |title=Index of Economic Freedom |url=http://www.heritage.org/Index/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629215405/http://www.heritage.org/index/ |archive-date=29. júní 2013 |access-date=27. júní 2013 |publisher=[[The Heritage Foundation]] and [[The Wall Street Journal]]}}</ref> og tekjujöfnuður er tiltölulega mikill.<ref>{{Cite web |last=Kay |first=Jonathan |date=13. desember 2012 |title=Jonathan Kay: The Key to Canada's Economic Advantage Over the United States? Less Income Inequality |url=http://news.nationalpost.com/full-comment/jonathan-kay-the-key-to-canadas-economic-advantage-over-the-united-states-less-income-inequality |url-status=live |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515131854/http%3A//news.nationalpost.com/full%2Dcomment/jonathan%2Dkay%2Dthe%2Dkey%2Dto%2Dcanadas%2Deconomic%2Dadvantage%2Dover%2Dthe%2Dunited%2Dstates%2Dless%2Dincome%2Dinequality |archive-date=2016-05-15 |website=[[National Post]] |access-date=2021-06-21 }}</ref> Meðalráðstöfunartekjur í Kanada eru töluvert hærri en meðaltal OECD-ríkja.<ref name="OECDBLI">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=GEIoDwAAQBAJ&pg=PP3 |title=Better Policies Policies for Stronger and More Inclusive Growth in Canada |date=16. júní 2017 |publisher=OECD |isbn=978-92-64-27794-6 |pages=3–}}</ref> [[Kauphöllin í Toronto]] er níunda stærsta kauphöll heims, með yfir 1.500 fyrirtæki á skrá og samanlagða fjárfestingu upp á meira en 2 billjón bandaríkjadali.<ref>{{Cite web |title=Monthly Reports |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |publisher=World Federation of Exchanges}}. Nóvember 2018.</ref> Árið 2018 var heildarvelta kanadíska hagkerfisins með vörur og þjónustu 1,5 billjón kanadadalir.<ref name=econ/> Útflutningur var yfir 585 billjón kanadadalir, og innflutningur yfir 607 billjón dalir, þar af 391 frá Bandaríkjunum.<ref name="econ">{{Cite journal |year=2019 |title=Canada's State of Trade 2019 |url=https://www.international.gc.ca/gac-amc/publications/economist-economiste/state_of_trade-commerce_international-2019.aspx?lang=eng |journal=Canada's State of Trade |edition=20th |publisher=Global Affairs Canada |issn=2562-8313}}[https://www.international.gc.ca/gac-amc/assets/pdfs/publications/State-of-Trade-2019_eng.pdf PDF version]</ref> Árið 2018 var viðskiptahalli Kanada um 25 billjónir.<ref name=econ/> Vöxtur í námavinnslu, iðnframleiðslu og þjónustu frá upphafi 20. aldar hefur breytt hagkerfi Kanada úr dreifbýlu landbúnaðarhagkerfi, í nútímalegt iðnvætt hagkerfi.<ref name="HarrisMatthews1987l">{{Cite book |last1=Harris |first1=R. Cole |url=https://books.google.com/books?id=pD7vTXLqkugC&pg=PA2 |title=Historical Atlas of Canada: Addressing the Twentieth Century, 1891–1961 |last2=Matthews |first2=Geoffrey J. |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-3448-9 |page=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320150918/https://books.google.com/books?id=pD7vTXLqkugC&pg=PA2 |archive-date=20. mars 2018 |url-status=live}}</ref> Líkt og í öðrum [[þróað ríki|þróuðum ríkjum]] er [[þjónusta|þjónustugeirinn]] ríkjandi, með 2/3 hluta vinnuaflsins,<ref>{{Cite web |date=8. janúar 2009 |title=Employment by Industry |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/econ40-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063742/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/econ40-eng.htm |archive-date=24. maí 2011 |publisher=Statistics Canada |access-date=23. maí 2011}}</ref> en [[frumframleiðsla|frumframleiðslugeirinn]] er líka mjög mikilvægur, einkum [[skógarhögg]] og [[olíuvinnsla]].<ref name="SueyoshiGoto2018">{{Cite book |last1=Sueyoshi |first1=Toshiyuki |url=https://books.google.com/books?id=s0RKDwAAQBAJ&pg=PA496 |title=Environmental Assessment on Energy and Sustainability by Data Envelopment Analysis |last2=Goto |first2=Mika |publisher=Wiley |year=2018 |isbn=978-1-118-97933-4 |page=496}}</ref> Kanada er tæknilega þróað og iðnvætt ríki, sem er sjálfbjarga í orkumálum, vegna síns mikla náttúrulega forða af [[jarðefnaeldsneyti]], ásamt [[kjarnorka|kjarnorku-]] og [[vatnsorka|vatnsorkuframleiðslu]]. Nýting [[náttúrulegar auðlindir|náttúruauðlinda]] og viðskipti, þá sérstaklega við [[Bandaríkin]], hafa lengi skipt höfuðmáli fyrir efnahag landsins. Þrátt fyrir að fjölbreytni hafi almennt séð aukist í kanadísku efnahagslífi, eru enn mörg héruð, sem reiða sig á vinnslu og sölu afurða úr náttúruauðlindum. Samþætting hagkerfis Kanada við hagkerfi Bandaríkjanna hefur aukist mikið frá lokum [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]].<ref>{{Cite book |last1=Mosler |first1=David |url=https://books.google.com/books?id=l00i5PKYDwcC&pg=PA38 |title=The American Challenge: The World Resists US Liberalism |last2=Catley |first2=Bob |publisher=[[Ashgate Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4094-9852-0 |page=38}}</ref> Árið 1965 gerðu löndin með sér fríverslunarsamning um bílaparta, [[Automotive Products Trade Agreement]].<ref name="KerrPerdikis2014">{{Cite book |last1=Kerr |first1=William |url=https://books.google.com/books?id=FEsjBAAAQBAJ&pg=PA96 |title=The Economics of International Commerce |last2=Perdikis |first2=Nicholas |publisher=[[Edward Elgar Publishing]] |year=2014 |isbn=978-1-78347-668-8 |page=96}}</ref> Á 8. áratugnum setti ríkisstjórn [[Pierre Trudeau]] upp [[National Energy Program]] (NEP) og [[Foreign Investment Review Agency]] (FIRA) til að bregðast við áhyggjum yfir sjálfbærni í orkumálum og erlendri fjárfestingu í iðnaði.<ref>{{Cite book |last1=Morck |first1=Randall |title=Governance, Multinationals, and Growth |last2=Tian |first2=Gloria |last3=Yeung |first3=Bernard |publisher=Edward Elgar Publishing |year=2005 |isbn=978-1-84376-909-5 |editor-last=Eden |editor-first=Lorraine |page=50 |chapter=Who owns whom? Economic nationalism and family controlled pyramidal groups in Canada |editor-last2=Dobson |editor-first2=Wendy |chapter-url=https://books.google.com/books?id=q4gt2xhqpSIC&pg=PA50}}</ref> Á 9. áratugnum lagði íhaldsstjórn [[Brian Mulroney]] NEP niður og breytti nafni FIRA í [[Invest in Canada|Investment Canada]] til að hvetja til erlendrar fjárfestingar.<ref>{{Cite journal |last=Hale |first=Geoffrey |date=Október 2008 |title=The Dog That Hasn't Barked: The Political Economy of Contemporary Debates on Canadian Foreign Investment Policies |journal=[[Canadian Journal of Political Science]] |volume=41 |issue=3 |pages=719–747 |doi=10.1017/S0008423908080785 |jstor=25166298|s2cid=154319169 }}</ref> [[Fríverslunarsamningur Kanada og Bandaríkjanna]] frá 1988 afnam tolla milli landanna og 1994 var samningurinn látinn ná einnig yfir Mexíkó þegar [[Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku]] var gerður.<ref name="Nzongola-NtalajaKrieger2001">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=2wd30pXJxpYC&pg=PA569 |title=The Oxford Companion to Politics of the World |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-511739-4 |editor-last=Krieger |editor-first=Joel |edition=2nd |page=569}}</ref> [[Samvinnubanki|Samvinnubankakerfið]] er sterkt í Kanada sem er með hæsta hlutfall meðlima í [[lánafélag|lánafélögum]] í heimi.<ref name="KobrakMartin2018">{{Cite book |last1=Kobrak |first1=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=yw9aDwAAQBAJ&pg=PA220 |title=From Wall Street to Bay Street: The Origins and Evolution of American and Canadian Finance |last2=Martin |first2=Joe |publisher=University of Toronto Press |year=2018 |isbn=978-1-4426-1625-7 |page=220}}</ref> Kanada flytur út meira af orku en landið flytur inn.<ref name="SueyoshiGoto2018" /><ref name="energy">{{Cite book |last=Brown |first=Charles E |title=World Energy Resources |url=https://archive.org/details/worldenergyresou0000brow |publisher=Springer |year=2002 |isbn=978-3-540-42634-9 |pages=[https://archive.org/details/worldenergyresou0000brow/page/323 323], 378–389}}</ref> Atlantshafsmegin eru gaslindir undan strönd landsins og í Alberta eru stórar olíu- og gaslindir. [[Athabasca-olíusandarnir]] eiga líka þátt í því að olíubirgðir Kanada eru metnar vera 13% af heildarolíuforða heimsins, í þriðja sæti á eftir [[Venesúela]] og [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]].<ref name="Lopez-Vallejo2016">{{Cite book |last=Lopez-Vallejo |first=Marcela |url=https://books.google.com/books?id=fgDtCwAAQBAJ&pg=PA82 |title=Reconfiguring Global Climate Governance in North America: A Transregional Approach |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-07042-9 |page=82}}</ref> Auk þess er Kanada einn af stærstu framleiðendum landbúnaðarvara í heiminum; Slétturnar í Kanada eru með stærstu ræktarlöndum [[korn]]s og [[repja|repju]] í heiminum.<ref>{{Cite web |year=2017 |title=Trade Ranking Report: Agriculture |url=https://www.fcc-fac.ca/fcc/knowledge/ag-economist/trade-ranking-report-agriculture-e.pdf |publisher=FCC |access-date=2021-06-21 |archive-date=2019-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003070556/https://www.fcc-fac.ca/fcc/knowledge/ag-economist/trade-ranking-report-agriculture-e.pdf |url-status=dead }}</ref> Samkvæmt [[Auðlindastofnun Kanada]] er landið leiðandi í útflutningi á [[sink]]i, [[úran]]i, [[gull]]i, [[nikkel]], [[platínumálmar|platínumálmum]], [[ál]]i, [[stál]]i, [[járngrýti]], [[kol]]um, [[blý]]i, [[kopar]], [[mólýbden]]i, [[kóbalt]]i og [[kadmín]]i.<ref name="Haldar2016">{{Cite book |last=Haldar |first=Swapan Kumar |url=https://books.google.com/books?id=3CDfCQAAQBAJ&pg=PA108 |title=Platinum-Nickel-Chromium Deposits: Geology, Exploration and Reserve Base |publisher=Elsevier Science |year=2016 |isbn=978-0-12-802086-9 |page=108}}</ref> Margir bæir í norðurhluta Kanada reiða sig á námavinnslu eða timburvinnslu fremur en landbúnað. Miðstöð iðnaðarframleiðslu í Kanada er í kringum Ontario og Quebec þar sem [[bílaiðnaður]] og [[flugvélaiðnaður]] eru sérstaklega mikilvægar greinar.<ref>{{Cite web |date=22. janúar 2015 |title=Mapping Canada's Top Manufacturing Industries |url=https://www.ibisworld.com/media/2015/01/22/mapping-canadas-top-manufacturing-industries/ |website=Industry Insider}}</ref> ==Íbúar== Í manntali 2023 voru Kanadabúar 40 milljónir. Milli 1990 og 2008 fjölgaði Kanadabúum um 5,6 milljónir, eða 20,4%,<ref>{{Cite web |year=2011 |title=Energy Efficiency Trends in Canada, 1990 to 2008 |url=http://oee.nrcan.gc.ca/publications/statistics/trends10/chapter3.cfm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222162432/http://oee.nrcan.gc.ca/publications/statistics/trends10/chapter3.cfm |archive-date=22. desember 2015 |access-date=13. desember 2015 |publisher=Natural Resources Canada}}</ref> og helsta ástæða fjölgunarinnar var aðflutningur.<ref>{{Cite book |last1=Edmonston |first1=Barry |url=https://books.google.com/books?id=VVYOgvFPvBEC&pg=PA181 |title=The Changing Canadian Population |last2=Fong |first2=Eric |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2011 |isbn=978-0-7735-3793-4 |page=181}}</ref> Aðflutningur fólks til Kanada er með því mesta sem gerist í heiminum, miðað við höfðatölu,<ref>{{Cite book |last=Zimmerman |first=Karla |url=https://books.google.com/books?id=kv4nlSWLT8UC&pg=PA51 |title=Canada |publisher=[[Lonely Planet]] |year=2008 |isbn=978-1-74104-571-0 |edition=10th |page=51}}</ref> aðallega vegna efnahagsstefnu landsins og vegna sameiningar fjölskyldna.<ref name="HollifieldMartin2014" /><ref name="BeaujotKerr2007j">{{Cite book |last1=Beaujot |first1=Roderic P. |url=https://books.google.com/books?id=CofPBh5BRhwC&pg=PA178 |title=The Changing Face of Canada: Essential Readings in Population |last2=Kerr |first2=Donald W. |publisher=Canadian Scholars' Press |year=2007 |isbn=978-1-55130-322-2 |page=178}}</ref> Bæði almenningur í Kanada og helstu stjórnmálaflokkar landsins styðja þessa aðflutninga.<ref name="HollifieldMartin2014">{{Cite book |last1=Hollifield |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=Ys9jBAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Controlling Immigration: A Global Perspective |last2=Martin |first2=Philip |last3=Orrenius |first3=Pia |publisher=[[Stanford University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-8047-8627-0 |edition=3rd |page=11}}</ref><ref name="FreemanHansen2013">{{Cite book |last1=Freeman |first1=Gary P. |url=https://books.google.com/books?id=A0s03B_RjhIC&pg=PA8 |title=Immigration and Public Opinion in Liberal Democracies |last2=Hansen |first2=Randall |last3=Leal |first3=David L. |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1-136-21161-4 |page=8}}</ref> Árið 2019 fluttust 341.180 innflytjendur til Kanada, aðallega frá Asíu.<ref>{{Cite web |last=Anderson |first=Stuart |date=18. febrúar 2020 |title=Immigrants Flock To Canada, While U.S. Declines |url=https://www.forbes.com/sites/stuartanderson/2020/02/18/immigrants-flock-to-canada-while-us-declines/ |website=Forbes |access-date=16. apríl 2020}}</ref> Helstu upprunalönd innflytjenda til Kanada eru Indland, Filippseyjar og Kína.<ref>{{Cite news |date=6. júní 2019 |title=Is Canada asking countries for a million immigrants? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-48466771}}</ref> Nýir innflytjendur hafa aðallega sest að á helstu þéttbýlissvæðum landsins, eins og Torontó, Montreal og Vancouver.<ref>{{Cite book |last=Grubel |first=Herbert G. |url=https://books.google.com/books?id=48LOyfxYihoC&pg=PA5 |title=The Effects of Mass Immigration on Canadian Living Standards and Society |publisher=Fraser Institute |year=2009 |isbn=978-0-88975-246-7 |page=5}}</ref> Kanada tekur líka við nokkrum fjölda [[flóttafólk]]s, eða um tíunda hluta allra flóttamanna sem fá hæli í heiminum á hverju ári. Kanada tók við yfir 28.000 flóttamönnum árið 2018.<ref>{{Cite web |title=2019 Annual Report to Parliament on Immigration |url=https://www.canada.ca/content/dam/ircc/migration/ircc/english/pdf/pub/annual-report-2019.pdf&ved=2ahUKEwjTzbT91dvtAhVFElkFHTpADOQ4ChAWMAJ6BAgGEAE&usg=AOvVaw2778i4CZyopbIr4md00X0- |access-date=19. desember 2020 |publisher=Minister of Immigration, Refugees and Citizenship. }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |last=Jason |first=Markusoff |date=23. janúar 2019 |title=Canada now brings in more refugees than the U.S. |url=https://www.macleans.ca/news/canada/refugee-resettlement-canada/ |website=Maclean's}}</ref> Þéttleiki byggðar er með því minnsta sem gerist í heiminum, eða aðeins 3,7 á ferkílómetra.<ref>{{Cite web |title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, 2011 and 2006 censuses |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&SR=1&S=10&O=A |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006234239/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&SR=1&S=10&O=A |archive-date=6. október 2014 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Kanada nær frá 83. til 41. breiddargráðu norður, en um 95% íbúa landsins búa sunnan við 55. breiddargráðu.<ref name="OECD2014" /> Um 4/5 íbúa búa innan við 150 km frá landamærunum við Bandaríkin.<ref>{{Cite book |last=Custred |first=Glynn |url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 |title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States |publisher=Fraser Institute |year=2008 |isbn=978-0-88975-235-1 |editor-last=Moens |editor-first=Alexander |page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96] |chapter=Security Threats on America's Borders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HmiqBgnkAXYC&pg=PA96 }}</ref> Þéttbýlasti hluti landsins, með um helming íbúa, er [[Quebec-Windsor-ræman]] í suðurhluta Quebec og Ontario við Vötnin miklu og Lawrence-fljót.<ref name="McMurryShepherd2004">{{Cite book |last1=McMurry |first1=Peter H. |url=https://books.google.com/books?id=1giH-mvhhw8C&pg=PA391 |title=Particulate Matter Science for Policy Makers: A NARSTO Assessment |last2=Shepherd |first2=Marjorie F. |last3=Vickery |first3=James S. |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-84287-7 |page=391}}</ref><ref name="OECD2014">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=_mjWAgAAQBAJ&pg=PA142 |title=OECD Environmental Performance Reviews OECD Environmental Performance Reviews: Canada 2004 |publisher=OECD |year=2014 |isbn=978-92-64-10778-6 |pages=142–}}</ref> Önnur 30% búa í [[Lower Mainland]] í Bresku Kólumbíu og á [[Calgary-Edmonton-ræman|Calgary-Edmonton-ræmunni]] í Alberta.<ref>{{Cite web |year=2001 |title=Urban-rural population as a proportion of total population, Canada, provinces, territories and health regions |url=https://www.statcan.gc.ca/pub/82-221-x/00503/t/th/4062283-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610194606/https://www.statcan.gc.ca/pub/82-221-x/00503/t/th/4062283-eng.htm |archive-date=10. júní 2011 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Meirihluti Kanadabúa, eða 67%, búa á heimili með fjölskyldu, 28,2% búa einir og 4,1% búa með óskyldum.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|publisher=Statistics Canada|date=2. ágúst 2017}}</ref> 6,3% búa með eldri kynslóð og 34,7% ungs fólks á aldrinum 20 til 34 ára býr hjá foreldrum.<ref name="auto"/> 69% búa í eigin húsnæði, og 58% af þeim er með húsnæðislán.<ref>{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/130911/dq130911b-eng.htm|title=The Daily — 2011 National Household Survey: Homeownership and shelter costs in Canada|first=Statistics Canada|last=Government of Canada|date=11. september 2013|website=www150.statcan.gc.ca}}</ref> ===Uppruni=== Samkvæmt manntalinu frá 2016 telur um 32% íbúa sig vera kanadíska að uppruna. Þar á eftir kemur enskur uppruni (18,2%), skoskur (13,9%), franskur (13,6%), írskur (13,4%), þýskur (9,6%), kínverskur (5,1%), ítalskur (4,6%), frá frumþjóðunum (4,4%), indverskur (4%), og úkraínskur (3,9%).<ref name="ethnicity">{{Cite web |date=25. október 2017 |title=Immigration and Ethnocultural Diversity Highlight Tables |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/imm/Table.cfm?Lang=E&T=31&Geo=01&SO=4D |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027195802/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/imm/Table.cfm?Lang=E&T=31&Geo=01&SO=4D |archive-date=27. október 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Í Kanada búa um 600 opinberlega viðurkenndar [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]], sem telja um 1,5 milljónir.<ref>{{Cite web |date=12. júní 2008 |title=Aboriginal Identity (8), Sex (3) and Age Groups (12) for the Population of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2006 Census&nbsp;– 20% Sample Data |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89122&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=73&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018234534/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89122&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=73&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |archive-date=18. október 2011 |website=2006 Census: Topic-based tabulations |publisher=Statistics Canada |access-date=18. september 2009}}</ref> Um 22,3% íbúa tilheyra svokölluðum [[sýnilegur minnihlutahópur|sýnilegum minnihlutahópi]] sem tekur ekki til frumbyggja en nær yfir Kanadabúa af suðurasískum eða kínverskum uppruna, og þeldökkra Kanadabúa.<ref name="Census Profile, 2016 Census">{{Cite web |date=8. febrúar 2017 |title=Census Profile, 2016 Census |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015095154/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |archive-date=15. október 2017 |publisher=Statistics Canada |access-date=16. febrúar 2018}}</ref> Milli 2011 og 2018 fjölgaði í þessum hópi um 18,1%.<ref name="Census Profile, 2016 Census" /> Árið 1960 tilheyrðu innan við 2% íbúa Kanada sýnilegum minnihlutahópum.<ref>{{Cite web |last=Pendakur |first=Krishna |title=Visible Minorities and Aboriginal Peoples in Vancouver's Labour Market |url=http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516021011/http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |archive-date=16. maí 2011 |access-date=30. júní 2014 |publisher=Simon Fraser University}}</ref> ===Tungumál=== Mikill fjöldi tungumála er talaður af Kanadabúum en [[enska]] og [[franska]] eru móðurmál annars vegar 56% og hins vegar 21% íbúa landsins.<ref name="Highlightsb">{{Cite web |date=8. febrúar 2017 |title=Population by mother tongue and age groups (total), 2016 counts, for Canada, provinces and territories |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015095154/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |archive-date=15. október 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Í austurfylkjunum [[Quebec]] og [[New Brunswick|Nýju Brúnsvík]], [[Ontario|austurhluta Ontario]] og í ákveðnum samfélögum [[Atlantshaf]]smegin og í vestri er mestmegnis töluð [[franska]]. [[Enska]] er töluð alls staðar annars staðar nema í ýmsum smærri samfélögum og meðal frumbyggja. Í manntali árið 2016 nefndu 7,3 milljónir Kanadabúa annað móðurmál en opinberu málin tvö. Meðal þeirra helstu eru [[mandarín]], [[púnjabíska]], [[spænska]], [[tagalog]], [[arabíska]], [[þýska]] og [[ítalska]]. Kanada er formlega tvítyngt ríki og franska og enska eru jafngild gagnvart stjórnkerfi og dómstólum alríkisins. Opinber [[minnihlutamál]] hafa eigin skóla í öllum fylkjum og sjálfstjórnarsvæðum.<ref>{{Cite web |date=16. júní 2009 |title=Official Languages and You |url=http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |publisher=Office of the Commissioner of Official Languages |access-date=10. september 2009 |archive-date=2009-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091027121057/http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |url-status=dead }}</ref> Með [[Lög 101 (Kanada)|Lögum 101]] árið 1977 var franska gerð að opinberu máli í [[Quebec]].<ref>{{Cite journal |last1=Bourhis |first1=Richard Y |last2=Montaruli |first2=Elisa |last3=Amiot |first3=Catherine E |date=2007 |title=Language planning and French-English bilingual communication: Montreal field studies from 1977 to 1997 |journal=[[International Journal of the Sociology of Language]] |volume=2007 |issue=185 |pages=187–224 |doi=10.1515/IJSL.2007.031 |s2cid=144320961}}</ref> Yfir 75% frönskumælandi Kanadabúa búa í Quebec, en stórir hópar frönskumælandi íbúa eru líka búsettir í Nýju-Brúnsvík, Alberta og Manitóba. Stærsti hópur frönskumælandi íbúa utan Quebec er í Ontario. Þar hefur franskan sérstaka stöðu en ekki sem opinbert mál. Nýja-Brúnsvík er eina fylkið, fyrir utan Quebec, þar sem franska hefur opinbera stöðu en þar eru frönskumælandi um þriðjungur íbúa. Frönskumælandi íbúa sem rekja uppruna sinn til frönsku nýlendunnar Akadíu er líka að finna í Nova Scotia, Cape Breton-eyju og Eyju Játvarðs prins. Í öðrum fylkjum hefur franska ekki opinbera stöðu en er víða notuð sem kennslumál í skólum, við dómstóla og aðrar opinberar stofnanir, samhliða ensku. Í Manitóba, Ontario og Quebec er franska leyfð í umræðum á þingi og lög eru gefin út á báðum málum. Meðal frumbyggja Kanada eru töluð mál sem skiptast í 11 málaættir og telja yfir 65 tungumál og mállýskur. Mörg frumbyggjamál hafa opinbera stöðu í Norðvesturhéruðunum. [[Inuktitut]] er móðurmál meirihluta íbúa í Nunavut og er þar eitt af þremur opinberum málum.<ref>{{Cite book |last=Russell |first=Peter H |title=Unfinished constitutional business?: rethinking indigenous self-determination |publisher=[[Aboriginal Studies Press]] |year=2005 |isbn=978-0-85575-466-2 |editor-last=Hocking |editor-first=Barbara |page=180 |chapter=Indigenous Self-Determination: Is Canada as Good as it Gets? |chapter-url=https://books.google.com/books?id=mxreMX_cf4EC&pg=PA180}}</ref> Mörg [[táknmál]] eru töluð í Kanada. [[Amerískt táknmál]] er víða talað og notað sem kennslumál í grunn- og framhaldsskólum. [[Quebec-táknmál]] er aðallega talað í Quebec.<ref name="BaileyDolby2002">{{Cite book |last1=Bailey |first1=Carole Sue |url=https://books.google.com/books?id=_D_ZRFm_4EsC&pg=PR11 |title=The Canadian Dictionary of ASL Canadian Cultural Society of the Dead |last2=Dolby |first2=Kathy |last3=Campbell |first3=Hilda Marian |publisher=University of Alberta |year=2002 |isbn=978-0-88864-300-1 |page=11}}</ref> ==Menning== [[File:Statue outside Union Station.jpg|thumb|upright|''Minnismerki um [[fjölmenning]]u'' eftir Francesco Pirelli í [[Torontó]].]] Menning Kanada er undir áhrifum frá fjölbreyttum uppruna íbúa, og stefnumál sem snúast um að viðhalda „[[réttlátt þjóðfélag|réttlátu þjóðfélagi]]“ eru varin sérstaklega í stjórnarskrá landsins.<ref name="LaSelva1996k">{{Cite book |last=LaSelva |first=Samuel Victor |url=https://books.google.com/books?id=rcqMl9MK_x0C&pg=PA86 |title=The Moral Foundations of Canadian Federalism: Paradoxes, Achievements, and Tragedies of Nationhood |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1996 |isbn=978-0-7735-1422-5 |page=86}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dyck |first=Rand |url=https://books.google.com/books?id=BUOoN8e5Ps0C&pg=PA88 |title=Canadian Politics |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2011 |isbn=978-0-17-650343-7 |page=88}}</ref><ref name="Newman2012">{{Cite book |last=Newman |first=Stephen L. |url=https://books.google.com/books?id=ELWjuzADl7UC&pg=PA203 |title=Constitutional Politics in Canada and the United States |date=2012 |publisher=[[SUNY Press]] |isbn=978-0-7914-8584-2 |page=203}}</ref> Kanada hefur lagt áherslu á jafnrétti og þátttöku allra íbúa landsins.<ref name="GuoWong2015">{{Cite book |last1=Guo |first1=Shibao |url=https://books.google.com/books?id=HW8iCwAAQBAJ&pg=PA317 |title=Revisiting Multiculturalism in Canada: Theories, Policies and Debates |last2=Wong |first2=Lloyd |publisher=University of Calgary |year=2015 |isbn=978-94-6300-208-0 |page=317}}</ref> [[Fjölmenning]] er opinber stefna ríkisins og er oft talin með helstu afrekum Kanadabúa<ref name="Sikka2014v">{{Cite book |last=Sikka |first=Sonia |url=https://books.google.com/books?id=e4NLBAAAQBAJ&pg=PA237 |title=Multiculturalism and Religious Identity: Canada and India |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2014 |isbn=978-0-7735-9220-9 |page=237}}</ref> og lykileinkenni á sjálfsmynd þeirra.<ref name="JohnsonJoseph-Salisbury2018">{{Cite book |last1=Johnson |first1=Azeezat |url=https://books.google.com/books?id=Ib2rDwAAQBAJ&pg=PT148 |title=The Fire Now: Anti-Racist Scholarship in Times of Explicit Racial Violence |last2=Joseph-Salisbury |first2=Remi |last3=Kamunge |first3=Beth |date=2018 |publisher=Zed Books |isbn=978-1-78699-382-3 |page=148}}</ref><ref name="Caplow2001a">{{Cite book |last=Caplow |first=Theodore |url=https://books.google.com/books?id=JRunB0w4G-EC&pg=PA146 |title=Leviathan Transformed: Seven National States in the New Century |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2001 |isbn=978-0-7735-2304-3 |page=146}}</ref> Í Quebec er sterk [[frönsk kanadísk menning]] sem hefur sérstöðu gagnvart ensku kanadísku meginstraumsmenningunni.<ref>{{Cite book |last1=Franklin |first1=Daniel P |url=https://books.google.com/books?id=NtvKidOH9pgC&pg=PA61 |title=Political Culture and Constitutionalism: A Comparative Approach |last2=Baun |first2=Michael J |publisher=Sharpe |year=1995 |isbn=978-1-56324-416-2 |page=61}}</ref> Menning Kanada er að minnsta kosti fræðilega séð mósaík ólíkra menningarstrauma staðbundinna upprunahópa.<ref>{{Cite journal |last1=Garcea |first1=Joseph |last2=Kirova |first2=Anna |last3=Wong |first3=Lloyd |date=January 2009 |title=Multiculturalism Discourses in Canada |journal=Canadian Ethnic Studies |volume=40 |issue=1 |pages=1–10 |doi=10.1353/ces.0.0069 |s2cid=144187704}}</ref> Sú nálgun Kanada að leggja áherslu á fjölmenningu, sem byggist á [[innflytjandi|aðflutningi]] útvalinna hópa, [[aðlögun]] og stöðvun öfgasinnaðrar þjóðernisstefnu, nýtur mikils almenns stuðnings.<ref name="Ambrosea">{{Cite journal |last1=Ambrosea |first1=Emma |last2=Muddea |first2=Cas |year=2015 |title=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right – Nationalism and Ethnic Politics |journal=Nationalism and Ethnic Politics |volume=21 |issue=2 |pages=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |s2cid=145773856}}</ref> Opinber stefnumál eins og niðurgreitt heilbrigðiskerfi, hærri skattlagning til að dreifa auðlegðinni betur, niðurfelling [[dauðarefsing]]a, átak til að útrýma [[fátækt]], ströng [[vopnalög]], frjálslynd stefna í [[kvenfrelsi]]smálum og réttindum [[hinsegin]] fólks, lögleiðing [[dánaraðstoð]]ar og [[kannabis]]s, eru afleiðing þeirra pólitísku og menningarlegu gilda sem einkenna Kanada.<ref name="HollifieldMartin2014b">{{Cite book |last1=Hollifield |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=oec_BAAAQBAJ&pg=PA103 |title=Controlling Immigration: A Global Perspective |last2=Martin |first2=Philip L. |last3=Orrenius |first3=Pia |publisher=Stanford University Press |year=2014 |isbn=978-0-8047-8735-2 |edition=3rd |page=103}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Bricker |first1=Darrell |title=What Canadians Think About Almost Everything |url=https://archive.org/details/whatcanadiansthi0000bric |last2=Wright |first2=John |publisher=Doubleday Canada |year=2005 |isbn=978-0-385-65985-7 |pages=[https://archive.org/details/whatcanadiansthi0000bric/page/8 8]–28}}</ref><ref>{{cite web |date=October 2016 |title=Exploring Canadian values |url=http://www.nanosresearch.com/sites/default/files/POLNAT-S15-T705.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405113447/http://nanosresearch.com/sites/default/files/POLNAT-S15-T705.pdf |archive-date=April 5, 2017 |access-date=February 1, 2017 |publisher=Nanos Research}}</ref> Kanadabúar styðja líka almennt utanríkisstefnu landsins, hlutverk þess í friðargæslu, [[þjóðgarðar Kanada|þjóðgarðakerfið]] og „Réttindaskrá Kanada“.<ref name="polls">{{cite web |year=2011 |title=A literature review of Public Opinion Research on Canadian attitudes towards multiculturalism and immigration, 2006–2009 |url=http://www.cic.gc.ca/english/resources/research/por-multi-imm/sec02-1.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133226/http://www.cic.gc.ca/english/resources/research/por-multi-imm/sec02-1.asp |archive-date=December 22, 2015 |access-date=December 18, 2015 |publisher=Government of Canada}}</ref><ref>{{cite web |year=2010 |title=Focus Canada (Final Report) |url=http://www.queensu.ca/cora/_files/fc2010report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204231952/http://www.queensu.ca/cora/_files/fc2010report.pdf |archive-date=February 4, 2016 |access-date=December 12, 2015 |publisher=Queen's University |page=4 (PDF page 8) |department=The Environics Institute}}</ref> Sögulega hefur Kanada verið undir miklum áhrifum frá [[bresk menning|breskri]] og [[frönsk menning|franskri]] menningu, auk [[frumbyggjamenning]]ar. [[Frumbyggjar Kanada]] hafa enn mikil áhrif á sjálfsmynd íbúa landsins með [[tungumál]]um sínum, myndlist og tónlist.<ref>{{Cite book |last=Magocsi |first=Paul R |url=https://books.google.com/books?id=GkAuYRVjlE8C&pg=PA3 |title=Aboriginal Peoples of Canada: a short introduction |publisher=University of Toronto Press |year=2002 |isbn=978-0-8020-3630-8 |pages=3–6}}</ref> Frá 20. öld hafa bæst við Kanadabúar af afrískum, karabískum og asískum uppruna.<ref name="TetteyPuplampu2005">{{Cite book |last1=Tettey |first1=Wisdom |url=https://books.google.com/books?id=QpoxptJZ73sC&pg=PA100 |title=The African Diaspora in Canada: Negotiating Identity & Belonging |last2=Puplampu |first2=Korbla P. |publisher=University of Calgary |year=2005 |isbn=978-1-55238-175-5 |page=100}}</ref> [[Kanadískur húmor]] er hluti af sjálfsmynd íbúa og birtist í [[kanadísk alþýðumenning|kanadískri alþýðumenningu]], bókmenntum, tónlist, myndlist og fjölmiðlum. Helstu einkenni hans eru háðsádeila og skopstælingar.<ref name="Nieguth2015">{{Cite book |last=Nieguth |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=wMjMCQAAQBAJ&pg=PA188 |title=The Politics of Popular Culture: Negotiating Power, Identity, and Place |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2015 |isbn=978-0-7735-9685-6 |page=188}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|4035|Hvenær fékk Kanada sjálfstæði?}} * {{Vísindavefurinn|3559|Hvaða tungumál eru töluð í Kanada?}} * {{Vísindavefurinn|50624|Hver er stærsti skógur Kanada?}} {{Kanada}} {{Norður-Ameríka}} {{Breska samveldið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{APEC}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} {{Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku}} [[Flokkur:Kanada| ]] [[Flokkur:Konungsveldi]] [[Flokkur:Ameríka]] g4rqqa40w88de9cu9ymtw6vjcqg4y2i 0 8112 1958898 1920118 2026-04-05T11:53:44Z Berserkur 10188 1958898 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Manhattan Highlight New York City Map.png|thumb|Kort sem sýnir Manhattan (með gulu) innan New York-borgar (sem sýnd er með gráu).]] [[Mynd:Above Gotham.jpg|thumb|Manhattan.]] '''Manhattan''' er minnsti en þéttbýlasti hluti [[New York-borg]]ar í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Manhattan-eyja er 51,8 km² en til hverfisins teljast einnig nálægar minni eyjar og vatnsyfirborð, samtals er Manhattanhverfi 87,5 km² stórt. Manhattan er staðsett á samnefndri eyju, ásamt nokkrum minni eyjum í kring og litlu svæði á [[meginland]]inu. Manhattan-eyja er aðskilin frá [[New Jersey]] af [[Hudsonfljót]]i, sem er stór og mikil á vestan eyjarinnar og frá [[Long Island]]/[[Brooklyn]] af [[East River]], sem er sund á milli Long Island og Manhattan. Í norðri er það [[Harlem-fljót]] sem skilur að Manhattan og [[Bronx]]. Um 1,7 milljón manna ([[2017]]) býr á Manhattan. Manhattan skiptist í allmörg hverfi og eru [[Harlem]], [[Chinatown]], [[Little Italy]], [[Tribeca]] og [[Greenwich Village]] meðal þeirra. [[Frumbyggjar|Frumbyggjar Ameríku]] voru búsettir á Manhattan áður en Evrópubúar komu þangað. [[Holland|Hollendingar]] keyptu Manhattan af þeim fyrir lítið fé og reistu þar vísi að borg, sem í upphafi hét Neuwe Amsterdam eða Nýja Amsterdam. Nafninu var svo breytt í New York eftir að Bretar náðu völdum á þessum slóðum. Á Manhattan eru meðal annars [[Empire State-byggingin]], viðskiptamiðstöðin [[Wall Street]], [[Broadway]], íþrótta- og tónleikahöllin [[Madison Square Garden]] og háskólarnir [[New York-háskóli]] og [[Columbia-háskóli]]. Neðst á Manhattan stóðu tvíburaturnarnir, [[World Trade Center]], sem hrundu til grunna í hryðjuverkaárás þann [[11. september]] árið [[2001]]. Í stað þeirra var byggður turninn [[One World Trade Center]]. Margir sögulegir skýjakljúfar eru í borgarhlutanum, til að mynda [[Flatiron-byggingin]] og [[Chrysler-byggingin]]. Á Manhattan eru nokkrir almenningsgarðar og er [[Central Park]] þeirra þekktastur og stærstur. {{New York}} [[Flokkur:Manhattan| ]] [[Flokkur:New York]] 9ysln1z2c8ed665ylg9yj4vz9ejsrfr 0 16268 1958894 1958600 2026-04-05T10:27:10Z MáneyMánadóttir 103358 /* K */ 1958894 wikitext text/x-wiki {{efnisyfirlit til hægri}} Eftirfarandi er '''listi yfir íslensk [[eiginnafn|eiginnöfn]] [[kona|kvenna]]''': == A == {{div col|colwidth=12em}} * [[Aagot]]^NÍ * [[Aaliyah]] * [[Abba (nafn)|Abba]]^NÍ * [[Abel (mannsnafn)|Abel]] * [[Abela]]^NÍ * [[Abelína]]^NÍ * [[Abigael]]^NÍ * [[Abígael]]^NÍ * [[Ada]]^NÍ * [[Adda]]^NÍ * [[Addbjörg]]^NÍ * [[Addlaug]]^NÍ * [[Addú]] * [[Addý]]^NÍ * [[Adela]]^NÍ * [[Adele (mannsnafn)|Adele]] * [[Adelía]] * [[Adolfína]]^NÍ * [[Adriana]] * [[Adríana]] * [[Adríanna]] * [[Aðalbjörg]]^NÍ * [[Aðalbjört]]^NÍ * [[Aðalborg]]^NÍ * [[Aðaldís]]^NÍ * [[Aðaley]] * [[Aðalfríður]]^NÍ * [[Aðalgerður]]^NÍ * [[Aðalgunnur]]^NÍ * [[Aðalheiður]]^NÍ * [[Aðalrós]]^NÍ * [[Aðalsteina]]^NÍ * [[Aðalsteinunn]]^NÍ * [[Aðalveig]]^NÍ * [[Agata]]^NÍ * [[Agatha]]^NÍ * [[Agða]]^NÍ * [[Agga]]^NÍ * [[Agla]]^NÍ * [[Agna]]^NÍ * [[Agnborg]]^NÍ * [[Agnea]]^NÍ * [[Agnes (mannsnafn)|Agnes]]^NÍ * [[Agneta]]^NÍ * [[Agney]] * [[Agok]] * [[Ahelia]] * [[Aisha]] * [[Akira]] * [[Akurrós]]^NÍ * [[Alaía]] * [[Alanta]] * [[Alba]]^NÍ * [[Alberta (mannsnafn)|Alberta]]^NÍ * [[Albertina]]^NÍ * [[Albertína]]^NÍ * [[Albína]]^NÍ * [[Albjört]] * [[Alda (mannsnafn)|Alda]]^NÍ * [[Aldarrós]]^NÍ * [[Aldey]] * [[Aldinborg (nafn)|Aldinb^NÍorg]] * [[Aldinía]]^NÍ * [[Aldína]]^NÍ * [[Aldís]]^NÍ * [[Aldísa]]^NÍ * [[Aldný]]^NÍ * [[Alena]] * [[Aleta]]^NÍ * [[Aletta]]^NÍ * [[Alex]] * [[Alexa]]^NÍ * [[Alexandra]]^NÍ * [[Alexandría (mannsnafn)|Alexandría]]^NÍ * [[Alexandrína]]^NÍ * [[Alexia]] * [[Alexis]] * [[Alexía]]^NÍ * [[Alexína]]^NÍ * [[Alexstrasa]] * [[Alfa (mannsnafn)|Alfa]]^NÍ * [[Alfífa]]^NÍ * [[Alfoldína]]^NÍ * [[Alfreðsína]]^NÍ * [[Alfríður]]^NÍ * [[Algunda]]^NÍ * [[Alica]] * [[Alice]]^NÍ * [[Alida]]^NÍ * [[Alisa]] * [[Alía]] * [[Alíana]] * [[Alída]]^NÍ * [[Alífa]] * [[Alína]] * [[Alís]]^NÍ * [[Alísa]]^NÍ * [[Alíta]] * [[Alla]]^NÍ * [[Allaug]]^NÍ * [[Alleif]]^NÍ * [[Alleifa]]^NÍ * [[Allý]]^NÍ * [[Alma]]^NÍ * [[Alpa]] * [[Alparós (mannsnafn)|Alparós]] * [[Alríður]]^NÍ * [[Alrún]]^NÍ * [[Althea]] * [[Alva]]^NÍ * [[Alvilda]]^NÍ * [[Amadea]]^NÍ * [[Amal]]^NÍ * [[Amalía]]^NÍ * [[Amanda]]^NÍ * [[Amaníta]] * [[Amarie]] * [[Amelía]]^NÍ * [[Amilía]] * [[Amira]]^NÍ * [[Amía]] * [[Amína]] * [[Amíra]] * [[Amy]]^NÍ * [[Amý]]^NÍ * [[Ana]] * [[Anais]]^NÍ * [[Analía]]^NÍ * [[Anastasia (mannsnafn)|Anastasia]]^NÍ * [[Anastasía (mannsnafn)|Anastasía]]^NÍ * [[Andra]]^NÍ * [[Andrá]]^NÍ * [[Andrea]]^NÍ * [[Andresa]]^NÍ * [[Andresína]]^NÍ * [[Andría]]^NÍ * [[Andríana]]^NÍ * [[Andrína]]^NÍ * [[Anelía]]^NÍ * [[Anetta]]^NÍ * [[Angela]]^NÍ * [[Angelía]] * [[Angelíka]]^NÍ * [[Angelína]] * [[Anika]]^NÍ * [[Anita]]^NÍ * [[Anitta]]^NÍ * [[Anída]] * [[Aníka]]^NÍ * [[Anína]]^NÍ * [[Aníta]]^NÍ * [[Anja]]^NÍ * [[Ann]]^NÍ * [[Anna]]^NÍ * [[Annabella]]^NÍ * [[Annadís]]^NÍ * [[Annaína]]^NÍ * [[Annalisa]]^NÍ * [[Annalísa]]^NÍ * [[Annamaría]] * [[Annarósa]]^NÍ * [[Anne]]^NÍ * [[Annelí]] * [[Annetta]]^NÍ * [[Anney]]^NÍ * [[Annika]]^NÍ * [[Anní]]^NÍ * [[Annía]]^NÍ * [[Anníta]]^NÍ * [[Anný]]^NÍ * [[Anóra]] * [[Antonetta]]^NÍ * [[Antonía]]^NÍ * [[Anya]] * [[Appolína]]^NÍ * [[Apríl (mannsnafn)|Apríl]]^NÍ * [[Ara]]^NÍ * [[Arabella]]^NÍ * [[Araminta]] * [[Ardís]]^NÍ * [[Ardúlín]]^NÍ * [[Arelly]]^NÍ * [[Arey]]^NÍ * [[Arianna]] * [[Arinbjörg]]^NÍ * [[Aris]]^NÍ * [[Arisa]]^NÍ * [[Aría]] * [[Aríaðna]] * [[Aríana]] * [[Aríanna]]^NÍ * [[Aríel]] * [[Aríela]] * [[Aríella]]^NÍ * [[Arín]]^NÍ * [[Arína]]^NÍ * [[Arís]]^NÍ * [[Arja]] * [[Arkíta]] * [[Armenía (mannsnafn)|Armenía]]^NÍ * [[Arna]]^NÍ * [[Arnbjörg (mannsnafn)|Arnbjörg]]^NÍ * [[Arnborg]]^NÍ * [[Arndís]]^NÍ * [[Arnea]]^NÍ * [[Arneiður]]^NÍ * [[Arney]]^NÍ * [[Arnfinna]]^NÍ * [[Arnfríður]]^NÍ * [[Arngerður]]^NÍ * [[Arngríma]]^NÍ * [[Arngunn]]^NÍ * [[Arngunnur]]^NÍ * [[Arnheiður]]^NÍ * [[Arnhildur]]^NÍ * [[Arnika]]^NÍ * [[Arnkatla]]^NÍ * [[Arnlaug]]^NÍ * [[Arnleif]]^NÍ * [[Arnlín]]^NÍ * [[Arnljót]]^NÍ * [[Arnodda]]^NÍ * [[Arnóra]]^NÍ * [[Arnórína]]^NÍ * [[Arnrós]]^NÍ * [[Arnrún]]^NÍ * [[Arntinna]] * [[Arnþóra]]^NÍ * [[Arnþrúður]]^NÍ * [[Aronía]]^NÍ * [[Artemis (mannsnafn)|Artemis]] * [[Asía (mannsnafn)|Asía]]^NÍ * [[Asírí]]^NÍ * [[Askalín]] * [[Askja (mannsnafn)|Askja]]^NÍ * [[Assa (mannsnafn)|Assa]]^NÍ * [[Asta]]^NÍ * [[Astrid]]^NÍ * [[Astrónómía]]^NÍ * [[Atalía]] * [[Atena]]^NÍ * [[Atfriður]]^NÍ * [[Athena]]^NÍ * [[Atla]]^NÍ * [[Atlanta (mannsnafn)|Atlanta]]^NÍ * [[Auðbjörg]]^NÍ * [[Auðbjört]]^NÍ * [[Auðdís]]^NÍ * [[Auðhildur]]^NÍ * [[Auðlín]]^NÍ * [[Auðna]]^NÍ * [[Auðný]]^NÍ * [[Auðrún]]^NÍ * [[Auður (mannsnafn)|Auður]]^NÍ * [[Aurora]]^NÍ * [[Ava]] * [[Avantí]] * [[Avelin]] * [[Aveline]] * [[Avelín]] * [[Avía]] * [[Axelía]]^NÍ * [[Axelína]]^NÍ * [[Axelma]]^NÍ * [[Ayah]] * [[Aþena (mannsnafn)|Aþena]]^NÍ {{div col end}} == Á == {{div col|colwidth=12em}} * [[Ágota]]^NÍ * [[Ágústa]]^NÍ * [[Ágústína]]^NÍ * [[Álaug]]^NÍ * [[Álfa]] * [[Álfdís]]^NÍ * [[Álfeiður]]^NÍ * [[Álfey]]^NÍ * [[Álfgerður]]^NÍ * [[Álfheiður]]^NÍ * [[Álfhildur]]^NÍ * [[Álfrós]] * [[Álfrún]]^NÍ * [[Álfsdís]]^NÍ * [[Álfsól]]^NÍ * [[Álöf]]^NÍ * [[Ára]] * [[Árbjörg]]^NÍ * [[Árbjört]]^NÍ * [[Árborg (mannsnafn)|Árborg]]^NÍ * [[Árbót]]^NÍ * [[Árdís]]^NÍ * [[Árelía]]^NÍ * [[Árey]] * [[Árilía]]^NÍ * [[Árlaug]]^NÍ * [[Ármanía]]^NÍ * [[Ármanna]]^NÍ * [[Ármannía]]^NÍ * [[Ármey]]^NÍ * [[Árna]]^NÍ * [[Árnanía]]^NÍ * [[Árndís]]^NÍ * [[Árnetta]]^NÍ * [[Árney]]^NÍ * [[Árnheiður]]^NÍ * [[Árninna]]^NÍ * [[Árnía]]^NÍ * [[Árnína]]^NÍ * [[Árnný]]^NÍ * [[Árný]]^NÍ * [[Áróra]]^NÍ * [[Ársól]]^NÍ * [[Ársæl]]^NÍ * [[Árún]]^NÍ * [[Árveig]]^NÍ * [[Árvök]]^NÍ * [[Árþóra]]^NÍ * [[Ása]]^NÍ * [[Ásbjörg]]^NÍ * [[Ásborg]]^NÍ * [[Ásdís]]^NÍ * [[Ásfríður]]^NÍ * [[Ásgeira]]^NÍ * [[Ásgerður]]^NÍ * [[Áshildur]]^NÍ * [[Áskatla]]^NÍ * [[Ásla]]^NÍ * [[Áslaug]]^NÍ * [[Ásleif]]^NÍ * [[Ásmunda]]^NÍ * [[Ásný]]^NÍ * [[Ásrós]]^NÍ * [[Ásrún]]^NÍ * [[Ást (mannsnafn)|Ást]] * [[Ásta]]^NÍ * [[Ástbjörg]]^NÍ * [[Ástbjört]]^NÍ * [[Ástborg]] * [[Ástdís]]^NÍ * [[Ástey]] * [[Ástfinna]]^NÍ * [[Ástfríður]]^NÍ * [[Ástgerður]]^NÍ * [[Ástheiður]]^NÍ * [[Ásthildur]]^NÍ * [[Ástína]]^NÍ * [[Ástlaug]]^NÍ * [[Ástmarý]] * [[Ástmunda]]^NÍ * [[Ástný]]^NÍ * [[Ástríður]]^NÍ * [[Ástrós]]^NÍ * [[Ástrún]]^NÍ * [[Ástveig]]^NÍ * [[Ástý]] * [[Ástþóra]]^NÍ * [[Ástþórunn]]^NÍ * [[Ástþrúður]]^NÍ * [[Ásvör]]^NÍ * [[Ásynja (mannsnafn)|Ásynja]] * [[Ásþrúður]]^NÍ {{div col end}} == B == {{div col|colwidth=12em}} * [[Baldey]]^NÍ * [[Baldína]]^NÍ * [[Baldrún]]^NÍ * [[Baldursbrá (mannsnafn)|Baldursbrá]]^NÍ * [[Baldvina]]^NÍ * [[Baldvinía]]^NÍ * [[Barbara]]^NÍ * [[Barbára]]^NÍ * [[Bassí]]^NÍ * [[Batanía]]^NÍ * [[Baþónía]]^NÍ * [[Bábó]] * [[Bára]]^NÍ * [[Bárðdís]]^NÍ * [[Bárðlína]]^NÍ * [[Bárðný]]^NÍ * [[Beata]]^NÍ * [[Bebba]] * [[Bedína]]^NÍ * [[Begga]]^NÍ * [[Bekkhildur]]^NÍ * [[Belinda]]^NÍ * [[Bella]]^NÍ * [[Benedikta]]^NÍ * [[Benediktína]]^NÍ * [[Bengta]]^NÍ * [[Benidikta]] * [[Benía]]^NÍ * [[Beníta]]^NÍ * [[Benjamína]]^NÍ * [[Benna]]^NÍ * [[Benney]]^NÍ * [[Benný]]^NÍ * [[Benónía]]^NÍ * [[Bensína]]^NÍ * [[Benta]]^NÍ * [[Bentey]]^NÍ * [[Bentína]]^NÍ * [[Bera (nafn)|Bera]]^NÍ * [[Berga]]^NÍ * [[Bergdís]]^NÍ * [[Bergdögg]]^NÍ * [[Bergey]]^NÍ * [[Bergfríður]]^NÍ * [[Bergheiður]]^NÍ * [[Berghildur]]^NÍ * [[Bergína]]^NÍ * [[Berglaug]]^NÍ * [[Berglind]]^NÍ * [[Berglín]]^NÍ * [[Berglína]]^NÍ * [[Bergljót]]^NÍ * [[Bergmannía]] * [[Bergmunda]]^NÍ * [[Bergný]]^NÍ * [[Bergrán]]^NÍ * [[Bergrín]]^NÍ * [[Bergrós]]^NÍ * [[Bergrún]]^NÍ * [[Bergsteina]]^NÍ * [[Bergsteinunn]]^NÍ * [[Bergsveina]]^NÍ * [[Bergveig]]^NÍ * [[Bergvina]]^NÍ * [[Bergþóra]]^NÍ * [[Bergþrúður]]^NÍ * [[Berit]]^NÍ * [[Bernadette]] * [[Bernharðína]]^NÍ * [[Bernódía]]^NÍ * [[Bernólína]]^NÍ * [[Bersabe]]^NÍ * [[Berta]]^NÍ * [[Bertha]]^NÍ * [[Bertína]]^NÍ * [[Bertmarí]] * [[Bessa]]^NÍ * [[Bessí]]^NÍ * [[Bessý]]^NÍ * [[Bestla (mannsnafn)|Bestla]]^NÍ * [[Beta (mannsnafn)|Beta]]^NÍ * [[Betanía]]^NÍ * [[Beth]] * [[Betsý]]^NÍ * [[Betta]]^NÍ * [[Bettina]]^NÍ * [[Bettína]]^NÍ * [[Bettý]]^NÍ * [[Betúelína]]^NÍ * [[Betzý]]^NÍ * [[Bibíana]]^NÍ * [[Bil (mannanafn)|Bil]]^NÍ * [[Binna]]^NÍ * [[Binný]]^NÍ * [[Birgit]]^NÍ * [[Birgitta]]^NÍ * [[Birgný]]^NÍ * [[Birna (nafn)|Birna]]^NÍ * [[Birta (mannsnafn)|Birta]]^NÍ * [[Birtna]]^NÍ * [[Bíbí]]^NÍ * [[Bína]]^NÍ * [[Bjargdís]]^NÍ * [[Bjargey]]^NÍ * [[Bjargheiður]]^NÍ * [[Bjarghildur]]^NÍ * [[Bjarglaug]]^NÍ * [[Bjarglind]]^NÍ * [[Bjarkey]]^NÍ * [[Bjarklind]]^NÍ * [[Bjarma]]^NÍ * [[Bjarna]]^NÍ * [[Bjarnasigrún]]^NÍ * [[Bjarnasína]]^NÍ * [[Bjarnaþórey]]^NÍ * [[Bjarndís]]^NÍ * [[Bjarney]]^NÍ * [[Bjarnfríður]]^NÍ * [[Bjarngerður]]^NÍ * [[Bjarnheiður]]^NÍ * [[Bjarnhildur]]^NÍ * [[Bjarnína]]^NÍ * [[Bjarnlaug]]^NÍ * [[Bjarnlín]]^NÍ * [[Bjarnný]]^NÍ * [[Bjarnónía]]^NÍ * [[Bjarnrós]] * [[Bjarnrún]]^NÍ * [[Bjarnveig]]^NÍ * [[Bjarný]]^NÍ * [[Bjarnþóra]]^NÍ * [[Bjarnþrúður]]^NÍ * [[Bjartdís]] * [[Bjartey]]^NÍ * [[Bjartmey]]^NÍ * [[Björg]]^NÍ * [[Björgey]] * [[Björgheiður]]^NÍ * [[Björghildur]]^NÍ * [[Björgólína]]^NÍ * [[Björgvina]]^NÍ * [[Björk (mannsnafn)|Björk]]^NÍ * [[Björndís]]^NÍ * [[Björney]]^NÍ * [[Björnfríður]]^NÍ * [[Björnína]]^NÍ * [[Björnlaug]]^NÍ * [[Björnlín]]^NÍ * [[Björnónía]]^NÍ * [[Björnveig]]^NÍ * [[Björný]]^NÍ * [[Björt]]^NÍ * [[Blaka]]^NÍ * [[Blanka]]^NÍ * [[Blanzeflór]]^NÍ * [[Bláey]]^NÍ * [[Bláklukka (mannsnafn)|Bláklukka]] * [[Blíða]]^NÍ * [[Blín]] * [[Blómey]]^NÍ * [[Blómhvít]]^NÍ * [[Blómlaug]]^NÍ * [[Blædís]]^NÍ * [[Blær]]^NÍ * [[Bobba]] * [[Bodil]]^NÍ * [[Boga]]^NÍ * [[Bogdís]]^NÍ * [[Bogey]]^NÍ * [[Bogga]]^NÍ * [[Boghildur]]^NÍ * [[Borg (mannsnafn)|Borg]]^NÍ * [[Borga]]^NÍ * [[Borgdís]]^NÍ * [[Borghild]] * [[Borghildur]]^NÍ * [[Borgný]]^NÍ * [[Borgrún]]^NÍ * [[Borgþóra]]^NÍ * [[Botnía (mannsnafn)|Botnía]] * [[Bóel]]^NÍ * [[Bóletta]]^NÍ * [[Bót]]^NÍ * [[Bóthildur]]^NÍ * [[Braga (mannsnafn)|Braga]]^NÍ * [[Braghildur]]^NÍ * [[Branddís]]^NÍ * [[Brandís]]^NÍ * [[Brandþrúður]]^NÍ * [[Brá]]^NÍ * [[Brák]]^NÍ * [[Brettefa]]^NÍ * [[Bretteva]]^NÍ * [[Briet]] * [[Brigget]]^NÍ * [[Brigida]]^NÍ * [[Brigit]]^NÍ * [[Brigitta]]^NÍ * [[Brim (mannsnafn)|Brim]] * [[Brimdís]]^NÍ * [[Brimey]] * [[Brimhildur]]^NÍ * [[Brimrún]]^NÍ * [[Brit]]^NÍ * [[Britt]]^NÍ * [[Britta]]^NÍ * [[Bría]] * [[Bríana]]^NÍ * [[Bríanna]]^NÍ * [[Bríet (mannsnafn)|Bríet]]^NÍ * [[Broteva]]^NÍ * [[Brúney]]^NÍ * [[Bryndís]]^NÍ * [[Brynfríður]]^NÍ * [[Bryngerður]]^NÍ * [[Brynheiður]]^NÍ * [[Brynhildur]]^NÍ * [[Brynja (nafn)|Brynja]]^NÍ * [[Brynjólfína]]^NÍ * [[Brynjólfsína]]^NÍ * [[Brynný]]^NÍ * [[Brynveig]]^NÍ * [[Brynylfa]] * [[Bubba]]^NÍ * [[Buffý]] * [[Burkney]]^NÍ * [[Bylgja (mannsnafn)|Bylgja]]^NÍ * [[Böðvarrún]]^NÍ * [[Böðvína]]^NÍ {{div col end}} == C == {{div col|colwidth=12em}} * [[Camilla]]^NÍ * [[Caritas]] * [[Carla]] * [[Carmen]]^NÍ * [[Casandra]] * [[Cathinca]] * [[Cecilia]]^NÍ * [[Cecilía]]^NÍ * [[Celina]] * [[Ceres (mannsnafn)|Ceres]]^NÍ * [[Charlotta]]^NÍ * [[Charlotte (mannsnafn)|Charlotte]]^NÍ * [[Chloé]] * [[Chrissie]] * [[Christa]] * [[Christel]] * [[Christina]]^NÍ * [[Christine]]^NÍ * [[Clara]]^NÍ * [[Cleopatra (mannsnafn)|Cleopatra]] {{div col end}} == D == {{div col|colwidth=12em}} * [[Dadda]]^NÍ * [[Daða]]^NÍ * [[Daðey]]^NÍ * [[Daðína]]^NÍ * [[Daðný]]^NÍ * [[Dagbjörg]]^NÍ * [[Dagbjört]]^NÍ * [[Dagfinna]]^NÍ * [[Dagfríður]]^NÍ * [[Dagga]]^NÍ * [[Daggrós]]^NÍ * [[Dagheiður]]^NÍ * [[Dagmar]]^NÍ * [[Dagmey]]^NÍ * [[Dagný]]^NÍ * [[Dagrún]]^NÍ * [[Dalbjörk]]^NÍ * [[Daldís]]^NÍ * [[Daley]]^NÍ * [[Dalía]]^NÍ * [[Dalíla]]^NÍ * [[Dalla]]^NÍ * [[Dallilja]]^NÍ * [[Dalrós]]^NÍ * [[Dalrún]] * [[Dana]]^NÍ * [[Danbjörg]]^NÍ * [[Daney]]^NÍ * [[Danfríður]]^NÍ * [[Danheiður]]^NÍ * [[Danhildur]]^NÍ * [[Dania]] * [[Danía]]^NÍ * [[Daníela]]^NÍ * [[Daníelía]]^NÍ * [[Daníelína]]^NÍ * [[Daníella]]^NÍ * [[Danlína]]^NÍ * [[Dara]]^NÍ * [[Daría]] * [[Davíða]]^NÍ * [[Davíðína]]^NÍ * [[Dawn]] * [[Dáð]] * [[Debora]]^NÍ * [[Debóra]]^NÍ * [[Deda]] * [[Degen]] * [[Delía]] * [[Dendý]]^NÍ * [[Denný]]^NÍ * [[Diana]]^NÍ * [[Didda (mannsnafn)|Didda]]^NÍ * [[Diðrika]]^NÍ * [[Dilja]]^NÍ * [[Diljá]]^NÍ * [[Dilla]] * [[Dillý]] * [[Dimma (mannsnafn)|Dimma]] * [[Dimmblá]]^NÍ * [[Dimmey]]^NÍ * [[Dissý]] * [[Día]]^NÍ * [[Díana (mannsnafn)|Díana]]^NÍ * [[Díanna]]^NÍ * [[Dídí]] * [[Díma]]^NÍ * [[Dína]]^NÍ * [[Dípa]]^NÍ * [[Dís (mannsnafn)|Dís]]^NÍ * [[Dísa]]^NÍ * [[Dísella]]^NÍ * [[Dodda]]^NÍ * [[Dollý (mannsnafn)|Dollý]]^NÍ * [[Dolma]] * [[Donna]]^NÍ * [[Dordía]]^NÍ * [[Doris]]^NÍ * [[Dorothea]]^NÍ * [[Dóa]] * [[Dómhildur]]^NÍ * [[Dóra]]^NÍ * [[Dórdís]]^NÍ * [[Dórey]]^NÍ * [[Dórhildur]]^NÍ * [[Dóris]] * [[Dórothea]]^NÍ * [[Dórótea]]^NÍ * [[Dóróthe]] * [[Dóróthea]]^NÍ * [[Dóróþea]]^NÍ * [[Dósóþea]]^NÍ * [[Drauma]]^NÍ * [[Draumey]]^NÍ * [[Draumrún]]^NÍ * [[Drisjana]]^NÍ * [[Drífa]]^NÍ * [[Drísíana]]^NÍ * [[Droplaug]]^NÍ * [[Drótt]]^NÍ * [[Drysíana]]^NÍ * [[Dröfn]]^NÍ * [[Dúa]]^NÍ * [[Dúfa (nafn)|Dúfa]]^NÍ * [[Dúna]]^NÍ * [[Dúnna]] * [[Dúrra (mannsnafn)|Dúrra]] * [[Dyljá]] * [[Dynja]] * [[Dýrborg]]^NÍ * [[Dýrfinna]]^NÍ * [[Dýrlaug]] * [[Dýrleif]]^NÍ * [[Dýrley]]^NÍ * [[Dýrólína]]^NÍ * [[Dýrunn]]^NÍ * [[Dýrvin]]^NÍ * [[Dæja]]^NÍ * [[Dögg (nafn)|Dögg]]^NÍ * [[Dögun (mannsnafn)|Dögun]]^NÍ {{div col end}} == E == {{div col|colwidth=12em}} * [[Ebba]]^NÍ * [[Ebbertsína]]^NÍ * [[Ebonney]] * [[Edda (mannsnafn)|Edda]]^NÍ * [[Eddý]]^NÍ * [[Edel]]^NÍ * [[Eden (mannsnafn)|Eden]] * [[Edil]]^NÍ * [[Edit]]^NÍ * [[Edith]]^NÍ * [[Edla]]^NÍ * [[Edna]]^NÍ * [[Eðalrein]]^NÍ * [[Eðna]]^NÍ * [[Eðvaldína]]^NÍ * [[Eðvarðsína]]^NÍ * [[Efemia]]^NÍ * [[Efemía]]^NÍ * [[Egedia]]^NÍ * [[Egedía]]^NÍ * [[Eggertína]]^NÍ * [[Eggertsína]]^NÍ * [[Eggrún]]^NÍ * [[Eggþóra]]^NÍ * [[Egidía]]^NÍ * [[Egilína]]^NÍ * [[Egillína]]^NÍ * [[Egilsína]]^NÍ * [[Egla (mannsnafn)|Egla]]^NÍ * [[Eia]] * [[Eidís]]^NÍ * [[Eiðbjörg]]^NÍ * [[Eiðný]]^NÍ * [[Eiðunn]]^NÍ * [[Eiðvör]]^NÍ * [[Eigrét]]^NÍ * [[Eik (mannsnafn)|Eik]]^NÍ * [[Eileif]]^NÍ * [[Eileiþía]] * [[Eilíf]]^NÍ * [[Eina]]^NÍ * [[Einara]]^NÍ * [[Einarbjörg]]^NÍ * [[Einarðína]]^NÍ * [[Einarína]]^NÍ * [[Einarlína]]^NÍ * [[Einarsína]]^NÍ * [[Einbjörg]]^NÍ * [[Eindís]]^NÍ * [[Einey]]^NÍ * [[Einfríður]]^NÍ * [[Einhildur]]^NÍ * [[Einína]]^NÍ * [[Einrós]]^NÍ * [[Einrún]]^NÍ * [[Einsa]] * [[Einstínveig]]^NÍ * [[Eir (mannsnafn)|Eir]]^NÍ * [[Eirdís]]^NÍ * [[Eirfinna]]^NÍ * [[Eiríka]]^NÍ * [[Eiríksína]]^NÍ * [[Eirný]]^NÍ * [[Eirún]]^NÍ * [[Eiva]] * [[Eivör]] * [[Ektalína]]^NÍ * [[Elba (mannsnafn)|Elba]] * [[Eldbjörg]]^NÍ * [[Eldborg (mannsnafn)|Eldborg]]^NÍ * [[Elddís]] * [[Eldey (mannsnafn)|Eldey]]^NÍ * [[Eldlilja (mannsnafn)|Eldlilja]]^NÍ * [[Eldmey]] * [[Eldrós]] * [[Eldrún]] * [[Eldþóra]] * [[Elea]] * [[Eleana]] * [[Eleina]]^NÍ * [[Elektra (nafn)|Elektra]]^NÍ * [[Elena]]^NÍ * [[Elená]]^NÍ * [[Elenborg]] * [[Elenora]] * [[Elenóra]]^NÍ * [[Eleonora]]^NÍ * [[Eleónóra]]^NÍ * [[Elfa]]^NÍ * [[Elfríð]] * [[Elfur]]^NÍ * [[Elheiður]]^NÍ * [[Elika]]^NÍ * [[Elina]]^NÍ * [[Elinbjört]]^NÍ * [[Elinborg]]^NÍ * [[Elinóra]]^NÍ * [[Elinrós]]^NÍ * [[Elisabet]]^NÍ * [[Elisabeth]]^NÍ * [[Elise]] * [[Elizabet]] * [[Elizabeth]] * [[Elía (mannsnafn)|Elía]]^NÍ * [[Elíana]]^NÍ * [[Elíanna]] * [[Elíasína]]^NÍ * [[Elímunda]]^NÍ * [[Elín]]^NÍ * [[Elína]]^NÍ * [[Elíná]]^NÍ * [[Elínbet]]^NÍ * [[Elínbjörg]]^NÍ * [[Elínbjört]]^NÍ * [[Elínborg]]^NÍ * [[Elíndís]] * [[Elíngunn]] * [[Elíngunnur]]^NÍ * [[Elínheiður]]^NÍ * [[Elínora]]^NÍ * [[Elínóra]]^NÍ * [[Elínrós]]^NÍ * [[Elínveig]]^NÍ * [[Elírós]]^NÍ * [[Elís (mannsnafn)|Elís]]^NÍ * [[Elísa]]^NÍ * [[Elísabet]]^NÍ * [[Elísabeth]]^NÍ * [[Elísabjörg]]^NÍ * [[Elíveig]]^NÍ * [[Elíza]]^NÍ * [[Elízabet]] * [[Elja]] * [[Elka]]^NÍ * [[Ella]]^NÍ * [[Ellen]]^NÍ * [[Elley]]^NÍ * [[Ellisif]]^NÍ * [[Ellín]]^NÍ * [[Elly]] * [[Ellý]]^NÍ * [[Elma]]^NÍ * [[Elna]]^NÍ * [[Elsa]]^NÍ * [[Elsabet]]^NÍ * [[Elsabjörg]]^NÍ * [[Elser]]^NÍ * [[Elsie]]^NÍ * [[Elsí]]^NÍ * [[Elspa]]^NÍ * [[Elsý]]^NÍ * [[Elúlía]]^NÍ * [[Elva]]^NÍ * [[Elvi]] * [[Elvira]] * [[Elví]]^NÍ * [[Elvíra]]^NÍ * [[Elvur]]^NÍ * [[Elvý]]^NÍ * [[Elvör]]^NÍ * [[Emanúela]] * [[Embla (mannsnafn)|Embla]]^NÍ * [[Emelí]] * [[Emelía]]^NÍ * [[Emelíana]]^NÍ * [[Emelína]]^NÍ * [[Emely]] * [[Emelý]] * [[Emeralda]] * [[Emerentíana]]^NÍ * [[Emhild]] * [[Emi]] * [[Emilí]] * [[Emilía]]^NÍ * [[Emilíana]]^NÍ * [[Emilíanna]]^NÍ * [[Emilína]]^NÍ * [[Emilý]]^NÍ * [[Emma]]^NÍ * [[Emmý]] * [[Emý]]^NÍ * [[Enea]]^NÍ * [[Eneasa]]^NÍ * [[Eneka]]^NÍ * [[Engilberta]]^NÍ * [[Engilbertína]]^NÍ * [[Engilbjörg]]^NÍ * [[Engilbjört]]^NÍ * [[Engilborg]]^NÍ * [[Engilfríður]]^NÍ * [[Engilgerður]]^NÍ * [[Engilmaría]]^NÍ * [[Engilráð]]^NÍ * [[Engilrós]]^NÍ * [[Engla]]^NÍ * [[Engley]]^NÍ * [[Enika]]^NÍ * [[Eníta]] * [[Enja]]^NÍ * [[Enóla]]^NÍ * [[Enya (mannsnafn)|Enya]] * [[Epifanía]]^NÍ * [[Eres]] * [[Erica (mannsnafn)|Erica]] * [[Erika]]^NÍ * [[Erin]] * [[Erla]]^NÍ * [[Erlen]]^NÍ * [[Erlenda]]^NÍ * [[Erlendína]]^NÍ * [[Erlendsína]]^NÍ * [[Erlinda]] * [[Erlín]]^NÍ * [[Erlína]]^NÍ * [[Ermenga]]^NÍ * [[Erna]]^NÍ * [[Erykah]] * [[Esí]] * [[Esja (nafn)|Esja]]^NÍ * [[Eskja]] * [[Esmeralda]]^NÍ * [[Estel]] * [[Ester]]^NÍ * [[Esther]]^NÍ * [[Estiva]]^NÍ * [[Estífa]]^NÍ * [[Estíva]]^NÍ * [[Ethel]]^NÍ * [[Etilríður]]^NÍ * [[Etna (mannsnafn)|Etna]]^NÍ * [[Eufemia]]^NÍ * [[Eufemía]] * [[Eugenia]]^NÍ * [[Eugenía]] * [[Eulalía]]^NÍ * [[Eva (mannsnafn)|Eva]]^NÍ * [[Evelía]] * [[Evelyn]]^NÍ * [[Evey]]^NÍ * [[Evfemía]]^NÍ * [[Evgenia]]^NÍ * [[Evgenía]]^NÍ * [[Evin]] * [[Evíta]]^NÍ * [[Evlalía]]^NÍ * [[Evsebía]]^NÍ * [[Ey (mannsnafn)|Ey]]^NÍ * [[Eybjörg]]^NÍ * [[Eybjört]]^NÍ * [[Eyborg]]^NÍ * [[Eydís]]^NÍ * [[Eyð]] * [[Eyðdís]]^NÍ * [[Eyfríður]]^NÍ * [[Eygerður]]^NÍ * [[Eygló]]^NÍ * [[Eygrét]]^NÍ * [[Eyhildur]]^NÍ * [[Eyja (mannsnafn)|Eyja]]^NÍ * [[Eyjalín]]^NÍ * [[Eyjólfa]]^NÍ * [[Eyjólfína]]^NÍ * [[Eyjólflína]]^NÍ * [[Eyjólfsína]]^NÍ * [[Eyleif]]^NÍ * [[Eyleifína]]^NÍ * [[Eylín]]^NÍ * [[Eylína]]^NÍ * [[Eyrarrós (mannsnafn)|Eyrarrós]] * [[Eyríður]]^NÍ * [[Eyrós]]^NÍ * [[Eyrún]]^NÍ * [[Eyva]] * [[Eyveig]]^NÍ * [[Eyvindína]]^NÍ * [[Eyvör]]^NÍ * [[Eyþóra]]^NÍ * [[Eyþrúður]]^NÍ {{div col end}} == F == {{div col|colwidth=12em}} * [[Fanndís]]^NÍ * [[Fanney]]^NÍ * [[Fannhvít]]^NÍ * [[Fannlaug]]^NÍ * [[Fanny]]^NÍ * [[Fanný]]^NÍ * [[Febína]]^NÍ * [[Febrún]] * [[Feldís]]^NÍ * [[Fema]]^NÍ * [[Ferdína]]^NÍ * [[Fernandína]]^NÍ * [[Fides]]^NÍ * [[Filipía]]^NÍ * [[Filippa]]^NÍ * [[Filippía]]^NÍ * [[Finna]]^NÍ * [[Finnbjörg]]^NÍ * [[Finnbjörk]]^NÍ * [[Finnboga]]^NÍ * [[Finnborg]]^NÍ * [[Finndís]]^NÍ * [[Finney]]^NÍ * [[Finnfríður]]^NÍ * [[Finnlaug]]^NÍ * [[Finnrós]]^NÍ * [[Finnsína]]^NÍ * [[Finnþóra]]^NÍ * [[Fía]]^NÍ * [[Fíasól]] * [[Fídes]]^NÍ * [[Fídís]]^NÍ * [[Fífa (mannsnafn)|Fífa]]^NÍ * [[Fíóna]] * [[Fjalldís]]^NÍ * [[Fjalley]] * [[Fjara (mannsnafn)|Fjara]] * [[Fjóla]]^NÍ * [[Flosrún]]^NÍ * [[Flóra (nafn)|Flóra]] * [[Flóredína]]^NÍ * [[Flórentía]]^NÍ * [[Flórentína]]^NÍ * [[Flórída (mannsnafn)|Flórída]]^NÍ * [[Fold]] * [[Folda]]^NÍ * [[Franka]] * [[Fransiska]]^NÍ * [[Franzisca]] * [[Franziska]]^NÍ * [[Frán]]^NÍ * [[Fregn]]^NÍ * [[Freya (mannsnafn)|Freya]] * [[Freydís]]^NÍ * [[Freygerður]]^NÍ * [[Freyja (mannsnafn)|Freyja]]^NÍ * [[Freylaug]]^NÍ * [[Freyleif]]^NÍ * [[Frida]] * [[Friðbjörg]]^NÍ * [[Friðbjörk]]^NÍ * [[Friðbjört]]^NÍ * [[Friðborg]]^NÍ * [[Friðdís]]^NÍ * [[Friðdóra]]^NÍ * [[Friðey]]^NÍ * [[Friðfinna]]^NÍ * [[Friðfríður]]^NÍ * [[Friðgerður]]^NÍ * [[Friðjóna]]^NÍ * [[Friðlaug]]^NÍ * [[Friðleif]]^NÍ * [[Friðlín]]^NÍ * [[Friðlína]]^NÍ * [[Friðmey]]^NÍ * [[Friðný]]^NÍ * [[Friðrika]]^NÍ * [[Friðrikka]]^NÍ * [[Friðrós]]^NÍ * [[Friðrún]]^NÍ * [[Friðsemd]]^NÍ * [[Friðveig]]^NÍ * [[Friðvör]]^NÍ * [[Friðþóra]]^NÍ * [[Frigg (mannsnafn)|Frigg]]^NÍ * [[Fríða]]^NÍ * [[Fríður]]^NÍ * [[Frímannía]]^NÍ * [[Frostrós]] * [[Fróðný]]^NÍ * [[Frugit]]^NÍ * [[Frumrósa]]^NÍ * [[Frúgit]]^NÍ * [[Fura (mannsnafn)|Fura]]^NÍ * [[Fævý]] * [[Föld]] * [[Fönn]]^NÍ {{div col end}} == G == {{div col|colwidth=12em}} * [[Gabriela]]^NÍ * [[Gabriella]]^NÍ * [[Gabríela]]^NÍ * [[Gabríella]]^NÍ * [[Gabríerla]] * [[Gaja (mannsnafn)|Gaja]] * [[Ganna]] * [[Garbó]] * [[Garða]]^NÍ * [[Gauja]]^NÍ * [[Gauthildur]]^NÍ * [[Gára]] * [[Gefjun (mannsnafn)|Gefjun]]^NÍ * [[Gefn]]^NÍ * [[Geira]]^NÍ * [[Geirbjörg]]^NÍ * [[Geirborg]]^NÍ * [[Geirdís]]^NÍ * [[Geirfinna]]^NÍ * [[Geirfríður]]^NÍ * [[Geirhildur]]^NÍ * [[Geirína]]^NÍ * [[Geirlaug]]^NÍ * [[Geirlína]]^NÍ * [[Geirlöð]]^NÍ * [[Geirný]]^NÍ * [[Geirríður]]^NÍ * [[Geirrún]]^NÍ * [[Geirþóra]]^NÍ * [[Geirþrúður]]^NÍ * [[Georgía (mannsnafn)|Georgía]] * [[Georgína]]^NÍ * [[Gerða]]^NÍ * [[Gerður]]^NÍ * [[Gestfríður]]^NÍ * [[Gestheiður]]^NÍ * [[Gestína]]^NÍ * [[Gestný]]^NÍ * [[Gestrún]]^NÍ * [[Gilla]] * [[Gillý]]^NÍ * [[Gilslaug]]^NÍ * [[Gissunn]]^NÍ * [[Gissurína]]^NÍ * [[Gía]]^NÍ * [[Gígí]] * [[Gígja]]^NÍ * [[Gísela]]^NÍ * [[Gísella]] * [[Gísla]]^NÍ * [[Gíslalína]]^NÍ * [[Gíslanna]]^NÍ * [[Gísley]]^NÍ * [[Gíslheiður]]^NÍ * [[Gíslíana]]^NÍ * [[Gíslín]]^NÍ * [[Gíslína]]^NÍ * [[Gísllaug]]^NÍ * [[Gíslný]]^NÍ * [[Gíslólína]]^NÍ * [[Gíslrún]]^NÍ * [[Gíslunn]]^NÍ * [[Gíta]] * [[Gjaflaug]]^NÍ * [[Gjóska (mannsnafn)|Gjóska]] * [[Gjöll]] * [[Gleymmérei]] * [[Gloría]]^NÍ * [[Gloríant]]^NÍ * [[Gló]]^NÍ * [[Glóa]] * [[Glóbjört]]^NÍ * [[Glódís]]^NÍ * [[Glóð]]^NÍ * [[Glóey (nafn)|Glóey]]^NÍ * [[Glytta (mannsnafn)|Glytta]] * [[Gná (mannsnafn)|Gná]]^NÍ * [[Gnádís]] * [[Goðmunda]]^NÍ * [[Gola]] * [[Gottfreða]]^NÍ * [[Gottfreðlína]]^NÍ * [[Góa (mannsnafn)|Góa]]^NÍ * [[Gógó]]^NÍ * [[Gratiana]]^NÍ * [[Gratíana]] * [[Grein (mannsnafn)|Grein]]^NÍ * [[Gret]] * [[Greta]]^NÍ * [[Grethe]] * [[Grélöð]]^NÍ * [[Grét]]^NÍ * [[Gréta]]^NÍ * [[Gríma (mannsnafn)|Gríma]]^NÍ * [[Grímbjörg]]^NÍ * [[Grímea]]^NÍ * [[Grímey]]^NÍ * [[Grímheiður]]^NÍ * [[Grímhildur]]^NÍ * [[Grímlaug]]^NÍ * [[Gríshildur]]^NÍ * [[Gró (mannsnafn)|Gró]]^NÍ * [[Gróa]]^NÍ * [[Grótta (mannsnafn)|Grótta]] * [[Guðanna]]^NÍ * [[Guðarnleif]]^NÍ * [[Guðberta]]^NÍ * [[Guðbet]]^NÍ * [[Guðbil]]^NÍ * [[Guðbirna]]^NÍ * [[Guðbjartsína]]^NÍ * [[Guðbjörg]]^NÍ * [[Guðbjört]]^NÍ * [[Guðborg]]^NÍ * [[Guðbranda]]^NÍ * [[Guðbrandína]]^NÍ * [[Guðdís]]^NÍ * [[Guðfinna]]^NÍ * [[Guðfríður]]^NÍ * [[Guðjóna]]^NÍ * [[Guðjónía]]^NÍ * [[Guðjónína]]^NÍ * [[Guðjónsína]]^NÍ * [[Guðjóný]]^NÍ * [[Guðlaug]]^NÍ * [[Guðleif]]^NÍ * [[Guðlín]]^NÍ * [[Guðlína]]^NÍ * [[Guðmannía]]^NÍ * [[Guðmey]]^NÍ * [[Guðmund]]^NÍ * [[Guðmunda]]^NÍ * [[Guðmundía]]^NÍ * [[Guðmundína]]^NÍ * [[Guðmundsína]]^NÍ * [[Guðna]]^NÍ * [[Guðný]]^NÍ * [[Guðríður]]^NÍ * [[Guðrún]]^NÍ * [[Guðrúnbjörg]]^NÍ * [[Guðsteina]]^NÍ * [[Guðvaldína]]^NÍ * [[Guðveig]]^NÍ * [[Guðvina]]^NÍ * [[Guja]] * [[Gulla]] * [[Gullbrá (mannsnafn)|Gullbrá]]^NÍ * [[Gullveig]]^NÍ * [[Gullý]] * [[Gumma]]^NÍ * [[Gunilla]]^NÍ * [[Gunna]]^NÍ * [[Gunnarína]]^NÍ * [[Gunnbjörg]]^NÍ * [[Gunnbjört]]^NÍ * [[Gunnborg]]^NÍ * [[Gunndís]]^NÍ * [[Gunndóra]]^NÍ * [[Gunnella]]^NÍ * [[Gunnfinna]]^NÍ * [[Gunnfríður]]^NÍ * [[Gunnharða]] * [[Gunnheiður]]^NÍ * [[Gunnhildur]]^NÍ * [[Gunnína]]^NÍ * [[Gunnjóna]]^NÍ * [[Gunnlaug]]^NÍ * [[Gunnleif]]^NÍ * [[Gunnlöð]]^NÍ * [[Gunnrún]]^NÍ * [[Gunnrúna]]^NÍ * [[Gunnur]]^NÍ * [[Gunnveig]]^NÍ * [[Gunnvör]]^NÍ * [[Gunný]]^NÍ * [[Gunnþóra]]^NÍ * [[Gunnþórunn]]^NÍ * [[Guría]]^NÍ * [[Gurrý]]^NÍ * [[Gúa]]^NÍ * [[Gúníta]] * [[Gúrí]] * [[Gústa]]^NÍ * [[Gústafa]]^NÍ * [[Gyða]]^NÍ * [[Gyðja (mannsnafn)|Gyðja]]^NÍ * [[Gyðríður]]^NÍ * [[Gyríður]]^NÍ * [[Gytta]]^NÍ * [[Gýríður]]^NÍ * [[Gæfa]] * [[Gæflaug]]^NÍ {{div col end}} == H == {{div col|colwidth=12em}} * [[Hadda]]^NÍ * [[Haddý]]^NÍ * [[Hafalda]]^NÍ * [[Hafbjörg]]^NÍ * [[Hafborg]]^NÍ * [[Hafdís]]^NÍ * [[Hafey]]^NÍ * [[Haffý]] * [[Hafliða]]^NÍ * [[Hafliðína]]^NÍ * [[Haflína]]^NÍ * [[Hafný]]^NÍ * [[Hafrós]]^NÍ * [[Hafrún]]^NÍ * [[Hafsól]] * [[Hafsteina]]^NÍ * [[Hafþóra]]^NÍ * [[Hagar (mannsnafn)|Hagar]]^NÍ * [[Halla]]^NÍ * [[Hallbera]]^NÍ * [[Hallbjörg]]^NÍ * [[Hallborg]]^NÍ * [[Halldís]]^NÍ * [[Halldóra]]^NÍ * [[Halley]]^NÍ * [[Hallfríður]]^NÍ * [[Hallgerður]]^NÍ * [[Hallgríma]]^NÍ * [[Hallgrímína]]^NÍ * [[Hallgrímsína]]^NÍ * [[Hallgunnur]]^NÍ * [[Hallkatla]]^NÍ * [[Hallný]]^NÍ * [[Hallótta]]^NÍ * [[Hallrún]]^NÍ * [[Hallveig]]^NÍ * [[Hallvör]]^NÍ * [[Hamína]] * [[Hanna]]^NÍ * [[Hannah]] * [[Hannesína]]^NÍ * [[Hanney]]^NÍ * [[Hannína]]^NÍ * [[Hannveig]]^NÍ * [[Hanný]]^NÍ * [[Hansa]]^NÍ * [[Hansborg]]^NÍ * [[Hansfríður]]^NÍ * [[Hansína]]^NÍ * [[Haralda]]^NÍ * [[Haraldína]]^NÍ * [[Haraldsína]]^NÍ * [[Harða]]^NÍ * [[Harley]] * [[Harne]] * [[Harpa (mannsnafn)|Harpa]]^NÍ * [[Hauður]]^NÍ * [[Haukrún]] * [[Hákonía]]^NÍ * [[Hálfdanía]]^NÍ * [[Hávarðína]]^NÍ * [[Heba (mannsnafn)|Heba]]^NÍ * [[Hebba]]^NÍ * [[Hedda]]^NÍ * [[Hedí]]^NÍ * [[Heida]] * [[Heidi]] * [[Heiða]]^NÍ * [[Heiðbjörg]]^NÍ * [[Heiðbjörk]]^NÍ * [[Heiðbjört]]^NÍ * [[Heiðbrá]]^NÍ * [[Heiðdís]]^NÍ * [[Heiðlaug]]^NÍ * [[Heiðlóa (nafn)|Heiðlóa]]^NÍ * [[Heiðný]]^NÍ * [[Heiðrós]]^NÍ * [[Heiðrún]]^NÍ * [[Heiður]]^NÍ * [[Heiðveig]]^NÍ * [[Heiðvíg]]^NÍ * [[Heimlaug]]^NÍ * [[Hekla (mannsnafn)|Hekla]]^NÍ * [[Helen]]^NÍ * [[Helena (mannsnafn)|Helena]]^NÍ * [[Helga]]^NÍ * [[Helganna]]^NÍ * [[Helgey]] * [[Heli]] * [[Hella (mannsnafn)|Hella]]^NÍ * [[Helma]]^NÍ * [[Hendrikka]]^NÍ * [[Henný]]^NÍ * [[Henrietta]]^NÍ * [[Henrika]] * [[Henríetta]]^NÍ * [[Hera (mannsnafn)|Hera]]^NÍ * [[Herbjörg]]^NÍ * [[Herbjört]]^NÍ * [[Herborg]]^NÍ * [[Herdís]]^NÍ * [[Herfríður]]^NÍ * [[Hergerður]]^NÍ * [[Herlaug]]^NÍ * [[Hermanía]]^NÍ * [[Hermannía]]^NÍ * [[Hermína]]^NÍ * [[Hermunda]]^NÍ * [[Heró]] * [[Herríður]]^NÍ * [[Hersilía]]^NÍ * [[Herta]]^NÍ * [[Hertha]]^NÍ * [[Hervör]]^NÍ * [[Herþrúður]]^NÍ * [[Hild]] * [[Hilda]]^NÍ * [[Hildegard]]^NÍ * [[Hildibjörg]]^NÍ * [[Hildigerður]]^NÍ * [[Hildigunnur]]^NÍ * [[Hildiríður]]^NÍ * [[Hildisif]]^NÍ * [[Hildís]] * [[Hildur]]^NÍ * [[Hilja]] * [[Hilma]]^NÍ * [[Himinbjörg]]^NÍ * [[Hind]] * [[Hinrika]]^NÍ * [[Hinrikka]] * [[Hippólýte]]^NÍ * [[Híramía]]^NÍ * [[Hjalta]]^NÍ * [[Hjaltey]]^NÍ * [[Hjaltína]]^NÍ * [[Hjaltlína]]^NÍ * [[Hjaltveig]]^NÍ * [[Hjálma]]^NÍ * [[Hjálmdís]]^NÍ * [[Hjálmey]]^NÍ * [[Hjálmfríður]]^NÍ * [[Hjálmgerður]]^NÍ * [[Hjálmhildur]]^NÍ * [[Hjálmrós]]^NÍ * [[Hjálmrún]]^NÍ * [[Hjálmveig]]^NÍ * [[Hjördís]]^NÍ * [[Hjörfríður]]^NÍ * [[Hjörleif]]^NÍ * [[Hjörleifa]]^NÍ * [[Hjörný]]^NÍ * [[Hjörtfríður]]^NÍ * [[Hjörtína]]^NÍ * [[Hjörtlaug]]^NÍ * [[Hjörtný]]^NÍ * [[Hjörtrós]]^NÍ * [[Hlaðgerður]]^NÍ * [[Hleiður]]^NÍ * [[Hlédís]]^NÍ * [[Hlíð]]^NÍ * [[Hlíf]]^NÍ * [[Hlín (mannsnafn)|Hlín]]^NÍ * [[Hlýja]] * [[Hlökk]]^NÍ * [[Hneta (mannsnafn)|Hneta]]^NÍ * [[Hofdís]]^NÍ * [[Hóffý]] * [[Hófí]] * [[Hólmbjörg]]^NÍ * [[Hólmdís]]^NÍ * [[Hólmfríður]]^NÍ * [[Hólmgerður]]^NÍ * [[Hrafna]]^NÍ * [[Hrafnbjört]] * [[Hrafnborg]]^NÍ * [[Hrafndís]]^NÍ * [[Hrafnea]] * [[Hrafney]]^NÍ * [[Hrafnfífa]] * [[Hrafngerður]]^NÍ * [[Hrafnheiður]]^NÍ * [[Hrafnhetta]] * [[Hrafnhildur]]^NÍ * [[Hrafnkatla]]^NÍ * [[Hrafnlaug]]^NÍ * [[Hrafnrós]] * [[Hrafnrún]] * [[Hrafnsunna]] * [[Hrafntinna (mannsnafn)|Hrafntinna]]^NÍ * [[Hrafnynja]] * [[Hraundís]]^NÍ * [[Hrefna (mannanafn)|Hrefna]]^NÍ * [[Hreiðarsína]]^NÍ * [[Hreindís]]^NÍ * [[Hreingrét]]^NÍ * [[Hróbjörg]]^NÍ * [[Hróbjört]]^NÍ * [[Hróðbjörg]]^NÍ * [[Hróðný]]^NÍ * [[Hrólfdís]]^NÍ * [[Hróný]]^NÍ * [[Hrund]]^NÍ * [[Hröfn]] * [[Hrönn]]^NÍ * [[Hugbjörg]]^NÍ * [[Hugbjört]]^NÍ * [[Hugborg]]^NÍ * [[Hugbót]]^NÍ * [[Hugdís]]^NÍ * [[Hugljúf]]^NÍ * [[Hugraun]]^NÍ * [[Hugrós]] * [[Hugrún]]^NÍ * [[Huld]]^NÍ * [[Hulda (mannsnafn)|Hulda]]^NÍ * [[Hulddís]]^NÍ * [[Huldís]]^NÍ * [[Huldrún]]^NÍ * [[Húna]] * [[Húnbjörg]]^NÍ * [[Húndís]]^NÍ * [[Húngerður]]^NÍ * [[Hvönn (mannsnafn)|Hvönn]]^NÍ * [[Hyrna]]^NÍ * [[Hyrrokkin]] * [[Hædý]] * [[Höbbý]]^NÍ * [[Hödd]]^NÍ * [[Högna]]^NÍ * [[Hörn]]^NÍ {{div col end}} == I == {{div col|colwidth=12em}} * [[Ida (nafn)|Ida]]^NÍ * [[Idda]]^NÍ * [[Iða (mannsnafn)|Iða]]^NÍ * [[Iðbjörg]]^NÍ * [[Iðja]] * [[Iðunn (nafn)|Iðunn]]^NÍ * [[Ilmur]]^NÍ * [[Ilse]] * [[Imba]] * [[Imma]] * [[Immý]] * [[Ina]]^NÍ * [[Inda]]^NÍ * [[India]]^NÍ * [[Indiana (mannsnafn)|Indiana]]^NÍ * [[Indika]] * [[Indí (mannsnafn)|Indí]] * [[Indía]]^NÍ * [[Indíana]]^NÍ * [[Indíra]]^NÍ * [[Indlaug]]^NÍ * [[Indra]]^NÍ * [[Indriðína]]^NÍ * [[Indría]]^NÍ * [[Indríður]]^NÍ * [[Inga]]^NÍ * [[Ingaló (mannsnafn)|Ingaló]] * [[Inganna]] * [[Ingdís]]^NÍ * [[Ingeborg]]^NÍ * [[Inger]]^NÍ * [[Ingey]]^NÍ * [[Ingfinna]]^NÍ * [[Ingheiður]]^NÍ * [[Inghildur]]^NÍ * [[Ingibjörg]]^NÍ * [[Ingibjört]]^NÍ * [[Ingiborg]]^NÍ * [[Ingifinna]]^NÍ * [[Ingifríður]]^NÍ * [[Ingigerður]]^NÍ * [[Ingigunnur]]^NÍ * [[Ingilaug]]^NÍ * [[Ingileif]]^NÍ * [[Ingilín]]^NÍ * [[Ingilína]]^NÍ * [[Ingimagn]]^NÍ<!-- nafnið Ingimagn er í Nöfnum Íslendinga eftir Guðrúnu Kvaran sem kvennmannsnafn; ein kona var skráð með þessu nafni í manntali 1855 --> * [[Ingimaría]]^NÍ * [[Ingimunda]]^NÍ * [[Ingimundína]]^NÍ * [[Ingiríður]]^NÍ * [[Ingirós]]^NÍ * [[Ingirún]] * [[Ingisól]]^NÍ * [[Ingiveig]]^NÍ * [[Ingólfa]]^NÍ * [[Ingólfína]]^NÍ * [[Ingrid]]^NÍ * [[Ingrún]]^NÍ * [[Ingunn]]^NÍ * [[Ingveldur]]^NÍ * [[Inna (mannsnafn)|Inna]]^NÍ * [[Irena]]^NÍ * [[Irene]]^NÍ * [[Irja]]^NÍ * [[Irma]]^NÍ * [[Irmelín]] * [[Irmý]]^NÍ * [[Irpa]]^NÍ * [[Isabel]]^NÍ * [[Isabella]]^NÍ * [[Isadora]] * [[Isidora]] * [[Ivy]] * [[Ivý]] {{div col end}} == Í == {{div col|colwidth=12em}} * [[Ída]]^NÍ * [[Íena]] * [[Ílena]] * [[Íma]]^NÍ * [[Ína]]^NÍ * [[Ínes]] * [[Ír]]^NÍ * [[Íren]]^NÍ * [[Írena]]^NÍ * [[Íris]]^NÍ * [[Írunn]]^NÍ * [[Ísabel]]^NÍ * [[Ísabella]]^NÍ * [[Ísadóra]]^NÍ * [[Ísafold (mannsnafn)|Ísafold]]^NÍ * [[Ísaka]]^NÍ * [[Ísakína]]^NÍ * [[Ísalind]]^NÍ * [[Ísalína]]^NÍ * [[Ísbjörg]]^NÍ * [[Ísbjört]] * [[Ísbrá]] * [[Ísdís]]^NÍ * [[Ísdögg]] * [[Íselín]] * [[Ísey]]^NÍ * [[Ísfjörð]] * [[Ísfold]]^NÍ * [[Ísgerður]]^NÍ * [[Íshildur]]^NÍ * [[Ísidóra]] * [[Ísis (mannsnafn)|Ísis]]^NÍ * [[Íslaug]]^NÍ * [[Ísleif]]^NÍ * [[Íslilja]] * [[Ísmey]]^NÍ * [[Ísobel]] * [[Ísold]]^NÍ * [[Ísól]]^NÍ * [[Ísrún]]^NÍ * [[Íssól]]^NÍ * [[Ísveig]]^NÍ * [[Ísvöld]] * [[Ítalía (mannsnafn)|Ítalía]] * [[Íunn]]^NÍ * [[Íva]]^NÍ * [[Ívalú]] * [[Ívana]] * [[Ívarlína]]^NÍ * [[Íviðja]] * [[Ívör]]^NÍ {{div col end}} == J == {{div col|colwidth=12em}} * [[Jael]]^NÍ * [[Jafeta]]^NÍ * [[Jafetína]]^NÍ * [[Jakey]] * [[Jakobea]]^NÍ * [[Jakobía]]^NÍ * [[Jakobína]]^NÍ * [[Jakóba]]^NÍ * [[Jana]]^NÍ * [[Jane]] * [[Janetta]]^NÍ * [[Janey]] * [[Jannika]] * [[Jara]]^NÍ * [[Jarðþrúður]]^NÍ * [[Jarla]] * [[Jarún]]^NÍ * [[Jarþrúður]]^NÍ * [[Jasína]]^NÍ * [[Jasmin]] * [[Jasmine]] * [[Jasmín]] * [[Járnbrá]]^NÍ^NÍ * [[Járnfríður]]^NÍ * [[Járngerður]]^NÍ * [[Járnþrúður]]^NÍ * [[Jeanne]] * [[Jelbjörg]]^NÍ * [[Jenetta]]^NÍ * [[Jenna]]^NÍ * [[Jenney]]^NÍ * [[Jenny]]^NÍ * [[Jenný]]^NÍ * [[Jensa]]^NÍ * [[Jensey]]^NÍ * [[Jensína]]^NÍ * [[Jessý]]^NÍ * [[Jonna]]^NÍ * [[Jonný]] * [[Josefina]] * [[Josephine]] * [[Jovina]] * [[Jóa]]^NÍ * [[Jóanna]]^NÍ * [[Jóbjörg]]^NÍ * [[Jóda]] * [[Jódís]]^NÍ * [[Jóelína]]^NÍ * [[Jóey]] * [[Jófinna]]^NÍ * [[Jófríður]]^NÍ * [[Jóga (mannsnafn)|Jóga]] * [[Jóhanna]]^NÍ * [[Jóhanndína]] * [[Jóhannesína]]^NÍ * [[Jóheiður]]^NÍ * [[Jólín]]^NÍ * [[Jóna]]^NÍ * [[Jónanna]]^NÍ * [[Jónasa]]^NÍ * [[Jónasína]]^NÍ * [[Jónassína]]^NÍ * [[Jónatanía]]^NÍ * [[Jónbjörg]]^NÍ * [[Jónbjört]]^NÍ * [[Jónborg]]^NÍ * [[Jóndís]]^NÍ * [[Jóndóra]]^NÍ * [[Jónea]]^NÍ * [[Jónesa]]^NÍ * [[Jóney]]^NÍ * [[Jónfríður]]^NÍ * [[Jóngerð]]^NÍ * [[Jóngerður]]^NÍ * [[Jónheiður]]^NÍ * [[Jónhildur]]^NÍ * [[Jóninna]]^NÍ * [[Jóní]] * [[Jónía (mannsnafn)|Jónía]]^NÍ * [[Jónída]]^NÍ * [[Jónína]]^NÍ * [[Jónlína]]^NÍ * [[Jónný]]^NÍ * [[Jónsína]]^NÍ * [[Jónunna]]^NÍ * [[Jónveig]]^NÍ * [[Jóný]]^NÍ * [[Jóra]]^NÍ * [[Jóreiður]]^NÍ * [[Jóríður]]^NÍ * [[Jórlaug]]^NÍ * [[Jórunn]]^NÍ * [[Jósabet]]^NÍ * [[Jósabína]]^NÍ * [[Jósebína]]^NÍ * [[Jósefa]]^NÍ * [[Jósefín]]^NÍ * [[Jósefína]]^NÍ * [[Jósevæn]]^NÍ * [[Jósíana]]^NÍ * [[Judit]]^NÍ * [[Judith]]^NÍ * [[Julia]] * [[Júdea]] * [[Júdit]]^NÍ * [[Júlí (mannsnafn)|Júlí]] * [[Júlía]]^NÍ * [[Júlíana]]^NÍ * [[Júlíanna]]^NÍ * [[Júlíetta]]^NÍ * [[Júlíhuld]] * [[Júlína]]^NÍ * [[Júlírós]]^NÍ * [[Júna]]^NÍ * [[Júní (mannsnafn)|Júní]] * [[Júnía]]^NÍ * [[Júníana]]^NÍ * [[Jústa]]^NÍ * [[Jökla (mannsnafn)|Jökla]]^NÍ * [[Jökulrós]]^NÍ * [[Jörgína]]^NÍ * [[Jörína]]^NÍ * [[Jörundína]]^NÍ {{div col end}} == K == {{div col|colwidth=12em}} * [[Kaðlín]]^NÍ * [[Kaia]] * [[Kaija]] * [[Kaía]] * [[Kaja]]^NÍ * [[Kala]] * [[Kalla]]^NÍ * [[Kalmara]] * [[Kamilla]]^NÍ * [[Kamí]]^NÍ * [[Kamma]]^NÍ * [[Kapitola]]^NÍ * [[Kapitóla]]^NÍ * [[Kapítóla (mannsnafn)|Kapítóla]]^NÍ * [[Kara]]^NÍ * [[Karen]]^NÍ * [[Karin]]^NÍ * [[Karitas]]^NÍ * [[Karí]]^NÍ * [[Karín]]^NÍ * [[Karína]]^NÍ * [[Karítas]]^NÍ * [[Karla]]^NÍ * [[Karlinna]]^NÍ * [[Karlína]]^NÍ * [[Karlotta]]^NÍ * [[Karlynja]] * [[Karlý]]^NÍ * [[Karma (mannsnafn)|Karma]] * [[Karmen]] * [[Karna]] * [[Karol]] * [[Karolína]]^NÍ * [[Karó]]^NÍ * [[Karólín]]^NÍ * [[Karólína]]^NÍ * [[Karún]] * [[Kassandra (mannsnafn)|Kassandra]] * [[Kat (mannsnafn)|Kat]] * [[Kata]]^NÍ * [[Katarína]]^NÍ * [[Kateri]] * [[Katerína]] * [[Katharina]] * [[Kathinka]]^NÍ * [[Katinka]]^NÍ * [[Katla (mannsnafn)|Katla]]^NÍ * [[Katra]] * [[Katrín]]^NÍ * [[Katrína]]^NÍ * [[Katý]] * [[Kaya]] * [[Kára]]^NÍ * [[Kárí]] * [[Kellý]] * [[Kendra]]^NÍ * [[Kenya (mannsnafn)|Kenya]] * [[Ketilbjörg]]^NÍ * [[Ketilfríður]]^NÍ * [[Ketilríður]]^NÍ * [[Kiddý]]^NÍ * [[Kikka]] * [[Kilja (mannsnafn)|Kilja]] * [[Kira (mannsnafn)|Kira]] * [[Kirsten]]^NÍ * [[Kirstín]]^NÍ * [[Kittý]]^NÍ * [[Kía]] * [[Kíra]] * [[Kjalvör]] * [[Kjartanía]]^NÍ * [[Kjartína]]^NÍ * [[Kjerdís]]^NÍ * [[Kjölvör]]^NÍ * [[Kjördís]]^NÍ * [[Klara]]^NÍ * [[Klaría]] * [[Kládía]]^NÍ * [[Kládína]]^NÍ * [[Klálína]]^NÍ * [[Klásína]]^NÍ * [[Klemensína]]^NÍ * [[Klementína]]^NÍ * [[Kleópatra (mannsnafn)|Kleópatra]]^NÍ * [[Klöpp (mannsnafn)|Klöpp]] * [[Kneif]]^NÍ * [[Kolbjörg]]^NÍ * [[Kolbrá]]^NÍ * [[Kolbrún]]^NÍ * [[Koldís]]^NÍ * [[Kolfinna]]^NÍ * [[Kolfreyja]]^NÍ * [[Kolgríma]]^NÍ * [[Kolka]]^NÍ * [[Kolþerna (mannsnafn)|Kolþerna]]^NÍ * [[Kona (mannsnafn)|Kona]] * [[Konkordía]]^NÍ * [[Konný]]^NÍ * [[Konráðína]]^NÍ * [[Konráðsína]]^NÍ * [[Konstantía (mannsnafn)|Konstantía]]^NÍ * [[Konstantína]]^NÍ * [[Korka]]^NÍ * [[Kormlöð]]^NÍ * [[Kornelía]]^NÍ * [[Kortrún]]^NÍ * [[Kóbra]] * [[Kókó]] * [[Kráka (mannsnafn)|Kráka]] * [[Krista]]^NÍ * [[Kristbjörg]]^NÍ * [[Kristborg]]^NÍ * [[Kristdís]]^NÍ * [[Kristel]]^NÍ * [[Kristensa]]^NÍ * [[Kristey]]^NÍ * [[Kristfinna]]^NÍ * [[Kristfríður]]^NÍ * [[Kristgerður]]^NÍ * [[Kristin]]^NÍ * [[Kristine]]^NÍ * [[Kristinna]] * [[Kristíana]]^NÍ * [[Kristíanna]]^NÍ * [[Kristín]]^NÍ * [[Kristína]]^NÍ * [[Kristínbjörg]]^NÍ * [[Kristjana]]^NÍ * [[Kristjána]]^NÍ * [[Kristjánína]]^NÍ * [[Kristjánsína]]^NÍ * [[Kristjóna]]^NÍ * [[Kristjúlía]]^NÍ * [[Kristlaug]]^NÍ * [[Kristlind]]^NÍ * [[Kristlín]]^NÍ * [[Kristmannía]]^NÍ * [[Kristmey]]^NÍ * [[Kristmunda]]^NÍ * [[Kristmundína]]^NÍ * [[Kristný]]^NÍ * [[Kristólín]] * [[Kristólína]]^NÍ * [[Kristrós]]^NÍ * [[Kristrún]]^NÍ * [[Kristveig]]^NÍ * [[Kristvina]]^NÍ * [[Kristý]] * [[Kristþóra]]^NÍ * [[Kría (mannsnafn)|Kría]]^NÍ * [[Krumma]] * [[Kvenborg]]^NÍ * [[Kvika (mannsnafn)|Kvika]] * [[Kýrunn]]^NÍ * [[Kýrunnur]]^NÍ * [[Kæja]] {{div col end}} == L == {{div col|colwidth=12em}} * [[Laila]] * [[Laíla]] * [[Lalía]] * [[Lalíla]] * [[Lana]] * [[Lara]] * [[Larsína]] * [[Laufey (mannsnafn)|Laufey]] * [[Laufheiður]] * [[Laufhildur]] * [[Lauga]] * [[Laugey]] * [[Laugheiður]] * [[Lazaríana]] * [[Lán (mannsnafn)|Lán]] * [[Lára]] * [[Lárensía]] * [[Lárensína]] * [[Lárentía]] * [[Lárentína]] * [[Lárenzína]] * [[Láretta]] * [[Lárey]] * [[Lárusína]] * [[Lea]] * [[Leifey]] * [[Leikný]] * [[Leila]] * [[Lein]] * [[Lella]] * [[Lena]] * [[Leona]] * [[Leonía]] * [[Leonóra]] * [[Leopoldína]] * [[Leógerður]] * [[Leóna]] * [[Leónóra]] * [[Lexí]] * [[Leya]] * [[Leyla]] * [[Leynd]] * [[Liisa]] * [[Lilith (mannsnafn)|Lilith]] * [[Lilja (mannsnafn)|Lilja]] * [[Liljan]] * [[Liljá]] * [[Liljurós]] * [[Liljurósa]] * [[Lill]] * [[Lilla]] * [[Lilley]] * [[Lillian]] * [[Lillín]] * [[Lilly]] * [[Lillý]] * [[Lillýana]] * [[Lily]] * [[Lilý]] * [[Lind]] * [[Linda]] * [[Linddís]] * [[Lindey]] * [[Lindís]] * [[Lingný]] * [[Linnea]] * [[Lisbet]] * [[Lisbeth]] * [[Lissie]] * [[Lissý]] * [[List (mannsnafn)|List]] * [[Listalín]] * [[Liv]] * [[Líana]] * [[Líba]] * [[Líf (mannsnafn)|Líf]] * [[Lífdís]] * [[Lílú]] * [[Lílý]] * [[Lín (mannsnafn)|Lín]] * [[Lína (mannsnafn)|Lína]] * [[Línanna]] * [[Línbjörg]] * [[Líndís]] * [[Líneik]] * [[Líney]] * [[Línhildur]] * [[Lísa]] * [[Lísabet]] * [[Lísandra]] * [[Lísbet]] * [[Lísebet]] * [[Lísibet]] * [[Lív]] * [[Ljóney]] * [[Ljósbera]] * [[Ljósbjörg]] * [[Ljósbjört]] * [[Ljósborg]] * [[Ljósbrá]] * [[Ljósunn]] * [[Ljósynja]] * [[Ljót (mannsnafn)|Ljót]] * [[Ljótunn]] * [[Ljúfa]] * [[Lofn (mannsnafn)|Lofn]] * [[Lofnheiður]] * [[Loftey]] * [[Loftfríður]] * [[Lofthildur]] * [[Lofthæna]] * [[Loftrún]] * [[Loftsína]] * [[Loftveig]] * [[Logey]] * [[Lokbrá (mannsnafn)|Lokbrá]] * [[Loreley]] * [[Lotta]] * [[Louisa]] * [[Lousie]] * [[Love]] * [[Lovise]] * [[Lovísa]] * [[Lóa (mannsnafn)|Lóa]] * [[Lóla (mannsnafn)|Lóla]] * [[Lóley]] * [[Lóreley]] * [[Lórey]] * [[Lórý]] * [[Lucia]] * [[Lucía]] * [[Lucinda]] * [[Lucy]] * [[Lukka]] * [[Luna]] * [[Lundfríður]] * [[Lussía]] * [[Lúcinda]] * [[Lúcía]] * [[Lúðvíka]] * [[Lúísa]] * [[Lúlla]] * [[Lúlley]] * [[Lúna]] * [[Lúsinda]] * [[Lúsía]] * [[Lúvísa]] * [[Lydia]] * [[Lydía]] * [[Lynd]] * [[Lyngheiður]] * [[Lyngný]] * [[Lýdía (nafn)|Lýdía]] * [[Lýðgerður]] * [[Lýra]] * [[Læla]] {{div col end}} == M == {{div col|colwidth=12em}} * [[Maddý]] * [[Magda]] * [[Magdalena]] * [[Magðalena]] * [[Magga]] * [[Maggey]] * [[Maggí]] * [[Maggý]] * [[Magna]] * [[Magnalín]] * [[Magnbjörg]] * [[Magndís]] * [[Magnea]] * [[Magnelja]] * [[Magnes]] * [[Magney]] * [[Magnfríður]] * [[Magnheiður]] * [[Magnhildur]] * [[Magnía]] * [[Magnína]] * [[Magnlaug]] * [[Magnólía]] * [[Magnúsa]] * [[Magnúsína]] * [[Magnússína]] * [[Magný]] * [[Magnþóra]] * [[Maia]] * [[Maía]] * [[Maídís]] * [[Maísól]] * [[Maj]] * [[Maja]] * [[Majendína]] * [[Majna]] * [[Maken]] * [[Malen]] * [[Malena]] * [[Malene]] * [[Malika]] * [[Malin]] * [[Malía]] * [[Malín]] * [[Malína]] * [[Malla]] * [[Manasína]] * [[Manda]] * [[Manley]] * [[Manuela]] * [[Manúela]] * [[Manúella]] * [[Mara]] * [[Mardís]] * [[Mardöll]] * [[Marel (mannsnafn)|Marel]] * [[Marela]] * [[Marella]] * [[Maren (mannsnafn)|Maren]] * [[Marey]] * [[Marfríður]] * [[Margaret]] * [[Margit]] * [[Margot]] * [[Margret]] * [[Margrét]] * [[Margrjet]] * [[Margunnur]] * [[Marheiður]] * [[Maria]] * [[Marianne (mannsnafn)|Marianne]] * [[Marie]] * [[Marikó]] * [[Marin]] * [[Marinella]] * [[Marion]] * [[Mariska]] * [[Marit]] * [[Marí]] * [[María (mannsnafn)|María]] * [[Maríabet]] * [[Maríam]] * [[Marían]] * [[Maríana]] * [[Maríanna]] * [[Maríel]] * [[Maríella]] * [[Maríjón]] * [[Maríkó]] * [[Marín]] * [[Marína]] * [[Marínella]] * [[Maríon]] * [[Marís]] * [[Marísa]] * [[Marísól]] * [[Marít]] * [[Maríuerla (nafn)|Maríuerla]] * [[Marja]] * [[Marjasína]] * [[Markrún]] * [[Markúsína]] * [[Marla]] * [[Marlaug]] * [[Marlena]] * [[Marlín]] * [[Marlís]] * [[Marólína]] * [[Marsa]] * [[Marselía]] * [[Marselín]] * [[Marselína]] * [[Marsibil]] * [[Marsilía]] * [[Marsilína]] * [[Marsý]] * [[Marta]] * [[Martha]] * [[Martía]] * [[Martína]] * [[Marveig]] * [[Mary]] * [[Marý]] * [[Marzibil]] * [[Mathilda]] * [[Matilda]] * [[Matta]] * [[Mattea]] * [[Matthea]] * [[Matthilda]] * [[Matthildur]] * [[Matthía]] * [[Mattíana]] * [[Mattína]] * [[Mattý]] * [[Maxima]] * [[May]] * [[Maya (mannsnafn)|Maya]] * [[Mábil]] * [[Málfríð]] * [[Málfríður]] * [[Málhildur]] * [[Málmfríður]] * [[Mánadís]] * [[Mánarós]] * [[Máney]] * [[Mára]] * [[Márey]] * [[Meda]] * [[Medea]] * [[Medónía]] * [[Mekkin]] * [[Mekkín]] * [[Mekkína]] * [[Melinda]] * [[Melissa]] * [[Melía]] * [[Melkjörína]] * [[Melkorka]] * [[Melódía (mannsnafn)|Melódía]] * [[Melrós]] * [[Menja]] * [[Mensalderína]] * [[Merkel]] * [[Meryem]] * [[Messíana]] * [[Metónía]] * [[Metta]] * [[Mey]] * [[Meyja]] * [[Michell]] * [[Mikaela]] * [[Mikaelína]] * [[Mikelína]] * [[Mikkalín]] * [[Mikkalína]] * [[Milda]] * [[Mildfríður]] * [[Mildiríður]] * [[Mildríður]] * [[Milla]] * [[Millý]] * [[Minerva (mannsnafn)|Minerva]] * [[Minna]] * [[Minney]] * [[Minnie]] * [[Minning]] * [[Minny]] * [[Minný]] * [[Miriam]] * [[Mirja]] * [[Mirjam]] * [[Mirra]] * [[Mist]] * [[Mía]] * [[Míkah]] * [[Míla (mannsnafn)|Míla]] * [[Mímósa (mannsnafn)|Mímósa]] * [[Mínerva (nafn)|Mínerva]] * [[Míra]] * [[Míranda]] * [[Mírey]] * [[Míríel]] * [[Mítra]] * [[Mjaðveig]] * [[Mjalldís]] * [[Mjallfríð]] * [[Mjallhvít (mannsnafn)|Mjallhvít]] * [[Mjöll]] * [[Mona]] * [[Monika]] * [[Moon]] * [[Morgunsól]] * [[Mortína]] * [[Móa]] * [[Módís]] * [[Móeiður]] * [[Móey]] * [[Móheiður]] * [[Móna]] * [[Mónika]] * [[Móníka]] * [[Móra]] * [[Munda]] * [[Mundheiður]] * [[Mundhildur]] * [[Mundíana]] * [[Mundína]] * [[Munnveig]] * [[Mylla]] * [[Myríam]] * [[Myrk (mannsnafn)|Myrk]] * [[Myrkey]] * [[Myrkrún]] * [[Myrkva]] * [[Myrra (mannsnafn)|Myrra]] * [[Mýr]] * [[Mýra]] * [[Mýrdalína]] * [[Mýrún]] * [[Mæja]] * [[Mæva]] * [[Mörk (mannsnafn)|Mörk]] {{div col end}} == N == {{div col|colwidth=12em}} * [[Nadia]] * [[Nadía]] * [[Nadja]] * [[Nahemía]] * [[Nahómi]] * [[Nala]] * [[Nana]] * [[Nancy (mannsnafn)|Nancy]] * [[Naní]] * [[Nanna]] * [[Nannvör]] * [[Nanný]] * [[Nansý]] * [[Naomí]] * [[Naómí]] * [[Nara]] * [[Naranja]] * [[Narfey]] * [[Narfína]] * [[Natalie]] * [[Natalí]] * [[Natalía]] * [[Natasha]] * [[Natasja]] * [[Nathalia]] * [[Nathalía]] * [[Náð]] * [[Náttey]] * [[Náttfríður]] * [[Náttrós]] * [[Náttrún]] * [[Náttsól]] * [[Náttúra (mannsnafn)|Náttúra]] * [[Nella]] * [[Nellý]] * [[Nenna]] * [[Neríður]] * [[Nicole]] * [[Niðbjörg]] * [[Nift]] * [[Nikhildur]] * [[Nikíta]] * [[Nikoletta]] * [[Nikólína]] * [[Nikulína]] * [[Ninja (mannsnafn)|Ninja]] * [[Ninna]] * [[Níelsa]] * [[Níelsína]] * [[Nína]] * [[Níní]] * [[Nísa]] * [[Njála (mannsnafn)|Njála]] * [[Njóla (nafn)|Njóla]] * [[Nora]] * [[Norma]] * [[Nóa]] * [[Nóla]] * [[Nóra]] * [[Nótt (mannsnafn)|Nótt]] * [[Númína]] * [[Núra]] * [[Nýbjörg]] * [[Nýdönsk (mannsnafn)|Nýdönsk]] * [[Nönn]] {{div col end}} == O == {{div col|colwidth=12em}} * [[Obba]] * [[Octavia]] * [[Oda]] * [[Odda]] * [[Oddbjörg]] * [[Oddey]] * [[Oddfreyja]] * [[Oddfríður]] * [[Oddgerður]] * [[Oddhildur]] * [[Oddíða]] * [[Oddlaug]] * [[Oddleif]] * [[Oddlína]] * [[Oddný]] * [[Oddrós]] * [[Oddrún]] * [[Oddveig]] * [[Oddvör]] * [[Oktavía]] * [[Oktavíana]] * [[Októína]] * [[Októlína]] * [[Októvía]] * [[Októvína]] * [[Olga]] * [[Olgeirína]] * [[Olivia]] * [[Olivía]] * [[Ollý]] * [[Opía]] * [[Ora (mannsnafn)|Ora]] * [[Orka (mannsnafn)|Orka]] * [[Ormheiður]] * [[Ormhildur]] * [[Orný]] * [[Otkatla]] * [[Otta]] * [[Ottavía]] * [[Ottóvía]] {{div col end}} == Ó == {{div col|colwidth=12em}} * [[Óda]] * [[Óðný]] * [[Ófelía]] * [[Óla]] * [[Ólafía]] * [[Ólafína]] * [[Ólavía]] * [[Ólivía]] * [[Ólína]] * [[Ólöf]] * [[Ósa]] * [[Óshildur]] * [[Ósk]] * [[Ósklín]] * [[Ótilía]] * [[Ótta]] * [[Óvidía]] * [[Óvída]] * [[Óvíða]] * [[Óvína]] {{div col end}} == P == {{div col|colwidth=12em}} * [[Palla]] * [[Palma (mannsnafn)|Palma]] * [[Pamela]] * [[Panpan]] * [[Paradís (mannsnafn)|Paradís]] * [[París (mannsnafn)|París]] * [[Patricia]] * [[Patrisía]] * [[Pála]] * [[Pálalma]] * [[Páldís]] * [[Páley]] * [[Pálfríður]] * [[Pálhanna]] * [[Pálheiður]] * [[Pálhildur]] * [[Pálín]] * [[Pálína]] * [[Pálma]] * [[Pálmey]] * [[Pálmfríður]] * [[Pálmía]] * [[Pálmína]] * [[Pálnía]] * [[Pálný]] * [[Pálrún]] * [[Perla (mannsnafn)|Perla]] * [[Perúndína]] * [[Peta]] * [[Petólína]] * [[Petra]] * [[Petrea]] * [[Petriella]] * [[Petría]] * [[Petríana]] * [[Petrín]] * [[Petrína]] * [[Petronella]] * [[Petrónella]] * [[Petrós]] * [[Petrún]] * [[Petrúnella]] * [[Petúlína]] * [[Pétrína]] * [[Pétrós]] * [[Pétrún]] * [[Péturína]] * [[Péturlína]] * [[Pia]] * [[Pía]] * [[Polly]] * [[Pollý]] * [[Pomóna (mannsnafn)|Pomóna]] * [[Pontisíana]] * [[Potentiana]] * [[Pría]] {{div col end}} == Q == {{div col|colwidth=12em}} {{div col end}} == R == {{div col|colwidth=12em}} * [[Rafney]] * [[Rafnfríður]] * [[Rafnhildur]] * [[Raggý]] * [[Ragna]] * [[Ragnbjörg]] * [[Ragndís]] * [[Ragney]] * [[Ragnfríður]] * [[Ragnheiður]] * [[Ragnhildur]] * [[Ragný]] * [[Rakel]] * [[Ramóna]] * [[Randalín]] * [[Randeiður]] * [[Randfríður]] * [[Randheiður]] * [[Randí]] * [[Randíð]] * [[Randíður]] * [[Randveig]] * [[Randý]] * [[Ranka]] * [[Rannva]] * [[Rannveig]] * [[Rasmusína]] * [[Rayna]] * [[Ráðhildur]] * [[Rán (mannsnafn)|Rán]] * [[Rea]] * [[Rebekka]] * [[Reginbjörg]] * [[Regína (mannsnafn)|Regína]] * [[Rei]] * [[Rein]] * [[Renata]] * [[Reyla]] * [[Reyn]] * [[Reyndís]] * [[Reynheiður]] * [[Reynhildur]] * [[Rikka]] * [[Ripley]] * [[Rita (mannsnafn)|Rita]] * [[Ríkey (mannsnafn)|Ríkey]] * [[Rín (mannsnafn)|Rín]] * [[Rína]] * [[Ríta]] * [[Rjúpa (mannsnafn)|Rjúpa]] * [[Roj]] * [[Ronja]] * [[Rorí]] * [[Rose]] * [[Rosemarie]] * [[Roxanna]] * [[Róberta]] * [[Róbjörg]] * [[Róm (mannsnafn)|Róm]] * [[Róma]] * [[Rómana]] * [[Rómanía]] * [[Rós (mannsnafn)|Rós]] * [[Rósa]] * [[Rósalilja]] * [[Rósalind]] * [[Rósalinda]] * [[Rósalía]] * [[Rósalín]] * [[Rósamund]] * [[Rósamunda]] * [[Rósanna]] * [[Rósbjörg]] * [[Rósborg]] * [[Róselía]] * [[Róselína]] * [[Rósella]] * [[Rósey]] * [[Rósfríð]] * [[Rósfríður]] * [[Róshildur]] * [[Rósinbjörg]] * [[Rósinda]] * [[Rósinkar]] <!-- kvenmannsnafnið Rósinkar er í Nöfnum Íslendinga eftir Guðrún Kvaran --> * [[Rósinkara]] * [[Rósinkransa]] * [[Rósinlilja]] * [[Rósída]] * [[Róska (mannsnafn)|Róska]] * [[Róslaug]] * [[Róslind]] * [[Róslinda]] * [[Róslín]] * [[Rósmary]] * [[Rósmarý]] * [[Rósmunda]] * [[Rósný]] * [[Rósrún]] * [[Rósveldur]] * [[Rósý]] * [[Runhildur]] * [[Runný]] * [[Runólfína]] * [[Rut]] * [[Ruth]] * [[Rúbý]] * [[Rún]] * [[Rúna]] * [[Rúndís]] * [[Rúnel]] * [[Rúnhildur]] * [[Rúnveldur]] * [[Rúrí (mannsnafn)|Rúrí]] * [[Rúrý]] * [[Röfn]] * [[Rögn]] * [[Rögnvaldína]] * [[Rökkurdís]] * [[Rökkva]] * [[Röskva]] {{div col end}} == S == {{div col|colwidth=12em}} * [[Saara]] * [[Sabína]] * [[Sabrína]] * [[Safíra]] * [[Saga (mannsnafn)|Saga]] * [[Sakaría]] * [[Sakra]] * [[Sakura]] * [[Salbjörg]] * [[Saldís]] * [[Salgerður]] * [[Salín]] * [[Salína]] * [[Salka]] * [[Salla]] * [[Salma]] * [[Salmagnía]] * [[Salmanía]] * [[Salný]] * [[Salome]] * [[Salomína]] * [[Salóme]] * [[Salrós]] * [[Salvía]] * [[Salvör]] * [[Samúela]] * [[Samúelína]] * [[Samúlína]] * [[Sandra]] * [[Sanna]] * [[Sanný]] * [[Santía]] * [[Sara]] * [[Sarah]] * [[Sarína]] * [[Saxfríður]] * [[Sál (mannsnafn)|Sál]] * [[Seba]] * [[Sefanía]] * [[Selena (mannsnafn)|Selena]] * [[Selina]] * [[Selja (mannsnafn)|Selja]] * [[Selka]] * [[Selma]] * [[Selmdís]] * [[Senía]] * [[Septemborg]] * [[Septimius]] * [[Septíma]] * [[Septína]] * [[Sera]] * [[Serena]] * [[Seselía]] * [[Sesilía]] * [[Sesselía]] * [[Sesselja]] * [[Sessilía]] * [[Severína]] * [[Shirley]] * [[Siddý]] * [[Sif (mannsnafn)|Sif]] * [[Sigbjörg]] * [[Sigbjört]] * [[Sigborg]] * [[Sigdís]] * [[Sigdóra]] * [[Sigfinna]] * [[Sigfríð]] * [[Sigfríður]] * [[Sigfúsína]] * [[Sigga]] * [[Siggerður]] * [[Siglinn]] * [[Sigmunda]] * [[Sigmundína]] * [[Signa (mannsnafn)|Signa]] * [[Signhild]] * [[Signhildur]] * [[Signý]] * [[Sigrid]] * [[Sigríður]] * [[Sigrík]] * [[Sigrún]] * [[Sigrúnhildur]] * [[Sigtryggvína]] * [[Sigurást]] * [[Sigurásta]] * [[Sigurbára]] * [[Sigurbirna]] * [[Sigurbjörg]] * [[Sigurbjört]] * [[Sigurborg]] * [[Sigurdís]] * [[Sigurdóra]] * [[Sigurdríf]] * [[Sigurdrífa]] * [[Sigurða]] * [[Sigurðína]] * [[Sigurey]] * [[Sigurfinna]] * [[Sigurfjóla]] * [[Sigurfljóð]] * [[Sigurfríð]] * [[Sigurgeira]] * [[Sigurgyða]] * [[Sigurhanna]] * [[Sigurhelga]] * [[Sigurhildur]] * [[Sigurína]] * [[Sigurjóa]] * [[Sigurjóna]] * [[Sigurlaug]] * [[Sigurleif]] * [[Sigurlilja]] * [[Sigurlinn]] * [[Sigurlín]] * [[Sigurlína]] * [[Sigurlöð]] * [[Sigurmey]] * [[Sigurmunda]] * [[Sigurnanna]] * [[Sigurný]] * [[Sigurósk]] * [[Sigurpála]] * [[Sigurpálína]] * [[Sigurragna]] * [[Sigurrós]] * [[Sigurrósa]] * [[Sigurrún]] * [[Sigursteina]] * [[Sigurunn]] * [[Sigurvaldína]] * [[Sigurvaldís]] * [[Sigurvarðína]] * [[Sigurveig]] * [[Sigurvina]] * [[Sigurþóra]] * [[Sigurþórunn]] * [[Sigvalda]] * [[Sigvaldína]] * [[Sigvarðína]] * [[Sigvöld]] * [[Sigyn (mannsnafn)|Sigyn]] * [[Sigþóra]] * [[Sigþrúður]] * [[Silfa]] * [[Silfá]] * [[Silfra (mannsnafn)|Silfra]] * [[Silfrún]] * [[Silfur (mannsnafn)|Silfur]] * [[Silja]] * [[Silka]] * [[Silkisif]] * [[Silla]] * [[Silley]] * [[Silpha]] * [[Silva]] * [[Silvana]] * [[Silvía]] * [[Sirí]] * [[Sirra]] * [[Sirrey]] * [[Sirrí]] * [[Sirrý]] * [[Sisa]] * [[Sissa]] * [[Siv]] * [[Sivía]] * [[Sía (mannsnafn)|Sía]] * [[Símona]] * [[Símonika]] * [[Símonía]] * [[Símonína]] * [[Sína]] * [[Sísí]] * [[Sísý]] * [[Síta]] * [[Sjana]] * [[Sjóborg]] * [[Sjöfn (mannanafn)|Sjöfn]] * [[Skaði (mannsnafn)|Skaði]] * [[Skafta]] * [[Skarlotta]] * [[Skarpheiður]] * [[Skjaldmey]] * [[Skólastíka]] * [[Skugga]] * [[Skuld (mannsnafn)|Skuld]] * [[Skúa]] * [[Skúla]] * [[Skúlína]] * [[Smíta]] * [[Snekkja]] * [[Snjáfríður]] * [[Snjáka]] * [[Snjálaug]] * [[Snjófríð]] * [[Snjófríður]] * [[Snjólaug]] * [[Snorra]] * [[Snót]] * [[Snæbirna]] * [[Snæbjörg]] * [[Snæbjört]] * [[Snæborg]] * [[Snæbrá]] * [[Snædís]] * [[Snæfríð]] * [[Snæfríður]] * [[Snælaug]] * [[Snærós]] * [[Snærún]] * [[Snæsól]] * [[Soffía]] * [[Soffý]] * [[Sofia]] * [[Sofie]] * [[Sofía (mannsnafn)|Sofía]] * [[Solveig]] * [[Sonja]] * [[Sonný]] * [[Sophia]] * [[Sophie]] * [[Sófía (mannsnafn)|Sófía]] * [[Sófonía]] * [[Sól (mannsnafn)|Sól]] * [[Sóla]] * [[Sólbjörg]] * [[Sólbjört]] * [[Sólborg]] * [[Sólbrá]] * [[Sólbráð]] * [[Sólbrún]] * [[Sóldís]] * [[Sóldögg (mannsnafn)|Sóldögg]] * [[Sóley (mannsnafn)|Sóley]] * [[Sólfríður]] * [[Sólgerður]] * [[Sólheiður]] * [[Sólhild]] * [[Sólhildur]] * [[Sólín]] * [[Sólkatla]] * [[Sóllilja]] * [[Sóllín]] * [[Sólný]] * [[Sólrós]] * [[Sólrún]] * [[Sólskríkja (mannsnafn)|Sólskríkja]] * [[Sólveig]] * [[Sólvör]] * [[Sónata (mannsnafn)|Sónata]] * [[Star (mannsnafn)|Star]] * [[Stasía]] * [[Stefana]] * [[Stefanía]] * [[Stefánný]] * [[Steina (nafn)|Steina]] * [[Steinbjörg]] * [[Steinborg]] * [[Steindís]] * [[Steindóra]] * [[Steiney]] * [[Steinfríður]] * [[Steingerður]] * [[Steinhildur]] * [[Steinína]] * [[Steinka]] * [[Steinlaug]] * [[Steinný]] * [[Steinríður]] * [[Steinrós]] * [[Steinrún]] * [[Steinsa]] * [[Steinunn]] * [[Steinvör]] * [[Steinþóra]] * [[Steinþórunn]] * [[Stella]] * [[Sterling]] * [[Stinne]] * [[Stígheiður]] * [[Stígrún]] * [[Stína]] * [[Stjarna (mannsnafn)|Stjarna]] * [[Stjarney]] * [[Stormey]] * [[Strympa (mannsnafn)|Strympa]] * [[Sturlína]] * [[Styrgerður]] * [[Sumarlaus]] * [[Sumarlilja]] * [[Sumarlín]] * [[Sumarlína]] * [[Sumarrós]] * [[Sunna]] * [[Sunnefa]] * [[Sunneva]] * [[Sunney]] * [[Sunniva]] * [[Sunníva]] * [[Susan]] * [[Susie]] * [[Súla (mannsnafn)|Súla]] * [[Súlamít]] * [[Súlíma]] * [[Súsan]] * [[Súsanna]] * [[Svafa]] * [[Svala (mannsnafn)|Svala]] * [[Svalrún]] * [[Svana]] * [[Svanbjörg]] * [[Svanbjört]] * [[Svanborg]] * [[Svandís]] * [[Svaney]] * [[Svanfríð]] * [[Svanfríður]] * [[Svanheiður]] * [[Svanhild]] * [[Svanhildur]] * [[Svanhvít]] * [[Svanlaug]] * [[Svanrós]] * [[Svanrún]] * [[Svaný]] * [[Svanþrúður]] * [[Svava]] * [[Svea]] * [[Sveina]] * [[Sveinbirna]] * [[Sveinbjörg]] * [[Sveinborg]] * [[Sveindís]] * [[Sveiney]] * [[Sveinfríður]] * [[Sveingerður]] * [[Sveinhildur]] * [[Sveininna]] * [[Sveinína]] * [[Sveinjóna]] * [[Sveinlaug]] * [[Sveinrós]] * [[Sveinrún]] * [[Sveinsína]] * [[Sveinveig]] * [[Sveiný]] * [[Svendís]] * [[Svenna]] * [[Sverrey]] * [[Sverrína]] * [[Svía]] * [[Svíalín]] * [[Sylgja]] * [[Sylva]] * [[Sylvia]] * [[Sylvía]] * [[Sylvör]] * [[Systa]] * [[Sýrný]] * [[Sýta]] * [[Sæbjörg]] * [[Sæbjört]] * [[Sæborg]] * [[Sæbrá]] * [[Sædís]] * [[Sædóra]] * [[Sæfinna]] * [[Sæfríður]] * [[Sæhildur]] * [[Sæla]] * [[Sælaug]] * [[Sælín]] * [[Sæma]] * [[Sæmey]] * [[Sæmunda]] * [[Sæmundína]] * [[Sæmundsína]] * [[Sæný]] * [[Særós]] * [[Særún]] * [[Sæsól]] * [[Sæunn]] * [[Sævör]] * [[Sölfína]] * [[Sölva]] * [[Sölvey]] * [[Sölvína]] * [[Sölvör]] * [[Sörína]] {{div col end}} == T == {{div col|colwidth=12em}} * [[Tala (mannsnafn)|Tala]] * [[Talitha]] * [[Talía (nafn)|Talía]] * [[Tamar]] * [[Tamara]] * [[Tanía]] * [[Tanja]] * [[Tanya]] * [[Tara (mannsnafn)|Tara]] * [[Taríel]] * [[Tatiana]] * [[Tatía]] * [[Tatjana]] * [[Tea]] * [[Teitný]] * [[Tekla]] * [[Tekóa]] * [[Telekía]] * [[Telma]] * [[Tenchi]] * [[Tera]] * [[Teresa]] * [[Teresía]] * [[Tereza]] * [[Terra]] * [[Thalia]] * [[Thalía (mannsnafn)|Thalía]] * [[Thea]] * [[Theadóra]] * [[Thelma]] * [[Theodóra]] * [[Theódína]] * [[Theódóra]] * [[Theresa]] * [[Tildra (mannsnafn)|Tildra]] * [[Timótea]] * [[Tindra]] * [[Tinna (mannsnafn)|Tinna]] * [[Tirsa]] * [[Tía]] * [[Tíalilja]] * [[Tíbrá]] * [[Tína]] * [[Tobía]] * [[Todda]] * [[Togíana]] * [[Tomsína]] * [[Torbjörg]] * [[Torfey]] * [[Torfheiður]] * [[Torfhildur]] * [[Tormóna]] * [[Tóbý]] * [[Tófa (mannsnafn)|Tófa]] * [[Tóka]] * [[Tómasína]] * [[Tómína]] * [[Tóta]] * [[Tótla]] * [[Trausta]] * [[Tristana]] * [[Trína]] * [[Trú (mannsnafn)|Trú]] * [[Tryggva]] * [[Tryggvanía]] * [[Tryggveig]] * [[Tryggvína]] * [[Týra]] {{div col end}} == U == {{div col|colwidth=12em}} * [[Ugla (mannsnafn)|Ugla]] * [[Ulla]] * [[Una]] * [[Undína (mannsnafn)|Undína]] * [[Unna]] * [[Unnbjörg]] * [[Unndís]] * [[Unnfríður]] * [[Unnur]] * [[Unnvör]] * [[Urður (mannsnafn)|Urður]] * [[Ursula]] {{div col end}} == Ú == {{div col|colwidth=12em}} * [[Úa]] * [[Úlfa]] * [[Úlfdís]] * [[Úlfey]] * [[Úlfheiður]] * [[Úlfhildur]] * [[Úlfrún]] * [[Úlla]] * [[Úlrika]] * [[Úna]] * [[Úndína]] * [[Úranía]] * [[Úrsúla]] * [[Úrsúley]] {{div col end}} == V == {{div col|colwidth=12em}} * [[Vagna]] * [[Vagnbjörg]] * [[Vagnborg]] * [[Vagnfríður]] * [[Vaka (mannsnafn)|Vaka]] * [[Vala]] * [[Valbjörg]] * [[Valbjörk]] * [[Valbjört]] * [[Valborg]] * [[Valda]] * [[Valdey]] * [[Valdheiður]] * [[Valdimara]] * [[Valdimaría]] * [[Valdína]] * [[Valdís]] * [[Valdný]] * [[Valentína]] * [[Valerí]] * [[Valería]] * [[Valey]] * [[Valfríður]] * [[Valgerða]] * [[Valgerður]] * [[Valgý]] * [[Valhildur]] * [[Valía]] * [[Valka]] * [[Valkyrja (mannsnafn)|Valkyrja]] * [[Vallý]] * [[Valný]] * [[Valrós]] * [[Valrún]] * [[Valva]] * [[Valý]] * [[Valþrúður]] * [[Vana]] * [[Vanadís]] * [[Vanda]] * [[Vanja]] * [[Varða (mannsnafn)|Varða]] * [[Vasilia]] * [[Vava]] * [[Vár (mannsnafn)|Vár]] * [[Vega]] * [[Vegmey]] * [[Veig]] * [[Veiga]] * [[Veigalín]] * [[Venedía]] * [[Venný]] * [[Venus (mannsnafn)|Venus]] * [[Vera (mannsnafn)|Vera]] * [[Verna]] * [[Veronica (mannsnafn)|Veronica]] * [[Veronika]] * [[Verónika]] * [[Veróníka]] * [[Veska]] * [[Vetrarrós]] * [[Vetrarsól]] * [[Vébjörg]] * [[Védís]] * [[Véfreyja]] * [[Végerður]] * [[Vélaug]] * [[Véný]] * [[Vibeka]] * [[Vibeke]] * [[Vibekka]] * [[Viborg (mannsnafn)|Viborg]] * [[Victoria (mannsnafn)|Victoria]] * [[Victoría]] * [[Viðbekka]] * [[Viðey (mannsnafn)|Viðey]] * [[Viðja (mannsnafn)|Viðja]] * [[Vigdís]] * [[Vigfríður]] * [[Vigfúsa]] * [[Vigfúsína]] * [[Vigga]] * [[Viglín]] * [[Viglís]] * [[Vigný]] * [[Viktoria]] * [[Viktoría]] * [[Vilbjörg]] * [[Vilborg]] * [[Vildís]] * [[Vilfríður]] * [[Vilgerður]] * [[Vilhelmína]] * [[Vilhjálmía]] * [[Vilhjálmína]] * [[Villa (mannsnafn)|Villa]] * [[Villidína]] * [[Villimey]] * [[Vilma]] * [[Vilmunda]] * [[Vilmundína]] * [[Vilný]] * [[Vin]] * [[Vinbjörg]] * [[Vinný]] * [[Vinsý]] * [[Vinvelína]] * [[Viola]] * [[Virginía (mannsnafn)|Virginía]] * [[Vivian]] * [[Víbeka]] * [[Víbekka]] * [[Víf]] * [[Vígborg]] * [[Vígdögg]] * [[Víggunnur]] * [[Víóla (mannsnafn)|Víóla]] * [[Víóletta]] * [[Vísa (mannsnafn)|Vísa]] * [[Víví]] * [[Von (mannsnafn)|Von]] * [[Voney]] * [[Vopna]] * [[Vordís]] * [[Vorsól]] * [[Værð]] * [[Vök (mannsnafn)|Vök]] * [[Völva (mannsnafn)|Völva]] {{div col end}} == W == {{div col|colwidth=12em}} * [[Wala]] * [[Wanessa]] * [[Winter]] {{div col end}} == X == {{div col|colwidth=12em}} * [[Xenia]] * [[Xenía]] {{div col end}} == Y == {{div col|colwidth=12em}} * [[Ylfa]] * [[Ylfur]] * [[Ylja]] * [[Ylva]] * [[Ynda]] * [[Yndís]] * [[Yngveldur]] * [[Ynja]] * [[Yrja]] * [[Yrkja]] * [[Yrsa]] {{div col end}} == Ý == {{div col|colwidth=12em}} * [[Ýda]] * [[Ýja]] * [[Ýlfa]] * [[Ýma]] * [[Ýr (nafn)|Ýr]] * [[Ýri]] * [[Ýrr]] * [[Ýrún]] {{div col end}} == Z == {{div col|colwidth=12em}} * [[Zíta]] * [[Zoe]] * [[Zophanía]] * [[Zophía]] * [[Zulima]] {{div col end}} == Þ == {{div col|colwidth=12em}} * [[Þalía]] * [[Þeba (mannsnafn)|Þeba]] * [[Þeódís]] * [[Þeódóra]] * [[Þingey (mannsnafn)|Þingey]] * [[Þjóðbjörg]] * [[Þjóðhildur]] * [[Þjóðlaug]] * [[Þoka (nafn)|Þoka]] * [[Þollríður]] * [[Þollý]] * [[Þorbera]] * [[Þorbirna]] * [[Þorbjörg]] * [[Þorbjörnsína]] * [[Þorborg]] * [[Þorbrá]] * [[Þorfinna]] * [[Þorfríður]] * [[Þorgeira]] * [[Þorgerður]] * [[Þorgilsína]] * [[Þorgríma]] * [[Þorkatla]] * [[Þorkelína]] * [[Þorkelsína]] * [[Þorlaug]] * [[Þorlákína]] * [[Þorláksía]] * [[Þorláksína]] * [[Þorleif]] * [[Þorleifína]] * [[Þorlfríður]] * [[Þorsteina]] * [[Þorsteinína]] * [[Þorsteinsa]] * [[Þorsteinsína]] * [[Þorsteinunn]] * [[Þorstína]] * [[Þorvalda]] * [[Þorvaldína]] * [[Þorvarðína]] * [[Þorvildur]] * [[Þóra]] * [[Þóranna]] * [[Þórarinna]] * [[Þórarna]] * [[Þórbjörg]] * [[Þórborg]] * [[Þórdís]] * [[Þórða]] * [[Þórelfa]] * [[Þórelfur]] * [[Þórey]] * [[Þórfríður]] * [[Þórgunna]] * [[Þórgunnur]] * [[Þórhalla]] * [[Þórhanna]] * [[Þórheiður]] * [[Þórhildur]] * [[Þórína]] * [[Þórkatla]] * [[Þórlaug]] * [[Þórleif]] * [[Þórlín]] * [[Þórlína]] * [[Þórmunda]] * [[Þórný]] * [[Þórodda]] * [[Þórólína]] * [[Þórríður]] * [[Þórrún]] * [[Þórsteina]] * [[Þórsteinunn]] * [[Þórstína]] * [[Þórunn]] * [[Þórunnbjörg]] * [[Þórunnborg]] * [[Þórveig]] * [[Þórvör]] * [[Þrá]] * [[Þruma (mannsnafn)|Þruma]] * [[Þrúða]] * [[Þrúður (mannsnafn)|Þrúður]] * [[Þula (mannsnafn)|Þula]] * [[Þura]] * [[Þurí]] * [[Þuríður]] * [[Þurý]] * [[Þúfa]] * [[Þyra]] * [[Þyrey]] * [[Þyri]] * [[Þyrí]] * [[Þyrnirós (mannsnafn)|Þyrnirós]] * [[Þýðrún]] * [[Þöll (mannsnafn)|Þöll]] {{div col end}} == Æ == {{div col|colwidth=12em}} * [[Ædís]] * [[Ægileif]] * [[Æja]] * [[Æsa]] * [[Æsgerður]] * [[Æska]] * [[Æstíva]] * [[Ævi]] * [[Æví]] * [[Ævör]] {{div col end}} == Ö == {{div col|colwidth=12em}} * [[Ögmunda]] * [[Ögmundína]] * [[Ögn (mannsnafn)|Ögn]] * [[Ölrún]] * [[Ölveig]] * [[Ölvína]] * [[Öndís]] * [[Örbrún]] * [[Örk]] * [[Ösp (mannsnafn)|Ösp]] * [[Össuría]] * [[Össurína]] * [[Össurlína]] * [[Öxi (mannsnafn)|Öxi]] {{div col end}} == Athugasemdir == * ^NÍ merkir nafn sem finnst í ''Nöfnum Íslendinga'' (nýrri útgáfu) eftir Guðrúnu Kvaran. == Tengt efni == * [[Íslenskt mannsnafn]] * [[Listi yfir íslensk mannanöfn]] == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://www.rettarheimild.is/mannanofn?Stafrof=&Nafn=&Stulkur=on&Samthykkt=yes|titill=Mannanafnaskrá|archive-url=https://vefsafn.is/is/20061115051547/http://www.rettarheimild.is/mannanofn|archive-date=15. nóvember 2006|mánuðurskoðað=10. nóvember|árskoðað=2005}} * [https://island.is/leit-i-mannanafnaskra "Leit í mannanafnaskrá"] Sótt 2. janúar 2025. * Guðrún Kvaran, ''Nöfn Íslendinga'' (ný útgáfa), Forlagið, 2011, ISBN 978-9979-53-546-1 [[Flokkur:Íslensk kvenmannsnöfn| ]] [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi|eiginnöfn kvenna]] [[Flokkur:Listar um samfélag og menningu|íslensk eiginnöfn kvenmanna]] ikzt7jxsy8gkrsyvzzeqral8j7upfzk 1958895 1958894 2026-04-05T10:36:01Z MáneyMánadóttir 103358 /* L */ 1958895 wikitext text/x-wiki {{efnisyfirlit til hægri}} Eftirfarandi er '''listi yfir íslensk [[eiginnafn|eiginnöfn]] [[kona|kvenna]]''': == A == {{div col|colwidth=12em}} * [[Aagot]]^NÍ * [[Aaliyah]] * [[Abba (nafn)|Abba]]^NÍ * [[Abel (mannsnafn)|Abel]] * [[Abela]]^NÍ * [[Abelína]]^NÍ * [[Abigael]]^NÍ * [[Abígael]]^NÍ * [[Ada]]^NÍ * [[Adda]]^NÍ * [[Addbjörg]]^NÍ * [[Addlaug]]^NÍ * [[Addú]] * [[Addý]]^NÍ * [[Adela]]^NÍ * [[Adele (mannsnafn)|Adele]] * [[Adelía]] * [[Adolfína]]^NÍ * [[Adriana]] * [[Adríana]] * [[Adríanna]] * [[Aðalbjörg]]^NÍ * [[Aðalbjört]]^NÍ * [[Aðalborg]]^NÍ * [[Aðaldís]]^NÍ * [[Aðaley]] * [[Aðalfríður]]^NÍ * [[Aðalgerður]]^NÍ * [[Aðalgunnur]]^NÍ * [[Aðalheiður]]^NÍ * [[Aðalrós]]^NÍ * [[Aðalsteina]]^NÍ * [[Aðalsteinunn]]^NÍ * [[Aðalveig]]^NÍ * [[Agata]]^NÍ * [[Agatha]]^NÍ * [[Agða]]^NÍ * [[Agga]]^NÍ * [[Agla]]^NÍ * [[Agna]]^NÍ * [[Agnborg]]^NÍ * [[Agnea]]^NÍ * [[Agnes (mannsnafn)|Agnes]]^NÍ * [[Agneta]]^NÍ * [[Agney]] * [[Agok]] * [[Ahelia]] * [[Aisha]] * [[Akira]] * [[Akurrós]]^NÍ * [[Alaía]] * [[Alanta]] * [[Alba]]^NÍ * [[Alberta (mannsnafn)|Alberta]]^NÍ * [[Albertina]]^NÍ * [[Albertína]]^NÍ * [[Albína]]^NÍ * [[Albjört]] * [[Alda (mannsnafn)|Alda]]^NÍ * [[Aldarrós]]^NÍ * [[Aldey]] * [[Aldinborg (nafn)|Aldinb^NÍorg]] * [[Aldinía]]^NÍ * [[Aldína]]^NÍ * [[Aldís]]^NÍ * [[Aldísa]]^NÍ * [[Aldný]]^NÍ * [[Alena]] * [[Aleta]]^NÍ * [[Aletta]]^NÍ * [[Alex]] * [[Alexa]]^NÍ * [[Alexandra]]^NÍ * [[Alexandría (mannsnafn)|Alexandría]]^NÍ * [[Alexandrína]]^NÍ * [[Alexia]] * [[Alexis]] * [[Alexía]]^NÍ * [[Alexína]]^NÍ * [[Alexstrasa]] * [[Alfa (mannsnafn)|Alfa]]^NÍ * [[Alfífa]]^NÍ * [[Alfoldína]]^NÍ * [[Alfreðsína]]^NÍ * [[Alfríður]]^NÍ * [[Algunda]]^NÍ * [[Alica]] * [[Alice]]^NÍ * [[Alida]]^NÍ * [[Alisa]] * [[Alía]] * [[Alíana]] * [[Alída]]^NÍ * [[Alífa]] * [[Alína]] * [[Alís]]^NÍ * [[Alísa]]^NÍ * [[Alíta]] * [[Alla]]^NÍ * [[Allaug]]^NÍ * [[Alleif]]^NÍ * [[Alleifa]]^NÍ * [[Allý]]^NÍ * [[Alma]]^NÍ * [[Alpa]] * [[Alparós (mannsnafn)|Alparós]] * [[Alríður]]^NÍ * [[Alrún]]^NÍ * [[Althea]] * [[Alva]]^NÍ * [[Alvilda]]^NÍ * [[Amadea]]^NÍ * [[Amal]]^NÍ * [[Amalía]]^NÍ * [[Amanda]]^NÍ * [[Amaníta]] * [[Amarie]] * [[Amelía]]^NÍ * [[Amilía]] * [[Amira]]^NÍ * [[Amía]] * [[Amína]] * [[Amíra]] * [[Amy]]^NÍ * [[Amý]]^NÍ * [[Ana]] * [[Anais]]^NÍ * [[Analía]]^NÍ * [[Anastasia (mannsnafn)|Anastasia]]^NÍ * [[Anastasía (mannsnafn)|Anastasía]]^NÍ * [[Andra]]^NÍ * [[Andrá]]^NÍ * [[Andrea]]^NÍ * [[Andresa]]^NÍ * [[Andresína]]^NÍ * [[Andría]]^NÍ * [[Andríana]]^NÍ * [[Andrína]]^NÍ * [[Anelía]]^NÍ * [[Anetta]]^NÍ * [[Angela]]^NÍ * [[Angelía]] * [[Angelíka]]^NÍ * [[Angelína]] * [[Anika]]^NÍ * [[Anita]]^NÍ * [[Anitta]]^NÍ * [[Anída]] * [[Aníka]]^NÍ * [[Anína]]^NÍ * [[Aníta]]^NÍ * [[Anja]]^NÍ * [[Ann]]^NÍ * [[Anna]]^NÍ * [[Annabella]]^NÍ * [[Annadís]]^NÍ * [[Annaína]]^NÍ * [[Annalisa]]^NÍ * [[Annalísa]]^NÍ * [[Annamaría]] * [[Annarósa]]^NÍ * [[Anne]]^NÍ * [[Annelí]] * [[Annetta]]^NÍ * [[Anney]]^NÍ * [[Annika]]^NÍ * [[Anní]]^NÍ * [[Annía]]^NÍ * [[Anníta]]^NÍ * [[Anný]]^NÍ * [[Anóra]] * [[Antonetta]]^NÍ * [[Antonía]]^NÍ * [[Anya]] * [[Appolína]]^NÍ * [[Apríl (mannsnafn)|Apríl]]^NÍ * [[Ara]]^NÍ * [[Arabella]]^NÍ * [[Araminta]] * [[Ardís]]^NÍ * [[Ardúlín]]^NÍ * [[Arelly]]^NÍ * [[Arey]]^NÍ * [[Arianna]] * [[Arinbjörg]]^NÍ * [[Aris]]^NÍ * [[Arisa]]^NÍ * [[Aría]] * [[Aríaðna]] * [[Aríana]] * [[Aríanna]]^NÍ * [[Aríel]] * [[Aríela]] * [[Aríella]]^NÍ * [[Arín]]^NÍ * [[Arína]]^NÍ * [[Arís]]^NÍ * [[Arja]] * [[Arkíta]] * [[Armenía (mannsnafn)|Armenía]]^NÍ * [[Arna]]^NÍ * [[Arnbjörg (mannsnafn)|Arnbjörg]]^NÍ * [[Arnborg]]^NÍ * [[Arndís]]^NÍ * [[Arnea]]^NÍ * [[Arneiður]]^NÍ * [[Arney]]^NÍ * [[Arnfinna]]^NÍ * [[Arnfríður]]^NÍ * [[Arngerður]]^NÍ * [[Arngríma]]^NÍ * [[Arngunn]]^NÍ * [[Arngunnur]]^NÍ * [[Arnheiður]]^NÍ * [[Arnhildur]]^NÍ * [[Arnika]]^NÍ * [[Arnkatla]]^NÍ * [[Arnlaug]]^NÍ * [[Arnleif]]^NÍ * [[Arnlín]]^NÍ * [[Arnljót]]^NÍ * [[Arnodda]]^NÍ * [[Arnóra]]^NÍ * [[Arnórína]]^NÍ * [[Arnrós]]^NÍ * [[Arnrún]]^NÍ * [[Arntinna]] * [[Arnþóra]]^NÍ * [[Arnþrúður]]^NÍ * [[Aronía]]^NÍ * [[Artemis (mannsnafn)|Artemis]] * [[Asía (mannsnafn)|Asía]]^NÍ * [[Asírí]]^NÍ * [[Askalín]] * [[Askja (mannsnafn)|Askja]]^NÍ * [[Assa (mannsnafn)|Assa]]^NÍ * [[Asta]]^NÍ * [[Astrid]]^NÍ * [[Astrónómía]]^NÍ * [[Atalía]] * [[Atena]]^NÍ * [[Atfriður]]^NÍ * [[Athena]]^NÍ * [[Atla]]^NÍ * [[Atlanta (mannsnafn)|Atlanta]]^NÍ * [[Auðbjörg]]^NÍ * [[Auðbjört]]^NÍ * [[Auðdís]]^NÍ * [[Auðhildur]]^NÍ * [[Auðlín]]^NÍ * [[Auðna]]^NÍ * [[Auðný]]^NÍ * [[Auðrún]]^NÍ * [[Auður (mannsnafn)|Auður]]^NÍ * [[Aurora]]^NÍ * [[Ava]] * [[Avantí]] * [[Avelin]] * [[Aveline]] * [[Avelín]] * [[Avía]] * [[Axelía]]^NÍ * [[Axelína]]^NÍ * [[Axelma]]^NÍ * [[Ayah]] * [[Aþena (mannsnafn)|Aþena]]^NÍ {{div col end}} == Á == {{div col|colwidth=12em}} * [[Ágota]]^NÍ * [[Ágústa]]^NÍ * [[Ágústína]]^NÍ * [[Álaug]]^NÍ * [[Álfa]] * [[Álfdís]]^NÍ * [[Álfeiður]]^NÍ * [[Álfey]]^NÍ * [[Álfgerður]]^NÍ * [[Álfheiður]]^NÍ * [[Álfhildur]]^NÍ * [[Álfrós]] * [[Álfrún]]^NÍ * [[Álfsdís]]^NÍ * [[Álfsól]]^NÍ * [[Álöf]]^NÍ * [[Ára]] * [[Árbjörg]]^NÍ * [[Árbjört]]^NÍ * [[Árborg (mannsnafn)|Árborg]]^NÍ * [[Árbót]]^NÍ * [[Árdís]]^NÍ * [[Árelía]]^NÍ * [[Árey]] * [[Árilía]]^NÍ * [[Árlaug]]^NÍ * [[Ármanía]]^NÍ * [[Ármanna]]^NÍ * [[Ármannía]]^NÍ * [[Ármey]]^NÍ * [[Árna]]^NÍ * [[Árnanía]]^NÍ * [[Árndís]]^NÍ * [[Árnetta]]^NÍ * [[Árney]]^NÍ * [[Árnheiður]]^NÍ * [[Árninna]]^NÍ * [[Árnía]]^NÍ * [[Árnína]]^NÍ * [[Árnný]]^NÍ * [[Árný]]^NÍ * [[Áróra]]^NÍ * [[Ársól]]^NÍ * [[Ársæl]]^NÍ * [[Árún]]^NÍ * [[Árveig]]^NÍ * [[Árvök]]^NÍ * [[Árþóra]]^NÍ * [[Ása]]^NÍ * [[Ásbjörg]]^NÍ * [[Ásborg]]^NÍ * [[Ásdís]]^NÍ * [[Ásfríður]]^NÍ * [[Ásgeira]]^NÍ * [[Ásgerður]]^NÍ * [[Áshildur]]^NÍ * [[Áskatla]]^NÍ * [[Ásla]]^NÍ * [[Áslaug]]^NÍ * [[Ásleif]]^NÍ * [[Ásmunda]]^NÍ * [[Ásný]]^NÍ * [[Ásrós]]^NÍ * [[Ásrún]]^NÍ * [[Ást (mannsnafn)|Ást]] * [[Ásta]]^NÍ * [[Ástbjörg]]^NÍ * [[Ástbjört]]^NÍ * [[Ástborg]] * [[Ástdís]]^NÍ * [[Ástey]] * [[Ástfinna]]^NÍ * [[Ástfríður]]^NÍ * [[Ástgerður]]^NÍ * [[Ástheiður]]^NÍ * [[Ásthildur]]^NÍ * [[Ástína]]^NÍ * [[Ástlaug]]^NÍ * [[Ástmarý]] * [[Ástmunda]]^NÍ * [[Ástný]]^NÍ * [[Ástríður]]^NÍ * [[Ástrós]]^NÍ * [[Ástrún]]^NÍ * [[Ástveig]]^NÍ * [[Ástý]] * [[Ástþóra]]^NÍ * [[Ástþórunn]]^NÍ * [[Ástþrúður]]^NÍ * [[Ásvör]]^NÍ * [[Ásynja (mannsnafn)|Ásynja]] * [[Ásþrúður]]^NÍ {{div col end}} == B == {{div col|colwidth=12em}} * [[Baldey]]^NÍ * [[Baldína]]^NÍ * [[Baldrún]]^NÍ * [[Baldursbrá (mannsnafn)|Baldursbrá]]^NÍ * [[Baldvina]]^NÍ * [[Baldvinía]]^NÍ * [[Barbara]]^NÍ * [[Barbára]]^NÍ * [[Bassí]]^NÍ * [[Batanía]]^NÍ * [[Baþónía]]^NÍ * [[Bábó]] * [[Bára]]^NÍ * [[Bárðdís]]^NÍ * [[Bárðlína]]^NÍ * [[Bárðný]]^NÍ * [[Beata]]^NÍ * [[Bebba]] * [[Bedína]]^NÍ * [[Begga]]^NÍ * [[Bekkhildur]]^NÍ * [[Belinda]]^NÍ * [[Bella]]^NÍ * [[Benedikta]]^NÍ * [[Benediktína]]^NÍ * [[Bengta]]^NÍ * [[Benidikta]] * [[Benía]]^NÍ * [[Beníta]]^NÍ * [[Benjamína]]^NÍ * [[Benna]]^NÍ * [[Benney]]^NÍ * [[Benný]]^NÍ * [[Benónía]]^NÍ * [[Bensína]]^NÍ * [[Benta]]^NÍ * [[Bentey]]^NÍ * [[Bentína]]^NÍ * [[Bera (nafn)|Bera]]^NÍ * [[Berga]]^NÍ * [[Bergdís]]^NÍ * [[Bergdögg]]^NÍ * [[Bergey]]^NÍ * [[Bergfríður]]^NÍ * [[Bergheiður]]^NÍ * [[Berghildur]]^NÍ * [[Bergína]]^NÍ * [[Berglaug]]^NÍ * [[Berglind]]^NÍ * [[Berglín]]^NÍ * [[Berglína]]^NÍ * [[Bergljót]]^NÍ * [[Bergmannía]] * [[Bergmunda]]^NÍ * [[Bergný]]^NÍ * [[Bergrán]]^NÍ * [[Bergrín]]^NÍ * [[Bergrós]]^NÍ * [[Bergrún]]^NÍ * [[Bergsteina]]^NÍ * [[Bergsteinunn]]^NÍ * [[Bergsveina]]^NÍ * [[Bergveig]]^NÍ * [[Bergvina]]^NÍ * [[Bergþóra]]^NÍ * [[Bergþrúður]]^NÍ * [[Berit]]^NÍ * [[Bernadette]] * [[Bernharðína]]^NÍ * [[Bernódía]]^NÍ * [[Bernólína]]^NÍ * [[Bersabe]]^NÍ * [[Berta]]^NÍ * [[Bertha]]^NÍ * [[Bertína]]^NÍ * [[Bertmarí]] * [[Bessa]]^NÍ * [[Bessí]]^NÍ * [[Bessý]]^NÍ * [[Bestla (mannsnafn)|Bestla]]^NÍ * [[Beta (mannsnafn)|Beta]]^NÍ * [[Betanía]]^NÍ * [[Beth]] * [[Betsý]]^NÍ * [[Betta]]^NÍ * [[Bettina]]^NÍ * [[Bettína]]^NÍ * [[Bettý]]^NÍ * [[Betúelína]]^NÍ * [[Betzý]]^NÍ * [[Bibíana]]^NÍ * [[Bil (mannanafn)|Bil]]^NÍ * [[Binna]]^NÍ * [[Binný]]^NÍ * [[Birgit]]^NÍ * [[Birgitta]]^NÍ * [[Birgný]]^NÍ * [[Birna (nafn)|Birna]]^NÍ * [[Birta (mannsnafn)|Birta]]^NÍ * [[Birtna]]^NÍ * [[Bíbí]]^NÍ * [[Bína]]^NÍ * [[Bjargdís]]^NÍ * [[Bjargey]]^NÍ * [[Bjargheiður]]^NÍ * [[Bjarghildur]]^NÍ * [[Bjarglaug]]^NÍ * [[Bjarglind]]^NÍ * [[Bjarkey]]^NÍ * [[Bjarklind]]^NÍ * [[Bjarma]]^NÍ * [[Bjarna]]^NÍ * [[Bjarnasigrún]]^NÍ * [[Bjarnasína]]^NÍ * [[Bjarnaþórey]]^NÍ * [[Bjarndís]]^NÍ * [[Bjarney]]^NÍ * [[Bjarnfríður]]^NÍ * [[Bjarngerður]]^NÍ * [[Bjarnheiður]]^NÍ * [[Bjarnhildur]]^NÍ * [[Bjarnína]]^NÍ * [[Bjarnlaug]]^NÍ * [[Bjarnlín]]^NÍ * [[Bjarnný]]^NÍ * [[Bjarnónía]]^NÍ * [[Bjarnrós]] * [[Bjarnrún]]^NÍ * [[Bjarnveig]]^NÍ * [[Bjarný]]^NÍ * [[Bjarnþóra]]^NÍ * [[Bjarnþrúður]]^NÍ * [[Bjartdís]] * [[Bjartey]]^NÍ * [[Bjartmey]]^NÍ * [[Björg]]^NÍ * [[Björgey]] * [[Björgheiður]]^NÍ * [[Björghildur]]^NÍ * [[Björgólína]]^NÍ * [[Björgvina]]^NÍ * [[Björk (mannsnafn)|Björk]]^NÍ * [[Björndís]]^NÍ * [[Björney]]^NÍ * [[Björnfríður]]^NÍ * [[Björnína]]^NÍ * [[Björnlaug]]^NÍ * [[Björnlín]]^NÍ * [[Björnónía]]^NÍ * [[Björnveig]]^NÍ * [[Björný]]^NÍ * [[Björt]]^NÍ * [[Blaka]]^NÍ * [[Blanka]]^NÍ * [[Blanzeflór]]^NÍ * [[Bláey]]^NÍ * [[Bláklukka (mannsnafn)|Bláklukka]] * [[Blíða]]^NÍ * [[Blín]] * [[Blómey]]^NÍ * [[Blómhvít]]^NÍ * [[Blómlaug]]^NÍ * [[Blædís]]^NÍ * [[Blær]]^NÍ * [[Bobba]] * [[Bodil]]^NÍ * [[Boga]]^NÍ * [[Bogdís]]^NÍ * [[Bogey]]^NÍ * [[Bogga]]^NÍ * [[Boghildur]]^NÍ * [[Borg (mannsnafn)|Borg]]^NÍ * [[Borga]]^NÍ * [[Borgdís]]^NÍ * [[Borghild]] * [[Borghildur]]^NÍ * [[Borgný]]^NÍ * [[Borgrún]]^NÍ * [[Borgþóra]]^NÍ * [[Botnía (mannsnafn)|Botnía]] * [[Bóel]]^NÍ * [[Bóletta]]^NÍ * [[Bót]]^NÍ * [[Bóthildur]]^NÍ * [[Braga (mannsnafn)|Braga]]^NÍ * [[Braghildur]]^NÍ * [[Branddís]]^NÍ * [[Brandís]]^NÍ * [[Brandþrúður]]^NÍ * [[Brá]]^NÍ * [[Brák]]^NÍ * [[Brettefa]]^NÍ * [[Bretteva]]^NÍ * [[Briet]] * [[Brigget]]^NÍ * [[Brigida]]^NÍ * [[Brigit]]^NÍ * [[Brigitta]]^NÍ * [[Brim (mannsnafn)|Brim]] * [[Brimdís]]^NÍ * [[Brimey]] * [[Brimhildur]]^NÍ * [[Brimrún]]^NÍ * [[Brit]]^NÍ * [[Britt]]^NÍ * [[Britta]]^NÍ * [[Bría]] * [[Bríana]]^NÍ * [[Bríanna]]^NÍ * [[Bríet (mannsnafn)|Bríet]]^NÍ * [[Broteva]]^NÍ * [[Brúney]]^NÍ * [[Bryndís]]^NÍ * [[Brynfríður]]^NÍ * [[Bryngerður]]^NÍ * [[Brynheiður]]^NÍ * [[Brynhildur]]^NÍ * [[Brynja (nafn)|Brynja]]^NÍ * [[Brynjólfína]]^NÍ * [[Brynjólfsína]]^NÍ * [[Brynný]]^NÍ * [[Brynveig]]^NÍ * [[Brynylfa]] * [[Bubba]]^NÍ * [[Buffý]] * [[Burkney]]^NÍ * [[Bylgja (mannsnafn)|Bylgja]]^NÍ * [[Böðvarrún]]^NÍ * [[Böðvína]]^NÍ {{div col end}} == C == {{div col|colwidth=12em}} * [[Camilla]]^NÍ * [[Caritas]] * [[Carla]] * [[Carmen]]^NÍ * [[Casandra]] * [[Cathinca]] * [[Cecilia]]^NÍ * [[Cecilía]]^NÍ * [[Celina]] * [[Ceres (mannsnafn)|Ceres]]^NÍ * [[Charlotta]]^NÍ * [[Charlotte (mannsnafn)|Charlotte]]^NÍ * [[Chloé]] * [[Chrissie]] * [[Christa]] * [[Christel]] * [[Christina]]^NÍ * [[Christine]]^NÍ * [[Clara]]^NÍ * [[Cleopatra (mannsnafn)|Cleopatra]] {{div col end}} == D == {{div col|colwidth=12em}} * [[Dadda]]^NÍ * [[Daða]]^NÍ * [[Daðey]]^NÍ * [[Daðína]]^NÍ * [[Daðný]]^NÍ * [[Dagbjörg]]^NÍ * [[Dagbjört]]^NÍ * [[Dagfinna]]^NÍ * [[Dagfríður]]^NÍ * [[Dagga]]^NÍ * [[Daggrós]]^NÍ * [[Dagheiður]]^NÍ * [[Dagmar]]^NÍ * [[Dagmey]]^NÍ * [[Dagný]]^NÍ * [[Dagrún]]^NÍ * [[Dalbjörk]]^NÍ * [[Daldís]]^NÍ * [[Daley]]^NÍ * [[Dalía]]^NÍ * [[Dalíla]]^NÍ * [[Dalla]]^NÍ * [[Dallilja]]^NÍ * [[Dalrós]]^NÍ * [[Dalrún]] * [[Dana]]^NÍ * [[Danbjörg]]^NÍ * [[Daney]]^NÍ * [[Danfríður]]^NÍ * [[Danheiður]]^NÍ * [[Danhildur]]^NÍ * [[Dania]] * [[Danía]]^NÍ * [[Daníela]]^NÍ * [[Daníelía]]^NÍ * [[Daníelína]]^NÍ * [[Daníella]]^NÍ * [[Danlína]]^NÍ * [[Dara]]^NÍ * [[Daría]] * [[Davíða]]^NÍ * [[Davíðína]]^NÍ * [[Dawn]] * [[Dáð]] * [[Debora]]^NÍ * [[Debóra]]^NÍ * [[Deda]] * [[Degen]] * [[Delía]] * [[Dendý]]^NÍ * [[Denný]]^NÍ * [[Diana]]^NÍ * [[Didda (mannsnafn)|Didda]]^NÍ * [[Diðrika]]^NÍ * [[Dilja]]^NÍ * [[Diljá]]^NÍ * [[Dilla]] * [[Dillý]] * [[Dimma (mannsnafn)|Dimma]] * [[Dimmblá]]^NÍ * [[Dimmey]]^NÍ * [[Dissý]] * [[Día]]^NÍ * [[Díana (mannsnafn)|Díana]]^NÍ * [[Díanna]]^NÍ * [[Dídí]] * [[Díma]]^NÍ * [[Dína]]^NÍ * [[Dípa]]^NÍ * [[Dís (mannsnafn)|Dís]]^NÍ * [[Dísa]]^NÍ * [[Dísella]]^NÍ * [[Dodda]]^NÍ * [[Dollý (mannsnafn)|Dollý]]^NÍ * [[Dolma]] * [[Donna]]^NÍ * [[Dordía]]^NÍ * [[Doris]]^NÍ * [[Dorothea]]^NÍ * [[Dóa]] * [[Dómhildur]]^NÍ * [[Dóra]]^NÍ * [[Dórdís]]^NÍ * [[Dórey]]^NÍ * [[Dórhildur]]^NÍ * [[Dóris]] * [[Dórothea]]^NÍ * [[Dórótea]]^NÍ * [[Dóróthe]] * [[Dóróthea]]^NÍ * [[Dóróþea]]^NÍ * [[Dósóþea]]^NÍ * [[Drauma]]^NÍ * [[Draumey]]^NÍ * [[Draumrún]]^NÍ * [[Drisjana]]^NÍ * [[Drífa]]^NÍ * [[Drísíana]]^NÍ * [[Droplaug]]^NÍ * [[Drótt]]^NÍ * [[Drysíana]]^NÍ * [[Dröfn]]^NÍ * [[Dúa]]^NÍ * [[Dúfa (nafn)|Dúfa]]^NÍ * [[Dúna]]^NÍ * [[Dúnna]] * [[Dúrra (mannsnafn)|Dúrra]] * [[Dyljá]] * [[Dynja]] * [[Dýrborg]]^NÍ * [[Dýrfinna]]^NÍ * [[Dýrlaug]] * [[Dýrleif]]^NÍ * [[Dýrley]]^NÍ * [[Dýrólína]]^NÍ * [[Dýrunn]]^NÍ * [[Dýrvin]]^NÍ * [[Dæja]]^NÍ * [[Dögg (nafn)|Dögg]]^NÍ * [[Dögun (mannsnafn)|Dögun]]^NÍ {{div col end}} == E == {{div col|colwidth=12em}} * [[Ebba]]^NÍ * [[Ebbertsína]]^NÍ * [[Ebonney]] * [[Edda (mannsnafn)|Edda]]^NÍ * [[Eddý]]^NÍ * [[Edel]]^NÍ * [[Eden (mannsnafn)|Eden]] * [[Edil]]^NÍ * [[Edit]]^NÍ * [[Edith]]^NÍ * [[Edla]]^NÍ * [[Edna]]^NÍ * [[Eðalrein]]^NÍ * [[Eðna]]^NÍ * [[Eðvaldína]]^NÍ * [[Eðvarðsína]]^NÍ * [[Efemia]]^NÍ * [[Efemía]]^NÍ * [[Egedia]]^NÍ * [[Egedía]]^NÍ * [[Eggertína]]^NÍ * [[Eggertsína]]^NÍ * [[Eggrún]]^NÍ * [[Eggþóra]]^NÍ * [[Egidía]]^NÍ * [[Egilína]]^NÍ * [[Egillína]]^NÍ * [[Egilsína]]^NÍ * [[Egla (mannsnafn)|Egla]]^NÍ * [[Eia]] * [[Eidís]]^NÍ * [[Eiðbjörg]]^NÍ * [[Eiðný]]^NÍ * [[Eiðunn]]^NÍ * [[Eiðvör]]^NÍ * [[Eigrét]]^NÍ * [[Eik (mannsnafn)|Eik]]^NÍ * [[Eileif]]^NÍ * [[Eileiþía]] * [[Eilíf]]^NÍ * [[Eina]]^NÍ * [[Einara]]^NÍ * [[Einarbjörg]]^NÍ * [[Einarðína]]^NÍ * [[Einarína]]^NÍ * [[Einarlína]]^NÍ * [[Einarsína]]^NÍ * [[Einbjörg]]^NÍ * [[Eindís]]^NÍ * [[Einey]]^NÍ * [[Einfríður]]^NÍ * [[Einhildur]]^NÍ * [[Einína]]^NÍ * [[Einrós]]^NÍ * [[Einrún]]^NÍ * [[Einsa]] * [[Einstínveig]]^NÍ * [[Eir (mannsnafn)|Eir]]^NÍ * [[Eirdís]]^NÍ * [[Eirfinna]]^NÍ * [[Eiríka]]^NÍ * [[Eiríksína]]^NÍ * [[Eirný]]^NÍ * [[Eirún]]^NÍ * [[Eiva]] * [[Eivör]] * [[Ektalína]]^NÍ * [[Elba (mannsnafn)|Elba]] * [[Eldbjörg]]^NÍ * [[Eldborg (mannsnafn)|Eldborg]]^NÍ * [[Elddís]] * [[Eldey (mannsnafn)|Eldey]]^NÍ * [[Eldlilja (mannsnafn)|Eldlilja]]^NÍ * [[Eldmey]] * [[Eldrós]] * [[Eldrún]] * [[Eldþóra]] * [[Elea]] * [[Eleana]] * [[Eleina]]^NÍ * [[Elektra (nafn)|Elektra]]^NÍ * [[Elena]]^NÍ * [[Elená]]^NÍ * [[Elenborg]] * [[Elenora]] * [[Elenóra]]^NÍ * [[Eleonora]]^NÍ * [[Eleónóra]]^NÍ * [[Elfa]]^NÍ * [[Elfríð]] * [[Elfur]]^NÍ * [[Elheiður]]^NÍ * [[Elika]]^NÍ * [[Elina]]^NÍ * [[Elinbjört]]^NÍ * [[Elinborg]]^NÍ * [[Elinóra]]^NÍ * [[Elinrós]]^NÍ * [[Elisabet]]^NÍ * [[Elisabeth]]^NÍ * [[Elise]] * [[Elizabet]] * [[Elizabeth]] * [[Elía (mannsnafn)|Elía]]^NÍ * [[Elíana]]^NÍ * [[Elíanna]] * [[Elíasína]]^NÍ * [[Elímunda]]^NÍ * [[Elín]]^NÍ * [[Elína]]^NÍ * [[Elíná]]^NÍ * [[Elínbet]]^NÍ * [[Elínbjörg]]^NÍ * [[Elínbjört]]^NÍ * [[Elínborg]]^NÍ * [[Elíndís]] * [[Elíngunn]] * [[Elíngunnur]]^NÍ * [[Elínheiður]]^NÍ * [[Elínora]]^NÍ * [[Elínóra]]^NÍ * [[Elínrós]]^NÍ * [[Elínveig]]^NÍ * [[Elírós]]^NÍ * [[Elís (mannsnafn)|Elís]]^NÍ * [[Elísa]]^NÍ * [[Elísabet]]^NÍ * [[Elísabeth]]^NÍ * [[Elísabjörg]]^NÍ * [[Elíveig]]^NÍ * [[Elíza]]^NÍ * [[Elízabet]] * [[Elja]] * [[Elka]]^NÍ * [[Ella]]^NÍ * [[Ellen]]^NÍ * [[Elley]]^NÍ * [[Ellisif]]^NÍ * [[Ellín]]^NÍ * [[Elly]] * [[Ellý]]^NÍ * [[Elma]]^NÍ * [[Elna]]^NÍ * [[Elsa]]^NÍ * [[Elsabet]]^NÍ * [[Elsabjörg]]^NÍ * [[Elser]]^NÍ * [[Elsie]]^NÍ * [[Elsí]]^NÍ * [[Elspa]]^NÍ * [[Elsý]]^NÍ * [[Elúlía]]^NÍ * [[Elva]]^NÍ * [[Elvi]] * [[Elvira]] * [[Elví]]^NÍ * [[Elvíra]]^NÍ * [[Elvur]]^NÍ * [[Elvý]]^NÍ * [[Elvör]]^NÍ * [[Emanúela]] * [[Embla (mannsnafn)|Embla]]^NÍ * [[Emelí]] * [[Emelía]]^NÍ * [[Emelíana]]^NÍ * [[Emelína]]^NÍ * [[Emely]] * [[Emelý]] * [[Emeralda]] * [[Emerentíana]]^NÍ * [[Emhild]] * [[Emi]] * [[Emilí]] * [[Emilía]]^NÍ * [[Emilíana]]^NÍ * [[Emilíanna]]^NÍ * [[Emilína]]^NÍ * [[Emilý]]^NÍ * [[Emma]]^NÍ * [[Emmý]] * [[Emý]]^NÍ * [[Enea]]^NÍ * [[Eneasa]]^NÍ * [[Eneka]]^NÍ * [[Engilberta]]^NÍ * [[Engilbertína]]^NÍ * [[Engilbjörg]]^NÍ * [[Engilbjört]]^NÍ * [[Engilborg]]^NÍ * [[Engilfríður]]^NÍ * [[Engilgerður]]^NÍ * [[Engilmaría]]^NÍ * [[Engilráð]]^NÍ * [[Engilrós]]^NÍ * [[Engla]]^NÍ * [[Engley]]^NÍ * [[Enika]]^NÍ * [[Eníta]] * [[Enja]]^NÍ * [[Enóla]]^NÍ * [[Enya (mannsnafn)|Enya]] * [[Epifanía]]^NÍ * [[Eres]] * [[Erica (mannsnafn)|Erica]] * [[Erika]]^NÍ * [[Erin]] * [[Erla]]^NÍ * [[Erlen]]^NÍ * [[Erlenda]]^NÍ * [[Erlendína]]^NÍ * [[Erlendsína]]^NÍ * [[Erlinda]] * [[Erlín]]^NÍ * [[Erlína]]^NÍ * [[Ermenga]]^NÍ * [[Erna]]^NÍ * [[Erykah]] * [[Esí]] * [[Esja (nafn)|Esja]]^NÍ * [[Eskja]] * [[Esmeralda]]^NÍ * [[Estel]] * [[Ester]]^NÍ * [[Esther]]^NÍ * [[Estiva]]^NÍ * [[Estífa]]^NÍ * [[Estíva]]^NÍ * [[Ethel]]^NÍ * [[Etilríður]]^NÍ * [[Etna (mannsnafn)|Etna]]^NÍ * [[Eufemia]]^NÍ * [[Eufemía]] * [[Eugenia]]^NÍ * [[Eugenía]] * [[Eulalía]]^NÍ * [[Eva (mannsnafn)|Eva]]^NÍ * [[Evelía]] * [[Evelyn]]^NÍ * [[Evey]]^NÍ * [[Evfemía]]^NÍ * [[Evgenia]]^NÍ * [[Evgenía]]^NÍ * [[Evin]] * [[Evíta]]^NÍ * [[Evlalía]]^NÍ * [[Evsebía]]^NÍ * [[Ey (mannsnafn)|Ey]]^NÍ * [[Eybjörg]]^NÍ * [[Eybjört]]^NÍ * [[Eyborg]]^NÍ * [[Eydís]]^NÍ * [[Eyð]] * [[Eyðdís]]^NÍ * [[Eyfríður]]^NÍ * [[Eygerður]]^NÍ * [[Eygló]]^NÍ * [[Eygrét]]^NÍ * [[Eyhildur]]^NÍ * [[Eyja (mannsnafn)|Eyja]]^NÍ * [[Eyjalín]]^NÍ * [[Eyjólfa]]^NÍ * [[Eyjólfína]]^NÍ * [[Eyjólflína]]^NÍ * [[Eyjólfsína]]^NÍ * [[Eyleif]]^NÍ * [[Eyleifína]]^NÍ * [[Eylín]]^NÍ * [[Eylína]]^NÍ * [[Eyrarrós (mannsnafn)|Eyrarrós]] * [[Eyríður]]^NÍ * [[Eyrós]]^NÍ * [[Eyrún]]^NÍ * [[Eyva]] * [[Eyveig]]^NÍ * [[Eyvindína]]^NÍ * [[Eyvör]]^NÍ * [[Eyþóra]]^NÍ * [[Eyþrúður]]^NÍ {{div col end}} == F == {{div col|colwidth=12em}} * [[Fanndís]]^NÍ * [[Fanney]]^NÍ * [[Fannhvít]]^NÍ * [[Fannlaug]]^NÍ * [[Fanny]]^NÍ * [[Fanný]]^NÍ * [[Febína]]^NÍ * [[Febrún]] * [[Feldís]]^NÍ * [[Fema]]^NÍ * [[Ferdína]]^NÍ * [[Fernandína]]^NÍ * [[Fides]]^NÍ * [[Filipía]]^NÍ * [[Filippa]]^NÍ * [[Filippía]]^NÍ * [[Finna]]^NÍ * [[Finnbjörg]]^NÍ * [[Finnbjörk]]^NÍ * [[Finnboga]]^NÍ * [[Finnborg]]^NÍ * [[Finndís]]^NÍ * [[Finney]]^NÍ * [[Finnfríður]]^NÍ * [[Finnlaug]]^NÍ * [[Finnrós]]^NÍ * [[Finnsína]]^NÍ * [[Finnþóra]]^NÍ * [[Fía]]^NÍ * [[Fíasól]] * [[Fídes]]^NÍ * [[Fídís]]^NÍ * [[Fífa (mannsnafn)|Fífa]]^NÍ * [[Fíóna]] * [[Fjalldís]]^NÍ * [[Fjalley]] * [[Fjara (mannsnafn)|Fjara]] * [[Fjóla]]^NÍ * [[Flosrún]]^NÍ * [[Flóra (nafn)|Flóra]] * [[Flóredína]]^NÍ * [[Flórentía]]^NÍ * [[Flórentína]]^NÍ * [[Flórída (mannsnafn)|Flórída]]^NÍ * [[Fold]] * [[Folda]]^NÍ * [[Franka]] * [[Fransiska]]^NÍ * [[Franzisca]] * [[Franziska]]^NÍ * [[Frán]]^NÍ * [[Fregn]]^NÍ * [[Freya (mannsnafn)|Freya]] * [[Freydís]]^NÍ * [[Freygerður]]^NÍ * [[Freyja (mannsnafn)|Freyja]]^NÍ * [[Freylaug]]^NÍ * [[Freyleif]]^NÍ * [[Frida]] * [[Friðbjörg]]^NÍ * [[Friðbjörk]]^NÍ * [[Friðbjört]]^NÍ * [[Friðborg]]^NÍ * [[Friðdís]]^NÍ * [[Friðdóra]]^NÍ * [[Friðey]]^NÍ * [[Friðfinna]]^NÍ * [[Friðfríður]]^NÍ * [[Friðgerður]]^NÍ * [[Friðjóna]]^NÍ * [[Friðlaug]]^NÍ * [[Friðleif]]^NÍ * [[Friðlín]]^NÍ * [[Friðlína]]^NÍ * [[Friðmey]]^NÍ * [[Friðný]]^NÍ * [[Friðrika]]^NÍ * [[Friðrikka]]^NÍ * [[Friðrós]]^NÍ * [[Friðrún]]^NÍ * [[Friðsemd]]^NÍ * [[Friðveig]]^NÍ * [[Friðvör]]^NÍ * [[Friðþóra]]^NÍ * [[Frigg (mannsnafn)|Frigg]]^NÍ * [[Fríða]]^NÍ * [[Fríður]]^NÍ * [[Frímannía]]^NÍ * [[Frostrós]] * [[Fróðný]]^NÍ * [[Frugit]]^NÍ * [[Frumrósa]]^NÍ * [[Frúgit]]^NÍ * [[Fura (mannsnafn)|Fura]]^NÍ * [[Fævý]] * [[Föld]] * [[Fönn]]^NÍ {{div col end}} == G == {{div col|colwidth=12em}} * [[Gabriela]]^NÍ * [[Gabriella]]^NÍ * [[Gabríela]]^NÍ * [[Gabríella]]^NÍ * [[Gabríerla]] * [[Gaja (mannsnafn)|Gaja]] * [[Ganna]] * [[Garbó]] * [[Garða]]^NÍ * [[Gauja]]^NÍ * [[Gauthildur]]^NÍ * [[Gára]] * [[Gefjun (mannsnafn)|Gefjun]]^NÍ * [[Gefn]]^NÍ * [[Geira]]^NÍ * [[Geirbjörg]]^NÍ * [[Geirborg]]^NÍ * [[Geirdís]]^NÍ * [[Geirfinna]]^NÍ * [[Geirfríður]]^NÍ * [[Geirhildur]]^NÍ * [[Geirína]]^NÍ * [[Geirlaug]]^NÍ * [[Geirlína]]^NÍ * [[Geirlöð]]^NÍ * [[Geirný]]^NÍ * [[Geirríður]]^NÍ * [[Geirrún]]^NÍ * [[Geirþóra]]^NÍ * [[Geirþrúður]]^NÍ * [[Georgía (mannsnafn)|Georgía]] * [[Georgína]]^NÍ * [[Gerða]]^NÍ * [[Gerður]]^NÍ * [[Gestfríður]]^NÍ * [[Gestheiður]]^NÍ * [[Gestína]]^NÍ * [[Gestný]]^NÍ * [[Gestrún]]^NÍ * [[Gilla]] * [[Gillý]]^NÍ * [[Gilslaug]]^NÍ * [[Gissunn]]^NÍ * [[Gissurína]]^NÍ * [[Gía]]^NÍ * [[Gígí]] * [[Gígja]]^NÍ * [[Gísela]]^NÍ * [[Gísella]] * [[Gísla]]^NÍ * [[Gíslalína]]^NÍ * [[Gíslanna]]^NÍ * [[Gísley]]^NÍ * [[Gíslheiður]]^NÍ * [[Gíslíana]]^NÍ * [[Gíslín]]^NÍ * [[Gíslína]]^NÍ * [[Gísllaug]]^NÍ * [[Gíslný]]^NÍ * [[Gíslólína]]^NÍ * [[Gíslrún]]^NÍ * [[Gíslunn]]^NÍ * [[Gíta]] * [[Gjaflaug]]^NÍ * [[Gjóska (mannsnafn)|Gjóska]] * [[Gjöll]] * [[Gleymmérei]] * [[Gloría]]^NÍ * [[Gloríant]]^NÍ * [[Gló]]^NÍ * [[Glóa]] * [[Glóbjört]]^NÍ * [[Glódís]]^NÍ * [[Glóð]]^NÍ * [[Glóey (nafn)|Glóey]]^NÍ * [[Glytta (mannsnafn)|Glytta]] * [[Gná (mannsnafn)|Gná]]^NÍ * [[Gnádís]] * [[Goðmunda]]^NÍ * [[Gola]] * [[Gottfreða]]^NÍ * [[Gottfreðlína]]^NÍ * [[Góa (mannsnafn)|Góa]]^NÍ * [[Gógó]]^NÍ * [[Gratiana]]^NÍ * [[Gratíana]] * [[Grein (mannsnafn)|Grein]]^NÍ * [[Gret]] * [[Greta]]^NÍ * [[Grethe]] * [[Grélöð]]^NÍ * [[Grét]]^NÍ * [[Gréta]]^NÍ * [[Gríma (mannsnafn)|Gríma]]^NÍ * [[Grímbjörg]]^NÍ * [[Grímea]]^NÍ * [[Grímey]]^NÍ * [[Grímheiður]]^NÍ * [[Grímhildur]]^NÍ * [[Grímlaug]]^NÍ * [[Gríshildur]]^NÍ * [[Gró (mannsnafn)|Gró]]^NÍ * [[Gróa]]^NÍ * [[Grótta (mannsnafn)|Grótta]] * [[Guðanna]]^NÍ * [[Guðarnleif]]^NÍ * [[Guðberta]]^NÍ * [[Guðbet]]^NÍ * [[Guðbil]]^NÍ * [[Guðbirna]]^NÍ * [[Guðbjartsína]]^NÍ * [[Guðbjörg]]^NÍ * [[Guðbjört]]^NÍ * [[Guðborg]]^NÍ * [[Guðbranda]]^NÍ * [[Guðbrandína]]^NÍ * [[Guðdís]]^NÍ * [[Guðfinna]]^NÍ * [[Guðfríður]]^NÍ * [[Guðjóna]]^NÍ * [[Guðjónía]]^NÍ * [[Guðjónína]]^NÍ * [[Guðjónsína]]^NÍ * [[Guðjóný]]^NÍ * [[Guðlaug]]^NÍ * [[Guðleif]]^NÍ * [[Guðlín]]^NÍ * [[Guðlína]]^NÍ * [[Guðmannía]]^NÍ * [[Guðmey]]^NÍ * [[Guðmund]]^NÍ * [[Guðmunda]]^NÍ * [[Guðmundía]]^NÍ * [[Guðmundína]]^NÍ * [[Guðmundsína]]^NÍ * [[Guðna]]^NÍ * [[Guðný]]^NÍ * [[Guðríður]]^NÍ * [[Guðrún]]^NÍ * [[Guðrúnbjörg]]^NÍ * [[Guðsteina]]^NÍ * [[Guðvaldína]]^NÍ * [[Guðveig]]^NÍ * [[Guðvina]]^NÍ * [[Guja]] * [[Gulla]] * [[Gullbrá (mannsnafn)|Gullbrá]]^NÍ * [[Gullveig]]^NÍ * [[Gullý]] * [[Gumma]]^NÍ * [[Gunilla]]^NÍ * [[Gunna]]^NÍ * [[Gunnarína]]^NÍ * [[Gunnbjörg]]^NÍ * [[Gunnbjört]]^NÍ * [[Gunnborg]]^NÍ * [[Gunndís]]^NÍ * [[Gunndóra]]^NÍ * [[Gunnella]]^NÍ * [[Gunnfinna]]^NÍ * [[Gunnfríður]]^NÍ * [[Gunnharða]] * [[Gunnheiður]]^NÍ * [[Gunnhildur]]^NÍ * [[Gunnína]]^NÍ * [[Gunnjóna]]^NÍ * [[Gunnlaug]]^NÍ * [[Gunnleif]]^NÍ * [[Gunnlöð]]^NÍ * [[Gunnrún]]^NÍ * [[Gunnrúna]]^NÍ * [[Gunnur]]^NÍ * [[Gunnveig]]^NÍ * [[Gunnvör]]^NÍ * [[Gunný]]^NÍ * [[Gunnþóra]]^NÍ * [[Gunnþórunn]]^NÍ * [[Guría]]^NÍ * [[Gurrý]]^NÍ * [[Gúa]]^NÍ * [[Gúníta]] * [[Gúrí]] * [[Gústa]]^NÍ * [[Gústafa]]^NÍ * [[Gyða]]^NÍ * [[Gyðja (mannsnafn)|Gyðja]]^NÍ * [[Gyðríður]]^NÍ * [[Gyríður]]^NÍ * [[Gytta]]^NÍ * [[Gýríður]]^NÍ * [[Gæfa]] * [[Gæflaug]]^NÍ {{div col end}} == H == {{div col|colwidth=12em}} * [[Hadda]]^NÍ * [[Haddý]]^NÍ * [[Hafalda]]^NÍ * [[Hafbjörg]]^NÍ * [[Hafborg]]^NÍ * [[Hafdís]]^NÍ * [[Hafey]]^NÍ * [[Haffý]] * [[Hafliða]]^NÍ * [[Hafliðína]]^NÍ * [[Haflína]]^NÍ * [[Hafný]]^NÍ * [[Hafrós]]^NÍ * [[Hafrún]]^NÍ * [[Hafsól]] * [[Hafsteina]]^NÍ * [[Hafþóra]]^NÍ * [[Hagar (mannsnafn)|Hagar]]^NÍ * [[Halla]]^NÍ * [[Hallbera]]^NÍ * [[Hallbjörg]]^NÍ * [[Hallborg]]^NÍ * [[Halldís]]^NÍ * [[Halldóra]]^NÍ * [[Halley]]^NÍ * [[Hallfríður]]^NÍ * [[Hallgerður]]^NÍ * [[Hallgríma]]^NÍ * [[Hallgrímína]]^NÍ * [[Hallgrímsína]]^NÍ * [[Hallgunnur]]^NÍ * [[Hallkatla]]^NÍ * [[Hallný]]^NÍ * [[Hallótta]]^NÍ * [[Hallrún]]^NÍ * [[Hallveig]]^NÍ * [[Hallvör]]^NÍ * [[Hamína]] * [[Hanna]]^NÍ * [[Hannah]] * [[Hannesína]]^NÍ * [[Hanney]]^NÍ * [[Hannína]]^NÍ * [[Hannveig]]^NÍ * [[Hanný]]^NÍ * [[Hansa]]^NÍ * [[Hansborg]]^NÍ * [[Hansfríður]]^NÍ * [[Hansína]]^NÍ * [[Haralda]]^NÍ * [[Haraldína]]^NÍ * [[Haraldsína]]^NÍ * [[Harða]]^NÍ * [[Harley]] * [[Harne]] * [[Harpa (mannsnafn)|Harpa]]^NÍ * [[Hauður]]^NÍ * [[Haukrún]] * [[Hákonía]]^NÍ * [[Hálfdanía]]^NÍ * [[Hávarðína]]^NÍ * [[Heba (mannsnafn)|Heba]]^NÍ * [[Hebba]]^NÍ * [[Hedda]]^NÍ * [[Hedí]]^NÍ * [[Heida]] * [[Heidi]] * [[Heiða]]^NÍ * [[Heiðbjörg]]^NÍ * [[Heiðbjörk]]^NÍ * [[Heiðbjört]]^NÍ * [[Heiðbrá]]^NÍ * [[Heiðdís]]^NÍ * [[Heiðlaug]]^NÍ * [[Heiðlóa (nafn)|Heiðlóa]]^NÍ * [[Heiðný]]^NÍ * [[Heiðrós]]^NÍ * [[Heiðrún]]^NÍ * [[Heiður]]^NÍ * [[Heiðveig]]^NÍ * [[Heiðvíg]]^NÍ * [[Heimlaug]]^NÍ * [[Hekla (mannsnafn)|Hekla]]^NÍ * [[Helen]]^NÍ * [[Helena (mannsnafn)|Helena]]^NÍ * [[Helga]]^NÍ * [[Helganna]]^NÍ * [[Helgey]] * [[Heli]] * [[Hella (mannsnafn)|Hella]]^NÍ * [[Helma]]^NÍ * [[Hendrikka]]^NÍ * [[Henný]]^NÍ * [[Henrietta]]^NÍ * [[Henrika]] * [[Henríetta]]^NÍ * [[Hera (mannsnafn)|Hera]]^NÍ * [[Herbjörg]]^NÍ * [[Herbjört]]^NÍ * [[Herborg]]^NÍ * [[Herdís]]^NÍ * [[Herfríður]]^NÍ * [[Hergerður]]^NÍ * [[Herlaug]]^NÍ * [[Hermanía]]^NÍ * [[Hermannía]]^NÍ * [[Hermína]]^NÍ * [[Hermunda]]^NÍ * [[Heró]] * [[Herríður]]^NÍ * [[Hersilía]]^NÍ * [[Herta]]^NÍ * [[Hertha]]^NÍ * [[Hervör]]^NÍ * [[Herþrúður]]^NÍ * [[Hild]] * [[Hilda]]^NÍ * [[Hildegard]]^NÍ * [[Hildibjörg]]^NÍ * [[Hildigerður]]^NÍ * [[Hildigunnur]]^NÍ * [[Hildiríður]]^NÍ * [[Hildisif]]^NÍ * [[Hildís]] * [[Hildur]]^NÍ * [[Hilja]] * [[Hilma]]^NÍ * [[Himinbjörg]]^NÍ * [[Hind]] * [[Hinrika]]^NÍ * [[Hinrikka]] * [[Hippólýte]]^NÍ * [[Híramía]]^NÍ * [[Hjalta]]^NÍ * [[Hjaltey]]^NÍ * [[Hjaltína]]^NÍ * [[Hjaltlína]]^NÍ * [[Hjaltveig]]^NÍ * [[Hjálma]]^NÍ * [[Hjálmdís]]^NÍ * [[Hjálmey]]^NÍ * [[Hjálmfríður]]^NÍ * [[Hjálmgerður]]^NÍ * [[Hjálmhildur]]^NÍ * [[Hjálmrós]]^NÍ * [[Hjálmrún]]^NÍ * [[Hjálmveig]]^NÍ * [[Hjördís]]^NÍ * [[Hjörfríður]]^NÍ * [[Hjörleif]]^NÍ * [[Hjörleifa]]^NÍ * [[Hjörný]]^NÍ * [[Hjörtfríður]]^NÍ * [[Hjörtína]]^NÍ * [[Hjörtlaug]]^NÍ * [[Hjörtný]]^NÍ * [[Hjörtrós]]^NÍ * [[Hlaðgerður]]^NÍ * [[Hleiður]]^NÍ * [[Hlédís]]^NÍ * [[Hlíð]]^NÍ * [[Hlíf]]^NÍ * [[Hlín (mannsnafn)|Hlín]]^NÍ * [[Hlýja]] * [[Hlökk]]^NÍ * [[Hneta (mannsnafn)|Hneta]]^NÍ * [[Hofdís]]^NÍ * [[Hóffý]] * [[Hófí]] * [[Hólmbjörg]]^NÍ * [[Hólmdís]]^NÍ * [[Hólmfríður]]^NÍ * [[Hólmgerður]]^NÍ * [[Hrafna]]^NÍ * [[Hrafnbjört]] * [[Hrafnborg]]^NÍ * [[Hrafndís]]^NÍ * [[Hrafnea]] * [[Hrafney]]^NÍ * [[Hrafnfífa]] * [[Hrafngerður]]^NÍ * [[Hrafnheiður]]^NÍ * [[Hrafnhetta]] * [[Hrafnhildur]]^NÍ * [[Hrafnkatla]]^NÍ * [[Hrafnlaug]]^NÍ * [[Hrafnrós]] * [[Hrafnrún]] * [[Hrafnsunna]] * [[Hrafntinna (mannsnafn)|Hrafntinna]]^NÍ * [[Hrafnynja]] * [[Hraundís]]^NÍ * [[Hrefna (mannanafn)|Hrefna]]^NÍ * [[Hreiðarsína]]^NÍ * [[Hreindís]]^NÍ * [[Hreingrét]]^NÍ * [[Hróbjörg]]^NÍ * [[Hróbjört]]^NÍ * [[Hróðbjörg]]^NÍ * [[Hróðný]]^NÍ * [[Hrólfdís]]^NÍ * [[Hróný]]^NÍ * [[Hrund]]^NÍ * [[Hröfn]] * [[Hrönn]]^NÍ * [[Hugbjörg]]^NÍ * [[Hugbjört]]^NÍ * [[Hugborg]]^NÍ * [[Hugbót]]^NÍ * [[Hugdís]]^NÍ * [[Hugljúf]]^NÍ * [[Hugraun]]^NÍ * [[Hugrós]] * [[Hugrún]]^NÍ * [[Huld]]^NÍ * [[Hulda (mannsnafn)|Hulda]]^NÍ * [[Hulddís]]^NÍ * [[Huldís]]^NÍ * [[Huldrún]]^NÍ * [[Húna]] * [[Húnbjörg]]^NÍ * [[Húndís]]^NÍ * [[Húngerður]]^NÍ * [[Hvönn (mannsnafn)|Hvönn]]^NÍ * [[Hyrna]]^NÍ * [[Hyrrokkin]] * [[Hædý]] * [[Höbbý]]^NÍ * [[Hödd]]^NÍ * [[Högna]]^NÍ * [[Hörn]]^NÍ {{div col end}} == I == {{div col|colwidth=12em}} * [[Ida (nafn)|Ida]]^NÍ * [[Idda]]^NÍ * [[Iða (mannsnafn)|Iða]]^NÍ * [[Iðbjörg]]^NÍ * [[Iðja]] * [[Iðunn (nafn)|Iðunn]]^NÍ * [[Ilmur]]^NÍ * [[Ilse]] * [[Imba]] * [[Imma]] * [[Immý]] * [[Ina]]^NÍ * [[Inda]]^NÍ * [[India]]^NÍ * [[Indiana (mannsnafn)|Indiana]]^NÍ * [[Indika]] * [[Indí (mannsnafn)|Indí]] * [[Indía]]^NÍ * [[Indíana]]^NÍ * [[Indíra]]^NÍ * [[Indlaug]]^NÍ * [[Indra]]^NÍ * [[Indriðína]]^NÍ * [[Indría]]^NÍ * [[Indríður]]^NÍ * [[Inga]]^NÍ * [[Ingaló (mannsnafn)|Ingaló]] * [[Inganna]] * [[Ingdís]]^NÍ * [[Ingeborg]]^NÍ * [[Inger]]^NÍ * [[Ingey]]^NÍ * [[Ingfinna]]^NÍ * [[Ingheiður]]^NÍ * [[Inghildur]]^NÍ * [[Ingibjörg]]^NÍ * [[Ingibjört]]^NÍ * [[Ingiborg]]^NÍ * [[Ingifinna]]^NÍ * [[Ingifríður]]^NÍ * [[Ingigerður]]^NÍ * [[Ingigunnur]]^NÍ * [[Ingilaug]]^NÍ * [[Ingileif]]^NÍ * [[Ingilín]]^NÍ * [[Ingilína]]^NÍ * [[Ingimagn]]^NÍ<!-- nafnið Ingimagn er í Nöfnum Íslendinga eftir Guðrúnu Kvaran sem kvennmannsnafn; ein kona var skráð með þessu nafni í manntali 1855 --> * [[Ingimaría]]^NÍ * [[Ingimunda]]^NÍ * [[Ingimundína]]^NÍ * [[Ingiríður]]^NÍ * [[Ingirós]]^NÍ * [[Ingirún]] * [[Ingisól]]^NÍ * [[Ingiveig]]^NÍ * [[Ingólfa]]^NÍ * [[Ingólfína]]^NÍ * [[Ingrid]]^NÍ * [[Ingrún]]^NÍ * [[Ingunn]]^NÍ * [[Ingveldur]]^NÍ * [[Inna (mannsnafn)|Inna]]^NÍ * [[Irena]]^NÍ * [[Irene]]^NÍ * [[Irja]]^NÍ * [[Irma]]^NÍ * [[Irmelín]] * [[Irmý]]^NÍ * [[Irpa]]^NÍ * [[Isabel]]^NÍ * [[Isabella]]^NÍ * [[Isadora]] * [[Isidora]] * [[Ivy]] * [[Ivý]] {{div col end}} == Í == {{div col|colwidth=12em}} * [[Ída]]^NÍ * [[Íena]] * [[Ílena]] * [[Íma]]^NÍ * [[Ína]]^NÍ * [[Ínes]] * [[Ír]]^NÍ * [[Íren]]^NÍ * [[Írena]]^NÍ * [[Íris]]^NÍ * [[Írunn]]^NÍ * [[Ísabel]]^NÍ * [[Ísabella]]^NÍ * [[Ísadóra]]^NÍ * [[Ísafold (mannsnafn)|Ísafold]]^NÍ * [[Ísaka]]^NÍ * [[Ísakína]]^NÍ * [[Ísalind]]^NÍ * [[Ísalína]]^NÍ * [[Ísbjörg]]^NÍ * [[Ísbjört]] * [[Ísbrá]] * [[Ísdís]]^NÍ * [[Ísdögg]] * [[Íselín]] * [[Ísey]]^NÍ * [[Ísfjörð]] * [[Ísfold]]^NÍ * [[Ísgerður]]^NÍ * [[Íshildur]]^NÍ * [[Ísidóra]] * [[Ísis (mannsnafn)|Ísis]]^NÍ * [[Íslaug]]^NÍ * [[Ísleif]]^NÍ * [[Íslilja]] * [[Ísmey]]^NÍ * [[Ísobel]] * [[Ísold]]^NÍ * [[Ísól]]^NÍ * [[Ísrún]]^NÍ * [[Íssól]]^NÍ * [[Ísveig]]^NÍ * [[Ísvöld]] * [[Ítalía (mannsnafn)|Ítalía]] * [[Íunn]]^NÍ * [[Íva]]^NÍ * [[Ívalú]] * [[Ívana]] * [[Ívarlína]]^NÍ * [[Íviðja]] * [[Ívör]]^NÍ {{div col end}} == J == {{div col|colwidth=12em}} * [[Jael]]^NÍ * [[Jafeta]]^NÍ * [[Jafetína]]^NÍ * [[Jakey]] * [[Jakobea]]^NÍ * [[Jakobía]]^NÍ * [[Jakobína]]^NÍ * [[Jakóba]]^NÍ * [[Jana]]^NÍ * [[Jane]] * [[Janetta]]^NÍ * [[Janey]] * [[Jannika]] * [[Jara]]^NÍ * [[Jarðþrúður]]^NÍ * [[Jarla]] * [[Jarún]]^NÍ * [[Jarþrúður]]^NÍ * [[Jasína]]^NÍ * [[Jasmin]] * [[Jasmine]] * [[Jasmín]] * [[Járnbrá]]^NÍ^NÍ * [[Járnfríður]]^NÍ * [[Járngerður]]^NÍ * [[Járnþrúður]]^NÍ * [[Jeanne]] * [[Jelbjörg]]^NÍ * [[Jenetta]]^NÍ * [[Jenna]]^NÍ * [[Jenney]]^NÍ * [[Jenny]]^NÍ * [[Jenný]]^NÍ * [[Jensa]]^NÍ * [[Jensey]]^NÍ * [[Jensína]]^NÍ * [[Jessý]]^NÍ * [[Jonna]]^NÍ * [[Jonný]] * [[Josefina]] * [[Josephine]] * [[Jovina]] * [[Jóa]]^NÍ * [[Jóanna]]^NÍ * [[Jóbjörg]]^NÍ * [[Jóda]] * [[Jódís]]^NÍ * [[Jóelína]]^NÍ * [[Jóey]] * [[Jófinna]]^NÍ * [[Jófríður]]^NÍ * [[Jóga (mannsnafn)|Jóga]] * [[Jóhanna]]^NÍ * [[Jóhanndína]] * [[Jóhannesína]]^NÍ * [[Jóheiður]]^NÍ * [[Jólín]]^NÍ * [[Jóna]]^NÍ * [[Jónanna]]^NÍ * [[Jónasa]]^NÍ * [[Jónasína]]^NÍ * [[Jónassína]]^NÍ * [[Jónatanía]]^NÍ * [[Jónbjörg]]^NÍ * [[Jónbjört]]^NÍ * [[Jónborg]]^NÍ * [[Jóndís]]^NÍ * [[Jóndóra]]^NÍ * [[Jónea]]^NÍ * [[Jónesa]]^NÍ * [[Jóney]]^NÍ * [[Jónfríður]]^NÍ * [[Jóngerð]]^NÍ * [[Jóngerður]]^NÍ * [[Jónheiður]]^NÍ * [[Jónhildur]]^NÍ * [[Jóninna]]^NÍ * [[Jóní]] * [[Jónía (mannsnafn)|Jónía]]^NÍ * [[Jónída]]^NÍ * [[Jónína]]^NÍ * [[Jónlína]]^NÍ * [[Jónný]]^NÍ * [[Jónsína]]^NÍ * [[Jónunna]]^NÍ * [[Jónveig]]^NÍ * [[Jóný]]^NÍ * [[Jóra]]^NÍ * [[Jóreiður]]^NÍ * [[Jóríður]]^NÍ * [[Jórlaug]]^NÍ * [[Jórunn]]^NÍ * [[Jósabet]]^NÍ * [[Jósabína]]^NÍ * [[Jósebína]]^NÍ * [[Jósefa]]^NÍ * [[Jósefín]]^NÍ * [[Jósefína]]^NÍ * [[Jósevæn]]^NÍ * [[Jósíana]]^NÍ * [[Judit]]^NÍ * [[Judith]]^NÍ * [[Julia]] * [[Júdea]] * [[Júdit]]^NÍ * [[Júlí (mannsnafn)|Júlí]] * [[Júlía]]^NÍ * [[Júlíana]]^NÍ * [[Júlíanna]]^NÍ * [[Júlíetta]]^NÍ * [[Júlíhuld]] * [[Júlína]]^NÍ * [[Júlírós]]^NÍ * [[Júna]]^NÍ * [[Júní (mannsnafn)|Júní]] * [[Júnía]]^NÍ * [[Júníana]]^NÍ * [[Jústa]]^NÍ * [[Jökla (mannsnafn)|Jökla]]^NÍ * [[Jökulrós]]^NÍ * [[Jörgína]]^NÍ * [[Jörína]]^NÍ * [[Jörundína]]^NÍ {{div col end}} == K == {{div col|colwidth=12em}} * [[Kaðlín]]^NÍ * [[Kaia]] * [[Kaija]] * [[Kaía]] * [[Kaja]]^NÍ * [[Kala]] * [[Kalla]]^NÍ * [[Kalmara]] * [[Kamilla]]^NÍ * [[Kamí]]^NÍ * [[Kamma]]^NÍ * [[Kapitola]]^NÍ * [[Kapitóla]]^NÍ * [[Kapítóla (mannsnafn)|Kapítóla]]^NÍ * [[Kara]]^NÍ * [[Karen]]^NÍ * [[Karin]]^NÍ * [[Karitas]]^NÍ * [[Karí]]^NÍ * [[Karín]]^NÍ * [[Karína]]^NÍ * [[Karítas]]^NÍ * [[Karla]]^NÍ * [[Karlinna]]^NÍ * [[Karlína]]^NÍ * [[Karlotta]]^NÍ * [[Karlynja]] * [[Karlý]]^NÍ * [[Karma (mannsnafn)|Karma]] * [[Karmen]] * [[Karna]] * [[Karol]] * [[Karolína]]^NÍ * [[Karó]]^NÍ * [[Karólín]]^NÍ * [[Karólína]]^NÍ * [[Karún]] * [[Kassandra (mannsnafn)|Kassandra]] * [[Kat (mannsnafn)|Kat]] * [[Kata]]^NÍ * [[Katarína]]^NÍ * [[Kateri]] * [[Katerína]] * [[Katharina]] * [[Kathinka]]^NÍ * [[Katinka]]^NÍ * [[Katla (mannsnafn)|Katla]]^NÍ * [[Katra]] * [[Katrín]]^NÍ * [[Katrína]]^NÍ * [[Katý]] * [[Kaya]] * [[Kára]]^NÍ * [[Kárí]] * [[Kellý]] * [[Kendra]]^NÍ * [[Kenya (mannsnafn)|Kenya]] * [[Ketilbjörg]]^NÍ * [[Ketilfríður]]^NÍ * [[Ketilríður]]^NÍ * [[Kiddý]]^NÍ * [[Kikka]] * [[Kilja (mannsnafn)|Kilja]] * [[Kira (mannsnafn)|Kira]] * [[Kirsten]]^NÍ * [[Kirstín]]^NÍ * [[Kittý]]^NÍ * [[Kía]] * [[Kíra]] * [[Kjalvör]] * [[Kjartanía]]^NÍ * [[Kjartína]]^NÍ * [[Kjerdís]]^NÍ * [[Kjölvör]]^NÍ * [[Kjördís]]^NÍ * [[Klara]]^NÍ * [[Klaría]] * [[Kládía]]^NÍ * [[Kládína]]^NÍ * [[Klálína]]^NÍ * [[Klásína]]^NÍ * [[Klemensína]]^NÍ * [[Klementína]]^NÍ * [[Kleópatra (mannsnafn)|Kleópatra]]^NÍ * [[Klöpp (mannsnafn)|Klöpp]] * [[Kneif]]^NÍ * [[Kolbjörg]]^NÍ * [[Kolbrá]]^NÍ * [[Kolbrún]]^NÍ * [[Koldís]]^NÍ * [[Kolfinna]]^NÍ * [[Kolfreyja]]^NÍ * [[Kolgríma]]^NÍ * [[Kolka]]^NÍ * [[Kolþerna (mannsnafn)|Kolþerna]]^NÍ * [[Kona (mannsnafn)|Kona]] * [[Konkordía]]^NÍ * [[Konný]]^NÍ * [[Konráðína]]^NÍ * [[Konráðsína]]^NÍ * [[Konstantía (mannsnafn)|Konstantía]]^NÍ * [[Konstantína]]^NÍ * [[Korka]]^NÍ * [[Kormlöð]]^NÍ * [[Kornelía]]^NÍ * [[Kortrún]]^NÍ * [[Kóbra]] * [[Kókó]] * [[Kráka (mannsnafn)|Kráka]] * [[Krista]]^NÍ * [[Kristbjörg]]^NÍ * [[Kristborg]]^NÍ * [[Kristdís]]^NÍ * [[Kristel]]^NÍ * [[Kristensa]]^NÍ * [[Kristey]]^NÍ * [[Kristfinna]]^NÍ * [[Kristfríður]]^NÍ * [[Kristgerður]]^NÍ * [[Kristin]]^NÍ * [[Kristine]]^NÍ * [[Kristinna]] * [[Kristíana]]^NÍ * [[Kristíanna]]^NÍ * [[Kristín]]^NÍ * [[Kristína]]^NÍ * [[Kristínbjörg]]^NÍ * [[Kristjana]]^NÍ * [[Kristjána]]^NÍ * [[Kristjánína]]^NÍ * [[Kristjánsína]]^NÍ * [[Kristjóna]]^NÍ * [[Kristjúlía]]^NÍ * [[Kristlaug]]^NÍ * [[Kristlind]]^NÍ * [[Kristlín]]^NÍ * [[Kristmannía]]^NÍ * [[Kristmey]]^NÍ * [[Kristmunda]]^NÍ * [[Kristmundína]]^NÍ * [[Kristný]]^NÍ * [[Kristólín]] * [[Kristólína]]^NÍ * [[Kristrós]]^NÍ * [[Kristrún]]^NÍ * [[Kristveig]]^NÍ * [[Kristvina]]^NÍ * [[Kristý]] * [[Kristþóra]]^NÍ * [[Kría (mannsnafn)|Kría]]^NÍ * [[Krumma]] * [[Kvenborg]]^NÍ * [[Kvika (mannsnafn)|Kvika]] * [[Kýrunn]]^NÍ * [[Kýrunnur]]^NÍ * [[Kæja]] {{div col end}} == L == {{div col|colwidth=12em}} * [[Laila]]^NÍ * [[Laíla]]^NÍ * [[Lalía]]^NÍ * [[Lalíla]]^NÍ * [[Lana]]^NÍ * [[Lara]]^NÍ * [[Larsína]]^NÍ * [[Laufey (mannsnafn)|Laufey]]^NÍ * [[Laufheiður]]^NÍ * [[Laufhildur]]^NÍ * [[Lauga]]^NÍ * [[Laugey]]^NÍ * [[Laugheiður]]^NÍ * [[Lazaríana]]^NÍ * [[Lán (mannsnafn)|Lán]] * [[Lára]]^NÍ * [[Lárensía]]^NÍ * [[Lárensína]]^NÍ * [[Lárentía]]^NÍ * [[Lárentína]] * [[Lárenzína]] * [[Láretta]]^NÍ * [[Lárey]]^NÍ * [[Lárusína]]^NÍ * [[Lea]]^NÍ * [[Leifey]]^NÍ * [[Leikný]]^NÍ * [[Leila]]^NÍ * [[Lein]] * [[Lella]]^NÍ * [[Lena]]^NÍ * [[Leona]] * [[Leonía]]^NÍ * [[Leonóra]]^NÍ * [[Leopoldína]]^NÍ * [[Leógerður]]^NÍ * [[Leóna]]^NÍ * [[Leónóra]]^NÍ * [[Lexí]] * [[Leya]] * [[Leyla]] * [[Leynd]] * [[Liisa]] <!-- sic --> * [[Lilith (mannsnafn)|Lilith]] * [[Lilja (mannsnafn)|Lilja]]^NÍ * [[Liljan]] * [[Liljá]]^NÍ * [[Liljurós]]^NÍ * [[Liljurósa]]^NÍ * [[Lill]]^NÍ * [[Lilla]] * [[Lilley]] * [[Lillian]]^NÍ * [[Lillín]] * [[Lilly]]^NÍ * [[Lillý]]^NÍ * [[Lillýana]] * [[Lily]]^NÍ * [[Lilý]]^NÍ * [[Lind]]^NÍ * [[Linda]]^NÍ * [[Linddís]] * [[Lindey]] * [[Lindís]]^NÍ * [[Lingný]] * [[Linnea]] * [[Lisbet]]^NÍ * [[Lisbeth]]^NÍ * [[Lissie]] * [[Lissý]]^NÍ * [[List (mannsnafn)|List]] * [[Listalín]]^NÍ * [[Liv]]^NÍ * [[Líana]] * [[Líba]]^NÍ * [[Líf (mannsnafn)|Líf]]^NÍ * [[Lífdís]]^NÍ * [[Lílú]] * [[Lílý]] * [[Lín (mannsnafn)|Lín]]^NÍ * [[Lína (mannsnafn)|Lína]]^NÍ * [[Línanna]]^NÍ * [[Línbjörg]]^NÍ * [[Líndís]]^NÍ * [[Líneik]]^NÍ * [[Líney]]^NÍ * [[Línhildur]]^NÍ * [[Lísa]]^NÍ * [[Lísabet]]^NÍ * [[Lísandra]]^NÍ * [[Lísbet]]^NÍ * [[Lísebet]]^NÍ * [[Lísibet]]^NÍ * [[Lív]]^NÍ * [[Ljóney]] * [[Ljósbera]] * [[Ljósbjörg]]^NÍ * [[Ljósbjört]]^NÍ * [[Ljósborg]]^NÍ * [[Ljósbrá]]^NÍ * [[Ljósunn]] * [[Ljósynja]] * [[Ljót (mannsnafn)|Ljót]]^NÍ * [[Ljótunn]]^NÍ * [[Ljúfa]]^NÍ * [[Lofn (mannsnafn)|Lofn]]^NÍ * [[Lofnheiður]]^NÍ * [[Loftey]]^NÍ * [[Loftfríður]]^NÍ * [[Lofthildur]]^NÍ * [[Lofthæna]]^NÍ * [[Loftrún]]^NÍ * [[Loftsína]]^NÍ * [[Loftveig]]^NÍ * [[Logey]]^NÍ * [[Lokbrá (mannsnafn)|Lokbrá]]^NÍ * [[Loreley]]^NÍ * [[Lotta]]^NÍ * [[Louisa]]^NÍ * [[Lousie]]^NÍ * [[Love]] * [[Lovise]]^NÍ * [[Lovísa]]^NÍ * [[Lóa (mannsnafn)|Lóa]]^NÍ * [[Lóla (mannsnafn)|Lóla]] * [[Lóley]] * [[Lóreley]]^NÍ * [[Lórey]]^NÍ * [[Lórý]]^NÍ * [[Lucia]] * [[Lucía]] * [[Lucinda^NÍ]] * [[Lucy]] * [[Lukka]]^NÍ * [[Luna]] * [[Lundfríður]]^NÍ * [[Lussía]]^NÍ * [[Lúcinda]]^NÍ * [[Lúcía]]^NÍ * [[Lúðvíka]]^NÍ * [[Lúísa]]^NÍ * [[Lúlla]]^NÍ * [[Lúlley]]^NÍ * [[Lúna]]^NÍ * [[Lúsinda]]^NÍ * [[Lúsía]]^NÍ * [[Lúvísa]]^NÍ * [[Lydia]]^NÍ * [[Lydía]]^NÍ * [[Lynd]] * [[Lyngheiður]]^NÍ * [[Lyngný]]^NÍ * [[Lýdía (nafn)|Lýdía]]^NÍ * [[Lýðgerður]] * [[Lýra]] * [[Læla]]^NÍ {{div col end}} == M == {{div col|colwidth=12em}} * [[Maddý]] * [[Magda]] * [[Magdalena]] * [[Magðalena]] * [[Magga]] * [[Maggey]] * [[Maggí]] * [[Maggý]] * [[Magna]] * [[Magnalín]] * [[Magnbjörg]] * [[Magndís]] * [[Magnea]] * [[Magnelja]] * [[Magnes]] * [[Magney]] * [[Magnfríður]] * [[Magnheiður]] * [[Magnhildur]] * [[Magnía]] * [[Magnína]] * [[Magnlaug]] * [[Magnólía]] * [[Magnúsa]] * [[Magnúsína]] * [[Magnússína]] * [[Magný]] * [[Magnþóra]] * [[Maia]] * [[Maía]] * [[Maídís]] * [[Maísól]] * [[Maj]] * [[Maja]] * [[Majendína]] * [[Majna]] * [[Maken]] * [[Malen]] * [[Malena]] * [[Malene]] * [[Malika]] * [[Malin]] * [[Malía]] * [[Malín]] * [[Malína]] * [[Malla]] * [[Manasína]] * [[Manda]] * [[Manley]] * [[Manuela]] * [[Manúela]] * [[Manúella]] * [[Mara]] * [[Mardís]] * [[Mardöll]] * [[Marel (mannsnafn)|Marel]] * [[Marela]] * [[Marella]] * [[Maren (mannsnafn)|Maren]] * [[Marey]] * [[Marfríður]] * [[Margaret]] * [[Margit]] * [[Margot]] * [[Margret]] * [[Margrét]] * [[Margrjet]] * [[Margunnur]] * [[Marheiður]] * [[Maria]] * [[Marianne (mannsnafn)|Marianne]] * [[Marie]] * [[Marikó]] * [[Marin]] * [[Marinella]] * [[Marion]] * [[Mariska]] * [[Marit]] * [[Marí]] * [[María (mannsnafn)|María]] * [[Maríabet]] * [[Maríam]] * [[Marían]] * [[Maríana]] * [[Maríanna]] * [[Maríel]] * [[Maríella]] * [[Maríjón]] * [[Maríkó]] * [[Marín]] * [[Marína]] * [[Marínella]] * [[Maríon]] * [[Marís]] * [[Marísa]] * [[Marísól]] * [[Marít]] * [[Maríuerla (nafn)|Maríuerla]] * [[Marja]] * [[Marjasína]] * [[Markrún]] * [[Markúsína]] * [[Marla]] * [[Marlaug]] * [[Marlena]] * [[Marlín]] * [[Marlís]] * [[Marólína]] * [[Marsa]] * [[Marselía]] * [[Marselín]] * [[Marselína]] * [[Marsibil]] * [[Marsilía]] * [[Marsilína]] * [[Marsý]] * [[Marta]] * [[Martha]] * [[Martía]] * [[Martína]] * [[Marveig]] * [[Mary]] * [[Marý]] * [[Marzibil]] * [[Mathilda]] * [[Matilda]] * [[Matta]] * [[Mattea]] * [[Matthea]] * [[Matthilda]] * [[Matthildur]] * [[Matthía]] * [[Mattíana]] * [[Mattína]] * [[Mattý]] * [[Maxima]] * [[May]] * [[Maya (mannsnafn)|Maya]] * [[Mábil]] * [[Málfríð]] * [[Málfríður]] * [[Málhildur]] * [[Málmfríður]] * [[Mánadís]] * [[Mánarós]] * [[Máney]] * [[Mára]] * [[Márey]] * [[Meda]] * [[Medea]] * [[Medónía]] * [[Mekkin]] * [[Mekkín]] * [[Mekkína]] * [[Melinda]] * [[Melissa]] * [[Melía]] * [[Melkjörína]] * [[Melkorka]] * [[Melódía (mannsnafn)|Melódía]] * [[Melrós]] * [[Menja]] * [[Mensalderína]] * [[Merkel]] * [[Meryem]] * [[Messíana]] * [[Metónía]] * [[Metta]] * [[Mey]] * [[Meyja]] * [[Michell]] * [[Mikaela]] * [[Mikaelína]] * [[Mikelína]] * [[Mikkalín]] * [[Mikkalína]] * [[Milda]] * [[Mildfríður]] * [[Mildiríður]] * [[Mildríður]] * [[Milla]] * [[Millý]] * [[Minerva (mannsnafn)|Minerva]] * [[Minna]] * [[Minney]] * [[Minnie]] * [[Minning]] * [[Minny]] * [[Minný]] * [[Miriam]] * [[Mirja]] * [[Mirjam]] * [[Mirra]] * [[Mist]] * [[Mía]] * [[Míkah]] * [[Míla (mannsnafn)|Míla]] * [[Mímósa (mannsnafn)|Mímósa]] * [[Mínerva (nafn)|Mínerva]] * [[Míra]] * [[Míranda]] * [[Mírey]] * [[Míríel]] * [[Mítra]] * [[Mjaðveig]] * [[Mjalldís]] * [[Mjallfríð]] * [[Mjallhvít (mannsnafn)|Mjallhvít]] * [[Mjöll]] * [[Mona]] * [[Monika]] * [[Moon]] * [[Morgunsól]] * [[Mortína]] * [[Móa]] * [[Módís]] * [[Móeiður]] * [[Móey]] * [[Móheiður]] * [[Móna]] * [[Mónika]] * [[Móníka]] * [[Móra]] * [[Munda]] * [[Mundheiður]] * [[Mundhildur]] * [[Mundíana]] * [[Mundína]] * [[Munnveig]] * [[Mylla]] * [[Myríam]] * [[Myrk (mannsnafn)|Myrk]] * [[Myrkey]] * [[Myrkrún]] * [[Myrkva]] * [[Myrra (mannsnafn)|Myrra]] * [[Mýr]] * [[Mýra]] * [[Mýrdalína]] * [[Mýrún]] * [[Mæja]] * [[Mæva]] * [[Mörk (mannsnafn)|Mörk]] {{div col end}} == N == {{div col|colwidth=12em}} * [[Nadia]] * [[Nadía]] * [[Nadja]] * [[Nahemía]] * [[Nahómi]] * [[Nala]] * [[Nana]] * [[Nancy (mannsnafn)|Nancy]] * [[Naní]] * [[Nanna]] * [[Nannvör]] * [[Nanný]] * [[Nansý]] * [[Naomí]] * [[Naómí]] * [[Nara]] * [[Naranja]] * [[Narfey]] * [[Narfína]] * [[Natalie]] * [[Natalí]] * [[Natalía]] * [[Natasha]] * [[Natasja]] * [[Nathalia]] * [[Nathalía]] * [[Náð]] * [[Náttey]] * [[Náttfríður]] * [[Náttrós]] * [[Náttrún]] * [[Náttsól]] * [[Náttúra (mannsnafn)|Náttúra]] * [[Nella]] * [[Nellý]] * [[Nenna]] * [[Neríður]] * [[Nicole]] * [[Niðbjörg]] * [[Nift]] * [[Nikhildur]] * [[Nikíta]] * [[Nikoletta]] * [[Nikólína]] * [[Nikulína]] * [[Ninja (mannsnafn)|Ninja]] * [[Ninna]] * [[Níelsa]] * [[Níelsína]] * [[Nína]] * [[Níní]] * [[Nísa]] * [[Njála (mannsnafn)|Njála]] * [[Njóla (nafn)|Njóla]] * [[Nora]] * [[Norma]] * [[Nóa]] * [[Nóla]] * [[Nóra]] * [[Nótt (mannsnafn)|Nótt]] * [[Númína]] * [[Núra]] * [[Nýbjörg]] * [[Nýdönsk (mannsnafn)|Nýdönsk]] * [[Nönn]] {{div col end}} == O == {{div col|colwidth=12em}} * [[Obba]] * [[Octavia]] * [[Oda]] * [[Odda]] * [[Oddbjörg]] * [[Oddey]] * [[Oddfreyja]] * [[Oddfríður]] * [[Oddgerður]] * [[Oddhildur]] * [[Oddíða]] * [[Oddlaug]] * [[Oddleif]] * [[Oddlína]] * [[Oddný]] * [[Oddrós]] * [[Oddrún]] * [[Oddveig]] * [[Oddvör]] * [[Oktavía]] * [[Oktavíana]] * [[Októína]] * [[Októlína]] * [[Októvía]] * [[Októvína]] * [[Olga]] * [[Olgeirína]] * [[Olivia]] * [[Olivía]] * [[Ollý]] * [[Opía]] * [[Ora (mannsnafn)|Ora]] * [[Orka (mannsnafn)|Orka]] * [[Ormheiður]] * [[Ormhildur]] * [[Orný]] * [[Otkatla]] * [[Otta]] * [[Ottavía]] * [[Ottóvía]] {{div col end}} == Ó == {{div col|colwidth=12em}} * [[Óda]] * [[Óðný]] * [[Ófelía]] * [[Óla]] * [[Ólafía]] * [[Ólafína]] * [[Ólavía]] * [[Ólivía]] * [[Ólína]] * [[Ólöf]] * [[Ósa]] * [[Óshildur]] * [[Ósk]] * [[Ósklín]] * [[Ótilía]] * [[Ótta]] * [[Óvidía]] * [[Óvída]] * [[Óvíða]] * [[Óvína]] {{div col end}} == P == {{div col|colwidth=12em}} * [[Palla]] * [[Palma (mannsnafn)|Palma]] * [[Pamela]] * [[Panpan]] * [[Paradís (mannsnafn)|Paradís]] * [[París (mannsnafn)|París]] * [[Patricia]] * [[Patrisía]] * [[Pála]] * [[Pálalma]] * [[Páldís]] * [[Páley]] * [[Pálfríður]] * [[Pálhanna]] * [[Pálheiður]] * [[Pálhildur]] * [[Pálín]] * [[Pálína]] * [[Pálma]] * [[Pálmey]] * [[Pálmfríður]] * [[Pálmía]] * [[Pálmína]] * [[Pálnía]] * [[Pálný]] * [[Pálrún]] * [[Perla (mannsnafn)|Perla]] * [[Perúndína]] * [[Peta]] * [[Petólína]] * [[Petra]] * [[Petrea]] * [[Petriella]] * [[Petría]] * [[Petríana]] * [[Petrín]] * [[Petrína]] * [[Petronella]] * [[Petrónella]] * [[Petrós]] * [[Petrún]] * [[Petrúnella]] * [[Petúlína]] * [[Pétrína]] * [[Pétrós]] * [[Pétrún]] * [[Péturína]] * [[Péturlína]] * [[Pia]] * [[Pía]] * [[Polly]] * [[Pollý]] * [[Pomóna (mannsnafn)|Pomóna]] * [[Pontisíana]] * [[Potentiana]] * [[Pría]] {{div col end}} == Q == {{div col|colwidth=12em}} {{div col end}} == R == {{div col|colwidth=12em}} * [[Rafney]] * [[Rafnfríður]] * [[Rafnhildur]] * [[Raggý]] * [[Ragna]] * [[Ragnbjörg]] * [[Ragndís]] * [[Ragney]] * [[Ragnfríður]] * [[Ragnheiður]] * [[Ragnhildur]] * [[Ragný]] * [[Rakel]] * [[Ramóna]] * [[Randalín]] * [[Randeiður]] * [[Randfríður]] * [[Randheiður]] * [[Randí]] * [[Randíð]] * [[Randíður]] * [[Randveig]] * [[Randý]] * [[Ranka]] * [[Rannva]] * [[Rannveig]] * [[Rasmusína]] * [[Rayna]] * [[Ráðhildur]] * [[Rán (mannsnafn)|Rán]] * [[Rea]] * [[Rebekka]] * [[Reginbjörg]] * [[Regína (mannsnafn)|Regína]] * [[Rei]] * [[Rein]] * [[Renata]] * [[Reyla]] * [[Reyn]] * [[Reyndís]] * [[Reynheiður]] * [[Reynhildur]] * [[Rikka]] * [[Ripley]] * [[Rita (mannsnafn)|Rita]] * [[Ríkey (mannsnafn)|Ríkey]] * [[Rín (mannsnafn)|Rín]] * [[Rína]] * [[Ríta]] * [[Rjúpa (mannsnafn)|Rjúpa]] * [[Roj]] * [[Ronja]] * [[Rorí]] * [[Rose]] * [[Rosemarie]] * [[Roxanna]] * [[Róberta]] * [[Róbjörg]] * [[Róm (mannsnafn)|Róm]] * [[Róma]] * [[Rómana]] * [[Rómanía]] * [[Rós (mannsnafn)|Rós]] * [[Rósa]] * [[Rósalilja]] * [[Rósalind]] * [[Rósalinda]] * [[Rósalía]] * [[Rósalín]] * [[Rósamund]] * [[Rósamunda]] * [[Rósanna]] * [[Rósbjörg]] * [[Rósborg]] * [[Róselía]] * [[Róselína]] * [[Rósella]] * [[Rósey]] * [[Rósfríð]] * [[Rósfríður]] * [[Róshildur]] * [[Rósinbjörg]] * [[Rósinda]] * [[Rósinkar]] <!-- kvenmannsnafnið Rósinkar er í Nöfnum Íslendinga eftir Guðrún Kvaran --> * [[Rósinkara]] * [[Rósinkransa]] * [[Rósinlilja]] * [[Rósída]] * [[Róska (mannsnafn)|Róska]] * [[Róslaug]] * [[Róslind]] * [[Róslinda]] * [[Róslín]] * [[Rósmary]] * [[Rósmarý]] * [[Rósmunda]] * [[Rósný]] * [[Rósrún]] * [[Rósveldur]] * [[Rósý]] * [[Runhildur]] * [[Runný]] * [[Runólfína]] * [[Rut]] * [[Ruth]] * [[Rúbý]] * [[Rún]] * [[Rúna]] * [[Rúndís]] * [[Rúnel]] * [[Rúnhildur]] * [[Rúnveldur]] * [[Rúrí (mannsnafn)|Rúrí]] * [[Rúrý]] * [[Röfn]] * [[Rögn]] * [[Rögnvaldína]] * [[Rökkurdís]] * [[Rökkva]] * [[Röskva]] {{div col end}} == S == {{div col|colwidth=12em}} * [[Saara]] * [[Sabína]] * [[Sabrína]] * [[Safíra]] * [[Saga (mannsnafn)|Saga]] * [[Sakaría]] * [[Sakra]] * [[Sakura]] * [[Salbjörg]] * [[Saldís]] * [[Salgerður]] * [[Salín]] * [[Salína]] * [[Salka]] * [[Salla]] * [[Salma]] * [[Salmagnía]] * [[Salmanía]] * [[Salný]] * [[Salome]] * [[Salomína]] * [[Salóme]] * [[Salrós]] * [[Salvía]] * [[Salvör]] * [[Samúela]] * [[Samúelína]] * [[Samúlína]] * [[Sandra]] * [[Sanna]] * [[Sanný]] * [[Santía]] * [[Sara]] * [[Sarah]] * [[Sarína]] * [[Saxfríður]] * [[Sál (mannsnafn)|Sál]] * [[Seba]] * [[Sefanía]] * [[Selena (mannsnafn)|Selena]] * [[Selina]] * [[Selja (mannsnafn)|Selja]] * [[Selka]] * [[Selma]] * [[Selmdís]] * [[Senía]] * [[Septemborg]] * [[Septimius]] * [[Septíma]] * [[Septína]] * [[Sera]] * [[Serena]] * [[Seselía]] * [[Sesilía]] * [[Sesselía]] * [[Sesselja]] * [[Sessilía]] * [[Severína]] * [[Shirley]] * [[Siddý]] * [[Sif (mannsnafn)|Sif]] * [[Sigbjörg]] * [[Sigbjört]] * [[Sigborg]] * [[Sigdís]] * [[Sigdóra]] * [[Sigfinna]] * [[Sigfríð]] * [[Sigfríður]] * [[Sigfúsína]] * [[Sigga]] * [[Siggerður]] * [[Siglinn]] * [[Sigmunda]] * [[Sigmundína]] * [[Signa (mannsnafn)|Signa]] * [[Signhild]] * [[Signhildur]] * [[Signý]] * [[Sigrid]] * [[Sigríður]] * [[Sigrík]] * [[Sigrún]] * [[Sigrúnhildur]] * [[Sigtryggvína]] * [[Sigurást]] * [[Sigurásta]] * [[Sigurbára]] * [[Sigurbirna]] * [[Sigurbjörg]] * [[Sigurbjört]] * [[Sigurborg]] * [[Sigurdís]] * [[Sigurdóra]] * [[Sigurdríf]] * [[Sigurdrífa]] * [[Sigurða]] * [[Sigurðína]] * [[Sigurey]] * [[Sigurfinna]] * [[Sigurfjóla]] * [[Sigurfljóð]] * [[Sigurfríð]] * [[Sigurgeira]] * [[Sigurgyða]] * [[Sigurhanna]] * [[Sigurhelga]] * [[Sigurhildur]] * [[Sigurína]] * [[Sigurjóa]] * [[Sigurjóna]] * [[Sigurlaug]] * [[Sigurleif]] * [[Sigurlilja]] * [[Sigurlinn]] * [[Sigurlín]] * [[Sigurlína]] * [[Sigurlöð]] * [[Sigurmey]] * [[Sigurmunda]] * [[Sigurnanna]] * [[Sigurný]] * [[Sigurósk]] * [[Sigurpála]] * [[Sigurpálína]] * [[Sigurragna]] * [[Sigurrós]] * [[Sigurrósa]] * [[Sigurrún]] * [[Sigursteina]] * [[Sigurunn]] * [[Sigurvaldína]] * [[Sigurvaldís]] * [[Sigurvarðína]] * [[Sigurveig]] * [[Sigurvina]] * [[Sigurþóra]] * [[Sigurþórunn]] * [[Sigvalda]] * [[Sigvaldína]] * [[Sigvarðína]] * [[Sigvöld]] * [[Sigyn (mannsnafn)|Sigyn]] * [[Sigþóra]] * [[Sigþrúður]] * [[Silfa]] * [[Silfá]] * [[Silfra (mannsnafn)|Silfra]] * [[Silfrún]] * [[Silfur (mannsnafn)|Silfur]] * [[Silja]] * [[Silka]] * [[Silkisif]] * [[Silla]] * [[Silley]] * [[Silpha]] * [[Silva]] * [[Silvana]] * [[Silvía]] * [[Sirí]] * [[Sirra]] * [[Sirrey]] * [[Sirrí]] * [[Sirrý]] * [[Sisa]] * [[Sissa]] * [[Siv]] * [[Sivía]] * [[Sía (mannsnafn)|Sía]] * [[Símona]] * [[Símonika]] * [[Símonía]] * [[Símonína]] * [[Sína]] * [[Sísí]] * [[Sísý]] * [[Síta]] * [[Sjana]] * [[Sjóborg]] * [[Sjöfn (mannanafn)|Sjöfn]] * [[Skaði (mannsnafn)|Skaði]] * [[Skafta]] * [[Skarlotta]] * [[Skarpheiður]] * [[Skjaldmey]] * [[Skólastíka]] * [[Skugga]] * [[Skuld (mannsnafn)|Skuld]] * [[Skúa]] * [[Skúla]] * [[Skúlína]] * [[Smíta]] * [[Snekkja]] * [[Snjáfríður]] * [[Snjáka]] * [[Snjálaug]] * [[Snjófríð]] * [[Snjófríður]] * [[Snjólaug]] * [[Snorra]] * [[Snót]] * [[Snæbirna]] * [[Snæbjörg]] * [[Snæbjört]] * [[Snæborg]] * [[Snæbrá]] * [[Snædís]] * [[Snæfríð]] * [[Snæfríður]] * [[Snælaug]] * [[Snærós]] * [[Snærún]] * [[Snæsól]] * [[Soffía]] * [[Soffý]] * [[Sofia]] * [[Sofie]] * [[Sofía (mannsnafn)|Sofía]] * [[Solveig]] * [[Sonja]] * [[Sonný]] * [[Sophia]] * [[Sophie]] * [[Sófía (mannsnafn)|Sófía]] * [[Sófonía]] * [[Sól (mannsnafn)|Sól]] * [[Sóla]] * [[Sólbjörg]] * [[Sólbjört]] * [[Sólborg]] * [[Sólbrá]] * [[Sólbráð]] * [[Sólbrún]] * [[Sóldís]] * [[Sóldögg (mannsnafn)|Sóldögg]] * [[Sóley (mannsnafn)|Sóley]] * [[Sólfríður]] * [[Sólgerður]] * [[Sólheiður]] * [[Sólhild]] * [[Sólhildur]] * [[Sólín]] * [[Sólkatla]] * [[Sóllilja]] * [[Sóllín]] * [[Sólný]] * [[Sólrós]] * [[Sólrún]] * [[Sólskríkja (mannsnafn)|Sólskríkja]] * [[Sólveig]] * [[Sólvör]] * [[Sónata (mannsnafn)|Sónata]] * [[Star (mannsnafn)|Star]] * [[Stasía]] * [[Stefana]] * [[Stefanía]] * [[Stefánný]] * [[Steina (nafn)|Steina]] * [[Steinbjörg]] * [[Steinborg]] * [[Steindís]] * [[Steindóra]] * [[Steiney]] * [[Steinfríður]] * [[Steingerður]] * [[Steinhildur]] * [[Steinína]] * [[Steinka]] * [[Steinlaug]] * [[Steinný]] * [[Steinríður]] * [[Steinrós]] * [[Steinrún]] * [[Steinsa]] * [[Steinunn]] * [[Steinvör]] * [[Steinþóra]] * [[Steinþórunn]] * [[Stella]] * [[Sterling]] * [[Stinne]] * [[Stígheiður]] * [[Stígrún]] * [[Stína]] * [[Stjarna (mannsnafn)|Stjarna]] * [[Stjarney]] * [[Stormey]] * [[Strympa (mannsnafn)|Strympa]] * [[Sturlína]] * [[Styrgerður]] * [[Sumarlaus]] * [[Sumarlilja]] * [[Sumarlín]] * [[Sumarlína]] * [[Sumarrós]] * [[Sunna]] * [[Sunnefa]] * [[Sunneva]] * [[Sunney]] * [[Sunniva]] * [[Sunníva]] * [[Susan]] * [[Susie]] * [[Súla (mannsnafn)|Súla]] * [[Súlamít]] * [[Súlíma]] * [[Súsan]] * [[Súsanna]] * [[Svafa]] * [[Svala (mannsnafn)|Svala]] * [[Svalrún]] * [[Svana]] * [[Svanbjörg]] * [[Svanbjört]] * [[Svanborg]] * [[Svandís]] * [[Svaney]] * [[Svanfríð]] * [[Svanfríður]] * [[Svanheiður]] * [[Svanhild]] * [[Svanhildur]] * [[Svanhvít]] * [[Svanlaug]] * [[Svanrós]] * [[Svanrún]] * [[Svaný]] * [[Svanþrúður]] * [[Svava]] * [[Svea]] * [[Sveina]] * [[Sveinbirna]] * [[Sveinbjörg]] * [[Sveinborg]] * [[Sveindís]] * [[Sveiney]] * [[Sveinfríður]] * [[Sveingerður]] * [[Sveinhildur]] * [[Sveininna]] * [[Sveinína]] * [[Sveinjóna]] * [[Sveinlaug]] * [[Sveinrós]] * [[Sveinrún]] * [[Sveinsína]] * [[Sveinveig]] * [[Sveiný]] * [[Svendís]] * [[Svenna]] * [[Sverrey]] * [[Sverrína]] * [[Svía]] * [[Svíalín]] * [[Sylgja]] * [[Sylva]] * [[Sylvia]] * [[Sylvía]] * [[Sylvör]] * [[Systa]] * [[Sýrný]] * [[Sýta]] * [[Sæbjörg]] * [[Sæbjört]] * [[Sæborg]] * [[Sæbrá]] * [[Sædís]] * [[Sædóra]] * [[Sæfinna]] * [[Sæfríður]] * [[Sæhildur]] * [[Sæla]] * [[Sælaug]] * [[Sælín]] * [[Sæma]] * [[Sæmey]] * [[Sæmunda]] * [[Sæmundína]] * [[Sæmundsína]] * [[Sæný]] * [[Særós]] * [[Særún]] * [[Sæsól]] * [[Sæunn]] * [[Sævör]] * [[Sölfína]] * [[Sölva]] * [[Sölvey]] * [[Sölvína]] * [[Sölvör]] * [[Sörína]] {{div col end}} == T == {{div col|colwidth=12em}} * [[Tala (mannsnafn)|Tala]] * [[Talitha]] * [[Talía (nafn)|Talía]] * [[Tamar]] * [[Tamara]] * [[Tanía]] * [[Tanja]] * [[Tanya]] * [[Tara (mannsnafn)|Tara]] * [[Taríel]] * [[Tatiana]] * [[Tatía]] * [[Tatjana]] * [[Tea]] * [[Teitný]] * [[Tekla]] * [[Tekóa]] * [[Telekía]] * [[Telma]] * [[Tenchi]] * [[Tera]] * [[Teresa]] * [[Teresía]] * [[Tereza]] * [[Terra]] * [[Thalia]] * [[Thalía (mannsnafn)|Thalía]] * [[Thea]] * [[Theadóra]] * [[Thelma]] * [[Theodóra]] * [[Theódína]] * [[Theódóra]] * [[Theresa]] * [[Tildra (mannsnafn)|Tildra]] * [[Timótea]] * [[Tindra]] * [[Tinna (mannsnafn)|Tinna]] * [[Tirsa]] * [[Tía]] * [[Tíalilja]] * [[Tíbrá]] * [[Tína]] * [[Tobía]] * [[Todda]] * [[Togíana]] * [[Tomsína]] * [[Torbjörg]] * [[Torfey]] * [[Torfheiður]] * [[Torfhildur]] * [[Tormóna]] * [[Tóbý]] * [[Tófa (mannsnafn)|Tófa]] * [[Tóka]] * [[Tómasína]] * [[Tómína]] * [[Tóta]] * [[Tótla]] * [[Trausta]] * [[Tristana]] * [[Trína]] * [[Trú (mannsnafn)|Trú]] * [[Tryggva]] * [[Tryggvanía]] * [[Tryggveig]] * [[Tryggvína]] * [[Týra]] {{div col end}} == U == {{div col|colwidth=12em}} * [[Ugla (mannsnafn)|Ugla]] * [[Ulla]] * [[Una]] * [[Undína (mannsnafn)|Undína]] * [[Unna]] * [[Unnbjörg]] * [[Unndís]] * [[Unnfríður]] * [[Unnur]] * [[Unnvör]] * [[Urður (mannsnafn)|Urður]] * [[Ursula]] {{div col end}} == Ú == {{div col|colwidth=12em}} * [[Úa]] * [[Úlfa]] * [[Úlfdís]] * [[Úlfey]] * [[Úlfheiður]] * [[Úlfhildur]] * [[Úlfrún]] * [[Úlla]] * [[Úlrika]] * [[Úna]] * [[Úndína]] * [[Úranía]] * [[Úrsúla]] * [[Úrsúley]] {{div col end}} == V == {{div col|colwidth=12em}} * [[Vagna]] * [[Vagnbjörg]] * [[Vagnborg]] * [[Vagnfríður]] * [[Vaka (mannsnafn)|Vaka]] * [[Vala]] * [[Valbjörg]] * [[Valbjörk]] * [[Valbjört]] * [[Valborg]] * [[Valda]] * [[Valdey]] * [[Valdheiður]] * [[Valdimara]] * [[Valdimaría]] * [[Valdína]] * [[Valdís]] * [[Valdný]] * [[Valentína]] * [[Valerí]] * [[Valería]] * [[Valey]] * [[Valfríður]] * [[Valgerða]] * [[Valgerður]] * [[Valgý]] * [[Valhildur]] * [[Valía]] * [[Valka]] * [[Valkyrja (mannsnafn)|Valkyrja]] * [[Vallý]] * [[Valný]] * [[Valrós]] * [[Valrún]] * [[Valva]] * [[Valý]] * [[Valþrúður]] * [[Vana]] * [[Vanadís]] * [[Vanda]] * [[Vanja]] * [[Varða (mannsnafn)|Varða]] * [[Vasilia]] * [[Vava]] * [[Vár (mannsnafn)|Vár]] * [[Vega]] * [[Vegmey]] * [[Veig]] * [[Veiga]] * [[Veigalín]] * [[Venedía]] * [[Venný]] * [[Venus (mannsnafn)|Venus]] * [[Vera (mannsnafn)|Vera]] * [[Verna]] * [[Veronica (mannsnafn)|Veronica]] * [[Veronika]] * [[Verónika]] * [[Veróníka]] * [[Veska]] * [[Vetrarrós]] * [[Vetrarsól]] * [[Vébjörg]] * [[Védís]] * [[Véfreyja]] * [[Végerður]] * [[Vélaug]] * [[Véný]] * [[Vibeka]] * [[Vibeke]] * [[Vibekka]] * [[Viborg (mannsnafn)|Viborg]] * [[Victoria (mannsnafn)|Victoria]] * [[Victoría]] * [[Viðbekka]] * [[Viðey (mannsnafn)|Viðey]] * [[Viðja (mannsnafn)|Viðja]] * [[Vigdís]] * [[Vigfríður]] * [[Vigfúsa]] * [[Vigfúsína]] * [[Vigga]] * [[Viglín]] * [[Viglís]] * [[Vigný]] * [[Viktoria]] * [[Viktoría]] * [[Vilbjörg]] * [[Vilborg]] * [[Vildís]] * [[Vilfríður]] * [[Vilgerður]] * [[Vilhelmína]] * [[Vilhjálmía]] * [[Vilhjálmína]] * [[Villa (mannsnafn)|Villa]] * [[Villidína]] * [[Villimey]] * [[Vilma]] * [[Vilmunda]] * [[Vilmundína]] * [[Vilný]] * [[Vin]] * [[Vinbjörg]] * [[Vinný]] * [[Vinsý]] * [[Vinvelína]] * [[Viola]] * [[Virginía (mannsnafn)|Virginía]] * [[Vivian]] * [[Víbeka]] * [[Víbekka]] * [[Víf]] * [[Vígborg]] * [[Vígdögg]] * [[Víggunnur]] * [[Víóla (mannsnafn)|Víóla]] * [[Víóletta]] * [[Vísa (mannsnafn)|Vísa]] * [[Víví]] * [[Von (mannsnafn)|Von]] * [[Voney]] * [[Vopna]] * [[Vordís]] * [[Vorsól]] * [[Værð]] * [[Vök (mannsnafn)|Vök]] * [[Völva (mannsnafn)|Völva]] {{div col end}} == W == {{div col|colwidth=12em}} * [[Wala]] * [[Wanessa]] * [[Winter]] {{div col end}} == X == {{div col|colwidth=12em}} * [[Xenia]] * [[Xenía]] {{div col end}} == Y == {{div col|colwidth=12em}} * [[Ylfa]] * [[Ylfur]] * [[Ylja]] * [[Ylva]] * [[Ynda]] * [[Yndís]] * [[Yngveldur]] * [[Ynja]] * [[Yrja]] * [[Yrkja]] * [[Yrsa]] {{div col end}} == Ý == {{div col|colwidth=12em}} * [[Ýda]] * [[Ýja]] * [[Ýlfa]] * [[Ýma]] * [[Ýr (nafn)|Ýr]] * [[Ýri]] * [[Ýrr]] * [[Ýrún]] {{div col end}} == Z == {{div col|colwidth=12em}} * [[Zíta]] * [[Zoe]] * [[Zophanía]] * [[Zophía]] * [[Zulima]] {{div col end}} == Þ == {{div col|colwidth=12em}} * [[Þalía]] * [[Þeba (mannsnafn)|Þeba]] * [[Þeódís]] * [[Þeódóra]] * [[Þingey (mannsnafn)|Þingey]] * [[Þjóðbjörg]] * [[Þjóðhildur]] * [[Þjóðlaug]] * [[Þoka (nafn)|Þoka]] * [[Þollríður]] * [[Þollý]] * [[Þorbera]] * [[Þorbirna]] * [[Þorbjörg]] * [[Þorbjörnsína]] * [[Þorborg]] * [[Þorbrá]] * [[Þorfinna]] * [[Þorfríður]] * [[Þorgeira]] * [[Þorgerður]] * [[Þorgilsína]] * [[Þorgríma]] * [[Þorkatla]] * [[Þorkelína]] * [[Þorkelsína]] * [[Þorlaug]] * [[Þorlákína]] * [[Þorláksía]] * [[Þorláksína]] * [[Þorleif]] * [[Þorleifína]] * [[Þorlfríður]] * [[Þorsteina]] * [[Þorsteinína]] * [[Þorsteinsa]] * [[Þorsteinsína]] * [[Þorsteinunn]] * [[Þorstína]] * [[Þorvalda]] * [[Þorvaldína]] * [[Þorvarðína]] * [[Þorvildur]] * [[Þóra]] * [[Þóranna]] * [[Þórarinna]] * [[Þórarna]] * [[Þórbjörg]] * [[Þórborg]] * [[Þórdís]] * [[Þórða]] * [[Þórelfa]] * [[Þórelfur]] * [[Þórey]] * [[Þórfríður]] * [[Þórgunna]] * [[Þórgunnur]] * [[Þórhalla]] * [[Þórhanna]] * [[Þórheiður]] * [[Þórhildur]] * [[Þórína]] * [[Þórkatla]] * [[Þórlaug]] * [[Þórleif]] * [[Þórlín]] * [[Þórlína]] * [[Þórmunda]] * [[Þórný]] * [[Þórodda]] * [[Þórólína]] * [[Þórríður]] * [[Þórrún]] * [[Þórsteina]] * [[Þórsteinunn]] * [[Þórstína]] * [[Þórunn]] * [[Þórunnbjörg]] * [[Þórunnborg]] * [[Þórveig]] * [[Þórvör]] * [[Þrá]] * [[Þruma (mannsnafn)|Þruma]] * [[Þrúða]] * [[Þrúður (mannsnafn)|Þrúður]] * [[Þula (mannsnafn)|Þula]] * [[Þura]] * [[Þurí]] * [[Þuríður]] * [[Þurý]] * [[Þúfa]] * [[Þyra]] * [[Þyrey]] * [[Þyri]] * [[Þyrí]] * [[Þyrnirós (mannsnafn)|Þyrnirós]] * [[Þýðrún]] * [[Þöll (mannsnafn)|Þöll]] {{div col end}} == Æ == {{div col|colwidth=12em}} * [[Ædís]] * [[Ægileif]] * [[Æja]] * [[Æsa]] * [[Æsgerður]] * [[Æska]] * [[Æstíva]] * [[Ævi]] * [[Æví]] * [[Ævör]] {{div col end}} == Ö == {{div col|colwidth=12em}} * [[Ögmunda]] * [[Ögmundína]] * [[Ögn (mannsnafn)|Ögn]] * [[Ölrún]] * [[Ölveig]] * [[Ölvína]] * [[Öndís]] * [[Örbrún]] * [[Örk]] * [[Ösp (mannsnafn)|Ösp]] * [[Össuría]] * [[Össurína]] * [[Össurlína]] * [[Öxi (mannsnafn)|Öxi]] {{div col end}} == Athugasemdir == * ^NÍ merkir nafn sem finnst í ''Nöfnum Íslendinga'' (nýrri útgáfu) eftir Guðrúnu Kvaran. == Tengt efni == * [[Íslenskt mannsnafn]] * [[Listi yfir íslensk mannanöfn]] == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://www.rettarheimild.is/mannanofn?Stafrof=&Nafn=&Stulkur=on&Samthykkt=yes|titill=Mannanafnaskrá|archive-url=https://vefsafn.is/is/20061115051547/http://www.rettarheimild.is/mannanofn|archive-date=15. nóvember 2006|mánuðurskoðað=10. nóvember|árskoðað=2005}} * [https://island.is/leit-i-mannanafnaskra "Leit í mannanafnaskrá"] Sótt 2. janúar 2025. * Guðrún Kvaran, ''Nöfn Íslendinga'' (ný útgáfa), Forlagið, 2011, ISBN 978-9979-53-546-1 [[Flokkur:Íslensk kvenmannsnöfn| ]] [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi|eiginnöfn kvenna]] [[Flokkur:Listar um samfélag og menningu|íslensk eiginnöfn kvenmanna]] bpk0agh1tp3p5sdinyj0iohda9tkf8y 0 23741 1958897 1957098 2026-04-05T11:47:59Z Berserkur 10188 Hljómsveitarmynd og lagfæringar 1958897 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Led Zeppelin | mynd =Led Zeppelin - promotional image (1971).jpg | mynd_texti = Led Zeppelin (1971) | uppruni = [[London]], [[England]] | genre = {{flatlist|class=nowraplinks| * [[Harðrokk]] * [[blúsrokk]] * [[þjóðlagarokk]] * [[þungarokk]]}} | ár = 1968–1980{{refn|group=ath|Endurkomur: 1985, 1988, 1995, 2007}} | útgefandi = {{flatlist| * [[Atlantic Records|Atlantic]] * Swan Song }} | vefsíða = {{URL|ledzeppelin.com}} | fyrri_meðlimir = * [[Jimmy Page]] * [[Robert Plant]] * [[John Bonham]] * [[John Paul Jones]] }} '''Led Zeppelin''' var [[Bretland|bresk]] [[rokk]]-[[hljómsveit]], sem kom fram á sjónarsviðið árið [[1968]] undir nafninu '''New Yardbirds'''. Hljómsveitin breytti fljótlega nafninu sínu í sitt endanlega nafn, Led Zeppelin. Þeir gerðu sinn fyrsta útgáfusamning við fyrirtækið Artistic Records. Samningurinn gaf þeim umtalsvert listrænt frelsi. Hljómveitin líkaði aldrei að gefa út tónlist sína í [[Smáskífa|smáskífum]], þeir litu svo á að [[hljómplata|hljómplötur]] þeirra ætti að hlusta í heild sinni en ekki stök lög. Hljómsveitin hætti árið [[1980]] eftir andlát [[John Bonham]] en komu nokkrum sinnum saman eftir það. == Saga == === Upphafið === Hljómsveitina stofnaði [[Jimmy Page]], sem setti saman hljómsveit eftir að hljómsveitin hans [[The Yardbirds]] leystist upp. Í The Yardbirds voru gítarleikararnir [[Jeff Beck]], [[Eric Clapton]] auk Jimmy Page. Þegar Yardbirds leystist upp höfðu þeir ekki lokið tónlistarferðalagi sínu en hin nýja New Yardbirds fyllti í skarðið. Eftir tónleikaferðalagið þurftu þeir að skipta um nafn og var nafnið Led Zeppelin fyrir valinu. Nafnið er [[kaldhæðni]]slega dregið af orðinu „Blýblaðra“ (e. Lead Balloon), ákveðið var sleppa „a“-inu í „lead“ og skipta út balloon fyrir „zeppelin“ til að gera nafnið enn kaldhæðnislegra. Hljómsveitarmeðlimir í endanlegri mynd Led Zeppelin voru [[Jimmy Page]] [[gítar]]leikari, [[Trommur|trommarinn]] [[John Bonham]], [[Robert Plant]] sem [[Söngvari|söng]] og spilaði á [[Munnharpa|munnhörpu]] og [[John Paul Jones]] sem sló á strengi [[Rafbassi|bassans]] og spilaði á [[hljómborð]]. === Hljómsveitarárin === [[Mynd:Led_Zeppelin_logo.svg|left|thumb|Merki Led Zeppelin, hefur verið notað frá árinu 1973.]] [[Mynd:Jimmy Page early.jpg|thumb|Jimmy Page á Led Zeppelin tónleikum í [[Madison Square Garden]].]] [[Mynd:Robert-Plant.jpg|thumb|Robert Plant.]] [[Mynd:John Bonham 1975.jpg|thumb|John Bonham (1975)]] Fyrsta plata hljómsveitarinnar kom út árið [[1969]] og hét einfaldlega ''[[Led Zeppelin (breiðskífa)|Led Zeppelin]]''. Umslag plötunnar sýnir mynd af [[LZ 129 Hindenburg|Hindenburg]] loftskipinu nokkrum sekúndum eftir að kviknað hafði verið í því. Platan seldist ágætlega, náði 6. sæti á metsölulista [[Bretland]]s og 10. sæti í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Seinna sama ár kom út önnur plata þeirra ''[[Led Zeppelin II]]'' og náði hún góðri sölu, varð í fyrsta sæti báðum megin Atlantshafsins. Á þeirri plötu er að finna eitt frægasta lag þeirra, „Whole Lotta Love“. ''[[Led Zeppelin III]]'', sem gefin var út 1970, naut líka vinsælda eins og Led Zeppelin II en var þó mörgum aðdáendum vonbrigði sem er skiljanlegt þar sem hún er á mun lágstemmdari nótum en fyrri plöturnar. Fyrir plötuna höfðu Plant og Page eytt tíma á bóndabænum Bron-Yr-Aur í [[Wales]] til að semja tónlistina í friði. Zeppelin lék á tónleikum í [[Laugardalshöll]] 22. júní, 1970. Árið 1971 kom svo út plata sem bar í raun ekki nafn en er oftast kölluð ''[[Led Zeppelin IV]]'' og er það af mörgum talin þeirra besta plata og inniheldur m.a. tvö af þeirra allra frægustu lögum, „Black Dog“ og „Stairway to Heaven“. Tveimur árum seinna kom svo út ''[[Houses of the Holy]]'' sem naut álíka vinsælda og fyrri plötur. Árið 1975 kom platan ''[[Physical Graffiti]]'' út sem inniheldur hið fræga lag „Kashmir“. Þar á eftir gáfu þeir út plöturnar ''[[Presence]]'' árið 1976 og ''[[In Through The Out Door]]'' árið 1979 sem voru þeirra síðustu plötur. Hljómsveitin hefur selt yfir 300 milljónir platna um allan heim. [[Mynd:Led Zeppelin 2007.jpg|right|thumb|Led Zeppelin á endurkomutónleikum 10. desember 2007.]] === Endalok og endurkomur === Hljómsveitin hætti árið [[1980]] eftir andlát John Bonhams. Hann lést vegna köfnunar í eigin [[uppköst]]um en hann hafði drukkið óhóflegt magn af [[áfengi]]. Tveimur árum seinna kom síðasta plata sveitarinnar út, ''[[Coda]]'', en hún var afrakstur upptaka í hljóðveri áður en Bonham lést. Jimmy Page og Robert Plant komu saman 1994 til 1998 sem [[Page and Plant]] og spiluðu Zeppelin lög ásamt því að gefa út frumsamið efni. Led Zeppelin hélt endurkomutónleika þann [[10. desember]] [[2007]] á O2 leikvanginum í London þar sem viðstaddur var gríðarlegur fjöldi aðdáenda og komust mun færri að en vildu. Í tilefni af tónleikunum kom út vegleg safnútgáfa sem ber nafnið ''[[Mothership]]'' og inniheldur öll helstu lög sveitarinnar sem og [[DVD]]-disk með gömlum tónleikaupptökum. ==Málaferli== Árið 2016 var Zeppelin stefnt fyrir rétt í Los Angeles í Bandaríkjunum sakaðir um að hafa stolið upphafsstefi í einu kunnasta lagi sínu „Stairway to Heaven“. Robert Plant og Jimmy Page var gert að mæta í réttarsal 10. maí. Þeir voru sakaðir um að hafa notað upphafsstef úr lagi sem heitir Taurus og var gefið út með hljómsveitinni Spirit árið 1967. Hljómsveitirnar spiluðu saman á hljómleikaferðum árin 1968 og 1969.<ref>[https://www.ruv.is/frett/led-zeppelin-stefnt-fyrir-lagastuld Led Zeppelin stefnt fyrir lagastuld] Rúv. skoðað 12. apríl 2016.</ref> Zeppelin vann málið. <ref>[http://www.rollingstone.com/music/news/led-zeppelin-prevail-in-stairway-to-heaven-lawsuit-20160623 Led Zeppelin Win in 'Stairway to Heaven' Trial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160917173742/http://www.rollingstone.com/music/news/led-zeppelin-prevail-in-stairway-to-heaven-lawsuit-20160623 |date=2016-09-17 }}Rolling Stone. Skoðað 16. september, 2016.</ref> == Útgefið efni == === Breiðskífur === * ''[[Led Zeppelin (breiðskífa)|Led Zeppelin]]'' (1969) * ''[[Led Zeppelin II]]'' (1969) * ''[[Led Zeppelin III]]'' (1970) * ''[[Led Zeppelin IV]]'' (1971) * ''[[Houses of the Holy]]'' (1973) * ''[[Physical Graffiti]]'' (1975) * ''[[Presence]]'' (1976) * ''[[In Through the Out Door]]'' (1979) * ''[[Coda]]'' (1982) == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Led Zeppelin | mánuðurskoðað = 24. mars | árskoðað = 2009}} ==Tenglar== *[https://www.allmusic.com/artist/led-zeppelin-mn0000139026 Led Zeppelin á [[Allmusic]].] ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Athugasemdir== <references group="ath"/> {{Led Zeppelin}} [[Flokkur:Led Zeppelin| ]] {{Sa|1968|1980}} [[Flokkur:Enskar hljómsveitir]] [[Flokkur:Enskar þungarokkshljómsveitir]] 3qyj0otlhy468zvya35yegef580ktx5 14 24565 1958874 1449102 2026-04-04T22:56:06Z TKSnaevarr 53243 1958874 wikitext text/x-wiki {{CommonsCat|Scientists from Denmark|dönskum vísindamönnum}} [[Flokkur:Vísindamenn eftir þjóðerni]] [[Flokkur:Danir|Vísindamenn]] kma9gq63qrizropdbwdtd7veb6xosde 14 24998 1958867 1400619 2026-04-04T22:53:45Z TKSnaevarr 53243 1958867 wikitext text/x-wiki {{CommonsCat|Philosophers from Denmark|dönskum heimspekingum}} [[Flokkur:Danir|Heimspekingar]] [[Flokkur:Heimspekingar eftir löndum]] 17r2e0ldxomhftqoq6tcazamfsb4v9g 14 24999 1958866 1401396 2026-04-04T22:53:27Z TKSnaevarr 53243 1958866 wikitext text/x-wiki {{CommonsCat|Theologians from Denmark|dönskum guðfræðingum}} [[Flokkur:Danir|Guðfræðingar]] [[Flokkur:Guðfræðingar]] r9bxq1fzv8801o402ovcti7tlwh5m7k 0 25788 1958843 1943925 2026-04-04T20:17:29Z TKSnaevarr 53243 1958843 wikitext text/x-wiki {{snið:fyrir|höfund [[Íslenskra þjóðhátta]]|Jónas Jónasson (frá Hrafnagili)}} {{Forsætisráðherra | nafn = Jónas frá Hriflu | búseta = | mynd = Jónas Jónsson frá Hriflu (1934).jpg | myndatexti1 = Jónas frá Hriflu árið 1934. | titill= [[Dóms- og kirkjumálaráðherrar á Íslandi|Dóms- og kirkjumálaráðherra]] | stjórnartíð_start2 = [[28. ágúst]] [[1927]] | stjórnartíð_end2 = [[20. apríl]] [[1931]] | forsætisráðherra2 = [[Tryggvi Þórhallsson]] | forveri2 = [[Magnús Guðmundsson]] | eftirmaður2 = [[Tryggvi Þórhallsson]] | stjórnartíð_start = [[20. ágúst]] [[1931]] | stjórnartíð_end = [[3. júní]] [[1932]] | forsætisráðherra = [[Tryggvi Þórhallsson]] | forveri = [[Tryggvi Þórhallsson]] | eftirmaður = [[Magnús Guðmundsson]] | titill3= Formaður Framsóknarflokksins | stjórnartíð_start3 =1934 | stjórnartíð_end3 = 1944 | forveri3 = [[Sigurður Kristinsson]] | eftirmaður3 = [[Hermann Jónasson]] |AÞ_CV = 351 |AÞ_frá1 = 1922 |AÞ_til1 = 1934 |AÞ_kjördæmi1= [[Landskjör|Landskj.]] |AÞ_flokkur1 = Framsóknarflokkurinn |AÞ_frá2 = 1934 |AÞ_til2 = 1949 |AÞ_kjördæmi2= [[Suður-Þingeyjarsýsla|S-Þingeyjars.]] |AÞ_flokkur2 = Framsóknarflokkurinn | fæðingarnafn = Jónas Jónson | fæddur = [[1. maí]] [[1885]] | fæðingarstaður = [[Hrifla|Hriflu]] í [[Bárðardalur|Bárðardal]], [[Ísland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1968|7|19|1885|5|1}} | dánarstaður = [[Reykjavík]], Íslandi | orsök_dauða = | stjórnmálaflokkur = [[Framsóknarflokkurinn]] | þekktur_fyrir = | starf = Stjórnmálamaður | laun = | trú = | háskóli = Lýðháskólinn í Askov<br>Kennaraháskólinn í Kaupmannahöfn | maki = Guðrún Stefánsdóttir (g. 1912) | börn = 2 | foreldrar = | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = |undirskrift = }} '''Jónas Jónsson''' (fæddur á [[Hrifla|Hriflu]] í [[Suður-Þingeyjarsýsla|Suður-Þingeyjarsýslu]], [[1. maí]] [[1885]], dáinn í [[Reykjavík]] [[19. júlí]] [[1968]]), oftast kenndur við fæðingarstaðinn og nefndur '''Jónas frá Hriflu''', var íslenskur stjórnmálamaður sem naut mikilla áhrifa í íslensku þjóðfélagslífi á fjórða og fimmta áratugnum. Jónas var formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]] í tíu ár og [[Dóms- og kirkjumálaráðherra Íslands|dóms- og kirkjumálaráðherra]] [[1927]]—[[1932]]. Jónas var mjög umdeildur maður á sinni tíð. == Menntun == Jónas stundaði nám við [[Möðruvallaskóli|Möðruvallaskóla]] og er sagt að þar hafi forystuhæfileikar hans komið í ljós fyrir alvöru. Hann sótti um inngöngu í [[Menntaskólinn í Reykjavík|Latínuskólann í Reykjavík]] árið [[1905]], en hann hafði átt í miklum bréfasamskiptum við skólapilta í [[Framtíðin]]ni og taldi sig loksins hafa safnað nægum fjármunum til að standa straum af skólagöngunni. Skemmst er frá því að segja að [[rektor]] skólans, [[Steingrímur Thorsteinsson]], hafnaði umsókninni á þeirri forsendu að Jónas væri of gamall. Jónas safnaði þá styrkjum til náms við [[lýðháskóli|lýðháskólann]] í [[Askov]] í [[Danmörk]]u og hélt síðan til [[England]]s og nam við [[Ruskin_College,_Oxford|Ruskin College]] í [[Oxford]]. Sá skóli var rekinn af bresku [[samvinnuhreyfing]]unni og [[verkalýðshreyfing]]unni og má segja að hann sé fyrsti verkamannaháskólinn í heimi. Jónas hafði frá blautu barnsbeini verið mikill áhugamaður um [[Enska|ensku]] og taldi sig því slá tvær flugur í einu höggi með því að fara þangað; hann lærði ensku og kynntist nýjum straumum. == Eftir nám - Stjórnmál == Við komuna heim til Íslands árið [[1909]] snerist hann gegn nýríkum Íslendingum. Stuttu eftir komuna hóf hann afskipti af stjórnmálum og varð landskjörinn þingmaður árið [[1922]] og [[dómsmálaráðherra]] [[1927]]. Hann hafði þó verið viðloðandi stjórnmál mun lengur og er hann talinn hafa verið sá sem ruddi nýrri flokkaskipan braut í landinu og þannig riðlað gamla valdahlutfallinu í landinu. Þá tók hann sem dómsmálaráðherra margar óvinsælar ákvarðanir og spunnust af miklar deilur. Ber þar helst að nefna ''[[Stóra_bomba#L.C3.A6knadeilan|læknadeiluna]], [[Stóra_bomba#Fimmtard.C3.B3msfrumvarpi.C3.B0|fimmtardómsfrumvarpið]] og [[Stóra_bomba#.C3.8Dslandsbankam.C3.A1li.C3.B0|Íslandsbankamálið]].'' Jónas sat á [[Alþingi]] frá [[1922]] til [[1949]] fyrir [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokkinn]]. Hann var dóms- og kirkjumálaráðherra [[1927]]—[[1932]]. Jónas var formaður Framsóknarflokksins á árunum 1934-1944. Sagt er að [[Kristján 10.]] Danakonungur hafi ávarpað Jónas sem „den lille [[Benito Mussolini|Mussolini]]“ þegar þeir hittust á [[Steinbryggjan|Steinbryggjunni]] í Reykjavík við komu Kristjáns á [[Alþingishátíðin 1930|Alþingishátíðina]] sumarið 1930. Bandaríska vikuritið ''[[Time Magazine]]'' hafði líkt Jónasi við Mussolini í tveimur greinum þetta ár og er líklegt að konungurinn hafi fengið hugmyndina þaðan.<ref>{{Vefheimild|titill=Kristján X. konungur, Jónas frá Hriflu og Mussolini|url=https://www.skrifhus.is/greinar/greinar-kristjan-konungur-jonas-fra-hriflu-mussolini|vefsíða=skrifhus.is|höfundur=Guðmundur Magnússon|dags=6. janúar|skoðað=21. október 2024}}</ref> == Önnur störf == Jónas skrifaði mikið, bækur, bókarkafla og greinar í blöð og tímarit einkum um alls konar þjóðfélagsmál ekki síst um samvinnumál. Hann var ötull hvatamaður að stofnun [[Menntaskólinn að Laugarvatni|Menntaskólans að Laugarvatni]] og færði skólanum [[Hvítbláinn|hvítbláann]] að gjöf. == Eitt og annað == * Jörðin Hrifla, sem Jónas er kenndur við, var talin einhver rýrasta jörð sveitarinnar og til að bæta gráu ofan á svart var þar gestanauð mikil og þess vegna ólst Jónas upp við sárustu fátækt, enda tíðkaðist ekki á þeim tímum að gestir greiddu veittan beina. Gat það orðið verulega útlátasamt fyrir þá sem í alfaraleið bjuggu. * Árið 1941 fluttu Jónas og fjölskylda hans í nýtt og veglegt íbúðarhús að [[Hávallagata 24|Hávallagötu 24]], sem nefnt var ''Hamragarðar''. Húsið var gjöf [[SÍS|Sambands íslenskra samvinnufélaga]] til síns gamla foringja, en Jónas var um árabil skólastjóri [[Samvinnuskólinn|Samvinnuskólans]]. == Tengt efni == * [[Íslensk stjórnmál]] * [[Listamannadeilan]] * [[Stóra bomba]] * [[Þjóðargrafreiturinn]] == Tenglar == * [http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=351 Æviágrip á heimasíðu Alþingis] ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Sigurður Kristinsson]] | titill=[[Formaður Framsóknarflokksins]] | frá=[[1934]] | til=[[1944]] | eftir=[[Hermann Jónasson]]}} {{Töfluendir}} {{Ráðuneyti Tryggva Þórhallssonar}} {{Stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Formenn Framsóknarflokksins]] [[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]] {{fd|1885|1968}} [[Flokkur:Þingmenn Framsóknarflokksins]] [[Flokkur:Dómsmálaráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Borgarfulltrúar Framsóknarflokksins]] 10k02ug72n90zl6gzxw76e3xor5z1vc 14 26716 1958865 1399831 2026-04-04T22:53:07Z TKSnaevarr 53243 1958865 wikitext text/x-wiki {{CommonsCat|Physicists from Denmark}} [[Flokkur:Danir|Eðlisfræðingar]] [[Flokkur:Eðlisfræðingar]] gt98pt59e5xefbkr7z1g7ucojt5gl9i 0 29014 1958877 1953563 2026-04-04T23:09:04Z TKSnaevarr 53243 /* Æviágrip */ 1958877 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Abraham Lincoln | mynd = Abraham Lincoln O-77 matte collodion print.jpg | myndatexti1 = {{small|Abraham Lincoln í nóvember árið 1863.}} | titill= [[Forseti Bandaríkjanna]] | stjórnartíð_start = [[4. mars]] [[1861]] | stjórnartíð_end = [[15. apríl]] [[1865]] | vara_forseti =[[Hannibal Hamlin]] (1861–1865)<br>[[Andrew Johnson]] (mars–apríl 1865) | forveri = [[James Buchanan]] | eftirmaður = Andrew Johnson | titill2= [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|Fulltrúadeildarþingmaður]] fyrir 7. kjördæmi [[Illinois]] | stjórnartíð_start2 = [[4. mars]] [[1847]] | stjórnartíð_end2 = [[3. mars]] [[1849]] | forveri2 = [[John Henry]] | eftirmaður2 = [[Thomas L. Harris]] | fæddur = [[12. febrúar]] [[1809]] | fæðingarstaður = Sinking Spring-býlinu nærri [[Hodgenville]], [[Kentucky]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1865|4|15|1809|2|12}} | dánarstaður = [[Washington (borg)|Washington, D.C.]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | orsök_dauða = [[Morðið á Abraham Lincoln|Myrtur]] | þjóderni = [[Bandaríkin|Bandarískur]] | maki = [[Mary Todd Lincoln]] (g. 1842) | stjórnmálaflokkur = [[Repúblikanaflokkurinn]] | börn = Robert, Edward, Willie og Tad | bústaður = | atvinna = | trúarbrögð = | háskóli = | starf = Lögfræðingur, stjórnmálamaður |undirskrift =Abraham Lincoln 1862 signature.svg }} '''Abraham Lincoln''' ([[12. febrúar]] [[1809]] – [[15. apríl]] [[1865]]) var [[BNA|bandarískur]] stjórnmálamaður og sextándi [[forseti Bandaríkjanna]] á tímum [[Þrælastríðið|þrælastríðsins]] frá [[1861]] til [[1865]]. Lincoln var meðlimur [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokksins]]. Lincoln giftist Mary Ann (áður Todd) Lincoln árið 1842 og átti með henni fjóra syni.<ref>White, Jr., Ronald C. (2009). A. Lincoln: A Biography. Random House, Inc.</ref> Lincoln hlaut litla sem enga formlega menntun og var að mestu sjálfmenntaður. Hann er þekktur fyrir stjórnkænsku sína og ræðusnilli en ein frægasta ræða hans er [[Gettysborgarávarpið]].<ref>{{cite web |url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/man-of-his-words.html |access-date=2010-09-23 |archive-date=2010-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100404123705/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/man-of-his-words.html |url-status=dead |title=Abraham Lincoln}}</ref> Sú tveggja mínútna ræða sem hann hélt til heiðurs föllnum hermönnum við vígslu hermannagrafreitsins í Gettysburg var deilumál fyrst um sinn meðal fjölmiðla en í dag þykir hún hin mesta snilli.<ref>{{Tímarit.is|3304281|„Hvar sem tveir á fjalli fundust ...“|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=13. febrúar 1966|blaðsíða=3|höfundur=Leifur Sveinsson}}</ref> Önnur frægasta ræða Lincolns var innsetningarræða hans sem hann hélt þegar hann var svarinn í embætti forseta í annað sinn árið 1865. Í lok þeirrar ræðu lét hann þessi fleygu orð falla: :„Engum hatur, öllum góðvild.“{{sfn|Thorolf Smith|1959|p=291}} Eitt helsta baráttumál Lincolns var að binda enda á þrælahald og varð það stór þáttur í sigri hans í forsetakosningunum árið 1860. Þegar Lincoln tók við embætti í mars 1861 voru sjö suðurríkjanna sem vildu halda áfram þrælahaldi búin að segja sig úr lögum við Bandaríkin og stofnað með sér [[Suðurríkjasambandið]]. [[Þrælastríðið]] hófst 12. apríl 1861 og lauk 3. apríl 1865 með ósigri suðurríkjanna. Þótt rétturinn til að stunda þrælahald hafi verið deiluefnið sem leiddi til stríðsins var það þó ekki ástæða þess að þrælastríðið var háð, því eining ríkisins var Lincoln alla tíð efst í huga. Árið 1863 gaf Lincoln þrælum í suðurríkjunum frelsi með frelsisveitingunni (e: ''emancipation proclamation'').<ref name="thinkquest">{{cite web |url=http://library.thinkquest.org/3055/netscape/people/lincoln.html |title=Abraham Lincoln |access-date=2011-07-26 |archive-date=2011-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111126034025/http://library.thinkquest.org/3055/netscape/people/lincoln.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=The 'Great Emancipator' and the Issue of Race|url=https://www.ihr.org/jhr/v13/v13n5p-4_Morgan.html|höfundur=Robert Morgan|útgefandi=''The Journal of Historical Review''|tungumál= enska|ár=1993|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=9. janúar}}</ref> Árið 1864, meðan stríðið var enn ekki útkljáð var Lincoln endurkjörinn forseti með miklum yfirburðum. Sex dögum eftir að herir suðurríkjanna gáfust upp var Lincoln hins vegar myrtur af leikaranum [[John Wilkes Booth]] en hann stóð með [[Suðurríkin|Suðurríkjunum]] í Þrælastríðinu.<ref name="thinkquest" /> Lincoln er einn fjögurra forseta Bandaríkjanna sem hafa verið ráðnir af dögum meðan þeir sátu í embætti. Bandarískir sagnfræðingar eru almennt þeirrar skoðunar að Lincoln sé einn áhrifamesti og mikilvægasti forsetinn í sögu Bandaríkjanna. ==Æviágrip== Abraham Lincoln fæddist í bjálkakofa á nýbýli foreldra sinna nálægt héraðinu Harden í bandaríska fylkinu [[Kentucky]].<ref name=almanak>{{Tímarit.is|4661937|Abraham Lincoln|höfundur=Sigtryggur Jónasson|blað=[[Almanak Ólafs S. Thorgeirssonar]]|útgáfudagsetning=1. janúar 1909|blaðsíða=65-79}}</ref> Þegar Abraham var 7 ára flutti faðir hans með fjölskyldu þeirra vestur til [[Indiana]] og settist að við læk sem hét Pigeon Creek.<ref name=almanak/> Abraham Lincoln hlaut aðeins takmarkaða grunnmenntun en bætti upp fyrir það með eigin bókalestri.<ref name=almanak/> Meðal annars kynnti Lincoln sér lög Indiana-fylkis og var orðinn áhugasamur um bandarísk stjórnmál þegar hann komst á þrítugsaldur.<ref name=almanak/> Árið 1830 ákvað faðir Abrahams að flytja til [[Illinois]] með fjölskylduna og var það þar sem Abraham átti eftir að hefja stjórnmálaferil sinn.<ref name=almanak/> Árið 1831 fékk Lincoln vinnu sem verslunarþjónn í bænum [[New Salem]]. Lincoln varð virtur í samfélagi New Salem og þegar kom til ófriðar við Indíanahöfðingjann [[Svarti haukur|Svarta hauk]] vorið 1831 var Lincoln kjörinn foringi sjálfboðaliðs New Salem í Bandaríkjaher.<ref name=almanak/> Eftir ófriðinn bauð Lincoln sig fram sem þingmann á neðri deild ríkisþings Illinois en náði ekki kjöri.<ref name=almanak/> Lincoln bauð sig fram að nýju í sama embætti í þingkosningum árið 1834 og náði í þetta sinn kjöri.<ref name=almanak/> Hann var ekki mikill skörungur á þinginu þar sem hann hafði hugann allan við sjálfsmenntun sína í [[lögfræði]]. Lincoln tók próf og fékk lögmannsleyfi fyrir Illinois árið 1837 og málafærsluréttindi á réttum bandaríska alríkisins árið 1839.<ref name=almanak/> Lincoln vann næstu árin sem lögfræðingur í Illinois. Árið 1839 kynntist Lincoln konu að nafni [[Mary Todd Lincoln|Mary Todd]] og giftist henni árið 1842. Hjónin eignuðust fjóra syni. Abraham Lincoln var þekktur fyrir [[Frjálslyndi|frjálslyndar]] stjórnmálaskoðanir og var því meðlimur í stjórnmálaflokki [[Viggar (Bandaríkin)|Vigga]] á fyrstu árum sínum í stjórnmálum. Lincoln var mótfallinn því að [[þrælahald]] yrði lögleitt á nýjum landsvæðum Bandaríkjanna í vestanverðri Norður-Ameríku og árið 1839 vakti Lincoln athygli landsmanna í frægum kappræðum þar sem hann rökræddi málið við keppinaut sinn, [[Stephen A. Douglas]].<ref name=almanak/> Árið 1846 náði Lincoln kjöri fyrir Vigga á [[fulltrúadeild Bandaríkjaþings]]. Lincoln bauð sig ekki fram á ný árið 1850.<ref name=almanak/> Fylkisdeild [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokksins]] í Illinois var stofnuð árið 1854 og var Lincoln einn af fyrstu meðlimum flokksins. Lincoln bauð sig fram til [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|öldungadeildar Bandaríkjaþings]] fyrir Illinois árið 1858 en tapaði fyrir Stephen A. Douglas. Þrátt fyrir ósigurinn vakti Lincoln mikla athygli með ræðum sínum um siðferði þrælahalds í kosningunum og greiddi þannig veginn fyrir forsetakjör sitt.<ref name=almanak/>{{sfn|Jón Þ. Þór|2016|p=157}} ===Forsetatíð (1861 – 1865)=== Repúblikanar útnefndu Lincoln sem forsetaefni sitt fyrir forsetakosningar Bandaríkjanna árið 1860. Repúblikanar unnu auðveldan sigur í kosningunum þar sem [[Demókrataflokkurinn]] var þríklofinn. Repúblikanar hlutu um 180 kjörmenn af 303.{{sfn|Jón Þ. Þór|2016|p=157}} Lincoln var orðinn þjóðkunnur fyrir andstöðu sína gegn útbreiðslu þrælahalds og því sættu þrælaeigendur í suðurríkjum Bandaríkjanna sig illa við að hann yrði næsti forseti þeirra. Áður en Lincoln tók formlega við embætti sögðu sjö fylki sig úr bandaríska alríkinu og stofnuðu nýtt ríki, [[Suðurríkjasambandið]]. Stuttu eftir að Lincoln tók við embætti forseta brutust út stríðsátök milli bandaríska alríkisins og Suðurríkjasambandsins. [[Þrælastríðið]] var byrjað. Forystu Lincolns er gjarnan þakkað fyrir að hafa unnið bug á uppreisn Suðurríkjanna og haldið bandaríska alríkinu saman. Þann 1. janúar árið 1863 gaf Lincoln út svokallaða „frelsisyfirlýsingu“ (enska: ''Emancipation Proclamation'') þar sem því var lýst yfir að allir þrælar á yfirráðasvæði suðurríkjanna skyldu látnir lausir og þrælahald bannað.<ref>{{Vísindavefurinn|16734|Hvað getur þú sagt mér um Abraham Lincoln og af hverju var hann svona frægur?|höfundur=Reinar Ágúst Foreman|höfundur2=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=24. júní 2008|skoðað=29. apríl 2024}}</ref><ref>{{Tímarit.is|000553067|Hvers vegna var þrælahald afnumið í Bandaríkjunum?|höfundur=Lára Magnúsdóttir|blað=[[Sagnir]]|útgáfudagsetning=1. júní 1993|blaðsíða=104-112}}</ref> Tilskipun Lincolns var réttlætt með vísun til stríðsástandsins sem þá ríkti, en til lengri tíma var hún ekki reist á traustum lagalegum grunni. Lincoln var því mjög í mun að koma á stjórnarskrárbreytingu sem skyldi banna þrælahald fyrir fullt og allt áður en styrjöldinni lyki. Stjórn Lincolns tókst að koma því til leiðar að [[þrettándi viðauki stjórnarskrár Bandaríkjanna]] var samþykktur á fulltrúadeildinni í apríl 1864 og á öldungadeildinni í janúar 1865.{{sfn|Jón Þ. Þór|2016|p=159}} Með þessum viðauka var þrælahald formlega bannað með lögum í Bandaríkjunum. Lincoln var endurkjörinn til annars kjörtímabils árið 1864 og hóf annað kjörtímabil sitt árið 1865, á meðan stríðið geisaði enn.{{sfn|Jón Þ. Þór|2016|p=168}} Stríðið hafði snúist alríkismönnunum í vil árið 1863 og flestum var ljóst að uppreisnin yrði barin niður. Þann 5. apríl árið 1865 gafst [[Robert E. Lee]], æðsti herforingi Suðurríkjasambandsins, formlega upp fyrir [[Ulysses S. Grant]] yfirhershöfðingja Bandaríkjamanna. Lincoln forseti lýsti yfir lokum styrjaldarinnar þann 11. apríl.{{sfn|Jón Þ. Þór|2016|p=158}} ===Morðið á Lincoln=== {{aðalgrein|Morðið á Abraham Lincoln}} [[Mynd:Lincoln assassination slide c1900.png|thumb|right|Teikning af morðinu á Abraham Lincoln.]] Þann 14. apríl árið 1865, fáeinum dögum eftir lok Þrælastríðsins, fór Lincoln ásamt konu sinni í Ford-leikhúsið í Washington til þess að horfa á gamanleikinn ''Our American Cousin''. Klukkan tíu um kvöldið læddist [[John Wilkes Booth]], frægur leikari og öfgafullur stuðningsmaður þrælahalds, inn í stúku forsetahjónanna og skaut Lincoln í hausinn.<ref>{{Tímarit.is|1354350|Þegar Lincoln var myrtur|blað=[[Morgunblaðið]]|höfundur=Thorolf Smith|útgáfudagsetning=26. nóvember 1963|blaðsíða=17; 19}}</ref> Booth stökk síðan niður á sviðið og hrópaði: „Sic semper tyrannis!“ („Svona fer alltaf fyrir harðstjórum!“).{{sfn|Jón Þ. Þór|2016|p=161}} Lincoln lést úr sárinu síðar sama kvöld.{{sfn|Thorolf Smith|1959|p=286}} ==Heimildir== * {{Cite book|title=Bandaríkjaforsetar|author=Jón Þ. Þór|year=2016|publisher=Urður bókafélag|p=152-161|isbn=978-9935-9194-5-8|place=Hafnarfjörður|chapter=Abraham Lincoln}} * {{Cite book|title=Abraham Lincoln: ævisaga|author=Thorolf Smith|year=1959|publisher=Setberg|place=Reykjavík|isbn=9789935210197}} == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == {{commons|Abraham Lincoln|Abraham Lincoln}} * {{Tímarit.is|3289803|Heimferð Lincolns|blað=Lesbók Morgunblaðsins|útgáfudagsetning=13. febrúar 1966|blaðsíða=1; 12}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forseti Bandaríkjanna]] | frá = 1861 | til = 1865 | fyrir = [[James Buchanan]] | eftir = [[Andrew Johnson]] }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Bandaríkjanna}} {{fde|1809|1865|Lincoln, Abraham}} {{DEFAULTSORT:Lincoln, Abraham}} [[Flokkur:Abraham Lincoln| ]] [[Flokkur:Bandarískir afnámssinnar]] [[Flokkur:Bandarískir fulltrúadeildarþingmenn]] [[Flokkur:Forsetar Bandaríkjanna|Lincoln, Abraham]] [[Flokkur:Fólk tengt þrælastríðinu]] [[Flokkur:Myrtir ríkisstjórnarleiðtogar]] [[Flokkur:Myrtir þjóðhöfðingjar]] [[Flokkur:Repúblikanar|Lincoln, Abraham]] lvie57rbnlpwuhpwekjqgd8whqu8wpo 14 30422 1958873 1407122 2026-04-04T22:55:42Z TKSnaevarr 53243 1958873 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Danir|Stjarnfræðingar]] [[Flokkur:Stjarnfræðingar eftir löndum]] j4snr2qbxxy3ojegiwszd6lavmyhvi1 0 33111 1958824 1453327 2026-04-04T17:31:09Z Akigka 183 1958824 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Eod2.jpg|thumb|right|[[Plastsprengiefni]] undirbúið fyrir sprengingu.]] '''Sprengiefni''' er óstöðugt [[efni]] sem [[bruni|brennur]] mjög snögglega og þenst þá það mikið út að [[sprenging]] verður við vissar kringumstæður. Sprengiefni hefur mikla [[stöðuorka|stöðuorku]] sem getur losnað snögglega úr læðingi. Sprengingu fylgja gjarnan [[ljós]]blossi, [[hiti]], hvellt [[hljóð]] og [[þrýstingur]]. Sprengjuhleðsla er mælt magn sprengiefnis. Sprengiefni getur verið hreint [[efnasamband]] eða [[efnablanda]] með tveimur eða fleiri innihaldsefnum. Stöðuorkan sem sprengiefni geymir getur meðal annars verið: * [[efnaorka]], eins og í [[nítróglyserín]]i eða [[ryksprenging]]u * [[gas]] undir þrýstingi, eins og [[gashylki]], [[úðabrúsi]] eða [[gufusprenging]] í vökva * [[kjarnorka]], eins og í samsætum [[úran]]s Hægt er að flokka sprengiefni eftir útþensluhraða. Efni sem [[hvellsprenging|hvellspringa]], þar sem efnahvörfin ferðast gegnum sprengiefnið á meiri hraða en [[hljóðhraði|hljóðraða]] nefnast „háhraðasprengiefni“. Efni sem [[fuðrun|fuðra upp]] þannig að hraði efnahvarfsins er hægari en hljóðhraði, eru hins vegar þekkt sem „lághraðasprengiefni“. Einnig er hægt að flokka sprengiefni eftir viðkvæmni. Viðkvæm sprengiefni sem springa við tiltölulega lítinn hita eða þrýsting nefnast frumsprengiefni, en efni sem ekki eru eins viðkvæm nefnast annars eða þriðja stigs sprengiefni.<ref>{{cite report|url=https://www.netokuskolinn.is/paper/pdf/ADR_Kennslubok.pdf|title=ADR kennslubók|year=2021|author=Jóhannes Helgason|publisher=ADR skólinn}}</ref> Mjög mörg efni geta sprungið við réttar aðstæður, en aðeins nokkur efni eru sérstaklega framleidd vegna þessara eiginleika. Önnur efni eru ýmist of hættuleg, eitruð, óstöðug, eða hætt við niðurbroti á stuttum tíma. Mörg efni brenna án þess að springa og eru því einfaldlega [[eldfimt efni|eldfim]]. Munurinn er samt ekki alltaf skýr. Viss efni, eins og ryk, púður, lofttegundir, og rokgjarn vökvi, geta brunnið við venjulegar aðstæður, en verða sprengfim í sérstökum tilvikum eða á sérstöku formi, eins og þegar ryksprenging eða [[gassprenging]] á sér stað. == Algengar tegundir sprengiefna == * [[Aseton-peroxíð]] (TATP) * [[Dínamít]] * [[Nítróglyserín]] * [[Pikriksýra]] * [[Svart púður]] * [[Trótyl]] (TNT) == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|efnafræði}} [[Flokkur:Sprengiefni| ]] n386ac9opd66jekth7k90m8m1jp3nzv 0 33869 1958826 1943352 2026-04-04T18:11:38Z Akigka 183 1958826 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=Nytjahænsn |status=DOM |image= Male and female chicken sitting together.jpg |image_caption=Hani og hæna |regnum=[[Dýraríki]] (''Animalia'') |phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') |classis = [[Fuglar]] (''Aves'') |ordo=[[Hænsnfuglar]] (''Galliformes'') |familia=[[Fashanaætt]] (''Phasianidae'') |genus=[[Kambhænsn]] (''Gallus'') |species=[[Bankívahænsn]] (''G. gallus'') |subspecies='''''G. g. domesticus''''' |trinomial=''Gallus gallus domesticus''|author=[[Carolus Linnaeus|Linnaeus]]|date = [[1758]] }} '''Nytjahænsni''', alihænur, ræktunarhænsni eða tamin hænsni ([[fræðiheiti]]: ''Gallus domesticus'' eða ''Gallus gallus domesticus'') eru tamin deilitegund af [[bankívahænsn]]um (''Gallus gallus''), sem er ein fjögurra [[Tegund (líffræði)|tegunda]] innan [[Ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvíslar]] [[kambhænsn]]a (''Gallus''). Til eru fjölmörg ræktunarafbrigði nytjahænsna. Eitt þeirra er íslenska [[Landnámshænsn|landnámshænan]]. Karlkyns hænsni kallast hani, kvenkyns hænsni hæna og unginn [[Kjúklingur|kjúklingur]]. Hænsni eru aðallega haldin til [[alifugl]]aræktunar, sem greinist í tvennt: hænsnarækt til eggjaframleiðslu, og ræktun holdakjúklinga til kjötframleiðslu. Árið 2011 voru nærri 19 milljarðir nytjahænsna um allan heim, en árið 2023 hafði fjöldi þeirra aukist í um það bil 34 milljarða. Um það bil 70 milljörðum hænsna er slátrað árlega til neyslu í heiminum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Number of chickens worldwide from 1990 to 2023 (in million animals|útgefandi=Statista|url=https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/?srsltid=AfmBOooeaeinK_J9R1KnU8WyRoCIMTiZnBf-quTRnPU9enhYau_jNJeF|ár=2025}}</ref> Búrhænur verpa 300 eggjum á ári að meðaltali. Hænsni eru einnig stundum höfð sem [[gæludýr]]. Samkvæmt FAO eru til yfir 1.600 ræktunarafbrigði nytjahæsna í heiminum. Þar af eru um 180 tegundir skráðar í Evrópu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Gateway to poultry production and products - Chickens|höfundur=UN's Food and Agriculture Organisation|ár=2023|url=https://www.fao.org/poultry-production-products/production/poultry-species/chicken/en}}</ref> Þessar tegundir eru mjög fjölbreyttar hvað varðar stærð og annað útlit. == Uppruni og tamning == Ein tegund kambhænsna í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] eru talin hin upprunalegu nytjahænsn, og tengist útbreiðslu [[hrísgrjón]]aræktar. Kambhænsni (''Gallus'') eru villtir [[hænsnfuglar]] af [[Fashanar|fasanaætt]] (''Phasianidae''). Allar tegundirnar eru upprunnar í Suður- og Suðaustur-Asíu og einkennast af skrautlegum fjaðrabúningi karlfuglanna. Fjórar tegundir kambhænsna eru til: [[bankívahænsni]] (''G. gallus''), [[seylonhænsn]] (''G. lafayetii''), [[leppahæna]] (''G. sonneratii'') og [[jövuhæna]] (''G. varius''). Fimm undirtegundir bankívahænsna eru til, en engar undirtegundir tilheyra hinum tegundunum. Það hefur lengi verið almenn skoðun meðal vísindamanna að bankívahænsni séu aðaluppruni nytjahænsnanna, en það hefur verið óljóst að hversu miklu leyti hinar fjórar tegundirnar hafa einnig verið hluti af þóun deilitegundarinnar. Líffræðingar hafa deilt um hvenær og hvar hænsnin voru tamin. <gallery> Red Junglefowl (male)-9858, crop.jpg|[[ bankívahænsn]]<br /> (''G. gallus'') Grey jungle fowl (cropped), crop.jpg|[[leppahæna]]<br /> (''G. sonneratii'') Flickr - Rainbirder - Ceylon Junglefowl (Gallus lafayetii) Male.jpg|[[seylonhænsni]]<br /> (''G. lafayettii'') Green Junglefowl - Baluran NP - East Java MG 7948 (29183361863) (cropped).jpg|[[jövuhæna]]<br /> (''G. varius'') Gallus distribution.jpg|Útbreiðsla kambhænsna </gallery> Þangað til nýlega var talið að tamning hænsna hafi hafist í Suðaustur-Asíu fyrir um 8.000 árum síðan<ref>{{Bókaheimild|titill="The wild species genome ancestry of domestic chickens"|höfundur=Lawal, Raman Akinyanju; Martin, Simon H.; Vanmechelen, Koen; Vereijken, Addie; Silva, Pradeepa; Al-Atiyat, Raed Mahmoud; et al.|útgefandi=BMC Biology|ár=2020|url=https://link.springer.com/article/10.1186/s12915-020-0738-1}}</ref> og breiðst þaðan út til [[Kína]] og [[Indland|Indlands]] 2000 til 3000 árum síðar. Fornleifafundir virtust styðja að hænsni hafi verið tamin í Suðaustur-Asíu löngu fyrir 6000 f.Kr., í Kína fyrir 6000 f.Kr. og á Indlandi fyrir 2000 f.Kr.<ref>{{Bókaheimild|titill="Did chickens go north? New evidence for domestication"|höfundur=West, B.; Zhou, B.X.|útgefandi=Journal of Archaeological Sciences. 14|ár=1988|bls=515–533}}</ref> Rannsókn, sem birtist í hinu virta vísindatímariti ''[[Science]]'' árið 2020, hefur skýrt að tamin hænsni séu aðallega komin af deilitegund bankívahænsna ''G. gallus spaedicus'', sem er villt á svæðunum í kringum þorpið [[Ban Non Wat]] í miðhluta þess sem nú er [[Taíland]].<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=How the wild jungle fowl became the chicken|höfundur=Gibbons, Ann|útgefandi=Science|ár=2022|url=https://www.science.org/content/article/how-wild-jungle-fowl-became-chicken}}</ref> Þessi rannsókn [[DNA-raðgreining|raðgreindi]] erfðabreytileika [[Litningur|litningabúta]] hjá 863 hænsnum um allan heim og niðurstaðan bendir til þess að öll tamin hænsni eigi uppruna í einni tamningu. Rannsóknin kemst einnig að þeirri niðurstöðu að útbreiðsla nytjahænsna sé nátengd útbreiðslu hrísgrjónaræktar, sem hófst á þessu svæði fyrir um 3250–3650 árum.<ref name=":0" /> Nytjahænsnin blönduðust þar við aðrar villtar tegundir kambhænsna og mynduðu erfðafræðilega og landfræðilega aðskilda hópa. Greining á algengustu deilitegund nytjahænsna í heiminum, [[livornohænsn]]um eða hvítum Ítala, sýnir að hún ber litninga frá mismunandi undirtegundum kambhænsna.<ref>{{Bókaheimild|titill="863 genomes reveal the origin and domestication of chicken".|höfundur=Wang, Ming-Shan; Thakur, Mukesh; Peng, Min-Sheng; Jiang, Yu; Frantz, Laurent Alain François; Li, Ming; et al.|útgefandi=Nature|ár=2020|url=https://www.nature.com/articles/s41422-020-0349-y}}</ref><ref>{{Bókaheimild|titill="Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles".|höfundur=Liu, Yi-Ping; Wu, Gui-Sheng; Yao, Yong-Gang; Miao, Yong-Wang; Luikart, Gordon; Baig, Mumtaz;|útgefandi=Molecular Phylogenetics and Evolution. 38|ár=2006|bls=12–19}}</ref> Þessi niðurstaða kemur einnig vel heim við sögulegar heimildir, til dæmis að hænsni eru ekki nefnd í [[Gamla testamentið|Gamla testamentinu]]. Tamning hænsna átti sér því stað mun síðar en áður var talið. Þær hafa ekki borist til [[Evrópa|Evrópu]] fyrr en í klassískri fornöld (fyrir um 2 800 árum) og til [[Norðurlöndin|Norðurlanda]] um 1000 árum síðar.<ref name=":0" /> == Lýsing == [[Mynd:Rooster portrait2.jpg|thumb|Hanakambur og hálssepar.]] [[Mynd:Hen Comb (cropped).jpg |thumb|Hænan hefur miklu minni kamb og hálssepa.]] [[Mynd:Day old chick black background.jpg|thumb|Dagsgamall dúnungi.]] Eins og hjá villtum kambhænsnum hafa nytjahænsni mikla kynbundna [[tvíbreytni]], þar sem haninn er bæði töluvert stærri og hefur oft litríkari fjaðraham en hænan. Hanar hafa oft áberandi hanakamb og langa rauða hálssepa undir kverkinni. Hænur eru mun minni og þær hafa minni kamba og sepa. Ungar flestra deilitegunda nytjahænsna fæðast með gulan dún. Hænsn eru tiltölulega stórir dagvirkir fuglar. Bolurinn er nokkuð hnöttóttur, leggirnir eru berir hjá flestum tegundum og vængirnir stuttir.<ref>{{Bókaheimild|titill=Chicken"|útgefandi=Smithsonian's National Zoo & Conservation Biology Institute.|url=https://nationalzoo.si.edu/animals/chicken|ár=2024}}</ref> Villtar kambhænur geta flogið en eru ekki miklir flugfuglar, fljúga aðeins stuttar vegalengdir í náttstað eða til að forðast rándýr. Eins á við um tamdar hænur að flugvöðvar þeirra eru ekki nógu sterkir fyrir langt flug. Hænur fljúga aldrei langt og eiga auðveldara með að flögra upp en áfram.<ref>{{Bókaheimild|titill="Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying?"|höfundur=Geggel, Laura|útgefandi=Live Science.|url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html|ár=2016}}</ref> Hænsni eru alætur. Í náttúrunni krafsa þær í [[Jarðvegur|jarðveg]] til að leita að [[fræ]]jum, [[skordýr]]um, [[Ánamaðkur|ánamöðkum]] og smádýrum. Hænur geta lifað í 5–10 ár, allt eftir tegund. Elsta hænsnið sem vitað erum lifði í 24 ár.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/739669-oldest-chicken-ever|titill=Oldest chicken ever|útgefandi=Guinness worldrecords}}</ref> Hins vegar eru aðstæður kjúklinga á stórum kjúklingabúum órafjarri náttúrulegum aðstæðum. Að meðaltali lifir holdakjúklingur á Íslandi aðeins í 5 vikur áður en honum er slátrað. Hænur eru félagslyndar, lifa í hópum og klekja út egg og ala upp unga saman. Einstakar hænur og einkum hanarnir ráða ríkjum yfir öðrum og koma þannig upp goggunarröð; og hafa forgang að fæðu. [[Thorleif Schjelderup-Ebbe]] kynnti hugtakið goggunarröð í hænum árið 1921.<ref>{{Bókaheimild|titill="Contributions to the social psychology of the domestic chicken|höfundur=Schjelderup-Ebbe, T.|útgefandi=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior. Vol. 3.|ár=1975}}</ref> Hanarnir slást með því að stökkva og nota klærnar. Hanagalið er hátt og hvellt kall, sem sérstaklega á að vara aðra hana við að koma inn á þeirra yfirráðasvæði, og sem viðvörum um yfirvofandi hættu. Hænur gagga þegar þær eru búnar leggja egg og til að kalla á ungana. Hænur og hanar gefa frá sér mismunandi viðvörunarhljóð til að gefa til kynna að rándýr sé að nálgast úr lofti eða á jafnsléttu.<ref>{{Bókaheimild|titill=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system|höfundur=Evans, Christopher S.; Evans, Linda; Marler, Peter|útgefandi=Animal Behaviour. 46 (1)|ár=1993|bls=23–38}}</ref> Það hefur lengi verið vitað að stærsti og glæsilegasti haninn ræður ríkjum í hænsnahópnum. Rannsókn sem var birt í vísindatímaritinu ''[[Nature]]'' árið 2003 sýndi að hanar gefa hænum með stærri kamb meira sæði en hænum með minni kamb. Þetta þýðir þessar hænur með stærri kamb eiga einnig mesta möguleika á að frjóvga eggin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sophisticated sperm allocation in male fowl.|höfundur=Pizzari, T., Cornwallis, C. K., Løvlie, H., Jakobsson, S., & Birkhead, T. R.|útgefandi=Nature|bls=70|url=https://www.nature.com/articles/nature02004}}</ref> Önnur rannsókn, sem birt var í tímaritinu ''PLoS Genetics'' árið 2012 varpaði ítarlegu ljósi á þetta val með því að staðfesta að stærð hænukambsins tengdist varpgetu. Því stærri sem kambur hænunar er því fleiri eggjum verpir hún. Rannsóknin sýnir einnig að þeir [[Erfðavísir|erfðavísar]] sem stjórna stærð kambsins (HAO1 og BMP2) stjórna einnig þykkt leggja og fóta hænunnar og varpgetu. Það kom í ljós að [[brjósk]]ið er útskýringin. Hænan getur verpt fleiri eggjum því þykkari sem útlimir hennar eru, því hluti af [[kalsín]]inu sem þarf til að búa til eggjaskurn kemur úr [[beinagrind]]inni. Þar sem kamburinn er einnig úr brjóski hefur stærð hans einnig áhrif á varpgetuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=A sexual ornament in chickens is affected by pleiotropic alleles at HAO1 and BMP2, selected during domestication.|höfundur=Johnsson, M., Gustafson, I., Rubin, C. J., Sahlqvist, A. S., Jonsson, K. B., Kerje, S., og Wright, D.|útgefandi=PLoS Genetics, 8(8), e1002914.|ár=2012|url=https://journals.plos.org/plosgenetics/article?id=10.1371/journal.pgen.1002914}}</ref> Þegar hænur eru orðnar fjögurra mánaða gamlar byrja þær að verpa. Hænur sem ganga alveg frjálsar og hafa engan sérstakan varpstað verpa að jafnaði aðeins 20 eggjum á ári. En ef egg er alltaf tekið frá hænunni verpir hún nýju eggi í staðinn. Með þessu móti geta búrhænur orpið meira en 200 eggjum á ári. Dæmi eru um búrhænur sem verpa árlega meira en 300 eggjum. Hænur sem ganga alveg frjálsar leita uppi vel falda staði fyrir hreiður, svipað og hreiður annarra fugla. Hænan verpir um það bil einu eggi á dag (meðaltal varphæna er sex egg á viku), venjulega sjö til tólf alls, áður en hún byrjar að klekja út. Það tekur um 21 dag fyrir ungana að klekjast út. Hænsni mata ekki ungana eins og margar aðrar fuglategundir. == Hænsnastofnar == [[Mynd:Icelandic Settler Chicken.jpg|thumb|Íslensk landnámshænsn.]] [[Mynd:Battery hens -Bastos, Sao Paulo, Brazil-31March2007.jpg|thumb|Varphænur.]] Nytjahænsni hafa verið alin í stórum hluta heimsins í þúsundir ára og það hefur leitt til mikillar fjölbreytni afbrigða hvað varðar stærð og annað útlit. Af nytjahænsnum eru fjölmörg ræktunarafbrigði sem hafa verið ræktuð til að fá fram sérstaka erfðaeiginleika. Fyrir utan þessar tegundir, þar sem áhersla er lögð á að hámarka afurðir, eru til fleiri tegundir svonefndra landkynja. Það eru gamlir hænsnastofnar sem hafa mótast og aðlagast aðstæðum á hverjum stað. Eiginleikar sem notaðir eru til að aðgreina ræktunarafbrigði eru til dæmis stærð, fjaðralitur, hvernig kamburinn lítur út, húðlitur, fjöldi táa, magn fjaðra og litur eggjanna. Í nytjahænubúskap í nútímaverksmiðjubúum eru tegundirnar oftast greindar í tvennt: hænsnarækt til eggjaframleiðslu og ræktun holdakjúklinga til kjötframleiðslu, en sumar tegundir eru ræktaðar bæði fyrir egg og kjöt. Þar að auki eru svo nefndar dvergtegundir sem einkum eru gæludýr. === Algeng framleiðslukyn á heimsvísu í stórbúskap === ==== Varphænur: ==== <gallery> Mynd:Leghorn.jpg|'''Livorno-kynið eða hvítur Ítali''' er algengasta tegundin til framleiðslu á hvítum eggjum, getu orpið allt að 320 hvítum eggjum á ári. Mynd:Isa cs layers brownJPG.jpg|'''Isa Brown''' er tegundablendingur þekktur fyrir mikla framleiðni og hver hæna verpir meir en 300 brúnum eggjum árlega. Mynd:Lohmann Brown adult hen in homebird-yard.jpg|'''Lohmann Brown''' Annar tegundablendingur varphænsna, svipaður og ISA Brown. Mynd:Rhode Island Red cock, cropped.jpg|'''Rhode Island Red''' er harðgert og fjölhæft kyn, sem er notað bæði í stórframleiðslu og smábúum. Verpir um 250-300 egg á ári. </gallery> ==== Holdakjúklingar: ==== <gallery> Mynd:2014nr108 – RGZV Frankenthal IMG032 – 1,0 Indische Zwerg-Kämpfer, fasanenbraun (cut out).jpg|'''Cornish Cross''' eða einnig cornwall-kyn. Þessi tegund er algengasta hænsnakjötkynið um allan heim til stórframleiðslu. Kjúklingurinn nær markaðsþyngd á aðeins 6-8 vikum vegna sérhæfðar ræktunar fyrir hraðvaxandi og stóra fugla. Mynd:Picture of two(2) broiler chicken in a cage.jpg|'''Cobb 500''' er mjög hraðvaxandi kjúklingakyn sem getur náð 2 kg sláturþyngd við 33 daga aldur. Ræktun tegundarinnar er mjög umdeild vegna heilsuvandamála<ref>{{Bókaheimild|titill="Assessment of Welfare Problems in Broilers: Focus on Musculoskeletal Problems Associated with Their Rapid Growth"|höfundur=Kwon, Byung-Yeon; Park, Jina; Kim, Da-Hye; Lee, Kyung-Woo|útgefandi=Animals. 14 (7)|bls=1116|ár=2024|url=https://www.mdpi.com/2076-2615/14/7/1116}}</ref>. Mynd:Ross 308, 30 weken, 6400 gram.jpg|'''Ross 308''' er annað mikilvægt holdakyn, þekkt fyrir að vaxa hratt og mikil kjötgæði. Mynd:White Plymouth Rock rooster.JPG|'''Plymouth Rock''' (sérstaklega White Rock tegundin) var á nítjándu öld og fyrri hluta tuttugustu aldar venjulegasta holdakjúklingakynið. Alinn bæði fyrir kjöt og egg. </gallery> == Nytjahænsni á Íslandi == [[Mynd:Isländisches Landnahmehuhnpaar auf der Wiese.jpg|thumb|left|Landnámshani og hæna]] Hænsnahald á sér langa sögu á Íslandi og talið er fullvíst að [[Landnámsöld|landnemarnir]] hafi haft með sér hænsni og aðra alifugla til búskapar. Um það eru heimildir meðal annars er víða getið um alifuglahald í fornsögum og ritum. Sem dæmi má nefna gæsagæslu [[Grettir Ásmundarson|Grettis sterka Ásmundarsonar]], söguna af [[Hænsna-Þóris saga|Hænsna-Þóri]] sem ræktaði og seldi fiðurfénað og eins hanana Fjalar og Gullinkamb í [[Völuspá]]. Hænsna einnig getið í [[Flóamanna saga|Flóamannasögu]]. Seinni tíma rannsóknir benda til þess að hænsnarækt hefur verið nokkuð útbreidd á meðal landnámsmanna. Sennilegast hafa hænsni fremst verið á stórbæjum á þeim landsvæðum voru heppilegust fyrir [[Korn|kornræktenda]] er og var korn aðalfæða þeirra.<ref>{{Bókaheimild|titill=Alifuglinn. Saga alifuglaræktar frá landnámi til okkar daga.|höfundur=Friðrik G. Olgeirsson.|útgefandi=Félag eggjaframleiðenda|ár=2003|bls=13}}</ref> Landnámshænan hefur einnig verið nefnd haughænsni. [[Móðuharðindin]], árin 1783-1785, fóru mjög illa með íslenska hænsnastofninn. Í ritinu Skaftáreldum 1783-1785 er talað um að land- og sjófuglar hafi drepist í þúsundatali af eitrun, hafís og kulda.<ref>{{Bókaheimild|titill=SKAFTÁRELDAR 1783-1784 Ritgerðir og heimildir|höfundur=Gísli Ágúst Gunnlaugsson, Gylfi Már Guðbergsson, Sigurður Þórarinsson, Sveinbjörn Rafnsson, Þorleifur Einarsson|útgefandi=Mál og menning i|ár=1984|ISBN=9979-54-244-6}}</ref> Talið er að Móðuharðindin hafi að miklu leyti gert út af við íslenska hænsnastofninn en aðeins voru örfáar hænur í nokkrum sveitum á síðustu árum 18. aldar. Fáeinir bæir höfði þó haldið nokkrum hænum og þannig bjargað íslenska hænsnastofninum. Með aukinni [[Þéttbýli|þéttbýlismyndun]] á 19. öld fóru Íslendingar í auknum mæli að ala hænsn sem sjálfsþurftarbúskap og egg fóru að verða snar þáttur í fæðu almennings. Algengt varð að á sveitabæjum og á heimilum í þorpum og þéttbýli væru nokkrar hænur til að sjá heimilinu fyrir eggjum. Smám saman fjölgaði hænsnum og frá aldamótum til 1930 fjölgaði þeim úr liðlega 5000 fuglum í tæplega 45000. Þetta voru nánast eingöngu fuglar ætlaðir til eggjaframleiðslu og neysla á hænsnakjöti var mjög lítil. Á sjöunda áratugnum hófst ræktun holdakjúklinga í fyrsta sinn að einhverju marki og kjúklingar urðu brátt eftirsóttur matur. Framleiðsla á kjúklingakjöti hefur margfaldast á síðustu áratugum og er hér fremur um að ræða [[Iðnaður|iðnaðarframleiðslu]] en [[Landbúnaður|landbúnað]] í hefðbundinni merkingu. Árið 1990 var 1,2 milljónum kjúklinga slátrað, árið 2000 voru það 2,2 milljónir og árið 2024 5,5 milljónir<ref>{{Vefheimild|url=https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Atvinnuvegir/Atvinnuvegir__landbunadur__landframleidsla/LAN10201.px/table/tableViewLayout2/|titill=Kjötframleiðsla eftir tegundum|útgefandi=Hagstofa Íslands}}</ref> og er kjúklingur í dag söluhæsta kjöttegundin á Íslandi. Í holdakjúklingarækt á Íslandi er eingöngu notaður kjúklingastofninn ''Ross 308''. Fyrir nokkrum áratugum var varphænustofninn á Íslandi af mestu ''Leghorn eða Hvítir Ítalir''. Í dag eru næstum allar varphænur af kyni sem kallast ''Lohmann'', annað hvort hvít eða brún.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mast.is/is/baendur/alifuglaraekt/alifuglahald|titill=Alifuglahald|útgefandi=Matvælastofnun|ár=2025}}</ref> Undanfarin ár hafa vinsældir landnámshænunnar vaxið meðal þéttbýlisbúa og margir halda þær sér til yndis.<ref>{{Bókaheimild|titill=Lifandi hefðir, Landnámshænan|höfundur=Magnús Ingimarsson|ár=2019|útgefandi=Þjóðminjasafnið|url=https://lifandihefdir.is/lifandi-hefdir/landnamshaenan/}}</ref> == Sjúkdómar == Hænsni eru viðkvæm bæði fyrir sníkjudýrum eins og mítlum og sjúkdómum af völdum sýkla.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sjúkdómar í kjúklingaeldi á Íslandi með áherslu á smitandi sjúkdóm í búrsu (Gumboroveiki)|höfundur=Þórunn Dís Þórunnardóttir|útgefandi=Landbúnaðarháskóli Íslands|ár=2020|url=https://skemman.is/bitstream/1946/36042/1/BS_verkefni_ThorunnDis.pdf}}</ref> [[Rauði hænsnamítillinn]] (''Dermanyssus gallinae'')<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=73932|titill=Hvað er vitað um rauða hænsnamítilinn á Íslandi?|höfundur=Karl Skírnisson|útgefandi=Vísindavefur|ár=2017}}</ref> hefur til dæmis fundist á Íslandi. Hann nærist á blóði, veldur ertingu og dregur úr eggjaframleiðslu og virkar sem flutningsaðili fyrir bakteríusjúkdóma eins og salmonellu.<ref>{{Bókaheimild|titill="Dermanyssus gallinae: the long journey of the poultry red mite to become a vector".|höfundur=Schiavone, Antonella; Pugliese, Nicola; Otranto, Domenico; Samarelli, Rossella; Circella, Elena; De Virgilio, Caterina; Camarda, Antonio|útgefandi=Parasites & Vectors. 15(1):|ár=2022|url=https://link.springer.com/article/10.1186/s13071-021-05142-1}}</ref> Skæð fuglainflúensa af gerðinni H5N5 hefur greinst í villtum fuglum á Íslandi, en hefur ekki enn borist í alifugla en gæti valdið þar miklum usla.<ref>{{Bókaheimild|titill=Antiviral responses against chicken respiratory infections: Focus on avian influenza virus and infectious bronchitis virus|höfundur=Barjesteh, Neda; O'Dowd, Kelsey; Vahedi, Seyed Milad|útgefandi=Science Direct|ár=2020|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1043466619303904}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=23111|titill=Hvað er fuglaflensa?|höfundur=Jón Magnús Jóhannesson|útgefandi=Vísindavefur|ár=2025}}</ref> Þeir sjúkdómar sem komið hafa upp í hænsnarækt á Íslandi (2020) eru: [[kjúklingasótt]] (''Salmonella pullorum''),[[hníslasótt]] (''Coccidiosis–Eimeria'' spp.), [[salmonella]] (''S. enteritidis'' og ''S. typhimurium''), [[kampýlóbakter]], [[hænsnalömun]], [[innlyksa lifrarbólga]], [[smitandi sjúkdómur í búrsu]] (IBD). * Kjúklingasótt er blóðeitrunarsjúkdómur af völdum ''Salmonella pullorum''. Einkennin eru lystarleysi, niðurgangur, vessaþurrð, slappleiki og há dánartíðni. Hjá varphænum koma veikindin niður á frjósemi þeirra og eggjaframleiðslu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fowl typhoid and pullorum disease.|höfundur=Shivaprasad, H. L.|útgefandi=Revue scientifique et technique (International Office of Epizootics, 19|ár=2000|bls=405-424}}</ref> * Salmonellusýkingar af völdum ''Salmonella'' (bæði ''S. enteritidis'' og ''S. typhimurium'') í fuglum eru algengar en fularnir eru yfirleitt einkennalausir smitberar. Bakteríurnar eru í meltingarfærum fuglanna og þess vegna geta salmonellusýkingar borist í alifuglakjöt eftir slátrun. Einnig er þekkt að salmonellusýkingar berast með eggjum sem sýktar hænur hafa verpt.<ref>{{Bókaheimild|titill=Salmonella infections. Diseases of poultry, Fourteenth edition|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=719-737}}</ref> * ''Salmonella gallinarum'' veldur [[hænsnatyfus]] sem er alvarlegur og mjög smitandi bakteríusjúkdómur í alifuglum. Afleiðing sjúkdómsins er stóraukin dánartíðni, sérstaklega hjá fullorðnum fuglum. Einkennin eru hiti, lystarleysi, niðurgangur og stór, galllituð lifur. Sjúkdómurinn smitast með eggjum, saur og menguðum búnaði. * Margar tegundir eru til af bakteríunni [[kampýlóbakter]], aðallega ''C. jejuni'' og ''C. coli'', halda til í meltingarfærum hænsna og annara dýra. Hænsnin finna ekki fyrir bakteríunni og eru því einkennalausir smitberar. Eins og með salmonellusýkingu getur kampýlóbaktersýking borist í alifuglakjöt eftir slátrun og þannig borist í menn.<ref>{{Bókaheimild|titill=Campylobacteriosis. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Zhang, Q. og Sahin, O.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|bls=754-763}}</ref> * Frumsníkjudýr af ættkvíslinni Eimeria (''Eimeria falciformis'') valda [[hníslasótt]]. Sníkjudýrin halda til í þörmum flestra húsdýra, villtum dýrum og fuglum. Snýkjudýrin margfaldast í þörmunum og valda vefjaskemmdum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Coccidiosis. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Cervantes, H. M., McDougald, L. R. og Jenkins, M. C.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=1193-1216}}</ref> * [[Hænsnalömun]] (enska: Marek‘s disease) er algengur sjúkdómur í hænsnum sem Mareksveiki-veirun (''Mardivirus gallidalpha'') veldur. Mareksveiki- veiran er herpesveira og sérkenni hennar eru hraðmynduð æxli í eitlum, ónæmisbæling og lömun.<ref>{{Bókaheimild|titill=Marek‘s disease. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Nair, V., Gimeno, I. og Dunn, J. ley and Sons Ltd.).|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=550-587}}</ref> * [[Fuglaadenóveira]] (''Aviadenovirus'' - FAdV) veldur [[innlyksa lifrarbólga|innlyksa lifrarbólgu]] sem lýsir sér sem skyndileg aukning á dánartíðni í hænsnahóp sem nær hámarki eftir 3–4 daga og stoppar skyndilega á fimmta degi. Helstu vefjaskemmdir eiga sér stað í lifur og lýsir sér þannig að lifrin verður föl, viðkvæm og bólgin. FAdV-veirur smita yfirleitt þegar að fuglar komast í tæri við skít frá sýktum fuglum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Aviadenovirus infections. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Hess, M.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=322- 332}}</ref> * Það sem er kallað [[smitandi sjúkdómur í búrsu]] (enska Infectious bursal disease - IBD) er veirusjúkdómur (''Avibirnavirus'') sem veldur ónæmisbælingu í sýktum fuglum. Veikin lýsir sér sem eyðing á líffærum ónæmiskerfis, sérstaklega á búrsu (enska Bursa Fabricius), sem er líffæri innan við gotrauf fugla. Veikin hefur einnig verið kölluð Gumboroveiki í daglegu tali. Við smit er mikill dauði í fuglahópnum sem síðan fer minnkandi eftir fimm til sjö daga. Einkenni IBD eru að fuglar sem veikjast þorna upp og oft eru blæðingar í læra- og bringuvöðvum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Infectious bursal disease (Gumboro disease).|höfundur=(Van den Berg, T. P., Eterradossi, N., Toquin, D. og Meulemans, G.|útgefandi=Revue scientifique et technique (International Office of Epizootics, 19, (2),|ár=2000|bls=527-543}}</ref> == Tilvísanir== {{Reflist}} == Heimildir: == *{{Vísindavefurinn|4410|Hefur íslenska hænan sérstakt fræðiheiti?}} *{{Vísindavefurinn|72396|Hvað eru til margar tegundir af hænum á Íslandi?}} *{{Vísindavefurinn|73932| Hvað er vitað um rauða hænsnamítilinn á Íslandi?}} * Efling alifuglaræktar á Íslandi, (2011): Sjávarútvegs-og Landbúnaðarráðuneytið,. https://www.stjornarradid.is/media/atvinnuvegaraduneyti-media/media/skyrslur/efling-alifuglaraekt-a-islandi-2010.pdf * Lifandi hefðir, Landnámshænan (2019) Þjóðminjasafn Íslands https://lifandihefdir.is/lifandi-hefdir/landnamshaenan/ * Ásta Þorsteinsdóttir (2012): Afurðir og einkenni íslenska hænsnastofnsins, Landbúnaðarháskóli Íslands https://skemman.is/bitstream/1946/12433/1/BS%20Ásta%20Þorsteinsdóttir%20minni.pdf * Þórunn Dís Þórunnardóttir (2020): Sjúkdómar í kjúklingaeldi á Íslandi með áherslu á smitandi sjúkdóm í búrsu (Gumboroveiki) Landbúnaðarháskóli Íslands https://skemman.is/bitstream/1946/36042/1/BS_verkefni_ThorunnDis.pdf [[Flokkur:Kambhænsn| ]] [[Flokkur:Húsdýr]] 6pgctinbgzdvlao8zgh0w7by7fsv4x1 1958830 1958826 2026-04-04T18:53:36Z Akigka 183 /* Algeng framleiðslukyn á heimsvísu í stórbúskap */ 1958830 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=Nytjahænsn |status=DOM |image= Male and female chicken sitting together.jpg |image_caption=Hani og hæna |regnum=[[Dýraríki]] (''Animalia'') |phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') |classis = [[Fuglar]] (''Aves'') |ordo=[[Hænsnfuglar]] (''Galliformes'') |familia=[[Fashanaætt]] (''Phasianidae'') |genus=[[Kambhænsn]] (''Gallus'') |species=[[Bankívahænsn]] (''G. gallus'') |subspecies='''''G. g. domesticus''''' |trinomial=''Gallus gallus domesticus''|author=[[Carolus Linnaeus|Linnaeus]]|date = [[1758]] }} '''Nytjahænsni''', alihænur, ræktunarhænsni eða tamin hænsni ([[fræðiheiti]]: ''Gallus domesticus'' eða ''Gallus gallus domesticus'') eru tamin deilitegund af [[bankívahænsn]]um (''Gallus gallus''), sem er ein fjögurra [[Tegund (líffræði)|tegunda]] innan [[Ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvíslar]] [[kambhænsn]]a (''Gallus''). Til eru fjölmörg ræktunarafbrigði nytjahænsna. Eitt þeirra er íslenska [[Landnámshænsn|landnámshænan]]. Karlkyns hænsni kallast hani, kvenkyns hænsni hæna og unginn [[Kjúklingur|kjúklingur]]. Hænsni eru aðallega haldin til [[alifugl]]aræktunar, sem greinist í tvennt: hænsnarækt til eggjaframleiðslu, og ræktun holdakjúklinga til kjötframleiðslu. Árið 2011 voru nærri 19 milljarðir nytjahænsna um allan heim, en árið 2023 hafði fjöldi þeirra aukist í um það bil 34 milljarða. Um það bil 70 milljörðum hænsna er slátrað árlega til neyslu í heiminum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Number of chickens worldwide from 1990 to 2023 (in million animals|útgefandi=Statista|url=https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/?srsltid=AfmBOooeaeinK_J9R1KnU8WyRoCIMTiZnBf-quTRnPU9enhYau_jNJeF|ár=2025}}</ref> Búrhænur verpa 300 eggjum á ári að meðaltali. Hænsni eru einnig stundum höfð sem [[gæludýr]]. Samkvæmt FAO eru til yfir 1.600 ræktunarafbrigði nytjahæsna í heiminum. Þar af eru um 180 tegundir skráðar í Evrópu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Gateway to poultry production and products - Chickens|höfundur=UN's Food and Agriculture Organisation|ár=2023|url=https://www.fao.org/poultry-production-products/production/poultry-species/chicken/en}}</ref> Þessar tegundir eru mjög fjölbreyttar hvað varðar stærð og annað útlit. == Uppruni og tamning == Ein tegund kambhænsna í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] eru talin hin upprunalegu nytjahænsn, og tengist útbreiðslu [[hrísgrjón]]aræktar. Kambhænsni (''Gallus'') eru villtir [[hænsnfuglar]] af [[Fashanar|fasanaætt]] (''Phasianidae''). Allar tegundirnar eru upprunnar í Suður- og Suðaustur-Asíu og einkennast af skrautlegum fjaðrabúningi karlfuglanna. Fjórar tegundir kambhænsna eru til: [[bankívahænsni]] (''G. gallus''), [[seylonhænsn]] (''G. lafayetii''), [[leppahæna]] (''G. sonneratii'') og [[jövuhæna]] (''G. varius''). Fimm undirtegundir bankívahænsna eru til, en engar undirtegundir tilheyra hinum tegundunum. Það hefur lengi verið almenn skoðun meðal vísindamanna að bankívahænsni séu aðaluppruni nytjahænsnanna, en það hefur verið óljóst að hversu miklu leyti hinar fjórar tegundirnar hafa einnig verið hluti af þóun deilitegundarinnar. Líffræðingar hafa deilt um hvenær og hvar hænsnin voru tamin. <gallery> Red Junglefowl (male)-9858, crop.jpg|[[ bankívahænsn]]<br /> (''G. gallus'') Grey jungle fowl (cropped), crop.jpg|[[leppahæna]]<br /> (''G. sonneratii'') Flickr - Rainbirder - Ceylon Junglefowl (Gallus lafayetii) Male.jpg|[[seylonhænsni]]<br /> (''G. lafayettii'') Green Junglefowl - Baluran NP - East Java MG 7948 (29183361863) (cropped).jpg|[[jövuhæna]]<br /> (''G. varius'') Gallus distribution.jpg|Útbreiðsla kambhænsna </gallery> Þangað til nýlega var talið að tamning hænsna hafi hafist í Suðaustur-Asíu fyrir um 8.000 árum síðan<ref>{{Bókaheimild|titill="The wild species genome ancestry of domestic chickens"|höfundur=Lawal, Raman Akinyanju; Martin, Simon H.; Vanmechelen, Koen; Vereijken, Addie; Silva, Pradeepa; Al-Atiyat, Raed Mahmoud; et al.|útgefandi=BMC Biology|ár=2020|url=https://link.springer.com/article/10.1186/s12915-020-0738-1}}</ref> og breiðst þaðan út til [[Kína]] og [[Indland|Indlands]] 2000 til 3000 árum síðar. Fornleifafundir virtust styðja að hænsni hafi verið tamin í Suðaustur-Asíu löngu fyrir 6000 f.Kr., í Kína fyrir 6000 f.Kr. og á Indlandi fyrir 2000 f.Kr.<ref>{{Bókaheimild|titill="Did chickens go north? New evidence for domestication"|höfundur=West, B.; Zhou, B.X.|útgefandi=Journal of Archaeological Sciences. 14|ár=1988|bls=515–533}}</ref> Rannsókn, sem birtist í hinu virta vísindatímariti ''[[Science]]'' árið 2020, hefur skýrt að tamin hænsni séu aðallega komin af deilitegund bankívahænsna ''G. gallus spaedicus'', sem er villt á svæðunum í kringum þorpið [[Ban Non Wat]] í miðhluta þess sem nú er [[Taíland]].<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=How the wild jungle fowl became the chicken|höfundur=Gibbons, Ann|útgefandi=Science|ár=2022|url=https://www.science.org/content/article/how-wild-jungle-fowl-became-chicken}}</ref> Þessi rannsókn [[DNA-raðgreining|raðgreindi]] erfðabreytileika [[Litningur|litningabúta]] hjá 863 hænsnum um allan heim og niðurstaðan bendir til þess að öll tamin hænsni eigi uppruna í einni tamningu. Rannsóknin kemst einnig að þeirri niðurstöðu að útbreiðsla nytjahænsna sé nátengd útbreiðslu hrísgrjónaræktar, sem hófst á þessu svæði fyrir um 3250–3650 árum.<ref name=":0" /> Nytjahænsnin blönduðust þar við aðrar villtar tegundir kambhænsna og mynduðu erfðafræðilega og landfræðilega aðskilda hópa. Greining á algengustu deilitegund nytjahænsna í heiminum, [[livornohænsn]]um eða hvítum Ítala, sýnir að hún ber litninga frá mismunandi undirtegundum kambhænsna.<ref>{{Bókaheimild|titill="863 genomes reveal the origin and domestication of chicken".|höfundur=Wang, Ming-Shan; Thakur, Mukesh; Peng, Min-Sheng; Jiang, Yu; Frantz, Laurent Alain François; Li, Ming; et al.|útgefandi=Nature|ár=2020|url=https://www.nature.com/articles/s41422-020-0349-y}}</ref><ref>{{Bókaheimild|titill="Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles".|höfundur=Liu, Yi-Ping; Wu, Gui-Sheng; Yao, Yong-Gang; Miao, Yong-Wang; Luikart, Gordon; Baig, Mumtaz;|útgefandi=Molecular Phylogenetics and Evolution. 38|ár=2006|bls=12–19}}</ref> Þessi niðurstaða kemur einnig vel heim við sögulegar heimildir, til dæmis að hænsni eru ekki nefnd í [[Gamla testamentið|Gamla testamentinu]]. Tamning hænsna átti sér því stað mun síðar en áður var talið. Þær hafa ekki borist til [[Evrópa|Evrópu]] fyrr en í klassískri fornöld (fyrir um 2 800 árum) og til [[Norðurlöndin|Norðurlanda]] um 1000 árum síðar.<ref name=":0" /> == Lýsing == [[Mynd:Rooster portrait2.jpg|thumb|Hanakambur og hálssepar.]] [[Mynd:Hen Comb (cropped).jpg |thumb|Hænan hefur miklu minni kamb og hálssepa.]] [[Mynd:Day old chick black background.jpg|thumb|Dagsgamall dúnungi.]] Eins og hjá villtum kambhænsnum hafa nytjahænsni mikla kynbundna [[tvíbreytni]], þar sem haninn er bæði töluvert stærri og hefur oft litríkari fjaðraham en hænan. Hanar hafa oft áberandi hanakamb og langa rauða hálssepa undir kverkinni. Hænur eru mun minni og þær hafa minni kamba og sepa. Ungar flestra deilitegunda nytjahænsna fæðast með gulan dún. Hænsn eru tiltölulega stórir dagvirkir fuglar. Bolurinn er nokkuð hnöttóttur, leggirnir eru berir hjá flestum tegundum og vængirnir stuttir.<ref>{{Bókaheimild|titill=Chicken"|útgefandi=Smithsonian's National Zoo & Conservation Biology Institute.|url=https://nationalzoo.si.edu/animals/chicken|ár=2024}}</ref> Villtar kambhænur geta flogið en eru ekki miklir flugfuglar, fljúga aðeins stuttar vegalengdir í náttstað eða til að forðast rándýr. Eins á við um tamdar hænur að flugvöðvar þeirra eru ekki nógu sterkir fyrir langt flug. Hænur fljúga aldrei langt og eiga auðveldara með að flögra upp en áfram.<ref>{{Bókaheimild|titill="Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying?"|höfundur=Geggel, Laura|útgefandi=Live Science.|url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html|ár=2016}}</ref> Hænsni eru alætur. Í náttúrunni krafsa þær í [[Jarðvegur|jarðveg]] til að leita að [[fræ]]jum, [[skordýr]]um, [[Ánamaðkur|ánamöðkum]] og smádýrum. Hænur geta lifað í 5–10 ár, allt eftir tegund. Elsta hænsnið sem vitað erum lifði í 24 ár.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/739669-oldest-chicken-ever|titill=Oldest chicken ever|útgefandi=Guinness worldrecords}}</ref> Hins vegar eru aðstæður kjúklinga á stórum kjúklingabúum órafjarri náttúrulegum aðstæðum. Að meðaltali lifir holdakjúklingur á Íslandi aðeins í 5 vikur áður en honum er slátrað. Hænur eru félagslyndar, lifa í hópum og klekja út egg og ala upp unga saman. Einstakar hænur og einkum hanarnir ráða ríkjum yfir öðrum og koma þannig upp goggunarröð; og hafa forgang að fæðu. [[Thorleif Schjelderup-Ebbe]] kynnti hugtakið goggunarröð í hænum árið 1921.<ref>{{Bókaheimild|titill="Contributions to the social psychology of the domestic chicken|höfundur=Schjelderup-Ebbe, T.|útgefandi=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior. Vol. 3.|ár=1975}}</ref> Hanarnir slást með því að stökkva og nota klærnar. Hanagalið er hátt og hvellt kall, sem sérstaklega á að vara aðra hana við að koma inn á þeirra yfirráðasvæði, og sem viðvörum um yfirvofandi hættu. Hænur gagga þegar þær eru búnar leggja egg og til að kalla á ungana. Hænur og hanar gefa frá sér mismunandi viðvörunarhljóð til að gefa til kynna að rándýr sé að nálgast úr lofti eða á jafnsléttu.<ref>{{Bókaheimild|titill=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system|höfundur=Evans, Christopher S.; Evans, Linda; Marler, Peter|útgefandi=Animal Behaviour. 46 (1)|ár=1993|bls=23–38}}</ref> Það hefur lengi verið vitað að stærsti og glæsilegasti haninn ræður ríkjum í hænsnahópnum. Rannsókn sem var birt í vísindatímaritinu ''[[Nature]]'' árið 2003 sýndi að hanar gefa hænum með stærri kamb meira sæði en hænum með minni kamb. Þetta þýðir þessar hænur með stærri kamb eiga einnig mesta möguleika á að frjóvga eggin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sophisticated sperm allocation in male fowl.|höfundur=Pizzari, T., Cornwallis, C. K., Løvlie, H., Jakobsson, S., & Birkhead, T. R.|útgefandi=Nature|bls=70|url=https://www.nature.com/articles/nature02004}}</ref> Önnur rannsókn, sem birt var í tímaritinu ''PLoS Genetics'' árið 2012 varpaði ítarlegu ljósi á þetta val með því að staðfesta að stærð hænukambsins tengdist varpgetu. Því stærri sem kambur hænunar er því fleiri eggjum verpir hún. Rannsóknin sýnir einnig að þeir [[Erfðavísir|erfðavísar]] sem stjórna stærð kambsins (HAO1 og BMP2) stjórna einnig þykkt leggja og fóta hænunnar og varpgetu. Það kom í ljós að [[brjósk]]ið er útskýringin. Hænan getur verpt fleiri eggjum því þykkari sem útlimir hennar eru, því hluti af [[kalsín]]inu sem þarf til að búa til eggjaskurn kemur úr [[beinagrind]]inni. Þar sem kamburinn er einnig úr brjóski hefur stærð hans einnig áhrif á varpgetuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=A sexual ornament in chickens is affected by pleiotropic alleles at HAO1 and BMP2, selected during domestication.|höfundur=Johnsson, M., Gustafson, I., Rubin, C. J., Sahlqvist, A. S., Jonsson, K. B., Kerje, S., og Wright, D.|útgefandi=PLoS Genetics, 8(8), e1002914.|ár=2012|url=https://journals.plos.org/plosgenetics/article?id=10.1371/journal.pgen.1002914}}</ref> Þegar hænur eru orðnar fjögurra mánaða gamlar byrja þær að verpa. Hænur sem ganga alveg frjálsar og hafa engan sérstakan varpstað verpa að jafnaði aðeins 20 eggjum á ári. En ef egg er alltaf tekið frá hænunni verpir hún nýju eggi í staðinn. Með þessu móti geta búrhænur orpið meira en 200 eggjum á ári. Dæmi eru um búrhænur sem verpa árlega meira en 300 eggjum. Hænur sem ganga alveg frjálsar leita uppi vel falda staði fyrir hreiður, svipað og hreiður annarra fugla. Hænan verpir um það bil einu eggi á dag (meðaltal varphæna er sex egg á viku), venjulega sjö til tólf alls, áður en hún byrjar að klekja út. Það tekur um 21 dag fyrir ungana að klekjast út. Hænsni mata ekki ungana eins og margar aðrar fuglategundir. == Hænsnastofnar == [[Mynd:Icelandic Settler Chicken.jpg|thumb|Íslensk landnámshænsn.]] [[Mynd:Battery hens -Bastos, Sao Paulo, Brazil-31March2007.jpg|thumb|Varphænur.]] Nytjahænsni hafa verið alin í stórum hluta heimsins í þúsundir ára og það hefur leitt til mikillar fjölbreytni afbrigða hvað varðar stærð og annað útlit. Af nytjahænsnum eru fjölmörg ræktunarafbrigði sem hafa verið ræktuð til að fá fram sérstaka erfðaeiginleika. Fyrir utan þessar tegundir, þar sem áhersla er lögð á að hámarka afurðir, eru til fleiri tegundir svonefndra landkynja. Það eru gamlir hænsnastofnar sem hafa mótast og aðlagast aðstæðum á hverjum stað. Eiginleikar sem notaðir eru til að aðgreina ræktunarafbrigði eru til dæmis stærð, fjaðralitur, hvernig kamburinn lítur út, húðlitur, fjöldi táa, magn fjaðra og litur eggjanna. Í nytjahænubúskap í nútímaverksmiðjubúum eru tegundirnar oftast greindar í tvennt: hænsnarækt til eggjaframleiðslu og ræktun holdakjúklinga til kjötframleiðslu, en sumar tegundir eru ræktaðar bæði fyrir egg og kjöt. Þar að auki eru svo nefndar dvergtegundir sem einkum eru gæludýr. === Algeng framleiðslukyn á heimsvísu í stórbúskap === ==== Varphænur: ==== <gallery> Mynd:Leghorn.jpg|Livornokynið eða hvítur Ítali er algengasta tegundin til framleiðslu á hvítum eggjum. Getur orpið allt að 320 hvítum eggjum á ári. Mynd:Isa cs layers brownJPG.jpg|„Isa Brown“ er tegundablendingur þekktur fyrir mikla framleiðni. Hver hæna verpir meir en 300 brúnum eggjum árlega. Mynd:Lohmann Brown adult hen in homebird-yard.jpg|„Lohmann Brown“ er annar tegundablendingur varphænsna, svipaður og Isa Brown. Mynd:Rhode Island Red cock, cropped.jpg|„Rhode Island Red“ er harðgert og fjölhæft kyn, sem er notað bæði í stórframleiðslu og smábúum. Verpir um 250-300 eggjum á ári. </gallery> ==== Holdakjúklingar: ==== <gallery> Mynd:2014nr108 – RGZV Frankenthal IMG032 – 1,0 Indische Zwerg-Kämpfer, fasanenbraun (cut out).jpg|„Cornish Cross“ eða Cornwall-kyn er algengasta hænsnakjötkynið um allan heim til stórframleiðslu. Kjúklingurinn nær markaðsþyngd á aðeins 6-8 vikum vegna sérhæfðar ræktunar fyrir hraðvaxta og stóra fugla. Mynd:Picture of two(2) broiler chicken in a cage.jpg|„Cobb 500“ er mjög hraðvaxta kjúklingakyn sem getur náð 2 kg sláturþyngd við 33 daga aldur. Ræktun tegundarinnar er mjög umdeild vegna heilsuvandamála.<ref>{{Bókaheimild|titill="Assessment of Welfare Problems in Broilers: Focus on Musculoskeletal Problems Associated with Their Rapid Growth"|höfundur=Kwon, Byung-Yeon; Park, Jina; Kim, Da-Hye; Lee, Kyung-Woo|útgefandi=Animals. 14 (7)|bls=1116|ár=2024|url=https://www.mdpi.com/2076-2615/14/7/1116}}</ref> Mynd:Ross 308, 30 weken, 6400 gram.jpg|„Ross 308“ er annað mikilvægt holdakyn, þekkt fyrir að vaxa hratt og mikil kjötgæði. Mynd:White Plymouth Rock rooster.JPG|„Plymouth Rock“ (sérstaklega afbrigðið „White Rock“) var á nítjándu öld og fyrri hluta tuttugustu aldar algengasta holdakjúklingakynið. Alið bæði fyrir kjöt og egg. </gallery> == Nytjahænsni á Íslandi == [[Mynd:Isländisches Landnahmehuhnpaar auf der Wiese.jpg|thumb|left|Landnámshani og hæna]] Hænsnahald á sér langa sögu á Íslandi og talið er fullvíst að [[Landnámsöld|landnemarnir]] hafi haft með sér hænsni og aðra alifugla til búskapar. Um það eru heimildir meðal annars er víða getið um alifuglahald í fornsögum og ritum. Sem dæmi má nefna gæsagæslu [[Grettir Ásmundarson|Grettis sterka Ásmundarsonar]], söguna af [[Hænsna-Þóris saga|Hænsna-Þóri]] sem ræktaði og seldi fiðurfénað og eins hanana Fjalar og Gullinkamb í [[Völuspá]]. Hænsna einnig getið í [[Flóamanna saga|Flóamannasögu]]. Seinni tíma rannsóknir benda til þess að hænsnarækt hefur verið nokkuð útbreidd á meðal landnámsmanna. Sennilegast hafa hænsni fremst verið á stórbæjum á þeim landsvæðum voru heppilegust fyrir [[Korn|kornræktenda]] er og var korn aðalfæða þeirra.<ref>{{Bókaheimild|titill=Alifuglinn. Saga alifuglaræktar frá landnámi til okkar daga.|höfundur=Friðrik G. Olgeirsson.|útgefandi=Félag eggjaframleiðenda|ár=2003|bls=13}}</ref> Landnámshænan hefur einnig verið nefnd haughænsni. [[Móðuharðindin]], árin 1783-1785, fóru mjög illa með íslenska hænsnastofninn. Í ritinu Skaftáreldum 1783-1785 er talað um að land- og sjófuglar hafi drepist í þúsundatali af eitrun, hafís og kulda.<ref>{{Bókaheimild|titill=SKAFTÁRELDAR 1783-1784 Ritgerðir og heimildir|höfundur=Gísli Ágúst Gunnlaugsson, Gylfi Már Guðbergsson, Sigurður Þórarinsson, Sveinbjörn Rafnsson, Þorleifur Einarsson|útgefandi=Mál og menning i|ár=1984|ISBN=9979-54-244-6}}</ref> Talið er að Móðuharðindin hafi að miklu leyti gert út af við íslenska hænsnastofninn en aðeins voru örfáar hænur í nokkrum sveitum á síðustu árum 18. aldar. Fáeinir bæir höfði þó haldið nokkrum hænum og þannig bjargað íslenska hænsnastofninum. Með aukinni [[Þéttbýli|þéttbýlismyndun]] á 19. öld fóru Íslendingar í auknum mæli að ala hænsn sem sjálfsþurftarbúskap og egg fóru að verða snar þáttur í fæðu almennings. Algengt varð að á sveitabæjum og á heimilum í þorpum og þéttbýli væru nokkrar hænur til að sjá heimilinu fyrir eggjum. Smám saman fjölgaði hænsnum og frá aldamótum til 1930 fjölgaði þeim úr liðlega 5000 fuglum í tæplega 45000. Þetta voru nánast eingöngu fuglar ætlaðir til eggjaframleiðslu og neysla á hænsnakjöti var mjög lítil. Á sjöunda áratugnum hófst ræktun holdakjúklinga í fyrsta sinn að einhverju marki og kjúklingar urðu brátt eftirsóttur matur. Framleiðsla á kjúklingakjöti hefur margfaldast á síðustu áratugum og er hér fremur um að ræða [[Iðnaður|iðnaðarframleiðslu]] en [[Landbúnaður|landbúnað]] í hefðbundinni merkingu. Árið 1990 var 1,2 milljónum kjúklinga slátrað, árið 2000 voru það 2,2 milljónir og árið 2024 5,5 milljónir<ref>{{Vefheimild|url=https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Atvinnuvegir/Atvinnuvegir__landbunadur__landframleidsla/LAN10201.px/table/tableViewLayout2/|titill=Kjötframleiðsla eftir tegundum|útgefandi=Hagstofa Íslands}}</ref> og er kjúklingur í dag söluhæsta kjöttegundin á Íslandi. Í holdakjúklingarækt á Íslandi er eingöngu notaður kjúklingastofninn ''Ross 308''. Fyrir nokkrum áratugum var varphænustofninn á Íslandi af mestu ''Leghorn eða Hvítir Ítalir''. Í dag eru næstum allar varphænur af kyni sem kallast ''Lohmann'', annað hvort hvít eða brún.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mast.is/is/baendur/alifuglaraekt/alifuglahald|titill=Alifuglahald|útgefandi=Matvælastofnun|ár=2025}}</ref> Undanfarin ár hafa vinsældir landnámshænunnar vaxið meðal þéttbýlisbúa og margir halda þær sér til yndis.<ref>{{Bókaheimild|titill=Lifandi hefðir, Landnámshænan|höfundur=Magnús Ingimarsson|ár=2019|útgefandi=Þjóðminjasafnið|url=https://lifandihefdir.is/lifandi-hefdir/landnamshaenan/}}</ref> == Sjúkdómar == Hænsni eru viðkvæm bæði fyrir sníkjudýrum eins og mítlum og sjúkdómum af völdum sýkla.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sjúkdómar í kjúklingaeldi á Íslandi með áherslu á smitandi sjúkdóm í búrsu (Gumboroveiki)|höfundur=Þórunn Dís Þórunnardóttir|útgefandi=Landbúnaðarháskóli Íslands|ár=2020|url=https://skemman.is/bitstream/1946/36042/1/BS_verkefni_ThorunnDis.pdf}}</ref> [[Rauði hænsnamítillinn]] (''Dermanyssus gallinae'')<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=73932|titill=Hvað er vitað um rauða hænsnamítilinn á Íslandi?|höfundur=Karl Skírnisson|útgefandi=Vísindavefur|ár=2017}}</ref> hefur til dæmis fundist á Íslandi. Hann nærist á blóði, veldur ertingu og dregur úr eggjaframleiðslu og virkar sem flutningsaðili fyrir bakteríusjúkdóma eins og salmonellu.<ref>{{Bókaheimild|titill="Dermanyssus gallinae: the long journey of the poultry red mite to become a vector".|höfundur=Schiavone, Antonella; Pugliese, Nicola; Otranto, Domenico; Samarelli, Rossella; Circella, Elena; De Virgilio, Caterina; Camarda, Antonio|útgefandi=Parasites & Vectors. 15(1):|ár=2022|url=https://link.springer.com/article/10.1186/s13071-021-05142-1}}</ref> Skæð fuglainflúensa af gerðinni H5N5 hefur greinst í villtum fuglum á Íslandi, en hefur ekki enn borist í alifugla en gæti valdið þar miklum usla.<ref>{{Bókaheimild|titill=Antiviral responses against chicken respiratory infections: Focus on avian influenza virus and infectious bronchitis virus|höfundur=Barjesteh, Neda; O'Dowd, Kelsey; Vahedi, Seyed Milad|útgefandi=Science Direct|ár=2020|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1043466619303904}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=23111|titill=Hvað er fuglaflensa?|höfundur=Jón Magnús Jóhannesson|útgefandi=Vísindavefur|ár=2025}}</ref> Þeir sjúkdómar sem komið hafa upp í hænsnarækt á Íslandi (2020) eru: [[kjúklingasótt]] (''Salmonella pullorum''),[[hníslasótt]] (''Coccidiosis–Eimeria'' spp.), [[salmonella]] (''S. enteritidis'' og ''S. typhimurium''), [[kampýlóbakter]], [[hænsnalömun]], [[innlyksa lifrarbólga]], [[smitandi sjúkdómur í búrsu]] (IBD). * Kjúklingasótt er blóðeitrunarsjúkdómur af völdum ''Salmonella pullorum''. Einkennin eru lystarleysi, niðurgangur, vessaþurrð, slappleiki og há dánartíðni. Hjá varphænum koma veikindin niður á frjósemi þeirra og eggjaframleiðslu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fowl typhoid and pullorum disease.|höfundur=Shivaprasad, H. L.|útgefandi=Revue scientifique et technique (International Office of Epizootics, 19|ár=2000|bls=405-424}}</ref> * Salmonellusýkingar af völdum ''Salmonella'' (bæði ''S. enteritidis'' og ''S. typhimurium'') í fuglum eru algengar en fularnir eru yfirleitt einkennalausir smitberar. Bakteríurnar eru í meltingarfærum fuglanna og þess vegna geta salmonellusýkingar borist í alifuglakjöt eftir slátrun. Einnig er þekkt að salmonellusýkingar berast með eggjum sem sýktar hænur hafa verpt.<ref>{{Bókaheimild|titill=Salmonella infections. Diseases of poultry, Fourteenth edition|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=719-737}}</ref> * ''Salmonella gallinarum'' veldur [[hænsnatyfus]] sem er alvarlegur og mjög smitandi bakteríusjúkdómur í alifuglum. Afleiðing sjúkdómsins er stóraukin dánartíðni, sérstaklega hjá fullorðnum fuglum. Einkennin eru hiti, lystarleysi, niðurgangur og stór, galllituð lifur. Sjúkdómurinn smitast með eggjum, saur og menguðum búnaði. * Margar tegundir eru til af bakteríunni [[kampýlóbakter]], aðallega ''C. jejuni'' og ''C. coli'', halda til í meltingarfærum hænsna og annara dýra. Hænsnin finna ekki fyrir bakteríunni og eru því einkennalausir smitberar. Eins og með salmonellusýkingu getur kampýlóbaktersýking borist í alifuglakjöt eftir slátrun og þannig borist í menn.<ref>{{Bókaheimild|titill=Campylobacteriosis. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Zhang, Q. og Sahin, O.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|bls=754-763}}</ref> * Frumsníkjudýr af ættkvíslinni Eimeria (''Eimeria falciformis'') valda [[hníslasótt]]. Sníkjudýrin halda til í þörmum flestra húsdýra, villtum dýrum og fuglum. Snýkjudýrin margfaldast í þörmunum og valda vefjaskemmdum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Coccidiosis. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Cervantes, H. M., McDougald, L. R. og Jenkins, M. C.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=1193-1216}}</ref> * [[Hænsnalömun]] (enska: Marek‘s disease) er algengur sjúkdómur í hænsnum sem Mareksveiki-veirun (''Mardivirus gallidalpha'') veldur. Mareksveiki- veiran er herpesveira og sérkenni hennar eru hraðmynduð æxli í eitlum, ónæmisbæling og lömun.<ref>{{Bókaheimild|titill=Marek‘s disease. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Nair, V., Gimeno, I. og Dunn, J. ley and Sons Ltd.).|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=550-587}}</ref> * [[Fuglaadenóveira]] (''Aviadenovirus'' - FAdV) veldur [[innlyksa lifrarbólga|innlyksa lifrarbólgu]] sem lýsir sér sem skyndileg aukning á dánartíðni í hænsnahóp sem nær hámarki eftir 3–4 daga og stoppar skyndilega á fimmta degi. Helstu vefjaskemmdir eiga sér stað í lifur og lýsir sér þannig að lifrin verður föl, viðkvæm og bólgin. FAdV-veirur smita yfirleitt þegar að fuglar komast í tæri við skít frá sýktum fuglum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Aviadenovirus infections. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Hess, M.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=322- 332}}</ref> * Það sem er kallað [[smitandi sjúkdómur í búrsu]] (enska Infectious bursal disease - IBD) er veirusjúkdómur (''Avibirnavirus'') sem veldur ónæmisbælingu í sýktum fuglum. Veikin lýsir sér sem eyðing á líffærum ónæmiskerfis, sérstaklega á búrsu (enska Bursa Fabricius), sem er líffæri innan við gotrauf fugla. Veikin hefur einnig verið kölluð Gumboroveiki í daglegu tali. Við smit er mikill dauði í fuglahópnum sem síðan fer minnkandi eftir fimm til sjö daga. Einkenni IBD eru að fuglar sem veikjast þorna upp og oft eru blæðingar í læra- og bringuvöðvum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Infectious bursal disease (Gumboro disease).|höfundur=(Van den Berg, T. P., Eterradossi, N., Toquin, D. og Meulemans, G.|útgefandi=Revue scientifique et technique (International Office of Epizootics, 19, (2),|ár=2000|bls=527-543}}</ref> == Tilvísanir== {{Reflist}} == Heimildir: == *{{Vísindavefurinn|4410|Hefur íslenska hænan sérstakt fræðiheiti?}} *{{Vísindavefurinn|72396|Hvað eru til margar tegundir af hænum á Íslandi?}} *{{Vísindavefurinn|73932| Hvað er vitað um rauða hænsnamítilinn á Íslandi?}} * Efling alifuglaræktar á Íslandi, (2011): Sjávarútvegs-og Landbúnaðarráðuneytið,. https://www.stjornarradid.is/media/atvinnuvegaraduneyti-media/media/skyrslur/efling-alifuglaraekt-a-islandi-2010.pdf * Lifandi hefðir, Landnámshænan (2019) Þjóðminjasafn Íslands https://lifandihefdir.is/lifandi-hefdir/landnamshaenan/ * Ásta Þorsteinsdóttir (2012): Afurðir og einkenni íslenska hænsnastofnsins, Landbúnaðarháskóli Íslands https://skemman.is/bitstream/1946/12433/1/BS%20Ásta%20Þorsteinsdóttir%20minni.pdf * Þórunn Dís Þórunnardóttir (2020): Sjúkdómar í kjúklingaeldi á Íslandi með áherslu á smitandi sjúkdóm í búrsu (Gumboroveiki) Landbúnaðarháskóli Íslands https://skemman.is/bitstream/1946/36042/1/BS_verkefni_ThorunnDis.pdf [[Flokkur:Kambhænsn| ]] [[Flokkur:Húsdýr]] sf1nojhfbnav7mgcupw7lld1ngoayaq 1958831 1958830 2026-04-04T18:58:10Z Akigka 183 /* Heimildir: */ 1958831 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=Nytjahænsn |status=DOM |image= Male and female chicken sitting together.jpg |image_caption=Hani og hæna |regnum=[[Dýraríki]] (''Animalia'') |phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') |classis = [[Fuglar]] (''Aves'') |ordo=[[Hænsnfuglar]] (''Galliformes'') |familia=[[Fashanaætt]] (''Phasianidae'') |genus=[[Kambhænsn]] (''Gallus'') |species=[[Bankívahænsn]] (''G. gallus'') |subspecies='''''G. g. domesticus''''' |trinomial=''Gallus gallus domesticus''|author=[[Carolus Linnaeus|Linnaeus]]|date = [[1758]] }} '''Nytjahænsni''', alihænur, ræktunarhænsni eða tamin hænsni ([[fræðiheiti]]: ''Gallus domesticus'' eða ''Gallus gallus domesticus'') eru tamin deilitegund af [[bankívahænsn]]um (''Gallus gallus''), sem er ein fjögurra [[Tegund (líffræði)|tegunda]] innan [[Ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvíslar]] [[kambhænsn]]a (''Gallus''). Til eru fjölmörg ræktunarafbrigði nytjahænsna. Eitt þeirra er íslenska [[Landnámshænsn|landnámshænan]]. Karlkyns hænsni kallast hani, kvenkyns hænsni hæna og unginn [[Kjúklingur|kjúklingur]]. Hænsni eru aðallega haldin til [[alifugl]]aræktunar, sem greinist í tvennt: hænsnarækt til eggjaframleiðslu, og ræktun holdakjúklinga til kjötframleiðslu. Árið 2011 voru nærri 19 milljarðir nytjahænsna um allan heim, en árið 2023 hafði fjöldi þeirra aukist í um það bil 34 milljarða. Um það bil 70 milljörðum hænsna er slátrað árlega til neyslu í heiminum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Number of chickens worldwide from 1990 to 2023 (in million animals|útgefandi=Statista|url=https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/?srsltid=AfmBOooeaeinK_J9R1KnU8WyRoCIMTiZnBf-quTRnPU9enhYau_jNJeF|ár=2025}}</ref> Búrhænur verpa 300 eggjum á ári að meðaltali. Hænsni eru einnig stundum höfð sem [[gæludýr]]. Samkvæmt FAO eru til yfir 1.600 ræktunarafbrigði nytjahæsna í heiminum. Þar af eru um 180 tegundir skráðar í Evrópu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Gateway to poultry production and products - Chickens|höfundur=UN's Food and Agriculture Organisation|ár=2023|url=https://www.fao.org/poultry-production-products/production/poultry-species/chicken/en}}</ref> Þessar tegundir eru mjög fjölbreyttar hvað varðar stærð og annað útlit. == Uppruni og tamning == Ein tegund kambhænsna í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] eru talin hin upprunalegu nytjahænsn, og tengist útbreiðslu [[hrísgrjón]]aræktar. Kambhænsni (''Gallus'') eru villtir [[hænsnfuglar]] af [[Fashanar|fasanaætt]] (''Phasianidae''). Allar tegundirnar eru upprunnar í Suður- og Suðaustur-Asíu og einkennast af skrautlegum fjaðrabúningi karlfuglanna. Fjórar tegundir kambhænsna eru til: [[bankívahænsni]] (''G. gallus''), [[seylonhænsn]] (''G. lafayetii''), [[leppahæna]] (''G. sonneratii'') og [[jövuhæna]] (''G. varius''). Fimm undirtegundir bankívahænsna eru til, en engar undirtegundir tilheyra hinum tegundunum. Það hefur lengi verið almenn skoðun meðal vísindamanna að bankívahænsni séu aðaluppruni nytjahænsnanna, en það hefur verið óljóst að hversu miklu leyti hinar fjórar tegundirnar hafa einnig verið hluti af þóun deilitegundarinnar. Líffræðingar hafa deilt um hvenær og hvar hænsnin voru tamin. <gallery> Red Junglefowl (male)-9858, crop.jpg|[[ bankívahænsn]]<br /> (''G. gallus'') Grey jungle fowl (cropped), crop.jpg|[[leppahæna]]<br /> (''G. sonneratii'') Flickr - Rainbirder - Ceylon Junglefowl (Gallus lafayetii) Male.jpg|[[seylonhænsni]]<br /> (''G. lafayettii'') Green Junglefowl - Baluran NP - East Java MG 7948 (29183361863) (cropped).jpg|[[jövuhæna]]<br /> (''G. varius'') Gallus distribution.jpg|Útbreiðsla kambhænsna </gallery> Þangað til nýlega var talið að tamning hænsna hafi hafist í Suðaustur-Asíu fyrir um 8.000 árum síðan<ref>{{Bókaheimild|titill="The wild species genome ancestry of domestic chickens"|höfundur=Lawal, Raman Akinyanju; Martin, Simon H.; Vanmechelen, Koen; Vereijken, Addie; Silva, Pradeepa; Al-Atiyat, Raed Mahmoud; et al.|útgefandi=BMC Biology|ár=2020|url=https://link.springer.com/article/10.1186/s12915-020-0738-1}}</ref> og breiðst þaðan út til [[Kína]] og [[Indland|Indlands]] 2000 til 3000 árum síðar. Fornleifafundir virtust styðja að hænsni hafi verið tamin í Suðaustur-Asíu löngu fyrir 6000 f.Kr., í Kína fyrir 6000 f.Kr. og á Indlandi fyrir 2000 f.Kr.<ref>{{Bókaheimild|titill="Did chickens go north? New evidence for domestication"|höfundur=West, B.; Zhou, B.X.|útgefandi=Journal of Archaeological Sciences. 14|ár=1988|bls=515–533}}</ref> Rannsókn, sem birtist í hinu virta vísindatímariti ''[[Science]]'' árið 2020, hefur skýrt að tamin hænsni séu aðallega komin af deilitegund bankívahænsna ''G. gallus spaedicus'', sem er villt á svæðunum í kringum þorpið [[Ban Non Wat]] í miðhluta þess sem nú er [[Taíland]].<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=How the wild jungle fowl became the chicken|höfundur=Gibbons, Ann|útgefandi=Science|ár=2022|url=https://www.science.org/content/article/how-wild-jungle-fowl-became-chicken}}</ref> Þessi rannsókn [[DNA-raðgreining|raðgreindi]] erfðabreytileika [[Litningur|litningabúta]] hjá 863 hænsnum um allan heim og niðurstaðan bendir til þess að öll tamin hænsni eigi uppruna í einni tamningu. Rannsóknin kemst einnig að þeirri niðurstöðu að útbreiðsla nytjahænsna sé nátengd útbreiðslu hrísgrjónaræktar, sem hófst á þessu svæði fyrir um 3250–3650 árum.<ref name=":0" /> Nytjahænsnin blönduðust þar við aðrar villtar tegundir kambhænsna og mynduðu erfðafræðilega og landfræðilega aðskilda hópa. Greining á algengustu deilitegund nytjahænsna í heiminum, [[livornohænsn]]um eða hvítum Ítala, sýnir að hún ber litninga frá mismunandi undirtegundum kambhænsna.<ref>{{Bókaheimild|titill="863 genomes reveal the origin and domestication of chicken".|höfundur=Wang, Ming-Shan; Thakur, Mukesh; Peng, Min-Sheng; Jiang, Yu; Frantz, Laurent Alain François; Li, Ming; et al.|útgefandi=Nature|ár=2020|url=https://www.nature.com/articles/s41422-020-0349-y}}</ref><ref>{{Bókaheimild|titill="Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles".|höfundur=Liu, Yi-Ping; Wu, Gui-Sheng; Yao, Yong-Gang; Miao, Yong-Wang; Luikart, Gordon; Baig, Mumtaz;|útgefandi=Molecular Phylogenetics and Evolution. 38|ár=2006|bls=12–19}}</ref> Þessi niðurstaða kemur einnig vel heim við sögulegar heimildir, til dæmis að hænsni eru ekki nefnd í [[Gamla testamentið|Gamla testamentinu]]. Tamning hænsna átti sér því stað mun síðar en áður var talið. Þær hafa ekki borist til [[Evrópa|Evrópu]] fyrr en í klassískri fornöld (fyrir um 2 800 árum) og til [[Norðurlöndin|Norðurlanda]] um 1000 árum síðar.<ref name=":0" /> == Lýsing == [[Mynd:Rooster portrait2.jpg|thumb|Hanakambur og hálssepar.]] [[Mynd:Hen Comb (cropped).jpg |thumb|Hænan hefur miklu minni kamb og hálssepa.]] [[Mynd:Day old chick black background.jpg|thumb|Dagsgamall dúnungi.]] Eins og hjá villtum kambhænsnum hafa nytjahænsni mikla kynbundna [[tvíbreytni]], þar sem haninn er bæði töluvert stærri og hefur oft litríkari fjaðraham en hænan. Hanar hafa oft áberandi hanakamb og langa rauða hálssepa undir kverkinni. Hænur eru mun minni og þær hafa minni kamba og sepa. Ungar flestra deilitegunda nytjahænsna fæðast með gulan dún. Hænsn eru tiltölulega stórir dagvirkir fuglar. Bolurinn er nokkuð hnöttóttur, leggirnir eru berir hjá flestum tegundum og vængirnir stuttir.<ref>{{Bókaheimild|titill=Chicken"|útgefandi=Smithsonian's National Zoo & Conservation Biology Institute.|url=https://nationalzoo.si.edu/animals/chicken|ár=2024}}</ref> Villtar kambhænur geta flogið en eru ekki miklir flugfuglar, fljúga aðeins stuttar vegalengdir í náttstað eða til að forðast rándýr. Eins á við um tamdar hænur að flugvöðvar þeirra eru ekki nógu sterkir fyrir langt flug. Hænur fljúga aldrei langt og eiga auðveldara með að flögra upp en áfram.<ref>{{Bókaheimild|titill="Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying?"|höfundur=Geggel, Laura|útgefandi=Live Science.|url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html|ár=2016}}</ref> Hænsni eru alætur. Í náttúrunni krafsa þær í [[Jarðvegur|jarðveg]] til að leita að [[fræ]]jum, [[skordýr]]um, [[Ánamaðkur|ánamöðkum]] og smádýrum. Hænur geta lifað í 5–10 ár, allt eftir tegund. Elsta hænsnið sem vitað erum lifði í 24 ár.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/739669-oldest-chicken-ever|titill=Oldest chicken ever|útgefandi=Guinness worldrecords}}</ref> Hins vegar eru aðstæður kjúklinga á stórum kjúklingabúum órafjarri náttúrulegum aðstæðum. Að meðaltali lifir holdakjúklingur á Íslandi aðeins í 5 vikur áður en honum er slátrað. Hænur eru félagslyndar, lifa í hópum og klekja út egg og ala upp unga saman. Einstakar hænur og einkum hanarnir ráða ríkjum yfir öðrum og koma þannig upp goggunarröð; og hafa forgang að fæðu. [[Thorleif Schjelderup-Ebbe]] kynnti hugtakið goggunarröð í hænum árið 1921.<ref>{{Bókaheimild|titill="Contributions to the social psychology of the domestic chicken|höfundur=Schjelderup-Ebbe, T.|útgefandi=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior. Vol. 3.|ár=1975}}</ref> Hanarnir slást með því að stökkva og nota klærnar. Hanagalið er hátt og hvellt kall, sem sérstaklega á að vara aðra hana við að koma inn á þeirra yfirráðasvæði, og sem viðvörum um yfirvofandi hættu. Hænur gagga þegar þær eru búnar leggja egg og til að kalla á ungana. Hænur og hanar gefa frá sér mismunandi viðvörunarhljóð til að gefa til kynna að rándýr sé að nálgast úr lofti eða á jafnsléttu.<ref>{{Bókaheimild|titill=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system|höfundur=Evans, Christopher S.; Evans, Linda; Marler, Peter|útgefandi=Animal Behaviour. 46 (1)|ár=1993|bls=23–38}}</ref> Það hefur lengi verið vitað að stærsti og glæsilegasti haninn ræður ríkjum í hænsnahópnum. Rannsókn sem var birt í vísindatímaritinu ''[[Nature]]'' árið 2003 sýndi að hanar gefa hænum með stærri kamb meira sæði en hænum með minni kamb. Þetta þýðir þessar hænur með stærri kamb eiga einnig mesta möguleika á að frjóvga eggin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sophisticated sperm allocation in male fowl.|höfundur=Pizzari, T., Cornwallis, C. K., Løvlie, H., Jakobsson, S., & Birkhead, T. R.|útgefandi=Nature|bls=70|url=https://www.nature.com/articles/nature02004}}</ref> Önnur rannsókn, sem birt var í tímaritinu ''PLoS Genetics'' árið 2012 varpaði ítarlegu ljósi á þetta val með því að staðfesta að stærð hænukambsins tengdist varpgetu. Því stærri sem kambur hænunar er því fleiri eggjum verpir hún. Rannsóknin sýnir einnig að þeir [[Erfðavísir|erfðavísar]] sem stjórna stærð kambsins (HAO1 og BMP2) stjórna einnig þykkt leggja og fóta hænunnar og varpgetu. Það kom í ljós að [[brjósk]]ið er útskýringin. Hænan getur verpt fleiri eggjum því þykkari sem útlimir hennar eru, því hluti af [[kalsín]]inu sem þarf til að búa til eggjaskurn kemur úr [[beinagrind]]inni. Þar sem kamburinn er einnig úr brjóski hefur stærð hans einnig áhrif á varpgetuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=A sexual ornament in chickens is affected by pleiotropic alleles at HAO1 and BMP2, selected during domestication.|höfundur=Johnsson, M., Gustafson, I., Rubin, C. J., Sahlqvist, A. S., Jonsson, K. B., Kerje, S., og Wright, D.|útgefandi=PLoS Genetics, 8(8), e1002914.|ár=2012|url=https://journals.plos.org/plosgenetics/article?id=10.1371/journal.pgen.1002914}}</ref> Þegar hænur eru orðnar fjögurra mánaða gamlar byrja þær að verpa. Hænur sem ganga alveg frjálsar og hafa engan sérstakan varpstað verpa að jafnaði aðeins 20 eggjum á ári. En ef egg er alltaf tekið frá hænunni verpir hún nýju eggi í staðinn. Með þessu móti geta búrhænur orpið meira en 200 eggjum á ári. Dæmi eru um búrhænur sem verpa árlega meira en 300 eggjum. Hænur sem ganga alveg frjálsar leita uppi vel falda staði fyrir hreiður, svipað og hreiður annarra fugla. Hænan verpir um það bil einu eggi á dag (meðaltal varphæna er sex egg á viku), venjulega sjö til tólf alls, áður en hún byrjar að klekja út. Það tekur um 21 dag fyrir ungana að klekjast út. Hænsni mata ekki ungana eins og margar aðrar fuglategundir. == Hænsnastofnar == [[Mynd:Icelandic Settler Chicken.jpg|thumb|Íslensk landnámshænsn.]] [[Mynd:Battery hens -Bastos, Sao Paulo, Brazil-31March2007.jpg|thumb|Varphænur.]] Nytjahænsni hafa verið alin í stórum hluta heimsins í þúsundir ára og það hefur leitt til mikillar fjölbreytni afbrigða hvað varðar stærð og annað útlit. Af nytjahænsnum eru fjölmörg ræktunarafbrigði sem hafa verið ræktuð til að fá fram sérstaka erfðaeiginleika. Fyrir utan þessar tegundir, þar sem áhersla er lögð á að hámarka afurðir, eru til fleiri tegundir svonefndra landkynja. Það eru gamlir hænsnastofnar sem hafa mótast og aðlagast aðstæðum á hverjum stað. Eiginleikar sem notaðir eru til að aðgreina ræktunarafbrigði eru til dæmis stærð, fjaðralitur, hvernig kamburinn lítur út, húðlitur, fjöldi táa, magn fjaðra og litur eggjanna. Í nytjahænubúskap í nútímaverksmiðjubúum eru tegundirnar oftast greindar í tvennt: hænsnarækt til eggjaframleiðslu og ræktun holdakjúklinga til kjötframleiðslu, en sumar tegundir eru ræktaðar bæði fyrir egg og kjöt. Þar að auki eru svo nefndar dvergtegundir sem einkum eru gæludýr. === Algeng framleiðslukyn á heimsvísu í stórbúskap === ==== Varphænur: ==== <gallery> Mynd:Leghorn.jpg|Livornokynið eða hvítur Ítali er algengasta tegundin til framleiðslu á hvítum eggjum. Getur orpið allt að 320 hvítum eggjum á ári. Mynd:Isa cs layers brownJPG.jpg|„Isa Brown“ er tegundablendingur þekktur fyrir mikla framleiðni. Hver hæna verpir meir en 300 brúnum eggjum árlega. Mynd:Lohmann Brown adult hen in homebird-yard.jpg|„Lohmann Brown“ er annar tegundablendingur varphænsna, svipaður og Isa Brown. Mynd:Rhode Island Red cock, cropped.jpg|„Rhode Island Red“ er harðgert og fjölhæft kyn, sem er notað bæði í stórframleiðslu og smábúum. Verpir um 250-300 eggjum á ári. </gallery> ==== Holdakjúklingar: ==== <gallery> Mynd:2014nr108 – RGZV Frankenthal IMG032 – 1,0 Indische Zwerg-Kämpfer, fasanenbraun (cut out).jpg|„Cornish Cross“ eða Cornwall-kyn er algengasta hænsnakjötkynið um allan heim til stórframleiðslu. Kjúklingurinn nær markaðsþyngd á aðeins 6-8 vikum vegna sérhæfðar ræktunar fyrir hraðvaxta og stóra fugla. Mynd:Picture of two(2) broiler chicken in a cage.jpg|„Cobb 500“ er mjög hraðvaxta kjúklingakyn sem getur náð 2 kg sláturþyngd við 33 daga aldur. Ræktun tegundarinnar er mjög umdeild vegna heilsuvandamála.<ref>{{Bókaheimild|titill="Assessment of Welfare Problems in Broilers: Focus on Musculoskeletal Problems Associated with Their Rapid Growth"|höfundur=Kwon, Byung-Yeon; Park, Jina; Kim, Da-Hye; Lee, Kyung-Woo|útgefandi=Animals. 14 (7)|bls=1116|ár=2024|url=https://www.mdpi.com/2076-2615/14/7/1116}}</ref> Mynd:Ross 308, 30 weken, 6400 gram.jpg|„Ross 308“ er annað mikilvægt holdakyn, þekkt fyrir að vaxa hratt og mikil kjötgæði. Mynd:White Plymouth Rock rooster.JPG|„Plymouth Rock“ (sérstaklega afbrigðið „White Rock“) var á nítjándu öld og fyrri hluta tuttugustu aldar algengasta holdakjúklingakynið. Alið bæði fyrir kjöt og egg. </gallery> == Nytjahænsni á Íslandi == [[Mynd:Isländisches Landnahmehuhnpaar auf der Wiese.jpg|thumb|left|Landnámshani og hæna]] Hænsnahald á sér langa sögu á Íslandi og talið er fullvíst að [[Landnámsöld|landnemarnir]] hafi haft með sér hænsni og aðra alifugla til búskapar. Um það eru heimildir meðal annars er víða getið um alifuglahald í fornsögum og ritum. Sem dæmi má nefna gæsagæslu [[Grettir Ásmundarson|Grettis sterka Ásmundarsonar]], söguna af [[Hænsna-Þóris saga|Hænsna-Þóri]] sem ræktaði og seldi fiðurfénað og eins hanana Fjalar og Gullinkamb í [[Völuspá]]. Hænsna einnig getið í [[Flóamanna saga|Flóamannasögu]]. Seinni tíma rannsóknir benda til þess að hænsnarækt hefur verið nokkuð útbreidd á meðal landnámsmanna. Sennilegast hafa hænsni fremst verið á stórbæjum á þeim landsvæðum voru heppilegust fyrir [[Korn|kornræktenda]] er og var korn aðalfæða þeirra.<ref>{{Bókaheimild|titill=Alifuglinn. Saga alifuglaræktar frá landnámi til okkar daga.|höfundur=Friðrik G. Olgeirsson.|útgefandi=Félag eggjaframleiðenda|ár=2003|bls=13}}</ref> Landnámshænan hefur einnig verið nefnd haughænsni. [[Móðuharðindin]], árin 1783-1785, fóru mjög illa með íslenska hænsnastofninn. Í ritinu Skaftáreldum 1783-1785 er talað um að land- og sjófuglar hafi drepist í þúsundatali af eitrun, hafís og kulda.<ref>{{Bókaheimild|titill=SKAFTÁRELDAR 1783-1784 Ritgerðir og heimildir|höfundur=Gísli Ágúst Gunnlaugsson, Gylfi Már Guðbergsson, Sigurður Þórarinsson, Sveinbjörn Rafnsson, Þorleifur Einarsson|útgefandi=Mál og menning i|ár=1984|ISBN=9979-54-244-6}}</ref> Talið er að Móðuharðindin hafi að miklu leyti gert út af við íslenska hænsnastofninn en aðeins voru örfáar hænur í nokkrum sveitum á síðustu árum 18. aldar. Fáeinir bæir höfði þó haldið nokkrum hænum og þannig bjargað íslenska hænsnastofninum. Með aukinni [[Þéttbýli|þéttbýlismyndun]] á 19. öld fóru Íslendingar í auknum mæli að ala hænsn sem sjálfsþurftarbúskap og egg fóru að verða snar þáttur í fæðu almennings. Algengt varð að á sveitabæjum og á heimilum í þorpum og þéttbýli væru nokkrar hænur til að sjá heimilinu fyrir eggjum. Smám saman fjölgaði hænsnum og frá aldamótum til 1930 fjölgaði þeim úr liðlega 5000 fuglum í tæplega 45000. Þetta voru nánast eingöngu fuglar ætlaðir til eggjaframleiðslu og neysla á hænsnakjöti var mjög lítil. Á sjöunda áratugnum hófst ræktun holdakjúklinga í fyrsta sinn að einhverju marki og kjúklingar urðu brátt eftirsóttur matur. Framleiðsla á kjúklingakjöti hefur margfaldast á síðustu áratugum og er hér fremur um að ræða [[Iðnaður|iðnaðarframleiðslu]] en [[Landbúnaður|landbúnað]] í hefðbundinni merkingu. Árið 1990 var 1,2 milljónum kjúklinga slátrað, árið 2000 voru það 2,2 milljónir og árið 2024 5,5 milljónir<ref>{{Vefheimild|url=https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Atvinnuvegir/Atvinnuvegir__landbunadur__landframleidsla/LAN10201.px/table/tableViewLayout2/|titill=Kjötframleiðsla eftir tegundum|útgefandi=Hagstofa Íslands}}</ref> og er kjúklingur í dag söluhæsta kjöttegundin á Íslandi. Í holdakjúklingarækt á Íslandi er eingöngu notaður kjúklingastofninn ''Ross 308''. Fyrir nokkrum áratugum var varphænustofninn á Íslandi af mestu ''Leghorn eða Hvítir Ítalir''. Í dag eru næstum allar varphænur af kyni sem kallast ''Lohmann'', annað hvort hvít eða brún.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mast.is/is/baendur/alifuglaraekt/alifuglahald|titill=Alifuglahald|útgefandi=Matvælastofnun|ár=2025}}</ref> Undanfarin ár hafa vinsældir landnámshænunnar vaxið meðal þéttbýlisbúa og margir halda þær sér til yndis.<ref>{{Bókaheimild|titill=Lifandi hefðir, Landnámshænan|höfundur=Magnús Ingimarsson|ár=2019|útgefandi=Þjóðminjasafnið|url=https://lifandihefdir.is/lifandi-hefdir/landnamshaenan/}}</ref> == Sjúkdómar == Hænsni eru viðkvæm bæði fyrir sníkjudýrum eins og mítlum og sjúkdómum af völdum sýkla.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sjúkdómar í kjúklingaeldi á Íslandi með áherslu á smitandi sjúkdóm í búrsu (Gumboroveiki)|höfundur=Þórunn Dís Þórunnardóttir|útgefandi=Landbúnaðarháskóli Íslands|ár=2020|url=https://skemman.is/bitstream/1946/36042/1/BS_verkefni_ThorunnDis.pdf}}</ref> [[Rauði hænsnamítillinn]] (''Dermanyssus gallinae'')<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=73932|titill=Hvað er vitað um rauða hænsnamítilinn á Íslandi?|höfundur=Karl Skírnisson|útgefandi=Vísindavefur|ár=2017}}</ref> hefur til dæmis fundist á Íslandi. Hann nærist á blóði, veldur ertingu og dregur úr eggjaframleiðslu og virkar sem flutningsaðili fyrir bakteríusjúkdóma eins og salmonellu.<ref>{{Bókaheimild|titill="Dermanyssus gallinae: the long journey of the poultry red mite to become a vector".|höfundur=Schiavone, Antonella; Pugliese, Nicola; Otranto, Domenico; Samarelli, Rossella; Circella, Elena; De Virgilio, Caterina; Camarda, Antonio|útgefandi=Parasites & Vectors. 15(1):|ár=2022|url=https://link.springer.com/article/10.1186/s13071-021-05142-1}}</ref> Skæð fuglainflúensa af gerðinni H5N5 hefur greinst í villtum fuglum á Íslandi, en hefur ekki enn borist í alifugla en gæti valdið þar miklum usla.<ref>{{Bókaheimild|titill=Antiviral responses against chicken respiratory infections: Focus on avian influenza virus and infectious bronchitis virus|höfundur=Barjesteh, Neda; O'Dowd, Kelsey; Vahedi, Seyed Milad|útgefandi=Science Direct|ár=2020|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1043466619303904}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=23111|titill=Hvað er fuglaflensa?|höfundur=Jón Magnús Jóhannesson|útgefandi=Vísindavefur|ár=2025}}</ref> Þeir sjúkdómar sem komið hafa upp í hænsnarækt á Íslandi (2020) eru: [[kjúklingasótt]] (''Salmonella pullorum''),[[hníslasótt]] (''Coccidiosis–Eimeria'' spp.), [[salmonella]] (''S. enteritidis'' og ''S. typhimurium''), [[kampýlóbakter]], [[hænsnalömun]], [[innlyksa lifrarbólga]], [[smitandi sjúkdómur í búrsu]] (IBD). * Kjúklingasótt er blóðeitrunarsjúkdómur af völdum ''Salmonella pullorum''. Einkennin eru lystarleysi, niðurgangur, vessaþurrð, slappleiki og há dánartíðni. Hjá varphænum koma veikindin niður á frjósemi þeirra og eggjaframleiðslu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fowl typhoid and pullorum disease.|höfundur=Shivaprasad, H. L.|útgefandi=Revue scientifique et technique (International Office of Epizootics, 19|ár=2000|bls=405-424}}</ref> * Salmonellusýkingar af völdum ''Salmonella'' (bæði ''S. enteritidis'' og ''S. typhimurium'') í fuglum eru algengar en fularnir eru yfirleitt einkennalausir smitberar. Bakteríurnar eru í meltingarfærum fuglanna og þess vegna geta salmonellusýkingar borist í alifuglakjöt eftir slátrun. Einnig er þekkt að salmonellusýkingar berast með eggjum sem sýktar hænur hafa verpt.<ref>{{Bókaheimild|titill=Salmonella infections. Diseases of poultry, Fourteenth edition|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=719-737}}</ref> * ''Salmonella gallinarum'' veldur [[hænsnatyfus]] sem er alvarlegur og mjög smitandi bakteríusjúkdómur í alifuglum. Afleiðing sjúkdómsins er stóraukin dánartíðni, sérstaklega hjá fullorðnum fuglum. Einkennin eru hiti, lystarleysi, niðurgangur og stór, galllituð lifur. Sjúkdómurinn smitast með eggjum, saur og menguðum búnaði. * Margar tegundir eru til af bakteríunni [[kampýlóbakter]], aðallega ''C. jejuni'' og ''C. coli'', halda til í meltingarfærum hænsna og annara dýra. Hænsnin finna ekki fyrir bakteríunni og eru því einkennalausir smitberar. Eins og með salmonellusýkingu getur kampýlóbaktersýking borist í alifuglakjöt eftir slátrun og þannig borist í menn.<ref>{{Bókaheimild|titill=Campylobacteriosis. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Zhang, Q. og Sahin, O.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|bls=754-763}}</ref> * Frumsníkjudýr af ættkvíslinni Eimeria (''Eimeria falciformis'') valda [[hníslasótt]]. Sníkjudýrin halda til í þörmum flestra húsdýra, villtum dýrum og fuglum. Snýkjudýrin margfaldast í þörmunum og valda vefjaskemmdum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Coccidiosis. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Cervantes, H. M., McDougald, L. R. og Jenkins, M. C.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=1193-1216}}</ref> * [[Hænsnalömun]] (enska: Marek‘s disease) er algengur sjúkdómur í hænsnum sem Mareksveiki-veirun (''Mardivirus gallidalpha'') veldur. Mareksveiki- veiran er herpesveira og sérkenni hennar eru hraðmynduð æxli í eitlum, ónæmisbæling og lömun.<ref>{{Bókaheimild|titill=Marek‘s disease. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Nair, V., Gimeno, I. og Dunn, J. ley and Sons Ltd.).|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=550-587}}</ref> * [[Fuglaadenóveira]] (''Aviadenovirus'' - FAdV) veldur [[innlyksa lifrarbólga|innlyksa lifrarbólgu]] sem lýsir sér sem skyndileg aukning á dánartíðni í hænsnahóp sem nær hámarki eftir 3–4 daga og stoppar skyndilega á fimmta degi. Helstu vefjaskemmdir eiga sér stað í lifur og lýsir sér þannig að lifrin verður föl, viðkvæm og bólgin. FAdV-veirur smita yfirleitt þegar að fuglar komast í tæri við skít frá sýktum fuglum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Aviadenovirus infections. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Hess, M.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=322- 332}}</ref> * Það sem er kallað [[smitandi sjúkdómur í búrsu]] (enska Infectious bursal disease - IBD) er veirusjúkdómur (''Avibirnavirus'') sem veldur ónæmisbælingu í sýktum fuglum. Veikin lýsir sér sem eyðing á líffærum ónæmiskerfis, sérstaklega á búrsu (enska Bursa Fabricius), sem er líffæri innan við gotrauf fugla. Veikin hefur einnig verið kölluð Gumboroveiki í daglegu tali. Við smit er mikill dauði í fuglahópnum sem síðan fer minnkandi eftir fimm til sjö daga. Einkenni IBD eru að fuglar sem veikjast þorna upp og oft eru blæðingar í læra- og bringuvöðvum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Infectious bursal disease (Gumboro disease).|höfundur=(Van den Berg, T. P., Eterradossi, N., Toquin, D. og Meulemans, G.|útgefandi=Revue scientifique et technique (International Office of Epizootics, 19, (2),|ár=2000|bls=527-543}}</ref> == Tilvísanir== {{Reflist}} == Heimildir: == *{{Vísindavefurinn|4410|Hefur íslenska hænan sérstakt fræðiheiti?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=16.7.2004}} *{{Vísindavefurinn|72396|Hvað eru til margar tegundir af hænum á Íslandi?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=13.10.2016}} *{{Vísindavefurinn|73932| Hvað er vitað um rauða hænsnamítilinn á Íslandi?|höfundur=Karl Skírnisson|dags=9.5.2017}} * {{cite report|title=Efling alifuglaræktar á Íslandi|year=2011|publisher=Sjávarútvegs-og Landbúnaðarráðuneytið|url=https://www.stjornarradid.is/media/atvinnuvegaraduneyti-media/media/skyrslur/efling-alifuglaraekt-a-islandi-2010.pdf}} * {{cite web|website=Lifandi hefðir|title=Landnámshænan|year=2019|publisher=Þjóðminjasafn Íslands|url=https://lifandihefdir.is/lifandi-hefdir/landnamshaenan/}} * {{cite thesis|author=Ásta Þorsteinsdóttir|year=2012|title=Afurðir og einkenni íslenska hænsnastofnsins|publisher=Landbúnaðarháskóli Íslands|degree=BS|url=https://skemman.is/bitstream/1946/12433/1/BS%20Ásta%20Þorsteinsdóttir%20minni.pdf}} * {{cite thesis|author=Þórunn Dís Þórunnardóttir|year=2020|title=Sjúkdómar í kjúklingaeldi á Íslandi með áherslu á smitandi sjúkdóm í búrsu (Gumboroveiki)|publisher=Landbúnaðarháskóli Íslands|degree=BS|url=https://skemman.is/bitstream/1946/36042/1/BS_verkefni_ThorunnDis.pdf}} [[Flokkur:Kambhænsn| ]] [[Flokkur:Húsdýr]] 2wwv18x4f9cayoogmaslrgy00v2rgsz 1958834 1958831 2026-04-04T19:10:17Z Akigka 183 1958834 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=Nytjahænsn |status=DOM |image= Male and female chicken sitting together.jpg |image_caption=Hani og hæna |regnum=[[Dýraríki]] (''Animalia'') |phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') |classis = [[Fuglar]] (''Aves'') |ordo=[[Hænsnfuglar]] (''Galliformes'') |familia=[[Fashanaætt]] (''Phasianidae'') |genus=[[Kambhænsn]] (''Gallus'') |species=[[Bankívahænsn]] (''G. gallus'') |subspecies='''''G. g. domesticus''''' |trinomial=''Gallus gallus domesticus''|author=[[Carolus Linnaeus|Linnaeus]]|date = [[1758]] }} '''Nytjahænsni''', alihænur, ræktunarhænsni eða tamin hænsni ([[fræðiheiti]]: ''Gallus domesticus'' eða ''Gallus gallus domesticus'') eru tamin deilitegund af [[bankívahænsn]]um (''Gallus gallus''), sem er ein fjögurra [[Tegund (líffræði)|tegunda]] innan [[Ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvíslar]] [[kambhænsn]]a (''Gallus''). Til eru fjölmörg ræktunarafbrigði nytjahænsna. Eitt þeirra er íslenska [[Landnámshænsn|landnámshænan]].<ref>{{Vísindavefurinn|4410|Hefur íslenska hænan sérstakt fræðiheiti?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=16.7.2004}}</ref> Karlkyns hænsni kallast hani, kvenkyns hænsni hæna og unginn [[Kjúklingur|kjúklingur]]. Hænsni eru aðallega haldin til [[alifugl]]aræktunar, sem greinist í tvennt: hænsnarækt til eggjaframleiðslu, og ræktun holdakjúklinga til kjötframleiðslu. Árið 2011 voru nærri 19 milljarðir nytjahænsna um allan heim, en árið 2023 hafði fjöldi þeirra aukist í um það bil 34 milljarða. Um það bil 70 milljörðum hænsna er slátrað árlega til neyslu í heiminum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Number of chickens worldwide from 1990 to 2023 (in million animals|útgefandi=Statista|url=https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/?srsltid=AfmBOooeaeinK_J9R1KnU8WyRoCIMTiZnBf-quTRnPU9enhYau_jNJeF|ár=2025}}</ref> Búrhænur verpa 300 eggjum á ári að meðaltali. Hænsni eru einnig stundum höfð sem [[gæludýr]]. Samkvæmt FAO eru til yfir 1.600 ræktunarafbrigði nytjahæsna í heiminum. Þar af eru um 180 tegundir skráðar í Evrópu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Gateway to poultry production and products - Chickens|höfundur=UN's Food and Agriculture Organisation|ár=2023|url=https://www.fao.org/poultry-production-products/production/poultry-species/chicken/en}}</ref> Þessar tegundir eru mjög fjölbreyttar hvað varðar stærð og annað útlit. == Uppruni og tamning == Ein tegund kambhænsna í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] eru talin hin upprunalegu nytjahænsn, og tengist útbreiðslu [[hrísgrjón]]aræktar. Kambhænsni (''Gallus'') eru villtir [[hænsnfuglar]] af [[Fashanar|fasanaætt]] (''Phasianidae''). Allar tegundirnar eru upprunnar í Suður- og Suðaustur-Asíu og einkennast af skrautlegum fjaðrabúningi karlfuglanna. Fjórar tegundir kambhænsna eru til: [[bankívahænsni]] (''G. gallus''), [[seylonhænsn]] (''G. lafayetii''), [[leppahæna]] (''G. sonneratii'') og [[jövuhæna]] (''G. varius''). Fimm undirtegundir bankívahænsna eru til, en engar undirtegundir tilheyra hinum tegundunum. Það hefur lengi verið almenn skoðun meðal vísindamanna að bankívahænsni séu aðaluppruni nytjahænsnanna, en það hefur verið óljóst að hversu miklu leyti hinar fjórar tegundirnar hafa einnig verið hluti af þóun deilitegundarinnar. Líffræðingar hafa deilt um hvenær og hvar hænsnin voru tamin. <gallery> Red Junglefowl (male)-9858, crop.jpg|[[ bankívahænsn]]<br /> (''G. gallus'') Grey jungle fowl (cropped), crop.jpg|[[leppahæna]]<br /> (''G. sonneratii'') Flickr - Rainbirder - Ceylon Junglefowl (Gallus lafayetii) Male.jpg|[[seylonhænsni]]<br /> (''G. lafayettii'') Green Junglefowl - Baluran NP - East Java MG 7948 (29183361863) (cropped).jpg|[[jövuhæna]]<br /> (''G. varius'') Gallus distribution.jpg|Útbreiðsla kambhænsna </gallery> Þangað til nýlega var talið að tamning hænsna hafi hafist í Suðaustur-Asíu fyrir um 8.000 árum síðan<ref>{{Bókaheimild|titill="The wild species genome ancestry of domestic chickens"|höfundur=Lawal, Raman Akinyanju; Martin, Simon H.; Vanmechelen, Koen; Vereijken, Addie; Silva, Pradeepa; Al-Atiyat, Raed Mahmoud; et al.|útgefandi=BMC Biology|ár=2020|url=https://link.springer.com/article/10.1186/s12915-020-0738-1}}</ref> og breiðst þaðan út til [[Kína]] og [[Indland|Indlands]] 2000 til 3000 árum síðar. Fornleifafundir virtust styðja að hænsni hafi verið tamin í Suðaustur-Asíu löngu fyrir 6000 f.Kr., í Kína fyrir 6000 f.Kr. og á Indlandi fyrir 2000 f.Kr.<ref>{{Bókaheimild|titill="Did chickens go north? New evidence for domestication"|höfundur=West, B.; Zhou, B.X.|útgefandi=Journal of Archaeological Sciences. 14|ár=1988|bls=515–533}}</ref> Rannsókn, sem birtist í hinu virta vísindatímariti ''[[Science]]'' árið 2020, hefur skýrt að tamin hænsni séu aðallega komin af deilitegund bankívahænsna ''G. gallus spaedicus'', sem er villt á svæðunum í kringum þorpið [[Ban Non Wat]] í miðhluta þess sem nú er [[Taíland]].<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=How the wild jungle fowl became the chicken|höfundur=Gibbons, Ann|útgefandi=Science|ár=2022|url=https://www.science.org/content/article/how-wild-jungle-fowl-became-chicken}}</ref> Þessi rannsókn [[DNA-raðgreining|raðgreindi]] erfðabreytileika [[Litningur|litningabúta]] hjá 863 hænsnum um allan heim og niðurstaðan bendir til þess að öll tamin hænsni eigi uppruna í einni tamningu. Rannsóknin kemst einnig að þeirri niðurstöðu að útbreiðsla nytjahænsna sé nátengd útbreiðslu hrísgrjónaræktar, sem hófst á þessu svæði fyrir um 3250–3650 árum.<ref name=":0" /> Nytjahænsnin blönduðust þar við aðrar villtar tegundir kambhænsna og mynduðu erfðafræðilega og landfræðilega aðskilda hópa. Greining á algengustu deilitegund nytjahænsna í heiminum, [[livornohænsn]]um eða hvítum Ítala, sýnir að hún ber litninga frá mismunandi undirtegundum kambhænsna.<ref>{{Bókaheimild|titill="863 genomes reveal the origin and domestication of chicken".|höfundur=Wang, Ming-Shan; Thakur, Mukesh; Peng, Min-Sheng; Jiang, Yu; Frantz, Laurent Alain François; Li, Ming; et al.|útgefandi=Nature|ár=2020|url=https://www.nature.com/articles/s41422-020-0349-y}}</ref><ref>{{Bókaheimild|titill="Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles".|höfundur=Liu, Yi-Ping; Wu, Gui-Sheng; Yao, Yong-Gang; Miao, Yong-Wang; Luikart, Gordon; Baig, Mumtaz;|útgefandi=Molecular Phylogenetics and Evolution. 38|ár=2006|bls=12–19}}</ref> Þessi niðurstaða kemur einnig vel heim við sögulegar heimildir, til dæmis að hænsni eru ekki nefnd í [[Gamla testamentið|Gamla testamentinu]]. Tamning hænsna átti sér því stað mun síðar en áður var talið. Þær hafa ekki borist til [[Evrópa|Evrópu]] fyrr en í klassískri fornöld (fyrir um 2 800 árum) og til [[Norðurlöndin|Norðurlanda]] um 1000 árum síðar.<ref name=":0" /> == Lýsing == [[Mynd:Rooster portrait2.jpg|thumb|Hanakambur og hálssepar.]] [[Mynd:Hen Comb (cropped).jpg |thumb|Hænan hefur miklu minni kamb og hálssepa.]] [[Mynd:Day old chick black background.jpg|thumb|Dagsgamall dúnungi.]] Eins og hjá villtum kambhænsnum hafa nytjahænsni mikla kynbundna [[tvíbreytni]], þar sem haninn er bæði töluvert stærri og hefur oft litríkari fjaðraham en hænan. Hanar hafa oft áberandi hanakamb og langa rauða hálssepa undir kverkinni. Hænur eru mun minni og þær hafa minni kamba og sepa. Ungar flestra deilitegunda nytjahænsna fæðast með gulan dún. Hænsn eru tiltölulega stórir dagvirkir fuglar. Bolurinn er nokkuð hnöttóttur, leggirnir eru berir hjá flestum tegundum og vængirnir stuttir.<ref>{{Bókaheimild|titill=Chicken"|útgefandi=Smithsonian's National Zoo & Conservation Biology Institute.|url=https://nationalzoo.si.edu/animals/chicken|ár=2024}}</ref> Villtar kambhænur geta flogið en eru ekki miklir flugfuglar, fljúga aðeins stuttar vegalengdir í náttstað eða til að forðast rándýr. Eins á við um tamdar hænur að flugvöðvar þeirra eru ekki nógu sterkir fyrir langt flug. Hænur fljúga aldrei langt og eiga auðveldara með að flögra upp en áfram.<ref>{{Bókaheimild|titill="Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying?"|höfundur=Geggel, Laura|útgefandi=Live Science.|url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html|ár=2016}}</ref> Hænsni eru alætur. Í náttúrunni krafsa þær í [[Jarðvegur|jarðveg]] til að leita að [[fræ]]jum, [[skordýr]]um, [[Ánamaðkur|ánamöðkum]] og smádýrum. Hænur geta lifað í 5–10 ár, allt eftir tegund. Elsta hænsnið sem vitað erum lifði í 24 ár.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/739669-oldest-chicken-ever|titill=Oldest chicken ever|útgefandi=Guinness worldrecords}}</ref> Hins vegar eru aðstæður kjúklinga á stórum kjúklingabúum órafjarri náttúrulegum aðstæðum. Að meðaltali lifir holdakjúklingur á Íslandi aðeins í 5 vikur áður en honum er slátrað. Hænur eru félagslyndar, lifa í hópum og klekja út egg og ala upp unga saman. Einstakar hænur og einkum hanarnir ráða ríkjum yfir öðrum og koma þannig upp goggunarröð; og hafa forgang að fæðu. [[Thorleif Schjelderup-Ebbe]] kynnti hugtakið goggunarröð í hænum árið 1921.<ref>{{Bókaheimild|titill="Contributions to the social psychology of the domestic chicken|höfundur=Schjelderup-Ebbe, T.|útgefandi=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior. Vol. 3.|ár=1975}}</ref> Hanarnir slást með því að stökkva og nota klærnar. Hanagalið er hátt og hvellt kall, sem sérstaklega á að vara aðra hana við að koma inn á þeirra yfirráðasvæði, og sem viðvörum um yfirvofandi hættu. Hænur gagga þegar þær eru búnar leggja egg og til að kalla á ungana. Hænur og hanar gefa frá sér mismunandi viðvörunarhljóð til að gefa til kynna að rándýr sé að nálgast úr lofti eða á jafnsléttu.<ref>{{Bókaheimild|titill=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system|höfundur=Evans, Christopher S.; Evans, Linda; Marler, Peter|útgefandi=Animal Behaviour. 46 (1)|ár=1993|bls=23–38}}</ref> Það hefur lengi verið vitað að stærsti og glæsilegasti haninn ræður ríkjum í hænsnahópnum. Rannsókn sem var birt í vísindatímaritinu ''[[Nature]]'' árið 2003 sýndi að hanar gefa hænum með stærri kamb meira sæði en hænum með minni kamb. Þetta þýðir þessar hænur með stærri kamb eiga einnig mesta möguleika á að frjóvga eggin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sophisticated sperm allocation in male fowl.|höfundur=Pizzari, T., Cornwallis, C. K., Løvlie, H., Jakobsson, S., & Birkhead, T. R.|útgefandi=Nature|bls=70|url=https://www.nature.com/articles/nature02004}}</ref> Önnur rannsókn, sem birt var í tímaritinu ''PLoS Genetics'' árið 2012 varpaði ítarlegu ljósi á þetta val með því að staðfesta að stærð hænukambsins tengdist varpgetu. Því stærri sem kambur hænunar er því fleiri eggjum verpir hún. Rannsóknin sýnir einnig að þeir [[Erfðavísir|erfðavísar]] sem stjórna stærð kambsins (HAO1 og BMP2) stjórna einnig þykkt leggja og fóta hænunnar og varpgetu. Það kom í ljós að [[brjósk]]ið er útskýringin. Hænan getur verpt fleiri eggjum því þykkari sem útlimir hennar eru, því hluti af [[kalsín]]inu sem þarf til að búa til eggjaskurn kemur úr [[beinagrind]]inni. Þar sem kamburinn er einnig úr brjóski hefur stærð hans einnig áhrif á varpgetuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=A sexual ornament in chickens is affected by pleiotropic alleles at HAO1 and BMP2, selected during domestication.|höfundur=Johnsson, M., Gustafson, I., Rubin, C. J., Sahlqvist, A. S., Jonsson, K. B., Kerje, S., og Wright, D.|útgefandi=PLoS Genetics, 8(8), e1002914.|ár=2012|url=https://journals.plos.org/plosgenetics/article?id=10.1371/journal.pgen.1002914}}</ref> Þegar hænur eru orðnar fjögurra mánaða gamlar byrja þær að verpa. Hænur sem ganga alveg frjálsar og hafa engan sérstakan varpstað verpa að jafnaði aðeins 20 eggjum á ári. En ef egg er alltaf tekið frá hænunni verpir hún nýju eggi í staðinn. Með þessu móti geta búrhænur orpið meira en 200 eggjum á ári. Dæmi eru um búrhænur sem verpa árlega meira en 300 eggjum. Hænur sem ganga alveg frjálsar leita uppi vel falda staði fyrir hreiður, svipað og hreiður annarra fugla. Hænan verpir um það bil einu eggi á dag (meðaltal varphæna er sex egg á viku), venjulega sjö til tólf alls, áður en hún byrjar að klekja út. Það tekur um 21 dag fyrir ungana að klekjast út. Hænsni mata ekki ungana eins og margar aðrar fuglategundir. == Hænsnastofnar == [[Mynd:Icelandic Settler Chicken.jpg|thumb|Íslensk landnámshænsn.]] [[Mynd:Battery hens -Bastos, Sao Paulo, Brazil-31March2007.jpg|thumb|Varphænur.]] Nytjahænsni hafa verið alin í stórum hluta heimsins í þúsundir ára og það hefur leitt til mikillar fjölbreytni afbrigða hvað varðar stærð og annað útlit. Af nytjahænsnum eru fjölmörg ræktunarafbrigði sem hafa verið ræktuð til að fá fram sérstaka erfðaeiginleika. Fyrir utan þessar tegundir, þar sem áhersla er lögð á að hámarka afurðir, eru til fleiri tegundir svonefndra landkynja. Það eru gamlir hænsnastofnar sem hafa mótast og aðlagast aðstæðum á hverjum stað. Eiginleikar sem notaðir eru til að aðgreina ræktunarafbrigði eru til dæmis stærð, fjaðralitur, hvernig kamburinn lítur út, húðlitur, fjöldi táa, magn fjaðra og litur eggjanna. Í nytjahænubúskap í nútímaverksmiðjubúum eru tegundirnar oftast greindar í tvennt: hænsnarækt til eggjaframleiðslu og ræktun holdakjúklinga til kjötframleiðslu, en sumar tegundir eru ræktaðar bæði fyrir egg og kjöt. Þar að auki eru svo nefndar dvergtegundir sem einkum eru gæludýr. === Algeng framleiðslukyn á heimsvísu í stórbúskap === ==== Varphænur: ==== <gallery> Mynd:Leghorn.jpg|Livornokynið eða hvítur Ítali er algengasta tegundin til framleiðslu á hvítum eggjum. Getur orpið allt að 320 hvítum eggjum á ári. Mynd:Isa cs layers brownJPG.jpg|„Isa Brown“ er tegundablendingur þekktur fyrir mikla framleiðni. Hver hæna verpir meir en 300 brúnum eggjum árlega. Mynd:Lohmann Brown adult hen in homebird-yard.jpg|„Lohmann Brown“ er annar tegundablendingur varphænsna, svipaður og Isa Brown. Mynd:Rhode Island Red cock, cropped.jpg|„Rhode Island Red“ er harðgert og fjölhæft kyn, sem er notað bæði í stórframleiðslu og smábúum. Verpir um 250-300 eggjum á ári. </gallery> ==== Holdakjúklingar: ==== <gallery> Mynd:2014nr108 – RGZV Frankenthal IMG032 – 1,0 Indische Zwerg-Kämpfer, fasanenbraun (cut out).jpg|„Cornish Cross“ eða Cornwall-kyn er algengasta hænsnakjötkynið um allan heim til stórframleiðslu. Kjúklingurinn nær markaðsþyngd á aðeins 6-8 vikum vegna sérhæfðar ræktunar fyrir hraðvaxta og stóra fugla. Mynd:Picture of two(2) broiler chicken in a cage.jpg|„Cobb 500“ er mjög hraðvaxta kjúklingakyn sem getur náð 2 kg sláturþyngd við 33 daga aldur. Ræktun tegundarinnar er mjög umdeild vegna heilsuvandamála.<ref>{{Bókaheimild|titill="Assessment of Welfare Problems in Broilers: Focus on Musculoskeletal Problems Associated with Their Rapid Growth"|höfundur=Kwon, Byung-Yeon; Park, Jina; Kim, Da-Hye; Lee, Kyung-Woo|útgefandi=Animals. 14 (7)|bls=1116|ár=2024|url=https://www.mdpi.com/2076-2615/14/7/1116}}</ref> Mynd:Ross 308, 30 weken, 6400 gram.jpg|„Ross 308“ er annað mikilvægt holdakyn, þekkt fyrir að vaxa hratt og mikil kjötgæði. Mynd:White Plymouth Rock rooster.JPG|„Plymouth Rock“ (sérstaklega afbrigðið „White Rock“) var á nítjándu öld og fyrri hluta tuttugustu aldar algengasta holdakjúklingakynið. Alið bæði fyrir kjöt og egg. </gallery> == Nytjahænsni á Íslandi == [[Mynd:Isländisches Landnahmehuhnpaar auf der Wiese.jpg|thumb|left|Landnámshani og hæna]] Hænsnahald á sér langa sögu á Íslandi og talið er fullvíst að [[Landnámsöld|landnemarnir]] hafi haft með sér hænsni og aðra alifugla til búskapar. Um það eru heimildir meðal annars er víða getið um alifuglahald í fornsögum og ritum. Sem dæmi má nefna gæsagæslu [[Grettir Ásmundarson|Grettis sterka Ásmundarsonar]], söguna af [[Hænsna-Þóris saga|Hænsna-Þóri]] sem ræktaði og seldi fiðurfénað og eins hanana Fjalar og Gullinkamb í [[Völuspá]]. Hænsna einnig getið í [[Flóamanna saga|Flóamannasögu]]. Seinni tíma rannsóknir benda til þess að hænsnarækt hefur verið nokkuð útbreidd á meðal landnámsmanna. Sennilegast hafa hænsni fremst verið á stórbæjum á þeim landsvæðum voru heppilegust fyrir [[Korn|kornræktenda]] er og var korn aðalfæða þeirra.<ref>{{Bókaheimild|titill=Alifuglinn. Saga alifuglaræktar frá landnámi til okkar daga.|höfundur=Friðrik G. Olgeirsson.|útgefandi=Félag eggjaframleiðenda|ár=2003|bls=13}}</ref> Landnámshænan hefur einnig verið nefnd haughænsni. [[Móðuharðindin]], árin 1783-1785, fóru mjög illa með íslenska hænsnastofninn. Í ritinu Skaftáreldum 1783-1785 er talað um að land- og sjófuglar hafi drepist í þúsundatali af eitrun, hafís og kulda.<ref>{{Bókaheimild|titill=SKAFTÁRELDAR 1783-1784 Ritgerðir og heimildir|höfundur=Gísli Ágúst Gunnlaugsson, Gylfi Már Guðbergsson, Sigurður Þórarinsson, Sveinbjörn Rafnsson, Þorleifur Einarsson|útgefandi=Mál og menning i|ár=1984|ISBN=9979-54-244-6}}</ref> Talið er að Móðuharðindin hafi að miklu leyti gert út af við íslenska hænsnastofninn en aðeins voru örfáar hænur í nokkrum sveitum á síðustu árum 18. aldar. Fáeinir bæir höfði þó haldið nokkrum hænum og þannig bjargað íslenska hænsnastofninum. Með aukinni [[Þéttbýli|þéttbýlismyndun]] á 19. öld fóru Íslendingar í auknum mæli að ala hænsn sem sjálfsþurftarbúskap og egg fóru að verða snar þáttur í fæðu almennings. Algengt varð að á sveitabæjum og á heimilum í þorpum og þéttbýli væru nokkrar hænur til að sjá heimilinu fyrir eggjum. Smám saman fjölgaði hænsnum og frá aldamótum til 1930 fjölgaði þeim úr liðlega 5000 fuglum í tæplega 45000. Þetta voru nánast eingöngu fuglar ætlaðir til eggjaframleiðslu og neysla á hænsnakjöti var mjög lítil. Á sjöunda áratugnum hófst ræktun holdakjúklinga í fyrsta sinn að einhverju marki og kjúklingar urðu brátt eftirsóttur matur. Framleiðsla á kjúklingakjöti hefur margfaldast á síðustu áratugum og er hér fremur um að ræða [[Iðnaður|iðnaðarframleiðslu]] en [[Landbúnaður|landbúnað]] í hefðbundinni merkingu. Árið 1990 var 1,2 milljónum kjúklinga slátrað, árið 2000 voru það 2,2 milljónir og árið 2024 5,5 milljónir<ref>{{vefheimild|url=https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Atvinnuvegir/Atvinnuvegir__landbunadur__landframleidsla/LAN10201.px/table/tableViewLayout2/|titill=Kjötframleiðsla eftir tegundum|útgefandi=Hagstofa Íslands}}</ref> og er kjúklingur í dag söluhæsta kjöttegundin á Íslandi. Í holdakjúklingarækt á Íslandi er eingöngu notaður kjúklingastofninn „Ross 308“. Fyrir nokkrum áratugum var varphænustofninn á Íslandi af mestu „Leghorn“ eða „Hvítir Ítalir“. Í dag eru næstum allar varphænur af kyni sem kallast „Lohmann“, annað hvort hvít eða brún.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mast.is/is/baendur/alifuglaraekt/alifuglahald|titill=Alifuglahald|útgefandi=Matvælastofnun|ár=2025}}</ref><ref>{{Vísindavefurinn|72396|Hvað eru til margar tegundir af hænum á Íslandi?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=13.10.2016}}</ref><ref>{{cite thesis|author=Ásta Þorsteinsdóttir|year=2012|title=Afurðir og einkenni íslenska hænsnastofnsins|publisher=Landbúnaðarháskóli Íslands|degree=BS|url=https://skemman.is/bitstream/1946/12433/1/BS%20Ásta%20Þorsteinsdóttir%20minni.pdf}}</ref> Undanfarin ár hafa vinsældir landnámshænunnar vaxið meðal þéttbýlisbúa og margir halda þær sér til yndis.<ref>{{cite web|website=Lifandi hefðir|title=Landnámshænan|year=2019|publisher=Þjóðminjasafn Íslands|url=https://lifandihefdir.is/lifandi-hefdir/landnamshaenan/}}</ref> == Sjúkdómar == Hænsni eru viðkvæm bæði fyrir sníkjudýrum eins og mítlum og sjúkdómum af völdum sýkla.<ref>{{cite thesis|author=Þórunn Dís Þórunnardóttir|year=2020|title=Sjúkdómar í kjúklingaeldi á Íslandi með áherslu á smitandi sjúkdóm í búrsu (Gumboroveiki)|publisher=Landbúnaðarháskóli Íslands|degree=BS|url=https://skemman.is/bitstream/1946/36042/1/BS_verkefni_ThorunnDis.pdf}}</ref><ref>{{cite report|title=Efling alifuglaræktar á Íslandi|year=2011|publisher=Sjávarútvegs-og Landbúnaðarráðuneytið|url=https://www.stjornarradid.is/media/atvinnuvegaraduneyti-media/media/skyrslur/efling-alifuglaraekt-a-islandi-2010.pdf}}</ref> [[Rauði hænsnamítillinn]] (''Dermanyssus gallinae'')<ref>{{Vísindavefurinn|73932| Hvað er vitað um rauða hænsnamítilinn á Íslandi?|höfundur=Karl Skírnisson|dags=9.5.2017}}</ref> hefur til dæmis fundist á Íslandi. Hann nærist á blóði, veldur ertingu og dregur úr eggjaframleiðslu og virkar sem flutningsaðili fyrir bakteríusjúkdóma eins og salmonellu.<ref>{{Bókaheimild|titill="Dermanyssus gallinae: the long journey of the poultry red mite to become a vector".|höfundur=Schiavone, Antonella; Pugliese, Nicola; Otranto, Domenico; Samarelli, Rossella; Circella, Elena; De Virgilio, Caterina; Camarda, Antonio|útgefandi=Parasites & Vectors. 15(1):|ár=2022|url=https://link.springer.com/article/10.1186/s13071-021-05142-1}}</ref> Skæð fuglainflúensa af gerðinni H5N5 hefur greinst í villtum fuglum á Íslandi, en hefur ekki enn borist í alifugla en gæti valdið þar miklum usla.<ref>{{Bókaheimild|titill=Antiviral responses against chicken respiratory infections: Focus on avian influenza virus and infectious bronchitis virus|höfundur=Barjesteh, Neda; O'Dowd, Kelsey; Vahedi, Seyed Milad|útgefandi=Science Direct|ár=2020|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1043466619303904}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=23111|titill=Hvað er fuglaflensa?|höfundur=Jón Magnús Jóhannesson|útgefandi=Vísindavefur|ár=2025}}</ref> Þeir sjúkdómar sem komið hafa upp í hænsnarækt á Íslandi (2020) eru: [[kjúklingasótt]] (''Salmonella pullorum''),[[hníslasótt]] (''Coccidiosis–Eimeria'' spp.), [[salmonella]] (''S. enteritidis'' og ''S. typhimurium''), [[kampýlóbakter]], [[hænsnalömun]], [[innlyksa lifrarbólga]], [[smitandi sjúkdómur í búrsu]] (IBD). * Kjúklingasótt er blóðeitrunarsjúkdómur af völdum ''Salmonella pullorum''. Einkennin eru lystarleysi, niðurgangur, vessaþurrð, slappleiki og há dánartíðni. Hjá varphænum koma veikindin niður á frjósemi þeirra og eggjaframleiðslu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fowl typhoid and pullorum disease.|höfundur=Shivaprasad, H. L.|útgefandi=Revue scientifique et technique (International Office of Epizootics, 19|ár=2000|bls=405-424}}</ref> * Salmonellusýkingar af völdum ''Salmonella'' (bæði ''S. enteritidis'' og ''S. typhimurium'') í fuglum eru algengar en fularnir eru yfirleitt einkennalausir smitberar. Bakteríurnar eru í meltingarfærum fuglanna og þess vegna geta salmonellusýkingar borist í alifuglakjöt eftir slátrun. Einnig er þekkt að salmonellusýkingar berast með eggjum sem sýktar hænur hafa verpt.<ref>{{Bókaheimild|titill=Salmonella infections. Diseases of poultry, Fourteenth edition|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=719-737}}</ref> * ''Salmonella gallinarum'' veldur [[hænsnatyfus]] sem er alvarlegur og mjög smitandi bakteríusjúkdómur í alifuglum. Afleiðing sjúkdómsins er stóraukin dánartíðni, sérstaklega hjá fullorðnum fuglum. Einkennin eru hiti, lystarleysi, niðurgangur og stór, galllituð lifur. Sjúkdómurinn smitast með eggjum, saur og menguðum búnaði. * Margar tegundir eru til af bakteríunni [[kampýlóbakter]], aðallega ''C. jejuni'' og ''C. coli'', halda til í meltingarfærum hænsna og annara dýra. Hænsnin finna ekki fyrir bakteríunni og eru því einkennalausir smitberar. Eins og með salmonellusýkingu getur kampýlóbaktersýking borist í alifuglakjöt eftir slátrun og þannig borist í menn.<ref>{{Bókaheimild|titill=Campylobacteriosis. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Zhang, Q. og Sahin, O.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|bls=754-763}}</ref> * Frumsníkjudýr af ættkvíslinni Eimeria (''Eimeria falciformis'') valda [[hníslasótt]]. Sníkjudýrin halda til í þörmum flestra húsdýra, villtum dýrum og fuglum. Snýkjudýrin margfaldast í þörmunum og valda vefjaskemmdum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Coccidiosis. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Cervantes, H. M., McDougald, L. R. og Jenkins, M. C.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=1193-1216}}</ref> * [[Hænsnalömun]] (enska: Marek‘s disease) er algengur sjúkdómur í hænsnum sem Mareksveiki-veirun (''Mardivirus gallidalpha'') veldur. Mareksveiki- veiran er herpesveira og sérkenni hennar eru hraðmynduð æxli í eitlum, ónæmisbæling og lömun.<ref>{{Bókaheimild|titill=Marek‘s disease. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Nair, V., Gimeno, I. og Dunn, J. ley and Sons Ltd.).|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=550-587}}</ref> * [[Fuglaadenóveira]] (''Aviadenovirus'' - FAdV) veldur [[innlyksa lifrarbólga|innlyksa lifrarbólgu]] sem lýsir sér sem skyndileg aukning á dánartíðni í hænsnahóp sem nær hámarki eftir 3–4 daga og stoppar skyndilega á fimmta degi. Helstu vefjaskemmdir eiga sér stað í lifur og lýsir sér þannig að lifrin verður föl, viðkvæm og bólgin. FAdV-veirur smita yfirleitt þegar að fuglar komast í tæri við skít frá sýktum fuglum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Aviadenovirus infections. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Hess, M.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=322- 332}}</ref> * Það sem er kallað [[smitandi sjúkdómur í búrsu]] (enska Infectious bursal disease - IBD) er veirusjúkdómur (''Avibirnavirus'') sem veldur ónæmisbælingu í sýktum fuglum. Veikin lýsir sér sem eyðing á líffærum ónæmiskerfis, sérstaklega á búrsu (enska Bursa Fabricius), sem er líffæri innan við gotrauf fugla. Veikin hefur einnig verið kölluð Gumboroveiki í daglegu tali. Við smit er mikill dauði í fuglahópnum sem síðan fer minnkandi eftir fimm til sjö daga. Einkenni IBD eru að fuglar sem veikjast þorna upp og oft eru blæðingar í læra- og bringuvöðvum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Infectious bursal disease (Gumboro disease).|höfundur=(Van den Berg, T. P., Eterradossi, N., Toquin, D. og Meulemans, G.|útgefandi=Revue scientifique et technique (International Office of Epizootics, 19, (2),|ár=2000|bls=527-543}}</ref> == Tilvísanir== {{Reflist}} [[Flokkur:Kambhænsn| ]] [[Flokkur:Húsdýr]] mye6su8pi0ablyyzpavl8w2rk8yhl3g 1958835 1958834 2026-04-04T19:34:41Z Akigka 183 1958835 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=Nytjahænsn |status=DOM |image= Male and female chicken sitting together.jpg |image_caption=Hani og hæna |regnum=[[Dýraríki]] (''Animalia'') |phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') |classis = [[Fuglar]] (''Aves'') |ordo=[[Hænsnfuglar]] (''Galliformes'') |familia=[[Fashanaætt]] (''Phasianidae'') |genus=[[Kambhænsn]] (''Gallus'') |species=[[Bankívahænsn]] (''G. gallus'') |subspecies='''''G. g. domesticus''''' |trinomial=''Gallus gallus domesticus''|author=[[Carolus Linnaeus|Linnaeus]]|date = [[1758]] }} '''Nytjahænsni''', alihænur, ræktunarhænsni eða tamin hænsni ([[fræðiheiti]]: ''Gallus domesticus'' eða ''Gallus gallus domesticus'') eru tamin deilitegund af [[bankívahænsn]]um (''Gallus gallus''), sem er ein fjögurra [[Tegund (líffræði)|tegunda]] innan [[Ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvíslar]] [[kambhænsn]]a (''Gallus''). Til eru fjölmörg ræktunarafbrigði nytjahænsna. Eitt þeirra er íslenska [[Landnámshænsn|landnámshænan]].<ref>{{Vísindavefurinn|4410|Hefur íslenska hænan sérstakt fræðiheiti?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=16.7.2004}}</ref> Karlkyns hænsni kallast hani, kvenkyns hænsni hæna og unginn [[Kjúklingur|kjúklingur]]. Hænsni eru aðallega haldin til [[alifugl]]aræktunar, sem greinist í tvennt: hænsnarækt til eggjaframleiðslu, og ræktun holdakjúklinga til kjötframleiðslu. Árið 2011 voru nærri 19 milljarðir nytjahænsna um allan heim, en árið 2023 hafði fjöldi þeirra aukist í um það bil 34 milljarða. Um það bil 70 milljörðum hænsna er slátrað árlega til neyslu í heiminum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Number of chickens worldwide from 1990 to 2023 (in million animals|útgefandi=Statista|url=https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/?srsltid=AfmBOooeaeinK_J9R1KnU8WyRoCIMTiZnBf-quTRnPU9enhYau_jNJeF|ár=2025}}</ref> Búrhænur verpa 300 eggjum á ári að meðaltali. Hænsni eru einnig stundum höfð sem [[gæludýr]]. Samkvæmt FAO eru til yfir 1.600 ræktunarafbrigði nytjahæsna í heiminum. Þar af eru um 180 tegundir skráðar í Evrópu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Gateway to poultry production and products - Chickens|höfundur=UN's Food and Agriculture Organisation|ár=2023|url=https://www.fao.org/poultry-production-products/production/poultry-species/chicken/en}}</ref> Þessar tegundir eru mjög fjölbreyttar hvað varðar stærð og annað útlit. == Uppruni og tamning == Ein tegund kambhænsna í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] eru talin hin upprunalegu nytjahænsn, og tengist útbreiðslu [[hrísgrjón]]aræktar. Kambhænsni (''Gallus'') eru villtir [[hænsnfuglar]] af [[Fashanar|fasanaætt]] (''Phasianidae''). Allar tegundirnar eru upprunnar í Suður- og Suðaustur-Asíu og einkennast af skrautlegum fjaðrabúningi karlfuglanna. Fjórar tegundir kambhænsna eru til: [[bankívahænsni]] (''G. gallus''), [[seylonhænsn]] (''G. lafayetii''), [[leppahæna]] (''G. sonneratii'') og [[jövuhæna]] (''G. varius''). Fimm undirtegundir bankívahænsna eru til, en engar undirtegundir tilheyra hinum tegundunum. Það hefur lengi verið almenn skoðun meðal vísindamanna að bankívahænsni séu aðaluppruni nytjahænsnanna, en það hefur verið óljóst að hversu miklu leyti hinar fjórar tegundirnar hafa einnig verið hluti af þóun deilitegundarinnar. Líffræðingar hafa deilt um hvenær og hvar hænsnin voru tamin. <gallery> Red Junglefowl (male)-9858, crop.jpg|[[ bankívahænsn]]<br /> (''G. gallus'') Grey jungle fowl (cropped), crop.jpg|[[leppahæna]]<br /> (''G. sonneratii'') Flickr - Rainbirder - Ceylon Junglefowl (Gallus lafayetii) Male.jpg|[[seylonhænsni]]<br /> (''G. lafayettii'') Green Junglefowl - Baluran NP - East Java MG 7948 (29183361863) (cropped).jpg|[[jövuhæna]]<br /> (''G. varius'') Gallus distribution.jpg|Útbreiðsla kambhænsna </gallery> Þangað til nýlega var talið að tamning hænsna hafi hafist í Suðaustur-Asíu fyrir um 8.000 árum síðan<ref>{{Bókaheimild|titill="The wild species genome ancestry of domestic chickens"|höfundur=Lawal, Raman Akinyanju; Martin, Simon H.; Vanmechelen, Koen; Vereijken, Addie; Silva, Pradeepa; Al-Atiyat, Raed Mahmoud; et al.|útgefandi=BMC Biology|ár=2020|url=https://link.springer.com/article/10.1186/s12915-020-0738-1}}</ref> og breiðst þaðan út til [[Kína]] og [[Indland|Indlands]] 2000 til 3000 árum síðar. Fornleifafundir virtust styðja að hænsni hafi verið tamin í Suðaustur-Asíu löngu fyrir 6000 f.Kr., í Kína fyrir 6000 f.Kr. og á Indlandi fyrir 2000 f.Kr.<ref>{{Bókaheimild|titill="Did chickens go north? New evidence for domestication"|höfundur=West, B.; Zhou, B.X.|útgefandi=Journal of Archaeological Sciences. 14|ár=1988|bls=515–533}}</ref> Rannsókn, sem birtist í hinu virta vísindatímariti ''[[Science]]'' árið 2020, hefur skýrt að tamin hænsni séu aðallega komin af deilitegund bankívahænsna ''G. gallus spaedicus'', sem er villt á svæðunum í kringum þorpið [[Ban Non Wat]] í miðhluta þess sem nú er [[Taíland]].<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=How the wild jungle fowl became the chicken|höfundur=Gibbons, Ann|útgefandi=Science|ár=2022|url=https://www.science.org/content/article/how-wild-jungle-fowl-became-chicken}}</ref> Þessi rannsókn [[DNA-raðgreining|raðgreindi]] erfðabreytileika [[Litningur|litningabúta]] hjá 863 hænsnum um allan heim og niðurstaðan bendir til þess að öll tamin hænsni eigi uppruna í einni tamningu. Rannsóknin kemst einnig að þeirri niðurstöðu að útbreiðsla nytjahænsna sé nátengd útbreiðslu hrísgrjónaræktar, sem hófst á þessu svæði fyrir um 3250–3650 árum.<ref name=":0" /> Nytjahænsnin blönduðust þar við aðrar villtar tegundir kambhænsna og mynduðu erfðafræðilega og landfræðilega aðskilda hópa. Greining á algengustu deilitegund nytjahænsna í heiminum, [[livornohænsn]]um eða hvítum Ítala, sýnir að hún ber litninga frá mismunandi undirtegundum kambhænsna.<ref>{{Bókaheimild|titill="863 genomes reveal the origin and domestication of chicken".|höfundur=Wang, Ming-Shan; Thakur, Mukesh; Peng, Min-Sheng; Jiang, Yu; Frantz, Laurent Alain François; Li, Ming; et al.|útgefandi=Nature|ár=2020|url=https://www.nature.com/articles/s41422-020-0349-y}}</ref><ref>{{Bókaheimild|titill="Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles".|höfundur=Liu, Yi-Ping; Wu, Gui-Sheng; Yao, Yong-Gang; Miao, Yong-Wang; Luikart, Gordon; Baig, Mumtaz;|útgefandi=Molecular Phylogenetics and Evolution. 38|ár=2006|bls=12–19}}</ref> Þessi niðurstaða kemur einnig vel heim við sögulegar heimildir, til dæmis að hænsni eru ekki nefnd í [[Gamla testamentið|Gamla testamentinu]]. Tamning hænsna átti sér því stað mun síðar en áður var talið. Þær hafa ekki borist til [[Evrópa|Evrópu]] fyrr en í klassískri fornöld (fyrir um 2 800 árum) og til [[Norðurlöndin|Norðurlanda]] um 1000 árum síðar.<ref name=":0" /> == Lýsing == [[Mynd:Rooster portrait2.jpg|thumb|Hanakambur og hálssepar.]] [[Mynd:Hen Comb (cropped).jpg |thumb|Hænan hefur miklu minni kamb og hálssepa.]] [[Mynd:Day old chick black background.jpg|thumb|Dagsgamall dúnungi.]] Eins og hjá villtum kambhænsnum hafa nytjahænsni mikla kynbundna [[tvíbreytni]], þar sem haninn er bæði töluvert stærri og hefur oft litríkari fjaðraham en hænan. Hanar hafa oft áberandi hanakamb og langa rauða hálssepa undir kverkinni. Hænur eru mun minni og þær hafa minni kamba og sepa. Ungar flestra deilitegunda nytjahænsna fæðast með gulan dún. Hænsn eru tiltölulega stórir dagvirkir fuglar. Bolurinn er nokkuð hnöttóttur, leggirnir eru berir hjá flestum tegundum og vængirnir stuttir.<ref>{{Bókaheimild|titill=Chicken"|útgefandi=Smithsonian's National Zoo & Conservation Biology Institute.|url=https://nationalzoo.si.edu/animals/chicken|ár=2024}}</ref> Villtar kambhænur geta flogið en eru ekki miklir flugfuglar, fljúga aðeins stuttar vegalengdir í náttstað eða til að forðast rándýr. Eins á við um tamdar hænur að flugvöðvar þeirra eru ekki nógu sterkir fyrir langt flug. Hænur fljúga aldrei langt og eiga auðveldara með að flögra upp en áfram.<ref>{{Bókaheimild|titill="Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying?"|höfundur=Geggel, Laura|útgefandi=Live Science.|url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html|ár=2016}}</ref> Hænsni eru alætur. Í náttúrunni krafsa þær í [[Jarðvegur|jarðveg]] til að leita að [[fræ]]jum, [[skordýr]]um, [[Ánamaðkur|ánamöðkum]] og smádýrum. Hænur geta lifað í 5–10 ár, allt eftir tegund. Elsta hænsnið sem vitað erum lifði í 24 ár.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/739669-oldest-chicken-ever|titill=Oldest chicken ever|útgefandi=Guinness worldrecords}}</ref> Hins vegar eru aðstæður kjúklinga á stórum kjúklingabúum órafjarri náttúrulegum aðstæðum. Að meðaltali lifir holdakjúklingur á Íslandi aðeins í 5 vikur áður en honum er slátrað. Hænur eru félagslyndar, lifa í hópum og klekja út egg og ala upp unga saman. Einstakar hænur og einkum hanarnir ráða ríkjum yfir öðrum og koma þannig upp goggunarröð; og hafa forgang að fæðu. [[Thorleif Schjelderup-Ebbe]] kynnti hugtakið goggunarröð í hænum árið 1921.<ref>{{Bókaheimild|titill="Contributions to the social psychology of the domestic chicken|höfundur=Schjelderup-Ebbe, T.|útgefandi=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior. Vol. 3.|ár=1975}}</ref> Hanarnir slást með því að stökkva og nota klærnar. Hanagalið er hátt og hvellt kall, sem sérstaklega á að vara aðra hana við að koma inn á þeirra yfirráðasvæði, og sem viðvörum um yfirvofandi hættu. Hænur gagga þegar þær eru búnar leggja egg og til að kalla á ungana. Hænur og hanar gefa frá sér mismunandi viðvörunarhljóð til að gefa til kynna að rándýr sé að nálgast úr lofti eða á jafnsléttu.<ref>{{Bókaheimild|titill=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system|höfundur=Evans, Christopher S.; Evans, Linda; Marler, Peter|útgefandi=Animal Behaviour. 46 (1)|ár=1993|bls=23–38}}</ref> Það hefur lengi verið vitað að stærsti og glæsilegasti haninn ræður ríkjum í hænsnahópnum. Rannsókn sem var birt í vísindatímaritinu ''[[Nature]]'' árið 2003 sýndi að hanar gefa hænum með stærri kamb meira sæði en hænum með minni kamb. Þetta þýðir þessar hænur með stærri kamb eiga einnig mesta möguleika á að frjóvga eggin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sophisticated sperm allocation in male fowl.|höfundur=Pizzari, T., Cornwallis, C. K., Løvlie, H., Jakobsson, S., & Birkhead, T. R.|útgefandi=Nature|bls=70|url=https://www.nature.com/articles/nature02004}}</ref> Önnur rannsókn, sem birt var í tímaritinu ''PLoS Genetics'' árið 2012 varpaði ítarlegu ljósi á þetta val með því að staðfesta að stærð hænukambsins tengdist varpgetu. Því stærri sem kambur hænunar er því fleiri eggjum verpir hún. Rannsóknin sýnir einnig að þeir [[Erfðavísir|erfðavísar]] sem stjórna stærð kambsins (HAO1 og BMP2) stjórna einnig þykkt leggja og fóta hænunnar og varpgetu. Það kom í ljós að [[brjósk]]ið er útskýringin. Hænan getur verpt fleiri eggjum því þykkari sem útlimir hennar eru, því hluti af [[kalsín]]inu sem þarf til að búa til eggjaskurn kemur úr [[beinagrind]]inni. Þar sem kamburinn er einnig úr brjóski hefur stærð hans einnig áhrif á varpgetuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=A sexual ornament in chickens is affected by pleiotropic alleles at HAO1 and BMP2, selected during domestication.|höfundur=Johnsson, M., Gustafson, I., Rubin, C. J., Sahlqvist, A. S., Jonsson, K. B., Kerje, S., og Wright, D.|útgefandi=PLoS Genetics, 8(8), e1002914.|ár=2012|url=https://journals.plos.org/plosgenetics/article?id=10.1371/journal.pgen.1002914}}</ref> Þegar hænur eru orðnar fjögurra mánaða gamlar byrja þær að verpa. Hænur sem ganga alveg frjálsar og hafa engan sérstakan varpstað verpa að jafnaði aðeins 20 eggjum á ári. En ef egg er alltaf tekið frá hænunni verpir hún nýju eggi í staðinn. Með þessu móti geta búrhænur orpið meira en 200 eggjum á ári. Dæmi eru um búrhænur sem verpa árlega meira en 300 eggjum. Hænur sem ganga alveg frjálsar leita uppi vel falda staði fyrir hreiður, svipað og hreiður annarra fugla. Hænan verpir um það bil einu eggi á dag (meðaltal varphæna er sex egg á viku), venjulega sjö til tólf alls, áður en hún byrjar að klekja út. Það tekur um 21 dag fyrir ungana að klekjast út. Hænsni mata ekki ungana eins og margar aðrar fuglategundir. == Hænsnastofnar == [[Mynd:Icelandic Settler Chicken.jpg|thumb|Íslensk landnámshænsn.]] [[Mynd:Battery hens -Bastos, Sao Paulo, Brazil-31March2007.jpg|thumb|Varphænur.]] Nytjahænsni hafa verið alin í stórum hluta heimsins í þúsundir ára og það hefur leitt til mikillar fjölbreytni afbrigða hvað varðar stærð og annað útlit. Af nytjahænsnum eru fjölmörg ræktunarafbrigði sem hafa verið ræktuð til að fá fram sérstaka erfðaeiginleika. Fyrir utan þessar tegundir, þar sem áhersla er lögð á að hámarka afurðir, eru til fleiri tegundir svonefndra landkynja. Það eru gamlir hænsnastofnar sem hafa mótast og aðlagast aðstæðum á hverjum stað. Eiginleikar sem notaðir eru til að aðgreina ræktunarafbrigði eru til dæmis stærð, fjaðralitur, hvernig kamburinn lítur út, húðlitur, fjöldi táa, magn fjaðra og litur eggjanna. Í nytjahænubúskap í nútímaverksmiðjubúum eru tegundirnar oftast greindar í tvennt: hænsnarækt til eggjaframleiðslu og ræktun holdakjúklinga til kjötframleiðslu, en sumar tegundir eru ræktaðar bæði fyrir egg og kjöt. Þar að auki eru svo nefndar dvergtegundir sem einkum eru gæludýr. === Algeng framleiðslukyn á heimsvísu í stórbúskap === ==== Varphænur: ==== <gallery> Mynd:Leghorn.jpg|Livornokynið eða hvítur Ítali er algengasta tegundin til framleiðslu á hvítum eggjum. Getur orpið allt að 320 hvítum eggjum á ári. Mynd:Isa cs layers brownJPG.jpg|„Isa Brown“ er tegundablendingur þekktur fyrir mikla framleiðni. Hver hæna verpir meir en 300 brúnum eggjum árlega. Mynd:Lohmann Brown adult hen in homebird-yard.jpg|„Lohmann Brown“ er annar tegundablendingur varphænsna, svipaður og Isa Brown. Mynd:Rhode Island Red cock, cropped.jpg|„Rhode Island Red“ er harðgert og fjölhæft kyn, sem er notað bæði í stórframleiðslu og smábúum. Verpir um 250-300 eggjum á ári. </gallery> ==== Holdakjúklingar: ==== <gallery> Mynd:2014nr108 – RGZV Frankenthal IMG032 – 1,0 Indische Zwerg-Kämpfer, fasanenbraun (cut out).jpg|„Cornish Cross“ eða Cornwall-kyn er algengasta hænsnakjötkynið um allan heim til stórframleiðslu. Kjúklingurinn nær markaðsþyngd á aðeins 6-8 vikum vegna sérhæfðar ræktunar fyrir hraðvaxta og stóra fugla. Mynd:Picture of two(2) broiler chicken in a cage.jpg|„Cobb 500“ er mjög hraðvaxta kjúklingakyn sem getur náð 2 kg sláturþyngd við 33 daga aldur. Ræktun tegundarinnar er mjög umdeild vegna heilsuvandamála.<ref>{{Bókaheimild|titill="Assessment of Welfare Problems in Broilers: Focus on Musculoskeletal Problems Associated with Their Rapid Growth"|höfundur=Kwon, Byung-Yeon; Park, Jina; Kim, Da-Hye; Lee, Kyung-Woo|útgefandi=Animals. 14 (7)|bls=1116|ár=2024|url=https://www.mdpi.com/2076-2615/14/7/1116}}</ref> Mynd:Ross 308, 30 weken, 6400 gram.jpg|„Ross 308“ er annað mikilvægt holdakyn, þekkt fyrir að vaxa hratt og mikil kjötgæði. Mynd:White Plymouth Rock rooster.JPG|„Plymouth Rock“ (sérstaklega afbrigðið „White Rock“) var á nítjándu öld og fyrri hluta tuttugustu aldar algengasta holdakjúklingakynið. Alið bæði fyrir kjöt og egg. </gallery> == Nytjahænsni á Íslandi == [[Mynd:Isländisches Landnahmehuhnpaar auf der Wiese.jpg|thumb|left|Landnámshani og hæna]] Hænsnahald á sér langa sögu á Íslandi og talið er fullvíst að [[Landnámsöld|landnemarnir]] hafi haft með sér hænsni og aðra alifugla til búskapar. Um það eru heimildir meðal annars er víða getið um alifuglahald í fornsögum og ritum. Sem dæmi má nefna gæsagæslu [[Grettir Ásmundarson|Grettis sterka Ásmundarsonar]], söguna af [[Hænsna-Þóris saga|Hænsna-Þóri]] sem ræktaði og seldi fiðurfénað og eins hanana Fjalar og Gullinkamb í [[Völuspá]]. Hænsna einnig getið í [[Flóamanna saga|Flóamannasögu]]. Seinni tíma rannsóknir benda til þess að hænsnarækt hefur verið nokkuð útbreidd á meðal landnámsmanna. Sennilegast hafa hænsni fremst verið á stórbæjum á þeim landsvæðum voru heppilegust fyrir [[Korn|kornræktenda]] er og var korn aðalfæða þeirra.<ref>{{Bókaheimild|titill=Alifuglinn. Saga alifuglaræktar frá landnámi til okkar daga.|höfundur=Friðrik G. Olgeirsson.|útgefandi=Félag eggjaframleiðenda|ár=2003|bls=13}}</ref> Landnámshænan hefur einnig verið nefnd haughænsni. [[Móðuharðindin]], árin 1783-1785, fóru mjög illa með íslenska hænsnastofninn. Í ritinu Skaftáreldum 1783-1785 er talað um að land- og sjófuglar hafi drepist í þúsundatali af eitrun, hafís og kulda.<ref>{{Bókaheimild|titill=SKAFTÁRELDAR 1783-1784 Ritgerðir og heimildir|höfundur=Gísli Ágúst Gunnlaugsson, Gylfi Már Guðbergsson, Sigurður Þórarinsson, Sveinbjörn Rafnsson, Þorleifur Einarsson|útgefandi=Mál og menning i|ár=1984|ISBN=9979-54-244-6}}</ref> Talið er að Móðuharðindin hafi að miklu leyti gert út af við íslenska hænsnastofninn en aðeins voru örfáar hænur í nokkrum sveitum á síðustu árum 18. aldar. Fáeinir bæir höfði þó haldið nokkrum hænum og þannig bjargað íslenska hænsnastofninum. Með aukinni [[Þéttbýli|þéttbýlismyndun]] á 19. öld fóru Íslendingar í auknum mæli að ala hænsn sem sjálfsþurftarbúskap og egg fóru að verða snar þáttur í fæðu almennings. Algengt varð að á sveitabæjum og á heimilum í þorpum og þéttbýli væru nokkrar hænur til að sjá heimilinu fyrir eggjum. Smám saman fjölgaði hænsnum og frá aldamótum til 1930 fjölgaði þeim úr liðlega 5000 fuglum í tæplega 45000. Þetta voru nánast eingöngu fuglar ætlaðir til eggjaframleiðslu og neysla á hænsnakjöti var mjög lítil. Á sjöunda áratugnum hófst ræktun holdakjúklinga í fyrsta sinn að einhverju marki og kjúklingar urðu brátt eftirsóttur matur. Framleiðsla á kjúklingakjöti hefur margfaldast á síðustu áratugum og er hér fremur um að ræða [[Iðnaður|iðnaðarframleiðslu]] en [[Landbúnaður|landbúnað]] í hefðbundinni merkingu. Árið 1990 var 1,2 milljónum kjúklinga slátrað, árið 2000 voru það 2,2 milljónir og árið 2024 5,5 milljónir<ref>{{vefheimild|url=https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Atvinnuvegir/Atvinnuvegir__landbunadur__landframleidsla/LAN10201.px/table/tableViewLayout2/|titill=Kjötframleiðsla eftir tegundum|útgefandi=Hagstofa Íslands}}</ref> og er kjúklingur í dag söluhæsta kjöttegundin á Íslandi. Í holdakjúklingarækt á Íslandi er eingöngu notaður kjúklingastofninn „Ross 308“. Fyrir nokkrum áratugum var varphænustofninn á Íslandi af mestu „Leghorn“ eða „Hvítir Ítalir“. Í dag eru næstum allar varphænur af kyni sem kallast „Lohmann“, annað hvort hvít eða brún.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mast.is/is/baendur/alifuglaraekt/alifuglahald|titill=Alifuglahald|útgefandi=Matvælastofnun|ár=2025}}</ref><ref>{{Vísindavefurinn|72396|Hvað eru til margar tegundir af hænum á Íslandi?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=13.10.2016}}</ref><ref>{{cite thesis|author=Ásta Þorsteinsdóttir|year=2012|title=Afurðir og einkenni íslenska hænsnastofnsins|publisher=Landbúnaðarháskóli Íslands|degree=BS|url=https://skemman.is/bitstream/1946/12433/1/BS%20Ásta%20Þorsteinsdóttir%20minni.pdf}}</ref> Undanfarin ár hafa vinsældir landnámshænunnar vaxið meðal þéttbýlisbúa og margir halda þær sér til yndis.<ref>{{cite web|website=Lifandi hefðir|title=Landnámshænan|year=2019|publisher=Þjóðminjasafn Íslands|url=https://lifandihefdir.is/lifandi-hefdir/landnamshaenan/}}</ref> == Sjúkdómar == Hænsni eru viðkvæm bæði fyrir sníkjudýrum eins og mítlum og sjúkdómum af völdum sýkla.<ref>{{cite thesis|author=Þórunn Dís Þórunnardóttir|year=2020|title=Sjúkdómar í kjúklingaeldi á Íslandi með áherslu á smitandi sjúkdóm í búrsu (Gumboroveiki)|publisher=Landbúnaðarháskóli Íslands|degree=BS|url=https://skemman.is/bitstream/1946/36042/1/BS_verkefni_ThorunnDis.pdf}}</ref><ref>{{cite report|title=Efling alifuglaræktar á Íslandi|year=2011|publisher=Sjávarútvegs-og Landbúnaðarráðuneytið|url=https://www.stjornarradid.is/media/atvinnuvegaraduneyti-media/media/skyrslur/efling-alifuglaraekt-a-islandi-2010.pdf}}</ref> [[Rauði hænsnamítillinn]] (''Dermanyssus gallinae'')<ref>{{Vísindavefurinn|73932| Hvað er vitað um rauða hænsnamítilinn á Íslandi?|höfundur=Karl Skírnisson|dags=9.5.2017}}</ref> hefur til dæmis fundist á Íslandi. Hann nærist á blóði, veldur ertingu og dregur úr eggjaframleiðslu og virkar sem flutningsaðili fyrir bakteríusjúkdóma eins og salmonellu.<ref>{{Bókaheimild|titill="Dermanyssus gallinae: the long journey of the poultry red mite to become a vector".|höfundur=Schiavone, Antonella; Pugliese, Nicola; Otranto, Domenico; Samarelli, Rossella; Circella, Elena; De Virgilio, Caterina; Camarda, Antonio|útgefandi=Parasites & Vectors. 15(1):|ár=2022|url=https://link.springer.com/article/10.1186/s13071-021-05142-1}}</ref> Skæð fuglainflúensa af gerðinni H5N5 hefur greinst í villtum fuglum á Íslandi, en hefur ekki enn borist í alifugla en gæti valdið þar miklum usla.<ref>{{Bókaheimild|titill=Antiviral responses against chicken respiratory infections: Focus on avian influenza virus and infectious bronchitis virus|höfundur=Barjesteh, Neda; O'Dowd, Kelsey; Vahedi, Seyed Milad|útgefandi=Science Direct|ár=2020|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1043466619303904}}</ref><ref>{{vísindavefurinn|23111|Hvað er fuglaflensa?|höfundur=Jón Magnús Jóhannesson|dags=28.4.2022}}</ref> Þeir sjúkdómar sem komið hafa upp í hænsnarækt á Íslandi (2020) eru: [[kjúklingasótt]] (''Salmonella pullorum''),[[hníslasótt]] (''Coccidiosis–Eimeria'' spp.), [[salmonella]] (''S. enteritidis'' og ''S. typhimurium''), [[kampýlóbakter]], [[hænsnalömun]], [[innlyksa lifrarbólga]], [[smitandi sjúkdómur í búrsu]] (IBD). * Kjúklingasótt er blóðeitrunarsjúkdómur af völdum ''Salmonella pullorum''. Einkennin eru lystarleysi, niðurgangur, vessaþurrð, slappleiki og há dánartíðni. Hjá varphænum koma veikindin niður á frjósemi þeirra og eggjaframleiðslu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fowl typhoid and pullorum disease.|höfundur=Shivaprasad, H. L.|útgefandi=Revue scientifique et technique (International Office of Epizootics, 19|ár=2000|bls=405-424}}</ref> * Salmonellusýkingar af völdum ''Salmonella'' (bæði ''S. enteritidis'' og ''S. typhimurium'') í fuglum eru algengar en fularnir eru yfirleitt einkennalausir smitberar. Bakteríurnar eru í meltingarfærum fuglanna og þess vegna geta salmonellusýkingar borist í alifuglakjöt eftir slátrun. Einnig er þekkt að salmonellusýkingar berast með eggjum sem sýktar hænur hafa verpt.<ref>{{Bókaheimild|titill=Salmonella infections. Diseases of poultry, Fourteenth edition|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=719-737}}</ref> * ''Salmonella gallinarum'' veldur [[hænsnatyfus]] sem er alvarlegur og mjög smitandi bakteríusjúkdómur í alifuglum. Afleiðing sjúkdómsins er stóraukin dánartíðni, sérstaklega hjá fullorðnum fuglum. Einkennin eru hiti, lystarleysi, niðurgangur og stór, galllituð lifur. Sjúkdómurinn smitast með eggjum, saur og menguðum búnaði. * Margar tegundir eru til af bakteríunni [[kampýlóbakter]], aðallega ''C. jejuni'' og ''C. coli'', halda til í meltingarfærum hænsna og annara dýra. Hænsnin finna ekki fyrir bakteríunni og eru því einkennalausir smitberar. Eins og með salmonellusýkingu getur kampýlóbaktersýking borist í alifuglakjöt eftir slátrun og þannig borist í menn.<ref>{{Bókaheimild|titill=Campylobacteriosis. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Zhang, Q. og Sahin, O.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|bls=754-763}}</ref> * Frumsníkjudýr af ættkvíslinni Eimeria (''Eimeria falciformis'') valda [[hníslasótt]]. Sníkjudýrin halda til í þörmum flestra húsdýra, villtum dýrum og fuglum. Snýkjudýrin margfaldast í þörmunum og valda vefjaskemmdum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Coccidiosis. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Cervantes, H. M., McDougald, L. R. og Jenkins, M. C.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=1193-1216}}</ref> * [[Hænsnalömun]] (enska: Marek‘s disease) er algengur sjúkdómur í hænsnum sem Mareksveiki-veirun (''Mardivirus gallidalpha'') veldur. Mareksveiki- veiran er herpesveira og sérkenni hennar eru hraðmynduð æxli í eitlum, ónæmisbæling og lömun.<ref>{{Bókaheimild|titill=Marek‘s disease. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Nair, V., Gimeno, I. og Dunn, J. ley and Sons Ltd.).|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=550-587}}</ref> * [[Fuglaadenóveira]] (''Aviadenovirus'' - FAdV) veldur [[innlyksa lifrarbólga|innlyksa lifrarbólgu]] sem lýsir sér sem skyndileg aukning á dánartíðni í hænsnahóp sem nær hámarki eftir 3–4 daga og stoppar skyndilega á fimmta degi. Helstu vefjaskemmdir eiga sér stað í lifur og lýsir sér þannig að lifrin verður föl, viðkvæm og bólgin. FAdV-veirur smita yfirleitt þegar að fuglar komast í tæri við skít frá sýktum fuglum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Aviadenovirus infections. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Hess, M.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=322- 332}}</ref> * Það sem er kallað [[smitandi sjúkdómur í búrsu]] (enska Infectious bursal disease - IBD) er veirusjúkdómur (''Avibirnavirus'') sem veldur ónæmisbælingu í sýktum fuglum. Veikin lýsir sér sem eyðing á líffærum ónæmiskerfis, sérstaklega á búrsu (enska Bursa Fabricius), sem er líffæri innan við gotrauf fugla. Veikin hefur einnig verið kölluð Gumboroveiki í daglegu tali. Við smit er mikill dauði í fuglahópnum sem síðan fer minnkandi eftir fimm til sjö daga. Einkenni IBD eru að fuglar sem veikjast þorna upp og oft eru blæðingar í læra- og bringuvöðvum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Infectious bursal disease (Gumboro disease).|höfundur=(Van den Berg, T. P., Eterradossi, N., Toquin, D. og Meulemans, G.|útgefandi=Revue scientifique et technique (International Office of Epizootics, 19, (2),|ár=2000|bls=527-543}}</ref> == Tilvísanir== {{Reflist}} [[Flokkur:Kambhænsn| ]] [[Flokkur:Húsdýr]] mnt5016jwqh1ah0i2yejkrnzz2q3pm9 1958885 1958835 2026-04-05T07:07:28Z Masae 538 /* Uppruni og tamning */ 1958885 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=Nytjahænsn |status=DOM |image= Male and female chicken sitting together.jpg |image_caption=Hani og hæna |regnum=[[Dýraríki]] (''Animalia'') |phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') |classis = [[Fuglar]] (''Aves'') |ordo=[[Hænsnfuglar]] (''Galliformes'') |familia=[[Fashanaætt]] (''Phasianidae'') |genus=[[Kambhænsn]] (''Gallus'') |species=[[Bankívahænsn]] (''G. gallus'') |subspecies='''''G. g. domesticus''''' |trinomial=''Gallus gallus domesticus''|author=[[Carolus Linnaeus|Linnaeus]]|date = [[1758]] }} '''Nytjahænsni''', alihænur, ræktunarhænsni eða tamin hænsni ([[fræðiheiti]]: ''Gallus domesticus'' eða ''Gallus gallus domesticus'') eru tamin deilitegund af [[bankívahænsn]]um (''Gallus gallus''), sem er ein fjögurra [[Tegund (líffræði)|tegunda]] innan [[Ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvíslar]] [[kambhænsn]]a (''Gallus''). Til eru fjölmörg ræktunarafbrigði nytjahænsna. Eitt þeirra er íslenska [[Landnámshænsn|landnámshænan]].<ref>{{Vísindavefurinn|4410|Hefur íslenska hænan sérstakt fræðiheiti?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=16.7.2004}}</ref> Karlkyns hænsni kallast hani, kvenkyns hænsni hæna og unginn [[Kjúklingur|kjúklingur]]. Hænsni eru aðallega haldin til [[alifugl]]aræktunar, sem greinist í tvennt: hænsnarækt til eggjaframleiðslu, og ræktun holdakjúklinga til kjötframleiðslu. Árið 2011 voru nærri 19 milljarðir nytjahænsna um allan heim, en árið 2023 hafði fjöldi þeirra aukist í um það bil 34 milljarða. Um það bil 70 milljörðum hænsna er slátrað árlega til neyslu í heiminum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Number of chickens worldwide from 1990 to 2023 (in million animals|útgefandi=Statista|url=https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/?srsltid=AfmBOooeaeinK_J9R1KnU8WyRoCIMTiZnBf-quTRnPU9enhYau_jNJeF|ár=2025}}</ref> Búrhænur verpa 300 eggjum á ári að meðaltali. Hænsni eru einnig stundum höfð sem [[gæludýr]]. Samkvæmt FAO eru til yfir 1.600 ræktunarafbrigði nytjahæsna í heiminum. Þar af eru um 180 tegundir skráðar í Evrópu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Gateway to poultry production and products - Chickens|höfundur=UN's Food and Agriculture Organisation|ár=2023|url=https://www.fao.org/poultry-production-products/production/poultry-species/chicken/en}}</ref> Þessar tegundir eru mjög fjölbreyttar hvað varðar stærð og annað útlit. == Uppruni og tamning == Ein tegund kambhænsna í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] eru talin hin upprunalegu nytjahænsn, og tengist útbreiðslu [[hrísgrjón]]aræktar. Kambhænsni (''Gallus'') eru villtir [[hænsnfuglar]] af [[Fashanar|fasanaætt]] (''Phasianidae''). Allar tegundirnar eru upprunnar í Suður- og Suðaustur-Asíu og einkennast af skrautlegum fjaðrabúningi karlfuglanna. Fjórar tegundir kambhænsna eru til: [[Bankívahænsn|bankívahænsni]] (''G. gallus''), [[Seylonhænsni|seylonhænsn]] (''G. lafayetii''), [[leppahæna]] (''G. sonneratii'') og [[jövuhæna]] (''G. varius''). Fimm undirtegundir bankívahænsna eru til, en engar undirtegundir tilheyra hinum tegundunum. Það hefur lengi verið almenn skoðun meðal vísindamanna að bankívahænsni séu aðaluppruni nytjahænsnanna, en það hefur verið óljóst að hversu miklu leyti hinar fjórar tegundirnar hafa einnig verið hluti af þóun deilitegundarinnar. Líffræðingar hafa deilt um hvenær og hvar hænsnin voru tamin. <gallery> Red Junglefowl (male)-9858, crop.jpg|[[ bankívahænsn]]<br /> (''G. gallus'') Grey jungle fowl (cropped), crop.jpg|[[leppahæna]]<br /> (''G. sonneratii'') Flickr - Rainbirder - Ceylon Junglefowl (Gallus lafayetii) Male.jpg|[[seylonhænsni]]<br /> (''G. lafayettii'') Green Junglefowl - Baluran NP - East Java MG 7948 (29183361863) (cropped).jpg|[[jövuhæna]]<br /> (''G. varius'') Gallus distribution.jpg|Útbreiðsla kambhænsna </gallery> Þangað til nýlega var talið að tamning hænsna hafi hafist í Suðaustur-Asíu fyrir um 8.000 árum síðan<ref>{{Bókaheimild|titill="The wild species genome ancestry of domestic chickens"|höfundur=Lawal, Raman Akinyanju; Martin, Simon H.; Vanmechelen, Koen; Vereijken, Addie; Silva, Pradeepa; Al-Atiyat, Raed Mahmoud; et al.|útgefandi=BMC Biology|ár=2020|url=https://link.springer.com/article/10.1186/s12915-020-0738-1}}</ref> og breiðst þaðan út til [[Kína]] og [[Indland|Indlands]] 2000 til 3000 árum síðar. Fornleifafundir virtust styðja að hænsni hafi verið tamin í Suðaustur-Asíu löngu fyrir 6000 f.Kr., í Kína fyrir 6000 f.Kr. og á Indlandi fyrir 2000 f.Kr.<ref>{{Bókaheimild|titill="Did chickens go north? New evidence for domestication"|höfundur=West, B.; Zhou, B.X.|útgefandi=Journal of Archaeological Sciences. 14|ár=1988|bls=515–533}}</ref> Rannsókn, sem birtist í hinu virta vísindatímariti ''[[Science]]'' árið 2020, hefur skýrt að tamin hænsni séu aðallega komin af deilitegund bankívahænsna ''G. gallus spaedicus'', sem er villt á svæðunum í kringum þorpið [[Ban Non Wat]] í miðhluta þess sem nú er [[Taíland]].<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=How the wild jungle fowl became the chicken|höfundur=Gibbons, Ann|útgefandi=Science|ár=2022|url=https://www.science.org/content/article/how-wild-jungle-fowl-became-chicken}}</ref> Þessi rannsókn [[DNA-raðgreining|raðgreindi]] erfðabreytileika [[Litningur|litningabúta]] hjá 863 hænsnum um allan heim og niðurstaðan bendir til þess að öll tamin hænsni eigi uppruna í einni tamningu. Rannsóknin kemst einnig að þeirri niðurstöðu að útbreiðsla nytjahænsna sé nátengd útbreiðslu hrísgrjónaræktar, sem hófst á þessu svæði fyrir um 3250–3650 árum.<ref name=":0" /> Nytjahænsnin blönduðust þar við aðrar villtar tegundir kambhænsna og mynduðu erfðafræðilega og landfræðilega aðskilda hópa. Greining á algengustu deilitegund nytjahænsna í heiminum, [[livornohænsn]]um eða hvítum Ítala, sýnir að hún ber litninga frá mismunandi undirtegundum kambhænsna.<ref>{{Bókaheimild|titill="863 genomes reveal the origin and domestication of chicken".|höfundur=Wang, Ming-Shan; Thakur, Mukesh; Peng, Min-Sheng; Jiang, Yu; Frantz, Laurent Alain François; Li, Ming; et al.|útgefandi=Nature|ár=2020|url=https://www.nature.com/articles/s41422-020-0349-y}}</ref><ref>{{Bókaheimild|titill="Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles".|höfundur=Liu, Yi-Ping; Wu, Gui-Sheng; Yao, Yong-Gang; Miao, Yong-Wang; Luikart, Gordon; Baig, Mumtaz;|útgefandi=Molecular Phylogenetics and Evolution. 38|ár=2006|bls=12–19}}</ref> Þessi niðurstaða kemur einnig vel heim við sögulegar heimildir, til dæmis að hænsni eru ekki nefnd í [[Gamla testamentið|Gamla testamentinu]]. Tamning hænsna átti sér því stað mun síðar en áður var talið. Þær hafa ekki borist til [[Evrópa|Evrópu]] fyrr en í klassískri fornöld (fyrir um 2 800 árum) og til [[Norðurlöndin|Norðurlanda]] um 1000 árum síðar.<ref name=":0" /> == Lýsing == [[Mynd:Rooster portrait2.jpg|thumb|Hanakambur og hálssepar.]] [[Mynd:Hen Comb (cropped).jpg |thumb|Hænan hefur miklu minni kamb og hálssepa.]] [[Mynd:Day old chick black background.jpg|thumb|Dagsgamall dúnungi.]] Eins og hjá villtum kambhænsnum hafa nytjahænsni mikla kynbundna [[tvíbreytni]], þar sem haninn er bæði töluvert stærri og hefur oft litríkari fjaðraham en hænan. Hanar hafa oft áberandi hanakamb og langa rauða hálssepa undir kverkinni. Hænur eru mun minni og þær hafa minni kamba og sepa. Ungar flestra deilitegunda nytjahænsna fæðast með gulan dún. Hænsn eru tiltölulega stórir dagvirkir fuglar. Bolurinn er nokkuð hnöttóttur, leggirnir eru berir hjá flestum tegundum og vængirnir stuttir.<ref>{{Bókaheimild|titill=Chicken"|útgefandi=Smithsonian's National Zoo & Conservation Biology Institute.|url=https://nationalzoo.si.edu/animals/chicken|ár=2024}}</ref> Villtar kambhænur geta flogið en eru ekki miklir flugfuglar, fljúga aðeins stuttar vegalengdir í náttstað eða til að forðast rándýr. Eins á við um tamdar hænur að flugvöðvar þeirra eru ekki nógu sterkir fyrir langt flug. Hænur fljúga aldrei langt og eiga auðveldara með að flögra upp en áfram.<ref>{{Bókaheimild|titill="Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying?"|höfundur=Geggel, Laura|útgefandi=Live Science.|url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html|ár=2016}}</ref> Hænsni eru alætur. Í náttúrunni krafsa þær í [[Jarðvegur|jarðveg]] til að leita að [[fræ]]jum, [[skordýr]]um, [[Ánamaðkur|ánamöðkum]] og smádýrum. Hænur geta lifað í 5–10 ár, allt eftir tegund. Elsta hænsnið sem vitað erum lifði í 24 ár.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/739669-oldest-chicken-ever|titill=Oldest chicken ever|útgefandi=Guinness worldrecords}}</ref> Hins vegar eru aðstæður kjúklinga á stórum kjúklingabúum órafjarri náttúrulegum aðstæðum. Að meðaltali lifir holdakjúklingur á Íslandi aðeins í 5 vikur áður en honum er slátrað. Hænur eru félagslyndar, lifa í hópum og klekja út egg og ala upp unga saman. Einstakar hænur og einkum hanarnir ráða ríkjum yfir öðrum og koma þannig upp goggunarröð; og hafa forgang að fæðu. [[Thorleif Schjelderup-Ebbe]] kynnti hugtakið goggunarröð í hænum árið 1921.<ref>{{Bókaheimild|titill="Contributions to the social psychology of the domestic chicken|höfundur=Schjelderup-Ebbe, T.|útgefandi=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior. Vol. 3.|ár=1975}}</ref> Hanarnir slást með því að stökkva og nota klærnar. Hanagalið er hátt og hvellt kall, sem sérstaklega á að vara aðra hana við að koma inn á þeirra yfirráðasvæði, og sem viðvörum um yfirvofandi hættu. Hænur gagga þegar þær eru búnar leggja egg og til að kalla á ungana. Hænur og hanar gefa frá sér mismunandi viðvörunarhljóð til að gefa til kynna að rándýr sé að nálgast úr lofti eða á jafnsléttu.<ref>{{Bókaheimild|titill=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system|höfundur=Evans, Christopher S.; Evans, Linda; Marler, Peter|útgefandi=Animal Behaviour. 46 (1)|ár=1993|bls=23–38}}</ref> Það hefur lengi verið vitað að stærsti og glæsilegasti haninn ræður ríkjum í hænsnahópnum. Rannsókn sem var birt í vísindatímaritinu ''[[Nature]]'' árið 2003 sýndi að hanar gefa hænum með stærri kamb meira sæði en hænum með minni kamb. Þetta þýðir þessar hænur með stærri kamb eiga einnig mesta möguleika á að frjóvga eggin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sophisticated sperm allocation in male fowl.|höfundur=Pizzari, T., Cornwallis, C. K., Løvlie, H., Jakobsson, S., & Birkhead, T. R.|útgefandi=Nature|bls=70|url=https://www.nature.com/articles/nature02004}}</ref> Önnur rannsókn, sem birt var í tímaritinu ''PLoS Genetics'' árið 2012 varpaði ítarlegu ljósi á þetta val með því að staðfesta að stærð hænukambsins tengdist varpgetu. Því stærri sem kambur hænunar er því fleiri eggjum verpir hún. Rannsóknin sýnir einnig að þeir [[Erfðavísir|erfðavísar]] sem stjórna stærð kambsins (HAO1 og BMP2) stjórna einnig þykkt leggja og fóta hænunnar og varpgetu. Það kom í ljós að [[brjósk]]ið er útskýringin. Hænan getur verpt fleiri eggjum því þykkari sem útlimir hennar eru, því hluti af [[kalsín]]inu sem þarf til að búa til eggjaskurn kemur úr [[beinagrind]]inni. Þar sem kamburinn er einnig úr brjóski hefur stærð hans einnig áhrif á varpgetuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=A sexual ornament in chickens is affected by pleiotropic alleles at HAO1 and BMP2, selected during domestication.|höfundur=Johnsson, M., Gustafson, I., Rubin, C. J., Sahlqvist, A. S., Jonsson, K. B., Kerje, S., og Wright, D.|útgefandi=PLoS Genetics, 8(8), e1002914.|ár=2012|url=https://journals.plos.org/plosgenetics/article?id=10.1371/journal.pgen.1002914}}</ref> Þegar hænur eru orðnar fjögurra mánaða gamlar byrja þær að verpa. Hænur sem ganga alveg frjálsar og hafa engan sérstakan varpstað verpa að jafnaði aðeins 20 eggjum á ári. En ef egg er alltaf tekið frá hænunni verpir hún nýju eggi í staðinn. Með þessu móti geta búrhænur orpið meira en 200 eggjum á ári. Dæmi eru um búrhænur sem verpa árlega meira en 300 eggjum. Hænur sem ganga alveg frjálsar leita uppi vel falda staði fyrir hreiður, svipað og hreiður annarra fugla. Hænan verpir um það bil einu eggi á dag (meðaltal varphæna er sex egg á viku), venjulega sjö til tólf alls, áður en hún byrjar að klekja út. Það tekur um 21 dag fyrir ungana að klekjast út. Hænsni mata ekki ungana eins og margar aðrar fuglategundir. == Hænsnastofnar == [[Mynd:Icelandic Settler Chicken.jpg|thumb|Íslensk landnámshænsn.]] [[Mynd:Battery hens -Bastos, Sao Paulo, Brazil-31March2007.jpg|thumb|Varphænur.]] Nytjahænsni hafa verið alin í stórum hluta heimsins í þúsundir ára og það hefur leitt til mikillar fjölbreytni afbrigða hvað varðar stærð og annað útlit. Af nytjahænsnum eru fjölmörg ræktunarafbrigði sem hafa verið ræktuð til að fá fram sérstaka erfðaeiginleika. Fyrir utan þessar tegundir, þar sem áhersla er lögð á að hámarka afurðir, eru til fleiri tegundir svonefndra landkynja. Það eru gamlir hænsnastofnar sem hafa mótast og aðlagast aðstæðum á hverjum stað. Eiginleikar sem notaðir eru til að aðgreina ræktunarafbrigði eru til dæmis stærð, fjaðralitur, hvernig kamburinn lítur út, húðlitur, fjöldi táa, magn fjaðra og litur eggjanna. Í nytjahænubúskap í nútímaverksmiðjubúum eru tegundirnar oftast greindar í tvennt: hænsnarækt til eggjaframleiðslu og ræktun holdakjúklinga til kjötframleiðslu, en sumar tegundir eru ræktaðar bæði fyrir egg og kjöt. Þar að auki eru svo nefndar dvergtegundir sem einkum eru gæludýr. === Algeng framleiðslukyn á heimsvísu í stórbúskap === ==== Varphænur: ==== <gallery> Mynd:Leghorn.jpg|Livornokynið eða hvítur Ítali er algengasta tegundin til framleiðslu á hvítum eggjum. Getur orpið allt að 320 hvítum eggjum á ári. Mynd:Isa cs layers brownJPG.jpg|„Isa Brown“ er tegundablendingur þekktur fyrir mikla framleiðni. Hver hæna verpir meir en 300 brúnum eggjum árlega. Mynd:Lohmann Brown adult hen in homebird-yard.jpg|„Lohmann Brown“ er annar tegundablendingur varphænsna, svipaður og Isa Brown. Mynd:Rhode Island Red cock, cropped.jpg|„Rhode Island Red“ er harðgert og fjölhæft kyn, sem er notað bæði í stórframleiðslu og smábúum. Verpir um 250-300 eggjum á ári. </gallery> ==== Holdakjúklingar: ==== <gallery> Mynd:2014nr108 – RGZV Frankenthal IMG032 – 1,0 Indische Zwerg-Kämpfer, fasanenbraun (cut out).jpg|„Cornish Cross“ eða Cornwall-kyn er algengasta hænsnakjötkynið um allan heim til stórframleiðslu. Kjúklingurinn nær markaðsþyngd á aðeins 6-8 vikum vegna sérhæfðar ræktunar fyrir hraðvaxta og stóra fugla. Mynd:Picture of two(2) broiler chicken in a cage.jpg|„Cobb 500“ er mjög hraðvaxta kjúklingakyn sem getur náð 2 kg sláturþyngd við 33 daga aldur. Ræktun tegundarinnar er mjög umdeild vegna heilsuvandamála.<ref>{{Bókaheimild|titill="Assessment of Welfare Problems in Broilers: Focus on Musculoskeletal Problems Associated with Their Rapid Growth"|höfundur=Kwon, Byung-Yeon; Park, Jina; Kim, Da-Hye; Lee, Kyung-Woo|útgefandi=Animals. 14 (7)|bls=1116|ár=2024|url=https://www.mdpi.com/2076-2615/14/7/1116}}</ref> Mynd:Ross 308, 30 weken, 6400 gram.jpg|„Ross 308“ er annað mikilvægt holdakyn, þekkt fyrir að vaxa hratt og mikil kjötgæði. Mynd:White Plymouth Rock rooster.JPG|„Plymouth Rock“ (sérstaklega afbrigðið „White Rock“) var á nítjándu öld og fyrri hluta tuttugustu aldar algengasta holdakjúklingakynið. Alið bæði fyrir kjöt og egg. </gallery> == Nytjahænsni á Íslandi == [[Mynd:Isländisches Landnahmehuhnpaar auf der Wiese.jpg|thumb|left|Landnámshani og hæna]] Hænsnahald á sér langa sögu á Íslandi og talið er fullvíst að [[Landnámsöld|landnemarnir]] hafi haft með sér hænsni og aðra alifugla til búskapar. Um það eru heimildir meðal annars er víða getið um alifuglahald í fornsögum og ritum. Sem dæmi má nefna gæsagæslu [[Grettir Ásmundarson|Grettis sterka Ásmundarsonar]], söguna af [[Hænsna-Þóris saga|Hænsna-Þóri]] sem ræktaði og seldi fiðurfénað og eins hanana Fjalar og Gullinkamb í [[Völuspá]]. Hænsna einnig getið í [[Flóamanna saga|Flóamannasögu]]. Seinni tíma rannsóknir benda til þess að hænsnarækt hefur verið nokkuð útbreidd á meðal landnámsmanna. Sennilegast hafa hænsni fremst verið á stórbæjum á þeim landsvæðum voru heppilegust fyrir [[Korn|kornræktenda]] er og var korn aðalfæða þeirra.<ref>{{Bókaheimild|titill=Alifuglinn. Saga alifuglaræktar frá landnámi til okkar daga.|höfundur=Friðrik G. Olgeirsson.|útgefandi=Félag eggjaframleiðenda|ár=2003|bls=13}}</ref> Landnámshænan hefur einnig verið nefnd haughænsni. [[Móðuharðindin]], árin 1783-1785, fóru mjög illa með íslenska hænsnastofninn. Í ritinu Skaftáreldum 1783-1785 er talað um að land- og sjófuglar hafi drepist í þúsundatali af eitrun, hafís og kulda.<ref>{{Bókaheimild|titill=SKAFTÁRELDAR 1783-1784 Ritgerðir og heimildir|höfundur=Gísli Ágúst Gunnlaugsson, Gylfi Már Guðbergsson, Sigurður Þórarinsson, Sveinbjörn Rafnsson, Þorleifur Einarsson|útgefandi=Mál og menning i|ár=1984|ISBN=9979-54-244-6}}</ref> Talið er að Móðuharðindin hafi að miklu leyti gert út af við íslenska hænsnastofninn en aðeins voru örfáar hænur í nokkrum sveitum á síðustu árum 18. aldar. Fáeinir bæir höfði þó haldið nokkrum hænum og þannig bjargað íslenska hænsnastofninum. Með aukinni [[Þéttbýli|þéttbýlismyndun]] á 19. öld fóru Íslendingar í auknum mæli að ala hænsn sem sjálfsþurftarbúskap og egg fóru að verða snar þáttur í fæðu almennings. Algengt varð að á sveitabæjum og á heimilum í þorpum og þéttbýli væru nokkrar hænur til að sjá heimilinu fyrir eggjum. Smám saman fjölgaði hænsnum og frá aldamótum til 1930 fjölgaði þeim úr liðlega 5000 fuglum í tæplega 45000. Þetta voru nánast eingöngu fuglar ætlaðir til eggjaframleiðslu og neysla á hænsnakjöti var mjög lítil. Á sjöunda áratugnum hófst ræktun holdakjúklinga í fyrsta sinn að einhverju marki og kjúklingar urðu brátt eftirsóttur matur. Framleiðsla á kjúklingakjöti hefur margfaldast á síðustu áratugum og er hér fremur um að ræða [[Iðnaður|iðnaðarframleiðslu]] en [[Landbúnaður|landbúnað]] í hefðbundinni merkingu. Árið 1990 var 1,2 milljónum kjúklinga slátrað, árið 2000 voru það 2,2 milljónir og árið 2024 5,5 milljónir<ref>{{vefheimild|url=https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Atvinnuvegir/Atvinnuvegir__landbunadur__landframleidsla/LAN10201.px/table/tableViewLayout2/|titill=Kjötframleiðsla eftir tegundum|útgefandi=Hagstofa Íslands}}</ref> og er kjúklingur í dag söluhæsta kjöttegundin á Íslandi. Í holdakjúklingarækt á Íslandi er eingöngu notaður kjúklingastofninn „Ross 308“. Fyrir nokkrum áratugum var varphænustofninn á Íslandi af mestu „Leghorn“ eða „Hvítir Ítalir“. Í dag eru næstum allar varphænur af kyni sem kallast „Lohmann“, annað hvort hvít eða brún.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mast.is/is/baendur/alifuglaraekt/alifuglahald|titill=Alifuglahald|útgefandi=Matvælastofnun|ár=2025}}</ref><ref>{{Vísindavefurinn|72396|Hvað eru til margar tegundir af hænum á Íslandi?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=13.10.2016}}</ref><ref>{{cite thesis|author=Ásta Þorsteinsdóttir|year=2012|title=Afurðir og einkenni íslenska hænsnastofnsins|publisher=Landbúnaðarháskóli Íslands|degree=BS|url=https://skemman.is/bitstream/1946/12433/1/BS%20Ásta%20Þorsteinsdóttir%20minni.pdf}}</ref> Undanfarin ár hafa vinsældir landnámshænunnar vaxið meðal þéttbýlisbúa og margir halda þær sér til yndis.<ref>{{cite web|website=Lifandi hefðir|title=Landnámshænan|year=2019|publisher=Þjóðminjasafn Íslands|url=https://lifandihefdir.is/lifandi-hefdir/landnamshaenan/}}</ref> == Sjúkdómar == Hænsni eru viðkvæm bæði fyrir sníkjudýrum eins og mítlum og sjúkdómum af völdum sýkla.<ref>{{cite thesis|author=Þórunn Dís Þórunnardóttir|year=2020|title=Sjúkdómar í kjúklingaeldi á Íslandi með áherslu á smitandi sjúkdóm í búrsu (Gumboroveiki)|publisher=Landbúnaðarháskóli Íslands|degree=BS|url=https://skemman.is/bitstream/1946/36042/1/BS_verkefni_ThorunnDis.pdf}}</ref><ref>{{cite report|title=Efling alifuglaræktar á Íslandi|year=2011|publisher=Sjávarútvegs-og Landbúnaðarráðuneytið|url=https://www.stjornarradid.is/media/atvinnuvegaraduneyti-media/media/skyrslur/efling-alifuglaraekt-a-islandi-2010.pdf}}</ref> [[Rauði hænsnamítillinn]] (''Dermanyssus gallinae'')<ref>{{Vísindavefurinn|73932| Hvað er vitað um rauða hænsnamítilinn á Íslandi?|höfundur=Karl Skírnisson|dags=9.5.2017}}</ref> hefur til dæmis fundist á Íslandi. Hann nærist á blóði, veldur ertingu og dregur úr eggjaframleiðslu og virkar sem flutningsaðili fyrir bakteríusjúkdóma eins og salmonellu.<ref>{{Bókaheimild|titill="Dermanyssus gallinae: the long journey of the poultry red mite to become a vector".|höfundur=Schiavone, Antonella; Pugliese, Nicola; Otranto, Domenico; Samarelli, Rossella; Circella, Elena; De Virgilio, Caterina; Camarda, Antonio|útgefandi=Parasites & Vectors. 15(1):|ár=2022|url=https://link.springer.com/article/10.1186/s13071-021-05142-1}}</ref> Skæð fuglainflúensa af gerðinni H5N5 hefur greinst í villtum fuglum á Íslandi, en hefur ekki enn borist í alifugla en gæti valdið þar miklum usla.<ref>{{Bókaheimild|titill=Antiviral responses against chicken respiratory infections: Focus on avian influenza virus and infectious bronchitis virus|höfundur=Barjesteh, Neda; O'Dowd, Kelsey; Vahedi, Seyed Milad|útgefandi=Science Direct|ár=2020|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1043466619303904}}</ref><ref>{{vísindavefurinn|23111|Hvað er fuglaflensa?|höfundur=Jón Magnús Jóhannesson|dags=28.4.2022}}</ref> Þeir sjúkdómar sem komið hafa upp í hænsnarækt á Íslandi (2020) eru: [[kjúklingasótt]] (''Salmonella pullorum''),[[hníslasótt]] (''Coccidiosis–Eimeria'' spp.), [[salmonella]] (''S. enteritidis'' og ''S. typhimurium''), [[kampýlóbakter]], [[hænsnalömun]], [[innlyksa lifrarbólga]], [[smitandi sjúkdómur í búrsu]] (IBD). * Kjúklingasótt er blóðeitrunarsjúkdómur af völdum ''Salmonella pullorum''. Einkennin eru lystarleysi, niðurgangur, vessaþurrð, slappleiki og há dánartíðni. Hjá varphænum koma veikindin niður á frjósemi þeirra og eggjaframleiðslu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fowl typhoid and pullorum disease.|höfundur=Shivaprasad, H. L.|útgefandi=Revue scientifique et technique (International Office of Epizootics, 19|ár=2000|bls=405-424}}</ref> * Salmonellusýkingar af völdum ''Salmonella'' (bæði ''S. enteritidis'' og ''S. typhimurium'') í fuglum eru algengar en fularnir eru yfirleitt einkennalausir smitberar. Bakteríurnar eru í meltingarfærum fuglanna og þess vegna geta salmonellusýkingar borist í alifuglakjöt eftir slátrun. Einnig er þekkt að salmonellusýkingar berast með eggjum sem sýktar hænur hafa verpt.<ref>{{Bókaheimild|titill=Salmonella infections. Diseases of poultry, Fourteenth edition|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=719-737}}</ref> * ''Salmonella gallinarum'' veldur [[hænsnatyfus]] sem er alvarlegur og mjög smitandi bakteríusjúkdómur í alifuglum. Afleiðing sjúkdómsins er stóraukin dánartíðni, sérstaklega hjá fullorðnum fuglum. Einkennin eru hiti, lystarleysi, niðurgangur og stór, galllituð lifur. Sjúkdómurinn smitast með eggjum, saur og menguðum búnaði. * Margar tegundir eru til af bakteríunni [[kampýlóbakter]], aðallega ''C. jejuni'' og ''C. coli'', halda til í meltingarfærum hænsna og annara dýra. Hænsnin finna ekki fyrir bakteríunni og eru því einkennalausir smitberar. Eins og með salmonellusýkingu getur kampýlóbaktersýking borist í alifuglakjöt eftir slátrun og þannig borist í menn.<ref>{{Bókaheimild|titill=Campylobacteriosis. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Zhang, Q. og Sahin, O.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|bls=754-763}}</ref> * Frumsníkjudýr af ættkvíslinni Eimeria (''Eimeria falciformis'') valda [[hníslasótt]]. Sníkjudýrin halda til í þörmum flestra húsdýra, villtum dýrum og fuglum. Snýkjudýrin margfaldast í þörmunum og valda vefjaskemmdum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Coccidiosis. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Cervantes, H. M., McDougald, L. R. og Jenkins, M. C.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=1193-1216}}</ref> * [[Hænsnalömun]] (enska: Marek‘s disease) er algengur sjúkdómur í hænsnum sem Mareksveiki-veirun (''Mardivirus gallidalpha'') veldur. Mareksveiki- veiran er herpesveira og sérkenni hennar eru hraðmynduð æxli í eitlum, ónæmisbæling og lömun.<ref>{{Bókaheimild|titill=Marek‘s disease. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Nair, V., Gimeno, I. og Dunn, J. ley and Sons Ltd.).|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=550-587}}</ref> * [[Fuglaadenóveira]] (''Aviadenovirus'' - FAdV) veldur [[innlyksa lifrarbólga|innlyksa lifrarbólgu]] sem lýsir sér sem skyndileg aukning á dánartíðni í hænsnahóp sem nær hámarki eftir 3–4 daga og stoppar skyndilega á fimmta degi. Helstu vefjaskemmdir eiga sér stað í lifur og lýsir sér þannig að lifrin verður föl, viðkvæm og bólgin. FAdV-veirur smita yfirleitt þegar að fuglar komast í tæri við skít frá sýktum fuglum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Aviadenovirus infections. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Hess, M.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=322- 332}}</ref> * Það sem er kallað [[smitandi sjúkdómur í búrsu]] (enska Infectious bursal disease - IBD) er veirusjúkdómur (''Avibirnavirus'') sem veldur ónæmisbælingu í sýktum fuglum. Veikin lýsir sér sem eyðing á líffærum ónæmiskerfis, sérstaklega á búrsu (enska Bursa Fabricius), sem er líffæri innan við gotrauf fugla. Veikin hefur einnig verið kölluð Gumboroveiki í daglegu tali. Við smit er mikill dauði í fuglahópnum sem síðan fer minnkandi eftir fimm til sjö daga. Einkenni IBD eru að fuglar sem veikjast þorna upp og oft eru blæðingar í læra- og bringuvöðvum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Infectious bursal disease (Gumboro disease).|höfundur=(Van den Berg, T. P., Eterradossi, N., Toquin, D. og Meulemans, G.|útgefandi=Revue scientifique et technique (International Office of Epizootics, 19, (2),|ár=2000|bls=527-543}}</ref> == Tilvísanir== {{Reflist}} [[Flokkur:Kambhænsn| ]] [[Flokkur:Húsdýr]] hb8cszaok9n0npo34hdd7caixup3ny5 0 38675 1958896 1951304 2026-04-05T11:10:37Z Emma Friedemann 85578 Lagaði innsláttarvillu 1958896 wikitext text/x-wiki {{kvikmynd | nafn = Stella í orlofi | plagat = Stella_i_orlofi_VHS.jpg | upprunalegt heiti = | caption = VHS hulstur | leikstjóri = [[Þórhildur Þorleifsdóttir]] | handritshöfundur = [[Guðný Halldórsdóttir]] | leikarar = * [[Edda Björgvinsdóttir]] * [[Gestur Einar Jónasson]] * [[Laddi|Þórhallur Sigurðsson]] | framleiðandi = [[Umbi]] | dreifingaraðili = | útgáfudagur = [[1986]] | sýningartími = 84 mín. | aldurstakmark = Leyfð | tungumál = [[íslenska]] | ráðstöfunarfé = | framhald af = | framhald = [[Stella í framboði]] | verðlaun = | imdb_id = 0369000 | iksg_id = 63 }} {{wikivitnun}} '''''Stella í orlofi''''' er íslensk [[kvikmynd]], frumsýnd [[18. október]] [[1986]]. Hún fjallar um Stellu sem fer í sumarbústað með sænskum alka sem var á leiðinni í meðferð hjá SÁÁ. Þau lenda í alls kyns vandræðum á ferðum sínum. Með aðalhlutverk fara þau [[Edda Björgvinsdóttir]], [[Gestur Einar Jónasson]], [[Laddi|Þórhallur Sigurðsson]], [[Sólveig Arnarsdóttir]], [[Björgvin Franz Gíslason]] og [[Unnur Berglind Guðmundsson]]. Leikstjóri er [[Þórhildur Þorleifsdóttir]]. Handritshöfundur er [[Guðný Halldórsdóttir]]. == Söguþráður == ''Stella í orlofi fjallar um Stellu og baráttu hennar við geðillsku karla, tryllt börn, alkóholista, flugmenn, Læjonsklúbbinn Kidda, danskar drósir og laxeldi. Georg ætlar að fara í veiðiferð með erlendum viðskiptafélaga. En þegar hann handleggsbrotnar og endar á spítala ákveður Stella konan hans að taka til sinna ráða. Hún fer á flugvöllinn og finnur Salomon sem er viðskiptafélagi Georgs og fer með hann í veiðiferð í Selá. En Salomon er alls ekki viðskiptafélagi Georgs. Hann er alkóhólisti og er kominn til Íslands til að fara í meðferð hjá SÁÁ. Út af þessum misskilningi fara Salomon, Stella og börnin hennar öll í veiðiferð í Selá.''<ref>{{Citation|title=Stella í orlofi|url=https://kvikmyndir.is/mynd/?id=3904|language=is|access-date=2020-02-15}}</ref> == Heimildir == <br /><references /> [[Flokkur:Íslenskar gamanmyndir]] {{K|1986}} [[Flokkur:Stella (kvikmyndir)]] oi9otpdbo38k69evpazimchpayziq0e 0 49812 1958812 1816130 2026-04-04T12:06:27Z ~2026-20876-02 115157 1958812 wikitext text/x-wiki '''Steinn Ármann Magnússon''' (f. [[1. 1]] [[1945]]) er [[Ísland|íslenskur]] [[leikari]]. Hann er þekktur fyrir að vera í tvíeykinu [[Radíusbræður]] með [[Davíð Þór Jónsson|Davíð Þór Jónssyni]]. ==Kvikmynda- og sjónvarpsþáttaferill== {| class="wikitable" |- !Ár !! Kvikmynd/Þáttur !! Hlutverk !! Athugasemdir og verðlaun |- |'''[[1990]]'''||''[[Áramótaskaupið 1990]]''|| || |- |'''[[1992]]'''||''[[Veggfóður: Erótísk ástarsaga]]''||Sveppi|| |- |'''[[1993]]'''||''[[Limbó]]''||Ýmsir |Leikari og handsritshöfundur |- | rowspan="3" |'''[[1995]]'''||''[[Einkalíf]]''||Skúli Hrímfjörð|| |- | ''[[Tár úr steini]]''||Börkur Hafliðason|| |- |[[Radíus (sjónvarpsþáttur)|''Radíus'']] |Ýmsir | |- |'''[[1996]]'''||''[[Sigla himinfley]]''||Símon|| |- |'''[[1998]]'''||''[[Stundin okkar]]''||Keli|| |- |'''[[1999]]'''||''[[Áramótaskaupið 1999]]''|| || |- |'''[[2002]]'''||''[[Stella í framboði]]''||Hróbjartur|| |- |'''[[2003]]'''||''[[Áramótaskaupið 2003]]''|| || |- |'''[[2005]]''' |''[[Stelpurnar]]'' |Ýmsir | |- |rowspan="2"|'''[[2007]]'''||''[[Astrópía]]''|| || |- | ''[[Áramótaskaupið 2007]]''|| || |- |2013||''[[Hross í oss]]|| || |- |} ==Tenglar== * {{imdb|name/nm0536425|Steinn Ármann Magnússon}} {{stubbur|æviágrip|leikari|Ísland}} [[Flokkur:Íslenskir leikarar]] {{f|1964}} 64s8hjyclyu5smojb75jvikwf979vs3 1958813 1958812 2026-04-04T12:06:46Z ~2026-20876-02 115157 1958813 wikitext text/x-wiki '''Steinn Ármann Magnússon''' (f. [[1. 1]] [[1945]]) er [[Ísland|íslenskur]] [[leikari]]. Hann er þekktur fyrir að vera í tvíeykinu [[Radíusbræður]] með [[Davíð Þór Jónsson|Davíð Þór Jónssyni]]. ==Kvikmynda- og sjónvarpsþáttaferill== {| class="wikitable" |- !Ár !! Kvikmynd/Þáttur !! Hlutverk !! Athugasemdir og verðlaun |- |'''[[1990]]'''||''[[Áramótaskaupið 1990]]''|| || |- |'''[[1992]]'''||''[[Veggfóður: Erótísk ástarsaga]]''||Sveppi|| |- |'''[[1993]]'''||''[[Limbó]]''||Ýmsir |Leikari og handsritshöfundur |- | rowspan="3" |'''[[1995]]'''||''[[Einkalíf]]''||Skúli Hrímfjörð|| |- | ''[[Tár úr steini]]''||Börkur Hafliðason|| |- |[[Radíus (sjónvarpsþáttur)|''Radíus'']] |Ýmsir | |- |'''[[1996]]'''||''[[Sigla himinfley]]''||Símon|| |- |'''[[1998]]'''||''[[Stundin okkar]]''||Keli|| |- |'''[[1999]]'''||''[[Áramótaskaupið 1999]]''|| || |- |'''[[2002]]'''||''[[Stella í framboði]]''||Hróbjartur|| |- |'''[[2003]]'''||''[[Áramótaskaupið 2003]]''|| || |- |'''[[2005]]''' |''[[Stelpurnar]]'' |Ýmsir | |- |rowspan="2"|'''[[2007]]'''||''[[Astrópía]]''|| || |- | ''[[Áramótaskaupið 2007]]''|| || |- |2013||''[[Hross í oss]]|| || |- |} ==Tenglar== * {{imdb|name/nm0536425|Steinn Ármann Magnússon}} {{stubbur|æviágrip|leikari|Ísland}} [[Flokkur:Íslenskir leikarar]] {{f|1945}} rp07bpqx4g7071583umc4zxoi8js0xu 1958814 1958813 2026-04-04T12:12:53Z Akigka 183 Tók aftur breytingar frá [[Special:Contributions/~2026-20876-02|~2026-20876-02]] ([[User talk:~2026-20876-02|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Berserkur|Berserkur]] 1741277 wikitext text/x-wiki '''Steinn Ármann Magnússon''' (f. [[28. október]] [[1964]]) er [[Ísland|íslenskur]] [[leikari]]. Hann er þekktur fyrir að vera í tvíeykinu [[Radíusbræður]] með [[Davíð Þór Jónsson|Davíð Þór Jónssyni]]. ==Kvikmynda- og sjónvarpsþáttaferill== {| class="wikitable" |- !Ár !! Kvikmynd/Þáttur !! Hlutverk !! Athugasemdir og verðlaun |- |'''[[1990]]'''||''[[Áramótaskaupið 1990]]''|| || |- |'''[[1992]]'''||''[[Veggfóður: Erótísk ástarsaga]]''||Sveppi|| |- |'''[[1993]]'''||''[[Limbó]]''||Ýmsir |Leikari og handsritshöfundur |- | rowspan="3" |'''[[1995]]'''||''[[Einkalíf]]''||Skúli Hrímfjörð|| |- | ''[[Tár úr steini]]''||Börkur Hafliðason|| |- |[[Radíus (sjónvarpsþáttur)|''Radíus'']] |Ýmsir | |- |'''[[1996]]'''||''[[Sigla himinfley]]''||Símon|| |- |'''[[1998]]'''||''[[Stundin okkar]]''||Keli|| |- |'''[[1999]]'''||''[[Áramótaskaupið 1999]]''|| || |- |'''[[2002]]'''||''[[Stella í framboði]]''||Hróbjartur|| |- |'''[[2003]]'''||''[[Áramótaskaupið 2003]]''|| || |- |'''[[2005]]''' |''[[Stelpurnar]]'' |Ýmsir | |- |rowspan="2"|'''[[2007]]'''||''[[Astrópía]]''|| || |- | ''[[Áramótaskaupið 2007]]''|| || |- |2013||''[[Hross í oss]]|| || |- |} ==Tenglar== * {{imdb|name/nm0536425|Steinn Ármann Magnússon}} {{stubbur|æviágrip|leikari|Ísland}} [[Flokkur:Íslenskir leikarar]] {{f|1964}} q7pyo7wqemvd059a8u26fdw09q4yu22 14 55584 1958863 1401126 2026-04-04T22:52:22Z TKSnaevarr 53243 1958863 wikitext text/x-wiki {{CommonsCat|Architects from Denmark}} [[Flokkur:Danir|Arkitektar]] [[Flokkur:Arkitektar eftir löndum]] 35o4fqoz3c52ri1312er862d0mbiito 0 69641 1958882 1884177 2026-04-05T02:52:48Z Akigka 183 1958882 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Two_dancers.jpg|thumb|right|Dans er dæmi um sviðslist.]] '''Sviðslistir''' eru [[list]]ir þar sem [[listamaður]]inn notar [[rödd]], eigin [[líkami|líkama]], [[hljóðfæri]], [[búningur|búninga]], [[leikbrúða|brúður]] og aðra [[leikmunur|leikmuni]] til listsköpunar. Íslenska hugtakið (og sambærilegt hugtak á ýmsum öðrum tungumálum) vísar til þess að slíkar listgreinar fara oft fram í [[rauntímalist|rauntíma]] á [[leiksvið]]i fyrir framan [[áhorfandi|áhorfendur]], en ýmis önnur mál kenna þessar listgreinar við [[flutningur|flutninginn]] sem í þeim felst. Þótt sviðslistir fari oft fram á leiksviði eru greinar þeirra sem aðallega fara fram á götum úti, í sirkustjöldum, bænahúsum, galleríum eða á börum; og þótt sviðslistir séu oft rauntímalist koma sömu listgreinar við sögu í [[kvikmyndagerð]], [[tónlistarútgáfa|tónlistarútgáfu]], [[myndband]]agerð, [[útvarpsleikhús]]i og [[sjónvarpsleikhús]]i. Helstu greinar sviðslista eru [[leiklist]], [[dans]] og [[tónlist]]; en til eru fjölmargar listgreinar sem falla til hliðar við þær, eins og [[brúðuleikhús]], [[spunalist]], [[uppistand]], [[eftirherma|eftirhermur]], [[sirkuslist]]ir, [[kabarett]], [[revía]], [[drag]], [[búrleska]], [[listdans á skautum]], [[lúðrasveit]]ir, [[klappstýra|klappstýrur]], [[gjörningalist]], [[töfrabrögð]], [[búktal]], [[sagnamennska]], [[messa|messugjörð]], [[rímnakveðskapur]] og [[ljóðaupplestur]]. [[Leikstjórn|Leikstjórar]], [[leikskáld]], [[danshöfundur|danshöfundar]] [[tónlistarstjórn|tónlistarstjórar]], [[hljómsveitarstjórn|hljómsveitarstjórar]], [[tónskáld]], [[sviðshöfundur|sviðshöfundar]], [[handritshöfundur|handritshöfundar]] og [[framleiðandi|framleiðendur]] koma stundum að uppsetningu sviðslistaverka. Hluti sviðslista eru greinar sem ganga út á hönnun [[leikmynd]]a, [[leiklýsing]]ar, [[hljóðmynd]]ar, búninga og [[förðun]]ar, auk tæknigreina sem tengjast [[sviðsetning]]u. == Tegundir sviðslista == === Óperur === {{aðalgrein|Ópera}} Í óperu blandar listamaðurinn saman munnlegri tjáningu, leik, söng. Í flestum óperum að þá eru tvær eða fleiri aðalpersónur þar sem þau eða þeir eða þær eru að leika og syngja um eitthvað sem er að gerast. Oftast eru óperur flokkaðar sem söngleikir en að vissu leyti eru þær ekki söngleikir. Óperur tjá og túlka tónverk og skala eftir tónlistarhöfund, þar sem tónlist er blandað ofan í leikverkið. === Leiklist === {{aðalgrein|Leiklist}} Leikrit er mjög svipuð óperum nema að handrit kemur í stað tónverks og mælt mál í stað söngs. Upphaflega voru þó leikrit í bundnu máli og sungin í [[Grikkland hið forna|Grikklandi hinu forna]]. Listamaðurinn segir frá sögu eða sönnum atburði eða jafnvel sýnir rannsóknir. === Söngleikir === {{aðalgrein|Söngleikur}} söngleikir er nánast það sama og leikrit í smáatriðum, segja sögu eða lýsa sönnum atburði eða eitthvað annað sem listamanninum dettur í hug. Nema í söngleik er tjáð eins og í óperu, með tónlist söng og alls kyns brellum. Það sem er náskylt söngleik eru tónleikar nema að á milli laga í söngleik bætist við leikur og einhverju er komið fram. Munurinn á söngleik og óperu er sá að í söngleik er samið handrit og skrifaður er annaðhvort gamanleikur, drama eða hryllingur. Tökum sem dæmi ef gamaleikur er saminn er frekar valin lífleg og skemmtileg tónlist sem fer vel i eyru allra. En aftur á móti í óperu er fengið tónskáld og fær hann að semja heilt tónverk (óperu). Þegar tónverkið er tilbúið er samið handrit eftir tónverkinu; ef lagið er dapurt á sér stað dapur atburður í óperunni. * Dans/freestyle/nútímadans * Ballett * Kabarett * Sinfónía/konsert * Uppistand * Gamanleikir * Gjörningar [[Flokkur:Sviðslistir| ]] 01t2iesra0ld5uoyauznyon8m9geg47 0 77086 1958828 1941482 2026-04-04T18:24:50Z Kattarnef 106306 heimildir 1958828 wikitext text/x-wiki {{Engar heimildir}} '''Eykt''' er heiti á [[tími|tímalengd]], sem er einn áttundi hluti [[sólarhringur|sólarhringsins]] eða því sem næst þrjár [[klukkustund]]ir hver.<ref>{{Cite web|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1534|title=Hvaðan er orðið eykt komið? Hver er upprunaleg merking þess?|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2026-04-04}}</ref> [[eyktarmark|Eyktarmörk]] eru þegar ein eykt endar og sú næsta byrjar. Eyktarmörkin gengu undir ákveðnum heitum og voru helstu [[tími|tímaviðmiðanir]] í daglegu tali.<ref>{{Cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/70065|title=Málfarsbankinn|website=malfar.arnastofnun.is|access-date=2026-04-04}}</ref> == Eyktarmörkin hétu == * miðnætti (kl. 24) * ótta (kl. 3) * miður morgunn eða rismál (kl. 6) * dagmál (kl. 9) * hádegi (kl. 12) * nón (kl. 15) * miður aftann (eða miðaftann) (kl. 18) * náttmál (kl. 21). Einnig var orðið eyktamark haft um viðmiðunarstaði, svo sem [[fjall]]atoppa, hóla eða hæðir eða jafnvel hlaðnar [[varða|vörður]], sem [[sól]]ina bar í séð frá ákveðnum [[bær|bæ]], á tilteknum tíma. Algengt var að slíkir staðir hétu eftir eyktamörkunum, svo sem eins og Nónvarða, Hádegishnúkur eða eitthvað slíkt. [[Flokkur:Tími]] [[Flokkur:Tímamælingafræði]] 4ym4j7u49fxth7b6v5nyq9so18rpvyx 0 87546 1958881 1829550 2026-04-05T00:13:33Z ~2026-20937-11 115173 Rangt eftirnafn 1958881 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Erpur Eyvindsson | undirtitill = Blaz Roca | mynd = Mynd:Frá 65 ára afmælistónleikum Rúnar Júlíussonar (4519272525).jpg | stærð = 250px | myndatexti = Erpur á tónleikum árið 2010 | nafn = Erpur Þórólfur Eyvindarson | fæðing = {{Fæðingardagur og aldur|1977|8|29}} | fæðingarstaður = | dauði = | dánarstaður = | dánarorsök = | uppruni = [[Kópavogur|Kópavogi]], [[Ísland|Íslandi]] | nefni = Blaz Roca<br/>Johnny National | titill = Tónlistarmaður | ár = 2000-í dag | stefna = [[Rapp]] | hljóðfæri = | gerð = | rödd = | útgefandi = | samvinna = | vefsíða = | meðlimir = | fyrri_meðlimir = | undirskrift = | bakgrunnur = }} '''Erpur Þórólfur Eyvindsson''' (f. 29. ágúst 1977), einnig þekktur sem '''Blaz Roca''' og '''Johnny National''', er íslenskur [[rappari]], myndlistamaður og sjónvarpsmaður. Hann er einn liðsmaður hljómsveitarinnar [[XXX Rottweilerhundar|XXX Rottweilerhunda]]. Hann var með þættina [[Íslensk kjötsúpa (sjónvarpsþáttur)|Íslensk kjötsúpa]], [[Johnny International]] og [[Johnny Naz]] á [[Skjár einn|Skjá einum]]. Þá kom hann fram í [[Logi í beinni|Loga í beinni]] veturinn 2009 auk þess sem hann vann að [[Steindinn okkar|Steindanum okkar]] vorið 2010 (ásamt [[Steinþór Hróar Steinþórsson|Steinþóri Hróari Steinþórssyni]]). Erpur sá einnig stöku sinnum um útvarpsþáttinn [[Harmageddon (útvarpsþáttur)|Harmageddon]] á útvarpsstöðinni [[X-ið 977|X-inu 977]]. Erpur hlaut gullplötu fyrir sína fyrstu breiðskífu, ''Kópacabana'' (2010), eftir að hún seldi yfir 5.000 eintök.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/5332009|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2022-10-10}}</ref> ==Útgefið efni== === [[XXX Rottweilerhundar]] === ==== Breiðskífur ==== * ''[[XXX Rottweilerhundar (breiðskífa)|XXX Rottweilerhundar]]'' (2001) ==== Smáskífur ==== * ''XXX Rottweilerhunder'' (2013) ==== Stökur ==== * ''Hvernig ertu'' (2007) * ''Gemmér'' (2008) * ''Í næsta lífi'' (2015) * ''Negla'' (2016) * ''Kim Jong-un'' (2017) * ''Gera grín'' (2022) ásamt BLAFFA og Villa Neto === [[Hæsta hendin]] === ==== Breiðskífur ==== *''Hæsta hendin'' (2005) === Blaz Roca === ==== Breiðskífur ==== *''Kópacabana'' (2010) *''BlazRoca (Remix)'' (2011) *''BlazRoca'' (2016) ==== Stökur ==== * ''Klikk'' (2019) ásamt Sdóra og Chase * Slaki Babarinn (2022) ásamt [[Egill Ólafsson|Agli Ólafssyni]] == Tilvísanir == <references /> {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Íslenskir rapparar]] {{f|1977}} 37ko5mtin9dvtprzi5qln350qswoitw 1958891 1958881 2026-04-05T09:54:23Z Berserkur 10188 1958891 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Erpur Eyvindsson | undirtitill = Blaz Roca | mynd = Mynd:Frá 65 ára afmælistónleikum Rúnar Júlíussonar (4519272525).jpg | stærð = 250px | myndatexti = Erpur á tónleikum árið 2010 | nafn = Erpur Þórólfur Eyvindsson | fæðing = {{Fæðingardagur og aldur|1977|8|29}} | fæðingarstaður = | dauði = | dánarstaður = | dánarorsök = | uppruni = [[Kópavogur|Kópavogi]], [[Ísland|Íslandi]] | nefni = Blaz Roca<br/>Johnny National | titill = Tónlistarmaður | ár = 2000-í dag | stefna = [[Rapp]] | hljóðfæri = | gerð = | rödd = | útgefandi = | samvinna = | vefsíða = | meðlimir = | fyrri_meðlimir = | undirskrift = | bakgrunnur = }} '''Erpur Þórólfur Eyvindsson''' (f. 29. ágúst 1977), einnig þekktur sem '''Blaz Roca''' og '''Johnny National''', er íslenskur [[rappari]], myndlistamaður og sjónvarpsmaður. Hann er einn liðsmaður hljómsveitarinnar [[XXX Rottweilerhundar|XXX Rottweilerhunda]]. Hann var með þættina [[Íslensk kjötsúpa (sjónvarpsþáttur)|Íslensk kjötsúpa]], [[Johnny International]] og [[Johnny Naz]] á [[Skjár einn|Skjá einum]]. Þá kom hann fram í [[Logi í beinni|Loga í beinni]] veturinn 2009 auk þess sem hann vann að [[Steindinn okkar|Steindanum okkar]] vorið 2010 (ásamt [[Steinþór Hróar Steinþórsson|Steinþóri Hróari Steinþórssyni]]). Erpur sá einnig stöku sinnum um útvarpsþáttinn [[Harmageddon (útvarpsþáttur)|Harmageddon]] á útvarpsstöðinni [[X-ið 977|X-inu 977]]. Erpur hlaut gullplötu fyrir sína fyrstu breiðskífu, ''Kópacabana'' (2010), eftir að hún seldi yfir 5.000 eintök.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/5332009|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2022-10-10}}</ref> ==Útgefið efni== === [[XXX Rottweilerhundar]] === ==== Breiðskífur ==== * ''[[XXX Rottweilerhundar (breiðskífa)|XXX Rottweilerhundar]]'' (2001) ==== Smáskífur ==== * ''XXX Rottweilerhunder'' (2013) ==== Stökur ==== * ''Hvernig ertu'' (2007) * ''Gemmér'' (2008) * ''Í næsta lífi'' (2015) * ''Negla'' (2016) * ''Kim Jong-un'' (2017) * ''Gera grín'' (2022) ásamt BLAFFA og Villa Neto === [[Hæsta hendin]] === ==== Breiðskífur ==== *''Hæsta hendin'' (2005) === Blaz Roca === ==== Breiðskífur ==== *''Kópacabana'' (2010) *''BlazRoca (Remix)'' (2011) *''BlazRoca'' (2016) ==== Stökur ==== * ''Klikk'' (2019) ásamt Sdóra og Chase * Slaki Babarinn (2022) ásamt [[Egill Ólafsson|Agli Ólafssyni]] == Tilvísanir == <references /> {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Íslenskir rapparar]] {{f|1977}} 01mnenmfgmuggdwwicgtg7376g4ebwo 0 94062 1958825 1883303 2026-04-04T18:08:06Z Kattarnef 106306 heimildir 1958825 wikitext text/x-wiki {{engar heimildir}} '''Ab-mjólk''' er mjólkurvara, framleidd af [[Mjólkursamsalan|Mjólkursamsölunni]] og [[Arna mjólkurvinnsla|Örnu]], en hún dregur nafn sitt af tveimur gerlum sem í hana eru settir, þ.e. [[Lactobacillus acidophilus]] (a) og [[Bifidobacterium bifidum]] (b). Í hverjum ml af Ab-mjólk eru um það bil 500 milljónir af hvorri tegund. Einnig inniheldur hún gerlana [[Streptococcus lactis]] og [[S. thermophilus]].<ref>{{Cite web|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=86155|title=Eru virkilega sömu gerlar í súrmjólk og AB-mjólk?|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2026-04-04}}</ref> Eins og aðrir góðir mjólkursýrugerlar í [[skyr]]i, [[jógúrt]] og [[súrmjólk]], auðvelda þeir meltingu á mjólkurpróteinum og stuðla að hámarksnýtingu líkamans á kalki úr mjólkinni. Sérkenni Ab-mjólkurinnar er hins vegar samspil þessara a og b gerla sem, ólíkt öðrum mjólkursýrugerlum, lifa af ferðalagið í gegnum magann og halda starfsemi sinni áfram í þörmum, svo að óæskilegir gerlar eiga þar erfitt uppdráttar.<ref>{{Cite web|url=https://www.ms.is/vorumerki/ab-vorur|title=ab vörur|website=Mjólkursamsalan|language=is|access-date=2026-04-04}}</ref> Rannsóknir benda til að starfsemi ab gerla í meltingarveginum geti aukið mótstöðuafl líkamans og geti einnig komið í veg fyrir aukningu kólesteróls í blóði.<!-- get ekki fundið hvaða rannsóknir er átt við --> Fyrir okkur íslendinga getur Ab-mjólk gert mikið gagn á ferðalögum erlendis til að koma í veg fyrir magakveisur. [[Flokkur:Mjólkurvörur]] 9s1eobw5eaixq9jx4195bds1w4onlq1 0 104211 1958842 1646224 2026-04-04T20:02:59Z TKSnaevarr 53243 1958842 wikitext text/x-wiki '''Viola Davis''' (fædd [[11. ágúst]] [[1965]]) er [[Bandaríkin|bandarísk]] leikkona. Hún er best þekkt fyrir að leika á sviði en hefur einnig komið fram í kvikmyndum á borð við ''[[Solaris (kvikmynd frá 2002)|Solaris]]'', ''[[Efasemd (kvikmynd)|Efasemd]]'' og ''[[Húshjálpin (kvikmynd)|Húshjálpin]]''. {{stubbur}} {{fe|1965|Davis, Viola}} {{DEFAULTSORT:Davis, Viola}} [[Flokkur:Bandarískir leikarar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aukahlutverki]] 7j48qmyye3vjfyxa1kxjobiclgxhkrd 0 107359 1958860 1870086 2026-04-04T22:47:32Z TKSnaevarr 53243 1958860 wikitext text/x-wiki {{Leikari | name = Paul Tei | image = | imagesize = | caption = | birthdate = | location = | birthname = | yearsactive = 2001 - | notable role = Barry í [[Burn Notice]] <br> Eddie Coletti í [[Zeke and Luther]] }} '''Paul Tei''' er [[leikari]] sem er þekktastur fyrir hlutverk sín í [[Burn Notice]] og [[Zeke and Luther]]. == Ferill == === Sjónvarp === Fyrsta sjónvarpshlutverk Tei var árið 2001 í ''Going to California''. Hefur hann verið með stórt gestahlutverk í [[Burn Notice]] sem Barry síðan 2007 og í [[Zeke and Luther]] sem Eddie Coletti síðan 2011. === Kvikmyndir === Fyrsta kvikmyndahlutverk Tei var árið 2005 í [[Transporter 2]] og hefur hann einnig leikið í ''The Boynton Beach Bereavement Club'' og [[Marley & Me]]. == Kvikmyndir og sjónvarp == {{Dökkt þema ferill}} {| class="t-ferill"class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Kvikmyndir |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Ár ! style="background: #CCCCCC;" | Kvikmynd ! style="background: #CCCCCC;" | Hlutverk ! style="background: #CCCCCC;" | Athugasemd |- |2005 |Transporter 2 |Tæknimaður í bíl | |- |2005 |The Boynton Beach Bereavement Club |Myndlistarkennari | |- |2008 |Marley & Me |Gaur | |- |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Sjónvarp |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Ár ! style="background: #CCCCCC;" | Titill ! style="background: #CCCCCC;" | Hlutverk ! style="background: #CCCCCC;" | Athugasemd |- |2001 |Going to California |Dyramaður |Þáttur: This Year´s Model |- |2002 |[[CSI: Crime Scene Investigation]] |Yfirmaður Næturklúbbs |Þáttur: Cross-Jurisdictions |- |2008 |Rolling |Brian |Sjónvarpsmynd |- |2010 |[[CSI: Miami]] |Jed Gibson |Þáttur: Show Stopper |- |2007-2011 |[[Burn Notice]] |Barry |15 þættir |- |2011 |The Protector |Angus |Þáttur: Beef |- |2011-2012 |Zeke and Luthers |Eddie Coletti |6 þættir |- |2012 |Franklin & Bash |Neal Bradford |Þáttur nr. 2.2 |} == Tilvísanir == {{Reflist}} == Heimildir == *{{Wpheimild|tungumál = en|titill = Paul Tei |mánuðurskoðað = 8. maí|árskoðað = 2012}} *{{imdb name|id= 1827445|name=Paul Tei}} == Tenglar == *{{imdb name|id= 1887445|name=Paul Tei}} {{DEFAULTSORT:Tei, Paul}} [[Flokkur:Bandarískir leikarar]] 1wchumbvffdn1qnnuh4p8rwos2hirw5 0 116358 1958893 1958591 2026-04-05T10:19:09Z MáneyMánadóttir 103358 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 1958893 wikitext text/x-wiki {{Infobox non-profit | Name = EuroFIR AISBL | type = Non-profit | founded_date = <!-- {{Founding date|2009|03|23}} --> | founder = Former partner institutions of EuroFIR NoE | location_city = Brussels | location_country = Belgium | key_people = [Paul Finglas]<br>({{small|President}})<br>[Heikki Pakkala]<br>({{small|Vice-president}})<br>[Prof Maria Glibetic, Prof Barbara Korousic Seljak, Heikki Pakkala, Dr Aida Turrini,Luísa Oliveira and Susanne Westenbrink ]<br>({{small|Executive directors}}) | area_served = Worldwide | product = Food Information | method = Research, service provision, consultancy | num_employees = 4 | num_members = 80 | homepage = https://eurofir.org | image = }} '''EuroFIR''' (European Food Information Resource) er alþjóðleg sjálfseignarstofnun sem styður við notkun á upplýsingum um efnainnihald matvæla og öðrum gögnum með samstarfi og samræmingu þeirra,<ref>[http://www.eurofir.org/food_information/quality_and_standards/ Quality and standards on food composition databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120913014053/http://www.eurofir.org/food_information/quality_and_standards |date=2012-09-13 }} Sótt 8. ágúst 2012</ref>. Markmið stofnunarinnar er þróun, umsýsla, útgáfa og hagnýting gagna um efnainnihald matvæla, og kynning á alþjóðlegu samstarfi og samræmingu með því að bæta gæði gagna og staðla ásamt því að auka leitarmöguleika í gagnagrunnum. == Saga == Evrópska netverkefnið um gögn um efnainnihald matvæla (2005-10; EuroFIR<ref>[http://www.eurofir.org/eurofir_aisbl/projects/noe_eurofir/ EuroFIR Network of Excellence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403003455/http://www.eurofir.org/eurofir_aisbl/projects/noe_eurofir/ |date=2013-04-03 }} Sótt 8. ágúst 2012</ref>) var öndvegisverkefni [[Framework Programmes for Research and Technological Development| Network of Excellence (NoE)]] með þátttöku 48 aðila frá háskólum, rannsóknastofnunum og litlum og meðalstórum fyrirtækjum (SMEs) í 27 löndum. Verkefnið var fjármagnað af 6. Rammaáætlun Evrópusambandsins (Priority 5: Food Quality and Safety; Contract no FP6-513944). Eitt af meginmarkmiðunum var að þróa, í fyrsta skipti í Evrópu, opinn aðgang að gögnum um efnainnihald matvæla á Netinu.<ref>[http://www.eurofir.org/about_us/eurofir_publications/synthesis_reports/ Church S. (2009) Food composition explained. EuroFIR Synthesis report No. 7. Nutrition Bulletin, 34, 250-272.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810132636/http://www.eurofir.org/about_us/eurofir_publications/synthesis_reports/ |date=2014-08-10 }} Sótt 8. ágúst 2012</ref> Annar mikilvægur afrakstur EuroFIR öndvegisnetsins var að koma á laggirnar sjálfbæru starfi til framtíðar þannig að hægt væri að halda áfram vinnu við suma þá verkþætti sem unnið var að innan verkefnisins. Þessu var náð fram með stofnun sjálfseignarstofnunarinnar EuroFIR AISBL.<ref>[http://www.eurofir.org/eurofir_history/ History of EuroFIR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130330002551/http://www.eurofir.org/eurofir_history |date=2013-03-30 }} Sótt 8. ágúst 2012</ref> Aðilar að stofnuninni eru 42 af þeim 48 aðilum sem tóku upphaflega þátt í EuroFIR öndvegisnetinu. Aðalmarkmið stofnunarinnar er að styðja og efla þróun, umsýslu, útgáfu og hagnýtingu gagna um efnainnihald matvæla með alþjóðlegu samstarfi og samræmingu. == Félagar == === Félagar með fulla aðild === (*) Félagar sem reka gagnagrunna [[food composition database]] á landsgrundvelli. {| class="wikitable sortable" |- ! Institution !! Acronym !! Country |- | Agricultural University of Athens || AUA || Greece |- | [[British Nutrition Foundation]] || BNF || United Kingdom |- | [[ETH Zurich]] || ETHZ || Switzerland |- | Food Research Institute || FRI * || Slovakia |- | FoodCon || FCN || Belgium |- | French Agency for Food, Environmental and Occupational Health and Safety || ANSES * || France |- | Hellenic Health Foundation || HHF * || Greece |- | [[Institute of Food Research]] || IFR * || United Kingdom |- | Institute of Medical Research, [[University of Belgrade]] || IMR * || Serbia |- | [[Netherlands National Institute for Public Health and the Environment| Institute of Public Health and the Environment]] || RIVM * || Netherlands |- | [[Instituto Nacional de Saúde Dr. Ricardo Jorge]] || INSA * || Portugal |- | Istituto Nazionale di Ricerca per gli Alimenti e la Nutrizione || INRAN * || Italy |- | Ricerca dell'Istituto Europeo di Oncologica || IEO * || Italy |- | National Food &amp; Nutrition Institute || NFNI || Poland |- | [[National Institute for Health and Welfare (Finland)|National Institute for Health and Welfare]] || THL * || Finland |- | Nutrienten Belgie vzw || NUBEL * || Belgium |- | [[National Food Administration (Sweden)| National Food Administration]] || NFA * || Sweden |- | [[Swedish University of Agricultural Sciences]] || SLU || Sweden |- | The National Food Institute at the [[Technical University of Denmark]] || DTU * || Denmark |- | The [[Norwegian Food Safety Authority]] || NFSA || Norway |- | [[Scientific and Technological Research Council of Turkey|Tubitak]] Marmara Research Centre || TUBITAK * || Turkey |- | [[University College Cork]] || UCC * || Ireland |- | [[University of Helsinki]] || UHEL || Finland |- | [[University of Leeds]] || UL || United Kingdom |- | [[Wageningen University and Research Centre| Wageningen University]] || WU || Netherlands |} === Aukafélagar === (*) Félagar sem reka gagnagrunna á landsgrundvelli. {| class="wikitable sortable" |- ! Institution !! Acronym !! Country |- | Food Centre of Food and Veterinary Service of Latvia || FCF-VS * || Latvia |- | Food Standards Australia New Zealand || FSANZ * || Australia |- | Gent University || UGENT || Belgium |- | Government of Canada || || Canada |- | Institute of Agricultural Economics and Information || IAEI || Czech Republic |- | Josep Stefan Institute || JSI* || Slovenia |- | Matis - Icelandic Food and Biotech R&D || MATIS * || Iceland |- | Max Rubner Institute || MRI * || Germany |- | University of Granada || UGR * || Spain |- | University of Vienna || UVI || Austria |} === Venjulegir félagar === {| class="wikitable sortable" |- ! Institution !! Acronym !! Country |- | Creme Global || || Ireland |- | Culmarex S.A. || || Spain |- | Czech Agriculture and Food Inspection Authority || || Czech Republic |- | Herbalife Europe Limited || || United Kingdom |- | Ian D. Unwin Food Information Consultancy || IDUFIC || United Kingdom |- | Imperial College London || || United Kingdom |- | Pamida International, Ltd. || || Slovakia |- | Polytec || Polytec || Denmark |- | Procter & Gamble || || United Kingdom |- | REPLY Santer || REPLY || Italy |- | Topshare International BV || || Belgium |- | Treviso Tecnologia - Azienda Speciale per l'Innovazione della Camera Di Commercio Di Treviso || TVT || Italy |- | Uzhhorod National University Medical Faculty || || The Ukraine |- | Universidad Complutense De Madrid || || Spain |- | Universita Del Salento || || Italy |- | University of Ljubljana || UoL || Slovenia |- | University of Minho || || Portugal |- | University of Otago || || New Zealand |- | Universidad Politecnica de Cartagena || UPCT || Spain |- | University St. Kliment Ohridski – Bitola || || Macedonia |- | University of Vigo || UoV || Spain |- | University of Wollogong || || Australia |- | University of Wolverhampton || UoW || United Kingdom |- | Verein zur Förderung des Technologietransfers an der Hochschule Bremerhaven e.V. || TTZ || Germany |- | VitalinQ Lifestyle Support BV || || The Netherlands |- | Vivsan Salud Sociedad Limitada || || Spain |} === Heiðursfélagar === {| class="wikitable sortable" |- ! Institution !! Acronym !! Country |- | Danish Food Information || DFI * || Denmark |} Listi yfir EuroFIR AISBL lykileinstaklinga, félaga og samstarfsaðila á vefsíðu EuroFIR.<ref>[http://www.eurofir.org/about_us/eurofir_aisbl_people/ EuroFIR AISBL people] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120913013939/http://www.eurofir.org/about_us/eurofir_aisbl_people/ |date=2012-09-13 }} Sótt 8. ágúst 2012</ref> == Mikilvægi og nytsemi gagna um matvæli == Næringarefnatöflur eða [[gagnagrunnar um efnainnihald matvæla]] (FCDBs)<ref>[http://www.eurofir.org/eurofir_knowledge/food_composition_databases/ Food composition databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915105146/http://www.eurofir.org/eurofir_knowledge/food_composition_databases |date=2012-09-15 }} Sótt 8. ágúst 2012</ref> veita upplýsingar um [[næringarefni]] í matvælum, venjulega frá tilteknu landi. Upphaflega voru þessar upplýsingar aðeins fáanlegar á prentuðu formi og má rekja fyrstu töflurnar aftur til fyrstu ára 19. aldar. Nú á tímum má merkja þróun í átt að rafrænum gagnagrunnum um efnainnihald matvæla. Þeir geta innihaldið mikið af gögnum og getur aðgangur verið auðveldur og vinna við gögnin möguleg með einföldum hætti. Á seinustu árum hafa margir evrópskir gagnagrunnar um efnainnihald matvæla verið gerðir aðgengilegir á netinu og hefur þessi þróun verið studd af EuroFIR innan Evrópu. Gagnagrunnar um efnainnihald matvæla innihalda venjulega upplýsingar um fjölmarga þætti, svo sem: [[orku]], [[meginefni]] (til dæmis [[prótein]], [[kolvetni (næringarfræði)|kolvetni]], [[fita]]) og undirflokka (t.d. [[sykrur]], [[sterkju]], [[fitusýrur]]), steinefni (til dæmis [[kalk]], [[járn]], [[natríum]]) og [[vítamín]]. Að auki birta sumir gagnagrunnar gildi fyrir einstakar [[amínósýrur]] og/eða vítamínþætti (t.d. einstök [[karótenóíð]], svo sem [[lýkópen]] og [[lúteín]]). Nokkrir sérhæfðir gagnagrunnar eru einnig til; til dæmis er [[lífvirk efni]] að finna í EuroFIR eBASIS gagnagrunninum, í bandaríska ísóflavona gagnagrunninum og í franska Phenol-Explorer gagnagrunninum. Gagnagrunnar um efnainnihald matvæla veita grundvallarupplýsingar fyrir rannsóknir í [[næringarfræði]]. Notkun þeirra er þó ekki takmörkuð við næringarfæðina og viðfangsefni tengd lýðheilsu. Nefna má að matvælaiðnaður, löggjafarvaldið og neytendur þurfa og/eða nota gögn um efnainnihald matvæla.<ref>[http://www.eurofir.org/about_us/eurofir_publications/synthesis_reports/ Williamson C. (2005) The different uses of food composition databases. Synthesis report No. 2.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810132636/http://www.eurofir.org/about_us/eurofir_publications/synthesis_reports/ |date=2014-08-10 }} Sótt 8. ágúst 2012</ref> Ein best þekkta notkun gagna um efnainnihald matvæla er við mat á neyslu næringarefna fyrir einstaklinga, svæði, þjóðir og hópa sem eru afmarkaðir alþjóðlega. [[Næringarráðgjafi|Næringarráðgjafar]] og aðrar heilbrigðisstéttir nota gögn um efnainnihald matvæla til að meta fæði sjúklinga sinna en [[faraldursfræði]]ngar þurfa að meta fæði til að rannsaka hlutverk efnisþátta í fæðinu og samband heilsu og sjúkdóma. Þessi viðfangsefni geta verið lítil verkefni en einnig alþjóðlegar faraldursfræðilega rannsóknir og sameiginlegar rannsóknir margra aðila. Opinberar stofnanir rannsaka oft fæði heilla þjóða með landskönnunum á mataræði til að fylgjast með breytingum á næringarástandi og meta áhrif manneldisstefnu. Gögn um efnainnihald matvæla eru einnig mikið notuð við þróun uppskrifta, máltíða og matseðla fyrir [[sjúkrafæði]], mötuneyti og matvælaiðnað. Gögn um efnainnihald matvæla eru mikilvæg við skipulagningu máltíða á elliheimilum, sjúkrahúsum og fangelsum til að ganga úr skugga um að fæðið sé fullnægjandi. Einnig færist í vöxt að veittar séu upplýsingar um næringargildi máltíða á sölustöðum og hefur þetta aukið notkun á gögnum um efnainnihald matvæla í matvælaiðnaði. Eftirspurn eftir næringarupplýsingum hefur verið hvatinn að auknum næringargildismerkingum á [[Umbúðir|umbúðum]] matvæla. Gögn um efnainnihald matvæla eru notuð þegar unnið er við að skilgreina þörfina fyrir fræðslu um næringu og heilsueflingu og þegar lagt er á ráðin um aðgerðir. Þau eru mikilvægur hluti af kennsluefni um matvæli og næringu í skólum og í vaxandi mæli á vinnustöðum. Þau eru einnig hagnýtt með almennum hætti í [[Landbúnaður|landbúnaði]] og viðskiptum. Til dæmis er hægt að nota gögn um efnainnihald matvæla til að fylgjast með næringargildi, öryggi og því hvort um vörusvik geti verið að ræða. Hægt er að meta breytingar á innihaldi matvæla með gögnum um efnainnihald, svo sem breytingar vegna kynbóta og nýrra aðferða við ræktun, uppskeru og varðveislu. Loks eru gögnin mikilvæg viðmiðun þegar bera þarf saman matvörur og gögn koma fram um líffræðilegan fjölbreytileika. Þróun upplýsingatækni hefur gert mögulegt að flytja mikið gagnamagn. Það hvetur til þróunar og notkunar á gögnum um efnainnihald matvæla eftir ýmsum leiðum sem henta ólíkum þjóðfélagshópum, aldri og þörfum. Nú er hægt að afla gagna um matvæli hvar og hvenær sem er (heima eða í verslunum) þegar þörf krefur með því að nota litlar fartölvur, síma eða önnur tæki sem eru tengd netinu. Mikilvægt er að tryggja að upplýsingarnar komi frá áreiðanlegum, nákvæmum og opinberum aðilum eins og EuroFIR. == Þátttaka í rannsókna- og þróunarverkefnum == EuroFIR er þátttakandi í nokkrum rannsókna- og þróunarverkefnum sem Evrópusambandið styrkir og hófust á árunum 2010 til 2012.<ref>[http://www.eurofir.org/about_us/projects/ EC projects where EuroFIR AISBL is a partner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120913013959/http://www.eurofir.org/about_us/projects/ |date=2012-09-13 }} Sótt 8. ágúst 2012</ref> Þessi verkefni fjalla um áhættu- og ávinningsgreiningu á fæðubótarefnum með lífvirkum efnum sem eru ekki næringarefni, upplýsingar um matvæli og rekjanleika við framleiðslu matvæla, framfarir í næringu Evrópubúa með styrkingu á faglegum vinnubrögðum við næringarráðgjöf, þróun á samsetningu matvæla í þeim tilgangi að draga úr vægi vissra efnisþátta og rannsóknir á heildarneyslu aðskotaefna. == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.eurofir.org EuroFIR website] * [https://www.fao.org/infoods/index_en.stm/ INFOODS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023065932/http://www.fao.org/infoods/index_en.stm |date=2012-10-23 }}&nbsp;– International Network of Food Data Systems * [http://www.codexalimentarius.net/web/index_en.jsp/ Codex Alimentarius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120602215547/http://www.codexalimentarius.net/web/index_en.jsp |date=2012-06-02 }}&nbsp;– Set up by FAO and WHO to develop food standards, guidelines and related texts such as codes of practice under the Joint FAO/WHO Food Standards Programme. * [https://www.langual.org/ LanguaL]&nbsp;– The International Framework for Food Description * [https://www.efsa.europa.eu/ EFSA]&nbsp;– European Food Safety Authority * [http://www.cen.eu/ CEN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109103820/http://www.cen.eu/ |date=2007-11-09 }}&nbsp;– European Committee for Standardisation * [http://www.eurofir.org/ EuroFIR NEXUS] * [http://www.plantlibra.eu/ PlantLIBRA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180813142449/http://www.plantlibra.eu/ |date=2018-08-13 }} (PLANT food supplements: Levels of Intake, Benefit and Risk Assessment) * [http://www.rfid-f2f.eu/ RFID-F2F] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130217050446/http://www.rfid-f2f.eu/ |date=2013-02-17 }} (RFID From Farm to Fork) * [http://www.thematicnetworkdietetics.eu/everyone DIETS2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425040406/http://www.thematicnetworkdietetics.eu/everyone |date=2013-04-25 }} (Thematics Network of Dietetics) * [http://www.pleasure-fp7.com/ PLEASURE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130507162404/http://www.pleasure-fp7.com/ |date=2013-05-07 }} (novel processing approaches for the development of food products low in fat, salt and sugar reduced) * [http://www.tds-exposure.eu/ TDS-Exposure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510094229/http://www.tds-exposure.eu/ |date=2013-05-10 }} (Total Diet Study Exposure) 774ad9e10w2obulm11bxr55koxi48ie 0 116853 1958887 1957185 2026-04-05T09:27:00Z Amherst99 10334 1958887 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarstefna | nafn = Þrass | litur = white | bakgrunns-litur = #ACBFA3 | áhrifavaldar = [[Harðkjarnapönk]] •[[Breska nýbylgjan í þungarokki]] | uppruni = Upphaf [[1981-1990|níunda áratugarins]]: <br> {{flag|Bandaríkin}}<br>{{flag|Bretland}}<br>{{flag|Þýskaland}} | hljóðfæri = [[Gítar]], [[bassi]] og [[trommur]] | vinsældir = | afleidd = [[Dauðaþrass]]<br>[[groove metal]]<br>[[metalcore]] | afbrigði = | tengdar-stefnur = [[Svartmálmur]]<br>[[Dauðarokk]]<br> | samblandaðar-stefnur = | annað = ! | fótur = }} [[Mynd:Tuska 20130629 - Testament - 40.jpg|thumb|Testament er þrassmetal sveit frá Kaliforníu (2013).]] [[Mynd:Slayer, The Fields of Rock, 2007.jpg|thumb|Slayer árið 2007]] '''Þrass''' (enska: ''thrash'') er [[tónlistarstefna]] og ein undirgrein [[þungarokk]]sins. Þrass einkennist af mjög hröðum takti og hörku. Textarnir einkennast oftar en ekki af félagslegri ádeilu og andúð á nútíma [[ríkisvald]]i og þykja beinskeyttir. Sögulega séð eru stærstu þrasshljómsveitirnar [[Metallica]], [[Megadeth]], [[Anthrax]] og [[Slayer]] vegna áhrifa þeirra á stefnuna á 9. áratug 20. aldar, oft kallaðar ''Risarnir fjórir'' (e. ''The Big Four''). Tónlistarstefnan þróaðist í byrjun 9. áratugarins og var undir áhrifum meðal annars frá [[Harðkjarnapönk|harðkjarnapönki]] og [[Breska nýbylgjan í þungarokki|bresku nýbylgjuþungarokki]] ([[Judas Priest]], [[Iron Maiden]], [[Motörhead]] o.fl.).<ref>[https://www.allmusic.com/style/speed-thrash-metal-ma0000002874 Thrash metal] Allmusic, skoðað 23. september, 2016.</ref> Öflugar tónlistarsenur mynduðust á austurströnd og vesturströnd Bandaríkjanna en einnig í löndum eins og Þýskalandi ([[Kreator]], [[Sodom]], [[Tankard]] og [[Destruction]]) og Brasilíu ([[Sepultura]]). Einn hápunkta senunnar er talinn vera ''[[The Clash of the Titans (tónleikar)|The Clash of the Titans]]'' tónleikaferðalagið (1990–1991), þar sem Megadeth, Slayer og Anthrax spiluðu saman. Tuttugu árum seinna komu þessar hljómsveitir aftur saman ásamt Metallica og fóru á tónleikaferðalag sem ''Risarnir fjórir''. Stefnan fór í hálfgerðan dvala eftir 1991 en í upphafi árþúsundsins 2000 fór tónlistarstefnan að vakna upp á ný; nýjar hljómsveitir komu fram og gamlar hljómsveitir sóttu að endurvekja fyrri stíl. Afleiddar stefnur urðu til eins og [[dauðaþrass]] og [[groove metal]]. Þrass hafði auk þess áhrif á bæði [[dauðarokk]] og [[svartmálmur|svartmálm]]. ==Listi yfir hljómveitir sem hafa þrass í tónlist sinni== *[[Acid Reign]] (England) *[[Annihilator]] (Kanada) *[[Anthrax]] (BNA) *[[Anvil]] (Kanada) *[[Artillery]] (Danmörk) *[[Carnal Forge]] (Svíþjóð) *[[Carnivore]] (BNA) *[[Celtic Frost]] (Sviss) *[[Coroner]] (Sviss) *[[Criminal]] (Síle) *[[Cryptic Slaughter]] (BNA) *[[Darkane]] (Svíþjóð) *[[Dark Angel]] (BNA) *[[Death Angel]] (BNA) *[[Deströyer 666]] (Ástralía) *[[Destruction]] (Þýskaland) *[[Diminished]] (Ísland) *[[Evile]] (England) *[[Exhorder]] (BNA) *[[Exodus]] (BNA) *[[Forbidden]] (BNA) *[[Hatesphere]] (Danmörk) *[[The Haunted]] (Svíþjóð) *[[Hellhammer]] (Sviss) *[[Holy Moses]] (Þýskaland) *[[Iced Earth]] (BNA) *[[Kreator]] (Þýskaland) *[[Lamb Of God]] (BNA) *[[Legion of the Damned]] (Holland) *[[Living Sacrifice]] (BNA) *[[Machine Head]] (BNA) *[[Megadeth]] (BNA) *[[Meshuggah]] (Svíþjóð) *[[Metal Church]] (BNA) *[[Metallica]] (BNA) *[[Mortal Sin]] (Ástralía) *[[Municipal Waste]] (BNA) *[[Nailbomb]] (Brasilía) *[[Nevermore]] (BNA) *[[Nuclear Assault]] (BNA) *[[Onslaught]] (England) *[[Overkill]] (BNA) *[[Pantera]] (BNA) *[[Pentagram]] (Síle) *[[Pestilence]] (Holland) *[[Possessed]] (BNA) *[[Power Trip]] (BNA) *[[Prong]] (BNA) *[[Prototype]] (BNA) *[[Rage]] (Þýskaland) *[[Ratos de Porão]] (Brasilía) *[[Sabbat (hljómsveit)|Sabbat]] (England) *[[Sacred Reich]] (BNA) *[[Sadus]] (BNA) *[[Sarcofago]] (Brasilía) *[[Sepultura]] (Brasilía) *[[Slayer]] (BNA) *[[Sodom]] (Þýskaland) *[[Soziedad Alkoholika]] (Spánn) *[[Stormtroopers of Death]] (BNA) *[[Suicidal Tendencies]] (BNA) *[[Susperia]] (Noregur) *[[Tankard]] (Þýskaland) *[[Testament]] (BNA) *[[Trivium (hljómsveit)|Trivium]] (BNA) *[[Venom]] (England) *[[Vio-lence]] (BNA) *[[Voivod]] (Kanada) *[[Witchery]] (Svíþjóð) *[[Xentrix]] (England) ==Tilvísanir== {{stubbur|tónlist}} [[Flokkur:Þrass]] [[Flokkur:Þungarokk]] [[Flokkur:Tónlistarstefnur]] f3zv7c4g6vpratd3sdopdned02t1rr0 0 120343 1958822 1876316 2026-04-04T15:20:38Z CommonsDelinker 1159 Skipti út Fingerprint_(4045876833).jpg fyrir [[Mynd:Sultan_Kösen_Fingerprint_(4045876833).jpg]] (eftir [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vegna þess að: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · Ad 1958822 wikitext text/x-wiki : [[Image:Confusion.svg|20px]] ''Ekki rugla saman við [[Kösem Sultan]].'' {{Persóna | nafn = Sultan Kösen | búseta = | mynd = Sultan Kösen Fingerprint (4045876833).jpg | myndastærð = 200px | myndatexti = | alt = Dökkhærður maður með derhúfu á höfði og hækju í vinstri hendi. | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1982|12|10}}<ref>''Heimsmetabók Guiness 2009'', blaðsíðu 73</ref> | fæðingarstaður = Mardin, Tyrklandi | dauðadagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | þekktur_fyrir = Stærsti maður heims | starf = Bóndi | maki = Merve Dibo | börn = | heimasíða = | niðurmál = | hæð = 2,51<ref name="Guinness">{{cite web|title=Tallest man - Living|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/size/tallest-man-living|work=guinnessworldrecords.com|publisher=[[Guinness World Records]]|accessdate=17. janúar 2014}}</ref> | þyngd = 137 }} '''Sultan Kösen''' (fæddur [[10. desember]] [[1982]]) er [[Tyrkland|tyrkneskur]] [[bóndi]] sem er núverandi heimsmethafi [[Heimsmetabók Guinness|heimsmetabókar Guinness]] fyrir að vera stærsti maður heims.<ref name="Guinness"></ref> Vöxtur hans orsakast af æxli sem hefur áhrif á [[Heiladingull|heiladingul]] hans. Hæð hans er það mikil að hann þarf að nota hækjur til að ganga.<ref name=C4>{{cite web |url=http://www.channel4.com/programmes/bodyshock/episode-guide/series-26/episode-1 |title=Bodyshock: World's Tallest Man: Looking for Love á channel4.com, sjónvarpað 26. maí 2011 |access-date=2014-02-26 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924133752/http://www.channel4.com/programmes/bodyshock/episode-guide/series-26/episode-1 |url-status=dead }}</ref> Síðan 2010 hefur Kösen verið í meðferð gegn æxlinu í heiladingli hans við [[Háskólinn í Virginíu|Háskólann í Virginíu]]. Samhliða því hefur hann verið á lyfjum til að stjórna óhóflegu magni vaxtarhormóna. Þó að full virkni meðferðarinnar taki tvö ár, varð magn vaxtahormóna eðlilegt árið 2011.<ref name=C4 /> Staðfest var í mars 2012 að meðferðin hafði verið árangursrík í að hindra frekari vöxt Kösens.<ref>{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/8301-504763_162-57396454-10391704/worlds-tallest-man-29-finally-stops-growing-with-help-from-va-doctors/ |title=World's tallest man, 29, finally stops growing with help from Va. doctors |first=Ryan |last=Jaslow |date=13. mars 2012 |publisher=CBS |access-date=2014-02-26 |archive-date=2012-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314072413/http://www.cbsnews.com/8301-504763_162-57396454-10391704/worlds-tallest-man-29-finally-stops-growing-with-help-from-va-doctors/ |url-status=dead }}</ref> == Heimildir == *{{wpheimild|tungumál=en|titill=Sultan Kösen|mánuðurskoðað=26. febrúar|árskoðað=2014}} == Tilvísanir == <references/> {{DEFAULTSORT:Kösen, Sultan}} [[Flokkur:Heimsmethafar]] [[Flokkur:Tyrkir]] {{fe|1982}} dg8t4w84y6w60y8mtqg3548c73ybwzi 0 125694 1958858 1698260 2026-04-04T22:43:07Z TKSnaevarr 53243 1958858 wikitext text/x-wiki '''Þjóðarsamtök til eflingar framfara þeldökks fólks''' (enska: '''National Association for the Advancement of Colored People''', skammstafað '''NAACP''') eru samtök sem berjast fyrir auknum réttindum [[Svartir Bandaríkjamenn|svartra Bandaríkjamanna]]. Samtök þessi voru stofnuð þann [[12. febrúar]] [[1909]] í tilefni af 100 ára fæðingardegi mikils barráttumanns fyrir jöfnum réttinda svartra og hvítra í Bandaríkjunum, [[Abraham Lincoln]]. Í dag er þetta ein stærstu og þekktustu mannréttindarsamtök Bandaríkjanna með um 500.000 meðlimi.<ref>{{vefheimild|höfundur=NAACP|titill=NAACP: 100 Years of History|url=http://www.naacp.org/pages/naacp-history|publisher=www.NAACP.org|mánuðurskoðað=12.nóvember|árskoðað=2014}}</ref> == Saga == Uppruna samtakanna má rekja til óeirða í [[Springfield (Illinois)|Springfield]] í [[Illinois]]-fylki árið 1908. voru þessar óeirðir nefndar ''Springfield race riots''. Óeirðir þessar fólu í sér árásir hvítra á minnihlutahópa í borginni og þá einna helst blökkumenn. Þessar óeirðir ullu því að mikið af smáfyrirtækjum eyðilögðust og voru langflest þeirra í eigu svartra einstaklinga. Vegna óeirðanna hröklaðist stór hluti blökkumannasamfélagsins úr borginni. Þetta olli því að hópur hvítra frjálslyndra einstaklinga í [[New York-fylki|New York]], sem margir hverjir voru gyðingstrúar, tóku sig saman og stofnuðu félag, sem fyrst hét The National Negro Committee, í minningu um Abraham Lincoln sem var meðal annars frá Springfield. Seinna meir urðu samtökin einnig að mannréttindahreyfingu sem börðust fyrir auknum réttindum fleiri minnihlutahópa, annarra en blökkumanna.<ref>{{vefheimild|höfundur=WhatchMojo.com|titill=History of the NAACP and Civil Rights|url=https://www.youtube.com/watch?v=VYQswadO_3U|publisher=www.YouTube.com|mánuðurskoðað=12.nóvember|árskoðað=2014}}</ref><ref>{{vefheimild|höfundur=NAACP|titill=NAACP: 100 Years of History|url=http://www.naacp.org/pages/naacp-history|publisher=www.NAACP.org|mánuðurskoðað=12.nóvember|árskoðað=2014}}</ref> == Hlutverk == Helsta hlutverk NAACP hefur verið það að standa vörð um réttindi blökkumanna í Bandaríkjunum. Þeirra stærstu verkefni voru helst þau að rífa niður múra [[aðskilnaðarstefna|aðskilnaðarstefnunnar]] sem ríkti í Bandaríkjunum allt fram til 1964. Um miðbik síðustu aldar tóku NAACP og hreyfing [[Martin Luther King, Jr.|Martin Luther King]] yngri, [[Southern Christian Leadership Conference]], höndum saman um það að berjast gegn aðskilnaðarstefnunni og eftir hina örlagaríku [[Washington-gangan|Washington-göngu]] (e. ''the March on Washington'') árið 1963 var sigrinum náð og árið eftir tóku gildi lög sem bönnuðu mismunun byggða á kynþætti í Bandaríkjunum.<ref>{{vefheimild|höfundur=National Association for the Advancement for Colored People|titill=NAACP: 100 Years of History|url=http://www.naacp.org/pages/naacp-history|publisher=www.NAACP.org|mánuðurskoðað=12.nóvember|árskoðað=2014}}</ref><ref>{{vefheimild|höfundur=Eric Foner and John A. Garraty.|titill=NAACP|url=http://www.history.com/topics/naacp|publisher=www.History.com|mánuðurskoðað=12.nóvember|árskoðað=2014}}</ref> Nú í seinni tíð hefur hreyfingin einna helst staðið fyrir því að hvetja félagsmenn sína og aðra blökkumenn til þess að nýta kosningarétt sinn í einu og öllu og í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2000|forsetakosningunum árið 2000]] og svo aftur [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2008|2008]] mættu blökkumenn, sérstaklega yngri meðlimir, í metfjölda á kjörstað og höfðu þeir mikil áhrif á útkomu kosningarinnar. Árið 2000 studdu langflestir [[George W. Bush]] og var það einn af þeim þáttum sem ollu því hve spennandi þær kosningar urðu. Árið 2008 mætti segja að þessi hópur kjósenda, sem mætti enn betur á kjörstað heldur en árið 2000, hafi haft afgerandi áhrif á sigur [[Barack Obama]] í þeim kosningum.<ref>{{vefheimild|höfundur=WhatchMojo.com|titill=History of the NAACP and Civil Rights|url=https://www.youtube.com/watch?v=VYQswadO_3U|publisher=www.YouTube.com|mánuðurskoðað=12.nóvember|árskoðað=2014}}</ref> <ref>{{vefheimild|höfundur=Sam Roberts|titill=2008 Surge in Black Voters Nearly Erased Racial Gap|url=http://www.nytimes.com/2009/07/21/us/politics/21vote.html?_r=0|publisher=New York Times|mánuðurskoðað=12.nóvember|árskoðað=2014}}</ref> == Heimildir == {{reflist|2}} {{stubbur|félagsfræði}} {{s|1909}} [[Flokkur:Borgararéttindi í Bandaríkjunum]] 5beqvvlqriqnotmcydqash26zmn3j0l 0 127363 1958886 1872682 2026-04-05T08:17:30Z MáneyMánadóttir 103358 1958886 wikitext text/x-wiki :''Fyrir hljómsveitina má sjá [[Fjöltengi (hljómsveit)]].'' [[Mynd:German_power_strip.JPG|thumb|250px|Fjöltengi með slökkvara]] '''Fjöltengi''' er röð tengja með snúru á öðrum endi sem gerir manni kleift að knýja fleira en eitt [[raftæki]] úr einum tengli. Fjöltengi eru oftast notuð þar sem mörg raftæki eru á sama stað, t.d. við [[sjónvarp]] eða [[borðtölva|borðtölvu]], eða við notkun [[rafmangsverkfæri|rafmagnsverkfæra]] eða í [[lýsing]]arkerfum. Í flestum fjöltengjum er [[útsláttarrofi]] sem slekkur á [[Rafstraumur|straumi]] í tilfelli ofhleðslu eða skammhlaups. Sum fjöltengi eru með innbyggðri vernd gegn [[kraftbyglja|kraftbylgjum]]. Einnig má finna rofa á sumum fjöltengjum sem getur lokað eða opnað fyrir rafstraum í öll tengd tæki. {{stubbur}} [[Flokkur:Raftæki]] eij3t4m2dpxlp2e3ri5bfh9v8p8x1j3 14 129557 1958868 1723433 2026-04-04T22:53:59Z TKSnaevarr 53243 1958868 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Íþróttamenn eftir þjóðerni]] [[Flokkur:Danir|Íþróttamenn]] [[Flokkur:Íþróttir í Danmörku]] 3ypx3gm7v49wt09a09d6z2p0ylatz4e 0 133155 1958827 1957290 2026-04-04T18:19:58Z Berserkur 10188 Nýlegri mynd 1958827 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Bærekraftsprisen 2018 (cropped).jpg|thumbnail|Attenborough með fyrirlestur (2018).]] '''Sir David Frederick Attenborough''' (fæddur 8. maí [[1926]]) er enskur [[náttúrufræði]]ngur og fjölmiðlamaður. Hann er best þekktur fyrir að semja og kynna ''Life'' sjónvarpsþættina þar sem hann fjallar um dýra- og plöntulíf jarðar. Hann hefur gefið út út fjöldann allan af fræðsluefni, aðallega fyrir sjónvarp en líka bækur. Attenborough fæddist í Isleworth í vestur-[[London]], en ólst upp í [[Leicester]] þar sem faðir hans var skólastjóri. Hann er miðjubarn og á tvo bræður. Foreldrar hans ættleiddu einnig tvær gyðingastúlkur í [[síðari heimsstyrjöld]]. Í æsku safnaði Attenborough steingervingum, steinum og öðrum náttúrufyrirbrigðum. Árið 1945 lærði hann jarðfræði og dýrafræði við [[Cambridge]] og hlaut gráðu í náttúruvísindum. Árið 1950 giftist Attenborough Jane Elizabeth Ebsworth Oriel ( hún lést árið 1997). Þau eignuðust tvö börn: Robert og Susan. Sama ár sótti hann um starf sem þáttastjóri í útvarpi [[BBC]] en var hafnað fyrst en ferilskráin vakti athygli og fékk hann stöðu þar árið 1952. Attenborough varð stjórnandi hjá BBC Two árið 1965 og fór ferðir til meðal annars [[Tansanía|Tansaníu]] og [[Indónesía|Indónesíu]] til að taka upp myndefni og kynna. Attenborough hefur síðan gert ótal fræðsluþátta. Þáttaröðin ''Wildlife on One'', á BBC One, gekk frá 1977 til 2005 og taldi 253 þætti. Þáttaröðin ''Life on Earth'' (1979) var sú viðamesta sem BBC hafði gert og olli straumhvörfum í fræðsluþáttagerð. Nýjustu kvikmyndatökutækni var beitt hverju sinni og nutu þættirnir gífurlegra vinsælda, ekki síst vegna þess smitandi áhuga sem Attenborough sýndi viðfangsefni sínu. Af öðrum þáttum sem nefna má hefur [[Jörðin (sjónvarpsþáttaröð)|Planet Earth]] (2006) notið vinsælda. Attenborough hefur látið ýmisleg málefni til sín taka: Loftlagsmál <ref>[http://umhverfisfrettir.is/2014/02/15/sir-david-attenborough-hefur-fengid-nog-af-folki-i-afneitun-vegna-loftslagsbreytinga/ Sir David Attenborough hefur fengið nóg af fólki í afneitun vegna loftslagsbreytinga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160228191534/http://umhverfisfrettir.is/2014/02/15/sir-david-attenborough-hefur-fengid-nog-af-folki-i-afneitun-vegna-loftslagsbreytinga/ |date=2016-02-28 }} Umhverfisfréttir. Skoðað 18. mars, 2016.</ref>, sólarorku <ref>[https://www.ruv.is/frett/attenborough-vedjar-a-solarorkuna Attenborough veðjar á sólarorkuna] Rúv. Skoðað 18. mars, 2016</ref> og mannfjöldaþróun má helst nefna. Attenborough hefur verið í liði með m.a. [[Richard Dawkins]] um að banna kennslu [[sköpunarhyggja|sköpunarhyggju]] í breskum skólum. [[Björk Guðmundsdóttir]] vann með Attenborough árið 2012 við gerð heimildarmyndarinnar ''The Nature of Music''. <ref>[http://www.pressan.is/Menning/Lesa_Menningu/bjork-gerir-heimildarmynd-um-tonlist-med-david-attenborough?pressandate=20111110 Björk gerir heimildarmynd um tónlist með David Attenborough]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} Pressan. Skoðað 18. mars, 2016</ref> Ýmsar dýrategundir lifandi og útdauðar hafa verið nefndar eftir honum.<ref>[https://www.bbl.is/frettir/frettir/undafifill-nefndur-eftir-david-attenborough/7967/ Undafífill nefndur eftir David Attenborough] Bændablaðið. skoðað 18. mars, 2016.</ref> ==Heimild== Fyrirmynd greinarinnar var {{ill|David Attenborough|en|David_Attenborough}} á ensku Wikipedia. Skoðuð 18. mars, 2016. ==Tenglar== [http://www.hi.is/lif_og_umhverfisvisindadeild/heidursdoktorinn_david_attenborough Heiðursdoktorinn David Attenborough. Stiklað á stóru á ferli Davids Attenborough. Líf- og umhverfisvísindadeild] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017023803/http://www.hi.is/lif_og_umhverfisvisindadeild/heidursdoktorinn_david_attenborough |date=2015-10-17 }} * [https://canvas-story.bbcrewind.co.uk/attenborough70/ David Attenborough at the BBC] ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Attenborough, David}} [[Flokkur:Breskir náttúrufræðingar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1926]] [[Flokkur:Breskir heimildarmyndagerðarmenn]] 91kb2k2eopt7qx7puodz63nwoy6bvmd 14 139311 1958872 1563014 2026-04-04T22:55:27Z TKSnaevarr 53243 1958872 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Læknar eftir löndum]] [[Flokkur:Danir|Læknar]] am0egnm8c7e1xo9ql9uoga76044k3xs 0 140868 1958890 1713809 2026-04-05T09:47:47Z TKSnaevarr 53243 1958890 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Mumps PHIL 130 lores.jpg|thumb|Barn með stækkaða [[Munnvatnskirtlar|munnvatnskirtla]] vegna hettusóttar.]] '''Hettusótt''', ''parotitis epidemica'', er vírus-smitsjúkdómur sem gengur oft sem farsótt með 2 - 3ja vikna meðgöngutíma. Einkenni eru bólga í öðrum eða báðum [[Munnvatnskirtlar|munnvatnskirtlum]] við eyru, sem oft verða mjög stórir og viðkvæmir, og valda miklum sársauka við tyggingu. Algengir fylgikvillar eru eistnabólga, sem er algengust á kynþroskaskeiða og getur valdið ófrjósemi ef hún er báðum megin. Heilahimnubólga er ennfremur algengur fylgikvilli. Bandaríski örverufræðingurinn [[Maurice Ralph Hilleman]] (30. ágúst 1919 - 11. apríl 2005) þróaði bóluefni gegn hettusótt. [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] 840ep063118wih935r27sp7abivmelg 14 141954 1958876 1608401 2026-04-04T22:57:32Z TKSnaevarr 53243 1958876 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Danir|Aðalsfólk]] [[Flokkur:Aðalsfólk eftir löndum]] tj4fwcorw306j5tvxrobzhphd7wne4p 2 144360 1958836 1695493 2026-04-04T19:39:54Z CommonsDelinker 1159 Skráin Reading_in_the_Crootch_or_Krotol_language.wav var fjarlægð og henni eytt af Commons af [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] vegna þess að per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Crootch|]] 1958836 wikitext text/x-wiki [[File:Эниси Лисика (2019). Eniisi Lisika (2019).png|thumb|Ищите меня тут / Look for me here (''Na kultar nokhlu gau''): https://ru.wikipedia.org/wiki/Участник:Eniisi_Lisika).]] <div style="float: left; border: solid #6ef7a7 1px; margin: 1px;"> {| cellspacing="0" style="width:238px;background:#c5fcdc;" | style="width: 45px; height: 45px; background: #6ef7a7; text-align: center; font-size: 12pt;" | '''<b>kro-N</b>''' | style="font-size: 8pt; padding: 4pt; line-height: 1.25em;" | Ina-tonk'yoshug '''satuma''' baazdul-don '''Krotol'-do''' shegami. |}</div> 1r6alpzc0t40np11e14f0hqas6s8a01 14 150055 1958870 1629521 2026-04-04T22:54:40Z TKSnaevarr 53243 1958870 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Danir|Kaupmenn]] 50ysojj7pv1mhao0qf3ztdbcy7yxdnj 14 161435 1958862 1704522 2026-04-04T22:51:57Z TKSnaevarr 53243 1958862 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Leikarar eftir löndum]] [[Flokkur:Danir|Leikarar]] qai021s6zrr06j9qgukv876nuefbf9l 14 167444 1958875 1751672 2026-04-04T22:56:24Z TKSnaevarr 53243 1958875 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Danir|Þjóðfræðingar]] [[Flokkur:þjóðfræðingar]] sd2c48n5b2ckp4dfnr1941xs2kd1iow 14 168224 1958869 1758754 2026-04-04T22:54:21Z TKSnaevarr 53243 1958869 wikitext text/x-wiki {{CommonsCat|Designers from Denmark|dönskum hönnuðum}} [[Flokkur:Danir|Hönnuðir]] [[Flokkur:Hönnuðir eftir löndum]] 45xicl1bw9pw2ugdcpkifzfg3ij7qwa 14 171536 1958864 1790101 2026-04-04T22:52:47Z TKSnaevarr 53243 1958864 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Danir|Blaðamenn]] [[Flokkur:Blaðamenn eftir löndum]] n26a9w0oolacl13zk197gp4aemd02no 0 181973 1958889 1918639 2026-04-05T09:27:57Z TKSnaevarr 53243 1958889 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | forskeyti = | nafn = John Nance Garner | mynd = GARNER, JOHN NANCE. HONORABLE LOC hec.14879 (cropped).jpg | titill= [[Varaforseti Bandaríkjanna]] | stjórnartíð_start = [[4. mars]] [[1933]] | stjórnartíð_end = [[20. janúar]] [[1941]] | forseti = [[Franklin D. Roosevelt]] | forveri = [[Charles Curtis]] | eftirmaður = [[Henry A. Wallace]] | titill2= [[Forseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings]] | stjórnartíð_start2 =[[7. desember]] [[1931]] | stjórnartíð_end2 = [[3. mars]] [[1933]] | forveri2 = [[Nicholas Longworth]] | eftirmaður2 = [[Henry Rainey]] | titill3= [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|Fulltrúadeildarþingmaður]] fyrir 15. kjördæmi [[Texas]] | stjórnartíð_start3 = [[4. mars]] [[1903]] | stjórnartíð_end3 = [[3. mars]] [[1933]] | forveri3 = ''Kjördæmi stofnað'' | eftirmaður3 = [[Milton H. West]] | myndatexti = | fæddur = {{fæðingardagur|1868|11|22}} | fæðingarstaður = [[Red River County]], [[Texas]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dánardagur= {{Dánardagur og aldur|1967|11|7|1868|11|22}} | dánarstaður = [[Uvalde]], [[Texas]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | þjóderni = [[Bandaríkin|Bandarískur]] | maki = Mariette Rheiner (g. 1895; d. 1948) | stjórnmálaflokkur = [[Demókrataflokkurinn]] | börn = 1 | háskóli = [[Vanderbilt-háskóli]] | starf = Stjórnmálamaður |undirskrift = John Nance Garner Signature2.svg }} '''John Nance Garner III''' (22. nóvember 1868 – 7. nóvember 1967), einnig þekktur undir viðurnefninu '''Cactus Jack''', var [[Bandaríkin|bandarískur]] stjórnmálamaður úr [[Demókrataflokkurinn|Demókrataflokknum]]. Hann var [[forseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings]] frá 1931 til 1933 og síðan [[varaforseti Bandaríkjanna]] á fyrstu tveimur kjörtímabilum [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] forseta, frá 1933 til 1941. ==Uppvöxtur og fjölskylda== Garner fæddist 22. nóvember árið 1868 í bjálkakofa í [[Red River County]] í Texas. Foreldrar hans voru John Nance Garner Jr. og Sarah Guest Garner.<ref name= USSenate2017>{{cite web |url= https://www.senate.gov/artandhistory/history/common/generic/VP_John_Garner.htm |title=John Nance Garner, 32nd Vice President (1933-1941) |access-date=October 23, 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Lionel V. |first=Patenaude |date=June 15, 2010 |title=Garner, John Nance |url=https://tshaonline.org/handbook/online/articles/fga24 |access-date=March 27, 2018 |website=[[Texas State Historical Association]]}}</ref> Bjálkakofinn þar sem hann fæddist er ekki lengur til en húsið þar sem hann ólst upp stendur enn og er nú á götunni 260 South Main Street í [[Detroit, Texas]]. Garner gekk í [[Vanderbilt-háskóli|Vanderbilt-háskóla]] í [[Nashville]], [[Tennessee]], í eina önn en hætti síðan námi og sneri aftur heim. Hann nam lögfræði við lögmannsstofuna Sims and Wright í [[Clarksville, Texas]], hlaut lögmannsréttindi árið 1890<ref name= USSenate2017 /> og hóf lögmannsstörf árið 1896 í [[Uvalde, Texas]].<ref>{{Cite book |last=Anders |first=Evan |url=https://books.google.com/books?id=xK4eAgAAQBAJ&q=John+Nance+Garner |title=Boss Rule in South Texas: The Progressive Era |date=1987-02-11 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0-292-70763-4 |pages=106 |language=en}}</ref> Garner hóf þátttöku í stjórnmálum árið 1893 þegar hann bauð sig fram til embættis héraðsdómara [[Uvalde County]], helsta stjórnsýsluembætti sýslunnar. Andstæðingur Garners í prófkjöri [[Demókrataflokkurinn|Demókrataflokksins]] var kona og bóndadóttir, [[Mariette Rheiner Garner|Mariette „Ettie“ Rheiner]]. Eftir kosningarnar steig Garner í væng við hana og kvæntist henni árið 1895. Garner vann prófkjörið og síðan kosningarnar. Hann gegndi dómaraembættinu til ársins 1896.<ref>{{Cite web |title=GARNER, John Nance {{!}} US House of Representatives: History, Art & Archives |url=https://history.house.gov/People/Listing/G/GARNER,-John-Nance-(G000074)/ |access-date=2023-01-22 |website=history.house.gov |language=en}}</ref><ref name=Neal>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3hILWuZPjd8C|title=Happy Days are Here Again: The 1932 Democratic Convention, the Emergence of FDR - and How America Was Changed Forever|first=Steve|last=Neal|date=July 6, 2004 |isbn=0-06-001376-1|page=83|publisher=Harper Collins |accessdate=January 13, 2023}}</ref> ==Stjórnmálaferill í Texas== Garner var kjörinn á fulltrúadeild fylkisþings Texas árið 1898 og endurkjörinn árið 1900. Á þingtímabili hans var valið [[Þjóðarblóm|fylkisblóm]] fyrir Texas. Garner var ötull stuðningsmaður þess að [[fíkjukaktus]] yrði fyrir valinu og hlaut því viðurnefnið „Cactus Jack“. [[Lúpína]]n var hins vegar valin á endanum. Garner samdi jafnframt frumvarp að lögum sem hefðu skipt Texas upp í fimm fylki. Frumvarpið var samþykkt á fulltrúadeildinni en fylkisstjórinn beitti neitunarvaldi gegn því.<ref name=Neal /> Árið 1901 greiddi Garner atkvæði með frumvarpi að lögum sem lögðu [[Kosningaskattur|kosningaskatta]]. Lögin, sem meirihluti Demókrata á þinginu stóð fyrir, voru hönnuð til að erfiða skráningu kjósenda og draga úr fjölda svartra kjósenda og kjósenda úr öðrum minnihlutahópum í kosningum.<ref name="yale">"Nixon v. Condon. Disfranchisement of the Negro in Texas", ''The Yale Law Journal'', bindi 41, nr. 8, júní 1932, bls. 1212, sótt 21. mars 2008</ref> Lögin takmörkuðu kosningarétt flestra minnihlutahópa fram á sjöunda áratug 20. aldar og útrýmdu pólitískri samkeppni við Demókrata í Texas, sem varð í reynd [[flokksræði]].<ref>[http://texaspolitics.laits.utexas.edu/6_5_3.html ''Texas Politics: Historical Barriers to Voting''], accessed 11 Apr 2008 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080402060131/http://texaspolitics.laits.utexas.edu/html/vce/0503.html |date=April 2, 2008 }}</ref> Garner ferðaðist um suðurhluta Texas sem voru undir stjórn flokksklíka og vann sér inn stuðning pólitískra velgjörðamanna sem höfðu tangarhald á kjósendum og héraðskosningum. Bakhjarlar Garners bjuggu til kjördæmi sérstaklega fyrir hann með [[kjördæmahagræðing]]u, 15. kjördæmi Texas, sem var löng og mjó ræma sem var dregin þannig að hún náði yfir mikið landflæmi á landsbyggðinni.<ref name="Minutaglio">{{cite book |last=Minutaglio |first=Bill |date=2021 |title=A Single Star and Bloody Knuckles: A History of Politics and Race in Texas |url=https://books.google.com/books?id=lYcHEAAAQBAJ&pg=PA68 |location= |publisher=University of Texas Press |pages=68–69 |isbn=9781477310366}}</ref> ==Fulltrúadeild Bandaríkjaþings== Garner var kjörinn á fulltrúadeild Bandaríkjaþings í fyrsta sinn árið 1902. Hann náði endurkjöri í kjördæminu fjórtán sinnum í röð. Kona hans var á launum sem einkaritari hans á þessum tíma. Á ferli sínum hélt Garner tryggð við hvíta landeigendur sem stjórnuðu kjörklefum í suðurhluta Texas. Hann leit á mexíkóskan kjósendahóp sinn sem „óæðri og óæskilega sem bandaríska ríkisborgara“.<ref name="Minutaglio" /> Garner var kjörinn sem leiðtogi minnihlutaþinghóps Demókrata árið 1929 og árið 1931 varð hann [[forseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings]] þegar Demókratar náðu meirihluta.<ref>{{Cite web|url=https://history.house.gov/Historical-Highlights/1901-1950/The-opening-of-the-72nd-Congress/|title=The Opening of the 72nd Congress &#124; US House of Representatives: History, Art & Archives|website=history.house.gov}}</ref><ref name="wtha">Patrick Cox, [[University of Texas at Austin]], "John Nance Garner," [[West Texas Historical Association]] joint meeting with the [[East Texas Historical Association]] at [[Fort Worth, Texas|Fort Worth]], February 26, 2010</ref> ==Varaforseti (1933–1941)== [[File:GARNER, JOHN NANCE. HONORABLE LOC hec.14876 (cropped).jpg|thumb|left|Ljósmynd af Garner frá fjórða áratugnum.]] Árið 1932 gaf Garner kost á sér í forvali Demókrataflokksins fyrir [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1932|forstakosningarnar sama ár]]. Ljóst var orðið að [[Franklin D. Roosevelt]], fylkisstjóri New York, var sigurstranglegasti frambjóðandinn, en hann vantaði 8.725 atkvæði upp á tilskilinn tveggja þriðju meirihluta til að tryggja sér útnefningu flokksins. Eftir að Garner gerði samkomulag við Roosevelt sem tryggði honum útnefninguna varð Garner varaforsetaefni hans. Garner var endurkjörinn á fulltrúadeildina þann 8. nóvember 1932 og var um leið kjörinn [[varaforseti Bandaríkjanna]]. Þann 8. febrúar 1933 tilkynnti fráfarandi varaforsetinn [[Charles Curtis]] kjör eftirmanns síns, þingforsetans Garners, á meðan Garner sat við hlið hans aftan við ræðupúltið. Garner var annar maðurinn, á eftir [[Schuyler Colfax]], sem gegndi bæði embætti forseta fulltrúadeildarinnar og forseta öldungadeildarinnar. Garner var endurkjörinn varaforseti ásamt Roosevelt árið 1936 og gegndi embættinu frá 4. mars 1933 til 20. janúar 1941. Líkt og flestir varaforsetar á þessum tíma fékk Garner lítið að gera og hafði lítil áhrif á stefnumál forsetans. Hann lét síðar hin fleygu orð falla að varaforsetaembættið væri „ekki meira virði en fötufylli af volgu hlandi“.<ref>{{cite magazine|first=Daniel|last=Johns|title=The Vice Presidents That History Forgot|url=http://www.smithsonianmag.com/history/the-vice-presidents-that-history-forgot-137851151/ |magazine=Smithsonian |date=July 1, 2012|access-date=January 3, 2017}}</ref> Sagnfræðingurinn Patrick Cox telur hann hafa sagt þetta í samtali árið 1969 við [[Lyndon B. Johnson]], sem ráðfærði sig við Garner um það hvort hann ætti að þiggja tilboð [[John F. Kennedy|Johns F. Kennedy]] um að vera varaforsetaefni í forsetaframboði Kennedys.<ref>{{Cite web |last=Cox |first=Patrick L. |date= |title=John Nance Garner on the Vice Presidency—In Search of the Proverbial Bucket |url=https://briscoecenter.org/about/news/john-nance-garner-on-the-vice-presidency-in-search-of-the-proverbial-bucket/ |access-date=2022-11-20 |website=[[Dolph Briscoe Center for American History|Briscie Center for American History]] |language=en-US}}</ref> Á öðru kjörtímabili Roosevelts fór að anda köldu milli Garners og forsetans þar sem Garner var afar mótfallinn Roosevelt í ýmsum mikilvægum málefnum. Garner hvatti til inngrips alríkisstjórnarinnar til að binda enda á setuverkfall í verksmiðju [[General Motors]] í [[Flint]] í Michigan, studdi aðhald í ríkisútgjöldum, var á móti fyrirhuguðum breytingum Roosevelts á réttarkerfinu til að fjölga dómurum í Hæstaréttinum, og var á móti afskiptum framkvæmdavaldsins af innri störfum þingsins.<ref>{{cite book|author=Sean J. Savage|title=Roosevelt, the Party Leader, 1932–1945|url=https://books.google.com/books?id=J7QlafgkrnUC&pg=PA33|year=1991|publisher=University Press of Kentucky|isbn=978-0-8131-1755-3|page=33}}</ref> Árin 1938 og 1939 hvöttu margir leiðtogar Demókrata Garner til að bjóða sig fram í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1940|forsetakosningunum árið 1940]]. Garner naut mests fylgis hinnar hefðbundnu forystu flokksins, sem var oft á öndverðum meiði við stuðningsmenn [[Ný gjöf|Nýju gjafarinnar]] sem Roosevelt hafði innleitt. Skoðanakönnun Gallup sýndi að Garner naut mests fylgis meðal kjósenda Demókrataflokksins, að því gefnu að Roosevelt hygðist virða hina gömlu hefð um að forsetinn gegndi aðeins tveimur kjörtímabilum. Sumir aðrir Demókratar voru ekki eins hrifnir af Garner. Í vitnisburði við þingið lýsti verkalýðsforinginn [[John L. Lewis]] honum sem „verkalýðsglepjandi, pókerspilandi, viskíþambandi, illgjörnum gömlum karli“.<ref>''Time'' August 7, 1939</ref>[[File:JohnNanceGarner.jpg|thumb|Málverk af Garner varforseta frá u.þ.b. 1939]] Garner lýsti yfir framboði en Roosevelt neitaði að útiloka að hann gæfi kost á sér að nýju. Ljóst var að ef Roosevelt færi fram að nýju ætti Garner litla möguleika á að vinna tilnefningu flokksins en hann hélt engu að síður áfram framboði. Hann var á móti sumum stefnumálum [[Ný gjöf|Nýju gjafarinnar]], sér í lagi þeim sem áttu að höfða til verkafólks,<ref>{{cite news|url=https://www.texasmonthly.com/news-politics/john-nance-garner/|title=John Nance Garner|publisher=Texas Monthly|date=November 1996|accessdate=12 May 2021}}</ref> og var almennt mótfallinn því að forsetar sætu lengur en tvö kjörtímabil. Garner var þó jafnframt eignaður heiður af því að tryggja framgang fjölda lagasetninga á þingi á fyrstu hundrað dögum Roosevelts í embætti. Samband hans við Roosevelt fór ekki að kala fyrr en á öðru kjörtímabili hans, þegar vonir Garners um að leiðrétta fjárhagshallann og draga úr sumum velferðarverkefnum Nýju gjafarinnar þvurru.<ref name=garnerandfdr>{{cite news|url=https://www.cah.utexas.edu/museums/garner_bio_three.php|title=Garner the Vice President (1933–1941)|publisher=Briscoe Center for American History|accessdate=May 12, 2021|archive-date=May 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512142126/https://www.cah.utexas.edu/museums/garner_bio_three.php|url-status=dead}}</ref> Hann lét einnig að sér kveða á ríkisstjórnarfundum Roosevelts í tengslum við landlæg stefnumál og lagasetningaraðgerðir, sem stuðlaði að auknum áhrifum hins táknræna varaforsetaembættis.<ref name=garnerandfdr /> Fyrirætlanir Roosevelts um að fjölga dómurum í Hæstarétti Bandaríkjanna árið 1937 juku ágreininginn milli þeirra Garners<ref name=garnerandfdr /> og síðasta hálmstráið í sambandi þeirra kom þegar forsetinn reyndi að hreinsa burt andófsmenn úr Demókrataflokknum af þingi fyrir kosningarnar 1938.<ref name=garnerandfdr /> Árið 1940 var Garner jafnframt farinn að styðja alríkislöggjöf gegn [[Múgæsingsaftaka|múgæsingsaftökum]] (e. ''lynching'') (en líklega fremur af hentistefnu frekar en sannfæringu), sem Roosevelt var á móti.<ref>{{Cite journal |last=Magness |first=Phillip W. |title=How FDR Killed Federal Anti-Lynching Legislation|url= https://www.aier.org/article/how-fdr-killed-federal-anti-lynching-legislation/|journal=American Institute for Economic Research |date=July 31, 2020}}</ref> Á landsþingi Demókrataflokksins árið 1940 bjó Roosevelt svo um hnútana að „skyndilega“ yrði kallað eftir endurútnefningu hans sem forsetaefnis og vann útnefningu hans í fyrstu atkvæðagreiðslu. Garner hlaut aðeins 61 atkvæði af 1.093. Roosevelt valdi [[Henry A. Wallace]] sem varaforsetaefni sitt í stað Garners.<ref>{{cite book|author=Timothy Walch|title=At the President's Side: The Vice Presidency in the Twentieth Century|url=https://archive.org/details/atpresidentsside00walc|url-access=registration|year=1997|publisher=University of Missouri Press|page=[https://archive.org/details/atpresidentsside00walc/page/50 50]|isbn=9780826211330}}</ref> == Eftir varaforsetatíðina (1941–1967) == Garner lét af embætti þann 20. janúar 1941 og batt þar með enda á 46 ára feril í opinberum störfum. Hann dró sig til hlés á heimili sínu í Uvalde síðustu 26 ár ævi sinnar, stýrði þar umfangsmiklum fasteignum sínum, varði tíma sínum með langafabörnunum, og fór í fiskveiðiferðir. Á eftirlaunaárum Garners ráðfærðu stjórnmálamenn úr Demókrataflokknum sig gjarnan við hann og hann átti í nánu sambandi við eftirmann Roosevelts, [[Harry S. Truman]]. Á 95. afmæli Garners, þann 22. nóvember 1963, hringdi [[John F. Kennedy]] Bandaríkjaforseti í hann til að óska honum til hamingju. Þetta var aðeins fáeinum klukkustundum áður en [[Morðið á John F. Kennedy|Kennedy var myrtur]]. Blaðamaðurinn [[Dan Rather]] segist hafa heimsótt búgarð Garners þennan morgun til að taka upp viðtal við Garner.<ref>Dan Rather, The Camera Never Blinks (1976), page 113.</ref> ==Einkahagir og andlát== [[File:Garner plot.jpg|thumb|left|Gröf Garners í kirkjugarðinum í Uvalde.]] Garner og Mariette Rheiner kynntust og urðu par eftir prófkjörið árið 1893. Þau giftust í Sabinal í Texas þann 25. nóvember árið 1895. Mariette var einkaritari eiginmanns síns á þingferli hans og var varaforsetafrú eftir að Garner var varaforseti. Sonur þeirra, Tully Charles Garner (1896–1968), varð banka- og viðskiptamaður. Garner lést úr kransæðastíflu þann 7. nóvember 1967, 15 dögum fyrir 99 ára afmæli sitt. Garner er enn langlífasti varaforseti í sögu Bandaríkjanna.<ref>{{cite news |last=Lewis |first=Janna |date=December 22, 2015 |title=Texans who were presidents, vice-presidents |url=http://www.forthoodsentinel.com/leisure/texans-who-were-presidents-vice-presidents/article_6b538cd2-aa2a-53a2-bc6f-6df30cfadf71.html |work=Fort Hood Sentinel |location=Fort Hood, Texas |access-date=December 21, 2022}}</ref> ==Eftirmæli== [[File:John Nance Garner Museum sign IMG 4279.JPG|thumb|Garner-safnið í Uvalde, Texas]] Almenningsgarðurinn [[Garner State Park]], sem er 30 km norðan við Uvalde, er nefndur eftir honum, og einnig Garner Field austan við borgina. Heimavist stúlkna við [[Southwest Texas Junior College]] er nefnd eftir eiginkonu hans. Grunnskólinn John Garner Middle School í [[San Antonio]] er einnig nefndur eftir honum. Garner og [[Schuyler Colfax]], varaforseti í stjórn [[Ulysses S. Grant]], eru einu varaforsetarnir sem voru forsetar fulltrúadeildar þingsins áður en þeir urðu varaforsetar. Þar sem varaforsetinn er jafnframt forseti öldungadeildarinnar eru Garner og Colfax þeir einu sem hafa formlega stýrt báðum deildum þingsins. == Tilvísanir == {{reflist|30em}} == Ítarefni == * Anders, Evan. "The Election of John Nance Garner to Congress" in Anders, ''Boss Rule in South Texas.'' Austin, TX: University of Texas Press, 1982. [https://www.degruyter.com/document/doi/10.7560/707368-007/html online] * {{cite journal |last1=Brown |first1=Norman D. |title=Garnering Votes for "Cactus Jack ": John Nance Garner, Franklin D. Roosevelt, and the 1932 Democratic Nomination for President |url=https://archive.org/details/sim_southwestern-historical-quarterly_2000-10_104_2/page/149 |journal=The Southwestern Historical Quarterly |date=2000 |volume=104 |issue=2 |pages=149–188 |jstor=30239246}} * Champagne, Anthony. "John Nance Garner", in Raymond W Smock and Susan W Hammond, eds. ''Masters of the House: Congressional Leadership Over Two Centuries'' (1998) pp 144–80. * Cooper, George. "Texas, Banks, and John Nance Garner." ''East Texas Historical Journal'' 56.1 (2018): 7+ [https://scholarworks.sfasu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2808&context=ethj online]. * Cox, Patrick. "John Nance Garner" in Kenneth E. Hendrickson Jr., ed. ''Profiles in Power: Twentieth-Century Texans in Washington'' (2nd ed. 2004) * {{Cite book |last=Fisher |first=Ovie Clark |url=https://books.google.com/books?id=3FYfAQAAMAAJ |title=Cactus Jack |date=1982 |publisher=Texian Press |isbn=978-0-87244-066-1 }} * Patenaude, Lionel V. "The Garner Vote Switch to Roosevelt: 1932 Democratic Convention." ''Southwestern Historical Quarterly'' 79.2 (1975): 189–204. * Patenaude, Lionel V. "Garner, Sumners, and Connally: The Defeat of the Roosevelt Court Bill in 1937." ''Southwestern Historical Quarterly'' 74.1 (1970): 36–51. * {{cite journal |last1=Schwarz |first1=Jordan A. |title=John Nance Garner and the Sales Tax Rebellion of 1932 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-southern-history_1964-05_30_2/page/162 |journal=The Journal of Southern History |date=May 1964 |volume=30 |issue=2 |pages=162–180 |doi=10.2307/2205071 |jstor=2205071}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Thomas T. |title=For the Good of the Party: John Nance Garner, FDR, and New Deal Politics, 1933–1940 |journal=Southwestern Historical Quarterly |date=January 2018 |volume=121 |issue=3 |pages=254–282 |doi=10.1353/swh.2018.0000 |s2cid=149356041 |url=https://muse.jhu.edu/article/680095/summary}} * [[Bascom N. Timmons|Timmons, Bascom N.]] ''Garner of Texas: A Personal History''. 1948. [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.156777 online] * Will, George. [http://www.jewishworldreview.com/cols/will010600.asp "In Cactus Jack's Footsteps"]. ''Jewish World Review'' Jan 6, 2000. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Varaforseti Bandaríkjanna]] | fyrir = [[Charles Curtis]] | eftir = [[Henry A. Wallace]] | frá = [[4. mars]] [[1933]] | til = [[20. janúar]] [[1941]] }} {{Erfðatafla | titill = [[Forseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings]] | frá = [[7. desember]] [[1931]] | til = [[3. mars]] [[1933]] | fyrir = [[Nicholas Longworth]] | eftir = [[Henry Rainey]] }} {{Töfluendir}} {{Varaforsetar Bandaríkjanna}} {{Forsetar fulltrúadeildar Bandaríkjaþings}} {{DEFAULTSORT:Garner, John Nance}} {{fd|1868|1967}} [[Flokkur:Demókratar]] [[Flokkur:Forsetar fulltrúadeildar Bandaríkjaþings]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Bandaríkjanna 1932]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Bandaríkjanna 1940]] [[Flokkur:Varaforsetar Bandaríkjanna]] a29zswty3sz0p3npvi9bq4yi3opfctz 14 182259 1958871 1900666 2026-04-04T22:55:08Z TKSnaevarr 53243 1958871 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Kvikmyndagerðarmenn eftir þjóðerni]] [[Flokkur:Danir|Kvikmyndagerðarmenn]] [[Flokkur:Dönsk menning]] cqt0xrhhseqfqxg46sojrpffuh2lptr 0 183913 1958833 1951862 2026-04-04T19:09:03Z Þorkell T. 93503 1958833 wikitext text/x-wiki {{Þingkosningar |election_name=''Næstu Alþingiskosningar'' |country=Ísland |type=parliamentary |ongoing=yes |previous_election=[[Alþingiskosningar 2024|2024]] |next_election= |outgoing_members=[[Kjörnir alþingismenn 2024|Fráfarandi þingmenn]] |elected_members=|seats_for_election=63 sæti á [[Alþingi]] |majority_seats=32 |turnout= |election_date=Í síðasti lagi 2. desember 2028 |results_sec=Úrslit kosninganna |party1=[[Samfylkingin]] |party_leader1=[[Kristrún Frostadóttir]] |percentage1=20,8 |current_seats1=15 |last_election1=15 |party2= [[Sjálfstæðisflokkurinn]] |party_leader2=[[Guðrún Hafsteinsdóttir]] |percentage2=19,4 |current_seats2=14 |last_election2=14 |party3=[[Viðreisn]] |party_leader3=[[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]] |percentage3=15,8 |current_seats3=11 |last_election3=11 |party4=[[Flokkur fólksins]] |party_leader4=[[Inga Sæland]] |percentage4=13,8 |current_seats4=10 |last_election4=10 |party5=[[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] |party_leader5=[[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson]] |percentage5=12,1 |current_seats5=8 |last_election5=8 |party6=[[Framsóknarflokkurinn]] |party_leader6=[[Lilja Alfreðsdóttir]] |percentage6=7,8 |current_seats6=5 |last_election6=5 |map= |map_size= |map_caption= |title=ríkisstjórn |before_election= [[Ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur|Kristrún Frostadóttir I]]<br>{{LB|S}}&nbsp;{{LB|C}}&nbsp;{{LB|F}} |before_image=File:Kristrún Frostadóttir 2021.jpg |posttitle=Ný ríkisstjórn |after_election= |after_image= }} '''Næstu Alþingiskosningar''' fara fram í síðasta lagi [[2. desember]] [[2028]].<ref>{{Cite web|url=https://kosningasaga.wordpress.com/althingiskosningar/|title=Alþingiskosningar|date=2011-05-20|website=kosningasaga|language=is-IS|access-date=2025-09-21}}</ref> Óvíst er hvort þær fari fram að hausti til eins og hefur verið í öllum [[Alþingiskosningar|Alþingiskosningunum]] síðan [[Alþingiskosningar 2016|2016]] eða hvort þær verði aftur að vori til eins og venjan var áður. Núverandi ríkisstjórn er [[ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur]] sem samanstendur af [[Samfylkingin|Samfylkingunni]], [[Viðreisn]] og [[Flokkur fólksins|Flokki Fólksins]]. == Yfirlit == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Merki og stafur ! rowspan="2" |Flokkur ! colspan="2" rowspan="2" |Formaður ! colspan="2" |Úrslit [[Alþingiskosningar 2024|2024]] ! rowspan="2" |Breytingar á kjörtímabilinu |- !Fylgi !Þingsæti |- | [[Mynd:Samfylkingin.png|frameless|75x75dp]] |'''S''' |[[Samfylkingin]] |[[Mynd:Kristrún_Frostadóttir_2021.jpg|75x75dp]] |[[Kristrún Frostadóttir]] |20,8% |{{Composition bar|15|63|{{Flokkslitur|Samfylkingin}}}} | |- |[[Mynd:Merki sjalfstaedisflokksins.svg|frameless|75x75dp]] |'''D''' |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Mynd:Guðrún Hafsteinsdóttir 2025.jpg|frameless|75x75dp]] |[[Guðrún Hafsteinsdóttir]] |19,4% |{{Composition bar|14|63|{{Flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} | |- |[[Mynd:Viðreisn_2024.png|75x75dp]] |'''C''' |[[Viðreisn]] |[[Mynd:Þorgerður_Katrín_Gunnarsdóttir_2021.jpg|75x75dp]] |[[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Þorgerður Katrín]] [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Gunnarsdóttir]] |15,8% |{{Composition bar|11|63|{{Flokkslitur|Viðreisn}}}} | |- style="height:3.9em" |[[Mynd:Flokkur_fólksins_2024.svg|75x75dp]] |'''F''' |[[Flokkur fólksins]] |[[Mynd:Inga Sæland 2025.jpg|frameless|75x75dp]] |[[Inga Sæland]] |13,8% |{{Composition bar|10|63|{{Flokkslitur|Flokkur fólksins}}}} | |- |[[Mynd:Logo-midfl.png|frameless|75x75dp]] |'''M''' |[[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] |[[Mynd:Sigmundur Davíð Gunnlaugsson in Denmark 2023 (cropped).jpg|frameless|64x64dp]] |[[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Sigmundur Davíð]] [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Gunnlaugsson]] |12,1% |{{Composition bar|8|63|{{Flokkslitur|Miðflokkurinn (Ísland)}}}} | |- |[[Mynd:Merki_Framsoknar_(2021).svg|75x75dp]] |'''B''' |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Mynd:Lilja Alfreðsdóttir 2021.jpg|frameless|75x75dp]] |[[Lilja Alfreðsdóttir]] |7,8% |{{Composition bar|5|63|{{Flokkslitur|Framsóknarflokkurinn}}}} | |- |[[Mynd:Icelandic_Socialist_Party.svg|75x75dp]] |'''J''' |[[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkur]] [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Íslands]] | colspan="2" |[[Sæþór Benjamín Randalsson]] |4,0% |{{Composition bar|0|63|{{Flokkslitur|Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)}}}} ! rowspan="3" | |- |[[Mynd:Píratar.png|75x75dp]] |'''P''' |[[Píratar]] | colspan="2" |[[Oktavía Hrund Guðrúnar Jóns]] |3,0% |{{Composition bar|0|63|{{Flokkslitur|Píratar}}}} |- |[[Mynd:Vinstri_Græn_Logo_(2021).png|frameless|75x75dp]] |'''V''' |[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrihreyfingin -]] [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|grænt framboð]] |[[Mynd:Rósa Björk Brynjólfsdóttir 2017.jpg|75x75dp]] |[[Rósa Björk Brynjólfsdóttir]] |2,3% |{{Composition bar|0|63|{{Flokkslitur|Vinstrihreyfingin – grænt framboð}}}} |} === (B) Framsóknarflokkurinn === [[Sigurður Ingi Jóhannsson|Sigurði Inga Jóhannssyni]] leiddi [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokkinn]] í síðustu kosningunum í gegnum mikið tap þar sem að flokkurinn missti átta þingmenn og hlaut 7,8% atkvæða. Í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2025]] gagnrýndi [[Guðni Ágústsson]] fyrrum formaður og ráðherra til margra ára flokkinn harkalega og sagði ekkert markavert koma frá Sigurði Inga.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/438712|title=Guðni segir að forystan þurfi að koma Framsókn af líknardeild - RÚV.is|last=Kristjánsson|first=Alexander|date=2025-03-13|website=RÚV|access-date=2025-09-02}}</ref> Lítil ánægja meðal landsmanna reyndist með málþófi stjórnarandstöðunnar gegn breytinga á veiðigjöldum í [[júní]] og [[júlí]] [[2025]] og reyndist óánægja með stjórnarandstöðuna vera 65% samkvæmt könnunum.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/449448|title=Stjórnarandstaðan aldrei óvinsælli - RÚV.is|last=Eyjólfsson|first=Magnús Geir|date=2025-07-25|website=RÚV|access-date=2025-09-02}}</ref> Umræður voru innan flokksins um að fá nýjan formann, þrátt fyrir að [[Sigurður Ingi Jóhannsson|Sigurður Ingi]] hafði lýst yfir að hann vilji halda áfram sem formaður í [[desember]] [[2024]], þó fyrir að fylgi flokksins hafi verið í sögulegu lágmarki og mældist oft undir fimm prósentum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252673857d/sjalf-staedis-menn-raeda-seinkun-en-fram-sokn-skodar-ad-flyta|title=Sjálf­stæðis­menn ræða seinkun en Fram­sókn skoðar að flýta - Vísir|last=Pétursson|first=Vésteinn Örn|date=2025-11-01|website=visir.is|language=is|access-date=2025-01-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242660508d/aetlar-ad-vera-formadur-i-stjornarandstodu|title=Ætlar að vera for­maður í stjórnar­and­stöðu - Vísir|last=Pétursson|first=Vésteinn Örn|date=2024-06-12|website=visir.is|language=is|access-date=2025-01-11}}</ref> [[Lilja Alfreðsdóttir]] varaformaður flokksins lýsti yfir í [[janúar]] [[2025]] að hún hefði áhuga á formannsframboði, þrátt fyrir að vera ekki þingmaður.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252682102d/lilja-uti-lokar-ekki-formannsframbod-og-vill-flyta-flokks-thingi|title=Lilja úti­lokar ekki formannsframboð og vill flýta flokks­þingi - Vísir|last=Pétursson|first=Heimir Már|date=2025-01-30|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> [[Sigurður Ingi Jóhannsson]] tilkynnti afsögn sína sem formaður flokksins á miðstjórnarfundi flokksins þann [[18. október]] [[2025]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/10/18/sigurdur_ingi_bydur_sig_ekki_aftur_fram/|title=Sigurður Ingi býður sig ekki aftur fram|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref> Hann hætti sem formaður eftir tíu ára setu, og á landsfundi flokksins þann [[15. febrúar]] [[2026]] var varaformaðurinn og fyrrum ráðherrann [[Lilja Alfreðsdóttir]] kjörin næsti formaður flokksins, í formannsslag á móti þingflokksformanninum [[Ingibjörg Ólöf Isaksen|Ingibjörgu Isaksen]]. Í formannsbaráttunni var mikil áhersla lögð á að [[Lilja Alfreðsdóttir|Lilja]] væri ekki þingmaður en hún datt út af þingi í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/02/15/lilja_nyr_formadur_framsoknarflokksins/|title=Lilja nýr formaður Framsóknarflokksins|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-02-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262832944d/-thetta-er-svo-litid-o-venju-legt-eg-er-ekki-a-thingi-|title=„Þetta er svo­lítið ó­venju­legt, ég er ekki á þingi“ - Vísir|last=Másson|first=Agnar Már|date=2026-01-23|website=visir.is|language=is|access-date=2026-02-17}}</ref> === (C) Viðreisn === [[Viðreisn]] hefur setið í ríkisstjórn frá [[Alþingiskosningar 2024|2024]] með [[Samfylkingin|Samfylkingunni]] og [[Flokkur fólksins|Flokki fólksins]]. [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]] er enn formaður flokksins og gegnir nú embætti [[Utanríkisráðherrar á Íslandi|utanríkisráðherra]]. Í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2025]] vakti frammistaða [[Hanna Katrín Friðriksson|Hönnu Katrínar Friðriksdóttur]], atvinnuvegaráðherra í [[Kastljós|Kastljósi]] mikla athygli í umræðum um breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2025/03/27/frammistada-honnu-katrinar-kastljosi-gaerkvoldi-vekur-athygli-annad-eins-hefur-ekki-sest-haa-herrans-tid/|title=Frammistaða Hönnu Katrínar í Kastljósi í gærkvöldi vekur athygli - „Annað eins hefur ekki sést í háa herrans tíð“|date=2025-03-27|website=DV|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Þorgerður Katrín]] var gagnrýnd í [[júní]] [[2025]] þegar að hún kallaði [[Donald Trump]], Bandaríkjaforseta „heillandi" eftir fund þeirra á leiðtogafundi [[Atlantshafsbandalagið|NATO]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252743566d/tok-i-spadann-a-trump-hann-er-nu-heillandi-karlinn-|title=Tók í spaðann á Trump: „Hann er nú heillandi, karlinn“ - Vísir|last=Jósefsdóttir|first=Sólrún Dögg|date=2025-06-25|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> Sem utanríkisráðherra sagði hún sumarið [[2025]] að Íslendingar vildu fá aðildarviðræður við [[Evrópusambandið|ESB]] í kjölfar stöðunnar í heimsmálununum, þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi planað þjóðaratkvæðagreiðslu.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/07/17/segir_islendinga_vilja_adildarvidraedur_vid_esb/|title=Segir Íslendinga vilja aðildarviðræður við ESB|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> [[Guðbrandur Einarsson]], þingmaður flokksins í Suðurkjördæmi sagði af sér þingmennsku í [[janúar]] [[2026]] eftir að komst í ljós að hann hafði reynt að kaupa vændi fjórtán árum áður.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262829501d/segir-af-ser-thing-mennsku-vegna-til-raunar-til-vaendiskaupa|title=Segir af sér þing­mennsku vegna til­raunar til vændiskaupa - Vísir|last=Daðason|first=Kolbeinn Tumi|date=2026-01-16|website=visir.is|language=is|access-date=2026-02-17}}</ref> Fylgi flokksins hefur aðeins lækkað frá síðustu kosningunum. === (D) Sjálfstæðisflokkurinn === [[Sjálfstæðisflokkurinn]] hlaut 19,4% atkvæða í síðustu kosningunum og var ekki með í nýrri ríkisstjórn. [[6. janúar]] [[2025]], einungis mánuði eftir kosningarnar, lýsti [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]], fyrrverandi forsætisráðherra og formaður flokksins til sextán ára, því yfir að hann ætlaði að hætta sem formaður flokksins og sem þingmaður og fóru fram [[Formannskosningar Sjálfstæðisflokksins|formannskosningar í byrjun mars 2025]] á landsfundi flokksins þar sem [[Guðrún Hafsteinsdóttir]] var kjörin formaður í formannsslag gegn [[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir|Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur]]. Í febrúar 2025 lenti flokkurinn í uppistöðum um þingflokksherbergi við Samfylkinguna, þar sem að Samfylkingin hafði stærri þingflokk og að þingflokksherbergi Sjálfstæðisflokksins sem að flokkurinn hafði haft í áratugi væri stærra, sem að endaði á að Samfylkingin fékk herbergið.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/02/13/sjalfstaedisflokkurinn_missir_thingflokksherbergid/|title=Sjálfstæðisflokkurinn missir þingflokksherbergið|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> Það vakti athygli í [[febrúar]] [[2025]] þegar þingmaðurinn [[Jón Pétur Zimsen]] lýsti því yfir að áfastir tappar dragi úr lífsvilja.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252691309d/a-fastir-tappar-dragi-ur-lifs-vilja|title=Á­fastir tappar dragi úr lífs­vilja - Vísir|last=Sigurbjörnsdóttir|first=Silja Rún|date=2025-02-20|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> Fylgi [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] hækkaði eftir kjör [[Guðrún Hafsteinsdóttir|Guðrúnar Hafsteinsdóttur]] sem formanns en dalaði mikið stuttu eftir það. Í [[apríl]] [[2025]] komu upp kenningar um að Sjálfstæðisflokkurinn væri á bak við umdeildra ''„Exit"'' auglýsinga [[Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi|Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi]], sem voru framleiddar af eiginmanni þingflokksformanns flokksins, [[Hildur Sverrisdóttir|Hildar Sverrisdóttur]].<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2025/04/30/eiginmadur-thingflokksformanns-sjalfstaedisflokks-bak-vid-umdeildu-exit-auglysinguna/|title=Eiginmaður þingflokksformanns Sjálfstæðisflokks á bak við umdeildu EXIT-auglýsinguna|date=2025-04-30|website=DV|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> Í [[júní]] og [[júlí]] [[2025]] stóð stjórnarandstaðan fyrir málþófi gegn breytingum á veiðigjöldum, sem að frestaði þinglokum um vikur. Samkvæmt könnunum söguðust 65% landsmanna styðja ekki stjórnarandstöðuna.<ref name=":1" /> [[Jón Steinar Gunnlaugsson]] fyrrum hæstaréttardómari og mikilvægur meðlimur í flokknum til margra ára kallaði málþófið skrípalæti og sagði minnihlutann þurfa að sætta sig við að stjórna ekki, því það væri lýðræðið.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252747074d/minni-hluti-verdi-ad-saetta-sig-vid-ad-hann-se-ekki-vid-vold|title=Minni­hluti verði að sætta sig við að hann sé ekki við völd - Vísir|last=Sigurðsson|first=Lovísa Arnardóttir,Bjarki|date=2025-03-07|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> Í [[ágúst]] [[2025]] sagði þingflokksformaðurinn [[Hildur Sverrisdóttir]] af sér vegna innanflokksátaka þar sem að hún var yfirlýstur stuðningsmaður [[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir|Áslaugar Örnu]], og var [[Ólafur Adolfsson]] valinn til að taka við.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252768837d/olafur-ordinn-nyr-thing-flokks-for-madur-sjalf-staedis-flokksins|title=Ólafur orðinn nýr þing­flokks­for­maður Sjálf­stæðis­flokksins - Vísir|last=Pétursson|first=Vésteinn Örn|date=2025-08-30|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> Fylgi flokksins hefur lækkað mikið. === (F) Flokkur fólksins === [[Flokkur fólksins]] hefur setið í ríkisstjórn frá [[Alþingiskosningar 2024|2024]] með [[Samfylkingin|Samfylkingunni]] og [[Viðreisn]]. [[Inga Sæland]] er enn formaður flokksins og gegnir nú embætti [[Félags- og húsnæðismálaráðherra Íslands|félagsmálaráðherra]]. Nokkur umdeild mál innan flokksins komu upp á kjörtímabilinu. [[Inga Sæland]] hlaut athygli í [[janúar]] [[2025]] þegar komst upp um að hún hefði hringt reið í skólameistara [[Borgarholtsskóli|Borgarholtsskóla]], skóla barnabarns síns og kvartað um týnd skópör og bent á valdastöðu sína í því samhengi.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252680862d/rad-herra-hringdi-i-skola-stjora-vegna-tynds-skopars|title=Ráð­herra hringdi í skóla­stjóra vegna týnds skópars - Vísir|last=Daðason|first=Jakob Bjarnar,Kolbeinn Tumi|date=2025-01-27|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> Það hlaut mikla athygli þegar kom í ljós að flokkurinn væri skráður sem félagasamtök í stað stjórnmálaflokks og einnig vakti athygli þegar [[Sigurjón Þórðarson]], þingmaður flokksins, lagði til að endurskoða ætti styrki til [[Morgunblaðið|Morgunblaðsins]] eftir neikvæða umfjöllun blaðsins um flokkinn.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252684641d/vill-endur-skoda-styrki-til-morgun-bladsins-eftir-um-fjollun-um-flokk-folksins|title=Vill endur­skoða styrki til Morgun­blaðsins eftir um­fjöllun um Flokk fólksins - Vísir|last=Kjartansson|first=Kjartan|date=2025-05-02|website=visir.is|language=is|access-date=2025-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252677991d/flokkur-folksins-fengid-240-milljonir-thratt-fyrir-ranga-skraningu|title=Flokkur fólksins fengið 240 milljónir þrátt fyrir ranga skráningu - Vísir|last=Gísladóttir|first=Hólmfríður|date=2025-01-21|website=visir.is|language=is|access-date=2025-03-02}}</ref> Í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2025]] sagði [[Ásthildur Lóa Þórsdóttir]], [[Mennta- og barnamálaráðherra Íslands|mennta- og barnamálaráðherra]] af sér embætti eftir að í ljós kom að þegar hún var 23 ára gömul átti hún barn með 16 ára dreng, eftir minna en þrjá mánuði í embætti.<ref>{{Cite web|url=https://heimildin.is/grein/24210/|title=Ásthildur Lóa lýsir barnungum barnsföður sínum sem eltihrelli|last=Kjartansson|first=Aðalsteinn|date=2025-03-21|website=Heimildin|access-date=2025-12-29}}</ref> Fréttastofa [[Ríkisútvarpið|Ríkisútvarpsins]] var gagnrýnd mikið fyrir að hafa fyrst upplýst um málið.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252707602d/ruv-leid-rettir-um-fjollun-um-mal-ast-hildar-lou|title=RÚV leið­réttir um­fjöllun um mál Ást­hildar Lóu - Vísir|last=Ragnarsson|first=Rafn Ágúst|date=2025-03-28|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Þá tók þingflokksformaðurinn [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] við ráðuneytinu. Hann vakti mikla athygli á fyrstu dögum hans í embættinu í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2025]] þegar að hann átti í vandræðum með að lesa upp ræðu á ensku á opnunarsamkomu leiðtogafundar um menntamál, og var sakaður um að kunna ekki ensku.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252706454d/-fall-er-farar-heill-|title=„Fall er farar­heill“ - Vísir|last=Jónsdóttir|first=Jón Þór Stefánsson,Hallgerður Kolbrún E.|date=2025-03-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Í [[desember]] [[2025]] ákvað [[Guðmundur Ingi Kristinsson|Guðmundur Ingi]] að víkja Ársæli Guðmundssyni, skólameistara [[Borgarholtsskóli|Borgarholtsskóla]] úr starfi.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/03/skolameistara_borgarholtsskola_vikid/|title=Skólameistara Borgarholtsskóla vikið|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Margir gagnrýndu þetta og voru kenningar um að ágreiningur Ársæls og Ingu Sæland fyrr á árinu hafi verið uppspretta atviksins, þrátt fyrir að [[Guðmundur Ingi Kristinsson|Guðmundur Ingi]] hafi neitað því.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/04/arsaell_um_simtalid_hun_var_ekki_i_neinu_jafnvaegi/|title=Ársæll um símtalið: „Hún var ekki í neinu jafnvægi“|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/04/sakar_ingu_um_hefndarhug/|title=Sakar Ingu um hefndarhug|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Einnig í [[desember]] [[2025]] var gagnrýnt þegar að [[Eyjólfur Ármannsson]] [[Samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra Íslands|samgönguráðherra]] breytti forgangsröðun jarðganga og setti ný göng á Vestfjörðum ofar skipulagi um [[Fjarðarheiðargöng]] á [[Austurland|Austurlandi]]. Bæjarfulltrúar í [[Múlaþing|Múlaþingi]] lýstu því yfir að talað væri um að [[Austurland]] myndi kljúfa sig frá [[Ísland|Íslandi]], vegna málsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252814859d/aetla-ad-berja-i-bordid-austur-riki-er-ansi-oft-buid-ad-heyrast-i-min-eyru-|title=Ætla að berja í borðið: „Austur­ríki er ansi oft búið að heyrast í mín eyru“ - Vísir|last=Þorláksson|first=Tómas Arnar|date=2025-09-12|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Fylgi flokksins hefur dalað mikið frá síðustu kosningum og í [[desember]] [[2025]] mældist flokkurinn utan þings í fyrsta sinn á kjörtímabilinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/22/fylgi_flokks_folksins_maelist_undir_5_prosent/|title=Fylgi Flokks fólksins mælist undir 5%|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> === (J) Sósíalistaflokkur Íslands === [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkur Íslands]] bauð fram í annað sinn í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]]. Þá var [[Sanna Magdalena Mörtudóttir]] borgarfulltrúi kosin nýr leiðtogi flokksins. Þrátt fyrir gott gengi í könnunum náði flokkurinn ekki manni inn í kosningunum. Sameining þeirra þriggja vinstri flokka sem ekki náðu manni inn á þing í síðustu kosningunum, það eru [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkur Íslands]], [[Píratar]] og [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænir]], hefur verið rædd.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-12-02-margt-vitlausara-en-ad-vinstri-flokkarnir-ihugi-sameiningu-429940|title=„Margt vitlausara“ en að vinstri flokkarnir íhugi sameiningu - RÚV.is|last=Sigurþórsdóttir|first=Sunna Karen|date=2024-12-02|website=RÚV|access-date=2025-01-11}}</ref> Mikil innanflokksátök áttu sér stað í flokknum í upphafi árs [[2025]]. Í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2025]] var [[Gunnar Smári Egilsson]], stofnandi, fyrrverandi leiðtogi og formaður framkvæmdastjórnar flokksins, sakaður um ofríki og andlegt ofbeldi af forseta ungra Sósíalista.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252700265d/lysir-of-riki-og-and-legu-of-beldi-gunnars-smara|title=Lýsir of­ríki og and­legu of­beldi Gunnars Smára - Vísir|last=Pálsson|first=Magnús Jochum|date=2025-12-03|website=visir.is|language=is|access-date=2025-05-26}}</ref> Í [[apríl]] [[2025]] sagði [[Sólveig Anna Jónsdóttir]], formaður [[Efling stéttarfélag|Eflingar]], sig úr flokknum vegna „yfirgengilega bilaðrar stemningar".<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/442134|title=Sólveig Anna segir sig úr Sósíalistaflokknum - RÚV.is|last=Markúsdóttir|first=Erla María|date=2025-04-23|website=RÚV|access-date=2025-05-26}}</ref> Þann [[25. maí]] [[2025]] var [[Gunnar Smári Egilsson|Gunnar Smári]] kosinn úr stjórn flokksins og var [[Sæþór Benjamín Randalsson]] kosinn formaður framkvæmdastjórnar í hans stað.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252731030d/segir-sonnu-ekki-hafa-verid-hafnad|title=Segir Sönnu ekki hafa verið hafnað - Vísir|last=Arnardóttir|first=Lovísa|date=2025-05-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-05-26}}</ref> Daginn eftir sagði [[Sanna Magdalena Mörtudóttir]], leiðtogi flokksins, af sér sem leiðtogi, þrátt fyrir að hafa verið kosinn leiðtogi áfram af nýrri stjórn daginn áður.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/444716|title=Sanna hætt sem pólitískur leiðtogi Sósíalistaflokksins - RÚV.is|last=Sigurðsson|first=Grétar Þór|date=2025-05-26|website=RÚV|access-date=2025-05-26}}</ref> Í [[júní]] [[2025]] var [[Gunnar Smári Egilsson|Gunnar Smári]] sakaður af nýrri stjórn um að hafa tæmt sjóði flokksins og að reka nýja stjórn úr húsnæði flokksins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252744584d/sagdur-hafa-taemt-sjodi-flokksins-og-rekur-nyja-stjorn-ur-hus-naedinu|title=Sagður hafa tæmt sjóði flokksins og rekur nýja stjórn úr hús­næðinu - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-06-27|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> [[Sæþór Benjamín Randalsson|Sæþór Benjamín]] var gagnrýndur í [[desember]] [[2025]] fyrir að hafa sagt [[Xi Jinping]] æðsta leiðtoga [[Kína]] vera „besta leiðtoga jarðar" og fyrir að hafa varið [[Kim Jong-un]] einræðisherra [[Norður-Kórea|Norður-Kóreu]] og [[Vladímír Pútín|Vladímír Putin]] forseta [[Rússland|Rússlands]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252818256d/sosial-istar-lita-til-hardstjornarrikja-sem-fyrir-mynda|title=Sósíal­istar líta til harðstjórnarríkja sem fyrir­mynda - Vísir|last=Kjartansson|first=Kjartan|date=2025-12-29|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Hann hafði áður verið sakaður um kynferðisleg samskipti við 16 ára dreng á hinsegin stefnumótamiðlinum Grindr.<ref>{{Cite web|url=https://mannlif.is/greinar/einkalif-saethors/|title=Einkalíf Sæþórs|date=2025-05-29|website=mannlif.is|language=en|access-date=2025-12-29}}</ref> Í [[desember]] [[2025]] sagði [[Sanna Magdalena Mörtudóttir|Sanna Magdalena]] sig úr flokknum og stofnaði framboðið ''Vor til vinstri'' til að bjóða fram í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|borgarstjórnarkosningunum 2026]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/458088|title=Kristrún nýtur mests trausts en flestir vantreysta Guðmundi Inga - RÚV.is|last=Guðmundsson|first=Brynjólfur Þór|date=2025-11-05|website=RÚV|access-date=2025-12-29}}</ref> === (M) Miðflokkurinn === [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] hefur setið í stjórnarandstöðu frá árinu [[2017]] og er [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson]] enn formaður. Í [[apríl]] [[2025]] vakti athygli þegar [[Snorri Másson]], þingmaður flokksins, gangrýndi kennslu um kynjafræði í skólum og kallaði hana pólitíska.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252710606d/-kynjafraedi-er-politisk-i-edli-sinu-|title=„Kynjafræði er pólitísk í eðli sínu“ - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-05-04|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> Lítil ánægja meðal landsmanna reyndist með málþófi stjórnarandstöðunnar gegn breytinga á veiðigjöldum í [[júní]] og [[júlí]] [[2025]] og reyndist óánægja með stjórnarandstöðuna vera 65% samkvæmt könnunum.<ref name=":1" /> Í [[september]] [[2025]] vakti það athygli þegar að [[Snorri Másson]] lýsti yfir andstöðu yfir hinsegin fólki í [[Kastljós|Kastljósi]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252769972d/sott-ad-snorra-vegna-fram-komu-hans-og-forn-eskju-legra-skodana|title=Sótt að Snorra vegna fram­komu hans og forn­eskju­legra skoðana - Vísir|last=Kjartansson|first=Kjartan|date=2025-02-09|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> Fjölmargir gagnrýndu Snorra þar á meðal [[Guðrún Karls Helgudóttir]] biskup Íslands, [[Hanna Katrín Friðriksson]] atvinnuvegaráðherra Viðreisnar, [[Dagur B. Eggertsson]] þingmaður Samfylkingarinnar og [[Einar Þorsteinsson (f. 1978)|Einar Þorsteinsson]] oddviti [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]] og fyrrum [[borgarstjóri Reykjavíkur]], sem að lagði fram tillögu um að Reykjavík myndi formlega harma orð Snorra í yfirlýsingu.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252770409d/-borgar-stjorn-stendur-med-trans-folki-og-hin-segin-sam-fe-laginu-ollu-|title=„Borgar­stjórn stendur með trans fólki og hin­segin sam­fé­laginu öllu“ - Vísir|last=Arnardóttir|first=Lovísa|date=2025-02-09|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252770262d/biskup-laetur-ruv-heyra-thad-vegna-um-raedunnar-i-gaer|title=Biskup lætur Rúv heyra það vegna um­ræðunnar í gær - Vísir|last=Sæberg|first=Árni|date=2025-02-09|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> [[Snorri Másson|Snorri]] var síðan kjörinn varaformaður flokksins í [[október]] [[2025]] í varaformannsslag við þingkonuna [[Ingibjörg Davíðsdóttir|Ingibjörgu Davíðsdóttur]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/455934|title=Snorri Másson er nýr varaformaður Miðflokksins - RÚV.is|last=Andrésdóttir|first=Iðunn|date=2025-10-12|website=RÚV|access-date=2025-10-18}}</ref> Fylgi flokksins aukst verulega í lok árs [[2025]] og lýsti [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Sigmundur Davíð]] stefnu flokksins að fá „gamla góða Ísland, bara betra" í viðtali í [[desember]] [[2025]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252822256d/-gamla-goda-is-land-bara-betra-|title=„Gamla góða Ís­land, bara betra“ - Vísir|last=Sigurbjörnsdóttir|first=Silja Rún|date=2025-12-28|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> === (P) Píratar === [[Píratar]] duttu út af þingi í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]]. Óljóst er því hvort flokkurinn bjóði aftur fram. Sameining þeirra þriggja vinstri flokka sem ekki náðu manni inn á þing í síðustu kosningunum, þ.e. [[Píratar|Pírata]], [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokksins]] og [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænna]], hefur verið rædd.<ref name=":0" /> Á aðalfundi flokksins í [[september]] [[2025]] var samþykkt að flokkurinn skyldi taka upp embætti formanns og varaformanns. Annar aðalfundur verður haldinn seinna um haustið til að kjósa í embættin.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252778092d/piratar-taka-upp-for-mannsem-baetti|title=Píratar taka upp for­mannsem­bætti - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-09-20|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-21}}</ref> Í lok [[nóvember]] [[2025]] var kynsegin varaborgarfulltrúinn [[Oktavía Hrund Guðrúnar Jóns]] kjörið sem fyrsti formaður flokksins, í formannsslag við borgarfulltrúann [[Alexandra Briem|Alexöndru Briem]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/460133|title=Oktavía er fyrsti formaður Pírata - RÚV.is|last=Guðmundsson|first=Brynjólfur Þór|date=2025-11-29|website=RÚV|access-date=2025-12-29}}</ref> Áður hafði oddviti flokksins í [[Reykjavík]], [[Dóra Björt Guðjónsdóttir]] lýst yfir framboði en dró það til baka tveimur vikum fyrir formannskosningarnar vegna óeiningar innan flokksins um hugmyndir hennar, og gekk svo til liðs við [[Samfylkingin|Samfylkinguna]] í [[desember]] [[2025]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252802211d/dora-bjort-haett-vid-formannsframbodid|title=Dóra Björt hætt við formannsframboðið - Vísir|last=Sigurbjörnsdóttir|first=Silja Rún|date=2025-12-11|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/461707|title=Dóra Björt fer úr Pírötum í Samfylkinguna - RÚV.is|last=Guðmundsson|first=Brynjólfur Þór|date=2025-12-16|website=RÚV|access-date=2025-12-29}}</ref> === (S) Samfylkingin === [[Samfylkingin]] hlaut stórsigur í [[Alþingiskosningar 2024|kosningunum 2024]] og hlaut flest atkvæði allra flokka. Eftir kosningar myndaði flokkurinn ríkisstjórn með [[Flokkur fólksins|Flokki fólksins]] og [[Viðreisn]], þar sem [[Kristrún Frostadóttir]], formaður [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]], tók við embætti [[Forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]]. Fylgi flokksins hafði eykst mikið og í [[febrúar]] [[2025]] áskotnaðist flokknum borgarstjórastóllinn þegar [[Heiða Björg Hilmisdóttir]] gekk í embættið. Flokkur bætti á sig um tólf til fimmtán prósentum í könnunum frá síðustu kosningunum um sumarið [[2025]] eftir umdeilt málþóf stjórnarandstöðunnar um breytingar um veiðigjöld.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/07/01/fylgi_samfylkingar_ekki_verid_meira_i_16_ar/|title=Fylgi Samfylkingar ekki verið meira í 16 ár|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> Fylgi flokksins mældist áfram hátt um haustið [[2025]] og traust til [[Kristrún Frostadóttir|Kristrúnar]] í embætti [[Forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]] mældist 60% í könnun í [[nóvember]] [[2025]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/458088|title=Kristrún nýtur mests trausts en flestir vantreysta Guðmundi Inga - RÚV.is|last=Guðmundsson|first=Brynjólfur Þór|date=2025-11-05|website=RÚV|access-date=2025-12-29}}</ref> [[Kristrún Frostadóttir|Kristrún]] hlaut gagnrýni í [[febrúar]] [[2026]] vegna vaxandi verðbólgu, eftir að [[Ásgeir Jónsson]] seðlabankastjóri hafði sagst ekki hika við það að hækka vexti.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2026/02/05/kristrun_grautful_en_aetlar_ekki_ad_breyta_um_kurs/|title=Kristrún grautfúl en ætlar ekki að breyta um kúrs|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-02-17}}</ref> === (V) Vinstri hreyfingin – grænt framboð === [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænir]] duttu út af þingi í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]] eftir sjö ára setu í ríkisstjórn. [[Svandís Svavarsdóttir]] er enn formaður flokksins. Sameining þeirra þriggja vinstri flokka sem ekki náðu manni inn á þing í síðustu kosningunum, það eru [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænir]], [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkurinn]] og [[Píratar]], hefur verið rædd.<ref name=":0" /> Í [[maí]] [[2025]] lýsti [[Svandís Svavarsdóttir|Svandís]] því yfir að flokkurinn myndi starfa áfram og að hann byði fram í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|sveitarstjórnarkosningunum 2026]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252731091d/-vid-erum-klar-i-batana-og-med-sterka-inn-vidi-|title=„Við erum klár í bátana og með sterka inn­viði“ - Vísir|last=Pálsson|first=Magnús Jochum|date=2025-05-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-05-26}}</ref> [[Svandís Svavarsdóttir|Svandís]] tilkynnti í [[desember]] [[2025]] að hún myndi ekki sækjast eftir endurkjöri sem formaður flokksins á næsta landsfundi flokksins.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/12/svandis_gefur_ekki_aftur_kost_a_ser/|title=Svandís Svavarsdóttir gefur ekki aftur kost á sér|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Þá hafði frammistaða [[Stefán Pálsson|Stefáns Pálssonar]] varaborgarfulltrúa flokksins í ''[[Silfur Egils|Silfrinu]]'' vakt mikla athygli og var talað um hann sem mögulegan arftaka flokksins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252817029d/studnings-yfir-lysing-ossurar-eins-og-koss-daudans|title=Stuðnings­yfir­lýsing Össurar eins og koss dauðans - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-12-13|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Nýr formaður flokksins verður kjörinn á landsfundi í upphaf [[Mars (mánuður)|mars]] [[2026]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262844515d/i-hugar-al-var-lega-for-manns-fram-bod-hja-vinstri-graenum|title=Í­hugar al­var­lega for­manns­fram­boð hjá Vinstri grænum - Vísir|last=Erlingsdóttir|first=Margrét Helga|date=2026-02-17|website=visir.is|language=is|access-date=2026-02-17}}</ref> Fylgi flokksins hefur aðeins eykst frá síðustu kosningum. == Skoðanakannanir == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;font-size:90%;line-height:14px;" |- style="height:40px;" ! style="width:150px;" rowspan="2"| Fyrirtæki ! style="width:135px;" rowspan="2"| Síðasti dagur framkvæmda ! style="width:35px;" rowspan="2"| Úrtak ! style="width:30px;" rowspan="2"| Svarhlutfall ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Samfylkingin|S]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Sjálfstæðisflokkurinn|D]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Viðreisn|C]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Flokkur fólksins|F]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Miðflokkurinn (Ísland)|M]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Framsóknarflokkurinn|B]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|J]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Píratar|P]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|V]] ! style="width:30px;" rowspan="2"| Aðrir ! style="width:30px;" rowspan="2"| Forskot |- ! style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Viðreisn}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Flokkur fólksins}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Miðflokkurinn}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Framsóknarflokkurinn}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Sósíalistaflokkurinn}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Píratar}};"| ! style="background:{{flokkslitur|VG}};"| |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-04-02-framsokn-maelist-ekki-med-mann-a-thingi-471619 Gallup] |31. mars 2026 |10.746 |42,3 |style="background:#F6CDCF;"|'''30,0''' |19,5 |10,0 |5,8 |20,6 |4,7 |1,9 |2,8 |4,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 9,4 |- |[https://www.visir.is/g/20262859852d/fylgi-samfylkingar-ekki-verid-minna-i-eitt-ar Maskína] |19. mars 2026 |2.617 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''25,5''' |16,1 |14,0 |5,8 |18,4 |7,1 |3,5 |5,0 |4,4 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 7,1 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-03-03-studningur-vid-rikisstjornina-minnkar-468519 Gallup] |1. mars 2026 |9.958 |44,3 |style="background:#F6CDCF;"|'''28,5''' |18,1 |10,9 |5,8 |20,3 |6,6 |2,5 |2,7 |4,2 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 8,2 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-25-piratar-naedu-a-thing-en-flokkur-folksins-dytti-ut-467932 Maskína] |24. febrúar 2026 |1.993 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''27,2''' |16,2 |13,4 |4,8 |19,0 |7,0 |3,1 |5,2 |4,1 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 8,2 |- |[https://www.visir.is/g/20262848925d/tvofalt-fleiri-karlar-en-konur-kjosa-midflokkinn Prósent] |16. febrúar 2026 |3.900 |50 |style="background:#F6CDCF;"|'''30,1''' |13,7 |13,5 |7,7 |19,6 |5,9 |2,4 |3,6 |3,3 |0,2 | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 10.5 |- ! !15. febrúar 2026 ! colspan="13" |[[Lilja Alfreðsdóttir]] tekur við sem formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]] af [[Sigurður Ingi Jóhannsson|Sigurði Inga Jóhannssyni]]. |- |[https://www.visir.is/g/20262838042d/litlar-breytingar-a-fylgi-flokkanna Gallup] |1. febrúar 2026 |9.713 |43,6 |style="background:#F6CDCF;"|'''31,2''' |17,1 |11,3 |5,3 |20,8 |5,4 |1,9 |3,4 |3,1 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 10,4 |- |[https://www.visir.is/g/20262832055d/midflokkurinn-nalgast-samfylkingu Maskína] |13. janúar 2026 |886 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''27,0''' |13,5 |14,1 |4,3 |22,2 |7,1 |4,1 |4,1 |3,7 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 4,8 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-12-29-midflokkurinn-nalgast-22-fylgi-og-vidreisn-tapar-mestu-462495 Gallup] |28. desember 2025 |9.091 |43,4 |style="background:#F6CDCF;"|'''30,9''' |16,8 |10,9 |5,5 |21,7 |5,2 |1,6 |3,4 |3,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 9,2 |- |[https://www.visir.is/g/20252820991d/ny-konnun-maskinu-vaeri-alveg-ny-stada-i-islenskum-stjornmalum- Maskína] |17. desember 2025 |1.892 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''28,9''' |15,1 |13,3 |4,8 |19,2 |6,6 |3,1 |4,7 |4,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 9,7 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-12-01-midflokkurinn-med-naerri-20-prosenta-fylgi-460314 Gallup] |30. nóvember 2025 |10.332 |41,8 |style="background:#F6CDCF;"|'''31,1''' |16,5 |12,8 |5,2 |19,5 |5,6 |2,3 |3,3 |3,2 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 11,6 |- |[https://www.visir.is/g/20252806182d/midflokkur-skakar-sjalfstaedisflokknum-stormerkileg-nidur-stada- Maskína] |18. nóvember 2025 |1.742 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''29,1''' |15,3 |13,5 |5,6 |17,3 |6,6 |2,8 |4,9 |4,8 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 11,8 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-11-03-midflokkurinn-nartar-i-haela-sjalfstaedisflokks-457964 Gallup] |2. nóvember 2025 |11.225 |46,5 |style="background:#F6CDCF;"|'''31,9''' |17,6 |13,5 |5,9 |16,3 |5,5 |2,3 |3,9 |2,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 14,3 |- |[https://www.visir.is/g/20252792336d/mid-flokkurinn-rykur-upp Maskína] |15. október 2025 |1.765 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''29,4''' |15,9 |16,1 |6,3 |13,8 |6,5 |3,0 |4,9 |4,0 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 13,3 |- |[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/10/10/flestir_myndu_kjosa_samfylkinguna/ Prósent] |30. september 2025 |2.000 |50 |style="background:#F6CDCF;"|'''32,0''' |18,3 |14,4 |7,6 |9,9 |7,1 |2,7 |5,2 |2,1 |0,7<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 0,7%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 13,7 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-10-01-framsokn-baetir-vid-sig-454987 Gallup] |30. september 2025 |10.887 |43,1 |style="background:#F6CDCF;"|'''34,0''' |19,5 |12,6 |6,9 |11,8 |5,8 |2,1 |2,9 |3,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 14,5 |- |[https://www.visir.is/g/20252779350d/fagnar-thvi-ad-sja-pirata-maelast-a-thingi-og-uti-lokar-ekki-formannsframbod Maskína] |23. september 2025 |– |– |style="background:#F6CDCF;"|'''31,9''' |18,6 |14,3 |6,3 |9,1 |6,3 |3,5 |5,8 |4,1 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 13,3 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-09-01-fylgi-framsoknarflokksins-naer-enn-nyjum-laegdum-452352 Gallup] |31. ágúst 2025 |10.055 |44,5 |style="background:#F6CDCF;"|'''34,6''' |19,7 |12,9 |7,4 |10,7 |4,5 |1,9 |3,5 |3,7 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 14,9 |- |[https://www.visir.is/g/20252764933d/gjor-o-likt-gengi-fra-kosningum Maskína] |21. ágúst 2025 |– |– |style="background:#F6CDCF;"|'''31,6''' |18,6 |16,1 |6,3 |9,6 |6,3 |2,6 |4,5 |4,2 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 13,0 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-08-01-samfylkingin-baetir-enn-vid-sig-og-hefur-ekki-maelst-staerri-450049 Gallup] |31. júlí 2025 | 11.541 | 43,6 |style="background:#F6CDCF;"|'''34,7''' |18,7 |14,6 |6,7 |10,5 |4,9 |2,4 |3,5 |3,4 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 16,0 |- |[https://www.visir.is/g/20252754650d/stada-sjalfstaedisflokksins-versnar-eftir-thinglok Maskína] |23. júlí 2025 | 1.855 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''31,2''' |18,0 |16,2 |6,6 |9,9 |6,8 |2,9 |5,0 |3,4 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 13,2 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-07-01-samfylkingin-ekki-maelst-med-meira-fylgi-sidan-2009-447411 Gallup] |30. júní 2025 |– |– |style="background:#F6CDCF;"|'''31,8''' |20,6 |13,7 |6,5 |10,7 |5,6 |3,3 |4,1 |3,2 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 11,2 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-06-26-samfylkingin-baetir-enn-vid-sig-milli-manada-447033 Maskína] |26. júní 2025 |876 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''28,1''' |17,3 |15,3 |6,6 |13,0 |7,0 |4,4 |4,6 |3,7 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 10,8 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-06-02-samfylkingin-yfir-30-en-framsokn-aldrei-minni-445196 Gallup] |1. júní 2025 |11.521 |44,9 |style="background:#F6CDCF;"|'''30,7''' |21,7 |14,4 |7,5 |9,1 |5,5 |3,5 |3,3 |3,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 9,0 |- |[https://www.visir.is/g/20252730107d/litil-hreyfing-a-fylgi-stjorn-mala-flokkanna Maskína] |22. maí 2025 |1.962 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''27,4''' |18,9 |16,8 |7,2 |9,7 |6,8 |5,0 |4,6 |3,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 8,5 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-05-03-samfylkingin-a-flugi-maelist-med-29-442774 Gallup] |30. apríl 2025 |10.005 |46,7 |style="background:#F6CDCF;"|'''29,4''' |22,3 |13,9 |7,4 |8,9 |6,1 |4,7 |3,2 |3,3 |0,7<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 0,7% - [[Ábyrg framtíð]] með 0,0%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 7,1 |- |[https://maskina.is/fylgi-flokka-a-althingi/ Maskína] |22. apríl 2025 |1.453 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''26,2''' |20,9 |15,8 |7,9 |10,3 |7,2 |4,9 |3,9 |2,9 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 5,3 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-04-01-samfylkingin-baetir-vid-sig-og-maelist-staerst-i-ollum-kjordaemum-440481 Gallup] |31. mars 2025 |10.324 |47,5 |style="background:#F6CDCF;"|'''27,0''' |22,4 |14,6 |7,7 |9,3 |5,7 |5,4 |4,0 |3,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 4,6 |- |[https://www.visir.is/g/20252706568d/sjalf-staedis-flokkur-skakar-sam-fylkingu Maskína] |19. mars 2025 |1.899 |– |23,3 | style="background:#C6ECFB;"| '''24,3''' |14,8 |8,5 |10,9 |6,8 |4,9 |3,1 |3,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}};color:#FFFFFF;"| 1,0 |- ! !2. mars 2025 ! colspan="13" |[[Guðrún Hafsteinsdóttir]] tekur við sem formaður [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] af [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarna Benediktssyni]]. |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-03-03-samfylkingin-tekur-stokk-i-nyjum-thjodarpulsi-437990 Gallup] |2. mars 2025 |9.652 |47,2 | style="background:#F6CDCF;"| '''26,0''' |21,5 |14,1 |8,3 |10,1 |6,3 |6,2 |3,6 |3,1 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 4,5 |- |[https://www.visir.is/g/20252694075d/flokkur-folksins-a-nidurleid Maskína] |26. febrúar 2025 |– |– | style="background:#F6CDCF;"| '''21,9''' |21,4 |14,9 |9,1 |11,5 |7,3 |5,5 |3,2 |2,8 |2,5<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 1,4% - [[Ábyrg framtíð]] með 1,1%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 0,5 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-02-03-naerri-sjo-af-hverjum-tiu-stydja-rikisstjornina-434962 Gallup] |2. febrúar 2025 |10.908 |48,6 | style="background:#F6CDCF;"| '''21,7''' |20,5 |16,2 |10,6 |12,7 |6,7 |5,2 |3,5 |2,2 |0,8<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 0,7% - [[Ábyrg framtíð]] með 0,1%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 1,2 |- |[https://www.visir.is/g/20252681625d/sjalfstaedisflokkur-baetir-mest-vid-sig-i-nyrri-konnun Maskína] |14. janúar 2025 |966 |– | style="background:#F6CDCF;"| '''22,2''' |19,3 |14,0 |12,9 |11,6 |7,2 |4,1 |3,6 |3,1 |1,9<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 1,4% - [[Ábyrg framtíð]] með 0,5%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 2,9 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-01-02-litlar-breytingar-a-fylgi-eftir-kosningar-432130 Gallup] |1. janúar 2025 |3.460 |50,1 | style="background:#F6CDCF;"| '''21,4''' |20,1 |13,8 |13,1 |12,4 |6,3 |6,0 |3,1 |2,1 |1,6<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 1,6% - [[Ábyrg framtíð]] með 0,0%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 1,3 |- |[https://www.visir.is/g/20242669675d/flokkur-folksins-dalar-eftir-kosningar Maskína] |19. desember 2024 |2.803 |– | style="background:#F6CDCF;"| '''23,1''' |16,3 |16,5 |10,6 |9,0 |8,4 |6,0 |5,2 |3,8 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 6,6 |- style="background:#E9E9E9;" |[[Alþingiskosningar 2024]] |30. nóv 2024 |– |– | style="background:#F6CDCF;"| '''20,8''' |19,4 |15,8 |13,8 |12,1 |7,8 |4,0 |3,0 |2,3 |1,0<ref name=":7">[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 1,0% - [[Ábyrg framtíð]] með 0,0%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 1,4 |} {{röð|listi=[[Alþingiskosningar]]|fyrir=[[Alþingiskosningar 2024]]|eftir=''Alþingiskosningar 2032''}} == Tilvísanir == [[Flokkur:2028]] [[Flokkur:Alþingiskosningar]] i3fk3e3m0814qnmv088ez1l9njaq2qc 0 184284 1958829 1895965 2026-04-04T18:43:23Z Kattarnef 106306 he 1958829 wikitext text/x-wiki {{engar heimildir}} '''Alcan''' var [[kanada|kanadískt]] námafyrirtæki og [[ál]]framleiðandi með höfuðstöðvar í [[Montreal]]. Fyrirtækið var stofnað sem hluti af bandaríska fyrirtækinu Pittsburgh Reduction Company (síðar [[Alcoa]]) árið 1902. Árið 2001 keypti það svissneska fyrirtækið [[Alusuisse]] og eignaðist við það [[Álverið í Straumsvík]] á Íslandi.<ref>{{Cite web|url=https://verkis.com/projects/industry/straumsvik-aluminum-smelter/|title=Straumsvík- aluminum smelter I Projects|website=www.verkis.com|language=en|access-date=2026-04-04}}</ref> Árið 2007 keypti ástralsk-breska námafyrirtækið [[Rio Tinto]] Alcan og endurnefndi það [[Rio Tinto Alcan]]. Dótturfyrirtækið á Íslandi heitir Rio Tinto á Íslandi.<ref>{{Cite web|url=https://www.marketwatch.com/story/rio-tinto-agrees-to-acquire-alcan-for-381-billion-in-cash|title=Rio Tinto to buy Alcan for $38 billion|last=Mandaro|first=Steve Goldstein,Laura|date=2007-07-12|website=MarketWatch|language=EN-US|access-date=2026-04-04}}</ref> {{stubbur}} [[Flokkur:Álframleiðendur]] [[Flokkur:Kanadísk fyrirtæki]] [[Flokkur:Montreal]] {{sa|1902|2008}} qamzqqqiaygeuui5ch96bre00yhsvfu 0 187218 1958883 1945664 2026-04-05T05:15:21Z ROCKY 56820 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Lady Gaga Los Angeles - 54892809258.jpg]] → [[File:Lady Gaga performing Shallow on The Mayhem Ball, Los Angeles, July 2025.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) 1958883 wikitext text/x-wiki {{Tónleikar | tónleikaferðalag_nafn = The Mayhem Ball | gerð = Tónleikaferðalag | mynd = Lady Gaga performs Garden of Eden at The Mayhem Ball 02.jpeg | mynd_stærð = 220px | mynd_rammi = | mynd_texti = Gaga í [[London]], 30. september 2025 | mynd_alt = | listamaður = [[Lady Gaga]] | staðsetning = {{Flatlist| * Asía * Evrópa * Eyjaálfa * Norður-Ameríka }} | hljómplötur = ''[[Mayhem (plata)|Mayhem]]'' | upphafsdagur = {{Upphafsdagur|2025|7|16}} | lokadagur = {{Lokadagur|2026|4|13}} | fjöldi_sýninga = 87 | aukaatriði = | aðsókn = | heildartekjur = | síðasta_ferð = [[The Chromatica Ball]]<br />(2022) | þessi_ferð = '''The Mayhem Ball'''<br />(2025–2026) | næsta_ferð = ... | vefsíða = | misc = [[Mynd:The Mayhem Ball Tour logo.jpg|220px]] }} '''The Mayhem Ball''' er áttunda tónleikaferðalag bandarísku söngkonunnar [[Lady Gaga]] til stuðnings við plötuna ''[[Mayhem (plata)|Mayhem]]'' (2025). Ferðin hófst 16. júlí 2025 í [[Paradise (Nevada)|Paradise]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og lýkur 13. apríl 2026 í [[New York-borg]], Bandaríkjunum. ==Lagalisti== Þessi lagalisti var notaður í sýningunni í Paradise, Bandaríkjunum, 16. júlí 2025.<ref name="Variety 1">{{cite magazine |last1=Willman |first1=Chris |title=Lady Gaga's Complete 'Mayhem Ball' Tour Setlist: Every Song Played on Opening Night in Las Vegas |url=https://variety.com/2025/music/news/lady-gaga-setlist-tour-opening-las-vegas-complete-1236461233/ |website=[[Variety]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |access-date=July 17, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250717143914/https://variety.com/2025/music/news/lady-gaga-setlist-tour-opening-las-vegas-complete-1236461233/ |archive-date=July 17, 2025 |date=July 17, 2025 |issn=0042-2738 |oclc=60626328 |url-status=live}}</ref><ref name="USA Today 1">{{cite news |last1=Ruggieri |first1=Melissa |title=Lady Gaga setlist: All the songs setting her Mayhem Ball tour on fire |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2025/07/17/lady-gaga-setlist-mayhem-ball-tour/85246282007/ |access-date=July 17, 2025 |newspaper=[[USA Today]] |publisher=[[Gannett]] |date=July 17, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250717094114/https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2025/07/17/lady-gaga-setlist-mayhem-ball-tour/85246282007/ |archive-date=July 17, 2025 |issn=0734-7456 |oclc=8799626 |url-status=live}}</ref><ref name="Consequence 1">{{cite magazine |last1=Fu |first1=Eddie |title=Lady Gaga Kicks Off 'the Mayhem Ball' Tour in Las Vegas with Thrilling 27-Song Set |url=https://consequence.net/2025/07/lady-gaga-mayhem-ball-tour-opener-las-vegas/ |magazine=[[Consequence]] |access-date=July 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717183001/https://consequence.net/2025/07/lady-gaga-mayhem-ball-tour-opener-las-vegas/ |archive-date=July 17, 2025 |date=July 17, 2025 |url-status=live}}</ref> {{Div col}} '''Þáttur I: Of Velvet and Vice''' # „Bloody Mary“ # „Abracadabra“ # „Judas“ / „Aura“ # „Scheiße“ # „Garden of Eden“ # „Poker Face“ '''Þáttur II: And She Fell Into a Gothic Dream''' # <li value="7">„Perfect Celebrity“ # „Disease“ # „Paparazzi“ # „LoveGame“ # „Alejandro“ # „The Beast“ '''Þáttur III: The Beautiful Nightmare That Knows Her Name''' # <li value="13">„Killah“ # „Zombieboy“ # „LoveDrug“ # „Applause“ # „Just Dance“ '''Þáttur IV: Every Chessboard Has Two Queens''' # <li value="18">„Shadow of a Man“ # „Kill for Love“ # „Summerboy“ # „Born This Way“ # „Million Reasons“ # „Shallow“ # „Die with a Smile“ # „Vanish into You“ '''Lokaþáttur: Eternal Aria of the Monster Heart''' # <li value="26">„Bad Romance“ '''Aukalög''' # <li value="27">„How Bad Do U Want Me“ {{Div col end}} == Myndir == <gallery> Mynd: Lady Gaga - The Mayhem Ball in London (cropped).jpg|„Bloody Mary“ Mynd: Lady Gaga - Poker Face at The Mayhem Ball.jpg|„Poker Face“ Mynd: Lady Gaga - Paparazzi at The Mayhem Ball in London.jpg|„Paparazzi“ Mynd: Lady Gaga Los Angeles - 54891708372.jpg|„Garden of Eden“ Mynd: Lady Gaga performing Shallow on The Mayhem Ball, Los Angeles, July 2025.jpg|„Shallow“ </gallery> ==Dagsetningar== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Sýningar árið 2025<ref name="Billboard 1">{{cite magazine |last1=Kaufman |first1=Gil |title=Lady Gaga Adds 13 New Shows to Mayhem Ball Tour: See the Dates |url=https://www.billboard.com/music/pop/lady-gaga-adds-13-new-shows-2025-mayhem-ball-tour-see-dates-1235939299/ |magazine=[[Billboard]] |publisher=Penske Media Corporation |access-date=April 4, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250404154415/https://www.billboard.com/music/pop/lady-gaga-adds-13-new-shows-2025-mayhem-ball-tour-see-dates-1235939299/ |archive-date=April 4, 2025 |location=Bandaríkin |issn=0006-2510 |oclc=732913734 |date=April 4, 2025 |url-status=live}}</ref><ref name="IQ 1">{{cite magazine |last1=Ellington |first1=Hanna |title=Fans go gaga for Mayhem Ball tour |url=https://www.iq-mag.net/2025/04/fans-go-gaga-sell-out-lady-gaga-mayhem-ball/ |magazine=[[IQ (tímarit)|IQ]] |access-date=April 4, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250404153723/https://www.iq-mag.net/2025/04/fans-go-gaga-sell-out-lady-gaga-mayhem-ball/ |archive-date=April 4, 2025 |location=Bretland |issn=2633-0636 |date=April 4, 2025 |url-status=live}}</ref><ref name="Live Nation 1">{{cite web |title=Lady Gaga announces first Australian shows in 11 years and her first-ever stadium dates in the country on 'The Mayhem Ball' Tour |url=https://news.livenation.asia/news/lady-gaga-announces-first-australian-shows-in-11-years-and-her-first-ever-stadium-dates-in-the-country-on-the-mayhem-ball-tour |publisher=Live Nation Asia |date=April 9, 2025 |access-date=April 9, 2025 |archive-date=April 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409004306/https://news.livenation.asia/news/lady-gaga-announces-first-australian-shows-in-11-years-and-her-first-ever-stadium-dates-in-the-country-on-the-mayhem-ball-tour |url-status=live }}</ref> ! scope="col" style="width:10em;"| Dagsetning (2025) ! scope="col" style="width:10em;" | Borg ! scope="col" style="width:10em;"| Land ! scope="col" style="width:15em;"| Vettvangur |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 16. júlí | rowspan="3" | [[Paradise (Nevada)|Paradise]] | rowspan="21"| [[Bandaríkin]] | rowspan="3"| [[T-Mobile Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 18. júlí |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 19. júlí |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 22. júlí | rowspan="3"| [[San Francisco]] | rowspan="3"| [[Chase Center]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 24. júlí |- ! scope="row" style="text-align:center; | 26. júlí |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 28. júlí | rowspan="4"| [[Inglewood (Kaliforníu)|Inglewood]] | rowspan="4"| [[Kia Forum]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 29. júlí |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 1. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 2. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 6. ágúst | rowspan="3"| [[Seattle]] | rowspan="3"| [[Climate Pledge Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 7. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 9. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 22. ágúst | rowspan="4"| [[New York-borg]] | rowspan="4"| [[Madison Square Garden]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 23. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center; | 26. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 27. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 31. ágúst | rowspan="2"| [[Miami]] | rowspan="2"| [[Kaseya Center]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 1. september |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 6. september | rowspan="2"| New York-borg | rowspan="2"| Madison Square Garden |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 7. september |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 10. september | rowspan="3"| [[Torontó]] | rowspan="3"| [[Kanada]] | rowspan="3"| [[Scotiabank Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 11. september |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 13. september |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 15. september | rowspan="3"| [[Chicago]] | rowspan="3"| Bandaríkin | rowspan="3"| [[United Center]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 17. september |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 18. september |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 29. september | rowspan="4" | [[London]] | rowspan="6"| [[England]] | rowspan="4"| [[The O2 Arena|The O₂ Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 30. september |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 2. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 4. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 7. október | rowspan="2"| [[Manchester]] | rowspan="2"| Co-op Live |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 8. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 12. október | rowspan="3"| [[Stokkhólmur]] | rowspan="3"| [[Svíþjóð]] | rowspan="3"| [[Avicii Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 13. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 15. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 19. október | rowspan="2"| [[Assago]] | rowspan="2"| [[Ítalía]] | rowspan="2"| [[Forum di Milano|Unipol Forum]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 20. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 28. október | rowspan="3"| [[Barcelona]] | rowspan="3"| [[Spánn]] | rowspan="3"| [[Palau Sant Jordi]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 29. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 31. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 4. nóvember | rowspan="2"| [[Berlín]] | rowspan="2"| [[Þýskaland]] | rowspan="2"| [[Uber Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 5. nóvember |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 9. nóvember | [[Amsterdam]] | [[Holland]] | [[Ziggo Dome]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 11. nóvember | [[Antwerpen]] | [[Belgía]] | AFAS Dome |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 13. nóvember | rowspan="2"| [[Décines-Charpieu]] | rowspan="6"| [[Frakkland]] | rowspan="2"| LDLC Arena |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 14. nóvember |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 17. nóvember | rowspan="4"| [[París]] | rowspan="4"| [[Accor Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 18. nóvember |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 20. nóvember |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 22. nóvember |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 5. desember | rowspan="2" | [[Melbourne]] | rowspan="5"| [[Ástralía]] | rowspan="2"| [[Docklands Stadium|Marvel Stadium]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 6. desember |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 9. desember | [[Brisbane]] | [[Lang Park|Suncorp Stadium]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 12. desember | rowspan="2"| [[Sydney]] | rowspan="2"| [[Stadium Australia|Accor Stadium]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 13. desember |} {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Sýningar árið 2026 ! scope="col" style="width:10em;"| Dagsetning (2026) ! scope="col" style="width:10em;" | Borg ! scope="col" style="width:10em;"| Land ! scope="col" style="width:15em;"| Vettvangur |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 21. janúar | rowspan="2"| [[Osaka]] | rowspan="6"| [[Japan]] | rowspan="2"| Kyocera Dome |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 22. janúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 25. janúar | rowspan="4"| [[Tókýó]] | rowspan="4"| [[Tokyo Dome]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 26. janúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 29. janúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 30. janúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 14. febrúar | rowspan="2"| [[Glendale (Arizona)|Glendale]] | rowspan="19"| Bandaríkin | rowspan="2"| Desert Diamond Arena |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 15. febrúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 18. febrúar | rowspan="4"| Inglewood | rowspan="4"| Kia Forum |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 19. febrúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 22. febrúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 23. febrúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 28. febrúar | rowspan="2"| [[Fort Worth]] | rowspan="2"| Dickies Arena |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 1. mars |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 4. mars | rowspan="2"| [[Atlanta]] | rowspan="2"| [[State Farm Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 5. mars |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 8. mars | rowspan="2"| [[Austin (Texas)|Austin]] | rowspan="2"| Moody Center |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 9. mars |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 13. mars{{efn|Tónleikarnir í Miami 13. mars 2026 áttu upprunalega að fara fram 3. september 2025 en voru frestaðir.}} | Miami | Kaseya Center |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 19. mars | rowspan="2"| New York-borg | rowspan="2"| Madison Square Garden |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 20. mars |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 23. mars | rowspan="2"| [[Washington, D.C.]] | rowspan="2"| [[Capital One Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 24. mars |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 29. mars | rowspan="2"| [[Boston]] | rowspan="2"| [[TD Garden]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 30. mars |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 2. apríl | rowspan="3"| [[Montréal]] | rowspan="3"| Kanada | rowspan="3"| [[Bell Centre|Centre Bell]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 3. apríl |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 6. apríl |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 9. apríl | rowspan="2"| [[Saint Paul]] | rowspan="3"| Bandaríkin | rowspan="2"| Grand Casino Arena |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 10. apríl |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 13. apríl | New York-borg | Madison Square Garden |} == Athugasemdir == {{notelist}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Commons category|The Mayhem Ball}} * [https://www.ladygaga.com Opinber vefsíða Lady Gaga] {{Lady Gaga}} {{DEFAULTSORT:Mayhem Ball, The}} [[Flokkur:Tónleikaferðalög Lady Gaga]] a9qub5wfh9dtw4rg6m05thpbjdaqtnt 0 189338 1958839 1942613 2026-04-04T19:50:12Z Simara345 47686 1958839 wikitext text/x-wiki {{engar heimildir}} {{Sjónvarpsþáttur | nafn = Heated Rivalry | tegund = Rómantík, Íþróttir | byggt_á = ''Game Changers'' bókaflokknum eftir Rachel Reid | leikstjóri = Jacob Tierney | fjöldi_þáttaraða = 2 | fjöldi_þátta = 6 | mynd = Logo Heated Rivalry.svg | leikarar = {{Plainlist|<!-- Organized by broadcast credit order, with new main cast added to the end of the list --> * François Arnaud * Hudson Williams * [[Connor Storrie]] * Christina Chang * Ksenia Daniela Kharlamova * Callan Potter * Franco Lo Presti * Kamilla Kowal * Yaroslav Poverlo * Slavic Rogozine * Dylan Walsh * Benjamin Roy * Kolton Stewart * Robbie G.K. * Bianca Nugara * Brandon Ash-Mohammed * Matthew Finlan * Nadine Bhabha * Matt Gordon * Sophie Nélisse }} | land = Kanada | dreifiaðili = Crave | frumsýning = 28. nóvember 2025 | tungumál = Enska, Rússneska }} '''''Heated Rivalry''''' eru [[Kanada|kanadískir]] sjónvarpsþættir sem voru skrifaðir og leikstýrðir af Jacob Tierney fyrir streymisveituna Crave. Þættirnir byggja á bókaflokknum ''Game Changers'' eftir Rachel Reid en söguþráðurinn kemur að mestu leiti upp úr annarri bókinni í flokkum sem ber einmitt heitið ''Heated Rivalry'' en einnig blandast við söguþráður úr fyrstu bókinni ''Game Changer''. Sagan fjallar um tvær [[íshokkí]] stórstjörnur, hinn kanadíska Shane Hollander (Hudson Williams) og [[Rússland|rússann]] Ilya Rozanov (Connor Storrie) sem í augum almennings eru harðir keppinautar og erkifjendur en á bakvið luktar dyr eiga í leynilegu ástarsambandi. Aðrir leikarara eru François Arnaud, Robbie G. K., Christina Chang, Ksenia Daniela Kharlamova, Sophie Nélisse og Dylan Walsh. Forsýning á þáttunum fór fram á Image+Nation LGBTQ+ kvikmyndahátíðinni í [[Montréal|Montreal]] í Kanada þann 23. nóvember 2025. Fyrsta serían fór svo í loftið þann 28. nóvember þegar tveimur fyrstu þáttunum var streymt á kanadísku veitunni Crave. Sama dag var þáttunum streymt á eftir farandi veitum [[HBO Max]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], Neon á [[Nýja-Sjáland|Nýja-Sjálandi]] og Movistar Plus+ á [[Spánn|Spáni]]. Í janúar byrjun 2026 var þáttunum svo streymt á Sky í [[Bretland|Bretlandi]]. ''Heated Rivalry'' hefur hlotið einróma lof gagnrýnenda fyrir framúrskarandi leikstjórn, handrit og afburða frammistöðu aðalleikarana tveggja. Þættirnir hafa fengið mikið áhorf og eru lang vinsælustu þættir sem hafa nokkurn tíman verið framleiddir af Crave. Á HBO Max verma þeir topp sætið yfir mest áhorf á nýja seríu. Í desember 2025 var tilkynnt að önnur þáttaröð væri í bígerð. == Söguþráður == Shane Hollander og Ilya Rozanov eru tveir atvinnumenn og keppinautar í [[Íshokkí]]. Shane keppir fyrir Montreal Metros en Ilya fyrir erkifjendurnar Boston Raiders. Þrátt fyrir að samkeppni og fjandskapur þeirra á milli sé mögnuð upp af fjölmiðlum og aðdáendum þá verður til leynilegt samband þeirra á milli. Upphaflega frekar frjálslegt og kynferðislegt sem þróast gegnum árin út í rómantík meðfram því sem atvinnuferill og frægðarstjörnur þeirra stækka. == Leikarar == * '''Hudson Williams''' sem Shane Hollander, japansk-kanadískur íshokkíleikari og fyrirliði Montreal Metros * '''Connor Storrie''' sem Ilya Grigoryevich Rozanov, rússneskur íshokkíleikari og fyrirliði Boston Raiders * '''François Arnaud''' sem Scott Hunter, bandarískur íshokkíleikari og fyrirliði New York Admirals * '''Robbie G.K.''' sem Christopher "Kip" Grady, starfsmaður á smoothie stað. * '''Christina Chang''' sem Yuna Hollander, móðir Shane * '''Dylan Walsh''' sem David Hollander, faðir Shane * Ksenia Daniela Kharlamova sem Svetlana Sergeevna Vetrova, náinn vinkona Ilya sem hann sefur stundum hjá. * '''Callan Potter''' sem Hayden Pike, liðsfélagi og besti vinur Shane * '''Franco Lo Presti''' sem Cliff Marleau, liðsfélagi Ilya í Boston * '''Kamilla Kowal''' sem Jackie Pike, eiginkona Hayden * '''Yaroslav Poverlo''' sem Grigori Rozanov, faðir Ilya, háttsettur rússneskur lögreglumaður * '''Slavic Rogozine''' sem Alexei Grigoryevich Rozanov, bróðir Ilya sem reglulega sníkir hann um peninga * '''Benjamin Roy''' sem JJ Dagenais, liðsfélagi Shane í Montreal * '''Kolton Stewart''' sem Carter Vaughn, liðsfélagi og besti vinur Scott * '''Bianca Nugara''' sem Maria Villanueva, samstarfsmaður Kip á Straw+Berry og vinkona * '''Brandon Ash-Mohammed''' sem Shawn, vinur Kips * '''Matthew Finlan''' sem Kyle Swift, barþjónninn á The Kingfisher * '''Nadine Bhabha''' sem Elena Rygg, besta vinkona Kips * '''Matt Gordon''' sem George Grady, faðir Kips * '''Sophie Nélisse''' sem Rose Landry, fræg leikkona sem Shane deitar == Þættir == '''Fyrsta sería''' # '''þáttur "Rookies"''' Í desember 2008 hittast ungu og efnilegu íshokkíleikmennirnir Shane Hollander og Ilya Rozanov fyrir úrslit Kanada og Rússlands á alþjóðlegu unglingamóti þar sem Rússland vinnur. Sex mánuðum síðar er Ilya efsti maður á lista til að vera valinn inn í atvinnulið í Major League Hockey (MLH) deildinni og Shane er valinn númer tvö. Sama kvöld hittast þeir tveir fyrir tilviljun í hótel ræktinni þar sem andrúmsloftið er vægast sagt fullt af spennu. Árið eftir vinnur Kanada sama alþjóðlega unglingamót. Sumarið 2010 eru þeir fengnir til þess að taka upp auglýsingu saman, eftir kynæsandi móment í sturtuklefanum eftir tökurnar ákveða þeir að hittast upp á hótelherbergi þar sem þeir stunda munnmök. Í gegnum fyrsta ár þeirra í atvinnumennsku byrja fjölmiðlar og aðdáendur að magna upp samkeppnina milli þeirra sem nær ákveðnu hámarki í febrúar 2011 þegar fram fer svo kölluð All-Star keppni bestu leikmanna deildarinnar. Þar hittast þeir aftur uppi á hótelherbergi og eftir að hafa deilt símanúmerum ákveða þeir að hittast í Montreal eftir tvær vikur til þess að stunda kynlíf. Það plan fellur þó um sjálft sig þegar leiknum er aflýst. Fjórum mánuðum seinna er Shane valinn sem nýliði ársins á MHL verðlaununum. Í partíi eftir verðlaunaafhendinguna finnur Shane Ilya einann úti á svölum. Þar rífast þeir og Shane ásakar Ilya fyrir að vera tapsár. Ilya kyssir Shane en Shane óttast að einhver sjái til og forðar sér í snatri. # '''þáttur "Olympians"''' Næstu tvö árin eru samskiptin milli Shane og Ilya einungis skilaboð, oft í kynferðislegum dúr. Eftir að hafa spilað leik gegn hvor öðrum haustið 2013 hittast þeir heima hjá Shane þar sem þeir stunda endaþarmsmök í fyrsta sinn. Í byrjun árs 2014 fara fram [[Vetrarólympíuleikarnir 2014|Vetrarólympíuleikar]] í [[Sotsjí|Sochi]] þar sem rússneska liðið með Ilya í fararbroddi stendur sig afar illa og fellur fljótlega úr keppni. Shane hittir Scott Hunter og Carter Vaughn, úr bandaríska liðinu, í Ólympíuþorpinu. Þar spjalla þeir saman og talið berst að körlum í listdansskautum sem Carter bendir á að séu hugrakkir fyrir að keppa í hinu íhaldssama Rússlandi þar sem margir þessara keppenda séu líklega samkynhneigðir. Shane reynir að ná tali af Ilya og hughreysta hann eftir tapið en Ilya vill ekkert með hann hafa. Ilya fær skammir frá föður sínum fyrir slæmt gengi Rússlands á leikunum. Á gala kvöldskemmtun bjargar Svetlana, vinkona Ilya, honum frá því að eyða kvöldinu í samræðum við háttsetta rússneska fyrirmenn. Þau fara afsíðis inn á baðherbergi þar sem fyrir er gamall bólfélagi Ilya, Sasha, sem vill fá að endurnýja kynnin. Ilya hafnar honum þó. Á næstu leiktíð heldur Ilya áfram að hunsa Shane. Boston Raiders með Ilya sem fyrirliða vinnur MLH meistaramótið. Um sumarið 2014 fer fram MHL verðlaunahátíðin þar sem Shane og Ilya eiga af veita saman verðlaun. Ilya er seinn og Shane er að farast úr stressi baksviðs. Eftir á eiga þeir í orðaskiptum inni á klósetti þar sem Shane er reiður yfir því að Ilya sé búinn að vera að hunsa hann. Ilya leggur til að þeir hittist upp á hótelherbergi sem þeir gera svo. Eftir að hafa stundað kynlíf fer Shane að spyrja Ilya út í Rússland sem Ilya er greinilega ekki til í að tala um og sendir niðurdreginn Shane í burtu. # '''þáttur "Hunter"''' Fjórum mánuðum fyrir Ólympíuleikana í Sochi, kemur Scott Hunter, fyrirliði New York Admirals, við á Smoothie stað og fær starfsmanninn Kip til að mæla með Smoothie fyrir sig. Sama kvöld byrjar Scott að skora aftur í íshokkí eftir mikla lægð þetta tímabil. Scott er hjátrúafullur og heldur að ef hann fær sér alltaf þennan sama smoothie á leikdegi muni hann spila vel. Þar af leiðandi fer hann að venja komur sínar á Smoothie staðinn og ekki er verra að daðra aðeins við Kip. Scott spilar útileiki þar sem liðið hans tapar bæði á móti Boston Raiders og Montreal Metros. Í síðari leiknum eiga þeir Scott og Shane í smá slagsmálum á ísnum eftir að Scott ýjar að því að Shane sé farinn að líkjast Ilya. Scott hittir Kip á fjáröflunarkvöldi þar sem Kip er að vinna sem þjónn. Hann býður Kip heim með sér þar sem þeir sofa saman. Scott býður Kip að flytja inn til sín strax eftir fyrstu nóttina þeirra saman. Eftir að hafa verið saman í tvo mánuði fer vinkona Kip, Elena, að vara hann við því að það geti orðið erfitt til lengdar að Scott sé ennþá inni í skápnum þar sem Kip sé sjálfur löngu kominn út úr skápnum. Scott tjáir sig um foreldra missi þegar hann var 12 ára og hvernig íshokkí hafi bjargað sér. Þegar Scott mætir ekki á hommabar með vinum Kip á afmæli þess síðar nefnda ákveður Kip að flytja út og fer heim til pabba síns þar sem hann brotnar niður. Scott horfir inn um gluggan á barnum þar sem Kip fagnar afmælinu sínu og háskólainngöngu með vinum sínum. # '''þáttur "Rose"''' Ilya og Shane halda áfram að hittast í laumi á árunum 2014 - 2016. Árið 2015 vinna Montreal Metros MHL meistaradeildina og verja titilinn aftur árið eftir. Shane og Ilya eru báðir spurðir af vinum sínum hver þetta sé sem þeir eru alltaf að senda skilaboð á en báðir neita því að þetta sé eitthvað alvarlegt samband. Í Boston býður Ilya Shane heim til sín til þess að stunda kynlíf. Þegar Shane ætlar svo að fara biður Ilya hann um að vera áfram. Þeir fara fram í stofu og horfa saman á sjónvarpið. Ilya býr til túnfisk samlokur handa þeim og þeir fara að spjalla eins og vinir. Ilya tekur símtal við föður þar sem kemur í ljós að faðir hans er að glíma við veikindi. Þeir stunda aftur kynlíf þar sem þeir nota í fyrsta sinn fornöfn hvors annars. Við það fríkar Shane út og fer í algjöru paniki. Nokkrum dögum síðar hittir Shane kvikmyndastjörnuna Rose Landry á bar. Þau hefja opinbert ástarsamband sem gerir Ilya mjög afbrýðissamann. Eftir að hafa spilað erfiðan leik í Montreal fara Shane og Ilya óvænt á sama klúbb með vinum sínum. Þar reyna þeir að gera hvorn annan afbrýðissamann, Shane með því að dansa við nýju kærustuna sína og Ilya að fara í sleik við stelpu á klúbbnum. Þátturinn endar þar sem þeir eru með hugann um hvor annann á meðan Ilya stundar sjálfsfróun og Shane sefur hjá Rose. # '''þáttur "I'll Believe in Anything"''' Shane fer út að borða með Rose þar sem hann staðfestir grun hennar um að hann sé samkynhneigður. Þau slíta sambandinu en ákveða að vera áfram vinir. Í All-Star keppninni 2017 hittast Shane og Ilya aftur og fá í fyrsta sinn að spila saman í liði. Eftir leikinn ræða þeir saman uppi á herbergi. Þar tilkynnir Shane Ilya formlega að hann sé samkynhneigður og biður hann afsökunar á því þegar hann yfirgaf Ilya í Boston. Honum finnst eins og samband þeirra hafi verið að breytast og sé að verða alvarlegra. Ilya segir Shane að þeir geti ekki verið í alvarlegu sambandi þar sem fjölskylda sín og Rússland myndi aldrei samþykkja það. Ilya opnar sig einnig um veikindi föður síns og brotnar niður í faðmi Shane. Nokkru síðar deyr faðir Ilya og hann þarf að fara heim til Moskvu í jarðaförina. Í erfidrykkjunni á hann í rifrildi við eldri bróður sinn sem hefur gert lítið annað en að sníkja af honum peninga gegnum tíðina. Niðurbrotinn, hringir Ilya í Shane sem kemur með þá tillögu að Ilya létti á tilfinningum sínum með því að segja honum allt sem honum liggi á hjarta á rússnesku sem Shane mun hvort sem er ekki skilja. Ilya bunar öllu útúr sér og endar á því að játa það að hann sé ástfanginn af Shane. Viku eða svo síðar eru Metros og Rivals að spila á móti hvor öðrum þar sem Shane slasast og fær heilahristing. Ilya heimsækir hann á spítala þar sem Shane, uppdópaður á verkjalyfjum, býður Ilya um að eyða sumarfríinu sínum með sér í sumarhúsinu sínu. Shane er enn að jafna sig á meiðslunum heima hjá foreldrum sínum þar sem hann er að horfa á úrslit MHL meistaradeildarinnar. Ilya er að horfa á keppnina heima hjá sér með vinum sínum. Scott Hunter og New York Admirals vinna bikarinn. Bæði Shane og Ilya eru í losti þar sem þeir horfa á Scott fagna sigrinum með því að ná í Kip úr áhorfendaskaranum og kyssa hann fyrir framan alla. Innblásinn af tiltækinu, ákveður Ilya að vera hugrakkur og segir Shane að hann komi í sumarhúsið. # '''þáttur "The Cottage"''' Kip og vinir hans horfa á Scott í sjónvarpinu þar sem ræðir um að koma útúr skápnum þar sem hann er að taka við MVP verðlaunum. Ilya og Shane keyra í sumarhúsið. Þar játa þeir að hafa ekki verið með neinum öðrum síðan þeir hittust síðast. Ilya segir Shane frá sjálfsvígi móður sinnar. Þeir ræða saman og reyna finna út hvernig þeir geti verið saman. Ilya dettur í hug að hann geti fengið Svetlana til að giftast sér svo hann geti orðið bandarískur ríkisborgari. Shane er alls ekki hrifinn af því og biður Ilya að lofa sér að þeir finni betri lausn en það. Shane kemur með þá hugmynd að þeir reyni að breyta ímynd sinni sem fjandsamir keppinautar yfir í að þeir séu í raun vinir. Ilya geti skipt um lið og spilað fyrir Ottawa sem er miklu nær Montreal en Boston. Þeir geti svo stofnað góðgerðarsamtök sem sporna gegn sjálfsvígi. Ilya verður svo snortinn yfir þessu plani að hann játar ást sína á Shane sem segir honum að hann sé einnig ástfanginn af Ilya. Daginn eftir birtis pabbi Shane óvænt í sumarhúsinu og sér þá saman. Þeir fara saman til foreldra Shane þar sem Shane kemur útúr skápnum og þeir segja þeim frá sambandi sínu og áformum. Ilya kallar sig kærasta Shane í fyrsta sinn og þeir aka svo saman aftur í sumarhúsið. [[Flokkur:Sjónvarpsþættir]] nt5ew06w48z65c1d5zqq14e9w9fcjld 1958840 1958839 2026-04-04T19:51:34Z Simara345 47686 1958840 wikitext text/x-wiki {{engar heimildir}} {{Sjónvarpsþáttur | nafn = Heated Rivalry | tegund = Rómantík, Íþróttir | byggt_á = ''Game Changers'' bókaflokknum eftir Rachel Reid | leikstjóri = Jacob Tierney | fjöldi_þáttaraða = 2 | fjöldi_þátta = 6 | mynd = Logo Heated Rivalry.svg | leikarar = {{Plainlist|<!-- Organized by broadcast credit order, with new main cast added to the end of the list --> * François Arnaud * Hudson Williams * [[Connor Storrie]] * Christina Chang * Ksenia Daniela Kharlamova * Callan Potter * Franco Lo Presti * Kamilla Kowal * Yaroslav Poverlo * Slavic Rogozine * Dylan Walsh * Benjamin Roy * Kolton Stewart * Robbie G.K. * Bianca Nugara * Brandon Ash-Mohammed * Matthew Finlan * Nadine Bhabha * Matt Gordon * Sophie Nélisse }} | land = Kanada | dreifiaðili = Crave | frumsýning = 28. nóvember 2025 | tungumál = Enska, Rússneska }} '''''Heated Rivalry''''' eru [[Kanada|kanadískir]] sjónvarpsþættir sem voru skrifaðir og leikstýrðir af Jacob Tierney fyrir streymisveituna Crave. Þættirnir byggja á bókaflokknum ''Game Changers'' eftir Rachel Reid en söguþráðurinn kemur að mestu leiti upp úr annarri bókinni í flokkum sem ber einmitt heitið ''Heated Rivalry'' en einnig blandast við söguþráður úr fyrstu bókinni ''Game Changer''. Sagan fjallar um tvær [[íshokkí]] stórstjörnur, hinn kanadíska Shane Hollander (Hudson Williams) og [[Rússland|rússann]] Ilya Rozanov ([[Connor Storrie]]) sem í augum almennings eru harðir keppinautar og erkifjendur en á bakvið luktar dyr eiga í leynilegu ástarsambandi. Aðrir leikarara eru François Arnaud, Robbie G. K., Christina Chang, Ksenia Daniela Kharlamova, Sophie Nélisse og Dylan Walsh. Forsýning á þáttunum fór fram á Image+Nation LGBTQ+ kvikmyndahátíðinni í [[Montréal|Montreal]] í Kanada þann 23. nóvember 2025. Fyrsta serían fór svo í loftið þann 28. nóvember þegar tveimur fyrstu þáttunum var streymt á kanadísku veitunni Crave. Sama dag var þáttunum streymt á eftir farandi veitum [[HBO Max]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], Neon á [[Nýja-Sjáland|Nýja-Sjálandi]] og Movistar Plus+ á [[Spánn|Spáni]]. Í janúar byrjun 2026 var þáttunum svo streymt á Sky í [[Bretland|Bretlandi]]. ''Heated Rivalry'' hefur hlotið einróma lof gagnrýnenda fyrir framúrskarandi leikstjórn, handrit og afburða frammistöðu aðalleikarana tveggja. Þættirnir hafa fengið mikið áhorf og eru lang vinsælustu þættir sem hafa nokkurn tíman verið framleiddir af Crave. Á HBO Max verma þeir topp sætið yfir mest áhorf á nýja seríu. Í desember 2025 var tilkynnt að önnur þáttaröð væri í bígerð. == Söguþráður == Shane Hollander og Ilya Rozanov eru tveir atvinnumenn og keppinautar í [[Íshokkí]]. Shane keppir fyrir Montreal Metros en Ilya fyrir erkifjendurnar Boston Raiders. Þrátt fyrir að samkeppni og fjandskapur þeirra á milli sé mögnuð upp af fjölmiðlum og aðdáendum þá verður til leynilegt samband þeirra á milli. Upphaflega frekar frjálslegt og kynferðislegt sem þróast gegnum árin út í rómantík meðfram því sem atvinnuferill og frægðarstjörnur þeirra stækka. == Leikarar == * '''Hudson Williams''' sem Shane Hollander, japansk-kanadískur íshokkíleikari og fyrirliði Montreal Metros * '''Connor Storrie''' sem Ilya Grigoryevich Rozanov, rússneskur íshokkíleikari og fyrirliði Boston Raiders * '''François Arnaud''' sem Scott Hunter, bandarískur íshokkíleikari og fyrirliði New York Admirals * '''Robbie G.K.''' sem Christopher "Kip" Grady, starfsmaður á smoothie stað. * '''Christina Chang''' sem Yuna Hollander, móðir Shane * '''Dylan Walsh''' sem David Hollander, faðir Shane * Ksenia Daniela Kharlamova sem Svetlana Sergeevna Vetrova, náinn vinkona Ilya sem hann sefur stundum hjá. * '''Callan Potter''' sem Hayden Pike, liðsfélagi og besti vinur Shane * '''Franco Lo Presti''' sem Cliff Marleau, liðsfélagi Ilya í Boston * '''Kamilla Kowal''' sem Jackie Pike, eiginkona Hayden * '''Yaroslav Poverlo''' sem Grigori Rozanov, faðir Ilya, háttsettur rússneskur lögreglumaður * '''Slavic Rogozine''' sem Alexei Grigoryevich Rozanov, bróðir Ilya sem reglulega sníkir hann um peninga * '''Benjamin Roy''' sem JJ Dagenais, liðsfélagi Shane í Montreal * '''Kolton Stewart''' sem Carter Vaughn, liðsfélagi og besti vinur Scott * '''Bianca Nugara''' sem Maria Villanueva, samstarfsmaður Kip á Straw+Berry og vinkona * '''Brandon Ash-Mohammed''' sem Shawn, vinur Kips * '''Matthew Finlan''' sem Kyle Swift, barþjónninn á The Kingfisher * '''Nadine Bhabha''' sem Elena Rygg, besta vinkona Kips * '''Matt Gordon''' sem George Grady, faðir Kips * '''Sophie Nélisse''' sem Rose Landry, fræg leikkona sem Shane deitar == Þættir == '''Fyrsta sería''' # '''þáttur "Rookies"''' Í desember 2008 hittast ungu og efnilegu íshokkíleikmennirnir Shane Hollander og Ilya Rozanov fyrir úrslit Kanada og Rússlands á alþjóðlegu unglingamóti þar sem Rússland vinnur. Sex mánuðum síðar er Ilya efsti maður á lista til að vera valinn inn í atvinnulið í Major League Hockey (MLH) deildinni og Shane er valinn númer tvö. Sama kvöld hittast þeir tveir fyrir tilviljun í hótel ræktinni þar sem andrúmsloftið er vægast sagt fullt af spennu. Árið eftir vinnur Kanada sama alþjóðlega unglingamót. Sumarið 2010 eru þeir fengnir til þess að taka upp auglýsingu saman, eftir kynæsandi móment í sturtuklefanum eftir tökurnar ákveða þeir að hittast upp á hótelherbergi þar sem þeir stunda munnmök. Í gegnum fyrsta ár þeirra í atvinnumennsku byrja fjölmiðlar og aðdáendur að magna upp samkeppnina milli þeirra sem nær ákveðnu hámarki í febrúar 2011 þegar fram fer svo kölluð All-Star keppni bestu leikmanna deildarinnar. Þar hittast þeir aftur uppi á hótelherbergi og eftir að hafa deilt símanúmerum ákveða þeir að hittast í Montreal eftir tvær vikur til þess að stunda kynlíf. Það plan fellur þó um sjálft sig þegar leiknum er aflýst. Fjórum mánuðum seinna er Shane valinn sem nýliði ársins á MHL verðlaununum. Í partíi eftir verðlaunaafhendinguna finnur Shane Ilya einann úti á svölum. Þar rífast þeir og Shane ásakar Ilya fyrir að vera tapsár. Ilya kyssir Shane en Shane óttast að einhver sjái til og forðar sér í snatri. # '''þáttur "Olympians"''' Næstu tvö árin eru samskiptin milli Shane og Ilya einungis skilaboð, oft í kynferðislegum dúr. Eftir að hafa spilað leik gegn hvor öðrum haustið 2013 hittast þeir heima hjá Shane þar sem þeir stunda endaþarmsmök í fyrsta sinn. Í byrjun árs 2014 fara fram [[Vetrarólympíuleikarnir 2014|Vetrarólympíuleikar]] í [[Sotsjí|Sochi]] þar sem rússneska liðið með Ilya í fararbroddi stendur sig afar illa og fellur fljótlega úr keppni. Shane hittir Scott Hunter og Carter Vaughn, úr bandaríska liðinu, í Ólympíuþorpinu. Þar spjalla þeir saman og talið berst að körlum í listdansskautum sem Carter bendir á að séu hugrakkir fyrir að keppa í hinu íhaldssama Rússlandi þar sem margir þessara keppenda séu líklega samkynhneigðir. Shane reynir að ná tali af Ilya og hughreysta hann eftir tapið en Ilya vill ekkert með hann hafa. Ilya fær skammir frá föður sínum fyrir slæmt gengi Rússlands á leikunum. Á gala kvöldskemmtun bjargar Svetlana, vinkona Ilya, honum frá því að eyða kvöldinu í samræðum við háttsetta rússneska fyrirmenn. Þau fara afsíðis inn á baðherbergi þar sem fyrir er gamall bólfélagi Ilya, Sasha, sem vill fá að endurnýja kynnin. Ilya hafnar honum þó. Á næstu leiktíð heldur Ilya áfram að hunsa Shane. Boston Raiders með Ilya sem fyrirliða vinnur MLH meistaramótið. Um sumarið 2014 fer fram MHL verðlaunahátíðin þar sem Shane og Ilya eiga af veita saman verðlaun. Ilya er seinn og Shane er að farast úr stressi baksviðs. Eftir á eiga þeir í orðaskiptum inni á klósetti þar sem Shane er reiður yfir því að Ilya sé búinn að vera að hunsa hann. Ilya leggur til að þeir hittist upp á hótelherbergi sem þeir gera svo. Eftir að hafa stundað kynlíf fer Shane að spyrja Ilya út í Rússland sem Ilya er greinilega ekki til í að tala um og sendir niðurdreginn Shane í burtu. # '''þáttur "Hunter"''' Fjórum mánuðum fyrir Ólympíuleikana í Sochi, kemur Scott Hunter, fyrirliði New York Admirals, við á Smoothie stað og fær starfsmanninn Kip til að mæla með Smoothie fyrir sig. Sama kvöld byrjar Scott að skora aftur í íshokkí eftir mikla lægð þetta tímabil. Scott er hjátrúafullur og heldur að ef hann fær sér alltaf þennan sama smoothie á leikdegi muni hann spila vel. Þar af leiðandi fer hann að venja komur sínar á Smoothie staðinn og ekki er verra að daðra aðeins við Kip. Scott spilar útileiki þar sem liðið hans tapar bæði á móti Boston Raiders og Montreal Metros. Í síðari leiknum eiga þeir Scott og Shane í smá slagsmálum á ísnum eftir að Scott ýjar að því að Shane sé farinn að líkjast Ilya. Scott hittir Kip á fjáröflunarkvöldi þar sem Kip er að vinna sem þjónn. Hann býður Kip heim með sér þar sem þeir sofa saman. Scott býður Kip að flytja inn til sín strax eftir fyrstu nóttina þeirra saman. Eftir að hafa verið saman í tvo mánuði fer vinkona Kip, Elena, að vara hann við því að það geti orðið erfitt til lengdar að Scott sé ennþá inni í skápnum þar sem Kip sé sjálfur löngu kominn út úr skápnum. Scott tjáir sig um foreldra missi þegar hann var 12 ára og hvernig íshokkí hafi bjargað sér. Þegar Scott mætir ekki á hommabar með vinum Kip á afmæli þess síðar nefnda ákveður Kip að flytja út og fer heim til pabba síns þar sem hann brotnar niður. Scott horfir inn um gluggan á barnum þar sem Kip fagnar afmælinu sínu og háskólainngöngu með vinum sínum. # '''þáttur "Rose"''' Ilya og Shane halda áfram að hittast í laumi á árunum 2014 - 2016. Árið 2015 vinna Montreal Metros MHL meistaradeildina og verja titilinn aftur árið eftir. Shane og Ilya eru báðir spurðir af vinum sínum hver þetta sé sem þeir eru alltaf að senda skilaboð á en báðir neita því að þetta sé eitthvað alvarlegt samband. Í Boston býður Ilya Shane heim til sín til þess að stunda kynlíf. Þegar Shane ætlar svo að fara biður Ilya hann um að vera áfram. Þeir fara fram í stofu og horfa saman á sjónvarpið. Ilya býr til túnfisk samlokur handa þeim og þeir fara að spjalla eins og vinir. Ilya tekur símtal við föður þar sem kemur í ljós að faðir hans er að glíma við veikindi. Þeir stunda aftur kynlíf þar sem þeir nota í fyrsta sinn fornöfn hvors annars. Við það fríkar Shane út og fer í algjöru paniki. Nokkrum dögum síðar hittir Shane kvikmyndastjörnuna Rose Landry á bar. Þau hefja opinbert ástarsamband sem gerir Ilya mjög afbrýðissamann. Eftir að hafa spilað erfiðan leik í Montreal fara Shane og Ilya óvænt á sama klúbb með vinum sínum. Þar reyna þeir að gera hvorn annan afbrýðissamann, Shane með því að dansa við nýju kærustuna sína og Ilya að fara í sleik við stelpu á klúbbnum. Þátturinn endar þar sem þeir eru með hugann um hvor annann á meðan Ilya stundar sjálfsfróun og Shane sefur hjá Rose. # '''þáttur "I'll Believe in Anything"''' Shane fer út að borða með Rose þar sem hann staðfestir grun hennar um að hann sé samkynhneigður. Þau slíta sambandinu en ákveða að vera áfram vinir. Í All-Star keppninni 2017 hittast Shane og Ilya aftur og fá í fyrsta sinn að spila saman í liði. Eftir leikinn ræða þeir saman uppi á herbergi. Þar tilkynnir Shane Ilya formlega að hann sé samkynhneigður og biður hann afsökunar á því þegar hann yfirgaf Ilya í Boston. Honum finnst eins og samband þeirra hafi verið að breytast og sé að verða alvarlegra. Ilya segir Shane að þeir geti ekki verið í alvarlegu sambandi þar sem fjölskylda sín og Rússland myndi aldrei samþykkja það. Ilya opnar sig einnig um veikindi föður síns og brotnar niður í faðmi Shane. Nokkru síðar deyr faðir Ilya og hann þarf að fara heim til Moskvu í jarðaförina. Í erfidrykkjunni á hann í rifrildi við eldri bróður sinn sem hefur gert lítið annað en að sníkja af honum peninga gegnum tíðina. Niðurbrotinn, hringir Ilya í Shane sem kemur með þá tillögu að Ilya létti á tilfinningum sínum með því að segja honum allt sem honum liggi á hjarta á rússnesku sem Shane mun hvort sem er ekki skilja. Ilya bunar öllu útúr sér og endar á því að játa það að hann sé ástfanginn af Shane. Viku eða svo síðar eru Metros og Rivals að spila á móti hvor öðrum þar sem Shane slasast og fær heilahristing. Ilya heimsækir hann á spítala þar sem Shane, uppdópaður á verkjalyfjum, býður Ilya um að eyða sumarfríinu sínum með sér í sumarhúsinu sínu. Shane er enn að jafna sig á meiðslunum heima hjá foreldrum sínum þar sem hann er að horfa á úrslit MHL meistaradeildarinnar. Ilya er að horfa á keppnina heima hjá sér með vinum sínum. Scott Hunter og New York Admirals vinna bikarinn. Bæði Shane og Ilya eru í losti þar sem þeir horfa á Scott fagna sigrinum með því að ná í Kip úr áhorfendaskaranum og kyssa hann fyrir framan alla. Innblásinn af tiltækinu, ákveður Ilya að vera hugrakkur og segir Shane að hann komi í sumarhúsið. # '''þáttur "The Cottage"''' Kip og vinir hans horfa á Scott í sjónvarpinu þar sem ræðir um að koma útúr skápnum þar sem hann er að taka við MVP verðlaunum. Ilya og Shane keyra í sumarhúsið. Þar játa þeir að hafa ekki verið með neinum öðrum síðan þeir hittust síðast. Ilya segir Shane frá sjálfsvígi móður sinnar. Þeir ræða saman og reyna finna út hvernig þeir geti verið saman. Ilya dettur í hug að hann geti fengið Svetlana til að giftast sér svo hann geti orðið bandarískur ríkisborgari. Shane er alls ekki hrifinn af því og biður Ilya að lofa sér að þeir finni betri lausn en það. Shane kemur með þá hugmynd að þeir reyni að breyta ímynd sinni sem fjandsamir keppinautar yfir í að þeir séu í raun vinir. Ilya geti skipt um lið og spilað fyrir Ottawa sem er miklu nær Montreal en Boston. Þeir geti svo stofnað góðgerðarsamtök sem sporna gegn sjálfsvígi. Ilya verður svo snortinn yfir þessu plani að hann játar ást sína á Shane sem segir honum að hann sé einnig ástfanginn af Ilya. Daginn eftir birtis pabbi Shane óvænt í sumarhúsinu og sér þá saman. Þeir fara saman til foreldra Shane þar sem Shane kemur útúr skápnum og þeir segja þeim frá sambandi sínu og áformum. Ilya kallar sig kærasta Shane í fyrsta sinn og þeir aka svo saman aftur í sumarhúsið. [[Flokkur:Sjónvarpsþættir]] 1dyoq37r1xos5x9d9dkyliswnu6hbf0 1958850 1958840 2026-04-04T21:40:15Z Simara345 47686 1958850 wikitext text/x-wiki {{engar heimildir}} {{Sjónvarpsþáttur | nafn = Heated Rivalry | tegund = Rómantík, Íþróttir | byggt_á = ''Game Changers'' bókaflokknum eftir Rachel Reid | leikstjóri = Jacob Tierney | fjöldi_þáttaraða = 2 | fjöldi_þátta = 6 | mynd = Logo Heated Rivalry.svg | leikarar = {{Plainlist|<!-- Organized by broadcast credit order, with new main cast added to the end of the list --> * François Arnaud * [[Hudson Williams]] * [[Connor Storrie]] * Christina Chang * Ksenia Daniela Kharlamova * Callan Potter * Franco Lo Presti * Kamilla Kowal * Yaroslav Poverlo * Slavic Rogozine * Dylan Walsh * Benjamin Roy * Kolton Stewart * Robbie G.K. * Bianca Nugara * Brandon Ash-Mohammed * Matthew Finlan * Nadine Bhabha * Matt Gordon * Sophie Nélisse }} | land = Kanada | dreifiaðili = Crave | frumsýning = 28. nóvember 2025 | tungumál = Enska, Rússneska }} '''''Heated Rivalry''''' eru [[Kanada|kanadískir]] sjónvarpsþættir sem voru skrifaðir og leikstýrðir af Jacob Tierney fyrir streymisveituna Crave. Þættirnir byggja á bókaflokknum ''Game Changers'' eftir Rachel Reid en söguþráðurinn kemur að mestu leiti upp úr annarri bókinni í flokkum sem ber einmitt heitið ''Heated Rivalry'' en einnig blandast við söguþráður úr fyrstu bókinni ''Game Changer''. Sagan fjallar um tvær [[íshokkí]] stórstjörnur, hinn kanadíska Shane Hollander ([[Hudson Williams]]) og [[Rússland|rússann]] Ilya Rozanov ([[Connor Storrie]]) sem í augum almennings eru harðir keppinautar og erkifjendur en á bakvið luktar dyr eiga í leynilegu ástarsambandi. Aðrir leikarara eru François Arnaud, Robbie G. K., Christina Chang, Ksenia Daniela Kharlamova, Sophie Nélisse og Dylan Walsh. Forsýning á þáttunum fór fram á Image+Nation LGBTQ+ kvikmyndahátíðinni í [[Montréal|Montreal]] í Kanada þann 23. nóvember 2025. Fyrsta serían fór svo í loftið þann 28. nóvember þegar tveimur fyrstu þáttunum var streymt á kanadísku veitunni Crave. Sama dag var þáttunum streymt á eftir farandi veitum [[HBO Max]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], Neon á [[Nýja-Sjáland|Nýja-Sjálandi]] og Movistar Plus+ á [[Spánn|Spáni]]. Í janúar byrjun 2026 var þáttunum svo streymt á Sky í [[Bretland|Bretlandi]]. ''Heated Rivalry'' hefur hlotið einróma lof gagnrýnenda fyrir framúrskarandi leikstjórn, handrit og afburða frammistöðu aðalleikarana tveggja. Þættirnir hafa fengið mikið áhorf og eru lang vinsælustu þættir sem hafa nokkurn tíman verið framleiddir af Crave. Á HBO Max verma þeir topp sætið yfir mest áhorf á nýja seríu. Í desember 2025 var tilkynnt að önnur þáttaröð væri í bígerð. == Söguþráður == Shane Hollander og Ilya Rozanov eru tveir atvinnumenn og keppinautar í [[Íshokkí]]. Shane keppir fyrir Montreal Metros en Ilya fyrir erkifjendurnar Boston Raiders. Þrátt fyrir að samkeppni og fjandskapur þeirra á milli sé mögnuð upp af fjölmiðlum og aðdáendum þá verður til leynilegt samband þeirra á milli. Upphaflega frekar frjálslegt og kynferðislegt sem þróast gegnum árin út í rómantík meðfram því sem atvinnuferill og frægðarstjörnur þeirra stækka. == Leikarar == * '''Hudson Williams''' sem Shane Hollander, japansk-kanadískur íshokkíleikari og fyrirliði Montreal Metros * '''Connor Storrie''' sem Ilya Grigoryevich Rozanov, rússneskur íshokkíleikari og fyrirliði Boston Raiders * '''François Arnaud''' sem Scott Hunter, bandarískur íshokkíleikari og fyrirliði New York Admirals * '''Robbie G.K.''' sem Christopher "Kip" Grady, starfsmaður á smoothie stað. * '''Christina Chang''' sem Yuna Hollander, móðir Shane * '''Dylan Walsh''' sem David Hollander, faðir Shane * Ksenia Daniela Kharlamova sem Svetlana Sergeevna Vetrova, náinn vinkona Ilya sem hann sefur stundum hjá. * '''Callan Potter''' sem Hayden Pike, liðsfélagi og besti vinur Shane * '''Franco Lo Presti''' sem Cliff Marleau, liðsfélagi Ilya í Boston * '''Kamilla Kowal''' sem Jackie Pike, eiginkona Hayden * '''Yaroslav Poverlo''' sem Grigori Rozanov, faðir Ilya, háttsettur rússneskur lögreglumaður * '''Slavic Rogozine''' sem Alexei Grigoryevich Rozanov, bróðir Ilya sem reglulega sníkir hann um peninga * '''Benjamin Roy''' sem JJ Dagenais, liðsfélagi Shane í Montreal * '''Kolton Stewart''' sem Carter Vaughn, liðsfélagi og besti vinur Scott * '''Bianca Nugara''' sem Maria Villanueva, samstarfsmaður Kip á Straw+Berry og vinkona * '''Brandon Ash-Mohammed''' sem Shawn, vinur Kips * '''Matthew Finlan''' sem Kyle Swift, barþjónninn á The Kingfisher * '''Nadine Bhabha''' sem Elena Rygg, besta vinkona Kips * '''Matt Gordon''' sem George Grady, faðir Kips * '''Sophie Nélisse''' sem Rose Landry, fræg leikkona sem Shane deitar == Þættir == '''Fyrsta sería''' # '''þáttur "Rookies"''' Í desember 2008 hittast ungu og efnilegu íshokkíleikmennirnir Shane Hollander og Ilya Rozanov fyrir úrslit Kanada og Rússlands á alþjóðlegu unglingamóti þar sem Rússland vinnur. Sex mánuðum síðar er Ilya efsti maður á lista til að vera valinn inn í atvinnulið í Major League Hockey (MLH) deildinni og Shane er valinn númer tvö. Sama kvöld hittast þeir tveir fyrir tilviljun í hótel ræktinni þar sem andrúmsloftið er vægast sagt fullt af spennu. Árið eftir vinnur Kanada sama alþjóðlega unglingamót. Sumarið 2010 eru þeir fengnir til þess að taka upp auglýsingu saman, eftir kynæsandi móment í sturtuklefanum eftir tökurnar ákveða þeir að hittast upp á hótelherbergi þar sem þeir stunda munnmök. Í gegnum fyrsta ár þeirra í atvinnumennsku byrja fjölmiðlar og aðdáendur að magna upp samkeppnina milli þeirra sem nær ákveðnu hámarki í febrúar 2011 þegar fram fer svo kölluð All-Star keppni bestu leikmanna deildarinnar. Þar hittast þeir aftur uppi á hótelherbergi og eftir að hafa deilt símanúmerum ákveða þeir að hittast í Montreal eftir tvær vikur til þess að stunda kynlíf. Það plan fellur þó um sjálft sig þegar leiknum er aflýst. Fjórum mánuðum seinna er Shane valinn sem nýliði ársins á MHL verðlaununum. Í partíi eftir verðlaunaafhendinguna finnur Shane Ilya einann úti á svölum. Þar rífast þeir og Shane ásakar Ilya fyrir að vera tapsár. Ilya kyssir Shane en Shane óttast að einhver sjái til og forðar sér í snatri. # '''þáttur "Olympians"''' Næstu tvö árin eru samskiptin milli Shane og Ilya einungis skilaboð, oft í kynferðislegum dúr. Eftir að hafa spilað leik gegn hvor öðrum haustið 2013 hittast þeir heima hjá Shane þar sem þeir stunda endaþarmsmök í fyrsta sinn. Í byrjun árs 2014 fara fram [[Vetrarólympíuleikarnir 2014|Vetrarólympíuleikar]] í [[Sotsjí|Sochi]] þar sem rússneska liðið með Ilya í fararbroddi stendur sig afar illa og fellur fljótlega úr keppni. Shane hittir Scott Hunter og Carter Vaughn, úr bandaríska liðinu, í Ólympíuþorpinu. Þar spjalla þeir saman og talið berst að körlum í listdansskautum sem Carter bendir á að séu hugrakkir fyrir að keppa í hinu íhaldssama Rússlandi þar sem margir þessara keppenda séu líklega samkynhneigðir. Shane reynir að ná tali af Ilya og hughreysta hann eftir tapið en Ilya vill ekkert með hann hafa. Ilya fær skammir frá föður sínum fyrir slæmt gengi Rússlands á leikunum. Á gala kvöldskemmtun bjargar Svetlana, vinkona Ilya, honum frá því að eyða kvöldinu í samræðum við háttsetta rússneska fyrirmenn. Þau fara afsíðis inn á baðherbergi þar sem fyrir er gamall bólfélagi Ilya, Sasha, sem vill fá að endurnýja kynnin. Ilya hafnar honum þó. Á næstu leiktíð heldur Ilya áfram að hunsa Shane. Boston Raiders með Ilya sem fyrirliða vinnur MLH meistaramótið. Um sumarið 2014 fer fram MHL verðlaunahátíðin þar sem Shane og Ilya eiga af veita saman verðlaun. Ilya er seinn og Shane er að farast úr stressi baksviðs. Eftir á eiga þeir í orðaskiptum inni á klósetti þar sem Shane er reiður yfir því að Ilya sé búinn að vera að hunsa hann. Ilya leggur til að þeir hittist upp á hótelherbergi sem þeir gera svo. Eftir að hafa stundað kynlíf fer Shane að spyrja Ilya út í Rússland sem Ilya er greinilega ekki til í að tala um og sendir niðurdreginn Shane í burtu. # '''þáttur "Hunter"''' Fjórum mánuðum fyrir Ólympíuleikana í Sochi, kemur Scott Hunter, fyrirliði New York Admirals, við á Smoothie stað og fær starfsmanninn Kip til að mæla með Smoothie fyrir sig. Sama kvöld byrjar Scott að skora aftur í íshokkí eftir mikla lægð þetta tímabil. Scott er hjátrúafullur og heldur að ef hann fær sér alltaf þennan sama smoothie á leikdegi muni hann spila vel. Þar af leiðandi fer hann að venja komur sínar á Smoothie staðinn og ekki er verra að daðra aðeins við Kip. Scott spilar útileiki þar sem liðið hans tapar bæði á móti Boston Raiders og Montreal Metros. Í síðari leiknum eiga þeir Scott og Shane í smá slagsmálum á ísnum eftir að Scott ýjar að því að Shane sé farinn að líkjast Ilya. Scott hittir Kip á fjáröflunarkvöldi þar sem Kip er að vinna sem þjónn. Hann býður Kip heim með sér þar sem þeir sofa saman. Scott býður Kip að flytja inn til sín strax eftir fyrstu nóttina þeirra saman. Eftir að hafa verið saman í tvo mánuði fer vinkona Kip, Elena, að vara hann við því að það geti orðið erfitt til lengdar að Scott sé ennþá inni í skápnum þar sem Kip sé sjálfur löngu kominn út úr skápnum. Scott tjáir sig um foreldra missi þegar hann var 12 ára og hvernig íshokkí hafi bjargað sér. Þegar Scott mætir ekki á hommabar með vinum Kip á afmæli þess síðar nefnda ákveður Kip að flytja út og fer heim til pabba síns þar sem hann brotnar niður. Scott horfir inn um gluggan á barnum þar sem Kip fagnar afmælinu sínu og háskólainngöngu með vinum sínum. # '''þáttur "Rose"''' Ilya og Shane halda áfram að hittast í laumi á árunum 2014 - 2016. Árið 2015 vinna Montreal Metros MHL meistaradeildina og verja titilinn aftur árið eftir. Shane og Ilya eru báðir spurðir af vinum sínum hver þetta sé sem þeir eru alltaf að senda skilaboð á en báðir neita því að þetta sé eitthvað alvarlegt samband. Í Boston býður Ilya Shane heim til sín til þess að stunda kynlíf. Þegar Shane ætlar svo að fara biður Ilya hann um að vera áfram. Þeir fara fram í stofu og horfa saman á sjónvarpið. Ilya býr til túnfisk samlokur handa þeim og þeir fara að spjalla eins og vinir. Ilya tekur símtal við föður þar sem kemur í ljós að faðir hans er að glíma við veikindi. Þeir stunda aftur kynlíf þar sem þeir nota í fyrsta sinn fornöfn hvors annars. Við það fríkar Shane út og fer í algjöru paniki. Nokkrum dögum síðar hittir Shane kvikmyndastjörnuna Rose Landry á bar. Þau hefja opinbert ástarsamband sem gerir Ilya mjög afbrýðissamann. Eftir að hafa spilað erfiðan leik í Montreal fara Shane og Ilya óvænt á sama klúbb með vinum sínum. Þar reyna þeir að gera hvorn annan afbrýðissamann, Shane með því að dansa við nýju kærustuna sína og Ilya að fara í sleik við stelpu á klúbbnum. Þátturinn endar þar sem þeir eru með hugann um hvor annann á meðan Ilya stundar sjálfsfróun og Shane sefur hjá Rose. # '''þáttur "I'll Believe in Anything"''' Shane fer út að borða með Rose þar sem hann staðfestir grun hennar um að hann sé samkynhneigður. Þau slíta sambandinu en ákveða að vera áfram vinir. Í All-Star keppninni 2017 hittast Shane og Ilya aftur og fá í fyrsta sinn að spila saman í liði. Eftir leikinn ræða þeir saman uppi á herbergi. Þar tilkynnir Shane Ilya formlega að hann sé samkynhneigður og biður hann afsökunar á því þegar hann yfirgaf Ilya í Boston. Honum finnst eins og samband þeirra hafi verið að breytast og sé að verða alvarlegra. Ilya segir Shane að þeir geti ekki verið í alvarlegu sambandi þar sem fjölskylda sín og Rússland myndi aldrei samþykkja það. Ilya opnar sig einnig um veikindi föður síns og brotnar niður í faðmi Shane. Nokkru síðar deyr faðir Ilya og hann þarf að fara heim til Moskvu í jarðaförina. Í erfidrykkjunni á hann í rifrildi við eldri bróður sinn sem hefur gert lítið annað en að sníkja af honum peninga gegnum tíðina. Niðurbrotinn, hringir Ilya í Shane sem kemur með þá tillögu að Ilya létti á tilfinningum sínum með því að segja honum allt sem honum liggi á hjarta á rússnesku sem Shane mun hvort sem er ekki skilja. Ilya bunar öllu útúr sér og endar á því að játa það að hann sé ástfanginn af Shane. Viku eða svo síðar eru Metros og Rivals að spila á móti hvor öðrum þar sem Shane slasast og fær heilahristing. Ilya heimsækir hann á spítala þar sem Shane, uppdópaður á verkjalyfjum, býður Ilya um að eyða sumarfríinu sínum með sér í sumarhúsinu sínu. Shane er enn að jafna sig á meiðslunum heima hjá foreldrum sínum þar sem hann er að horfa á úrslit MHL meistaradeildarinnar. Ilya er að horfa á keppnina heima hjá sér með vinum sínum. Scott Hunter og New York Admirals vinna bikarinn. Bæði Shane og Ilya eru í losti þar sem þeir horfa á Scott fagna sigrinum með því að ná í Kip úr áhorfendaskaranum og kyssa hann fyrir framan alla. Innblásinn af tiltækinu, ákveður Ilya að vera hugrakkur og segir Shane að hann komi í sumarhúsið. # '''þáttur "The Cottage"''' Kip og vinir hans horfa á Scott í sjónvarpinu þar sem ræðir um að koma útúr skápnum þar sem hann er að taka við MVP verðlaunum. Ilya og Shane keyra í sumarhúsið. Þar játa þeir að hafa ekki verið með neinum öðrum síðan þeir hittust síðast. Ilya segir Shane frá sjálfsvígi móður sinnar. Þeir ræða saman og reyna finna út hvernig þeir geti verið saman. Ilya dettur í hug að hann geti fengið Svetlana til að giftast sér svo hann geti orðið bandarískur ríkisborgari. Shane er alls ekki hrifinn af því og biður Ilya að lofa sér að þeir finni betri lausn en það. Shane kemur með þá hugmynd að þeir reyni að breyta ímynd sinni sem fjandsamir keppinautar yfir í að þeir séu í raun vinir. Ilya geti skipt um lið og spilað fyrir Ottawa sem er miklu nær Montreal en Boston. Þeir geti svo stofnað góðgerðarsamtök sem sporna gegn sjálfsvígi. Ilya verður svo snortinn yfir þessu plani að hann játar ást sína á Shane sem segir honum að hann sé einnig ástfanginn af Ilya. Daginn eftir birtis pabbi Shane óvænt í sumarhúsinu og sér þá saman. Þeir fara saman til foreldra Shane þar sem Shane kemur útúr skápnum og þeir segja þeim frá sambandi sínu og áformum. Ilya kallar sig kærasta Shane í fyrsta sinn og þeir aka svo saman aftur í sumarhúsið. [[Flokkur:Sjónvarpsþættir]] 1phzjdsdx2qm4ttrqkb0145nrnxwikp 0 190474 1958846 1952540 2026-04-04T20:46:19Z TKSnaevarr 53243 /* Tilvísanir */ 1958846 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Sjöunda innsiglið | upprunalegt heiti = Det sjunde inseglet | director = [[Ingmar Bergman]] | producer = [[Allan Ekelund]] | screenplay = Ingmar Bergman | based_on = ''Trämålning'' eftir Ingmar Bergman | starring = {{Plain list| * [[Gunnar Björnstrand]] * [[Bengt Ekerot]] * [[Nils Poppe]] * [[Max von Sydow]] * [[Bibi Andersson]] * [[Inga Landgré]] * [[Åke Fridell]] }} | music = [[Erik Nordgren]] | cinematography = [[Gunnar Fischer]] | editing = Lennart Wallén | distributor = [[AB Svensk Filmindustri]] | released = {{Film date|df=yes|1957|02|16}} | runtime = 96 mínútur<!--Theatrical runtime: 96:09--><ref>{{cite web |title=THE SEVENTH SEAL |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/seventh-seal-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722234518/http://www.bbfc.co.uk/releases/seventh-seal-1 |url-status=dead |archive-date=22 July 2015 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |access-date=29 June 2013}}</ref> | country = Svíþjóð | language = {{Plain list| * Sænska * Latína }} }} '''''Sjöunda innsiglið''''' ([[sænska]]: ''Det sjunde inseglet'') er [[Svíþjóð|sænsk]] kvikmynd frá árinu 1957 sem [[Ingmar Bergman]] leikstýrði og skrifaði. Myndin gerist í Svíþjóð<ref>{{cite book |last=Raw |first=Laurence |url=https://books.google.com/books?id=NG64WN7WruAC |title=The Ridley Scott Encyclopedia |publisher=The Rowman & Littlefield Publishing Group, Inc. |year=2009 |page=284|isbn=9780810869523}}</ref><ref>{{cite book |last=Litch |first=Mary M. |url=https://books.google.com/books?id=bItUHBmB8YIC |title=Philosophy Through Film |publisher=Routledge |year=2010 |page=193 |isbn=9780203863329}}</ref> á tíma [[Svartidauði|svartadauðans]] og fjallar um [[Riddari|riddara]] ([[Max von Sydow]]) sem [[Skák|teflir]] við [[Maðurinn með ljáinn|dauðann]] ([[Bengt Ekerot]]), sem er kominn til að sækja hann. Bergman byggði myndina á leikriti sem hann hafði samið, ''Trämålning''. Titill myndarinnar er vísun í vers úr [[Opinberunarbókin|opinberunarbókinni]] sem birtist bæði í byrjun og lok myndarinnar: „Þegar lambið lauk upp sjöunda innsiglinu, varð þögn á himni hér um bil hálfa stund.“<ref>Biblían. Opinberun Jóhannesar. 8:1. (Netútgáfa Snerpu).</ref> Í myndinni vísar hugtakið þögn til „þagnar Guðs“, sem er eitt af meginþemum myndarinnar.{{sfn|Bragg|1998|p=45}}<ref>{{cite web |url=http://www.criterion.com/current/posts/1171-the-seventh-seal-there-go-the-clowns |title=''The Seventh Seal'': There Go the Clowns |last=Giddins |first=Gary |publisher=The Criterion Collection |date=15 June 2009 |access-date=7 April 2015}}</ref> ''Sjöunda innsiglið'' er sígild mynd og er gjarnan talin meðal bestu kvikmynda allra tíma. Myndin gerði Bergman heimsfrægan og fjöldi annarra verka hefur vísað í atriði úr myndinni. Árið 2025 var myndin tekin inn í nýja [[Sveriges kulturkanon|menningarkanónu Svíþjóðar]].<ref>{{Tidningsref|rubrik=Hela listan: Lagerlöf med i kulturkanon|url=https://www.svd.se/a/yEW29a/kulturkanon-sverige-hela-listan-med-verk|tidning=[[Svenska Dagbladet]]|datum=2025-09-02|hämtdatum=2025-09-02|issn=1101-2412|språk=sv|efternamn=SvD}}</ref> ==Söguþráður== Vonsvikinn riddari að nafni Antonius Block snýr heim úr [[Krossferðir|krossferðunum]] ásamt skjaldsveini sínum, Jöns, en kemst að raun um að [[svartidauði]] hefur leikið heimaland hans grátt. [[Maðurinn með ljáinn|Dauðinn]] mætir riddaranum, sem skorar á hann í [[tafl]] þar sem hann stendur í þeirri trú að hann fái að lifa svo lengi sem leikurinn heldur áfram. Riddarinn og skjaldsveinninn mæta hóp farandleikara: Hjónunum Jof og Miu, ásamt nýfæddum syni þeirra, Mikael, og leikhússtjóranum Jonas Skat. Þegar Jof vaknar í morgunsárið sér hann sýn af [[María mey|Maríu mey]] með [[Jesús|Jesúbarnið]] og segir hinni vantrúuðu Miu frá henni. Block og Jöns leggja leið sína í kirkju þar sem er verið að mála veggmynd af [[Dauðadans|dauðadansinum]]. Skjaldsveinninn ávítar listamanninn fyrir að ýta undir trúarofsann sem leiddi til krossferðarinnar. Í skriftastólnum játar Block fyrir prestinum að hann sjái ekki lengur tilgang með lífinu og vilji inna eitt verk af hendi sem hafi einhverja merkingu. Eftir að hafa sagt frá leiknum sem hann telur að muni bjarga lífi hans í taflinu kemst riddarinn að raun um að hann hefur í raun verið að tala við dauðann. Á leið frá kirkjunni ræðir Block við unga konu sem hefur verið dæmd til að brennast á báli fyrir að eiga samræði við [[Satan|djöfulinn]]. Hann heldur að hún geti sagt honum frá lífinu eftir dauðann en áttar sig á því að hún er vitstola. [[Mynd:Sjunde inseglet 1957.jpg|thumb|Tökur á ''Sjöunda innsiglinu'' árið 1956.]] [[Mynd:Bergman-Ekerot-1956.jpg|thumb|Bengt Ekerot klæddur sem dauðinn ásamt Ingmar Bergman við aðaltökur myndarinnar árið 1956.]] Í yfirgefnu þorpi bjargar Jöns mállausri þjónustustúlku frá því að vera nauðgað af Raval, guðfræðingi sem hafði tíu árum fyrr talið riddarann á að fara í krossferðirnar en er nú orðinn þjófur. Jöns hótar að drepa Raval ef þeir sjást aftur. Jöns kyssir þjónustustúlkuna en hún hafnar honum. Hann segir henni síðan að til að launa honum björgunina geti hún gengið í þjónustu hans. Hún fellst á það með semingi. Hópurinn heldur síðan inn í bæ þar sem leikhópurinn er að halda leiksýningu. Lisa, eiginkona járnsmiðsins Plog, tælir Skat burt frá hópnum. Leiksýningin er trufluð þegar hópur húðstrýkjara birtist ásamt predikara sem fordæmir bæjarbúana. Í krá bæjarins ginnir Raval Plog og hina kráargestina til þess að ógna Jof. Jöns stöðvar uppsteytinn og heggur í kinn Ravals. Fjölskylda Jofs og mállausa þjónustustúlkan slást í för með riddaranum og skjaldsveininum. Block gæðir sér á mjólk og jarðarberjum sem Mia hefur tínt og lofar að muna þetta kvöld það sem hann á eftir ólifað. Block býður Plog og leikurunum skjól frá farsóttinni í kastala sínum. Þegar þau mæta Skat og Lisu í skóginum fer hún aftur til Plogs en Skat þykist svipta sig lífi af iðrun. Þegar hópurinn er farinn klifrar Skat upp í tré til að verja þar nóttinni en dauðinn birtist fyrir neðan tréð og heggur það niður. Þegar Block mætir dauðadæmdu konunni, sem verið er að leiða til aftöku, biður hann hana að særa fram [[Satan]] svo hann geti spurt hann um Guð. Konan segist þegar hafa gert það en riddarinn sér aðeins skelfingu í andliti hennar og gefur henni jurtir til að lina kvalirnar þegar hún er sett á bálköstinn. Hópurinn mætir Raval, sem hefur smitast af farsóttinni. Jöns kemur í veg fyrir að þjónustustúlkan sói vatni á hann og Raval deyr einsamall. Jof kemur síðan auga á riddarann að tefla við dauðann og ákveður að flýja með fjölskyldu sinni á meðan Block heldur athygli dauðans. Þegar dauðinn tjáir riddaranum að enginn geti flúið hann veltir Block taflmönnunum um koll en dauðinn setur þá strax aftur á sína staði. Í næsta leik mátar dauðinn Block og segir honum að þegar þeir hittist næst verði það í síðasta sinn. Dauðinn spyr Block síðan hvort hann hafi náð að inna af hendi þýðingarmikla verkið sem hann óskaði sér. Riddarinn svarar játandi. Block kemur heim til eiginkonu sinnar og hópurinn borðar saman kvöldmat en áður en honum lýkur birtist dauðinn. Kvöldverðargestirnir kynna sig fyrir dauðanum og þjónustustúlkan, sem hingað til hefur verið mállaus, segir: „Það er fullkomnað.“ Jof og fjölskylda hans hafa leitað sér skýlis í vagni sínum fyrir fárviðri, sem Jof telur að tákni engil dauðans. Um morguninn sér Jof sýn af dauðanum að leiða riddarann og félaga hans yfir hæðina í [[dauðadans]]i. ==Leikarar== {{div col|colwidth=22em}} * [[Gunnar Björnstrand]] – Jöns, skjaldsveinn * [[Bengt Ekerot]] – Dauðinn * [[Nils Poppe]] – Jof * [[Max von Sydow]] – Antonius Block, riddari * [[Bibi Andersson]] – Mia * [[Inga Landgré]] – Karin * [[Åke Fridell]] – Plog járnsmiður * [[Inga Gill]] – Lisa * [[Erik Strandmark]] – Jonas Skat * [[Bertil Anderberg]] – Raval, þjófur * [[Gunnel Lindblom]] – Mállaus stúlka * [[Maud Hansson]] – Norn * [[Gunnar Olsson (leikari)|Gunnar Olsson]] – Kirkjumálari * [[Anders Ek]] – Munkurinn * [[Benkt-Åke Benktsson]] – Kaupmaðurinn * [[Gudrun Brost]] – Vinnukona * Lars Lind – Ungur munkur * Tor Borong – Bóndi * Harry Asklund – Kráareigandi * [[Ulf Johanson]] – Riddaraforingi (ekki á kreditlista) {{div col end|3}} ==Heimildir== * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oahZAAAAMAAJ&q=Melvyn+Bragg+(Det+Sjunde+Inseglet) |author-link=Melvyn Bragg |last=Bragg |first=Melvyn |title=The Seventh Seal (Det Sjunde Inseglet) |publisher=BFI Publishing |year=1998 |isbn=978-0-85170-391-6 }} ==Tilvísanir== <references/> {{k|1957}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Ingmars Bergman]] [[Flokkur:Sænskar kvikmyndir]] ktwespfulkoh1r87acbqhjsa6588ar7 1958847 1958846 2026-04-04T21:01:33Z TKSnaevarr 53243 1958847 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Sjöunda innsiglið | upprunalegt heiti = Det sjunde inseglet | director = [[Ingmar Bergman]] | producer = [[Allan Ekelund]] | screenplay = Ingmar Bergman | based_on = ''Trämålning'' eftir Ingmar Bergman | starring = {{Plain list| * [[Gunnar Björnstrand]] * [[Bengt Ekerot]] * [[Nils Poppe]] * [[Max von Sydow]] * [[Bibi Andersson]] * [[Inga Landgré]] * [[Åke Fridell]] }} | music = [[Erik Nordgren]] | cinematography = [[Gunnar Fischer]] | editing = Lennart Wallén | distributor = [[AB Svensk Filmindustri]] | released = {{Film date|df=yes|1957|02|16}} | runtime = 96 mínútur<!--Theatrical runtime: 96:09--><ref>{{cite web |title=THE SEVENTH SEAL |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/seventh-seal-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722234518/http://www.bbfc.co.uk/releases/seventh-seal-1 |url-status=dead |archive-date=22 July 2015 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |access-date=29 June 2013}}</ref> | country = Svíþjóð | language = {{Plain list| * Sænska * Latína }} }} '''''Sjöunda innsiglið''''' ([[sænska]]: ''Det sjunde inseglet'') er [[Svíþjóð|sænsk]] kvikmynd frá árinu 1957 sem [[Ingmar Bergman]] leikstýrði og skrifaði. Myndin gerist í Svíþjóð<ref>{{cite book |last=Raw |first=Laurence |url=https://books.google.com/books?id=NG64WN7WruAC |title=The Ridley Scott Encyclopedia |publisher=The Rowman & Littlefield Publishing Group, Inc. |year=2009 |page=284|isbn=9780810869523}}</ref><ref>{{cite book |last=Litch |first=Mary M. |url=https://books.google.com/books?id=bItUHBmB8YIC |title=Philosophy Through Film |publisher=Routledge |year=2010 |page=193 |isbn=9780203863329}}</ref> á tíma [[Svartidauði|svartadauðans]] og fjallar um [[Riddari|riddara]] ([[Max von Sydow]]) sem [[Skák|teflir]] við [[Maðurinn með ljáinn|dauðann]] ([[Bengt Ekerot]]), sem er kominn til að sækja hann. Bergman byggði myndina á leikriti sem hann hafði samið, ''Trämålning''. Titill myndarinnar er vísun í vers úr [[Opinberunarbókin|opinberunarbókinni]] sem birtist bæði í byrjun og lok myndarinnar: „Þegar lambið lauk upp sjöunda innsiglinu, varð þögn á himni hér um bil hálfa stund.“<ref>Biblían. Opinberun Jóhannesar. 8:1. (Netútgáfa Snerpu).</ref> Í myndinni vísar hugtakið þögn til „þagnar Guðs“, sem er eitt af meginþemum myndarinnar.{{sfn|Bragg|1998|p=45}}<ref>{{cite web |url=http://www.criterion.com/current/posts/1171-the-seventh-seal-there-go-the-clowns |title=''The Seventh Seal'': There Go the Clowns |last=Giddins |first=Gary |publisher=The Criterion Collection |date=15 June 2009 |access-date=7 April 2015}}</ref> ''Sjöunda innsiglið'' er sígild mynd og er gjarnan talin meðal bestu kvikmynda allra tíma. Myndin gerði Bergman heimsfrægan og fjöldi annarra verka hefur vísað í atriði úr myndinni. Árið 2025 var myndin tekin inn í nýja [[Sveriges kulturkanon|menningarkanónu Svíþjóðar]].<ref>{{Tidningsref|rubrik=Hela listan: Lagerlöf med i kulturkanon|url=https://www.svd.se/a/yEW29a/kulturkanon-sverige-hela-listan-med-verk|tidning=[[Svenska Dagbladet]]|datum=2025-09-02|hämtdatum=2025-09-02|issn=1101-2412|språk=sv|efternamn=SvD}}</ref> ==Söguþráður== Vonsvikinn riddari að nafni Antonius Block snýr heim úr [[Krossferðir|krossferðunum]] ásamt skjaldsveini sínum, Jöns, en kemst að raun um að [[svartidauði]] hefur leikið heimaland hans grátt. [[Maðurinn með ljáinn|Dauðinn]] mætir riddaranum, sem skorar á hann í [[tafl]] þar sem hann stendur í þeirri trú að hann fái að lifa svo lengi sem leikurinn heldur áfram. Riddarinn og skjaldsveinninn mæta hóp farandleikara: Hjónunum Jof og Miu, ásamt nýfæddum syni þeirra, Mikael, og leikhússtjóranum Jonas Skat. Þegar Jof vaknar í morgunsárið sér hann sýn af [[María mey|Maríu mey]] með [[Jesús|Jesúbarnið]] og segir hinni vantrúuðu Miu frá henni. Block og Jöns leggja leið sína í kirkju þar sem er verið að mála veggmynd af [[Dauðadans|dauðadansinum]]. Skjaldsveinninn ávítar listamanninn fyrir að ýta undir trúarofsann sem leiddi til krossferðarinnar. Í skriftastólnum játar Block fyrir prestinum að hann sjái ekki lengur tilgang með lífinu og vilji inna eitt verk af hendi sem hafi einhverja merkingu. Eftir að hafa sagt frá leiknum sem hann telur að muni bjarga lífi hans í taflinu kemst riddarinn að raun um að hann hefur í raun verið að tala við dauðann. Á leið frá kirkjunni ræðir Block við unga konu sem hefur verið dæmd til að brennast á báli fyrir að eiga samræði við [[Satan|djöfulinn]]. Hann heldur að hún geti sagt honum frá lífinu eftir dauðann en áttar sig á því að hún er vitstola. [[Mynd:Sjunde inseglet 1957.jpg|thumb|Tökur á ''Sjöunda innsiglinu'' árið 1956.]] [[Mynd:Bergman-Ekerot-1956.jpg|thumb|Bengt Ekerot klæddur sem dauðinn ásamt Ingmar Bergman við aðaltökur myndarinnar árið 1956.]] Í yfirgefnu þorpi bjargar Jöns mállausri þjónustustúlku frá því að vera nauðgað af Raval, guðfræðingi sem hafði tíu árum fyrr talið riddarann á að fara í krossferðirnar en er nú orðinn þjófur. Jöns hótar að drepa Raval ef þeir sjást aftur. Jöns kyssir þjónustustúlkuna en hún hafnar honum. Hann segir henni síðan að til að launa honum björgunina geti hún gengið í þjónustu hans. Hún fellst á það með semingi. Hópurinn heldur síðan inn í bæ þar sem leikhópurinn er að halda leiksýningu. Lisa, eiginkona járnsmiðsins Plog, tælir Skat burt frá hópnum. Leiksýningin er trufluð þegar hópur húðstrýkjara birtist ásamt predikara sem fordæmir bæjarbúana. Í krá bæjarins ginnir Raval Plog og hina kráargestina til þess að ógna Jof. Jöns stöðvar uppsteytinn og heggur í kinn Ravals. Fjölskylda Jofs og mállausa þjónustustúlkan slást í för með riddaranum og skjaldsveininum. Block gæðir sér á mjólk og jarðarberjum sem Mia hefur tínt og lofar að muna þetta kvöld það sem hann á eftir ólifað. Block býður Plog og leikurunum skjól frá farsóttinni í kastala sínum. Þegar þau mæta Skat og Lisu í skóginum fer hún aftur til Plogs en Skat þykist svipta sig lífi af iðrun. Þegar hópurinn er farinn klifrar Skat upp í tré til að verja þar nóttinni en dauðinn birtist fyrir neðan tréð og heggur það niður. Þegar Block mætir dauðadæmdu konunni, sem verið er að leiða til aftöku, biður hann hana að særa fram [[Satan]] svo hann geti spurt hann um Guð. Konan segist þegar hafa gert það en riddarinn sér aðeins skelfingu í andliti hennar og gefur henni jurtir til að lina kvalirnar þegar hún er sett á bálköstinn. Hópurinn mætir Raval, sem hefur smitast af farsóttinni. Jöns kemur í veg fyrir að þjónustustúlkan sói vatni á hann og Raval deyr einsamall. Jof kemur síðan auga á riddarann að tefla við dauðann og ákveður að flýja með fjölskyldu sinni á meðan Block heldur athygli dauðans. Þegar dauðinn tjáir riddaranum að enginn geti flúið hann veltir Block taflmönnunum um koll en dauðinn setur þá strax aftur á sína staði. Í næsta leik [[Skák og mát|mátar]] dauðinn Block og segir honum að þegar þeir hittist næst verði það í síðasta sinn. Dauðinn spyr Block síðan hvort hann hafi náð að inna af hendi þýðingarmikla verkið sem hann óskaði sér. Riddarinn svarar játandi. Block kemur heim til eiginkonu sinnar og hópurinn borðar saman kvöldmat en áður en honum lýkur birtist dauðinn. Kvöldverðargestirnir kynna sig fyrir dauðanum og þjónustustúlkan, sem hingað til hefur verið mállaus, segir: „Það er fullkomnað.“ Jof og fjölskylda hans hafa leitað sér skýlis í vagni sínum fyrir fárviðri, sem Jof telur að tákni engil dauðans. Um morguninn sér Jof sýn af dauðanum að leiða riddarann og félaga hans yfir hæðina í [[dauðadans]]i. ==Leikarar== {{div col|colwidth=22em}} * [[Gunnar Björnstrand]] – Jöns, skjaldsveinn * [[Bengt Ekerot]] – Dauðinn * [[Nils Poppe]] – Jof * [[Max von Sydow]] – Antonius Block, riddari * [[Bibi Andersson]] – Mia * [[Inga Landgré]] – Karin * [[Åke Fridell]] – Plog járnsmiður * [[Inga Gill]] – Lisa * [[Erik Strandmark]] – Jonas Skat * [[Bertil Anderberg]] – Raval, þjófur * [[Gunnel Lindblom]] – Mállaus stúlka * [[Maud Hansson]] – Norn * [[Gunnar Olsson (leikari)|Gunnar Olsson]] – Kirkjumálari * [[Anders Ek]] – Munkurinn * [[Benkt-Åke Benktsson]] – Kaupmaðurinn * [[Gudrun Brost]] – Vinnukona * Lars Lind – Ungur munkur * Tor Borong – Bóndi * Harry Asklund – Kráareigandi * [[Ulf Johanson]] – Riddaraforingi (ekki á kreditlista) {{div col end|3}} ==Heimildir== * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oahZAAAAMAAJ&q=Melvyn+Bragg+(Det+Sjunde+Inseglet) |author-link=Melvyn Bragg |last=Bragg |first=Melvyn |title=The Seventh Seal (Det Sjunde Inseglet) |publisher=BFI Publishing |year=1998 |isbn=978-0-85170-391-6 }} ==Tilvísanir== <references/> {{k|1957}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Ingmars Bergman]] [[Flokkur:Sænskar kvikmyndir]] ofl5lmaoifpuve0ozs1qh21zxku8rxu 0 190558 1958878 1958788 2026-04-04T23:17:14Z TKSnaevarr 53243 /* Söguþráður */ 1958878 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | mynd = Oppenheimer logo.svg | director = [[Christopher Nolan]] | screenplay = Christopher Nolan | based_on = ''[[American Prometheus]]'' eftir [[Kai Bird]] og [[Martin J. Sherwin]] | producer = {{Plainlist| * [[Emma Thomas]] * [[Charles Roven]] * Christopher Nolan }} | starring = {{Plainlist| * [[Cillian Murphy]] * [[Emily Blunt]] * [[Matt Damon]] * [[Robert Downey Jr.]] * [[Florence Pugh]] * [[Josh Hartnett]] * [[Casey Affleck]] * [[Rami Malek]] * [[Kenneth Branagh]] }} | cinematography = [[Hoyte van Hoytema]] | editing = [[Jennifer Lame]] | music = [[Ludwig Göransson]] | studio = {{Plainlist| * [[Universal Pictures]]<ref name="Cineuropa">{{cite web |last1=Lazic |first1=Elena |title=Review: Oppenheimer |url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/446662/ |website=[[Cineuropa]] |access-date=8 January 2025 |date=21 July 2023}}</ref><ref name="Moviefone">{{cite web |title=Oppenheimer (2023) |url=https://www.moviefone.com/movie/untitled-oppenheimer-biopic/1tOJVQRXmFcGn2lZ7Th6l7/main/ |website=[[Moviefone]] |access-date=8 January 2025}}</ref> * [[Syncopy Inc.|Syncopy]]<ref name="Cineuropa"/><ref name="Moviefone"/> * [[Atlas Entertainment]]<ref name="Cineuropa"/><ref name="Moviefone"/> * Breakheart Films<ref name="Moviefone"/> * Peters Creek Entertainment<ref name="Moviefone"/> * Gadget Films<ref name="Cineuropa"/><ref>{{cite web |title=Oppenheimer |url=https://nmfilm.com/production/oppenheimer |website=New Mexico Film Office |access-date=8 January 2025}}</ref> }} | distributor = Universal Pictures | released = {{Film date|2023|7|11|[[Grand Rex|Le Grand Rex]]|2023|7|21|Bandaríkin og Bretland}} | runtime = 180 mínútur<!--180:09; only IMAX version is 180:39--><ref>{{Cite web |date=July 6, 2023 |title=''Oppenheimer'' (15) |url=https://www.bbfc.co.uk/release/oppenheimer-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmda2mjm0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230706191747/https://www.bbfc.co.uk/release/oppenheimer-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmda2mjm0 |archive-date=July 6, 2023 |access-date=July 6, 2023 |publisher=[[British Board of Film Classification]]}}</ref> | country = {{Plainlist| * Bandaríkin * Bretland }} | language = Enska | budget = $100 milljónir<!--SEE TALK #BUDGET--><ref name="Keegan 2023">{{Cite magazine |last=Keegan |first=Rebecca |date=July 14, 2023 |title='This Can't Be Safe. It's Got to Have Bite': Christopher Nolan and Cast Unleash ''Oppenheimer'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/oppenheimer-christopher-nolan-cast-interview-film-1235535418/ |url-status=live |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720013003/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/oppenheimer-christopher-nolan-cast-interview-film-1235535418/ |archive-date=July 20, 2023 |access-date=July 15, 2023}}</ref> | gross = $1,07 milljarðar<ref name="BOM">{{Cite Box Office Mojo |id=15398776|title=Oppenheimer |access-date=March 5, 2025}}</ref> }} ''''' Oppenheimer''''' er ævisöguleg kvikmynd frá árinu 2023 sem [[Christopher Nolan]] leikstýrði, skrifaði og framleiddi.<ref>{{cite news |last=Scott |first=A. O. |authorlink=A. O. Scott |title=Are Fears of A.I. and Nuclear Apocalypse Keeping You Up? Blame Prometheus. - How an ancient Greek myth explains our terrifying modern reality. |url=https://www.nytimes.com/2023/10/21/books/review/robert-oppenheimer-john-von-neumann-prometheus.html |date=October 21, 2023 |work=[[The New York Times]] |access-date=October 21, 2023 }}</ref> Myndin fjallar um ævi [[J.&nbsp;Robert Oppenheimer]], bandaríska eðlisfræðingsins sem [[Manhattan-verkefnið|stýrði þróun fyrstu kjarnorkuvopnanna]] í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni. Myndin er byggð á ævisögunni ''American Prometheus'' frá árinu 2005 eftir [[Kai Bird]] og [[Martin J. Sherwin]]. Í myndinni er fjallað um rannsóknir Oppenheimers, stjórn hans í rannsóknarstofunni í [[Los Alamos]] og öryggisyfirheyrslur hans árið 1954. [[Cillian Murphy]] birtist í aðalhlutverki myndarinnar sem Oppenheimer og [[Robert Downey Jr.]] lék [[Lewis Strauss]], meðlim í [[Kjarnorkunefnd Bandaríkjanna]]. Meðal annarra leikara myndarinnar voru [[Emily Blunt]], [[Matt Damon]], [[Florence Pugh]], [[Josh Hartnett]], [[Casey Affleck]], [[Rami Malek]] og [[Kenneth Branagh]]. Tilkynnt var um gerð ''Oppenheimer'' í september 2021. Þetta var fyrsta kvikmynd Nolans sem ekki var dreift af [[Warner Bros. Pictures]] síðan ''[[Memento]]'' kom út árið 2000, vegna ósættis Nolans með áætlanir fyrirtækisins um að frumsýna myndir sínar á [[HBO Max]] um leið og þær birtust í kvikmyndahúsum.<ref>{{cite web | last=Fleming | first=Mike | title=Christopher Nolan Chooses Universal Pictures For His Film About J. Robert Oppenheimer & The A-Bomb | website=Deadline | date=September 14, 2021 | url=https://deadline.com/2021/09/christopher-nolan-universal-pictures-sets-next-film-j-robert-oppenheimer-development-atom-bomb-world-war-two-1234832975/ | access-date=January 19, 2024 | archive-date=January 19, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240119025706/https://deadline.com/2021/09/christopher-nolan-universal-pictures-sets-next-film-j-robert-oppenheimer-development-atom-bomb-world-war-two-1234832975/amp/ | url-status=live }}</ref> Murphy var fyrsti leikarinn sem fékk hlutverk í myndinni en hinir fengu hlutverk frá 2021 til apríl 2022. Myndin var tekin upp frá febrúar til maí 2022. Kvikmyndatökumaðurinn [[Hoyte van Hoytema]] notaði bæði 65&nbsp;mm [[IMAX]]-filmur og 65&nbsp;mm filmur við tökur myndarinnar, þar á meðal tiltekin atriði með svarthvítri IMAX-kvikmyndaljósmyndun, sem hafði ekki verið gert áður. Líkt og í mörgum fyrri myndum sínum notaði Nolan mikið af praktískum tæknibrellum og lagði áherslu á að fáar samsettar myndir væru í ''Oppenheimer''. Þrátt fyrir þetta eru mörg hundruð skot í myndinni með tölvubrellum.<ref>{{cite web | title=No VFX in ‘Oppenheimer’? “Clearly Not True” Says Film’s Oscar-Winning VFX Supervisor | website=The Hollywood Reporter | date=August 23, 2023 | url= https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/yes-oppenheimer-plenty-vfx-shots-1235573104/ | access-date=March 22, 2026 | archive-url= https://web.archive.org/web/20260303232547/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/yes-oppenheimer-plenty-vfx-shots-1235573104/ | archive-date=March 3, 2026 | url-status=live }}</ref> Um það bil 160 manns unnu í tæknibrelluteymi myndarinnar en fæstra þeirra var getið á kreditlista hennar.<ref>{{cite web | title= Christopher Nolan Forgot To Credit Over 80% Of VFX Crew On ‘Oppenheimer’ | website=Cartoon Brew | date=July 23, 2023 | url=https://www.cartoonbrew.com/cgi/christopher-nolan-forgot-to-credit-more-than-80-of-vfx-artists-on-oppenheimer-230775.html | access-date=March 22, 2026 | archive-url= https://web.archive.org/web/20260226021902/https://www.cartoonbrew.com/cgi/christopher-nolan-forgot-to-credit-more-than-80-of-vfx-artists-on-oppenheimer-230775.html | archive-date=February 26, 2026 | url-status=live}}</ref> ''Oppenheimer'' var frumsýnd í [[Grand Rex|Le Grand Rex]] í París fimmtudaginn 11. júlí 2023 og í breskum og bandarískum kvikmyndahúsum 21. júlí í dreifingu [[Universal Pictures]]. ''Oppenheimer'' var frumsýnd sama dag og gamanmyndin ''[[Barbie (kvikmynd)|Barbie]]'' frá Warner Bros., sem leiddi til kvikmyndaviðburðarins „[[Barbenheimer]]“ þar sem fólk var hvatt til að fara á báðar myndirnar sama dag. ''Oppenheimer'' hlaut góða dóma og halaði inn 975 milljónum bandaríkjadala á alþjóðavísu. Hún varð þar með þriðja tekjuhæsta kvikmynd ársins 2023, tekjuhæsta kvikmyndin um seinni heimsstyrjöldina, tekjuhæsta ævisögulega kvikmyndin og næsttekjuhæsta kvikmynd með sautján ára aldurstakmarki sem gerð hefur verið. ''Oppenheimer'' hlaut fjölda verðlauna. Myndin var tillnefnd til þrettán [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]] og vann sjö, meðal annars verðlaun sem [[Óskarsverðlaun fyrir bestu kvikmynd|besta myndin]], fyrir [[Óskarsverðlaun sem besti leikstjóri|besta leikstjórann]] (Nolan), fyrir [[Óskarsverðlaun sem besti leikari í aðalhlutverki|besta leikarann]] (Murphy) og [[Óskarsverðlaun sem besti leikari í aukahlutverki|besta aukaleikarann]] (Downey). Myndin vann jafnframt fimm [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]], meðal annars sem besta myndin í dramaflokki, og sjö [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]], meðal annars sem besta myndin. [[Kvikmyndastofnun Bandaríkjanna]] setti myndina á lista sinn yfir tíu bestu myndir ársins 2023. == Söguþráður == {{hatnote|Saga myndarinnar er sögð í [[Ólínuleg frásögn|ólínulegri frásögn]]. Hér er sagt frá atburðunum í tímaröð.}} Á þriðja áratugnum snýr kennilegi eðlisfræðingurinn J. Robert Oppenheimer heim til Bandaríkjanna eftir ferðalög um Evrópu. Hann byrjar kennslustörf við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla í Berkeley]], þar sem hann vingast við prófessorinn [[Haakon Chevalier]] og geðlæknanemann [[Jean Tatlock]], sem bæði eru [[Kommúnismi|kommúnistar]]. Robert og Jean eiga í rómantísku sambandi sem lýkur þegar Robert kynnist [[Kitty Oppenheimer|Kitty Puening]] í teiti. Þótt Kitty sé gift verður hún ófrísk af barni Roberts og þau giftast eftir að hún hefur skilið við mann sinn. Árið 1939 tekst þýskum eðlisfræðingum að [[Kjarnaklofnun|kljúfa atómið]]. [[Ernest Lawrence]], eðlisfræðingur við geislavirknirannsóknarstofu Berkeley, samsinnir Robert um að hægt væri að búa til [[kjarnorkuvopn]] með þessari uppgötvun. Oppenheimer birtir grein sína um svarthol en hún fellur í skuggann af [[Innrásin í Pólland|innrásinni í Pólland]], sem hrindir af stað [[seinni heimsstyrjöldin]]ni. Við Berkeley ráðleggur Lawrence Robert að slíta sambandi við kommúníska kunningja sína svo hann geti hjálpað Bandaríkjunum í stríðinu. Stuttu síðar fær Robert heimsókn frá [[Leslie Groves]] ofursta, framkvæmdastjóra [[Manhattan-verkefnið|Manhattan-verkefnisins]], sem hafði áður stýrt byggingu [[Pentagon]]. Groves felur Robert það verkefni að stýra þróun kjarnavopna fyrir Bandaríkin og skipar byggingu nýrrar tilraunatofu í Los Alamos í Nýju-Mexíkó. Vísindamenn eru boðaðir þangað til að vinna í laumi að verkefninu með aðstoð hjálparverkefna í Chicago, Hanford og Tennessee. Stuttu eftir upphaf verkefnisins segir kollegi Roberts, [[Edward Condon]], af sér vegna óánægju með strangar reglur hersins um [[hólfun]] á tilraunastofunni. Robert fær aðgangsheimild hans og kemur sér strax aftur í samband við Jean. Þau verja einni nótt saman á hóteli og Robert segir henni að þau muni ekki hittast aftur. Jean finnst látin í baðkari sínu nokkrum mánuðum síðar. Í Los Alamos stingur [[Edward Teller]] upp á þróun sprengju með [[Kjarnasamruni|kjarnasamruna]] og spáir því að hún yrði kraftmeiri en kjarnaklofningssprengjurnar sem verið er að þróa. [[Trinity (kjarnorkutilraun)|Sprengjutilraun]] er dagsett í júlí 1945 og Robert fær bróður sinn, [[Frank Oppenheimer|Frank]], fyrrum meðlim í [[Kommúnistaflokkur Bandaríkjanna|Kommúnistaflokknum]], til liðs við verkefnið í aðdraganda hennar. Eftir að tilraunin heppnast skipar [[Harry S. Truman|Truman Bandaríkjaforseti]] að tveimur sprengjum verði [[Kjarnorkuárásirnar á Hiroshima og Nagasaki|varpað á Japan]]. Stríðinu lýkur og tímaritið ''[[Time]]'' nefnir Robert „föður atómsprengjunnar“. Þótt Robert sé stríðshetja ráðleggur Robert Truman að hætta frekari kjarnorkuþróun og loka tilraunastofunni í Los Alamos. Skyndileg afstaða Roberts gegn kjarnorkuvopnum gerir hann að utangarðsmanni meðal stjórnmálamanna í Washington, sem draga tryggð hans við Bandaríkin í efa. Þetta leiðir til þess að hann er sviptur Q-öryggisheimild sinni árið 1954 eftir margra mánaða öryggisyfirheyrslur þar sem gamall kunningskapur Roberts við kommúnista er dreginn fram. Robert heldur starfi sínu við [[Princeton-háskóli|Princeton-háskóla]] en er ekki lengur ráðgjafi í kjarnorkustefnu Bandaríkjanna. Fimm árum síðar er [[Lewis Strauss]], fyrrum formaður [[Kjarnorkunefndar Bandaríkjanna]], tilnefndur í embætti verslunarmálaráðherra Bandaríkjanna. Umræður um tilnefningu hans á [[öldungadeild Bandaríkjaþings]] fara að snúast um hlutverk hans í falli Roberts. Í ljós kemur að Strauss skipulagði persónulega aðför gegn Robert eftir deilur milli þeirra um útflutning á [[Geislavirk kjarnategund|geislavirkum kjarnategundum]]. Hann telur Robert jafnframt hafa svívirt sig með andstöðu sinni gegn [[Vetnissprengja|vetnissprengjunni]] og vegna þess að [[Albert Einstein]] hundsaði hann eftir samtal við Oppenheimer við Princeton. Strauss er hafnað í atkvæðagreiðslu þingsins, sem bindur enda á stjórnmálaferil hans. Árið 1963 sæmir [[Lyndon B. Johnson|Johnson forseti]] Robert [[Enrico Fermi-verðlaunin|Enrico Fermi-verðlaununum]] og gefur þannig til kynna að stjórnin hafi tekið hann í sátt. Í afturhvarfi til samtals Roberts og Einsteins við Princeton kemur í ljós að Einstein hafði spáð því að ferill Roberts myndi þróast á þennan veg. Robert spáði því á móti að áframhaldandi þróun kjarnavopna gæti tortímt heiminum, sem olli Einstein svo miklu hugarangri að hann virti Strauss að vettugi. == Leikarar == {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Cillian_Murphy-2014.jpg | alt1 = Actor Cillian Murphy in Berlin, Germany, in 2017 | image2 = Oppenheimer (cropped).jpg | alt2 = Portrait of J. Robert Oppenheimer | footer = [[Cillian Murphy]] (vinstri) leikur [[J. Robert Oppenheimer]]. }} * [[Cillian Murphy]] sem [[J. Robert Oppenheimer]], [[Kennileg eðlisfræði|kennilegur eðlisfræðingur]] og framkvæmdastjóri [[Los Alamos-rannsóknarstofan|Los Alamos-rannsóknarstofunnar]].<ref name="Murphy">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=October 8, 2021 |title=Cillian Murphy Confirmed to Star As J. Robert Oppenheimer In Christopher Nolan's Next Film At Universal, Film Will Bow in July 2023 |url=https://deadline.com/2021/10/cillian-murphy-j-robert-oppenheimer-christopher-nolans-universal-film-july-2023-1234852888/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008180121/https://deadline.com/2021/10/cillian-murphy-j-robert-oppenheimer-christopher-nolans-universal-film-july-2023-1234852888/ |archive-date=October 8, 2021 |website=Deadline Hollywood |access-date=October 8, 2021}}</ref> * [[Emily Blunt]] sem [[Katherine Oppenheimer|Katherine „Kitty“ Oppenheimer]], eiginkona Roberts Oppenheimer og fyrrum meðlimur í [[Kommúnistaflokkur Bandaríkjanna|Kommúnistaflokki Bandaríkjanna]].<ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=October 20, 2021 |title=Emily Blunt In Talks To Join Christopher Nolan's Next Film ''Oppenheimer'' At Universal |url=https://deadline.com/2021/10/emily-blunt-christopher-nolans-oppenheimer-universal-1234858556/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102160825/https://deadline.com/2021/10/emily-blunt-christopher-nolans-oppenheimer-universal-1234858556/ |archive-date=November 2, 2021 |website=Deadline Hollywood |access-date=October 20, 2021}}</ref> * [[Matt Damon]] sem [[Leslie Groves]] hershöfðingi, foringi í verkfræðideild Bandaríkjahers og framkvæmdastjóri [[Manhattan-verkefnið|Manhattan-verkefnisins]].<ref name="DamonDowney">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=November 2, 2021 |title=Robert Downey Jr. And Matt Damon Latest Stars To Join Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' |url=https://deadline.com/2021/11/robert-downey-jr-matt-damon-christopher-nolan-oppenheimer-1234859892/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102154342/https://deadline.com/2021/11/robert-downey-jr-matt-damon-christopher-nolan-oppenheimer-1234859892/ |archive-date=November 2, 2021 |website=Deadline Hollywood |access-date=November 2, 2021}}</ref> * [[Robert Downey Jr.]] sem [[Lewis Strauss]] undirflotaforingi, uppgjafameðlimur í varaliði bandaríska sjóhersins og háttsettur meðlimur í [[Kjarnorkunefnd Bandaríkjanna]].<ref name="DamonDowney" /> * [[Florence Pugh]] sem [[Jean Tatlock]], geðlæknir, meðlimur í Kommúnistaflokki Bandaríkjanna og viðhald Roberts Oppenheimer.<ref name="PughMalekSafdie">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=December 9, 2021 |title=Florence Pugh, Rami Malek, Benny Safdie Join Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/florence-pugh-rami-malek-christopher-nolan-oppenheimer-1235060259/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211210153011/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/florence-pugh-rami-malek-christopher-nolan-oppenheimer-1235060259/ |archive-date=December 10, 2021 |magazine=The Hollywood Reporter |access-date=December 9, 2021}}</ref> * [[Josh Hartnett]] sem [[Ernest Lawrence]], [[kjarneðlisfræði]]ngur og [[Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði|Nóbelsverðlaunahafi]] sem vann með Oppenheimer við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla í Berkeley]].<ref name="FirstLook" /><ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=January 4, 2022 |title=Josh Hartnett Joins Christopher Nolan's Next Film ''Oppenheimer'' |url=https://deadline.com/2022/01/josh-hartnett-christopher-nolans-oppenheimer-1234904070/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220104190115/https://deadline.com/2022/01/josh-hartnett-christopher-nolans-oppenheimer-1234904070/ |archive-date=January 4, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=January 4, 2022}}</ref> * [[Casey Affleck]] sem [[Boris Pash]], foringi í leyniþjónustu Bandaríkjahers og foringi [[Alsos-aðgerðin|Alsos-aðgerðarinnar]].<ref>{{Cite web |last=Francis-Crow |first=Alana |date=April 23, 2022 |title=''Oppenheimer'' Set Photos Reveal Casey Affleck Is Cast In New Nolan Movie |url=https://screenrant.com/oppenheimer-movie-cast-casey-affleck-set-photos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424080512/https://screenrant.com/oppenheimer-movie-cast-casey-affleck-set-photos/ |archive-date=April 24, 2022 |website=Screen Rant |access-date=April 23, 2022}}</ref> * [[Rami Malek]] sem [[David L. Hill]], kjarneðlisfræðingur hjá málmfræðirannsóknarstofunni ([[Metallurgical Laboratory]]) sem tók þátt í að búa til kjarnorkuofninn [[Chicago Pile-1]].<ref name="PughMalekSafdie" /> * [[Kenneth Branagh]] sem [[Niels Bohr]], danskur eðlisfræðingur, Nóbelsverðlaunahafi, heimspekingur og átrúnaðargoð Oppenheimers.<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=February 22, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Gets First-Look Photo As Kenneth Branagh Joins Cast |url=https://deadline.com/2022/02/christopher-nolans-oppenheimer-adds-kenneth-branagh-gets-first-look-photo-1234958101/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222185037/https://deadline.com/2022/02/christopher-nolans-oppenheimer-adds-kenneth-branagh-gets-first-look-photo-1234958101/ |archive-date=February 22, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=February 22, 2022}}</ref> * [[Benny Safdie]] sem [[Edward Teller]], ungverskur kennilegur eðlisfræðingur sem gjarnan er kallaður „faðir [[Vetnissprengja|vetnissprengjunnar]]“.<ref name="PughMalekSafdie" /> * [[Jason Clarke]] sem [[Roger Robb]], lögmaður og verðandi alríkisdómari sem var ráðgjafi Kjarnorkunefndarinnar við öryggisyfirheyrslur Oppenheimers.<ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=March 1, 2022 |title=''Oppenheimer'': Jason Clarke Joins Christopher Nolan's Next Tentpole At Universal |url=https://deadline.com/2022/03/oppenheimer-jason-clarke-christopher-nolans-universal-1234962372/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301200322/https://deadline.com/2022/03/oppenheimer-jason-clarke-christopher-nolans-universal-1234962372/ |archive-date=March 1, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=March 1, 2022}}</ref> * [[Dylan Arnold]] sem [[Frank Oppenheimer]], yngri bróðir Roberts og öreindafræðingur sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref name="ArnoldHaaskivi">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=February 16, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Adds ''Halloween Kills'', ''Manifest'' Actors (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-oppenheimer-movie-dylan-arnold-olli-haaskivi-1235094434/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216200041/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-oppenheimer-movie-dylan-arnold-olli-haaskivi-1235094434/ |archive-date=February 16, 2022 |magazine=The Hollywood Reporter |access-date=February 16, 2022}}</ref> * [[Tom Conti]] sem [[Albert Einstein]], þýskur kennilegur eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi sem þekktur er fyrir að þróa [[Afstæðiskenningin|afstæðiskenninguna]].<ref>{{Cite magazine |last=Reul |first=Katie |date=May 8, 2023 |title=New 'Oppenheimer' Trailer Reveals a Sad Albert Einstein, Florence Pugh, Robert Downey Jr. and More in Christopher Nolan's Star-Studded Movie |url=https://variety.com/2023/film/news/oppenheimer-trailer-albert-einstein-christopher-nolan-cillian-murphy-1235542552/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230508170826/https://variety.com/2023/film/news/oppenheimer-trailer-albert-einstein-christopher-nolan-cillian-murphy-1235542552/ |archive-date=May 8, 2023 |magazine=Variety |access-date=May 8, 2023}}</ref> * [[James D'Arcy]] sem [[Patrick Blackett]], doktorsleiðeinandi Oppenheimers og Nóbelsverðlaunahafi í eðlisfræði við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]].<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=March 2, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Adds James D'Arcy & Michael Angarano |url=https://deadline.com/2022/03/christopher-nolans-oppenheimer-adds-james-darcy-michael-angarano-1234969435/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303000052/https://deadline.com/2022/03/christopher-nolans-oppenheimer-adds-james-darcy-michael-angarano-1234969435/ |archive-date=March 3, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=March 2, 2022}}</ref> * [[David Dastmalchian]] sem [[William L. Borden]], lögmaður og framkvæmdastjóri kjarnorkunefndar Bandaríkjaþings.<ref>{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=February 25, 2022 |title=David Dastmalchian Reuniting With Christopher Nolan for ''Oppenheimer'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/david-dastmalchian-christopher-nolan-oppenheimer-1235097425/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225205748/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/david-dastmalchian-christopher-nolan-oppenheimer-1235097425/ |archive-date=February 25, 2022 |magazine=The Hollywood Reporter |access-date=February 25, 2022}}</ref> * [[Dane DeHaan]] sem [[Kenneth Nichols]] undirhershöfðingi, liðsmaður í verkfræðideild Bandaríkjahers og aðstoðarverkfræðingur við Manhattan-verkefnið.<ref>{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=February 7, 2022 |title=Dane DeHaan Joins Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dane-dehaan-oppenheimer-cast-christopher-nolan-1235088312/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207205214/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dane-dehaan-oppenheimer-cast-christopher-nolan-1235088312/ |archive-date=February 7, 2022 |magazine=The Hollywood Reporter |access-date=February 7, 2022}}</ref> * [[Alden Ehrenreich]] sem aðstoðarmaður Lewis Strauss á þingi þegar Strauss er tilnefndur í embætti verslunarmálaráðherra Bandaríkjanna.<ref name="EhrenreichKrumholtz">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=February 22, 2022 |title=''Oppenheimer'': Alden Ehrenreich, David Krumholtz Join Christopher Nolan Drama (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-alden-ehrenreich-david-krumholtz-christopher-nolan-movie-1235097289/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222164045/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-alden-ehrenreich-david-krumholtz-christopher-nolan-movie-1235097289/ |archive-date=February 22, 2022 |access-date=February 22, 2022 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Remley |first=Hilary |date=February 22, 2022 |title=''Ironheart'' Adds Alden Ehrenreich to Marvel Disney+ Series |url=https://collider.com/ironheart-series-cast-alden-ehrenreich-disney-plus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721144556/https://collider.com/ironheart-series-cast-alden-ehrenreich-disney-plus/ |archive-date=July 21, 2022 |website=Collider |access-date=July 21, 2022}}</ref> * [[Tony Goldwyn]] sem [[Gordon Gray (stjórnmálamaður)|Gordon Gray]], opinber embættismaður og formaður nefndar sem tekur ákvörðun um að svipta Oppenheimer öryggisheimildum.<ref>{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=March 23, 2022 |title=''Oppenheimer'' Enlists Tony Goldwyn (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-tony-goldwyn-1235116653/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141222/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-tony-goldwyn-1235116653/ |archive-date=May 23, 2022 |access-date=March 23, 2022 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> * [[Jefferson Hall (leikari)|Jefferson Hall]] as [[Haakon Chevalier|Haakon Chevalier („Hoke“)]], prófessor við Berkeley sem vingaðist við Oppenheimer í háskólanum og lék lykilhlutverk í „Chevalier-atvikinu“.<ref>{{Cite press release |title=''Oppenheimer'' Production Information Approved |date=June 21, 2023 |publisher=Universal Pictures Publicity |url=https://dam.gettyimages.com/viewer/universal/qn8mrrcjstj3bq4wrq5hm5h |access-date=July 10, 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710041747/https://dam.gettyimages.com/viewer/universal/qn8mrrcjstj3bq4wrq5hm5h |archive-date=July 10, 2023}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Vivarelli |first=Nick |date=June 20, 2023 |title=''House of the Dragon'' Star Jefferson Hall Set for Emirati Director Nayla Al Khaja's Debut ''Three'' – Global Bulletin |url=https://variety.com/2023/film/asia/house-of-the-dragon-jefferson-hall-nayla-al-khaja-three-1235649024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629145830/https://variety.com/2023/film/asia/house-of-the-dragon-jefferson-hall-nayla-al-khaja-three-1235649024/ |archive-date=June 29, 2023 |access-date=July 10, 2023 |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> * [[David Krumholtz]] sem [[Isidor Isaac Rabi]], eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi sem vann sem ráðgjafi við Manhattan-verkefnið.<ref name="EhrenreichKrumholtz" /> * [[Matthew Modine]] sem [[Vannevar Bush]], formaður [[Office of Scientific Research and Development|Vísindarannsókna- og þróunarskrifstofu Bandaríkjanna]].<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=February 16, 2022 |title=''Oppenheimer'': Matthew Modine Joins Christopher Nolan's Film For Universal |url=https://deadline.com/2022/02/oppenheimer-matthew-modine-joins-christopher-nolans-film-for-universal-1234933906/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216180908/https://deadline.com/2022/02/oppenheimer-matthew-modine-joins-christopher-nolans-film-for-universal-1234933906/ |archive-date=February 16, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=February 16, 2022}}</ref> * [[Scott Grimes]] sem ráðgjafi Lewis Strauss<ref name="GrimesDenham">{{Cite magazine |last=White |first=James |date=March 1, 2022 |title=''Oppenheimer'' Adds Jason Clarke And Louise Lombard |url=https://www.empireonline.com/movies/news/oppenheimer-adds-jason-clarke-and-louise-lombard/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302001646/https://www.empireonline.com/movies/news/oppenheimer-adds-jason-clarke-and-louise-lombard/ |archive-date=March 2, 2022 |magazine=Empire |access-date=March 2, 2022}}</ref> * Kurt Koehler sem Thomas A. Morgan, iðnjöfur og fyrrum forstjóri Sperry-fyrirtækisins sem var einn nefndarmannanna við öryggisyfirheyrslur Oppenheimers.<ref>{{Cite web |last=Jannat |first=Zarghona |date=May 8, 2023 |title=Star-studded cast shines in new Oppenheimer trailer |url=https://themarkhortimes.com/editors-pick/star-studded-cast-shines-in-new-oppenheimer-trailer/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621013103/https://themarkhortimes.com/editors-pick/star-studded-cast-shines-in-new-oppenheimer-trailer/ |archive-date=June 21, 2023 |access-date=July 13, 2023 |website=The Markhor Times}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jones |first=Nate |date=July 12, 2023 |title=Which Supporting Characters in Oppenheimer Will Die of Radiation Poisoning? |url=https://www.vulture.com/2023/07/which-oppenheimer-characters-die-of-radiation-poisoning.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720060947/https://www.vulture.com/2023/07/which-oppenheimer-characters-die-of-radiation-poisoning.html |archive-date=July 20, 2023 |access-date=July 13, 2023 |website=Vulture}}</ref> * John Gowans sem [[Ward V. Evans]], efnafræðingur sem var einn nefndarmannanna við öryggisyfirheyrslur Oppenheimers.<ref name="The Direct" /> * [[Macon Blair]] sem [[Lloyd K. Garrison]], lögmaður sem talaði máli Oppenheimers við öryggisyfirheyrslurnar.<ref name="Vulture">{{Cite web |last=Jones |first=Nate |date=July 12, 2023 |title=Which Supporting Characters in Oppenheimer Will Die of Radiation Poisoning? |url=https://www.vulture.com/2023/07/which-oppenheimer-characters-die-of-radiation-poisoning.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720060947/https://www.vulture.com/2023/07/which-oppenheimer-characters-die-of-radiation-poisoning.html |archive-date=July 20, 2023 |access-date=July 17, 2023 |website=[[Vulture (website)|Vulture]]}}</ref> * [[Gregory Jbara]] sem [[Warren Magnuson]], öldundageildarþingmaður, formaður verslunarmálanefndar þingsins.<ref name="Vulture" /> * [[Harry Groener]] sem [[Gale W. McGee]] öldungadeildarþingmaður<ref name="Vulture" /> * [[Tim DeKay]] sem [[John Pastore]] öldungadeildarþingmaður<ref name="Vulture" /> * [[Matthias Schweighöfer]] sem [[Werner Heisenberg]], þýskur eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi sem vann að kjarnorkuáætlun Þýskalands á tíma seinni heimsstyrjaldarinnar.<ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=March 11, 2022 |title=''Army Of The Dead'' Breakout Matthias Schweighöfer Joins Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' |url=https://deadline.com/2022/03/army-of-the-dead-matthias-schweighofer-christopher-nolans-oppenheimer-1234975712/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609011416/https://deadline.com/2022/03/army-of-the-dead-matthias-schweighofer-christopher-nolans-oppenheimer-1234975712/ |archive-date=June 9, 2022 |access-date=March 11, 2022 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=November 2, 2022 |title=Schweighöfers nächste große Rolle |trans-title=Schweighöfer's next big role |url=https://www.spiegel.de/kultur/kino/mathias-schweighoefer-spielt-in-oppenheimer-den-physiker-werner-heisenberg-a-7af5cbfe-06d8-4d7d-9ae6-47a58d448720 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212192136/https://www.spiegel.de/kultur/kino/mathias-schweighoefer-spielt-in-oppenheimer-den-physiker-werner-heisenberg-a-7af5cbfe-06d8-4d7d-9ae6-47a58d448720 |archive-date=February 12, 2023 |magazine=Der Spiegel |language=de |access-date=February 12, 2023}}</ref> * [[Alex Wolff]] sem [[Luis Walter Alvarez]], eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref name="Wolff">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=March 22, 2022 |title=''Oppenheimer'': Alex Wolff Joins All-Star Cast of Christopher Nolan Drama (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-alex-wolff-christopher-nolan-movie-1235116406/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327032739/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-alex-wolff-christopher-nolan-movie-1235116406/ |archive-date=March 27, 2022 |magazine=The Hollywood Reporter |access-date=March 22, 2022}}</ref> * [[Josh Zuckerman]] sem [[Giovanni Rossi Lomanitz]], eðlisfræðingur sem varð lærlingur Oppenheimers við Berkeley.<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=April 4, 2022 |title=Christopher Denham & Josh Zuckerman Join ''Oppenheimer''; Shane Dax Taylor's Indie ''Best Man'' Adds Andrey Ivchenko |url=https://deadline.com/2022/04/oppenheimer-adds-two-andrey-ivchenko-joins-best-man-1234994274/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531062604/https://deadline.com/2022/04/oppenheimer-adds-two-andrey-ivchenko-joins-best-man-1234994274/ |archive-date=May 31, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=April 4, 2022}}</ref> * Rory Keane sem [[Hartland Snyder]], eðlisfræðingur sem vann með Oppenheimer við að reikna út [[þyngdarhrun]] rykeindar.<ref name="The Direct">{{Cite news |last=Thompson |first=David |date=July 22, 2023 |title=Oppenheimer Cast: Every Celebrity & Actor In the Movie |work=The Direct |url=https://thedirect.com/article/oppenheimer-cast-characters-actors |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726171245/https://thedirect.com/article/oppenheimer-cast-characters-actors |archive-date=July 26, 2023 |access-date=July 26, 2023}}</ref> * [[Michael Angarano]] sem [[Robert Serber]], eðlisfræðingur sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref name="FirstLook">{{Cite magazine |last=Lang |first=Brent |date=February 22, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Releases Moody First Look, Kenneth Branagh Joins Cast |url=https://variety.com/2022/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-first-look-kenneth-branagh-joins-cast-1235187501/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222192334/https://variety.com/2022/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-first-look-kenneth-branagh-joins-cast-1235187501/ |archive-date=February 22, 2022 |magazine=Variety |access-date=February 22, 2022}}</ref> * Britt Kyle sem Barbara Chevalier, eiginkona Hoke. * [[Emma Dumont]] sem Jackie Oppenheimer, eiginkona Franks og mágkona Roberts.<ref name="GilbertsonDumont" /> * [[Guy Burnet]] sem [[George C. Eltenton]], [[efnaverkfræði]]ngur í Bandaríkjunum með tengsl við Sovétríkin.<ref name="BurnetDeferrari">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=March 7, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Adds Guy Burnet & Danny Deferrari |url=https://deadline.com/2022/03/christopher-nolans-oppenheimer-adds-guy-burnet-danny-deferrari-1234972967/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422215653/https://deadline.com/2022/03/christopher-nolans-oppenheimer-adds-guy-burnet-danny-deferrari-1234972967/ |archive-date=April 22, 2022 |access-date=March 7, 2022 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> * [[Louise Lombard]] sem [[Ruth Tolman]], geðlæknir sem er náin Oppenheimer við þróun kjarnorkusprengjunnar.<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=March 1, 2022 |title=Louise Lombard Joins ''Oppenheimer''; ''Harold And The Purple Crayon'' Adds Camille Guaty |url=https://deadline.com/2022/03/louise-lombard-joins-oppenheimer-harold-and-the-purple-crayon-camille-guaty-1234968424/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422181233/https://deadline.com/2022/03/louise-lombard-joins-oppenheimer-harold-and-the-purple-crayon-camille-guaty-1234968424/ |archive-date=April 22, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=March 1, 2022}}</ref> * Tom Jenkins sem [[Richard C. Tolman]], eiginmaður Ruth og vísindaráðgjafi Groves hershöfðingja við Manhattan-verkefnið.<ref>{{Cite magazine |date=July 21, 2023 |title=Here's How Close 'Oppenheimer' Sticks to J. Robert Oppenheimer's Life |url=https://time.com/6295760/oppenheimer-true-story/ |archive-date=August 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811140712/https://time.com/6295760/oppenheimer-true-story/ |url-status=live |magazine=Time |access-date=October 30, 2023}}</ref> * [[Olli Haaskivi]] sem [[Edward Condon]], kjarneðlisfræðingur sem tók þátt í þróun [[ratsjá]]a og vann stuttlega við Manhattan-verkefnið.<ref name="ArnoldHaaskivi" /> * [[David Rysdahl]] sem [[Donald Hornig]], efnafræðingur sem vann í Los Alamos-rannsóknarstofunni.<ref>{{Cite magazine |last=Grobar |first=Matt |date=March 4, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Casts ''No Exit'' Star David Rysdahl (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-casts-david-rysdahl-1235104019/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417043701/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-casts-david-rysdahl-1235104019/ |archive-date=April 17, 2022 |magazine=The Hollywood Reporter |access-date=March 4, 2022}}</ref> * [[Josh Peck]] sem [[Kenneth Bainbridge]], eðlisfræðingur sem stýrði Trinity-kjarnorkutilraun Manhattan-verkefnisins.<ref>{{Cite magazine |last=Rubin |first=Rebecca |date=March 9, 2022 |title=''Drake and Josh'' Star Josh Peck Joins Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' (Exclusive) |url=https://variety.com/2022/film/news/josh-peck-oppenheimer-movie-christopher-nolan-1235198045/ |url-status=live |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609011429/https://variety.com/2022/film/news/josh-peck-oppenheimer-movie-christopher-nolan-1235198045/ |archive-date=June 9, 2022 |access-date=March 9, 2022}}</ref> * [[Jack Quaid]] sem [[Richard Feynman]], bandarískur kennilegur eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi sem vann við kennilega deild rannsóknarstofunnar í Los Alamos.<ref>{{Cite magazine |date=July 20, 2023 |title=The Cast of 'Oppenheimer' and the Real People They Play |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/photos/2023/07/oppenheimer-cast-actors-vs-real-people |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726014222/https://www.vanityfair.com/hollywood/photos/2023/07/oppenheimer-cast-actors-vs-real-people |archive-date=July 26, 2023 |magazine=Vanity Fair |access-date=July 26, 2023}}</ref> * [[Gustaf Skarsgård]] sem [[Hans Bethe]], þýsk-bandarískur kennilegur eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi og formaður kennilegrar deildar rannsóknarstofunnar í Los Alamos.<ref>{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=March 15, 2022 |title=''Oppenheimer'' Enlists ''Vikings'' Actor Gustaf Skarsgard (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-casts-gustaf-skarsgard-exclusive-1235111329/ |url-status=live |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20220404191624/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-casts-gustaf-skarsgard-exclusive-1235111329/ |archive-date=April 4, 2022 |access-date=March 15, 2022}}</ref> * [[James Urbaniak]] sem [[Kurt Gödel]], austurrískur rökfræðingur og stærðfræðingur sem er þekktur fyrir kenningar sínar sem umbyltu stærðfræði og höfðu mikil áhrif á heimspeki og tölvunarfræði.<ref name="Vulture" /> * [[Trond Fausa Aurvåg|Trond Fausa]] sem [[George Kistiakowsky]], úkraínskættaður prófessor við Harvard sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=March 29, 2022 |title=Billy Slaughter Joins Amazon's ''The Burial''; ''Oppenheimer'' Adds Trond Fausa |url=https://deadline.com/2022/03/billy-slaughter-joins-amazons-the-burial-oppenheimer-adds-trond-fausa-1234989239/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220604180401/https://deadline.com/2022/03/billy-slaughter-joins-amazons-the-burial-oppenheimer-adds-trond-fausa-1234989239/ |archive-date=June 4, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=March 29, 2022}}</ref> * [[Devon Bostick]] sem [[Seth Neddermeyer]], eðlisfræðingur sem uppgötvaði mýendir og mælti með notkun kjarnavopnsins sem notað var í Trinity-tilrauninni.<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=March 16, 2022 |title=Devon Bostick Joins Universal's ''Oppenheimer''; Sony's George Foreman Biopic Adds Deion Smith |url=https://deadline.com/2022/03/devon-bostick-joins-oppenheimer-sonys-george-foreman-biopic-adds-deion-smith-1234980250/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418110853/https://deadline.com/2022/03/devon-bostick-joins-oppenheimer-sonys-george-foreman-biopic-adds-deion-smith-1234980250/ |archive-date=April 18, 2022 |access-date=March 16, 2022 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> * Danny Deferrari sem [[Enrico Fermi]], ítalskur eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi sem bjó til kjarnaofninn [[Chicago Pile-1|Chicago Pile]].<ref name="BurnetDeferrari" /> * [[Christopher Denham]] sem [[Klaus Fuchs]], þýskættaður eðlisfræðingur sem vann við Manhattan-verkefnið og njósnaði fyrir Sovétríkin.<ref name="GrimesDenham" /> * Jessica Erin Martin sem [[Charlotte Serber]], yfirbókavörður í Los Alamos.<ref name="thedirect.com">{{Cite web |date=August 2023 |title=Oppenheimer Cast: Every Celebrity & Actor in the Movie |url=https://thedirect.com/article/oppenheimer-cast-characters-actors |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726171245/https://thedirect.com/article/oppenheimer-cast-characters-actors |archive-date=July 26, 2023 |website=The Direct |access-date=July 30, 2023}}</ref> * Ronald Auguste sem [[J. Ernest Wilkins Jr.]], bandarískur kjarnorkufræðingur, vélaverkfræðingur og stærðfræðingur sem vann með Oppenheimer við Manhattan-verkefnið.<ref name="thedirect.com" /> * {{ill|Máté Haumann|hu|Haumann Máté}} sem [[Leo Szilard]], ungverskur eðlisfræðingur sem lagði fram kenninguna um [[kjarnorkukeðjuverkun]] árið 1933 og safnaði í júlí 1945 undirritunum á áskorun til Trumans forseta á Chicago-deild Manhattan-verkefnisins um að beita ekki kjarnavopnum gegn Japan.<ref>{{Cite web |date=July 14, 2023 |title=Egy magyar szerepre magyar színész is jutott az Oppenheimerben – Haumann Máté alakítja Szilárd Leót |url=https://telex.hu/szorakozas/2023/07/14/oppenheimer-szilard-leo-haumann-mate-szinesz-premier |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714094619/https://telex.hu/szorakozas/2023/07/14/oppenheimer-szilard-leo-haumann-mate-szinesz-premier |archive-date=July 14, 2023 |access-date=July 30, 2023}}</ref> * [[Olivia Thirlby]] sem [[Lilli Hornig]], tékknesk-bandarískur vísindamaður sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref name="Thirlby">{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=April 15, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Adds Olivia Thirlby |url=https://deadline.com/2022/04/oppenheimer-christopher-nolan-olivia-thirlby-1235003014/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220604190700/https://deadline.com/2022/04/oppenheimer-christopher-nolan-olivia-thirlby-1235003014/ |archive-date=June 4, 2022 |access-date=April 15, 2022 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> * [[Jack Cutmore-Scott]] sem Lyall Johnson, öryggisvörður við Berkeley sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref name="Vulture" /> * [[Harrison Gilbertson]] sem [[Philip Morrison]], prófessor í eðlisfræði sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref name="GilbertsonDumont">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=March 10, 2022 |title=''Oppenheimer'': Harrison Gilbertson & Emma Dumont Board Christopher Nolan's Thriller For Universal |url=https://deadline.com/2022/03/christopher-nolans-oppenheimer-adds-harrison-gilbertson-emily-dumont-1234975430/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220310190940/https://deadline.com/2022/03/christopher-nolans-oppenheimer-adds-harrison-gilbertson-emily-dumont-1234975430/ |archive-date=March 10, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=March 10, 2022}}</ref> * [[James Remar]] sem [[Henry L. Stimson]], stríðsmálaráðherra í ríkisstjórn Trumans.<ref name="Vulture" /> * Will Roberts sem [[George C. Marshall]], Yfirmaður herforingjaráðs bandaríska landhersins frá 1939 til 1945. * [[Pat Skipper]] sem [[James F. Byrnes]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og síðar fylkisstjóri Suður-Karólínu.<ref name="Vulture" /> * [[Gary Oldman]] sem [[Harry S. Truman]], 33. forseti Bandaríkjanna sem tók ákvörðunina um að varpa tveimur kjarnorkusprengjum á Hiroshima og Nagasaki í ágúst 1945.<ref name="Gary Oldman">{{Cite web |last=Grater |first=Tom |date=April 1, 2022 |title=Gary Oldman Says He Is Appearing In One Scene In Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' |url=https://deadline.com/2022/04/gary-oldman-appearing-one-scene-christopher-nolans-oppenheimer-1234992452/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141218/https://deadline.com/2022/04/gary-oldman-appearing-one-scene-christopher-nolans-oppenheimer-1234992452/ |archive-date=May 23, 2022 |access-date=April 1, 2022 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> * Hap Lawrence sem [[Lyndon B. Johnson]], 36. forseti Bandaríkjanna.<ref name="Vulture" /> * Troy Bronson sem [[Joseph W. Kennedy]], efnafræðingur sem lék lykilhlutverk í uppgötvun [[Plútóníum|plútons]] og formaður efnafræðideildarinnar í Los Alamos.<ref>{{Cite web |last=Burnett {{!}} @BrynnaLynne24 |first=Aminah Syed {{!}} @aminahsyed_ & Brynna |date=2024-01-12 |title=Q&A: How actor Troy Bronson portrayed KU alumnus Joseph W. Kennedy in 'Oppenheimer' |url=https://www.kansan.com/arts_and_culture/q-a-how-actor-troy-bronson-portrayed-ku-alumnus-joseph-w-kennedy-in-oppenheimer/article_6118a7e4-b18f-11ee-944d-2fb841da029a.html |access-date=2024-03-12 |website=The University Daily Kansan |archive-date=February 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226142622/https://www.kansan.com/arts_and_culture/q-a-how-actor-troy-bronson-portrayed-ku-alumnus-joseph-w-kennedy-in-oppenheimer/article_6118a7e4-b18f-11ee-944d-2fb841da029a.html |url-status=live }}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{k|2023}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Christophers Nolan]] [[Flokkur:Kvikmyndir um seinni heimsstyrjöldina]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunamyndir í flokki bestu kvikmyndarinnar]] [[Flokkur:Universal Pictures-kvikmyndir]] [[Flokkur:Ævisögulegar kvikmyndir]] t6mk7e43aks58je2a0ost992q3ueilq 1958879 1958878 2026-04-04T23:19:28Z TKSnaevarr 53243 /* Söguþráður */ 1958879 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | mynd = Oppenheimer logo.svg | director = [[Christopher Nolan]] | screenplay = Christopher Nolan | based_on = ''[[American Prometheus]]'' eftir [[Kai Bird]] og [[Martin J. Sherwin]] | producer = {{Plainlist| * [[Emma Thomas]] * [[Charles Roven]] * Christopher Nolan }} | starring = {{Plainlist| * [[Cillian Murphy]] * [[Emily Blunt]] * [[Matt Damon]] * [[Robert Downey Jr.]] * [[Florence Pugh]] * [[Josh Hartnett]] * [[Casey Affleck]] * [[Rami Malek]] * [[Kenneth Branagh]] }} | cinematography = [[Hoyte van Hoytema]] | editing = [[Jennifer Lame]] | music = [[Ludwig Göransson]] | studio = {{Plainlist| * [[Universal Pictures]]<ref name="Cineuropa">{{cite web |last1=Lazic |first1=Elena |title=Review: Oppenheimer |url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/446662/ |website=[[Cineuropa]] |access-date=8 January 2025 |date=21 July 2023}}</ref><ref name="Moviefone">{{cite web |title=Oppenheimer (2023) |url=https://www.moviefone.com/movie/untitled-oppenheimer-biopic/1tOJVQRXmFcGn2lZ7Th6l7/main/ |website=[[Moviefone]] |access-date=8 January 2025}}</ref> * [[Syncopy Inc.|Syncopy]]<ref name="Cineuropa"/><ref name="Moviefone"/> * [[Atlas Entertainment]]<ref name="Cineuropa"/><ref name="Moviefone"/> * Breakheart Films<ref name="Moviefone"/> * Peters Creek Entertainment<ref name="Moviefone"/> * Gadget Films<ref name="Cineuropa"/><ref>{{cite web |title=Oppenheimer |url=https://nmfilm.com/production/oppenheimer |website=New Mexico Film Office |access-date=8 January 2025}}</ref> }} | distributor = Universal Pictures | released = {{Film date|2023|7|11|[[Grand Rex|Le Grand Rex]]|2023|7|21|Bandaríkin og Bretland}} | runtime = 180 mínútur<!--180:09; only IMAX version is 180:39--><ref>{{Cite web |date=July 6, 2023 |title=''Oppenheimer'' (15) |url=https://www.bbfc.co.uk/release/oppenheimer-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmda2mjm0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230706191747/https://www.bbfc.co.uk/release/oppenheimer-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmda2mjm0 |archive-date=July 6, 2023 |access-date=July 6, 2023 |publisher=[[British Board of Film Classification]]}}</ref> | country = {{Plainlist| * Bandaríkin * Bretland }} | language = Enska | budget = $100 milljónir<!--SEE TALK #BUDGET--><ref name="Keegan 2023">{{Cite magazine |last=Keegan |first=Rebecca |date=July 14, 2023 |title='This Can't Be Safe. It's Got to Have Bite': Christopher Nolan and Cast Unleash ''Oppenheimer'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/oppenheimer-christopher-nolan-cast-interview-film-1235535418/ |url-status=live |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720013003/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/oppenheimer-christopher-nolan-cast-interview-film-1235535418/ |archive-date=July 20, 2023 |access-date=July 15, 2023}}</ref> | gross = $1,07 milljarðar<ref name="BOM">{{Cite Box Office Mojo |id=15398776|title=Oppenheimer |access-date=March 5, 2025}}</ref> }} ''''' Oppenheimer''''' er ævisöguleg kvikmynd frá árinu 2023 sem [[Christopher Nolan]] leikstýrði, skrifaði og framleiddi.<ref>{{cite news |last=Scott |first=A. O. |authorlink=A. O. Scott |title=Are Fears of A.I. and Nuclear Apocalypse Keeping You Up? Blame Prometheus. - How an ancient Greek myth explains our terrifying modern reality. |url=https://www.nytimes.com/2023/10/21/books/review/robert-oppenheimer-john-von-neumann-prometheus.html |date=October 21, 2023 |work=[[The New York Times]] |access-date=October 21, 2023 }}</ref> Myndin fjallar um ævi [[J.&nbsp;Robert Oppenheimer]], bandaríska eðlisfræðingsins sem [[Manhattan-verkefnið|stýrði þróun fyrstu kjarnorkuvopnanna]] í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni. Myndin er byggð á ævisögunni ''American Prometheus'' frá árinu 2005 eftir [[Kai Bird]] og [[Martin J. Sherwin]]. Í myndinni er fjallað um rannsóknir Oppenheimers, stjórn hans í rannsóknarstofunni í [[Los Alamos]] og öryggisyfirheyrslur hans árið 1954. [[Cillian Murphy]] birtist í aðalhlutverki myndarinnar sem Oppenheimer og [[Robert Downey Jr.]] lék [[Lewis Strauss]], meðlim í [[Kjarnorkunefnd Bandaríkjanna]]. Meðal annarra leikara myndarinnar voru [[Emily Blunt]], [[Matt Damon]], [[Florence Pugh]], [[Josh Hartnett]], [[Casey Affleck]], [[Rami Malek]] og [[Kenneth Branagh]]. Tilkynnt var um gerð ''Oppenheimer'' í september 2021. Þetta var fyrsta kvikmynd Nolans sem ekki var dreift af [[Warner Bros. Pictures]] síðan ''[[Memento]]'' kom út árið 2000, vegna ósættis Nolans með áætlanir fyrirtækisins um að frumsýna myndir sínar á [[HBO Max]] um leið og þær birtust í kvikmyndahúsum.<ref>{{cite web | last=Fleming | first=Mike | title=Christopher Nolan Chooses Universal Pictures For His Film About J. Robert Oppenheimer & The A-Bomb | website=Deadline | date=September 14, 2021 | url=https://deadline.com/2021/09/christopher-nolan-universal-pictures-sets-next-film-j-robert-oppenheimer-development-atom-bomb-world-war-two-1234832975/ | access-date=January 19, 2024 | archive-date=January 19, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240119025706/https://deadline.com/2021/09/christopher-nolan-universal-pictures-sets-next-film-j-robert-oppenheimer-development-atom-bomb-world-war-two-1234832975/amp/ | url-status=live }}</ref> Murphy var fyrsti leikarinn sem fékk hlutverk í myndinni en hinir fengu hlutverk frá 2021 til apríl 2022. Myndin var tekin upp frá febrúar til maí 2022. Kvikmyndatökumaðurinn [[Hoyte van Hoytema]] notaði bæði 65&nbsp;mm [[IMAX]]-filmur og 65&nbsp;mm filmur við tökur myndarinnar, þar á meðal tiltekin atriði með svarthvítri IMAX-kvikmyndaljósmyndun, sem hafði ekki verið gert áður. Líkt og í mörgum fyrri myndum sínum notaði Nolan mikið af praktískum tæknibrellum og lagði áherslu á að fáar samsettar myndir væru í ''Oppenheimer''. Þrátt fyrir þetta eru mörg hundruð skot í myndinni með tölvubrellum.<ref>{{cite web | title=No VFX in ‘Oppenheimer’? “Clearly Not True” Says Film’s Oscar-Winning VFX Supervisor | website=The Hollywood Reporter | date=August 23, 2023 | url= https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/yes-oppenheimer-plenty-vfx-shots-1235573104/ | access-date=March 22, 2026 | archive-url= https://web.archive.org/web/20260303232547/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/yes-oppenheimer-plenty-vfx-shots-1235573104/ | archive-date=March 3, 2026 | url-status=live }}</ref> Um það bil 160 manns unnu í tæknibrelluteymi myndarinnar en fæstra þeirra var getið á kreditlista hennar.<ref>{{cite web | title= Christopher Nolan Forgot To Credit Over 80% Of VFX Crew On ‘Oppenheimer’ | website=Cartoon Brew | date=July 23, 2023 | url=https://www.cartoonbrew.com/cgi/christopher-nolan-forgot-to-credit-more-than-80-of-vfx-artists-on-oppenheimer-230775.html | access-date=March 22, 2026 | archive-url= https://web.archive.org/web/20260226021902/https://www.cartoonbrew.com/cgi/christopher-nolan-forgot-to-credit-more-than-80-of-vfx-artists-on-oppenheimer-230775.html | archive-date=February 26, 2026 | url-status=live}}</ref> ''Oppenheimer'' var frumsýnd í [[Grand Rex|Le Grand Rex]] í París fimmtudaginn 11. júlí 2023 og í breskum og bandarískum kvikmyndahúsum 21. júlí í dreifingu [[Universal Pictures]]. ''Oppenheimer'' var frumsýnd sama dag og gamanmyndin ''[[Barbie (kvikmynd)|Barbie]]'' frá Warner Bros., sem leiddi til kvikmyndaviðburðarins „[[Barbenheimer]]“ þar sem fólk var hvatt til að fara á báðar myndirnar sama dag. ''Oppenheimer'' hlaut góða dóma og halaði inn 975 milljónum bandaríkjadala á alþjóðavísu. Hún varð þar með þriðja tekjuhæsta kvikmynd ársins 2023, tekjuhæsta kvikmyndin um seinni heimsstyrjöldina, tekjuhæsta ævisögulega kvikmyndin og næsttekjuhæsta kvikmynd með sautján ára aldurstakmarki sem gerð hefur verið. ''Oppenheimer'' hlaut fjölda verðlauna. Myndin var tillnefnd til þrettán [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]] og vann sjö, meðal annars verðlaun sem [[Óskarsverðlaun fyrir bestu kvikmynd|besta myndin]], fyrir [[Óskarsverðlaun sem besti leikstjóri|besta leikstjórann]] (Nolan), fyrir [[Óskarsverðlaun sem besti leikari í aðalhlutverki|besta leikarann]] (Murphy) og [[Óskarsverðlaun sem besti leikari í aukahlutverki|besta aukaleikarann]] (Downey). Myndin vann jafnframt fimm [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]], meðal annars sem besta myndin í dramaflokki, og sjö [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]], meðal annars sem besta myndin. [[Kvikmyndastofnun Bandaríkjanna]] setti myndina á lista sinn yfir tíu bestu myndir ársins 2023. == Söguþráður == {{hatnote|Saga myndarinnar er sögð í [[Ólínuleg frásögn|ólínulegri frásögn]]. Hér er sagt frá atburðunum í tímaröð.}} Á þriðja áratugnum snýr kennilegi eðlisfræðingurinn J. Robert Oppenheimer heim til Bandaríkjanna eftir ferðalög um Evrópu. Hann byrjar kennslustörf við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla í Berkeley]], þar sem hann vingast við prófessorinn [[Haakon Chevalier]] og geðlæknanemann [[Jean Tatlock]], sem bæði eru [[Kommúnismi|kommúnistar]]. Robert og Jean eiga í rómantísku sambandi sem lýkur þegar Robert kynnist [[Kitty Oppenheimer|Kitty Puening]] í teiti. Þótt Kitty sé gift verður hún ófrísk af barni Roberts og þau giftast eftir að hún hefur skilið við mann sinn. Árið 1939 tekst þýskum eðlisfræðingum að [[Kjarnaklofnun|kljúfa atómið]]. [[Ernest Lawrence]], eðlisfræðingur við geislavirknirannsóknarstofu Berkeley, samsinnir Robert um að hægt væri að búa til [[kjarnorkuvopn]] með þessari uppgötvun. Oppenheimer birtir grein sína um svarthol en hún fellur í skuggann af [[Innrásin í Pólland|innrásinni í Pólland]], sem hrindir af stað [[seinni heimsstyrjöldin]]ni. Við Berkeley ráðleggur Lawrence Robert að slíta sambandi við kommúníska kunningja sína svo hann geti hjálpað Bandaríkjunum í stríðinu. Stuttu síðar fær Robert heimsókn frá [[Leslie Groves]] ofursta, framkvæmdastjóra [[Manhattan-verkefnið|Manhattan-verkefnisins]], sem hafði áður stýrt byggingu [[Pentagon]]. Groves felur Robert það verkefni að stýra þróun kjarnavopna fyrir Bandaríkin og skipar byggingu nýrrar tilraunatofu í Los Alamos í Nýju-Mexíkó. Vísindamenn eru boðaðir þangað til að vinna í laumi að verkefninu með aðstoð hjálparverkefna í Chicago, Hanford og Tennessee. Stuttu eftir upphaf verkefnisins segir kollegi Roberts, [[Edward Condon]], af sér vegna óánægju með strangar reglur hersins um [[hólfun]] á tilraunastofunni. Robert fær aðgangsheimild hans og kemur sér strax aftur í samband við Jean. Þau verja einni nótt saman á hóteli og Robert segir henni að þau muni ekki hittast aftur. Jean finnst látin í baðkari sínu nokkrum mánuðum síðar. Í Los Alamos stingur [[Edward Teller]] upp á þróun sprengju með [[Kjarnasamruni|kjarnasamruna]] og spáir því að hún yrði kraftmeiri en kjarnaklofningssprengjurnar sem verið er að þróa. [[Trinity (kjarnorkutilraun)|Sprengjutilraun]] er dagsett í júlí 1945 og Robert fær bróður sinn, [[Frank Oppenheimer|Frank]], fyrrum meðlim í [[Kommúnistaflokkur Bandaríkjanna|Kommúnistaflokknum]], til liðs við verkefnið í aðdraganda hennar. Eftir að tilraunin heppnast skipar [[Harry S. Truman|Truman Bandaríkjaforseti]] að tveimur sprengjum verði [[Kjarnorkuárásirnar á Hiroshima og Nagasaki|varpað á Japan]]. Stríðinu lýkur og tímaritið ''[[Time]]'' nefnir Robert „föður atómsprengjunnar“. Þótt Robert sé stríðshetja ráðleggur hann Truman að hætta frekari kjarnorkuþróun og loka tilraunastofunni í Los Alamos. Skyndileg afstaða Roberts gegn kjarnorkuvopnum gerir hann að utangarðsmanni meðal stjórnmálamanna í Washington, sem draga tryggð hans við Bandaríkin í efa. Þetta leiðir til þess að hann er sviptur Q-öryggisheimild sinni árið 1954 eftir margra mánaða öryggisyfirheyrslur þar sem gamall kunningskapur Roberts við kommúnista er dreginn fram í dagsljósið. Robert heldur starfi sínu við [[Princeton-háskóli|Princeton-háskóla]] en er ekki lengur ráðgjafi í kjarnorkustefnu Bandaríkjanna. Fimm árum síðar er [[Lewis Strauss]], fyrrum formaður [[Kjarnorkunefndar Bandaríkjanna]], tilnefndur í embætti verslunarmálaráðherra Bandaríkjanna. Umræður um tilnefningu hans á [[öldungadeild Bandaríkjaþings]] fara að snúast um hlutverk hans í falli Roberts. Í ljós kemur að Strauss skipulagði persónulega aðför gegn Robert eftir deilur milli þeirra um útflutning á [[Geislavirk kjarnategund|geislavirkum kjarnategundum]]. Hann telur Robert jafnframt hafa svívirt sig með andstöðu sinni gegn [[Vetnissprengja|vetnissprengjunni]] og vegna þess að [[Albert Einstein]] hundsaði hann eftir samtal við Oppenheimer við Princeton. Strauss er hafnað í atkvæðagreiðslu þingsins, sem bindur enda á stjórnmálaferil hans. Árið 1963 sæmir [[Lyndon B. Johnson|Johnson forseti]] Robert [[Enrico Fermi-verðlaunin|Enrico Fermi-verðlaununum]] og gefur þannig til kynna að stjórnin hafi tekið hann í sátt. Í afturhvarfi til samtals Roberts og Einsteins við Princeton kemur í ljós að Einstein hafði spáð því að ferill Roberts myndi þróast á þennan veg. Robert spáði því á móti að áframhaldandi þróun kjarnavopna gæti tortímt heiminum, sem olli Einstein svo miklu hugarangri að hann virti Strauss að vettugi. == Leikarar == {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Cillian_Murphy-2014.jpg | alt1 = Actor Cillian Murphy in Berlin, Germany, in 2017 | image2 = Oppenheimer (cropped).jpg | alt2 = Portrait of J. Robert Oppenheimer | footer = [[Cillian Murphy]] (vinstri) leikur [[J. Robert Oppenheimer]]. }} * [[Cillian Murphy]] sem [[J. Robert Oppenheimer]], [[Kennileg eðlisfræði|kennilegur eðlisfræðingur]] og framkvæmdastjóri [[Los Alamos-rannsóknarstofan|Los Alamos-rannsóknarstofunnar]].<ref name="Murphy">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=October 8, 2021 |title=Cillian Murphy Confirmed to Star As J. Robert Oppenheimer In Christopher Nolan's Next Film At Universal, Film Will Bow in July 2023 |url=https://deadline.com/2021/10/cillian-murphy-j-robert-oppenheimer-christopher-nolans-universal-film-july-2023-1234852888/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008180121/https://deadline.com/2021/10/cillian-murphy-j-robert-oppenheimer-christopher-nolans-universal-film-july-2023-1234852888/ |archive-date=October 8, 2021 |website=Deadline Hollywood |access-date=October 8, 2021}}</ref> * [[Emily Blunt]] sem [[Katherine Oppenheimer|Katherine „Kitty“ Oppenheimer]], eiginkona Roberts Oppenheimer og fyrrum meðlimur í [[Kommúnistaflokkur Bandaríkjanna|Kommúnistaflokki Bandaríkjanna]].<ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=October 20, 2021 |title=Emily Blunt In Talks To Join Christopher Nolan's Next Film ''Oppenheimer'' At Universal |url=https://deadline.com/2021/10/emily-blunt-christopher-nolans-oppenheimer-universal-1234858556/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102160825/https://deadline.com/2021/10/emily-blunt-christopher-nolans-oppenheimer-universal-1234858556/ |archive-date=November 2, 2021 |website=Deadline Hollywood |access-date=October 20, 2021}}</ref> * [[Matt Damon]] sem [[Leslie Groves]] hershöfðingi, foringi í verkfræðideild Bandaríkjahers og framkvæmdastjóri [[Manhattan-verkefnið|Manhattan-verkefnisins]].<ref name="DamonDowney">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=November 2, 2021 |title=Robert Downey Jr. And Matt Damon Latest Stars To Join Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' |url=https://deadline.com/2021/11/robert-downey-jr-matt-damon-christopher-nolan-oppenheimer-1234859892/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102154342/https://deadline.com/2021/11/robert-downey-jr-matt-damon-christopher-nolan-oppenheimer-1234859892/ |archive-date=November 2, 2021 |website=Deadline Hollywood |access-date=November 2, 2021}}</ref> * [[Robert Downey Jr.]] sem [[Lewis Strauss]] undirflotaforingi, uppgjafameðlimur í varaliði bandaríska sjóhersins og háttsettur meðlimur í [[Kjarnorkunefnd Bandaríkjanna]].<ref name="DamonDowney" /> * [[Florence Pugh]] sem [[Jean Tatlock]], geðlæknir, meðlimur í Kommúnistaflokki Bandaríkjanna og viðhald Roberts Oppenheimer.<ref name="PughMalekSafdie">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=December 9, 2021 |title=Florence Pugh, Rami Malek, Benny Safdie Join Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/florence-pugh-rami-malek-christopher-nolan-oppenheimer-1235060259/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211210153011/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/florence-pugh-rami-malek-christopher-nolan-oppenheimer-1235060259/ |archive-date=December 10, 2021 |magazine=The Hollywood Reporter |access-date=December 9, 2021}}</ref> * [[Josh Hartnett]] sem [[Ernest Lawrence]], [[kjarneðlisfræði]]ngur og [[Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði|Nóbelsverðlaunahafi]] sem vann með Oppenheimer við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla í Berkeley]].<ref name="FirstLook" /><ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=January 4, 2022 |title=Josh Hartnett Joins Christopher Nolan's Next Film ''Oppenheimer'' |url=https://deadline.com/2022/01/josh-hartnett-christopher-nolans-oppenheimer-1234904070/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220104190115/https://deadline.com/2022/01/josh-hartnett-christopher-nolans-oppenheimer-1234904070/ |archive-date=January 4, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=January 4, 2022}}</ref> * [[Casey Affleck]] sem [[Boris Pash]], foringi í leyniþjónustu Bandaríkjahers og foringi [[Alsos-aðgerðin|Alsos-aðgerðarinnar]].<ref>{{Cite web |last=Francis-Crow |first=Alana |date=April 23, 2022 |title=''Oppenheimer'' Set Photos Reveal Casey Affleck Is Cast In New Nolan Movie |url=https://screenrant.com/oppenheimer-movie-cast-casey-affleck-set-photos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424080512/https://screenrant.com/oppenheimer-movie-cast-casey-affleck-set-photos/ |archive-date=April 24, 2022 |website=Screen Rant |access-date=April 23, 2022}}</ref> * [[Rami Malek]] sem [[David L. Hill]], kjarneðlisfræðingur hjá málmfræðirannsóknarstofunni ([[Metallurgical Laboratory]]) sem tók þátt í að búa til kjarnorkuofninn [[Chicago Pile-1]].<ref name="PughMalekSafdie" /> * [[Kenneth Branagh]] sem [[Niels Bohr]], danskur eðlisfræðingur, Nóbelsverðlaunahafi, heimspekingur og átrúnaðargoð Oppenheimers.<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=February 22, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Gets First-Look Photo As Kenneth Branagh Joins Cast |url=https://deadline.com/2022/02/christopher-nolans-oppenheimer-adds-kenneth-branagh-gets-first-look-photo-1234958101/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222185037/https://deadline.com/2022/02/christopher-nolans-oppenheimer-adds-kenneth-branagh-gets-first-look-photo-1234958101/ |archive-date=February 22, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=February 22, 2022}}</ref> * [[Benny Safdie]] sem [[Edward Teller]], ungverskur kennilegur eðlisfræðingur sem gjarnan er kallaður „faðir [[Vetnissprengja|vetnissprengjunnar]]“.<ref name="PughMalekSafdie" /> * [[Jason Clarke]] sem [[Roger Robb]], lögmaður og verðandi alríkisdómari sem var ráðgjafi Kjarnorkunefndarinnar við öryggisyfirheyrslur Oppenheimers.<ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=March 1, 2022 |title=''Oppenheimer'': Jason Clarke Joins Christopher Nolan's Next Tentpole At Universal |url=https://deadline.com/2022/03/oppenheimer-jason-clarke-christopher-nolans-universal-1234962372/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301200322/https://deadline.com/2022/03/oppenheimer-jason-clarke-christopher-nolans-universal-1234962372/ |archive-date=March 1, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=March 1, 2022}}</ref> * [[Dylan Arnold]] sem [[Frank Oppenheimer]], yngri bróðir Roberts og öreindafræðingur sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref name="ArnoldHaaskivi">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=February 16, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Adds ''Halloween Kills'', ''Manifest'' Actors (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-oppenheimer-movie-dylan-arnold-olli-haaskivi-1235094434/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216200041/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-oppenheimer-movie-dylan-arnold-olli-haaskivi-1235094434/ |archive-date=February 16, 2022 |magazine=The Hollywood Reporter |access-date=February 16, 2022}}</ref> * [[Tom Conti]] sem [[Albert Einstein]], þýskur kennilegur eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi sem þekktur er fyrir að þróa [[Afstæðiskenningin|afstæðiskenninguna]].<ref>{{Cite magazine |last=Reul |first=Katie |date=May 8, 2023 |title=New 'Oppenheimer' Trailer Reveals a Sad Albert Einstein, Florence Pugh, Robert Downey Jr. and More in Christopher Nolan's Star-Studded Movie |url=https://variety.com/2023/film/news/oppenheimer-trailer-albert-einstein-christopher-nolan-cillian-murphy-1235542552/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230508170826/https://variety.com/2023/film/news/oppenheimer-trailer-albert-einstein-christopher-nolan-cillian-murphy-1235542552/ |archive-date=May 8, 2023 |magazine=Variety |access-date=May 8, 2023}}</ref> * [[James D'Arcy]] sem [[Patrick Blackett]], doktorsleiðeinandi Oppenheimers og Nóbelsverðlaunahafi í eðlisfræði við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]].<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=March 2, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Adds James D'Arcy & Michael Angarano |url=https://deadline.com/2022/03/christopher-nolans-oppenheimer-adds-james-darcy-michael-angarano-1234969435/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303000052/https://deadline.com/2022/03/christopher-nolans-oppenheimer-adds-james-darcy-michael-angarano-1234969435/ |archive-date=March 3, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=March 2, 2022}}</ref> * [[David Dastmalchian]] sem [[William L. Borden]], lögmaður og framkvæmdastjóri kjarnorkunefndar Bandaríkjaþings.<ref>{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=February 25, 2022 |title=David Dastmalchian Reuniting With Christopher Nolan for ''Oppenheimer'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/david-dastmalchian-christopher-nolan-oppenheimer-1235097425/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225205748/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/david-dastmalchian-christopher-nolan-oppenheimer-1235097425/ |archive-date=February 25, 2022 |magazine=The Hollywood Reporter |access-date=February 25, 2022}}</ref> * [[Dane DeHaan]] sem [[Kenneth Nichols]] undirhershöfðingi, liðsmaður í verkfræðideild Bandaríkjahers og aðstoðarverkfræðingur við Manhattan-verkefnið.<ref>{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=February 7, 2022 |title=Dane DeHaan Joins Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dane-dehaan-oppenheimer-cast-christopher-nolan-1235088312/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207205214/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dane-dehaan-oppenheimer-cast-christopher-nolan-1235088312/ |archive-date=February 7, 2022 |magazine=The Hollywood Reporter |access-date=February 7, 2022}}</ref> * [[Alden Ehrenreich]] sem aðstoðarmaður Lewis Strauss á þingi þegar Strauss er tilnefndur í embætti verslunarmálaráðherra Bandaríkjanna.<ref name="EhrenreichKrumholtz">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=February 22, 2022 |title=''Oppenheimer'': Alden Ehrenreich, David Krumholtz Join Christopher Nolan Drama (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-alden-ehrenreich-david-krumholtz-christopher-nolan-movie-1235097289/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222164045/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-alden-ehrenreich-david-krumholtz-christopher-nolan-movie-1235097289/ |archive-date=February 22, 2022 |access-date=February 22, 2022 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Remley |first=Hilary |date=February 22, 2022 |title=''Ironheart'' Adds Alden Ehrenreich to Marvel Disney+ Series |url=https://collider.com/ironheart-series-cast-alden-ehrenreich-disney-plus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721144556/https://collider.com/ironheart-series-cast-alden-ehrenreich-disney-plus/ |archive-date=July 21, 2022 |website=Collider |access-date=July 21, 2022}}</ref> * [[Tony Goldwyn]] sem [[Gordon Gray (stjórnmálamaður)|Gordon Gray]], opinber embættismaður og formaður nefndar sem tekur ákvörðun um að svipta Oppenheimer öryggisheimildum.<ref>{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=March 23, 2022 |title=''Oppenheimer'' Enlists Tony Goldwyn (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-tony-goldwyn-1235116653/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141222/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-tony-goldwyn-1235116653/ |archive-date=May 23, 2022 |access-date=March 23, 2022 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> * [[Jefferson Hall (leikari)|Jefferson Hall]] as [[Haakon Chevalier|Haakon Chevalier („Hoke“)]], prófessor við Berkeley sem vingaðist við Oppenheimer í háskólanum og lék lykilhlutverk í „Chevalier-atvikinu“.<ref>{{Cite press release |title=''Oppenheimer'' Production Information Approved |date=June 21, 2023 |publisher=Universal Pictures Publicity |url=https://dam.gettyimages.com/viewer/universal/qn8mrrcjstj3bq4wrq5hm5h |access-date=July 10, 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710041747/https://dam.gettyimages.com/viewer/universal/qn8mrrcjstj3bq4wrq5hm5h |archive-date=July 10, 2023}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Vivarelli |first=Nick |date=June 20, 2023 |title=''House of the Dragon'' Star Jefferson Hall Set for Emirati Director Nayla Al Khaja's Debut ''Three'' – Global Bulletin |url=https://variety.com/2023/film/asia/house-of-the-dragon-jefferson-hall-nayla-al-khaja-three-1235649024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629145830/https://variety.com/2023/film/asia/house-of-the-dragon-jefferson-hall-nayla-al-khaja-three-1235649024/ |archive-date=June 29, 2023 |access-date=July 10, 2023 |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> * [[David Krumholtz]] sem [[Isidor Isaac Rabi]], eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi sem vann sem ráðgjafi við Manhattan-verkefnið.<ref name="EhrenreichKrumholtz" /> * [[Matthew Modine]] sem [[Vannevar Bush]], formaður [[Office of Scientific Research and Development|Vísindarannsókna- og þróunarskrifstofu Bandaríkjanna]].<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=February 16, 2022 |title=''Oppenheimer'': Matthew Modine Joins Christopher Nolan's Film For Universal |url=https://deadline.com/2022/02/oppenheimer-matthew-modine-joins-christopher-nolans-film-for-universal-1234933906/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216180908/https://deadline.com/2022/02/oppenheimer-matthew-modine-joins-christopher-nolans-film-for-universal-1234933906/ |archive-date=February 16, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=February 16, 2022}}</ref> * [[Scott Grimes]] sem ráðgjafi Lewis Strauss<ref name="GrimesDenham">{{Cite magazine |last=White |first=James |date=March 1, 2022 |title=''Oppenheimer'' Adds Jason Clarke And Louise Lombard |url=https://www.empireonline.com/movies/news/oppenheimer-adds-jason-clarke-and-louise-lombard/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302001646/https://www.empireonline.com/movies/news/oppenheimer-adds-jason-clarke-and-louise-lombard/ |archive-date=March 2, 2022 |magazine=Empire |access-date=March 2, 2022}}</ref> * Kurt Koehler sem Thomas A. Morgan, iðnjöfur og fyrrum forstjóri Sperry-fyrirtækisins sem var einn nefndarmannanna við öryggisyfirheyrslur Oppenheimers.<ref>{{Cite web |last=Jannat |first=Zarghona |date=May 8, 2023 |title=Star-studded cast shines in new Oppenheimer trailer |url=https://themarkhortimes.com/editors-pick/star-studded-cast-shines-in-new-oppenheimer-trailer/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621013103/https://themarkhortimes.com/editors-pick/star-studded-cast-shines-in-new-oppenheimer-trailer/ |archive-date=June 21, 2023 |access-date=July 13, 2023 |website=The Markhor Times}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jones |first=Nate |date=July 12, 2023 |title=Which Supporting Characters in Oppenheimer Will Die of Radiation Poisoning? |url=https://www.vulture.com/2023/07/which-oppenheimer-characters-die-of-radiation-poisoning.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720060947/https://www.vulture.com/2023/07/which-oppenheimer-characters-die-of-radiation-poisoning.html |archive-date=July 20, 2023 |access-date=July 13, 2023 |website=Vulture}}</ref> * John Gowans sem [[Ward V. Evans]], efnafræðingur sem var einn nefndarmannanna við öryggisyfirheyrslur Oppenheimers.<ref name="The Direct" /> * [[Macon Blair]] sem [[Lloyd K. Garrison]], lögmaður sem talaði máli Oppenheimers við öryggisyfirheyrslurnar.<ref name="Vulture">{{Cite web |last=Jones |first=Nate |date=July 12, 2023 |title=Which Supporting Characters in Oppenheimer Will Die of Radiation Poisoning? |url=https://www.vulture.com/2023/07/which-oppenheimer-characters-die-of-radiation-poisoning.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720060947/https://www.vulture.com/2023/07/which-oppenheimer-characters-die-of-radiation-poisoning.html |archive-date=July 20, 2023 |access-date=July 17, 2023 |website=[[Vulture (website)|Vulture]]}}</ref> * [[Gregory Jbara]] sem [[Warren Magnuson]], öldundageildarþingmaður, formaður verslunarmálanefndar þingsins.<ref name="Vulture" /> * [[Harry Groener]] sem [[Gale W. McGee]] öldungadeildarþingmaður<ref name="Vulture" /> * [[Tim DeKay]] sem [[John Pastore]] öldungadeildarþingmaður<ref name="Vulture" /> * [[Matthias Schweighöfer]] sem [[Werner Heisenberg]], þýskur eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi sem vann að kjarnorkuáætlun Þýskalands á tíma seinni heimsstyrjaldarinnar.<ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=March 11, 2022 |title=''Army Of The Dead'' Breakout Matthias Schweighöfer Joins Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' |url=https://deadline.com/2022/03/army-of-the-dead-matthias-schweighofer-christopher-nolans-oppenheimer-1234975712/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609011416/https://deadline.com/2022/03/army-of-the-dead-matthias-schweighofer-christopher-nolans-oppenheimer-1234975712/ |archive-date=June 9, 2022 |access-date=March 11, 2022 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=November 2, 2022 |title=Schweighöfers nächste große Rolle |trans-title=Schweighöfer's next big role |url=https://www.spiegel.de/kultur/kino/mathias-schweighoefer-spielt-in-oppenheimer-den-physiker-werner-heisenberg-a-7af5cbfe-06d8-4d7d-9ae6-47a58d448720 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212192136/https://www.spiegel.de/kultur/kino/mathias-schweighoefer-spielt-in-oppenheimer-den-physiker-werner-heisenberg-a-7af5cbfe-06d8-4d7d-9ae6-47a58d448720 |archive-date=February 12, 2023 |magazine=Der Spiegel |language=de |access-date=February 12, 2023}}</ref> * [[Alex Wolff]] sem [[Luis Walter Alvarez]], eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref name="Wolff">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=March 22, 2022 |title=''Oppenheimer'': Alex Wolff Joins All-Star Cast of Christopher Nolan Drama (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-alex-wolff-christopher-nolan-movie-1235116406/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327032739/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-alex-wolff-christopher-nolan-movie-1235116406/ |archive-date=March 27, 2022 |magazine=The Hollywood Reporter |access-date=March 22, 2022}}</ref> * [[Josh Zuckerman]] sem [[Giovanni Rossi Lomanitz]], eðlisfræðingur sem varð lærlingur Oppenheimers við Berkeley.<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=April 4, 2022 |title=Christopher Denham & Josh Zuckerman Join ''Oppenheimer''; Shane Dax Taylor's Indie ''Best Man'' Adds Andrey Ivchenko |url=https://deadline.com/2022/04/oppenheimer-adds-two-andrey-ivchenko-joins-best-man-1234994274/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531062604/https://deadline.com/2022/04/oppenheimer-adds-two-andrey-ivchenko-joins-best-man-1234994274/ |archive-date=May 31, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=April 4, 2022}}</ref> * Rory Keane sem [[Hartland Snyder]], eðlisfræðingur sem vann með Oppenheimer við að reikna út [[þyngdarhrun]] rykeindar.<ref name="The Direct">{{Cite news |last=Thompson |first=David |date=July 22, 2023 |title=Oppenheimer Cast: Every Celebrity & Actor In the Movie |work=The Direct |url=https://thedirect.com/article/oppenheimer-cast-characters-actors |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726171245/https://thedirect.com/article/oppenheimer-cast-characters-actors |archive-date=July 26, 2023 |access-date=July 26, 2023}}</ref> * [[Michael Angarano]] sem [[Robert Serber]], eðlisfræðingur sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref name="FirstLook">{{Cite magazine |last=Lang |first=Brent |date=February 22, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Releases Moody First Look, Kenneth Branagh Joins Cast |url=https://variety.com/2022/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-first-look-kenneth-branagh-joins-cast-1235187501/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222192334/https://variety.com/2022/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-first-look-kenneth-branagh-joins-cast-1235187501/ |archive-date=February 22, 2022 |magazine=Variety |access-date=February 22, 2022}}</ref> * Britt Kyle sem Barbara Chevalier, eiginkona Hoke. * [[Emma Dumont]] sem Jackie Oppenheimer, eiginkona Franks og mágkona Roberts.<ref name="GilbertsonDumont" /> * [[Guy Burnet]] sem [[George C. Eltenton]], [[efnaverkfræði]]ngur í Bandaríkjunum með tengsl við Sovétríkin.<ref name="BurnetDeferrari">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=March 7, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Adds Guy Burnet & Danny Deferrari |url=https://deadline.com/2022/03/christopher-nolans-oppenheimer-adds-guy-burnet-danny-deferrari-1234972967/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422215653/https://deadline.com/2022/03/christopher-nolans-oppenheimer-adds-guy-burnet-danny-deferrari-1234972967/ |archive-date=April 22, 2022 |access-date=March 7, 2022 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> * [[Louise Lombard]] sem [[Ruth Tolman]], geðlæknir sem er náin Oppenheimer við þróun kjarnorkusprengjunnar.<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=March 1, 2022 |title=Louise Lombard Joins ''Oppenheimer''; ''Harold And The Purple Crayon'' Adds Camille Guaty |url=https://deadline.com/2022/03/louise-lombard-joins-oppenheimer-harold-and-the-purple-crayon-camille-guaty-1234968424/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422181233/https://deadline.com/2022/03/louise-lombard-joins-oppenheimer-harold-and-the-purple-crayon-camille-guaty-1234968424/ |archive-date=April 22, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=March 1, 2022}}</ref> * Tom Jenkins sem [[Richard C. Tolman]], eiginmaður Ruth og vísindaráðgjafi Groves hershöfðingja við Manhattan-verkefnið.<ref>{{Cite magazine |date=July 21, 2023 |title=Here's How Close 'Oppenheimer' Sticks to J. Robert Oppenheimer's Life |url=https://time.com/6295760/oppenheimer-true-story/ |archive-date=August 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811140712/https://time.com/6295760/oppenheimer-true-story/ |url-status=live |magazine=Time |access-date=October 30, 2023}}</ref> * [[Olli Haaskivi]] sem [[Edward Condon]], kjarneðlisfræðingur sem tók þátt í þróun [[ratsjá]]a og vann stuttlega við Manhattan-verkefnið.<ref name="ArnoldHaaskivi" /> * [[David Rysdahl]] sem [[Donald Hornig]], efnafræðingur sem vann í Los Alamos-rannsóknarstofunni.<ref>{{Cite magazine |last=Grobar |first=Matt |date=March 4, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Casts ''No Exit'' Star David Rysdahl (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-casts-david-rysdahl-1235104019/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417043701/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-casts-david-rysdahl-1235104019/ |archive-date=April 17, 2022 |magazine=The Hollywood Reporter |access-date=March 4, 2022}}</ref> * [[Josh Peck]] sem [[Kenneth Bainbridge]], eðlisfræðingur sem stýrði Trinity-kjarnorkutilraun Manhattan-verkefnisins.<ref>{{Cite magazine |last=Rubin |first=Rebecca |date=March 9, 2022 |title=''Drake and Josh'' Star Josh Peck Joins Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' (Exclusive) |url=https://variety.com/2022/film/news/josh-peck-oppenheimer-movie-christopher-nolan-1235198045/ |url-status=live |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609011429/https://variety.com/2022/film/news/josh-peck-oppenheimer-movie-christopher-nolan-1235198045/ |archive-date=June 9, 2022 |access-date=March 9, 2022}}</ref> * [[Jack Quaid]] sem [[Richard Feynman]], bandarískur kennilegur eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi sem vann við kennilega deild rannsóknarstofunnar í Los Alamos.<ref>{{Cite magazine |date=July 20, 2023 |title=The Cast of 'Oppenheimer' and the Real People They Play |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/photos/2023/07/oppenheimer-cast-actors-vs-real-people |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726014222/https://www.vanityfair.com/hollywood/photos/2023/07/oppenheimer-cast-actors-vs-real-people |archive-date=July 26, 2023 |magazine=Vanity Fair |access-date=July 26, 2023}}</ref> * [[Gustaf Skarsgård]] sem [[Hans Bethe]], þýsk-bandarískur kennilegur eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi og formaður kennilegrar deildar rannsóknarstofunnar í Los Alamos.<ref>{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=March 15, 2022 |title=''Oppenheimer'' Enlists ''Vikings'' Actor Gustaf Skarsgard (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-casts-gustaf-skarsgard-exclusive-1235111329/ |url-status=live |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20220404191624/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-casts-gustaf-skarsgard-exclusive-1235111329/ |archive-date=April 4, 2022 |access-date=March 15, 2022}}</ref> * [[James Urbaniak]] sem [[Kurt Gödel]], austurrískur rökfræðingur og stærðfræðingur sem er þekktur fyrir kenningar sínar sem umbyltu stærðfræði og höfðu mikil áhrif á heimspeki og tölvunarfræði.<ref name="Vulture" /> * [[Trond Fausa Aurvåg|Trond Fausa]] sem [[George Kistiakowsky]], úkraínskættaður prófessor við Harvard sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=March 29, 2022 |title=Billy Slaughter Joins Amazon's ''The Burial''; ''Oppenheimer'' Adds Trond Fausa |url=https://deadline.com/2022/03/billy-slaughter-joins-amazons-the-burial-oppenheimer-adds-trond-fausa-1234989239/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220604180401/https://deadline.com/2022/03/billy-slaughter-joins-amazons-the-burial-oppenheimer-adds-trond-fausa-1234989239/ |archive-date=June 4, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=March 29, 2022}}</ref> * [[Devon Bostick]] sem [[Seth Neddermeyer]], eðlisfræðingur sem uppgötvaði mýendir og mælti með notkun kjarnavopnsins sem notað var í Trinity-tilrauninni.<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=March 16, 2022 |title=Devon Bostick Joins Universal's ''Oppenheimer''; Sony's George Foreman Biopic Adds Deion Smith |url=https://deadline.com/2022/03/devon-bostick-joins-oppenheimer-sonys-george-foreman-biopic-adds-deion-smith-1234980250/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418110853/https://deadline.com/2022/03/devon-bostick-joins-oppenheimer-sonys-george-foreman-biopic-adds-deion-smith-1234980250/ |archive-date=April 18, 2022 |access-date=March 16, 2022 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> * Danny Deferrari sem [[Enrico Fermi]], ítalskur eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi sem bjó til kjarnaofninn [[Chicago Pile-1|Chicago Pile]].<ref name="BurnetDeferrari" /> * [[Christopher Denham]] sem [[Klaus Fuchs]], þýskættaður eðlisfræðingur sem vann við Manhattan-verkefnið og njósnaði fyrir Sovétríkin.<ref name="GrimesDenham" /> * Jessica Erin Martin sem [[Charlotte Serber]], yfirbókavörður í Los Alamos.<ref name="thedirect.com">{{Cite web |date=August 2023 |title=Oppenheimer Cast: Every Celebrity & Actor in the Movie |url=https://thedirect.com/article/oppenheimer-cast-characters-actors |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726171245/https://thedirect.com/article/oppenheimer-cast-characters-actors |archive-date=July 26, 2023 |website=The Direct |access-date=July 30, 2023}}</ref> * Ronald Auguste sem [[J. Ernest Wilkins Jr.]], bandarískur kjarnorkufræðingur, vélaverkfræðingur og stærðfræðingur sem vann með Oppenheimer við Manhattan-verkefnið.<ref name="thedirect.com" /> * {{ill|Máté Haumann|hu|Haumann Máté}} sem [[Leo Szilard]], ungverskur eðlisfræðingur sem lagði fram kenninguna um [[kjarnorkukeðjuverkun]] árið 1933 og safnaði í júlí 1945 undirritunum á áskorun til Trumans forseta á Chicago-deild Manhattan-verkefnisins um að beita ekki kjarnavopnum gegn Japan.<ref>{{Cite web |date=July 14, 2023 |title=Egy magyar szerepre magyar színész is jutott az Oppenheimerben – Haumann Máté alakítja Szilárd Leót |url=https://telex.hu/szorakozas/2023/07/14/oppenheimer-szilard-leo-haumann-mate-szinesz-premier |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714094619/https://telex.hu/szorakozas/2023/07/14/oppenheimer-szilard-leo-haumann-mate-szinesz-premier |archive-date=July 14, 2023 |access-date=July 30, 2023}}</ref> * [[Olivia Thirlby]] sem [[Lilli Hornig]], tékknesk-bandarískur vísindamaður sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref name="Thirlby">{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=April 15, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Adds Olivia Thirlby |url=https://deadline.com/2022/04/oppenheimer-christopher-nolan-olivia-thirlby-1235003014/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220604190700/https://deadline.com/2022/04/oppenheimer-christopher-nolan-olivia-thirlby-1235003014/ |archive-date=June 4, 2022 |access-date=April 15, 2022 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> * [[Jack Cutmore-Scott]] sem Lyall Johnson, öryggisvörður við Berkeley sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref name="Vulture" /> * [[Harrison Gilbertson]] sem [[Philip Morrison]], prófessor í eðlisfræði sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref name="GilbertsonDumont">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=March 10, 2022 |title=''Oppenheimer'': Harrison Gilbertson & Emma Dumont Board Christopher Nolan's Thriller For Universal |url=https://deadline.com/2022/03/christopher-nolans-oppenheimer-adds-harrison-gilbertson-emily-dumont-1234975430/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220310190940/https://deadline.com/2022/03/christopher-nolans-oppenheimer-adds-harrison-gilbertson-emily-dumont-1234975430/ |archive-date=March 10, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=March 10, 2022}}</ref> * [[James Remar]] sem [[Henry L. Stimson]], stríðsmálaráðherra í ríkisstjórn Trumans.<ref name="Vulture" /> * Will Roberts sem [[George C. Marshall]], Yfirmaður herforingjaráðs bandaríska landhersins frá 1939 til 1945. * [[Pat Skipper]] sem [[James F. Byrnes]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og síðar fylkisstjóri Suður-Karólínu.<ref name="Vulture" /> * [[Gary Oldman]] sem [[Harry S. Truman]], 33. forseti Bandaríkjanna sem tók ákvörðunina um að varpa tveimur kjarnorkusprengjum á Hiroshima og Nagasaki í ágúst 1945.<ref name="Gary Oldman">{{Cite web |last=Grater |first=Tom |date=April 1, 2022 |title=Gary Oldman Says He Is Appearing In One Scene In Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' |url=https://deadline.com/2022/04/gary-oldman-appearing-one-scene-christopher-nolans-oppenheimer-1234992452/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141218/https://deadline.com/2022/04/gary-oldman-appearing-one-scene-christopher-nolans-oppenheimer-1234992452/ |archive-date=May 23, 2022 |access-date=April 1, 2022 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> * Hap Lawrence sem [[Lyndon B. Johnson]], 36. forseti Bandaríkjanna.<ref name="Vulture" /> * Troy Bronson sem [[Joseph W. Kennedy]], efnafræðingur sem lék lykilhlutverk í uppgötvun [[Plútóníum|plútons]] og formaður efnafræðideildarinnar í Los Alamos.<ref>{{Cite web |last=Burnett {{!}} @BrynnaLynne24 |first=Aminah Syed {{!}} @aminahsyed_ & Brynna |date=2024-01-12 |title=Q&A: How actor Troy Bronson portrayed KU alumnus Joseph W. Kennedy in 'Oppenheimer' |url=https://www.kansan.com/arts_and_culture/q-a-how-actor-troy-bronson-portrayed-ku-alumnus-joseph-w-kennedy-in-oppenheimer/article_6118a7e4-b18f-11ee-944d-2fb841da029a.html |access-date=2024-03-12 |website=The University Daily Kansan |archive-date=February 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226142622/https://www.kansan.com/arts_and_culture/q-a-how-actor-troy-bronson-portrayed-ku-alumnus-joseph-w-kennedy-in-oppenheimer/article_6118a7e4-b18f-11ee-944d-2fb841da029a.html |url-status=live }}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{k|2023}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Christophers Nolan]] [[Flokkur:Kvikmyndir um seinni heimsstyrjöldina]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunamyndir í flokki bestu kvikmyndarinnar]] [[Flokkur:Universal Pictures-kvikmyndir]] [[Flokkur:Ævisögulegar kvikmyndir]] ivpsc1i5mg5ovt4wi0u9hnt5t2337kz 2 190564 1958817 2026-04-04T12:39:28Z Lafi90 69742 Bjó mér til aðra uppkastssíðu 1958817 wikitext text/x-wiki Hvallátrar er sveitabær í Látravík við Látrabjarg í Vesturbyggð. Byggð hófst um ... Síðasti lögheimilisbúinn á Hvallátrum var Kristinn 'Látra-Kiddi' Guðmundsson (f. 26. desember 1945 - d. 3. janúar 2022), en honum og systur hans, Gyðu, var komið í fóstur hjá Guðmundi Ásgeir Erlendssyni (f. 13.9.1909, d. 23. júlí 1995) , vitaverði og móðurbróðir Kristinns), og Jónu Halldóru Jónsdóttir, húsmóður (f. 25.04.1908, d. 12.07.1985. Gyða systir Kristinns á einnig einbýlishús (nú sumarhús) á Hvallátrum ásamt eiginmanni sínum, Maríusi. Byggðin samastendur af Heimabæ, Gimli, Eitthvað, víkurnar Hænuvík, Kollsvík, Breiðavík og Látravík, == Í dag == Í dag standa á Hvallátrum 12 sumarhús, þau x, y, z, og heimsækja erfingjar þeirra sem húsin byggðu þau reglulega, helst til á sumrin. Frá 2000 hafa sprottið upp x, y, og z. Eins er stunduð eggjataka, líkt og gert hefur verið frá aldarmótunum 1900, og jafnvel lengur. Helst er farið niður Látrabjargið sjálft, en einnig er farið í Bjarnagjá, Bæjarbjarg og Setnagjá. == Síðustu lögheimilisíbúar == Guðbjört Þórdís, oftast kölluð Stella (f. 25. maí 1937, d. 22. júní 2012) og eiginmaður hennar, Aðalsteinn Grétar Guðmundsson (f. 14. júlí 1936, d. 1 .maí 2005) bjuggu þar framyfir aldamótin 2000 og eins og heilsan leyfði. Síðasti aðilinn sem hélt heimili allt árið á Hvallátrum var Kristinn 'Látra-Kiddi' Guðmundsson (f. 26. desember 1945, d. 3. janúar 2022) Kristinn var sendur í fóstur eins og tíðkaðist og ólst upp fram á fullorðinsár hjá móðurbróður sínum, Guðmundi Ásgeir Erlendssyni, vitaverði (f. 13. september 1909, d. 23. júlí 1995) og konu hans, Jónu Halldóru Jónsdóttir, húsmóður (f. 25. apríl 1908, d. 12. júlí 1985). == Helstu punktar == Stutt er að rölta frá bæjarþyrpingunni upp að Látravatni, eða um það bil þrír fjórðu kílómeters. Nokkurra kílómetra rölt er út á nes, þar sem ganga má út í Bjarnargjá, en þaðan er gjarna farið í eggjatök 2b6ibxydhk2v2eo6s4sdp0oqy835ale 1958823 1958817 2026-04-04T17:05:59Z Lafi90 69742 1958823 wikitext text/x-wiki Hvallátrar er sveitabær í Látravík við Látrabjarg í Vesturbyggð. Byggð hófst um ... Síðasti lögheimilisbúinn á Hvallátrum var Kristinn 'Látra-Kiddi' Guðmundsson (f. 26. desember 1945 - d. 3. janúar 2022), en honum og systur hans, Gyðu, var komið í fóstur hjá Guðmundi Ásgeir Erlendssyni (f. 13.9.1909, d. 23. júlí 1995) , vitaverði og móðurbróðir Kristinns), og Jónu Halldóru Jónsdóttir, húsmóður (f. 25.04.1908, d. 12.07.1985. Gyða systir Kristinns á einnig sumarhús (áður einbýlishús) á Hvallátrum ásamt eiginmanni sínum, Maríusi. Byggðin samastendur af Miðbæ (efstur á vinstri-hönd) ???? Heimabæ (vinstri-hönd) Gimli (fyrir innan Heimabæ) Húsabæir 1 og 2 á hægri hönd, og þar fyrir innan ásamt landi, stendur Ásgarður Sæból Eitthvað, víkurnar Hænuvík, Kollsvík, Breiðavík og Látravík, == Í dag == Í dag standa á Hvallátrum 12 sumarhús, þau x, y, z, og heimsækja erfingjar þeirra sem húsin byggðu þau reglulega, helst til á sumrin. Frá árinu 2000 hafa sprottið upp x, y, og z. Eins er stunduð eggjataka, líkt og gert hefur verið frá aldarmótunum 1900, og jafnvel lengur. Helst er farið niður Látrabjargið sjálft, en einnig er farið í Bjarnagjá, Bæjarbjarg og Setnagjá. == Síðustu lögheimilisíbúar == Guðbjört Þórdís, oftast kölluð Stella (f. 25. maí 1937, d. 22. júní 2012) og eiginmaður hennar, Aðalsteinn Grétar Guðmundsson (f. 14. júlí 1936, d. 1 .maí 2005) bjuggu þar framyfir aldamótin 2000 og eins og heilsan leyfði. Síðasti aðilinn sem hélt heimili allt árið á Hvallátrum var Kristinn 'Látra-Kiddi' Guðmundsson (f. 26. desember 1945, d. 3. janúar 2022) Kristinn var sendur í fóstur eins og tíðkaðist og ólst upp fram á fullorðinsár hjá móðurbróður sínum, Guðmundi Ásgeir Erlendssyni, vitaverði (f. 13. september 1909, d. 23. júlí 1995) og konu hans, Jónu Halldóru Jónsdóttir, húsmóður (f. 25. apríl 1908, d. 12. júlí 1985). == Helstu punktar == Stutt er að rölta frá bæjarþyrpingunni upp að Látravatni, eða um það bil þrír fjórðu kílómeters. Nokkurra kílómetra rölt er út á nes, þar sem ganga má út í Bjarnargjá, en þaðan er gjarna farið í eggjatök f07lzd1jiu2hhgrfxarlitwr6i6bixu 0 190565 1958818 2026-04-04T13:47:25Z Ragthor 115161 Síðan stofnuð. 1958818 wikitext text/x-wiki '''Íslensku menntaverðlaunin''' eru íslensk verðlaun á sviði menntamála sem stofnuð voru að frumkvæði [[Forseti Íslands|forseta Íslands]], [[Ólafur Ragnar Grímsson|Ólafs Ragnars Grímssonar]], árið 2005. Þau voru fyrstu árin einkum bundin við grunnskólastarf en eftir endurvakningu þeirra árið 2020 hafa þau náð til allra skólastiga, auk listnáms og félags- og tómstundastarfs.<ref name="nyjarsavarp">Ólafur Ragnar Grímsson. ''Nýársávarp forseta Íslands 1. janúar 2005.''</ref><ref name="2020">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2020 |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2020/ |access-date=2026-04-04 }}</ref> Markmið verðlaunanna eru að vekja athygli á gæðum, nýsköpun og faglegu starfi innan íslensks menntakerfis og stuðla að aukinni virðingu fyrir kennarastarfinu og skólastarfi almennt.<ref name="nyjarsavarp" /><ref name="2024">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2024 veitt á Bessastöðum |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2024-veitt-a-bessastodum/ |access-date=2026-04-04 }}</ref> == Saga == Ólafur Ragnar Grímsson, þáverandi forseti Íslands, tilkynnti í nýársávarpi sínu 1. janúar 2005 að hann hygðist stofna til Íslensku menntaverðlaunanna.<ref name="nyjarsavarp" /> Í ávarpinu sagði hann að menntun væri hornsteinn framtíðarvelferðar þjóðarinnar og að tímabært væri að hún hlyti þann heiður sem henni bæri.<ref name="nyjarsavarp" /> Samkvæmt áformum forseta skyldu verðlaunin verða ein af helstu viðurkenningum sem veittar væru úr hendi forseta Íslands, ásamt Íslensku bókmenntaverðlaununum og Útflutningsverðlaunum.<ref name="nyjarsavarp" /> Fyrsta afhending verðlaunanna fór fram í Víðistaðaskóla í Hafnarfirði 1. júní 2005.<ref name="fyrstaafhending">''Viðurkenning fyrir ágæti í fræðslustarfi.'' Morgunblaðið, 2005.</ref> Verðlaunin voru veitt árlega frá 2005 til 2011, en lögðust þá af í kjölfar [[Bankahrunið á Íslandi|efnahagshrunsins]].<ref name="forseti">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin |url=https://olafur.forseti.is/Verdlaunogvidurkenningar/Islenskumenntaverdlaunin/index.html |publisher=Forseti Íslands |access-date=2026-04-04 }}</ref><ref name="dvali">{{cite web |title=Menntaverðlaun |url=https://skolathroun.is/menntaverdlaun/ |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |access-date=2026-04-04 }}</ref> Íslensku menntaverðlaunin voru endurvakin árið 2020 að frumkvæði Samtaka áhugafólks um skólaþróun.<ref name="endurvakin1">{{cite news |title=Íslensku menntaverðlaunin endurvakin |newspaper=Morgunblaðið |year=2020 |url=https://timarit.is/page/7300956 |access-date=2026-04-04 }}</ref><ref name="endurvakin2">{{cite news |title=Íslensku menntaverðlaunin endurvakin |newspaper=Morgunblaðið |year=2020 |url=https://timarit.is/page/7349360 |access-date=2026-04-04 }}</ref> Við endurvakninguna var umfang þeirra aukið og náðu þau til allra skólastiga, auk frístunda- og menningarstarfs.<ref name="2020" /> == Markmið og fyrirkomulag == Í upphafi voru Íslensku menntaverðlaunin einkum bundin við grunnskólastarf.<ref name="nyjarsavarp" /> Samkvæmt nýársávarpi forseta skyldu þau veitt í fjórum flokkum: * skóla sem sinnt hefði vel nýsköpun eða farsælu samhengi í fræðslustarfi * kennara sem skilað hefði merku ævistarfi eða á annan hátt skarað fram úr * ungu fólki sem í upphafi kennsluferils hefði sýnt alúð og hæfileika * höfundi eða höfundum námsefnis sem lagt hefðu grundvöll að nýjum kennsluháttum.<ref name="nyjarsavarp" /> Leitað var víðtæks samstarfs við samfélagið og kallað eftir tilnefningum frá foreldrum, nemendum, kennurum og öðrum sem tengdust skólastarfi.<ref name="nyjarsavarp" /> Eftir endurvakningu verðlaunanna árið 2020 voru þau fyrst veitt í fjórum flokkum: * framúrskarandi skólastarf eða menntaumbætur * framúrskarandi kennari * framúrskarandi þróunarverkefni * hvatningarverðlaun.<ref name="2020" /> Frá og með 2022 hefur verðlaunaflokkunum verið fjölgað í fimm með sérstökum flokki fyrir framúrskarandi iðn- eða verkmenntun.<ref name="2022">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2022 |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2022/ |access-date=2026-04-04 }}</ref> == Viðbrögð == Viðbrögð við stofnun verðlaunanna voru almennt jákvæð. Í umfjöllun Morgunblaðsins var bent á að verðlaunin þjónuðu þeim tilgangi að vekja athygli á því sem best væri gert í íslenskum grunnskólum.<ref name="verdlaunahafar">''Verðugir verðlaunahafar.'' Morgunblaðið, 2005.</ref> Einnig var lögð áhersla á að slík viðurkenning gæti aukið virðingu fyrir kennarastarfinu og hvatt til frekari þróunar og nýsköpunar í skólastarfi.<ref name="kennara">Eiríkur Jónsson. ''Íslensku menntaverðlaunin.'' Morgunblaðið, 2005.</ref> Í ályktun Félags grunnskólakennara var ákvörðun forseta Íslands um að stofna verðlaunin fagnað og bent á að þau gætu orðið hvatning fyrir skólasamfélagið.<ref name="fgn">{{cite news |title=Fagna umræðu um skólamál |newspaper=Morgunblaðið |year=2005 |url=https://timarit.is/page/3654107 |access-date=2026-04-04 }}</ref> == Aðstandendur == Samkvæmt upplýsingum sem birtar voru í tengslum við afhendingu verðlaunanna árið 2024 stóðu eftirtaldir aðilar að Íslensku menntaverðlaununum: * embætti forseta Íslands * mennta- og barnamálaráðuneytið * innviðaráðuneytið * Félag um menntarannsóknir * Grunnur – félag fræðslustjóra og stjórnenda skólaskrifstofa * Kennaradeild Háskólans á Akureyri * Kennarasamband Íslands * Listaháskóli Íslands * Menntamálastofnun * Menntavísindasvið Háskóla Íslands * Miðstöð skólaþróunar við Háskólann á Akureyri * Samband íslenskra sveitarfélaga * Samtök áhugafólks um skólaþróun * Skóla- og frístundasvið Reykjavíkurborgar * Samtök iðnaðarins.<ref name="2024" /> Eftir afhendingu verðlaunanna á Bessastöðum árið 2024 undirrituðu þessir aðilar nýtt samkomulag um verðlaunin.<ref name="2024" /> == Verðlaunahafar == === 2005–2011 === Á árunum 2005 til 2011 voru Íslensku menntaverðlaunin veitt árlega í fjórum flokkum.<ref name="forseti" /> {| class="wikitable" ! Ár ! Skóli ! Ævistarf kennara ! Ungur kennari ! Námsefni |- | 2011 | Sjálandsskóli í Garðabæ | Gunnlaugur Sigurðsson | Karólína Einarsdóttir | Guðbjörg Pálsdóttir, Guðný Helga Gunnarsdóttir, Jónína Vala Kristinsdóttir og Guðrún Angantýsdóttir |- | 2010 | Lækjarskóli í Hafnarfirði | Ragnheiður Hermannsdóttir | Linda Heiðarsdóttir | Iðunn Steinsdóttir |- | 2009 | Norðlingaskóli í Reykjavík | Þorvaldur Jónasson | Sylvía Pétursdóttir | Helgi Grímsson |- | 2008 | Hvolsskóli á Hvolsvelli | Arnheiður Borg | Halldór B. Ívarsson | Pétur Hafþór Jónsson |- | 2007 | Hrafnagilsskóli í Eyjafjarðarsveit | Elín G. Ólafsdóttir | Kristín Gísladóttir | Ásdís Ólsen og Karl Ágúst Úlfsson |- | 2006 | Ártúnsskóli í Reykjavík | Sólveig Sveinsdóttir | Íris Róbertsdóttir | Sólrún Harðardóttir |- | 2005 | Grundaskóli á Akranesi | Kári Arnórsson | Rannveig Þorvaldsdóttir | Sigfríður Björnsdóttir |} <ref name="baeklingur">''Íslensku menntaverðlaunin.'' Kynningarefni, 2006.</ref> === Eftir endurvakningu === Frá 2020 hafa verðlaunin verið veitt á ný, fyrst í fjórum flokkum og frá 2022 í fimm flokkum.<ref name="2020" /><ref name="2022" /> {| class="wikitable" ! Ár ! Framúrskarandi skólastarf eða menntaumbætur ! Framúrskarandi kennari ! Framúrskarandi þróunarverkefni ! Framúrskarandi iðn- eða verkmenntun ! Hvatningarverðlaun |- | 2025 | Skólahljómsveit Vesturbæjar og Miðbæjar | Örvar Rafn Hlíðdal | ''Lítil skref á leið til læsis'' | Framhaldsskólinn í Vestmannaeyjum | Starfsfólk Háaleitisskóla í Reykjanesbæ |- | 2024 | Fellaskóli í Reykjavík | Hrafnhildur Sigurðardóttir | ''Snjallræði'' (Helgafellsskóli í Mosfellsbæ) | Verkmenntaskóli Austurlands | Bergmann Guðmundsson og Hans Rúnar Snorrason |- | 2023 | Framhaldskólinn í Mosfellsbæ | Fiona Elizabeth Oliver | Samstarf velferðarþjónustunnar í Árborg og félagsmiðstöðvarinnar Zelsíuz | Málarabraut Byggingatækniskóla Tækniskólans | Jafnréttisskólinn í Reykjavík |- | 2022 | Leikskólinn Rauðhóll | Elísabet Ragnarsdóttir | ''Átthagafræði í Grunnskóla Snæfellsbæjar'' | Átaksverkefnið ''#kvennastarf'' | Menntaskóli Borgarfjarðar |- | 2021 | Leikskólinn Aðalþing | Hanna Rún Eiríksdóttir | ''Leiðsagnarnám'' | — | Vilhjálmur Magnússon / Vöruhúsið – miðstöð skapandi greina á Hornafirði |- | 2020 | Dalskóli | Birte Harksen | ''Smiðjan í skapandi skólastarfi'' (Langholtsskóli) | — | Ingvi Hrannar Ómarsson og UTÍS-hópurinn |} <ref name="2021">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2021 |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2021/ |access-date=2026-04-04 }}</ref><ref name="2023">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2023 |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2023/ |access-date=2026-04-04 }}</ref><ref name="2025">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2025 veitt á Bessastöðum |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2025-veitt-a-bessastodum/ |access-date=2026-04-04 }}</ref> == Heimildir == <references /> sf191kh8ik8t9q0k35hpxlf5rne9e64 1958819 1958818 2026-04-04T13:59:39Z Ragthor 115161 Heimildaskráning löguð, ref name villa 1958819 wikitext text/x-wiki '''Íslensku menntaverðlaunin''' eru íslensk verðlaun á sviði menntamála sem stofnuð voru að frumkvæði [[Forseti Íslands|forseta Íslands]], [[Ólafur Ragnar Grímsson|Ólafs Ragnars Grímssonar]], árið 2005. Þau voru fyrstu árin einkum bundin við grunnskólastarf, en eftir endurvakningu þeirra árið 2020 hafa þau náð til allra skólastiga, auk listnáms og félags- og tómstundastarfs.<ref name="nyjarsavarp">Ólafur Ragnar Grímsson. ''Nýársávarp forseta Íslands 1. janúar 2005.''</ref><ref name="2020">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2020 |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2020/ |access-date=2026-04-04 }}</ref> Markmið verðlaunanna eru að vekja athygli á gæðum, nýsköpun og faglegu starfi innan íslensks menntakerfis og stuðla að aukinni virðingu fyrir kennarastarfinu og skólastarfi almennt.<ref name="nyjarsavarp" /><ref name="2024">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2024 veitt á Bessastöðum |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2024-veitt-a-bessastodum/ |access-date=2026-04-04 }}</ref> == Saga == Ólafur Ragnar Grímsson, þáverandi forseti Íslands, tilkynnti í nýársávarpi sínu 1. janúar 2005 að hann hygðist stofna til Íslensku menntaverðlaunanna.<ref name="nyjarsavarp" /> Í ávarpinu sagði hann að menntun væri hornsteinn framtíðarvelferðar þjóðarinnar og að tímabært væri að hún hlyti þann heiður sem henni bæri.<ref name="nyjarsavarp" /> Samkvæmt áformum forseta skyldu verðlaunin verða ein af helstu viðurkenningum sem veittar væru úr hendi forseta Íslands, ásamt Íslensku bókmenntaverðlaununum og Útflutningsverðlaunum.<ref name="nyjarsavarp" /> Fyrsta afhending verðlaunanna fór fram í Víðistaðaskóla í Hafnarfirði 1. júní 2005.<ref name="fyrstaafhending">''Viðurkenning fyrir ágæti í fræðslustarfi.'' Morgunblaðið, 2005.</ref> Verðlaunin voru veitt árlega frá 2005 til 2011, en lögðust síðan af í kjölfar [[Bankahrunið á Íslandi|efnahagshrunsins]].<ref name="forseti">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin |url=https://olafur.forseti.is/Verdlaunogvidurkenningar/Islenskumenntaverdlaunin/index.html |publisher=Forseti Íslands |access-date=2026-04-04 }}</ref><ref name="dvali">{{cite web |title=Menntaverðlaun |url=https://skolathroun.is/menntaverdlaun/ |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |access-date=2026-04-04 }}</ref> Íslensku menntaverðlaunin voru endurvakin árið 2020 að frumkvæði Samtaka áhugafólks um skólaþróun.<ref name="endurvakin1">{{cite news |title=Íslensku menntaverðlaunin endurvakin |newspaper=Morgunblaðið |year=2020 |url=https://timarit.is/page/7300956 |access-date=2026-04-04 }}</ref><ref name="endurvakin2">{{cite news |title=Íslensku menntaverðlaunin endurvakin |newspaper=Morgunblaðið |year=2020 |url=https://timarit.is/page/7349360 |access-date=2026-04-04 }}</ref> Við endurvakninguna var umfang þeirra aukið og náðu þau til allra skólastiga, auk frístunda- og menningarstarfs.<ref name="2020" /> Frá og með 2022 hafa verðlaunin verið veitt í fimm flokkum, þegar bætt var við sérstökum flokki fyrir framúrskarandi iðn- eða verkmenntun.<ref name="2022">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2022 |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2022/ |access-date=2026-04-04 }}</ref> == Markmið og fyrirkomulag == Í upphafi voru Íslensku menntaverðlaunin einkum bundin við grunnskólastarf.<ref name="nyjarsavarp" /> Samkvæmt nýársávarpi forseta skyldu þau veitt í fjórum flokkum: skóla sem sinnt hefði vel nýsköpun eða farsælu samhengi í fræðslustarfi kennara sem skilað hefði merku ævistarfi eða á annan hátt skarað fram úr ungu fólki sem í upphafi kennsluferils hefði sýnt alúð og hæfileika höfundi eða höfundum námsefnis sem lagt hefðu grundvöll að nýjum kennsluháttum.<ref name="nyjarsavarp" /> Leitað var víðtæks samstarfs við samfélagið og kallað eftir tilnefningum frá foreldrum, nemendum, kennurum og öðrum sem tengdust skólastarfi.<ref name="nyjarsavarp" /> Eftir endurvakningu verðlaunanna árið 2020 voru þau fyrst veitt í fjórum flokkum: framúrskarandi skólastarf eða menntaumbætur framúrskarandi kennari framúrskarandi þróunarverkefni hvatningarverðlaun.<ref name="2020" /> Frá og með 2022 hefur verðlaunaflokkunum verið fjölgað í fimm með sérstökum flokki fyrir framúrskarandi iðn- eða verkmenntun.<ref name="2022" /> == Viðbrögð == Viðbrögð við stofnun verðlaunanna voru almennt jákvæð. Í umfjöllun Morgunblaðsins var bent á að verðlaunin þjónuðu þeim tilgangi að vekja athygli á því sem best væri gert í íslenskum grunnskólum.<ref name="verdlaunahafar">''Verðugir verðlaunahafar.'' Morgunblaðið, 2005.</ref> Einnig var lögð áhersla á að slík viðurkenning gæti aukið virðingu fyrir kennarastarfinu og hvatt til frekari þróunar og nýsköpunar í skólastarfi.<ref name="kennara">Eiríkur Jónsson. ''Íslensku menntaverðlaunin.'' Morgunblaðið, 2005.</ref> Í ályktun Félags grunnskólakennara var ákvörðun forseta Íslands um að stofna verðlaunin fagnað og bent á að þau gætu orðið hvatning fyrir skólasamfélagið.<ref name="fgn">{{cite news |title=Fagna umræðu um skólamál |newspaper=Morgunblaðið |year=2005 |url=https://timarit.is/page/3654107 |access-date=2026-04-04 }}</ref> == Aðstandendur == Samkvæmt upplýsingum sem birtar voru í tengslum við afhendingu verðlaunanna árið 2024 stóðu eftirtaldir aðilar að Íslensku menntaverðlaununum: embætti forseta Íslands mennta- og barnamálaráðuneytið innviðaráðuneytið Félag um menntarannsóknir Grunnur – félag fræðslustjóra og stjórnenda skólaskrifstofa Kennaradeild Háskólans á Akureyri Kennarasamband Íslands Listaháskóli Íslands Menntamálastofnun Menntavísindasvið Háskóla Íslands Miðstöð skólaþróunar við Háskólann á Akureyri Samband íslenskra sveitarfélaga Samtök áhugafólks um skólaþróun Skóla- og frístundasvið Reykjavíkurborgar Samtök iðnaðarins.<ref name="2024" /> Eftir afhendingu verðlaunanna á Bessastöðum árið 2024 undirrituðu þessir aðilar nýtt samkomulag um verðlaunin.<ref name="2024" /> == Verðlaunahafar == === 2005–2011 === Á árunum 2005 til 2011 voru Íslensku menntaverðlaunin veitt árlega í fjórum flokkum.<ref name="forseti" /> {| class="wikitable" ! Ár ! Skóli ! Ævistarf kennara ! Ungur kennari ! Námsefni |- | 2011 | Sjálandsskóli í Garðabæ | Gunnlaugur Sigurðsson | Karólína Einarsdóttir | Guðbjörg Pálsdóttir, Guðný Helga Gunnarsdóttir, Jónína Vala Kristinsdóttir og Guðrún Angantýsdóttir |- | 2010 | Lækjarskóli í Hafnarfirði | Ragnheiður Hermannsdóttir | Linda Heiðarsdóttir | Iðunn Steinsdóttir |- | 2009 | Norðlingaskóli í Reykjavík | Þorvaldur Jónasson | Sylvía Pétursdóttir | Helgi Grímsson |- | 2008 | Hvolsskóli á Hvolsvelli | Arnheiður Borg | Halldór B. Ívarsson | Pétur Hafþór Jónsson |- | 2007 | Hrafnagilsskóli í Eyjafjarðarsveit | Elín G. Ólafsdóttir | Kristín Gísladóttir | Ásdís Ólsen og Karl Ágúst Úlfsson |- | 2006 | Ártúnsskóli í Reykjavík | Sólveig Sveinsdóttir | Íris Róbertsdóttir | Sólrún Harðardóttir |- | 2005 | Grundaskóli á Akranesi | Kári Arnórsson | Rannveig Þorvaldsdóttir | Sigfríður Björnsdóttir |} <ref name="baeklingur">''Íslensku menntaverðlaunin.'' Kynningarefni, 2006.</ref> === Eftir endurvakningu === Frá 2020 hafa verðlaunin verið veitt á ný, fyrst í fjórum flokkum og frá 2022 í fimm flokkum.<ref name="2020" /><ref name="2022" /> {| class="wikitable" ! Ár ! Framúrskarandi skólastarf eða menntaumbætur ! Framúrskarandi kennari ! Framúrskarandi þróunarverkefni ! Framúrskarandi iðn- eða verkmenntun ! Hvatningarverðlaun |- | 2025 | Skólahljómsveit Vesturbæjar og Miðbæjar | Örvar Rafn Hlíðdal | ''Lítil skref á leið til læsis'' | Framhaldsskólinn í Vestmannaeyjum | Starfsfólk Háaleitisskóla í Reykjanesbæ |- | 2024 | Fellaskóli í Reykjavík | Hrafnhildur Sigurðardóttir | ''Snjallræði'' (Helgafellsskóli í Mosfellsbæ) | Verkmenntaskóli Austurlands | Bergmann Guðmundsson og Hans Rúnar Snorrason |- | 2023 | Framhaldskólinn í Mosfellsbæ | Fiona Elizabeth Oliver | Samstarf velferðarþjónustunnar í Árborg og félagsmiðstöðvarinnar Zelsíuz | Málarabraut Byggingatækniskóla Tækniskólans | Jafnréttisskólinn í Reykjavík |- | 2022 | Leikskólinn Rauðhóll | Elísabet Ragnarsdóttir | ''Átthagafræði í Grunnskóla Snæfellsbæjar'' | Átaksverkefnið ''#kvennastarf'' | Menntaskóli Borgarfjarðar |- | 2021 | Leikskólinn Aðalþing | Hanna Rún Eiríksdóttir | ''Leiðsagnarnám'' | — | Vilhjálmur Magnússon / Vöruhúsið – miðstöð skapandi greina á Hornafirði |- | 2020 | Dalskóli | Birte Harksen | ''Smiðjan í skapandi skólastarfi'' (Langholtsskóli) | — | Ingvi Hrannar Ómarsson og UTÍS-hópurinn |} <ref name="2021">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2021 |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2021/ |access-date=2026-04-04 }}</ref><ref name="2023">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2023 |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2023/ |access-date=2026-04-04 }}</ref><ref name="2025">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2025 veitt á Bessastöðum |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2025-veitt-a-bessastodum/ |access-date=2026-04-04 }}</ref> 1k502fxleb9uiuipc5wfgb8slhf5dg5 1958820 1958819 2026-04-04T14:04:28Z Ragthor 115161 1958820 wikitext text/x-wiki '''Íslensku menntaverðlaunin''' eru íslensk verðlaun á sviði menntamála sem stofnuð voru að frumkvæði [[Forseti Íslands|forseta Íslands]], [[Ólafur Ragnar Grímsson|Ólafs Ragnars Grímssonar]], árið 2005. Þau voru fyrstu árin einkum bundin við grunnskólastarf en eftir endurvakningu þeirra árið 2020 hafa þau náð til allra skólastiga, auk listnáms og félags- og tómstundastarfs.<ref name="nyjarsavarp">Ólafur Ragnar Grímsson. ''Nýársávarp forseta Íslands 1. janúar 2005.''</ref><ref name="m2020">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2020 |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2020/ |access-date=2026-04-04 }}</ref> Markmið verðlaunanna eru að vekja athygli á gæðum, nýsköpun og faglegu starfi innan íslensks menntakerfis og stuðla að aukinni virðingu fyrir kennarastarfinu og skólastarfi almennt.<ref name="nyjarsavarp" /><ref name="m2024">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2024 veitt á Bessastöðum |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2024-veitt-a-bessastodum/ |access-date=2026-04-04 }}</ref> == Saga == Ólafur Ragnar Grímsson, þáverandi forseti Íslands, tilkynnti í nýársávarpi sínu 1. janúar 2005 að hann hygðist stofna til Íslensku menntaverðlaunanna.<ref name="nyjarsavarp" /> Í ávarpinu sagði hann að menntun væri hornsteinn framtíðarvelferðar þjóðarinnar og að tímabært væri að hún hlyti þann heiður sem henni bæri.<ref name="nyjarsavarp" /> Samkvæmt áformum forseta skyldu verðlaunin verða ein af helstu viðurkenningum sem veittar væru úr hendi forseta Íslands, ásamt Íslensku bókmenntaverðlaununum og Útflutningsverðlaunum.<ref name="nyjarsavarp" /> Fyrsta afhending verðlaunanna fór fram í Víðistaðaskóla í Hafnarfirði 1. júní 2005.<ref name="fyrstaafhending">''Viðurkenning fyrir ágæti í fræðslustarfi.'' Morgunblaðið, 2005.</ref> Verðlaunin voru veitt árlega frá 2005 til 2011 en lögðust síðan af í kjölfar [[Bankahrunið á Íslandi|efnahagshrunsins]].<ref name="forseti">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin |url=https://olafur.forseti.is/Verdlaunogvidurkenningar/Islenskumenntaverdlaunin/index.html |publisher=Forseti Íslands |access-date=2026-04-04 }}</ref><ref name="dvali">{{cite web |title=Menntaverðlaun |url=https://skolathroun.is/menntaverdlaun/ |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |access-date=2026-04-04 }}</ref> Íslensku menntaverðlaunin voru endurvakin árið 2020 að frumkvæði Samtaka áhugafólks um skólaþróun.<ref name="endurvakin1">{{cite news |title=Íslensku menntaverðlaunin endurvakin |newspaper=Morgunblaðið |year=2020 |url=https://timarit.is/page/7300956 |access-date=2026-04-04 }}</ref><ref name="endurvakin2">{{cite news |title=Íslensku menntaverðlaunin endurvakin |newspaper=Morgunblaðið |year=2020 |url=https://timarit.is/page/7349360 |access-date=2026-04-04 }}</ref> Við endurvakninguna var umfang þeirra aukið og náðu þau til allra skólastiga, auk frístunda- og menningarstarfs.<ref name="m2020" /> Frá og með 2022 hafa verðlaunin verið veitt í fimm flokkum, þegar bætt var við sérstökum flokki fyrir framúrskarandi iðn- eða verkmenntun.<ref name="m2022">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2022 |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2022/ |access-date=2026-04-04 }}</ref> == Markmið og fyrirkomulag == Í upphafi voru Íslensku menntaverðlaunin einkum bundin við grunnskólastarf.<ref name="nyjarsavarp" /> Samkvæmt nýársávarpi forseta skyldu þau veitt í fjórum flokkum: * skóla sem sinnt hefði vel nýsköpun eða farsælu samhengi í fræðslustarfi * kennara sem skilað hefði merku ævistarfi eða á annan hátt skarað fram úr * ungu fólki sem í upphafi kennsluferils hefði sýnt alúð og hæfileika * höfundi eða höfundum námsefnis sem lagt hefðu grundvöll að nýjum kennsluháttum.<ref name="nyjarsavarp" /> Leitað var víðtæks samstarfs við samfélagið og kallað eftir tilnefningum frá foreldrum, nemendum, kennurum og öðrum sem tengdust skólastarfi.<ref name="nyjarsavarp" /> Eftir endurvakningu verðlaunanna árið 2020 voru þau fyrst veitt í fjórum flokkum: * framúrskarandi skólastarf eða menntaumbætur * framúrskarandi kennari * framúrskarandi þróunarverkefni * hvatningarverðlaun.<ref name="m2020" /> Frá og með 2022 hefur verðlaunaflokkunum verið fjölgað í fimm með sérstökum flokki fyrir framúrskarandi iðn- eða verkmenntun.<ref name="m2022" /> == Viðbrögð == Viðbrögð við stofnun verðlaunanna voru almennt jákvæð. Í umfjöllun Morgunblaðsins var bent á að verðlaunin þjónuðu þeim tilgangi að vekja athygli á því sem best væri gert í íslenskum grunnskólum.<ref name="verdlaunahafar">''Verðugir verðlaunahafar.'' Morgunblaðið, 2005.</ref> Kennarasamband Íslands brást við á jákvæðan máta og formaður þess lagði áherslu á að slík viðurkenning gæti aukið virðingu fyrir kennarastarfinu og hvatt til frekari þróunar og nýsköpunar í skólastarfi.<ref name="kennara">Eiríkur Jónsson. ''Íslensku menntaverðlaunin.'' Morgunblaðið, 2005.</ref> Í ályktun Félags grunnskólakennara var ákvörðun forseta Íslands um að stofna verðlaunin fagnað og bent á að þau gætu orðið hvatning fyrir skólasamfélagið.<ref name="fgn">{{cite news |title=Fagna umræðu um skólamál |newspaper=Morgunblaðið |year=2005 |url=https://timarit.is/page/3654107 |access-date=2026-04-04 }}</ref> == Aðstandendur == Eftir endurvakningu hefur aðilum að verðlaununum fjölgað. Samkvæmt upplýsingum sem birtar voru í tengslum við afhendingu verðlaunanna árið 2024 stóðu eftirtaldir aðilar þá að Íslensku menntaverðlaununum: * embætti forseta Íslands * mennta- og barnamálaráðuneytið * innviðaráðuneytið * Félag um menntarannsóknir * Grunnur – félag fræðslustjóra og stjórnenda skólaskrifstofa * Kennaradeild Háskólans á Akureyri * Kennarasamband Íslands * Listaháskóli Íslands * Menntamálastofnun * Menntavísindasvið Háskóla Íslands * Miðstöð skólaþróunar við Háskólann á Akureyri * Samband íslenskra sveitarfélaga * Samtök áhugafólks um skólaþróun * Skóla- og frístundasvið Reykjavíkurborgar * Samtök iðnaðarins.<ref name="m2024" /> Eftir afhendingu verðlaunanna á Bessastöðum árið 2024 undirrituðu þessir aðilar nýtt samkomulag um verðlaunin.<ref name="m2024" /> == Verðlaunahafar == === 2005–2011 === Á árunum 2005 til 2011 voru Íslensku menntaverðlaunin veitt árlega í fjórum flokkum.<ref name="forseti" /> {| class="wikitable" ! Ár ! Skóli ! Ævistarf kennara ! Ungur kennari ! Námsefni |- | 2011 | Sjálandsskóli í Garðabæ | Gunnlaugur Sigurðsson | Karólína Einarsdóttir | Guðbjörg Pálsdóttir, Guðný Helga Gunnarsdóttir, Jónína Vala Kristinsdóttir og Guðrún Angantýsdóttir |- | 2010 | Lækjarskóli í Hafnarfirði | Ragnheiður Hermannsdóttir | Linda Heiðarsdóttir | Iðunn Steinsdóttir |- | 2009 | Norðlingaskóli í Reykjavík | Þorvaldur Jónasson | Sylvía Pétursdóttir | Helgi Grímsson |- | 2008 | Hvolsskóli á Hvolsvelli | Arnheiður Borg | Halldór B. Ívarsson | Pétur Hafþór Jónsson |- | 2007 | Hrafnagilsskóli í Eyjafjarðarsveit | Elín G. Ólafsdóttir | Kristín Gísladóttir | Ásdís Ólsen og Karl Ágúst Úlfsson |- | 2006 | Ártúnsskóli í Reykjavík | Sólveig Sveinsdóttir | Íris Róbertsdóttir | Sólrún Harðardóttir |- | 2005 | Grundaskóli á Akranesi | Kári Arnórsson | Rannveig Þorvaldsdóttir | Sigfríður Björnsdóttir |} <ref name="baeklingur">''Íslensku menntaverðlaunin.'' Kynningarefni, 2006.</ref> === Eftir endurvakningu === Frá 2020 hafa verðlaunin verið veitt á ný, fyrst í fjórum flokkum og frá 2022 í fimm flokkum.<ref name="m2020" /><ref name="m2022" /> {| class="wikitable" ! Ár ! Framúrskarandi skólastarf eða menntaumbætur ! Framúrskarandi kennari ! Framúrskarandi þróunarverkefni ! Framúrskarandi iðn- eða verkmenntun ! Hvatningarverðlaun |- | 2025 | Skólahljómsveit Vesturbæjar og Miðbæjar | Örvar Rafn Hlíðdal | ''Lítil skref á leið til læsis'' | Framhaldsskólinn í Vestmannaeyjum | Starfsfólk Háaleitisskóla í Reykjanesbæ |- | 2024 | Fellaskóli í Reykjavík | Hrafnhildur Sigurðardóttir | ''Snjallræði'' (Helgafellsskóli í Mosfellsbæ) | Verkmenntaskóli Austurlands | Bergmann Guðmundsson og Hans Rúnar Snorrason |- | 2023 | Framhaldskólinn í Mosfellsbæ | Fiona Elizabeth Oliver | Samstarf velferðarþjónustunnar í Árborg og félagsmiðstöðvarinnar Zelsíuz | Málarabraut Byggingatækniskóla Tækniskólans | Jafnréttisskólinn í Reykjavík |- | 2022 | Leikskólinn Rauðhóll | Elísabet Ragnarsdóttir | ''Átthagafræði í Grunnskóla Snæfellsbæjar'' | Átaksverkefnið ''#kvennastarf'' | Menntaskóli Borgarfjarðar |- | 2021 | Leikskólinn Aðalþing | Hanna Rún Eiríksdóttir | ''Leiðsagnarnám'' | — | Vilhjálmur Magnússon / Vöruhúsið – miðstöð skapandi greina á Hornafirði |- | 2020 | Dalskóli | Birte Harksen | ''Smiðjan í skapandi skólastarfi'' (Langholtsskóli) | — | Ingvi Hrannar Ómarsson og UTÍS-hópurinn |} <ref name="m2021">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2021 |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2021/ |access-date=2026-04-04 }}</ref><ref name="m2023">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2023 |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2023/ |access-date=2026-04-04 }}</ref><ref name="m2025">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2025 veitt á Bessastöðum |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2025-veitt-a-bessastodum/ |access-date=2026-04-04 }}</ref> == Heimildir == <references /> ``` pnwezsg61r3tbzppqpihf0b4w4upq2j 1958821 1958820 2026-04-04T15:05:23Z Berserkur 10188 1958821 wikitext text/x-wiki '''Íslensku menntaverðlaunin''' eru íslensk verðlaun á sviði menntamála sem stofnuð voru að frumkvæði [[Forseti Íslands|forseta Íslands]], [[Ólafur Ragnar Grímsson|Ólafs Ragnars Grímssonar]], árið 2005. Þau voru fyrstu árin einkum bundin við grunnskólastarf en eftir endurvakningu þeirra árið 2020 hafa þau náð til allra skólastiga, auk listnáms og félags- og tómstundastarfs.<ref name="nyjarsavarp">Ólafur Ragnar Grímsson. ''Nýársávarp forseta Íslands 1. janúar 2005.''</ref><ref name="m2020">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2020 |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2020/ |access-date=2026-04-04 }}</ref> Markmið verðlaunanna eru að vekja athygli á gæðum, nýsköpun og faglegu starfi innan íslensks menntakerfis og stuðla að aukinni virðingu fyrir kennarastarfinu og skólastarfi almennt.<ref name="nyjarsavarp" /><ref name="m2024">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2024 veitt á Bessastöðum |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2024-veitt-a-bessastodum/ |access-date=2026-04-04 }}</ref> == Saga == Ólafur Ragnar Grímsson, þáverandi forseti Íslands, tilkynnti í nýársávarpi sínu 1. janúar 2005 að hann hygðist stofna til Íslensku menntaverðlaunanna.<ref name="nyjarsavarp" /> Í ávarpinu sagði hann að menntun væri hornsteinn framtíðarvelferðar þjóðarinnar og að tímabært væri að hún hlyti þann heiður sem henni bæri.<ref name="nyjarsavarp" /> Samkvæmt áformum forseta skyldu verðlaunin verða ein af helstu viðurkenningum sem veittar væru úr hendi forseta Íslands, ásamt Íslensku bókmenntaverðlaununum og Útflutningsverðlaunum.<ref name="nyjarsavarp" /> Fyrsta afhending verðlaunanna fór fram í Víðistaðaskóla í Hafnarfirði 1. júní 2005.<ref name="fyrstaafhending">''Viðurkenning fyrir ágæti í fræðslustarfi.'' Morgunblaðið, 2005.</ref> Verðlaunin voru veitt árlega frá 2005 til 2011 en lögðust síðan af í kjölfar [[Bankahrunið á Íslandi|efnahagshrunsins]].<ref name="forseti">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin |url=https://olafur.forseti.is/Verdlaunogvidurkenningar/Islenskumenntaverdlaunin/index.html |publisher=Forseti Íslands |access-date=2026-04-04 }}</ref><ref name="dvali">{{cite web |title=Menntaverðlaun |url=https://skolathroun.is/menntaverdlaun/ |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |access-date=2026-04-04 }}</ref> Íslensku menntaverðlaunin voru endurvakin árið 2020 að frumkvæði Samtaka áhugafólks um skólaþróun.<ref name="endurvakin1">{{cite news |title=Íslensku menntaverðlaunin endurvakin |newspaper=Morgunblaðið |year=2020 |url=https://timarit.is/page/7300956 |access-date=2026-04-04 }}</ref><ref name="endurvakin2">{{cite news |title=Íslensku menntaverðlaunin endurvakin |newspaper=Morgunblaðið |year=2020 |url=https://timarit.is/page/7349360 |access-date=2026-04-04 }}</ref> Við endurvakninguna var umfang þeirra aukið og náðu þau til allra skólastiga, auk frístunda- og menningarstarfs.<ref name="m2020" /> Frá og með 2022 hafa verðlaunin verið veitt í fimm flokkum, þegar bætt var við sérstökum flokki fyrir framúrskarandi iðn- eða verkmenntun.<ref name="m2022">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2022 |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2022/ |access-date=2026-04-04 }}</ref> == Markmið og fyrirkomulag == Í upphafi voru Íslensku menntaverðlaunin einkum bundin við grunnskólastarf.<ref name="nyjarsavarp" /> Samkvæmt nýársávarpi forseta skyldu þau veitt í fjórum flokkum: * skóla sem sinnt hefði vel nýsköpun eða farsælu samhengi í fræðslustarfi * kennara sem skilað hefði merku ævistarfi eða á annan hátt skarað fram úr * ungu fólki sem í upphafi kennsluferils hefði sýnt alúð og hæfileika * höfundi eða höfundum námsefnis sem lagt hefðu grundvöll að nýjum kennsluháttum.<ref name="nyjarsavarp" /> Leitað var víðtæks samstarfs við samfélagið og kallað eftir tilnefningum frá foreldrum, nemendum, kennurum og öðrum sem tengdust skólastarfi.<ref name="nyjarsavarp" /> Eftir endurvakningu verðlaunanna árið 2020 voru þau fyrst veitt í fjórum flokkum: * framúrskarandi skólastarf eða menntaumbætur * framúrskarandi kennari * framúrskarandi þróunarverkefni * hvatningarverðlaun.<ref name="m2020" /> Frá og með 2022 hefur verðlaunaflokkunum verið fjölgað í fimm með sérstökum flokki fyrir framúrskarandi iðn- eða verkmenntun.<ref name="m2022" /> == Viðbrögð == Viðbrögð við stofnun verðlaunanna voru almennt jákvæð. Í umfjöllun Morgunblaðsins var bent á að verðlaunin þjónuðu þeim tilgangi að vekja athygli á því sem best væri gert í íslenskum grunnskólum.<ref name="verdlaunahafar">''Verðugir verðlaunahafar.'' Morgunblaðið, 2005.</ref> Kennarasamband Íslands brást við á jákvæðan máta og formaður þess lagði áherslu á að slík viðurkenning gæti aukið virðingu fyrir kennarastarfinu og hvatt til frekari þróunar og nýsköpunar í skólastarfi.<ref name="kennara">Eiríkur Jónsson. ''Íslensku menntaverðlaunin.'' Morgunblaðið, 2005.</ref> Í ályktun Félags grunnskólakennara var ákvörðun forseta Íslands um að stofna verðlaunin fagnað og bent á að þau gætu orðið hvatning fyrir skólasamfélagið.<ref name="fgn">{{cite news |title=Fagna umræðu um skólamál |newspaper=Morgunblaðið |year=2005 |url=https://timarit.is/page/3654107 |access-date=2026-04-04 }}</ref> == Aðstandendur == Eftir endurvakningu hefur aðilum að verðlaununum fjölgað. Samkvæmt upplýsingum sem birtar voru í tengslum við afhendingu verðlaunanna árið 2024 stóðu eftirtaldir aðilar þá að Íslensku menntaverðlaununum: * embætti forseta Íslands * mennta- og barnamálaráðuneytið * innviðaráðuneytið * Félag um menntarannsóknir * Grunnur – félag fræðslustjóra og stjórnenda skólaskrifstofa * Kennaradeild Háskólans á Akureyri * Kennarasamband Íslands * Listaháskóli Íslands * Menntamálastofnun * Menntavísindasvið Háskóla Íslands * Miðstöð skólaþróunar við Háskólann á Akureyri * Samband íslenskra sveitarfélaga * Samtök áhugafólks um skólaþróun * Skóla- og frístundasvið Reykjavíkurborgar * Samtök iðnaðarins.<ref name="m2024" /> Eftir afhendingu verðlaunanna á Bessastöðum árið 2024 undirrituðu þessir aðilar nýtt samkomulag um verðlaunin.<ref name="m2024" /> == Verðlaunahafar == === 2005–2011 === Á árunum 2005 til 2011 voru Íslensku menntaverðlaunin veitt árlega í fjórum flokkum.<ref name="forseti" /> {| class="wikitable" ! Ár ! Skóli ! Ævistarf kennara ! Ungur kennari ! Námsefni |- | 2011 | Sjálandsskóli í Garðabæ | Gunnlaugur Sigurðsson | Karólína Einarsdóttir | Guðbjörg Pálsdóttir, Guðný Helga Gunnarsdóttir, Jónína Vala Kristinsdóttir og Guðrún Angantýsdóttir |- | 2010 | Lækjarskóli í Hafnarfirði | Ragnheiður Hermannsdóttir | Linda Heiðarsdóttir | Iðunn Steinsdóttir |- | 2009 | Norðlingaskóli í Reykjavík | Þorvaldur Jónasson | Sylvía Pétursdóttir | Helgi Grímsson |- | 2008 | Hvolsskóli á Hvolsvelli | Arnheiður Borg | Halldór B. Ívarsson | Pétur Hafþór Jónsson |- | 2007 | Hrafnagilsskóli í Eyjafjarðarsveit | Elín G. Ólafsdóttir | Kristín Gísladóttir | Ásdís Ólsen og Karl Ágúst Úlfsson |- | 2006 | Ártúnsskóli í Reykjavík | Sólveig Sveinsdóttir | Íris Róbertsdóttir | Sólrún Harðardóttir |- | 2005 | Grundaskóli á Akranesi | Kári Arnórsson | Rannveig Þorvaldsdóttir | Sigfríður Björnsdóttir |} <ref name="baeklingur">''Íslensku menntaverðlaunin.'' Kynningarefni, 2006.</ref> === Eftir endurvakningu === Frá 2020 hafa verðlaunin verið veitt á ný, fyrst í fjórum flokkum og frá 2022 í fimm flokkum.<ref name="m2020" /><ref name="m2022" /> {| class="wikitable" ! Ár ! Framúrskarandi skólastarf eða menntaumbætur ! Framúrskarandi kennari ! Framúrskarandi þróunarverkefni ! Framúrskarandi iðn- eða verkmenntun ! Hvatningarverðlaun |- | 2025 | Skólahljómsveit Vesturbæjar og Miðbæjar | Örvar Rafn Hlíðdal | ''Lítil skref á leið til læsis'' | Framhaldsskólinn í Vestmannaeyjum | Starfsfólk Háaleitisskóla í Reykjanesbæ |- | 2024 | Fellaskóli í Reykjavík | Hrafnhildur Sigurðardóttir | ''Snjallræði'' (Helgafellsskóli í Mosfellsbæ) | Verkmenntaskóli Austurlands | Bergmann Guðmundsson og Hans Rúnar Snorrason |- | 2023 | Framhaldskólinn í Mosfellsbæ | Fiona Elizabeth Oliver | Samstarf velferðarþjónustunnar í Árborg og félagsmiðstöðvarinnar Zelsíuz | Málarabraut Byggingatækniskóla Tækniskólans | Jafnréttisskólinn í Reykjavík |- | 2022 | Leikskólinn Rauðhóll | Elísabet Ragnarsdóttir | ''Átthagafræði í Grunnskóla Snæfellsbæjar'' | Átaksverkefnið ''#kvennastarf'' | Menntaskóli Borgarfjarðar |- | 2021 | Leikskólinn Aðalþing | Hanna Rún Eiríksdóttir | ''Leiðsagnarnám'' | — | Vilhjálmur Magnússon / Vöruhúsið – miðstöð skapandi greina á Hornafirði |- | 2020 | Dalskóli | Birte Harksen | ''Smiðjan í skapandi skólastarfi'' (Langholtsskóli) | — | Ingvi Hrannar Ómarsson og UTÍS-hópurinn |} <ref name="m2021">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2021 |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2021/ |access-date=2026-04-04 }}</ref><ref name="m2023">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2023 |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2023/ |access-date=2026-04-04 }}</ref><ref name="m2025">{{cite web |title=Íslensku menntaverðlaunin 2025 veitt á Bessastöðum |publisher=Samtök áhugafólks um skólaþróun |url=https://skolathroun.is/islensku-menntaverdlaunin-2025-veitt-a-bessastodum/ |access-date=2026-04-04 }}</ref> == Heimildir == <references /> {{S|2005}} [[Flokkur:Íslensk verðlaun]] 52cmbh3hjicw94d0ktenihaj7hgpr16 0 190566 1958837 2026-04-04T19:45:51Z Simara345 47686 Búið til með því að þýða síðuna „[[:en:Special:Redirect/revision/1346764653|Connor Storrie]]“ 1958837 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Connor Storrie | mynd = Connor Storrie photo by Tara Taralynn.jpg | mynd_texti = Storrie árið 2025 | fæðingardagur = {{Birth date and age|2000|2|22}} | fæðingarstaður = [[Colorado]], [[Bandaríkin]] | starf = Leikari | ár = {{Start date|2018}}– | umboðsmaður = | þekkt_fyrir = ''[[Heated Rivalry]]'' | vefsíða = }} '''Connor Storrie''' (fæddur 22. febrúar 2000) er bandarískur leikari. Hann öðlaðist frægð fyrir hlutverk sitt sem [[Rússland|rússneski]] íshokkíleikmaðurinn Ilya Rozanov í þáttunum [[Heated Rivalry]]. == Ferill == Storrie hóf leikferil sinn árið 2018 með því að leika í stuttmyndum og lék einnig ýmis lítil hlutverk í stærri verkefnum. Storrie vann sem þjónn á veitingastað meðfram því sem hann sótti áheyrnarprufur og hefur einnig verið virkur í improv og clowning senunum í [[Los Angeles]]. Árið 2023 lék hann Liam Hauser í kvikmyndinni ''Riley'' og 2024 lék hann í stórmyndinni [[Joker: Folie à Deux|Joker: Folie]] [[joker: Folie à Deux|à Deux]]. Þar fór hann með hlutverk fanga á Arkham geðspítalanum sem drepur aðalpersónuna ''Arthur Fleck'' (leikinn af [[Joaquin Phoenix]]), og með því ýjar kvikmyndin að því að persóna Storrie sé í raun alvöru Jókerinn. Árið 2025 hrepti Storrie hlutverk Ilya Rozanov í [[Kanada|kanadísku]] þáttunum [[Heated Rivalry]], sem byggja á bókaflokknum ''Game Changers'' eftir Rachel Reid. Til að undirbúa sig fyrir hlutverkið lærði hann [[Rússneska|rússnesku]] og þjálfaði sig í að tala ensku með rússneskum hreim. Frammistaða hans hefur hlotið einróma lof gagnrýnanda og þykir hreint ótrúlegt að leikarinn hafi ekki talað stakt orð í rússnesku nokkrum vikum fyrir tökur. Storrie og meðleikari hans úr Heated Rivalry, [[Hudson Williams]], sameinuðu krafta sína á ný í rómantísku fantasíu hljóðþáttunum Ember & Ice. Þar ljáði hann persónunni Dane rödd sína. Í janúar 2026 skrifaði Storrie undir samning við ''Creative Artists Agency'' umboðsskrifstofuna. Þann 25. janúar voru Storrie og Williams kyndilberar á [[Vetrarólympíuleikarnir 2026|Vetrarólympíuleikunum 2026]] í Feltur á Ítalíu. Storrie var þáttastjórnandi í [[Saturday Night Live]] þann 28. febrúar. Í einum af sketsum þáttarins lék Storrie særðan strippara í gæsapartýi sem er persóna sem hann hafði sjálfur þróað á árum hans í improvi. == Persónulegt líf == Storrie og meðleikari hans Hudson Williams, í Heated Rivalry, bera samskonar húðflúr með áletrunni "sex sells" sem minningu um sterka vináttu þeirra og samstarf við gerð þáttana. == Kvikmyndir og þættir == === Kvikmyndir === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ ! scope="col" |Ár ! scope="col" |Titill ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemd |- ! rowspan="2" scope="row" |2018 |''Ridester Professionals'' |Farþegi | |- |''Ménage à Trois'' | | rowspan="2" |Stuttmynd |- ! scope="row" |2019 |''Watch and Guide'' |Landon Jongler |- ! rowspan="2" scope="row" |2020 |''White Terror'' |Black figure | |- |''The Internet Kills'' |Julian | rowspan="2" |Stuttmynd |- ! scope="row" |2021 |''A Letter on Loss'' |Peter |- ! scope="row" |2022 |''Headless Horseman'' |Tom | |- ! rowspan="2" scope="row" |2023 |''Twenty-Two'' |Anthony |Stuttmynd |- |''Riley'' |Liam Hauser | |- ! scope="row" |2024 |''[[joker: Folie à Deux|Joker: Folie à Deux]]'' |Ungur fangi | |- ! scope="row" |2025 |''April X'' |Baxter | |- ! |''Transaction Planet'' | - |Handritshöfundur, leikstjóri |- ! |''Peaked'' | - | |} === Þættir === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ ! scope="col" |Ár ! scope="col" |Titill ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemdir |- ! scope="row" |2023 |''Tiny Beautiful Things'' |Apartment Guy |Þáttur: "Pilot" |- ! scope="row" |2025-nú |''[[Heated Rivalry]]'' |Ilya Rozanov |Aðalhlutverk; 6 þættir |- ! scope="row" |2026 |''[[Saturday Night Live]]'' |Gestgjafi |Þáttur: "Connor Storrie / Mumford & Sons" |- ! |For All Mankind | |Gesta hlutverk |- ! |[[Criminal Minds]] | |1 þáttur |} === Vefþættir === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ ! scope="col" |Árið ! scope="col" |Titillinn ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemdir |- ! scope="row" |2019 |''Stuck'' |Andrew |Þrír þættir |- ! scope="row" |2025–2026 |''Ember & Ice'' |Dane Solari |Hljóðþættir; aðalhlutverk; 3 þættir |} * {{IMDb name|9710799}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 2000]] [[Flokkur:Leikarar]] 29ad78798p987o844o74qwruf86pjsq 1958838 1958837 2026-04-04T19:47:15Z Simara345 47686 Búið til með því að þýða síðuna „[[:en:Special:Redirect/revision/1346764653|Connor Storrie]]“ 1958838 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Connor Storrie | mynd = Connor Storrie photo by Tara Taralynn.jpg | mynd_texti = Storrie árið 2025 | fæðingardagur = {{Birth date and age|2000|2|22}} | fæðingarstaður = [[Colorado]], [[Bandaríkin]] | starf = Leikari | ár = {{Start date|2018}}– | umboðsmaður = | þekkt_fyrir = ''[[Heated Rivalry]]'' | vefsíða = }} '''Connor Storrie''' (fæddur 22. febrúar 2000) er bandarískur leikari. Hann öðlaðist frægð fyrir hlutverk sitt sem [[Rússland|rússneski]] íshokkíleikmaðurinn Ilya Rozanov í þáttunum [[Heated Rivalry]]. == Ferill == Storrie hóf leikferil sinn árið 2018 með því að leika í stuttmyndum og lék einnig ýmis lítil hlutverk í stærri verkefnum. Storrie vann sem þjónn á veitingastað meðfram því sem hann sótti áheyrnarprufur og hefur einnig verið virkur í improv og clowning senunum í [[Los Angeles]]. Árið 2023 lék hann Liam Hauser í kvikmyndinni ''Riley'' og 2024 lék hann í stórmyndinni [[Joker: Folie à Deux|Joker: Folie]] [[joker: Folie à Deux|à Deux]]. Þar fór hann með hlutverk fanga á Arkham geðspítalanum sem drepur aðalpersónuna ''Arthur Fleck'' (leikinn af [[Joaquin Phoenix]]), og með því ýjar kvikmyndin að því að persóna Storrie sé í raun alvöru Jókerinn. Árið 2025 hrepti Storrie hlutverk Ilya Rozanov í [[Kanada|kanadísku]] þáttunum [[Heated Rivalry]], sem byggja á bókaflokknum ''Game Changers'' eftir Rachel Reid. Til að undirbúa sig fyrir hlutverkið lærði hann [[Rússneska|rússnesku]] og þjálfaði sig í að tala ensku með rússneskum hreim. Frammistaða hans hefur hlotið einróma lof gagnrýnanda og þykir hreint ótrúlegt að leikarinn hafi ekki talað stakt orð í rússnesku nokkrum vikum fyrir tökur. Storrie og meðleikari hans úr Heated Rivalry, [[Hudson Williams]], sameinuðu krafta sína á ný í rómantísku fantasíu hljóðþáttunum Ember & Ice. Þar ljáði hann persónunni Dane rödd sína. Í janúar 2026 skrifaði Storrie undir samning við ''Creative Artists Agency'' umboðsskrifstofuna. Þann 25. janúar voru Storrie og Williams kyndilberar á [[Vetrarólympíuleikarnir 2026|Vetrarólympíuleikunum 2026]] í Feltur á Ítalíu. Storrie var þáttastjórnandi í [[Saturday Night Live]] þann 28. febrúar. Í einum af sketsum þáttarins lék Storrie særðan strippara í gæsapartýi sem er persóna sem hann hafði sjálfur þróað á árum hans í improvi. == Persónulegt líf == Storrie og meðleikari hans Hudson Williams, í Heated Rivalry, bera samskonar húðflúr með áletrunni "sex sells" sem minningu um sterka vináttu þeirra og samstarf við gerð þáttana. == Kvikmyndir og þættir == === Kvikmyndir === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ ! scope="col" |Ár ! scope="col" |Titill ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemd |- ! rowspan="2" scope="row" |2018 |''Ridester Professionals'' |Farþegi | |- |''Ménage à Trois'' | | rowspan="2" |Stuttmynd |- ! scope="row" |2019 |''Watch and Guide'' |Landon Jongler |- ! rowspan="2" scope="row" |2020 |''White Terror'' |Black figure | |- |''The Internet Kills'' |Julian | rowspan="2" |Stuttmynd |- ! scope="row" |2021 |''A Letter on Loss'' |Peter |- ! scope="row" |2022 |''Headless Horseman'' |Tom | |- ! rowspan="2" scope="row" |2023 |''Twenty-Two'' |Anthony |Stuttmynd |- |''Riley'' |Liam Hauser | |- ! scope="row" |2024 |''[[joker: Folie à Deux|Joker: Folie à Deux]]'' |Ungur fangi | |- ! scope="row" |2025 |''April X'' |Baxter | |- ! |''Transaction Planet'' | - |Handritshöfundur, leikstjóri |- ! |''Peaked'' | - | |} === Þættir === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ ! scope="col" |Ár ! scope="col" |Titill ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemdir |- ! scope="row" |2023 |''Tiny Beautiful Things'' |Apartment Guy |Þáttur: "Pilot" |- ! scope="row" |2025-nú |''[[Heated Rivalry]]'' |Ilya Rozanov |Aðalhlutverk; 6 þættir |- ! scope="row" |2026 |''[[Saturday Night Live]]'' |Gestgjafi |Þáttur: "Connor Storrie / Mumford & Sons" |- ! |For All Mankind | |Gesta hlutverk |- ! |[[Criminal Minds]] | |1 þáttur |} === Vefþættir === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ ! scope="col" |Árið ! scope="col" |Titillinn ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemdir |- ! scope="row" |2019 |''Stuck'' |Andrew |Þrír þættir |- ! scope="row" |2025–2026 |''Ember & Ice'' |Dane Solari |Hljóðþættir; aðalhlutverk; 3 þættir |} {{Reflist}} * {{IMDb name|9710799}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 2000]] [[Flokkur:Leikarar]] [[Flokkur:Bandarískir leikarar]] iuk13oson9tw1utmu33g6761xawh3tv 1958841 1958838 2026-04-04T19:52:32Z Berserkur 10188 1958841 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Connor Storrie | mynd = Connor Storrie photo by Tara Taralynn.jpg | mynd_texti = Storrie árið 2025 | fæðingardagur = {{Birth date and age|2000|2|22}} | fæðingarstaður = [[Colorado]], [[Bandaríkin]] | starf = Leikari | ár = {{Start date|2018}}– | umboðsmaður = | þekkt_fyrir = ''[[Heated Rivalry]]'' | vefsíða = }} '''Connor Storrie''' (fæddur 22. febrúar 2000) er bandarískur leikari. Hann öðlaðist frægð fyrir hlutverk sitt sem [[Rússland|rússneski]] [[íshokkí]]leikmaðurinn Ilya Rozanov í þáttunum [[Heated Rivalry]]. == Ferill == Storrie hóf leikferil sinn árið 2018 með því að leika í stuttmyndum og lék einnig ýmis lítil hlutverk í stærri verkefnum. Storrie vann sem þjónn á veitingastað meðfram því sem hann sótti áheyrnarprufur og hefur einnig verið virkur í spunaleik í [[Los Angeles]]. Árið 2023 lék hann Liam Hauser í kvikmyndinni ''Riley'' og 2024 lék hann í stórmyndinni [[Joker: Folie à Deux|Joker: Folie]] [[joker: Folie à Deux|à Deux]]. Þar fór hann með hlutverk fanga á Arkham geðspítalanum sem drepur aðalpersónuna ''Arthur Fleck'' (leikinn af [[Joaquin Phoenix]]), og með því ýjar kvikmyndin að því að persóna Storrie sé í raun alvöru Jókerinn. Árið 2025 hreppti Storrie hlutverk Ilya Rozanov í [[Kanada|kanadísku]] þáttunum [[Heated Rivalry]], sem byggja á bókaflokknum ''Game Changers'' eftir Rachel Reid. Til að undirbúa sig fyrir hlutverkið lærði hann [[Rússneska|rússnesku]] og þjálfaði sig í að tala ensku með rússneskum hreim. Frammistaða hans hefur hlotið einróma lof gagnrýnanda og þykir hreint ótrúlegt að leikarinn hafi ekki talað stakt orð í rússnesku nokkrum vikum fyrir tökur. {{Heimild vantar}} Storrie og meðleikari hans úr Heated Rivalry, [[Hudson Williams]], sameinuðu krafta sína á ný í rómantísku fantasíu hljóðþáttunum Ember & Ice. Þar ljáði hann persónunni Dane rödd sína. Í janúar 2026 skrifaði Storrie undir samning við ''Creative Artists Agency'' umboðsskrifstofuna. Þann 25. janúar voru Storrie og Williams kyndilberar á [[Vetrarólympíuleikarnir 2026|Vetrarólympíuleikunum 2026]] í Feltur á Ítalíu. Storrie var þáttastjórnandi í [[Saturday Night Live]] þann 28. febrúar. Í einum af sketsum þáttarins lék Storrie særðan strippara í gæsapartýi sem er persóna sem hann hafði sjálfur þróað á árum hans í spunaleik. == Persónulegt líf == Storrie og meðleikari hans Hudson Williams, í Heated Rivalry, bera samskonar húðflúr með áletrunni "sex sells" sem minningu um sterka vináttu þeirra og samstarf við gerð þáttana. == Kvikmyndir og þættir == === Kvikmyndir === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ ! scope="col" |Ár ! scope="col" |Titill ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemd |- ! rowspan="2" scope="row" |2018 |''Ridester Professionals'' |Farþegi | |- |''Ménage à Trois'' | | rowspan="2" |Stuttmynd |- ! scope="row" |2019 |''Watch and Guide'' |Landon Jongler |- ! rowspan="2" scope="row" |2020 |''White Terror'' |Black figure | |- |''The Internet Kills'' |Julian | rowspan="2" |Stuttmynd |- ! scope="row" |2021 |''A Letter on Loss'' |Peter |- ! scope="row" |2022 |''Headless Horseman'' |Tom | |- ! rowspan="2" scope="row" |2023 |''Twenty-Two'' |Anthony |Stuttmynd |- |''Riley'' |Liam Hauser | |- ! scope="row" |2024 |''[[joker: Folie à Deux|Joker: Folie à Deux]]'' |Ungur fangi | |- ! scope="row" |2025 |''April X'' |Baxter | |- ! |''Transaction Planet'' | - |Handritshöfundur, leikstjóri |- ! |''Peaked'' | - | |} === Þættir === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ ! scope="col" |Ár ! scope="col" |Titill ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemdir |- ! scope="row" |2023 |''Tiny Beautiful Things'' |Apartment Guy |Þáttur: "Pilot" |- ! scope="row" |2025-nú |''[[Heated Rivalry]]'' |Ilya Rozanov |Aðalhlutverk; 6 þættir |- ! scope="row" |2026 |''[[Saturday Night Live]]'' |Gestgjafi |Þáttur: "Connor Storrie / Mumford & Sons" |- ! |For All Mankind | |Gesta hlutverk |- ! |[[Criminal Minds]] | |1 þáttur |} === Vefþættir === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ ! scope="col" |Árið ! scope="col" |Titillinn ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemdir |- ! scope="row" |2019 |''Stuck'' |Andrew |Þrír þættir |- ! scope="row" |2025–2026 |''Ember & Ice'' |Dane Solari |Hljóðþættir; aðalhlutverk; 3 þættir |} {{Reflist}} * {{IMDb name|9710799}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 2000]] [[Flokkur:Leikarar]] [[Flokkur:Bandarískir leikarar]] qr2gmnfd3u30bai3jwngjmjppp1x87h 1958849 1958841 2026-04-04T21:39:09Z Simara345 47686 1958849 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Connor Storrie | mynd = Connor Storrie photo by Tara Taralynn.jpg | mynd_texti = Storrie árið 2025 | fæðingardagur = {{Birth date and age|2000|2|22}} | fæðingarstaður = [[Colorado]], [[Bandaríkin]] | starf = Leikari | ár = {{Start date|2018}}– | umboðsmaður = | þekkt_fyrir = ''[[Heated Rivalry]]'' | vefsíða = }} '''Connor Storrie''' (fæddur 22. febrúar 2000) er bandarískur leikari. Hann öðlaðist frægð fyrir hlutverk sitt sem [[Rússland|rússneski]] [[íshokkí]]leikmaðurinn Ilya Rozanov í þáttunum [[Heated Rivalry]]. == Ferill == Storrie hóf leikferil sinn árið 2018 með því að leika í stuttmyndum og lék einnig ýmis lítil hlutverk í stærri verkefnum. Storrie vann sem þjónn á veitingastað meðfram því sem hann sótti áheyrnarprufur og hefur einnig verið virkur í spunaleik í [[Los Angeles]]. Árið 2023 lék hann Liam Hauser í kvikmyndinni ''Riley'' og 2024 lék hann í stórmyndinni [[Joker: Folie à Deux|Joker: Folie]] [[joker: Folie à Deux|à Deux]]. Þar fór hann með hlutverk fanga á Arkham geðspítalanum sem drepur aðalpersónuna ''Arthur Fleck'' (leikinn af [[Joaquin Phoenix]]), og með því ýjar kvikmyndin að því að persóna Storrie sé í raun alvöru Jókerinn. Árið 2025 hreppti Storrie hlutverk Ilya Rozanov í [[Kanada|kanadísku]] þáttunum [[Heated Rivalry]], sem byggja á bókaflokknum ''Game Changers'' eftir Rachel Reid. Til að undirbúa sig fyrir hlutverkið lærði hann [[Rússneska|rússnesku]] og þjálfaði sig í að tala ensku með rússneskum hreim. Frammistaða hans hefur hlotið einróma lof gagnrýnanda og þykir hreint ótrúlegt að leikarinn hafi ekki talað stakt orð í rússnesku nokkrum vikum fyrir tökur. Storrie og meðleikari hans úr Heated Rivalry, [[Hudson Williams]], sameinuðu krafta sína á ný í rómantísku fantasíu hljóðþáttunum Ember & Ice. Þar ljáði hann persónunni Dane rödd sína. Í janúar 2026 skrifaði Storrie undir samning við ''Creative Artists Agency'' umboðsskrifstofuna. Þann 25. janúar voru Storrie og Williams kyndilberar á [[Vetrarólympíuleikarnir 2026|Vetrarólympíuleikunum 2026]] í Feltur á Ítalíu. Storrie var þáttastjórnandi í [[Saturday Night Live]] þann 28. febrúar. Í einum af sketsum þáttarins lék Storrie særðan strippara í gæsapartýi sem er persóna sem hann hafði sjálfur þróað á árum hans í spunaleik. == Persónulegt líf == Storrie og meðleikari hans Hudson Williams, í Heated Rivalry, bera samskonar húðflúr með áletrunni "sex sells" sem minningu um sterka vináttu þeirra og samstarf við gerð þáttana. == Kvikmyndir og þættir == === Kvikmyndir === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ ! scope="col" |Ár ! scope="col" |Titill ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemd |- ! rowspan="2" scope="row" |2018 |''Ridester Professionals'' |Farþegi | |- |''Ménage à Trois'' | | rowspan="2" |Stuttmynd |- ! scope="row" |2019 |''Watch and Guide'' |Landon Jongler |- ! rowspan="2" scope="row" |2020 |''White Terror'' |Black figure | |- |''The Internet Kills'' |Julian | rowspan="2" |Stuttmynd |- ! scope="row" |2021 |''A Letter on Loss'' |Peter |- ! scope="row" |2022 |''Headless Horseman'' |Tom | |- ! rowspan="2" scope="row" |2023 |''Twenty-Two'' |Anthony |Stuttmynd |- |''Riley'' |Liam Hauser | |- ! scope="row" |2024 |''[[joker: Folie à Deux|Joker: Folie à Deux]]'' |Ungur fangi | |- ! scope="row" |2025 |''April X'' |Baxter | |- ! |''Transaction Planet'' | - |Handritshöfundur, leikstjóri |- ! |''Peaked'' | - | |} === Þættir === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ ! scope="col" |Ár ! scope="col" |Titill ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemdir |- ! scope="row" |2023 |''Tiny Beautiful Things'' |Apartment Guy |Þáttur: "Pilot" |- ! scope="row" |2025-nú |''[[Heated Rivalry]]'' |Ilya Rozanov |Aðalhlutverk; 6 þættir |- ! scope="row" |2026 |''[[Saturday Night Live]]'' |Gestgjafi |Þáttur: "Connor Storrie / Mumford & Sons" |- ! |For All Mankind | |Gesta hlutverk |- ! |[[Criminal Minds]] | |1 þáttur |} === Vefþættir === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ ! scope="col" |Árið ! scope="col" |Titillinn ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemdir |- ! scope="row" |2019 |''Stuck'' |Andrew |Þrír þættir |- ! scope="row" |2025–2026 |''Ember & Ice'' |Dane Solari |Hljóðþættir; aðalhlutverk; 3 þættir |} {{Reflist}} * {{IMDb name|9710799}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 2000]] [[Flokkur:Leikarar]] [[Flokkur:Bandarískir leikarar]] pon7l8x6i6n5rk051vmrk625blf5b1w 1958861 1958849 2026-04-04T22:49:25Z TKSnaevarr 53243 1958861 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Connor Storrie | mynd = Connor Storrie photo by Tara Taralynn.jpg | mynd_texti = Storrie árið 2025 | fæðingardagur = {{Birth date and age|2000|2|22}} | fæðingarstaður = [[Colorado]], [[Bandaríkin]] | starf = Leikari | ár = {{Start date|2018}}– | umboðsmaður = | þekkt_fyrir = ''[[Heated Rivalry]]'' | vefsíða = }} '''Connor Storrie''' (fæddur 22. febrúar 2000) er bandarískur leikari. Hann öðlaðist frægð fyrir hlutverk sitt sem [[Rússland|rússneski]] [[íshokkí]]leikmaðurinn Ilya Rozanov í þáttunum [[Heated Rivalry]]. == Ferill == Storrie hóf leikferil sinn árið 2018 með því að leika í stuttmyndum og lék einnig ýmis lítil hlutverk í stærri verkefnum. Storrie vann sem þjónn á veitingastað meðfram því sem hann sótti áheyrnarprufur og hefur einnig verið virkur í spunaleik í [[Los Angeles]]. Árið 2023 lék hann Liam Hauser í kvikmyndinni ''Riley'' og 2024 lék hann í stórmyndinni [[Joker: Folie à Deux|Joker: Folie]] [[joker: Folie à Deux|à Deux]]. Þar fór hann með hlutverk fanga á Arkham geðspítalanum sem drepur aðalpersónuna ''Arthur Fleck'' (leikinn af [[Joaquin Phoenix]]), og með því ýjar kvikmyndin að því að persóna Storrie sé í raun alvöru Jókerinn. Árið 2025 hreppti Storrie hlutverk Ilya Rozanov í [[Kanada|kanadísku]] þáttunum [[Heated Rivalry]], sem byggja á bókaflokknum ''Game Changers'' eftir Rachel Reid. Til að undirbúa sig fyrir hlutverkið lærði hann [[Rússneska|rússnesku]] og þjálfaði sig í að tala ensku með rússneskum hreim. Frammistaða hans hefur hlotið einróma lof gagnrýnanda og þykir hreint ótrúlegt að leikarinn hafi ekki talað stakt orð í rússnesku nokkrum vikum fyrir tökur. Storrie og meðleikari hans úr Heated Rivalry, [[Hudson Williams]], sameinuðu krafta sína á ný í rómantísku fantasíu hljóðþáttunum Ember & Ice. Þar ljáði hann persónunni Dane rödd sína. Í janúar 2026 skrifaði Storrie undir samning við ''Creative Artists Agency'' umboðsskrifstofuna. Þann 25. janúar voru Storrie og Williams kyndilberar á [[Vetrarólympíuleikarnir 2026|Vetrarólympíuleikunum 2026]] í Feltur á Ítalíu. Storrie var þáttastjórnandi í [[Saturday Night Live]] þann 28. febrúar. Í einum af sketsum þáttarins lék Storrie særðan strippara í gæsapartýi sem er persóna sem hann hafði sjálfur þróað á árum hans í spunaleik. == Persónulegt líf == Storrie og meðleikari hans Hudson Williams, í Heated Rivalry, bera samskonar húðflúr með áletrunni "sex sells" sem minningu um sterka vináttu þeirra og samstarf við gerð þáttana. == Kvikmyndir og þættir == === Kvikmyndir === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ ! scope="col" |Ár ! scope="col" |Titill ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemd |- ! rowspan="2" scope="row" |2018 |''Ridester Professionals'' |Farþegi | |- |''Ménage à Trois'' | | rowspan="2" |Stuttmynd |- ! scope="row" |2019 |''Watch and Guide'' |Landon Jongler |- ! rowspan="2" scope="row" |2020 |''White Terror'' |Black figure | |- |''The Internet Kills'' |Julian | rowspan="2" |Stuttmynd |- ! scope="row" |2021 |''A Letter on Loss'' |Peter |- ! scope="row" |2022 |''Headless Horseman'' |Tom | |- ! rowspan="2" scope="row" |2023 |''Twenty-Two'' |Anthony |Stuttmynd |- |''Riley'' |Liam Hauser | |- ! scope="row" |2024 |''[[joker: Folie à Deux|Joker: Folie à Deux]]'' |Ungur fangi | |- ! scope="row" |2025 |''April X'' |Baxter | |- ! |''Transaction Planet'' | - |Handritshöfundur, leikstjóri |- ! |''Peaked'' | - | |} === Þættir === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ ! scope="col" |Ár ! scope="col" |Titill ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemdir |- ! scope="row" |2023 |''Tiny Beautiful Things'' |Apartment Guy |Þáttur: "Pilot" |- ! scope="row" |2025-nú |''[[Heated Rivalry]]'' |Ilya Rozanov |Aðalhlutverk; 6 þættir |- ! scope="row" |2026 |''[[Saturday Night Live]]'' |Gestgjafi |Þáttur: "Connor Storrie / Mumford & Sons" |- ! |For All Mankind | |Gesta hlutverk |- ! |[[Criminal Minds]] | |1 þáttur |} === Vefþættir === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ ! scope="col" |Árið ! scope="col" |Titillinn ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemdir |- ! scope="row" |2019 |''Stuck'' |Andrew |Þrír þættir |- ! scope="row" |2025–2026 |''Ember & Ice'' |Dane Solari |Hljóðþættir; aðalhlutverk; 3 þættir |} {{Reflist}} * {{IMDb name|9710799}} {{DEFAULTSORT:Storrie, Connor}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 2000]] [[Flokkur:Bandarískir leikarar]] isribcoo5emygqgx81isybq9f7ve8f4 0 190567 1958845 2026-04-04T20:26:14Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Robert Oppenheimer]] 1958845 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Robert Oppenheimer]] hdf1z9dae802793o2svvxnehik0w1wq 0 190568 1958848 2026-04-04T21:38:01Z Simara345 47686 Búið til með því að þýða síðuna „[[:en:Special:Redirect/revision/1346989657|Hudson Williams]]“ 1958848 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Hudson Williams | mynd = Hudson Williams photo by Tara Taralynn.jpg | mynd_texti = Williams árið 2025 | fæðingardagur = {{Birth date and age|2001|02|13}} | fæðingarstaður = [[Kelowna]], [[Breska-Kólumbía]], [[Kanada]] | starf = Leikari | ár = {{Start date|2020}}– | þekkt_fyrir = ''[[Heated Rivalry]]'' }} '''Hudson Williams''' (fæddur 13. febrúar 2001) er kanadískur leikari. Hann öðlaðist frægð fyrir hlutverk sitt sem Shane Hollander í þáttunum [[Heated Rivalry]] sem hann hefur hlotið tilnefningu til kanadísku kvikmyndaverðlaunana sem besti leikari í aðalhlutverki í dramaþáttum. == Æskuár og menntun == Williams fæddist 13. febrúar 2001 í [[Kelowna]] í [[Breska-Kólumbía|Bresku-Kólumbíu]] í Kanada. Móðir hans er [[Suður-Kórea|kóresk]] og faðir hans er af [[Bretland|breskum]] og [[Holland|hollenskum]] uppruna. Á unga aldri flutti fjölskylda hans til [[Kamloops]] í Bresku Kólumbíu þar sem hann ólst upp. Árið 2020 flutti Williams til [[Vancouver]] til að stunda nám við Langara College og þar útskrifaðist hann með leiklistargráðu sama ár. Eftir skólann fór hann að skrifa og leikstýra stuttmyndum sem og að fara í áheyrnarprufur. Á meðan því stóð vann hann einnig sem þjónn á veitingastað í New Westminister. == Ferill == Williams lék lítil hlutverk í sjónvarpsþáttum eins og Allegiance (2024) og Tracker (2025). Árið 2025 hlaut hann hlutverk [[Íshokkí|íshokkíleikmannsins]] Shane Hollander í þáttunum [[Heated Rivalry]], sem byggja á bókaflokknum ''Game Changers'' eftir Rachel Reid. Williams hefur hlotið mikið lof fyrir leik sinn í þáttunum og ekki sýst fyrir einlæga túlkun á persónu á [[Einhverfa|einhverfurófinu]]. Gagnrýnendur eru sammála um að Williams sýni ákveðinn leiksigur með litlum andlitssvipum og blæbrigðum sem geri áhorfandanum kleift að skilja hugsanir og tilfinningar karakterins. Williams hlaut tilnefningu sem besti leikari í dramaþáttum á Kanadísku kvikmyndaverðlaununum 2026 fyrir hlutverkið. Í desember 2025 skrifaði Williams undir samning við Creative Artists Agency umboðsskrifstofuna. Williams ljáði persónunni Finn rödd sína í rómans/fantasíu hljóðþáttunum Ember & Ice þar sem hann lék aftur á móti [[Connor Storrie]]. Þann 16. janúar árið 2026 gekk Williams tískupallinn í fyrsta sinn á sýningu Dsquared2 á tískuvikunni í [[Mílanó]]. Í lok janúar sama ár voru þeir Williams og Storrie kyndilberar á [[Vetrarólympíuleikarnir 2026|Vetrarólympíuleikunum 2026]] í Feltur á [[Ítalía|Ítalíu]]. Í febrúar árið 2026 var tilkynnt að Williams myndi leika hlutverk í þáttunum ''Yaga'' sem byggir á leikriti eftir Kat Sandler um slavnesku goðsagnapersónuna Baba Yaga. Í mars hlaut hann svo aðalhlutverk á móti Dylan O'brien í kvikmyndinni Apparatus í leikstjórn Sofia Banzhaf. == Persónulegt líf == Í [[Instagram]]<nowiki/>-sögu þann 14. febrúar 2026 tilkynnti Williams að hann væri í langtíma sambandi með húðflúr artistanum Katelyn Rose Larson í Vancouver. Þau eiga saman kött sem heitir Gizmo. Williams og Connor Storrie eru með samskonar húðflúr með setningunni "sex sells" sem þeir fengu sér eftir að hafa leikið saman í Heated Rivalry. Húðflúrið vísar í efni þáttana og vináttu leikarana tveggja. Í mars 2026 deildi Williams sameiginlegri yfirlýsingu með François Arnaud, meðleikara úr Heated Rivarly, í [[Instagram]]<nowiki/>-sögu. Þar sem þeir báðu yfirlýsta aðdáendur á netinu að vinsamlegast "...ekki kalla ykkur aðdáendur ef þið deilið kynþáttahatri, hómófóbíu, kvenhatri eða hverskyns fordómum af öðru tagi... enginn okkar þarfnast haturfullrar "ástar" þinnar... Við berum virðingu fyrir, styðjum og elskum hvort annað og erum öll í sama liði... ef þú getur ekki sætt þig við það þá ertu ekki velkominn". == Kvikmyndir og þættir == === Kvikmyndir === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Ár ! scope="col" |Titill ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemdir |- ! scope="row" |2024 |''Nobody Dumps My Daughter'' |Sean | |- ! scope="row" |2026 |''Encore'' |Drifter | |- ! scope="row" |TBA |''8'' |Daríus |- ! scope="row" |TBA |''Apparatus'' |Tyler |} === Þættir === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Ár ! scope="col" |Titill ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemdir |- ! rowspan="2" scope="row" |2024 |''Allegiance'' |Junior |Þáttur: "IRL" |- |''All I Need for Christmas'' |TJ |Sjónvarpsmynd |- ! scope="row" |2025 |''Tracker'' |Brandon Stokes |Þátturr: "The Disciple" |- ! scope="row" |2025-nú |''[[Heated Rivalry]]'' |Shane Hollander |Aðalhlutverk; 6 þættir |- ! scope="row" |2026 |''[[Saturday Night Live]]'' |Sjálfur |Þáttur: "Connor Storrie / Mumford &amp;amp; Sons" |- ! rowspan="2" scope="row" |TBA |''The Altruists'' |Duncan Rheingans-Yoo | |- |''Yaga'' |Henry Park |- |} === Hljóðþættir === {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col" |Ár ! scope="col" |Titill ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemdir |- ! scope="row" |2025–2026 |''Ember & Ice'' |Finn Lunare |Þrír þættir |} === Tónlistarmyndbönd === {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col" |Ár ! scope="col" |Titill ! scope="col" |Listamaður ! scope="col" |Hlutverk |- ! scope="row" |2026 |"Lights On" |Love Lucille |Count Orlok |} * {{IMDb name}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 2001]] [[Flokkur:Leikarar]] [[Flokkur:Kanadískir leikarar]] hfmioa9h18fssdq6xqaps28du0ja0uw 1958859 1958848 2026-04-04T22:45:29Z TKSnaevarr 53243 1958859 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Hudson Williams | mynd = Hudson Williams photo by Tara Taralynn.jpg | mynd_texti = Williams árið 2025 | fæðingardagur = {{Birth date and age|2001|02|13}} | fæðingarstaður = [[Kelowna]], [[Breska-Kólumbía]], [[Kanada]] | starf = Leikari | ár = {{Start date|2020}}– | þekkt_fyrir = ''[[Heated Rivalry]]'' }} '''Hudson Williams''' (fæddur 13. febrúar 2001) er kanadískur leikari. Hann öðlaðist frægð fyrir hlutverk sitt sem Shane Hollander í þáttunum [[Heated Rivalry]] sem hann hefur hlotið tilnefningu til kanadísku kvikmyndaverðlaunana sem besti leikari í aðalhlutverki í dramaþáttum. == Æskuár og menntun == Williams fæddist 13. febrúar 2001 í [[Kelowna]] í [[Breska-Kólumbía|Bresku-Kólumbíu]] í Kanada. Móðir hans er [[Suður-Kórea|kóresk]] og faðir hans er af [[Bretland|breskum]] og [[Holland|hollenskum]] uppruna. Á unga aldri flutti fjölskylda hans til [[Kamloops]] í Bresku Kólumbíu þar sem hann ólst upp. Árið 2020 flutti Williams til [[Vancouver]] til að stunda nám við Langara College og þar útskrifaðist hann með leiklistargráðu sama ár. Eftir skólann fór hann að skrifa og leikstýra stuttmyndum sem og að fara í áheyrnarprufur. Á meðan því stóð vann hann einnig sem þjónn á veitingastað í New Westminister. == Ferill == Williams lék lítil hlutverk í sjónvarpsþáttum eins og Allegiance (2024) og Tracker (2025). Árið 2025 hlaut hann hlutverk [[Íshokkí|íshokkíleikmannsins]] Shane Hollander í þáttunum [[Heated Rivalry]], sem byggja á bókaflokknum ''Game Changers'' eftir Rachel Reid. Williams hefur hlotið mikið lof fyrir leik sinn í þáttunum og ekki sýst fyrir einlæga túlkun á persónu á [[Einhverfa|einhverfurófinu]]. Gagnrýnendur eru sammála um að Williams sýni ákveðinn leiksigur með litlum andlitssvipum og blæbrigðum sem geri áhorfandanum kleift að skilja hugsanir og tilfinningar karakterins. Williams hlaut tilnefningu sem besti leikari í dramaþáttum á Kanadísku kvikmyndaverðlaununum 2026 fyrir hlutverkið. Í desember 2025 skrifaði Williams undir samning við Creative Artists Agency umboðsskrifstofuna. Williams ljáði persónunni Finn rödd sína í rómans/fantasíu hljóðþáttunum Ember & Ice þar sem hann lék aftur á móti [[Connor Storrie]]. Þann 16. janúar árið 2026 gekk Williams tískupallinn í fyrsta sinn á sýningu Dsquared2 á tískuvikunni í [[Mílanó]]. Í lok janúar sama ár voru þeir Williams og Storrie kyndilberar á [[Vetrarólympíuleikarnir 2026|Vetrarólympíuleikunum 2026]] í Feltur á [[Ítalía|Ítalíu]]. Í febrúar árið 2026 var tilkynnt að Williams myndi leika hlutverk í þáttunum ''Yaga'' sem byggir á leikriti eftir Kat Sandler um slavnesku goðsagnapersónuna Baba Yaga. Í mars hlaut hann svo aðalhlutverk á móti Dylan O'brien í kvikmyndinni Apparatus í leikstjórn Sofia Banzhaf. == Persónulegt líf == Í [[Instagram]]<nowiki/>-sögu þann 14. febrúar 2026 tilkynnti Williams að hann væri í langtíma sambandi með húðflúr artistanum Katelyn Rose Larson í Vancouver. Þau eiga saman kött sem heitir Gizmo. Williams og Connor Storrie eru með samskonar húðflúr með setningunni "sex sells" sem þeir fengu sér eftir að hafa leikið saman í Heated Rivalry. Húðflúrið vísar í efni þáttana og vináttu leikarana tveggja. Í mars 2026 deildi Williams sameiginlegri yfirlýsingu með François Arnaud, meðleikara úr Heated Rivarly, í [[Instagram]]<nowiki/>-sögu. Þar sem þeir báðu yfirlýsta aðdáendur á netinu að vinsamlegast "...ekki kalla ykkur aðdáendur ef þið deilið kynþáttahatri, hómófóbíu, kvenhatri eða hverskyns fordómum af öðru tagi... enginn okkar þarfnast haturfullrar "ástar" þinnar... Við berum virðingu fyrir, styðjum og elskum hvort annað og erum öll í sama liði... ef þú getur ekki sætt þig við það þá ertu ekki velkominn". == Kvikmyndir og þættir == === Kvikmyndir === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Ár ! scope="col" |Titill ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemdir |- ! scope="row" |2024 |''Nobody Dumps My Daughter'' |Sean | |- ! scope="row" |2026 |''Encore'' |Drifter | |- ! scope="row" |TBA |''8'' |Daríus |- ! scope="row" |TBA |''Apparatus'' |Tyler |} === Þættir === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Ár ! scope="col" |Titill ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemdir |- ! rowspan="2" scope="row" |2024 |''Allegiance'' |Junior |Þáttur: "IRL" |- |''All I Need for Christmas'' |TJ |Sjónvarpsmynd |- ! scope="row" |2025 |''Tracker'' |Brandon Stokes |Þátturr: "The Disciple" |- ! scope="row" |2025-nú |''[[Heated Rivalry]]'' |Shane Hollander |Aðalhlutverk; 6 þættir |- ! scope="row" |2026 |''[[Saturday Night Live]]'' |Sjálfur |Þáttur: "Connor Storrie / Mumford &amp;amp; Sons" |- ! rowspan="2" scope="row" |TBA |''The Altruists'' |Duncan Rheingans-Yoo | |- |''Yaga'' |Henry Park |- |} === Hljóðþættir === {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col" |Ár ! scope="col" |Titill ! scope="col" |Hlutverk ! class="unsortable" scope="col" |Athugasemdir |- ! scope="row" |2025–2026 |''Ember & Ice'' |Finn Lunare |Þrír þættir |} === Tónlistarmyndbönd === {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col" |Ár ! scope="col" |Titill ! scope="col" |Listamaður ! scope="col" |Hlutverk |- ! scope="row" |2026 |"Lights On" |Love Lucille |Count Orlok |} * {{IMDb name}} {{DEFAULTSORT:Williams, Hudson}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 2001]] [[Flokkur:Kanadískir leikarar]] 0jqveepgv4lfn8i0tcd6wzm7xxcjai4 0 190569 1958851 2026-04-04T22:06:17Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Infobox film | name = Fæðing þjóðar | upprunalegt heiti = The Birth of a Nation | image = Birth of a Nation theatrical poster.jpg | caption = Auglýsingaplakat fyrir myndina | director = [[D. W. Griffith]] | producer = {{unbulleted list|D. W. Griffith|[[Harry Aitken]]<ref>{{cite web |url=http://www.cobbles.com/simpp_archive/dwgriffith.htm |title=D. W. Griffith: Hollywood Independent |publisher=Cobbles.com |date=June 26,...“ 1958851 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Fæðing þjóðar | upprunalegt heiti = The Birth of a Nation | image = Birth of a Nation theatrical poster.jpg | caption = Auglýsingaplakat fyrir myndina | director = [[D. W. Griffith]] | producer = {{unbulleted list|D. W. Griffith|[[Harry Aitken]]<ref>{{cite web |url=http://www.cobbles.com/simpp_archive/dwgriffith.htm |title=D. W. Griffith: Hollywood Independent |publisher=Cobbles.com |date=June 26, 1917 |access-date=July 3, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824173109/http://www.cobbles.com/simpp_archive/dwgriffith.htm |archive-date=August 24, 2013}}</ref>}} | screenplay = {{unbulleted list|D. W. Griffith|[[Frank E. Woods]]}} | based_on = ''[[The Clansman: An Historical Romance of the Ku Klux Klan|The Clansman]]'' eftir [[Thomas Dixon Jr.]] | starring = {{plainlist| * [[Lillian Gish]] * [[Mae Marsh]] * [[Henry B. Walthall]] * [[Miriam Cooper]] * [[Ralph Lewis (leikari)|Ralph Lewis]] * [[George Siegmann]] * [[Walter Long (leikari)|Walter Long]] }} | music = [[Joseph Carl Breil]] | cinematography = [[Billy Bitzer]] | editing = D. W. Griffith | studio = David W. Griffith Corp. | distributor = Epoch Producing Co. | released = {{Film date|1915|02|08}} | runtime = 12 filmur<br /> 133–193 mínútur<ref>{{cite web|title=''The Birth of a Nation'' (U)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/birth-nation-1970|work=Western Import Co. Ltd.|publisher=[[British Board of Film Classification]]|access-date=August 20, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305143624/http://www.bbfc.co.uk/releases/birth-nation-1970|archive-date=March 5, 2016}}</ref> | country = Bandaríkin | language = {{ubl|Þögul mynd|Enskur texti}} | budget = $100.000+<ref name="Hall & Neale (2010)">{{Cite book |last1=Hall |first1=Sheldon |last2=Neale |first2=Stephen |title=Epics, spectacles, and blockbusters: a Hollywood history |series=Contemporary Approaches to Film and Television |year=2010 |publisher=[[Wayne State University Press]] |isbn=978-0-8143-3697-7 |page=[https://books.google.com/books?id=Ro0hASPfC68C&pg=PA270 270] (note 2.78)|quote=In common with most film historians, he estimates that ''The Birth of Nation'' cost "just a little more than $100,000" to produce...|trans-quote=Líkt og flestir kvikmyndasagnfræðingar telur hann að ''Fæðing þjóðar'' hafi kostað „rétt rúmlega 100.000 dali“ til að framleiða...}}</ref> | gross = $50–100 milljónir<ref name="Monaco">{{cite book |last=Monaco |first=James |title=How to Read a Film: Movies, Media, and Beyond |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0-19-975579-0 |page=[https://books.google.com/books?id=bgbOsjnppAcC&pg=PA262 262] |quote=The Birth of a Nation, costing an unprecedented and, many believed, thoroughly foolhardy $110,000, eventually returned $20 million and more. The actual figure is hard to calculate because the film was distributed on a "states' rights" basis in which licenses to show the film were sold outright. The actual cash generated by ''The Birth of a Nation'' may have been as much as $50 million to $100 million, an almost inconceivable amount for such an early film.|trans-quote=''Fæðing þjóðar'', sem kostaði fordæmalausa og að margra mati fífldjarfa 110.000 dollara upphæð, skilaði á endanum 20 milljónum dala og vel það. Hina raunverulegu fjárhæð er erfitt að áætla þar sem myndinni var dreift á grundvelli „ríkjaréttinda“ þar sem sýningarleyfi myndarinnar var beinlínis selt. Hin raunverulega fjárhæð sem ''Fæðing þjóðar'' skilaði kann að nema allt að 50 milljónum upp í 100 milljónir, nánast óhugsandi upphæð fyrir mynd á árdögum kvikmyndaiðnaðarins.}}</ref> }} '''''Fæðing þjóðar''''' eða '''''Þjóðin vaknar''''' (enska: ''The Birth of a Nation'') er bandarísk [[Þögul kvikmynd|þögul]] dramamynd sem [[D. W. Griffith]] leikstýrði. [[Lillian Gish]] lék aðalhlutverkið í myndinni. Handrit myndarinnar var byggt á bókinni og leikritinu ''[[The Clansman: A Historical Romance of the Ku Klux Klan]]'' frá árinu 1905 eftir [[Thomas Dixon Jr.|Thomas Dixon yngri]]. Griffith skrifaði handritið ásamt [[Frank E. Woods]] og framleiddi myndina ásamt [[Harry Aitken]]. ''Fæðing þjóðar'' markaði mikið framfaraspor í þróun kvikmyndaiðnaðarins<ref>{{cite book |title=The Birth of a Nation |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/The-Birth-of-a-Nation |access-date=August 1, 2022 |archive-date=September 18, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918182156/https://www.britannica.com/topic/The-Birth-of-a-Nation |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.filmsite.org/birt.html|title=The Birth of a Nation (1915)|work=filmsite.org|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903173349/http://www.filmsite.org/birt.html|archive-date=September 3, 2011}}</ref> með ýmsum tækninýjungum sem hún kynnti til sögunnar.<ref name="Historynet">{{cite web |first=Eric |last=Niderost |title='The Birth of a Nation': When Hollywood Glorified the KKK |date=October 2005 |website=[[HistoryNet]] |url=https://www.historynet.com/the-birth-of-a-nation-when-hollywood-glorified-the-kkk.htm |access-date=June 7, 2021 |archive-date=January 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130233324/https://www.historynet.com/the-birth-of-a-nation-when-hollywood-glorified-the-kkk.htm |url-status=live }}</ref> Hún var fyrsta bandaríska kvikmyndin, að undanskildum framhaldsmyndum, sem gerð var á tólf filmurúllum.<ref>{{Cite book|last=Hubbert|first=Julie|title=Celluloid Symphonies: Texts and Contexts in Film Music History|date=2011|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-94743-6|pages=12}}</ref> Saga myndarinnar, sem að hluta til er skáldskapur og að hluta sannsöguleg, segir frá [[Morðið á Abraham Lincoln|morðinu á Abraham Lincoln]] og frá sambandi tveggja fjölskylda á tíma [[Þrælastríðið|þrælastríðsins]] og [[Endurbyggingartímabilið|endurbyggingartímabilsins]]. Fjölskyldurnar eru Stoneman-ættin, sem styður alríkisstjórnina í þrælastríðinu, og Cameron-ættin, sem styður málstað [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjasambandsins]]. Myndin var upphaflega sýnd í tveimur hlutum með hléi á milli. ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta bandaríska myndin sem sýnd var með sérstökum undirleik sem hljómsveit spilaði. Hún átti þátt í að gera [[nærmynd]]ir og [[langvinnt úthvarfl]] að algengum stílbrigðum í kvikmyndum. Í myndinni er vandlega sviðsett bardagaatriði með hundruðum aukaleikara sem látið er líta út fyrir að nemi þúsundum.<ref name="auto">{{cite book |last=Norton |first=Mary Beth |title=A People and a Nation, Volume II: Since 1865, Brief Edition |publisher=Cengage Learning |year=2015 |isbn=978-1-305-14278-7 |page=487}}</ref> Myndinni fylgdi þrettán blaðsíðna „minjagripaskrá“.<ref>{{cite web|title=Souvenir. The Birth of a Nation|year=1915|url=https://digitalcommons.gardner-webb.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&context=birth-of-nation-program|access-date=April 5, 2019|format=PDF}}</ref> ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta kvikmyndin sem sýnd var í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]], þar sem [[Woodrow Wilson]] Bandaríkjaforseti horfði á hana. Myndin var umdeild jafnvel áður en hún var frumsýnd og hefur ætíð verið það síðan. Hún hefur verið kölluð „umdeildasta kvikmynd sem gerð hefur verið í Bandaríkjunum“<ref name=Slide>{{cite book |last=Slide |first=Anthony |author-link=Anthony Slide |title=American Racist: The Life and Films of Thomas Dixon |year=2004 |publisher=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-0-8131-2328-8 |url=https://muse.jhu.edu/book/10080 |via=[[Project MUSE]] |access-date=September 16, 2018 |archive-date=September 17, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917143241/http://muse.jhu.edu/book/10080 |url-status=live }}</ref>{{rp|198}} og „andstyggilegasta, rasískasta kvikmynd í sögu Hollywood“.<ref>{{cite news |first=Ed |last=Rampell |title='The Birth of a Nation': The most racist movie ever made |date=March 3, 2015 |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2015/03/03/the-birth-of-a-nation/ |access-date=June 7, 2021 |archive-date=September 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905072712/https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2015/03/03/the-birth-of-a-nation/ |url-status=live }}</ref> Myndin hefur verið gagnrýnd fyrir að slá upp rasískri mynd af [[Svartir Bandaríkjamenn|svörtum Bandaríkjamönnum]] (sem margir eru leiknir í myndinni af hvítum mönnum með svartan andlitsfarða) sem heimskum og kynferðislega ágengum gagnvart hvítum konum. Á hinn bóginn sýnir myndin haturssamtökin [[Ku Klux Klan]] (KKK) í hetjulegu ljósi þar sem þau vernda hvítar konur og viðhalda yfirburðastöðu hvíts fólks.<ref>{{Cite web|url=http://www.moviejustice.com/vault/index.php?p=getitem&db_id=4&item_id=27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707194449/http://www.moviejustice.com/vault/index.php?p=getitem&db_id=4&item_id=27|url-status=dead|title=MJ Movie Reviews – Birth of a Nation, The (1915) by Dan DeVore|archive-date=July 7, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://themovingarts.com/revered-and-reviled-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation/|first=Eric M.|last=Armstrong|title=Revered and Reviled: D.W. Griffith's 'The Birth of a Nation'|work=The Moving Arts Film Journal|date=February 26, 2010|access-date=April 13, 2010|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529224316/http://themovingarts.com/revered-and-reviled-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation/|archive-date=May 29, 2010}}</ref> Myndin var vinsæl meðal hvítra áhorfenda þegar hún kom út. Velgengni hennar var bæði afleiðing og örsök frekari kynþáttaaðskilnaðarstefnu í Bandaríkjunum.<ref>{{cite book |title=Stand Your Ground: A History of America's Love Affair with Lethal Self-Defense |date=2017 |publisher=Beacon Press |page=81 |quote=The Birth of a Nation was an instant success across the nation, grossing more than any prior motion picture ... white audiences throughout the nation enjoyed the romantic depiction of the Old South.|trans-quote=''Fæðing þjóðar'' var umsvifalaus stórsmellur um allt landið og þénaði meira en nokkur fyrri kvikmynd ... hvítir áhorfendur um allt landið nutu rómantískrar uppstillingarinnar á gamla suðrinu.}}</ref> Svart fólk um öll Bandaríkin mótmælti myndinni vegna afbökunar hennar á sögu þrælastríðsins og á svörtu fólki. Í [[Boston]] og annars staðar reyndu svartir leiðtogar, ásamt [[National Association for the Advancement of Colored People|Þjóðarsamtökum til eflingar framfara þeldökks fólks]] (NAACP), að láta banna myndina með vísan til þess að hún kynti undir kynþáttahatur og gæti egnt fólk til ofbeldis, en án árangurs.<ref name="NAACP">{{cite news|title=The Black Activist Who Fought Against D. W. Griffith's "The Birth of a Nation"|url=https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/the-black-activist-who-fought-against-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation|access-date=March 11, 2022|magazine=The New Yorker|archive-date=March 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311191403/https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/the-black-activist-who-fought-against-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation|url-status=live}}</ref> Í Ohio og borgunum Chicago, Denver, Pittsburgh, St. Louis og Minneapolis var myndinni synjað um sýningarleyfi. Reiði Griffiths yfir tilraunum til að ritskoða eða banna myndina varð honum hvatning til að gera myndina ''[[Umburðarleysi]]'' árið á eftir.<ref>Sonneborn, Liz (2002). ''A to Z of American Women in the Performing Arts''. New York: Facts on File, Inc. p. 85. {{ISBN|9780816043989}}.</ref> Þrátt fyrir að vera umdeild vegnaði ''Fæðingu þjóðar'' mjög vel í kvikmyndahúsum. Hún þénaði mun meira fé en nokkur fyrri kvikmynd og hafði djúpstæð áhrif bæði á kvikmyndaiðnaðinn og á bandaríska menningu. Með tilliti til verðbólgu er myndin enn ein tekjuhæsta kvikmynd allra tíma. Myndin var einn hvatinn að endurstofnun Ku Klux Klan, sem varð aðeins nokkrum mánuðum eftir frumsýningu hennar. Árið 1992 lýsti [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna]] myndina „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæga“ og valdi hana til varðveislu í kvikmyndasafninu [[National Film Registry]].<ref>{{Cite web|title=Complete National Film Registry Listing|url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|website=Library of Congress|access-date=2020-05-19|archive-date=October 31, 2016|archive-url=https://archive.today/20161031213743/https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title='The Birth of a Nation' Documents History|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-01-04-ca-864-story.html|date=1993-01-04|website=The Los Angeles Times|language=en-US|access-date=2020-05-19|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809043320/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-01-04-ca-864-story.html|url-status=live}}</ref> ==Söguþráður== ===Fyrri hluti: Borgarastyrjöld í Bandaríkjunum=== [[File:The Birth of a Nation war scene.jpg|left|thumb|[[Umsátrið um Petersburg]] eins og það birtist í myndinni, undir stjórn Bens Cameron.]] Phil, eldri sonur Stoneman-hjónanna (fjölskyldu að norðan), verður ástfanginn af Margaret Cameron (dóttur fjölskyldu að sunnan), þegar hann heimsækir Cameron-búgarðinn í Suður-Karólínu. Þar verður bróðir Margaretar, Ben, jafnframt hugfanginn af mynd af Elsie Stoneman, systur Phils. Þegar [[þrælastríðið]] byrjar skrá ungmenni beggja fjölskyldanna sig í heri sinna ríkja. Yngri Stoneman-bróðirinn og tveir Cameron-bræðranna falla í valinn. Á meðan ræðst herlið svartra manna á heimili Cameron-fjölskyldunnar en er rekinn á brott þegar hermenn Suðurríkjasambandsins mætir á svæðið og bjargar Cameron-konunum. Ben Cameron leiðir síðasta áhlaup [[Umsátrið um Petersburg|umsátursins um Petersburg]] og honum áskotnast viðurnefnið „litli ofurstinnn“ en hann særist jafnframt og er tekinn til fanga. Hann er síðan fluttur á hersjúkrahús sambandshersins í Washington, D.C. Á meðan Ben Cameron dvelst á sjúkrahúsinu kemst hann að því að til stendur að hengja hann. Elsie Stoneman, sem er á myndinni sem hann hefur verið með á sér, er þar að störfum sem hjúkrunarkona. Elsie fer með móður Camerons, sem er komin þangað til að hlúa að syni sínum, á fund [[Abraham Lincoln|Abrahams Lincoln]]. Frú Cameron telur hann á að veita Ben sakaruppgjöf. Eftir að [[Morðið á Abraham Lincoln|Lincoln er myrtur]] deyr sáttastefna hans í garð suðurríkjanna með honum. Faðir Elsie og aðrir róttækir Repúblikanar eru staðráðnir í því að refsa suðurríkjunum.<ref>Griffith var fylgjandi söguskýringu sagnfræðinga á borð við [[William Archibald Dunning]] og [[Claude G. Bowers]] um að endurbyggingartímabilið hafi verið „sorgartímabil“. Þessi sýn á tímabilið var algeng meðal Bandaríkjamanna í byrjun 20. aldar.{{harvnb|Stokes|2007|pp=190–191}}.</ref> ===Seinni hluti: Endurbyggingin=== Stoneman og lærlingur hans, Silas Lynch, siðblindur maður af blönduðum kynþætti, halda til Suður-Karólínu til að fylgjast með framkvæmd endurbyggingarstefna. Í kosningunum, þar sem Lynch er kjörinn varafylkisstjóri, beita svartir kjósendur kosningasvikum og mörgu hvítu fólki er meinað að greiða atkvæði. Flestir nýir þingmenn á fylkisþingi Suður-Karólínu eru svartir. [[File:Birth-of-a-nation-klan-and-black-man.jpg|thumb|Grímuklæddir hvíthettir Ku Klux Klan handsama Gus, sem leikinn er af hvíta leikaranum [[Walter Long (actor)|Walter Long]] í svörtum andlitsfarða.]] Ben berst gegn nýjum valdhöfum með því að stofna samtökin [[Ku Klux Klan]] (eða hvíthetti). Þetta leiðir til þess að Elsie slítur sambandi við hann. Þegar Flora Cameron fer ein inn í skóg til að sækja vatn eltir Gus, svartur leysingi sem nú er orðinn höfuðsmaður, hana. Gus segir Floru að hann vilji kvænast henni. Hún hafnar honum en hann lætur ekki til leiðast. Flora flýr inn í skóginn með Gus á hælunum. Hann króar hana af við bjarg og Flora hótar að stökkva af bjarginu ef hann kemur nær. Þegar hann stígur nær henni stekkur hún af bjarginu. Ben kemur auga á Floru stökkva. Hann heldur á henni þegar hún deyr og fer með lík hennar á heimili Cameron-fjölskyldunnar. Gus felur sig á krá en járnsmiðurinn Jeff gengur inn. Slagsmál brjótast út og Gus skýtur Jeff og flýr af hólmi. Hvíthettir Ku Klux Klan elta Gus uppi, rétta yfir honum, sakfella hann, taka hann af lífi í [[Múgæsingsaftaka|múgæsingsaftöku]] og skilja lík hans eftir við hús Silas Lynch. Þegar Lynch fréttir af morðinu á Gus skipar hann atlögu gegn Ku Klux Klan. Hann knýr einnig í gegn löggjöf sem heimilar hjónabönd þvert á kynþætti. Dr. Cameron er handtekinn fyrir að hafa tignarmerki Bens úr Ku Klux Klan í fórum sér, sem nú er glæpur sem varðar dauðarefsingu. Phil Stone bjargar honum ásamt svörtum þjónum sínum. Þeir komast undan ásamt Margaret Cameron. Þegar vagn þeirra verður fyrir skemmdum flýja þau í gegnum skóginn að litlum kofa. Þar búa tveir uppgjafarhermenn í sambandshernum sem fallast á að fela þau. Stoneman fulltrúadeildarþingmaður, faðir Elsie, hefur sig á brott til þess að forðast að vera bendlaður við aðfarir Lynch. Þegar Elsie fréttir af handtöku Dr. Camerons fer hún á fund Lynch til að biðla til hans um frelsun hans. Lynch, sem girnist Elsie, reynir að þvinga hana til að giftast honum, sem veldur því að hún fellur í yfirlið. Stoneman snýr aftur og Elsie er færð í annað herbergi. Stonewall er í fyrstu glaður að heyra að Lynch vilji kvænast hvítri konu en reiðist þegar Lynch segist vilja kvænast Elsie. Hún brýtur glugga og hrópar á hjálp, sem berst til eyrna njósnara Ku Klux Klan. Hvíthettir ríða af stað undir forystu Bens til að leggja undir sig bæinn. Lynch er handsamaður á meðan hersveitir hans sitja um kofann þar sem Cameron-fjölskyldan er í felum. Hvíthettirnir bjarga þeim hins vegar undir forystu Bens. Þegar svartir menn ganga út af hóteli næsta kjördag mæta þeir vopnuðum meðlimum Ku Klux Klan, sem hræða þá til þess að koma í veg fyrir að þeir kjósi. Margaret Cameron giftist Phil Stoneman og Elsie Stoneman giftist Ben Cameron. ==Leikarar== [[File:The Birth of a Nation (1915) 2.jpg|thumb|George Siegmann, Ralph Lewis, Lillian Gish og Henry B. Walthall í atriði í myndinni]] {{Div col|colwidth=30em}} ;Á kreditlista * [[Lillian Gish]] sem Elsie Stoneman * [[Mae Marsh]] sem Flora Cameron, yngsta systirin * [[Henry B. Walthall]] sem Benjamin Cameron ofursti („litli ofurstinn“) * [[Miriam Cooper]] sem Margaret Cameron, eldri systirin * [[Mary Alden]] sem Lydia Brown, húsþerna Stoneman-fjölskyldunnar * [[Ralph Lewis (leikari)|Ralph Lewis]] sem Austin Stoneman, þingforseti * [[George Siegmann]] sem Silas Lynch * [[Walter Long (leikari)|Walter Long]] sem Gus * [[Wallace Reid]] sem Jeff, járnsmiðurinn * [[Joseph Henabery]] sem [[Abraham Lincoln]] * [[Elmer Clifton]] sem Phil Stoneman, elsti sonurinn * [[Robert Harron]] sem Tod Stoneman * [[Josephine Crowell]] sem frú Cameron * [[Spottiswoode Aitken]] sem Dr. Cameron * [[George Beranger]] sem Wade Cameron, miðsonurinn * [[Maxfield Stanley]] sem Duke Cameron, yngsti sonurinn * [[Jennie Lee (leikkona)|Jennie Lee]] sem Mammy, hinn trúi þjónn * [[Donald Crisp]] sem [[Ulysses S. Grant]] hershöfðingi * [[Howard Gaye]] sem [[Robert E. Lee]] hershöfðingi {{div col end}} ;Ekki á kreditlista<ref>{{Citation |title=Index of Titles: 1914–15 |date=2004 |url=https://books.google.com/books?id=aOXxDwAAQBAJ&pg=PA50 |work=The Griffith Project |publisher=British Film Institute |doi=10.5040/9781838710729.0007 |isbn=978-1-84457-043-0 |access-date=2022-05-08|via=[[Google Books]]}}</ref> [[File:Nation walsh.jpg|thumb|upright|[[Raoul Walsh]] sem [[John Wilkes Booth]]]] {{Div col|colwidth=30em}} * [[Harry Braham]] sem hinn trúi þjónn Cameron-fjölskyldunnar * [[Edmund Burns]] as Klansman * [[David Butler (leikstjóri)|David Butler]] sem sambandshermaður / suðurríkjahermaður * William Freeman sem Jake, vörður á sjúkrahúsi * [[Sam De Grasse]] sem [[Charles Sumner]] öldungadeildarþingmaður * [[Olga Grey]] sem [[Laura Keene]] * [[Russell Hicks]] * [[Elmo Lincoln]] sem eigandi bómullarmyllu / þrælauppboðshaldari * [[Eugene Pallette]] sem sambandshermaður * [[Harry Braham]] sem Jake / Nelse * [[Charles Stevens (leikari)|Charles Stevens]] sem sjálfboðaliði * [[Madame Sul-Te-Wan]] sem kona með sjal * [[Raoul Walsh]] sem [[John Wilkes Booth]] * Lenore Cooper sem þerna Elsie * [[Violet Wilkey]] sem Flora (ung) * [[Tom Wilson (leikari)|Tom Wilson]] sem þjónn Stoneman-fjölskyldunnar * Donna Montran sem fögur dama 1861 * [[Alberta Lee]] sem [[Mary Todd Lincoln]] * [[Allan Sears]] sem hvíthöttur * [[Dark Cloud (leikari)|Dark Cloud]] sem hershöfðingi við uppgjöfina í Appomattox * [[Vester Pegg]] * [[Alma Rubens]] * [[Mary Wynn]] * [[Jules White]] * [[Monte Blue]] * [[Gibson Gowland]] * [[Fred Burns (leikari)|Fred Burns]] * [[Charles King (leikari)|Charles King]] {{div col end}} ==Tilvísanir== <references/> {{k|1915}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn D. W. Griffith]] [[Flokkur:Kvikmyndir um þrælastríðið]] m0czg5hz0ea01cybggedaw3w1fdllls 1958856 1958851 2026-04-04T22:32:30Z TKSnaevarr 53243 /* Fyrri hluti: Borgarastyrjöld í Bandaríkjunum */ 1958856 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Fæðing þjóðar | upprunalegt heiti = The Birth of a Nation | image = Birth of a Nation theatrical poster.jpg | caption = Auglýsingaplakat fyrir myndina | director = [[D. W. Griffith]] | producer = {{unbulleted list|D. W. Griffith|[[Harry Aitken]]<ref>{{cite web |url=http://www.cobbles.com/simpp_archive/dwgriffith.htm |title=D. W. Griffith: Hollywood Independent |publisher=Cobbles.com |date=June 26, 1917 |access-date=July 3, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824173109/http://www.cobbles.com/simpp_archive/dwgriffith.htm |archive-date=August 24, 2013}}</ref>}} | screenplay = {{unbulleted list|D. W. Griffith|[[Frank E. Woods]]}} | based_on = ''[[The Clansman: An Historical Romance of the Ku Klux Klan|The Clansman]]'' eftir [[Thomas Dixon Jr.]] | starring = {{plainlist| * [[Lillian Gish]] * [[Mae Marsh]] * [[Henry B. Walthall]] * [[Miriam Cooper]] * [[Ralph Lewis (leikari)|Ralph Lewis]] * [[George Siegmann]] * [[Walter Long (leikari)|Walter Long]] }} | music = [[Joseph Carl Breil]] | cinematography = [[Billy Bitzer]] | editing = D. W. Griffith | studio = David W. Griffith Corp. | distributor = Epoch Producing Co. | released = {{Film date|1915|02|08}} | runtime = 12 filmur<br /> 133–193 mínútur<ref>{{cite web|title=''The Birth of a Nation'' (U)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/birth-nation-1970|work=Western Import Co. Ltd.|publisher=[[British Board of Film Classification]]|access-date=August 20, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305143624/http://www.bbfc.co.uk/releases/birth-nation-1970|archive-date=March 5, 2016}}</ref> | country = Bandaríkin | language = {{ubl|Þögul mynd|Enskur texti}} | budget = $100.000+<ref name="Hall & Neale (2010)">{{Cite book |last1=Hall |first1=Sheldon |last2=Neale |first2=Stephen |title=Epics, spectacles, and blockbusters: a Hollywood history |series=Contemporary Approaches to Film and Television |year=2010 |publisher=[[Wayne State University Press]] |isbn=978-0-8143-3697-7 |page=[https://books.google.com/books?id=Ro0hASPfC68C&pg=PA270 270] (note 2.78)|quote=In common with most film historians, he estimates that ''The Birth of Nation'' cost "just a little more than $100,000" to produce...|trans-quote=Líkt og flestir kvikmyndasagnfræðingar telur hann að ''Fæðing þjóðar'' hafi kostað „rétt rúmlega 100.000 dali“ til að framleiða...}}</ref> | gross = $50–100 milljónir<ref name="Monaco">{{cite book |last=Monaco |first=James |title=How to Read a Film: Movies, Media, and Beyond |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0-19-975579-0 |page=[https://books.google.com/books?id=bgbOsjnppAcC&pg=PA262 262] |quote=The Birth of a Nation, costing an unprecedented and, many believed, thoroughly foolhardy $110,000, eventually returned $20 million and more. The actual figure is hard to calculate because the film was distributed on a "states' rights" basis in which licenses to show the film were sold outright. The actual cash generated by ''The Birth of a Nation'' may have been as much as $50 million to $100 million, an almost inconceivable amount for such an early film.|trans-quote=''Fæðing þjóðar'', sem kostaði fordæmalausa og að margra mati fífldjarfa 110.000 dollara upphæð, skilaði á endanum 20 milljónum dala og vel það. Hina raunverulegu fjárhæð er erfitt að áætla þar sem myndinni var dreift á grundvelli „ríkjaréttinda“ þar sem sýningarleyfi myndarinnar var beinlínis selt. Hin raunverulega fjárhæð sem ''Fæðing þjóðar'' skilaði kann að nema allt að 50 milljónum upp í 100 milljónir, nánast óhugsandi upphæð fyrir mynd á árdögum kvikmyndaiðnaðarins.}}</ref> }} '''''Fæðing þjóðar''''' eða '''''Þjóðin vaknar''''' (enska: ''The Birth of a Nation'') er bandarísk [[Þögul kvikmynd|þögul]] dramamynd sem [[D. W. Griffith]] leikstýrði. [[Lillian Gish]] lék aðalhlutverkið í myndinni. Handrit myndarinnar var byggt á bókinni og leikritinu ''[[The Clansman: A Historical Romance of the Ku Klux Klan]]'' frá árinu 1905 eftir [[Thomas Dixon Jr.|Thomas Dixon yngri]]. Griffith skrifaði handritið ásamt [[Frank E. Woods]] og framleiddi myndina ásamt [[Harry Aitken]]. ''Fæðing þjóðar'' markaði mikið framfaraspor í þróun kvikmyndaiðnaðarins<ref>{{cite book |title=The Birth of a Nation |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/The-Birth-of-a-Nation |access-date=August 1, 2022 |archive-date=September 18, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918182156/https://www.britannica.com/topic/The-Birth-of-a-Nation |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.filmsite.org/birt.html|title=The Birth of a Nation (1915)|work=filmsite.org|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903173349/http://www.filmsite.org/birt.html|archive-date=September 3, 2011}}</ref> með ýmsum tækninýjungum sem hún kynnti til sögunnar.<ref name="Historynet">{{cite web |first=Eric |last=Niderost |title='The Birth of a Nation': When Hollywood Glorified the KKK |date=October 2005 |website=[[HistoryNet]] |url=https://www.historynet.com/the-birth-of-a-nation-when-hollywood-glorified-the-kkk.htm |access-date=June 7, 2021 |archive-date=January 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130233324/https://www.historynet.com/the-birth-of-a-nation-when-hollywood-glorified-the-kkk.htm |url-status=live }}</ref> Hún var fyrsta bandaríska kvikmyndin, að undanskildum framhaldsmyndum, sem gerð var á tólf filmurúllum.<ref>{{Cite book|last=Hubbert|first=Julie|title=Celluloid Symphonies: Texts and Contexts in Film Music History|date=2011|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-94743-6|pages=12}}</ref> Saga myndarinnar, sem að hluta til er skáldskapur og að hluta sannsöguleg, segir frá [[Morðið á Abraham Lincoln|morðinu á Abraham Lincoln]] og frá sambandi tveggja fjölskylda á tíma [[Þrælastríðið|þrælastríðsins]] og [[Endurbyggingartímabilið|endurbyggingartímabilsins]]. Fjölskyldurnar eru Stoneman-ættin, sem styður alríkisstjórnina í þrælastríðinu, og Cameron-ættin, sem styður málstað [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjasambandsins]]. Myndin var upphaflega sýnd í tveimur hlutum með hléi á milli. ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta bandaríska myndin sem sýnd var með sérstökum undirleik sem hljómsveit spilaði. Hún átti þátt í að gera [[nærmynd]]ir og [[langvinnt úthvarfl]] að algengum stílbrigðum í kvikmyndum. Í myndinni er vandlega sviðsett bardagaatriði með hundruðum aukaleikara sem látið er líta út fyrir að nemi þúsundum.<ref name="auto">{{cite book |last=Norton |first=Mary Beth |title=A People and a Nation, Volume II: Since 1865, Brief Edition |publisher=Cengage Learning |year=2015 |isbn=978-1-305-14278-7 |page=487}}</ref> Myndinni fylgdi þrettán blaðsíðna „minjagripaskrá“.<ref>{{cite web|title=Souvenir. The Birth of a Nation|year=1915|url=https://digitalcommons.gardner-webb.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&context=birth-of-nation-program|access-date=April 5, 2019|format=PDF}}</ref> ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta kvikmyndin sem sýnd var í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]], þar sem [[Woodrow Wilson]] Bandaríkjaforseti horfði á hana. Myndin var umdeild jafnvel áður en hún var frumsýnd og hefur ætíð verið það síðan. Hún hefur verið kölluð „umdeildasta kvikmynd sem gerð hefur verið í Bandaríkjunum“<ref name=Slide>{{cite book |last=Slide |first=Anthony |author-link=Anthony Slide |title=American Racist: The Life and Films of Thomas Dixon |year=2004 |publisher=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-0-8131-2328-8 |url=https://muse.jhu.edu/book/10080 |via=[[Project MUSE]] |access-date=September 16, 2018 |archive-date=September 17, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917143241/http://muse.jhu.edu/book/10080 |url-status=live }}</ref>{{rp|198}} og „andstyggilegasta, rasískasta kvikmynd í sögu Hollywood“.<ref>{{cite news |first=Ed |last=Rampell |title='The Birth of a Nation': The most racist movie ever made |date=March 3, 2015 |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2015/03/03/the-birth-of-a-nation/ |access-date=June 7, 2021 |archive-date=September 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905072712/https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2015/03/03/the-birth-of-a-nation/ |url-status=live }}</ref> Myndin hefur verið gagnrýnd fyrir að slá upp rasískri mynd af [[Svartir Bandaríkjamenn|svörtum Bandaríkjamönnum]] (sem margir eru leiknir í myndinni af hvítum mönnum með svartan andlitsfarða) sem heimskum og kynferðislega ágengum gagnvart hvítum konum. Á hinn bóginn sýnir myndin haturssamtökin [[Ku Klux Klan]] (KKK) í hetjulegu ljósi þar sem þau vernda hvítar konur og viðhalda yfirburðastöðu hvíts fólks.<ref>{{Cite web|url=http://www.moviejustice.com/vault/index.php?p=getitem&db_id=4&item_id=27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707194449/http://www.moviejustice.com/vault/index.php?p=getitem&db_id=4&item_id=27|url-status=dead|title=MJ Movie Reviews – Birth of a Nation, The (1915) by Dan DeVore|archive-date=July 7, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://themovingarts.com/revered-and-reviled-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation/|first=Eric M.|last=Armstrong|title=Revered and Reviled: D.W. Griffith's 'The Birth of a Nation'|work=The Moving Arts Film Journal|date=February 26, 2010|access-date=April 13, 2010|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529224316/http://themovingarts.com/revered-and-reviled-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation/|archive-date=May 29, 2010}}</ref> Myndin var vinsæl meðal hvítra áhorfenda þegar hún kom út. Velgengni hennar var bæði afleiðing og örsök frekari kynþáttaaðskilnaðarstefnu í Bandaríkjunum.<ref>{{cite book |title=Stand Your Ground: A History of America's Love Affair with Lethal Self-Defense |date=2017 |publisher=Beacon Press |page=81 |quote=The Birth of a Nation was an instant success across the nation, grossing more than any prior motion picture ... white audiences throughout the nation enjoyed the romantic depiction of the Old South.|trans-quote=''Fæðing þjóðar'' var umsvifalaus stórsmellur um allt landið og þénaði meira en nokkur fyrri kvikmynd ... hvítir áhorfendur um allt landið nutu rómantískrar uppstillingarinnar á gamla suðrinu.}}</ref> Svart fólk um öll Bandaríkin mótmælti myndinni vegna afbökunar hennar á sögu þrælastríðsins og á svörtu fólki. Í [[Boston]] og annars staðar reyndu svartir leiðtogar, ásamt [[National Association for the Advancement of Colored People|Þjóðarsamtökum til eflingar framfara þeldökks fólks]] (NAACP), að láta banna myndina með vísan til þess að hún kynti undir kynþáttahatur og gæti egnt fólk til ofbeldis, en án árangurs.<ref name="NAACP">{{cite news|title=The Black Activist Who Fought Against D. W. Griffith's "The Birth of a Nation"|url=https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/the-black-activist-who-fought-against-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation|access-date=March 11, 2022|magazine=The New Yorker|archive-date=March 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311191403/https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/the-black-activist-who-fought-against-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation|url-status=live}}</ref> Í Ohio og borgunum Chicago, Denver, Pittsburgh, St. Louis og Minneapolis var myndinni synjað um sýningarleyfi. Reiði Griffiths yfir tilraunum til að ritskoða eða banna myndina varð honum hvatning til að gera myndina ''[[Umburðarleysi]]'' árið á eftir.<ref>Sonneborn, Liz (2002). ''A to Z of American Women in the Performing Arts''. New York: Facts on File, Inc. p. 85. {{ISBN|9780816043989}}.</ref> Þrátt fyrir að vera umdeild vegnaði ''Fæðingu þjóðar'' mjög vel í kvikmyndahúsum. Hún þénaði mun meira fé en nokkur fyrri kvikmynd og hafði djúpstæð áhrif bæði á kvikmyndaiðnaðinn og á bandaríska menningu. Með tilliti til verðbólgu er myndin enn ein tekjuhæsta kvikmynd allra tíma. Myndin var einn hvatinn að endurstofnun Ku Klux Klan, sem varð aðeins nokkrum mánuðum eftir frumsýningu hennar. Árið 1992 lýsti [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna]] myndina „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæga“ og valdi hana til varðveislu í kvikmyndasafninu [[National Film Registry]].<ref>{{Cite web|title=Complete National Film Registry Listing|url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|website=Library of Congress|access-date=2020-05-19|archive-date=October 31, 2016|archive-url=https://archive.today/20161031213743/https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title='The Birth of a Nation' Documents History|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-01-04-ca-864-story.html|date=1993-01-04|website=The Los Angeles Times|language=en-US|access-date=2020-05-19|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809043320/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-01-04-ca-864-story.html|url-status=live}}</ref> ==Söguþráður== ===Fyrri hluti: Borgarastyrjöld í Bandaríkjunum=== [[File:The Birth of a Nation war scene.jpg|left|thumb|[[Umsátrið um Petersburg]] eins og það birtist í myndinni, undir stjórn Bens Cameron.]] Phil, eldri sonur Stoneman-hjónanna (fjölskyldu að norðan), verður ástfanginn af Margaret Cameron (dóttur fjölskyldu að sunnan), þegar hann heimsækir Cameron-búgarðinn í Suður-Karólínu. Þar verður bróðir Margaretar, Ben, jafnframt hugfanginn af mynd af Elsie Stoneman, systur Phils. Þegar [[þrælastríðið]] byrjar skrá ungmenni beggja fjölskyldanna sig í heri sinna ríkja. Yngri Stoneman-bróðirinn og tveir Cameron-bræðranna falla í valinn. Á meðan ræðst herlið svartra manna á heimili Cameron-fjölskyldunnar en er rekinn á brott þegar hermenn Suðurríkjasambandsins mæta á svæðið og bjarga Cameron-konunum. Ben Cameron leiðir síðasta áhlaup [[Umsátrið um Petersburg|umsátursins um Petersburg]] og honum áskotnast viðurnefnið „litli ofurstinnn“ en hann særist jafnframt og er tekinn til fanga. Hann er síðan fluttur á hersjúkrahús sambandshersins í Washington, D.C. Á meðan Ben Cameron dvelst á sjúkrahúsinu kemst hann að því að til stendur að hengja hann. Elsie Stoneman, sem er á myndinni sem hann hefur verið með á sér, er þar að störfum sem hjúkrunarkona. Elsie fer með móður Camerons, sem er komin þangað til að hlúa að syni sínum, á fund [[Abraham Lincoln|Abrahams Lincoln]]. Frú Cameron telur hann á að veita Ben sakaruppgjöf. Eftir að [[Morðið á Abraham Lincoln|Lincoln er myrtur]] deyr sáttastefna hans í garð suðurríkjanna með honum. Faðir Elsie og aðrir róttækir Repúblikanar eru staðráðnir í því að refsa suðurríkjunum.<ref>Griffith var fylgjandi söguskýringu sagnfræðinga á borð við [[William Archibald Dunning]] og [[Claude G. Bowers]] um að endurbyggingartímabilið hafi verið „sorgartímabil“. Þessi sýn á tímabilið var algeng meðal Bandaríkjamanna í byrjun 20. aldar.{{harvnb|Stokes|2007|pp=190–191}}.</ref> ===Seinni hluti: Endurbyggingin=== Stoneman og lærlingur hans, Silas Lynch, siðblindur maður af blönduðum kynþætti, halda til Suður-Karólínu til að fylgjast með framkvæmd endurbyggingarstefna. Í kosningunum, þar sem Lynch er kjörinn varafylkisstjóri, beita svartir kjósendur kosningasvikum og mörgu hvítu fólki er meinað að greiða atkvæði. Flestir nýir þingmenn á fylkisþingi Suður-Karólínu eru svartir. [[File:Birth-of-a-nation-klan-and-black-man.jpg|thumb|Grímuklæddir hvíthettir Ku Klux Klan handsama Gus, sem leikinn er af hvíta leikaranum [[Walter Long (actor)|Walter Long]] í svörtum andlitsfarða.]] Ben berst gegn nýjum valdhöfum með því að stofna samtökin [[Ku Klux Klan]] (eða hvíthetti). Þetta leiðir til þess að Elsie slítur sambandi við hann. Þegar Flora Cameron fer ein inn í skóg til að sækja vatn eltir Gus, svartur leysingi sem nú er orðinn höfuðsmaður, hana. Gus segir Floru að hann vilji kvænast henni. Hún hafnar honum en hann lætur ekki til leiðast. Flora flýr inn í skóginn með Gus á hælunum. Hann króar hana af við bjarg og Flora hótar að stökkva af bjarginu ef hann kemur nær. Þegar hann stígur nær henni stekkur hún af bjarginu. Ben kemur auga á Floru stökkva. Hann heldur á henni þegar hún deyr og fer með lík hennar á heimili Cameron-fjölskyldunnar. Gus felur sig á krá en járnsmiðurinn Jeff gengur inn. Slagsmál brjótast út og Gus skýtur Jeff og flýr af hólmi. Hvíthettir Ku Klux Klan elta Gus uppi, rétta yfir honum, sakfella hann, taka hann af lífi í [[Múgæsingsaftaka|múgæsingsaftöku]] og skilja lík hans eftir við hús Silas Lynch. Þegar Lynch fréttir af morðinu á Gus skipar hann atlögu gegn Ku Klux Klan. Hann knýr einnig í gegn löggjöf sem heimilar hjónabönd þvert á kynþætti. Dr. Cameron er handtekinn fyrir að hafa tignarmerki Bens úr Ku Klux Klan í fórum sér, sem nú er glæpur sem varðar dauðarefsingu. Phil Stone bjargar honum ásamt svörtum þjónum sínum. Þeir komast undan ásamt Margaret Cameron. Þegar vagn þeirra verður fyrir skemmdum flýja þau í gegnum skóginn að litlum kofa. Þar búa tveir uppgjafarhermenn í sambandshernum sem fallast á að fela þau. Stoneman fulltrúadeildarþingmaður, faðir Elsie, hefur sig á brott til þess að forðast að vera bendlaður við aðfarir Lynch. Þegar Elsie fréttir af handtöku Dr. Camerons fer hún á fund Lynch til að biðla til hans um frelsun hans. Lynch, sem girnist Elsie, reynir að þvinga hana til að giftast honum, sem veldur því að hún fellur í yfirlið. Stoneman snýr aftur og Elsie er færð í annað herbergi. Stonewall er í fyrstu glaður að heyra að Lynch vilji kvænast hvítri konu en reiðist þegar Lynch segist vilja kvænast Elsie. Hún brýtur glugga og hrópar á hjálp, sem berst til eyrna njósnara Ku Klux Klan. Hvíthettir ríða af stað undir forystu Bens til að leggja undir sig bæinn. Lynch er handsamaður á meðan hersveitir hans sitja um kofann þar sem Cameron-fjölskyldan er í felum. Hvíthettirnir bjarga þeim hins vegar undir forystu Bens. Þegar svartir menn ganga út af hóteli næsta kjördag mæta þeir vopnuðum meðlimum Ku Klux Klan, sem hræða þá til þess að koma í veg fyrir að þeir kjósi. Margaret Cameron giftist Phil Stoneman og Elsie Stoneman giftist Ben Cameron. ==Leikarar== [[File:The Birth of a Nation (1915) 2.jpg|thumb|George Siegmann, Ralph Lewis, Lillian Gish og Henry B. Walthall í atriði í myndinni]] {{Div col|colwidth=30em}} ;Á kreditlista * [[Lillian Gish]] sem Elsie Stoneman * [[Mae Marsh]] sem Flora Cameron, yngsta systirin * [[Henry B. Walthall]] sem Benjamin Cameron ofursti („litli ofurstinn“) * [[Miriam Cooper]] sem Margaret Cameron, eldri systirin * [[Mary Alden]] sem Lydia Brown, húsþerna Stoneman-fjölskyldunnar * [[Ralph Lewis (leikari)|Ralph Lewis]] sem Austin Stoneman, þingforseti * [[George Siegmann]] sem Silas Lynch * [[Walter Long (leikari)|Walter Long]] sem Gus * [[Wallace Reid]] sem Jeff, járnsmiðurinn * [[Joseph Henabery]] sem [[Abraham Lincoln]] * [[Elmer Clifton]] sem Phil Stoneman, elsti sonurinn * [[Robert Harron]] sem Tod Stoneman * [[Josephine Crowell]] sem frú Cameron * [[Spottiswoode Aitken]] sem Dr. Cameron * [[George Beranger]] sem Wade Cameron, miðsonurinn * [[Maxfield Stanley]] sem Duke Cameron, yngsti sonurinn * [[Jennie Lee (leikkona)|Jennie Lee]] sem Mammy, hinn trúi þjónn * [[Donald Crisp]] sem [[Ulysses S. Grant]] hershöfðingi * [[Howard Gaye]] sem [[Robert E. Lee]] hershöfðingi {{div col end}} ;Ekki á kreditlista<ref>{{Citation |title=Index of Titles: 1914–15 |date=2004 |url=https://books.google.com/books?id=aOXxDwAAQBAJ&pg=PA50 |work=The Griffith Project |publisher=British Film Institute |doi=10.5040/9781838710729.0007 |isbn=978-1-84457-043-0 |access-date=2022-05-08|via=[[Google Books]]}}</ref> [[File:Nation walsh.jpg|thumb|upright|[[Raoul Walsh]] sem [[John Wilkes Booth]]]] {{Div col|colwidth=30em}} * [[Harry Braham]] sem hinn trúi þjónn Cameron-fjölskyldunnar * [[Edmund Burns]] as Klansman * [[David Butler (leikstjóri)|David Butler]] sem sambandshermaður / suðurríkjahermaður * William Freeman sem Jake, vörður á sjúkrahúsi * [[Sam De Grasse]] sem [[Charles Sumner]] öldungadeildarþingmaður * [[Olga Grey]] sem [[Laura Keene]] * [[Russell Hicks]] * [[Elmo Lincoln]] sem eigandi bómullarmyllu / þrælauppboðshaldari * [[Eugene Pallette]] sem sambandshermaður * [[Harry Braham]] sem Jake / Nelse * [[Charles Stevens (leikari)|Charles Stevens]] sem sjálfboðaliði * [[Madame Sul-Te-Wan]] sem kona með sjal * [[Raoul Walsh]] sem [[John Wilkes Booth]] * Lenore Cooper sem þerna Elsie * [[Violet Wilkey]] sem Flora (ung) * [[Tom Wilson (leikari)|Tom Wilson]] sem þjónn Stoneman-fjölskyldunnar * Donna Montran sem fögur dama 1861 * [[Alberta Lee]] sem [[Mary Todd Lincoln]] * [[Allan Sears]] sem hvíthöttur * [[Dark Cloud (leikari)|Dark Cloud]] sem hershöfðingi við uppgjöfina í Appomattox * [[Vester Pegg]] * [[Alma Rubens]] * [[Mary Wynn]] * [[Jules White]] * [[Monte Blue]] * [[Gibson Gowland]] * [[Fred Burns (leikari)|Fred Burns]] * [[Charles King (leikari)|Charles King]] {{div col end}} ==Tilvísanir== <references/> {{k|1915}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn D. W. Griffith]] [[Flokkur:Kvikmyndir um þrælastríðið]] solhjvnrw6sl33tvjvmpjtzq4s7kij8 1958880 1958856 2026-04-04T23:26:50Z TKSnaevarr 53243 1958880 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Fæðing þjóðar | upprunalegt heiti = The Birth of a Nation | image = Birth of a Nation theatrical poster.jpg | caption = Auglýsingaplakat fyrir myndina | director = [[D. W. Griffith]] | producer = {{unbulleted list|D. W. Griffith|[[Harry Aitken]]<ref>{{cite web |url=http://www.cobbles.com/simpp_archive/dwgriffith.htm |title=D. W. Griffith: Hollywood Independent |publisher=Cobbles.com |date=June 26, 1917 |access-date=July 3, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824173109/http://www.cobbles.com/simpp_archive/dwgriffith.htm |archive-date=August 24, 2013}}</ref>}} | screenplay = {{unbulleted list|D. W. Griffith|[[Frank E. Woods]]}} | based_on = ''[[The Clansman: An Historical Romance of the Ku Klux Klan|The Clansman]]'' eftir [[Thomas Dixon Jr.]] | starring = {{plainlist| * [[Lillian Gish]] * [[Mae Marsh]] * [[Henry B. Walthall]] * [[Miriam Cooper]] * [[Ralph Lewis (leikari)|Ralph Lewis]] * [[George Siegmann]] * [[Walter Long (leikari)|Walter Long]] }} | music = [[Joseph Carl Breil]] | cinematography = [[Billy Bitzer]] | editing = D. W. Griffith | studio = David W. Griffith Corp. | distributor = Epoch Producing Co. | released = {{Film date|1915|02|08}} | runtime = 12 filmur<br /> 133–193 mínútur<ref>{{cite web|title=''The Birth of a Nation'' (U)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/birth-nation-1970|work=Western Import Co. Ltd.|publisher=[[British Board of Film Classification]]|access-date=August 20, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305143624/http://www.bbfc.co.uk/releases/birth-nation-1970|archive-date=March 5, 2016}}</ref> | country = Bandaríkin | language = {{ubl|Þögul mynd|Enskur texti}} | budget = $100.000+<ref name="Hall & Neale (2010)">{{Cite book |last1=Hall |first1=Sheldon |last2=Neale |first2=Stephen |title=Epics, spectacles, and blockbusters: a Hollywood history |series=Contemporary Approaches to Film and Television |year=2010 |publisher=[[Wayne State University Press]] |isbn=978-0-8143-3697-7 |page=[https://books.google.com/books?id=Ro0hASPfC68C&pg=PA270 270] (note 2.78)|quote=In common with most film historians, he estimates that ''The Birth of Nation'' cost "just a little more than $100,000" to produce...|trans-quote=Líkt og flestir kvikmyndasagnfræðingar telur hann að ''Fæðing þjóðar'' hafi kostað „rétt rúmlega 100.000 dali“ til að framleiða...}}</ref> | gross = $50–100 milljónir<ref name="Monaco">{{cite book |last=Monaco |first=James |title=How to Read a Film: Movies, Media, and Beyond |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0-19-975579-0 |page=[https://books.google.com/books?id=bgbOsjnppAcC&pg=PA262 262] |quote=The Birth of a Nation, costing an unprecedented and, many believed, thoroughly foolhardy $110,000, eventually returned $20 million and more. The actual figure is hard to calculate because the film was distributed on a "states' rights" basis in which licenses to show the film were sold outright. The actual cash generated by ''The Birth of a Nation'' may have been as much as $50 million to $100 million, an almost inconceivable amount for such an early film.|trans-quote=''Fæðing þjóðar'', sem kostaði fordæmalausa og að margra mati fífldjarfa 110.000 dollara upphæð, skilaði á endanum 20 milljónum dala og vel það. Hina raunverulegu fjárhæð er erfitt að áætla þar sem myndinni var dreift á grundvelli „ríkjaréttinda“ þar sem sýningarleyfi myndarinnar var beinlínis selt. Hin raunverulega fjárhæð sem ''Fæðing þjóðar'' skilaði kann að nema allt að 50 milljónum upp í 100 milljónir, nánast óhugsandi upphæð fyrir mynd á árdögum kvikmyndaiðnaðarins.}}</ref> }} '''''Fæðing þjóðar''''' eða '''''Þjóðin vaknar''''' (enska: ''The Birth of a Nation'') er bandarísk [[Þögul kvikmynd|þögul]] dramamynd sem [[D. W. Griffith]] leikstýrði. [[Lillian Gish]] lék aðalhlutverkið í myndinni. Handrit myndarinnar var byggt á bókinni og leikritinu ''[[The Clansman: A Historical Romance of the Ku Klux Klan]]'' frá árinu 1905 eftir [[Thomas Dixon Jr.|Thomas Dixon yngri]]. Griffith skrifaði handritið ásamt [[Frank E. Woods]] og framleiddi myndina ásamt [[Harry Aitken]]. ''Fæðing þjóðar'' markaði mikið framfaraspor í þróun kvikmyndaiðnaðarins<ref>{{cite book |title=The Birth of a Nation |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/The-Birth-of-a-Nation |access-date=August 1, 2022 |archive-date=September 18, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918182156/https://www.britannica.com/topic/The-Birth-of-a-Nation |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.filmsite.org/birt.html|title=The Birth of a Nation (1915)|work=filmsite.org|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903173349/http://www.filmsite.org/birt.html|archive-date=September 3, 2011}}</ref> með ýmsum tækninýjungum sem hún kynnti til sögunnar.<ref name="Historynet">{{cite web |first=Eric |last=Niderost |title='The Birth of a Nation': When Hollywood Glorified the KKK |date=October 2005 |website=[[HistoryNet]] |url=https://www.historynet.com/the-birth-of-a-nation-when-hollywood-glorified-the-kkk.htm |access-date=June 7, 2021 |archive-date=January 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130233324/https://www.historynet.com/the-birth-of-a-nation-when-hollywood-glorified-the-kkk.htm |url-status=live }}</ref> Hún var fyrsta bandaríska kvikmyndin, að undanskildum framhaldsmyndum, sem gerð var á tólf filmurúllum.<ref>{{Cite book|last=Hubbert|first=Julie|title=Celluloid Symphonies: Texts and Contexts in Film Music History|date=2011|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-94743-6|pages=12}}</ref> Saga myndarinnar, sem að hluta til er skáldskapur og að hluta sannsöguleg, segir frá [[Morðið á Abraham Lincoln|morðinu á Abraham Lincoln]] og frá sambandi tveggja fjölskylda á tíma [[Þrælastríðið|þrælastríðsins]] og [[Endurbyggingartímabilið|endurbyggingartímabilsins]]. Fjölskyldurnar eru Stoneman-ættin, sem styður alríkisstjórnina í þrælastríðinu, og Cameron-ættin, sem styður málstað [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjasambandsins]]. Myndin var upphaflega sýnd í tveimur hlutum með hléi á milli. ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta bandaríska myndin sem sýnd var með sérstökum undirleik sem hljómsveit spilaði. Hún átti þátt í að gera [[nærmynd]]ir og [[langvinnt úthvarfl]] að algengum stílbrigðum í kvikmyndum. Í myndinni er vandlega sviðsett bardagaatriði með hundruðum aukaleikara sem látið er líta út fyrir að nemi þúsundum.<ref name="auto">{{cite book |last=Norton |first=Mary Beth |title=A People and a Nation, Volume II: Since 1865, Brief Edition |publisher=Cengage Learning |year=2015 |isbn=978-1-305-14278-7 |page=487}}</ref> Myndinni fylgdi þrettán blaðsíðna „minjagripaskrá“.<ref>{{cite web|title=Souvenir. The Birth of a Nation|year=1915|url=https://digitalcommons.gardner-webb.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&context=birth-of-nation-program|access-date=April 5, 2019|format=PDF}}</ref> ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta kvikmyndin sem sýnd var í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]], þar sem [[Woodrow Wilson]] Bandaríkjaforseti horfði á hana. Myndin var umdeild jafnvel áður en hún var frumsýnd og hefur ætíð verið það síðan. Hún hefur verið kölluð „umdeildasta kvikmynd sem gerð hefur verið í Bandaríkjunum“<ref name=Slide>{{cite book |last=Slide |first=Anthony |author-link=Anthony Slide |title=American Racist: The Life and Films of Thomas Dixon |year=2004 |publisher=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-0-8131-2328-8 |url=https://muse.jhu.edu/book/10080 |via=[[Project MUSE]] |access-date=September 16, 2018 |archive-date=September 17, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917143241/http://muse.jhu.edu/book/10080 |url-status=live }}</ref>{{rp|198}} og „andstyggilegasta, rasískasta kvikmynd í sögu Hollywood“.<ref>{{cite news |first=Ed |last=Rampell |title='The Birth of a Nation': The most racist movie ever made |date=March 3, 2015 |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2015/03/03/the-birth-of-a-nation/ |access-date=June 7, 2021 |archive-date=September 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905072712/https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2015/03/03/the-birth-of-a-nation/ |url-status=live }}</ref> Myndin hefur verið gagnrýnd fyrir að slá upp rasískri mynd af [[Svartir Bandaríkjamenn|svörtum Bandaríkjamönnum]] (sem margir eru leiknir í myndinni af hvítum mönnum með svartan andlitsfarða) sem heimskum og kynferðislega ágengum gagnvart hvítum konum. Á hinn bóginn sýnir myndin haturssamtökin [[Ku Klux Klan]] (KKK) í hetjulegu ljósi þar sem þau vernda hvítar konur og viðhalda yfirburðastöðu hvíts fólks.<ref>{{Cite web|url=http://www.moviejustice.com/vault/index.php?p=getitem&db_id=4&item_id=27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707194449/http://www.moviejustice.com/vault/index.php?p=getitem&db_id=4&item_id=27|url-status=dead|title=MJ Movie Reviews – Birth of a Nation, The (1915) by Dan DeVore|archive-date=July 7, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://themovingarts.com/revered-and-reviled-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation/|first=Eric M.|last=Armstrong|title=Revered and Reviled: D.W. Griffith's 'The Birth of a Nation'|work=The Moving Arts Film Journal|date=February 26, 2010|access-date=April 13, 2010|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529224316/http://themovingarts.com/revered-and-reviled-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation/|archive-date=May 29, 2010}}</ref> Myndin var vinsæl meðal hvítra áhorfenda þegar hún kom út. Velgengni hennar var bæði afleiðing og örsök frekari kynþáttaaðskilnaðarstefnu í Bandaríkjunum.<ref>{{cite book |title=Stand Your Ground: A History of America's Love Affair with Lethal Self-Defense |date=2017 |publisher=Beacon Press |page=81 |quote=The Birth of a Nation was an instant success across the nation, grossing more than any prior motion picture ... white audiences throughout the nation enjoyed the romantic depiction of the Old South.|trans-quote=''Fæðing þjóðar'' var umsvifalaus stórsmellur um allt landið og þénaði meira en nokkur fyrri kvikmynd ... hvítir áhorfendur um allt landið nutu rómantískrar uppstillingarinnar á gamla suðrinu.}}</ref> Svart fólk um öll Bandaríkin mótmælti myndinni vegna afbökunar hennar á sögu þrælastríðsins og á svörtu fólki. Í [[Boston]] og annars staðar reyndu svartir leiðtogar, ásamt [[National Association for the Advancement of Colored People|Þjóðarsamtökum til eflingar framfara þeldökks fólks]] (NAACP), að láta banna myndina með vísan til þess að hún kynti undir kynþáttahatur og gæti egnt fólk til ofbeldis, en án árangurs.<ref name="NAACP">{{cite news|title=The Black Activist Who Fought Against D. W. Griffith's "The Birth of a Nation"|url=https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/the-black-activist-who-fought-against-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation|access-date=March 11, 2022|magazine=The New Yorker|archive-date=March 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311191403/https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/the-black-activist-who-fought-against-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation|url-status=live}}</ref> Í Ohio og borgunum Chicago, Denver, Pittsburgh, St. Louis og Minneapolis var myndinni synjað um sýningarleyfi. Reiði Griffiths yfir tilraunum til að ritskoða eða banna myndina varð honum hvatning til að gera myndina ''[[Umburðarleysi]]'' árið á eftir.<ref>Sonneborn, Liz (2002). ''A to Z of American Women in the Performing Arts''. New York: Facts on File, Inc. p. 85. {{ISBN|9780816043989}}.</ref> Þrátt fyrir að vera umdeild vegnaði ''Fæðingu þjóðar'' mjög vel í kvikmyndahúsum. Hún þénaði mun meira fé en nokkur fyrri kvikmynd og hafði djúpstæð áhrif bæði á kvikmyndaiðnaðinn og á bandaríska menningu. Með tilliti til verðbólgu er myndin enn ein tekjuhæsta kvikmynd allra tíma. Myndin var einn hvatinn að endurstofnun Ku Klux Klan, sem varð aðeins nokkrum mánuðum eftir frumsýningu hennar. Árið 1992 lýsti [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna]] myndina „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæga“ og valdi hana til varðveislu í kvikmyndasafninu [[National Film Registry]].<ref>{{Cite web|title=Complete National Film Registry Listing|url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|website=Library of Congress|access-date=2020-05-19|archive-date=October 31, 2016|archive-url=https://archive.today/20161031213743/https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title='The Birth of a Nation' Documents History|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-01-04-ca-864-story.html|date=1993-01-04|website=The Los Angeles Times|language=en-US|access-date=2020-05-19|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809043320/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-01-04-ca-864-story.html|url-status=live}}</ref> ==Söguþráður== ===Fyrri hluti: Borgarastyrjöld í Bandaríkjunum=== [[File:The Birth of a Nation war scene.jpg|left|thumb|[[Umsátrið um Petersburg]] eins og það birtist í myndinni, undir stjórn Bens Cameron.]] Phil, eldri sonur Stoneman-hjónanna (fjölskyldu að norðan), verður ástfanginn af Margaret Cameron (dóttur fjölskyldu að sunnan), þegar hann heimsækir Cameron-búgarðinn í Suður-Karólínu. Þar verður bróðir Margaretar, Ben, jafnframt hugfanginn af mynd af Elsie Stoneman, systur Phils. Þegar [[þrælastríðið]] byrjar skrá ungmenni beggja fjölskyldanna sig í heri sinna ríkja. Yngri Stoneman-bróðirinn og tveir Cameron-bræðranna falla í valinn. Á meðan ræðst herlið svartra manna á heimili Cameron-fjölskyldunnar en er rekinn á brott þegar hermenn Suðurríkjasambandsins mæta á svæðið og bjarga Cameron-konunum. Ben Cameron leiðir síðasta áhlaup [[Umsátrið um Petersburg|umsátursins um Petersburg]] og honum áskotnast viðurnefnið „litli ofurstinnn“ en hann særist jafnframt og er tekinn til fanga. Hann er síðan fluttur á hersjúkrahús sambandshersins í Washington, D.C. Á meðan Ben Cameron dvelst á sjúkrahúsinu kemst hann að því að til stendur að hengja hann. Elsie Stoneman, sem er á myndinni sem hann hefur verið með á sér, er þar að störfum sem hjúkrunarkona. Elsie fer með móður Camerons, sem er komin þangað til að hlúa að syni sínum, á fund [[Abraham Lincoln|Abrahams Lincoln]]. Frú Cameron telur hann á að veita Ben sakaruppgjöf. Eftir að [[Morðið á Abraham Lincoln|Lincoln er myrtur]] deyr sáttastefna hans í garð suðurríkjanna með honum. Faðir Elsie og aðrir róttækir Repúblikanar eru staðráðnir í því að refsa suðurríkjunum.<ref>Griffith var fylgjandi söguskýringu sagnfræðinga á borð við [[William Archibald Dunning]] og [[Claude G. Bowers]] um að endurbyggingartímabilið hafi verið „sorgartímabil“. Þessi sýn á tímabilið var algeng meðal Bandaríkjamanna í byrjun 20. aldar.{{harvnb|Stokes|2007|pp=190–191}}.</ref> ===Seinni hluti: Endurbyggingin=== Stoneman og lærlingur hans, Silas Lynch, siðblindur maður af blönduðum kynþætti, halda til Suður-Karólínu til að fylgjast með framkvæmd endurbyggingarstefna. Í kosningunum, þar sem Lynch er kjörinn varafylkisstjóri, beita svartir kjósendur kosningasvikum og mörgu hvítu fólki er meinað að greiða atkvæði. Flestir nýir þingmenn á fylkisþingi Suður-Karólínu eru svartir. [[File:Birth-of-a-nation-klan-and-black-man.jpg|thumb|Grímuklæddir hvíthettir Ku Klux Klan handsama Gus, sem leikinn er af hvíta leikaranum [[Walter Long (actor)|Walter Long]] í svörtum andlitsfarða.]] Ben berst gegn nýjum valdhöfum með því að stofna samtökin [[Ku Klux Klan]] (eða hvíthetti). Þetta leiðir til þess að Elsie slítur sambandi við hann. Þegar Flora Cameron fer ein inn í skóg til að sækja vatn eltir Gus, svartur leysingi sem nú er orðinn höfuðsmaður, hana. Gus segir Floru að hann vilji kvænast henni. Hún hafnar honum en hann lætur ekki til leiðast. Flora flýr inn í skóginn með Gus á hælunum. Hann króar hana af við bjarg og Flora hótar að stökkva af bjarginu ef hann kemur nær. Þegar hann stígur nær henni stekkur hún af bjarginu. Ben kemur auga á Floru stökkva. Hann heldur á henni þegar hún deyr og fer með lík hennar á heimili Cameron-fjölskyldunnar. Gus felur sig á krá en járnsmiðurinn Jeff gengur inn. Slagsmál brjótast út og Gus skýtur Jeff og flýr af hólmi. Hvíthettir Ku Klux Klan elta Gus uppi, rétta yfir honum, sakfella hann, taka hann af lífi í [[Múgæsingsaftaka|múgæsingsaftöku]] og skilja lík hans eftir við hús Silas Lynch. Þegar Lynch fréttir af morðinu á Gus skipar hann atlögu gegn Ku Klux Klan. Hann knýr einnig í gegn löggjöf sem heimilar hjónabönd þvert á kynþætti. Dr. Cameron er handtekinn fyrir að hafa tignarmerki Bens úr Ku Klux Klan í fórum sér, sem nú er glæpur sem varðar dauðarefsingu. Phil Stone bjargar honum ásamt svörtum þjónum sínum. Þeir komast undan ásamt Margaret Cameron. Þegar vagn þeirra verður fyrir skemmdum flýja þau í gegnum skóginn að litlum kofa. Þar búa tveir uppgjafarhermenn í sambandshernum sem fallast á að fela þau. Stoneman fulltrúadeildarþingmaður, faðir Elsie, hefur sig á brott til þess að forðast að vera bendlaður við aðfarir Lynch. Þegar Elsie fréttir af handtöku Dr. Camerons fer hún á fund Lynch til að biðla til hans um frelsun hans. Lynch, sem girnist Elsie, reynir að þvinga hana til að giftast honum, sem veldur því að hún fellur í yfirlið. Stoneman snýr aftur og Elsie er færð í annað herbergi. Stonewall er í fyrstu glaður að heyra að Lynch vilji kvænast hvítri konu en reiðist þegar Lynch segist vilja kvænast Elsie. Hún brýtur glugga og hrópar á hjálp, sem berst til eyrna njósnara Ku Klux Klan. Hvíthettir ríða af stað undir forystu Bens til að leggja undir sig bæinn. Lynch er handsamaður á meðan hersveitir hans sitja um kofann þar sem Cameron-fjölskyldan er í felum. Hvíthettirnir bjarga þeim hins vegar undir forystu Bens. Þegar svartir menn ganga út af hóteli næsta kjördag mæta þeir vopnuðum meðlimum Ku Klux Klan, sem hræða þá til þess að koma í veg fyrir að þeir kjósi. Margaret Cameron giftist Phil Stoneman og Elsie Stoneman giftist Ben Cameron. ==Leikarar== [[File:The Birth of a Nation (1915) 2.jpg|thumb|George Siegmann, Ralph Lewis, Lillian Gish og Henry B. Walthall í atriði í myndinni]] {{Div col|colwidth=30em}} ;Á kreditlista * [[Lillian Gish]] sem Elsie Stoneman * [[Mae Marsh]] sem Flora Cameron, yngsta systirin * [[Henry B. Walthall]] sem Benjamin Cameron ofursti („litli ofurstinn“) * [[Miriam Cooper]] sem Margaret Cameron, eldri systirin * [[Mary Alden]] sem Lydia Brown, húsþerna Stoneman-fjölskyldunnar * [[Ralph Lewis (leikari)|Ralph Lewis]] sem Austin Stoneman, þingforseti * [[George Siegmann]] sem Silas Lynch * [[Walter Long (leikari)|Walter Long]] sem Gus * [[Wallace Reid]] sem Jeff, járnsmiðurinn * [[Joseph Henabery]] sem [[Abraham Lincoln]] * [[Elmer Clifton]] sem Phil Stoneman, elsti sonurinn * [[Robert Harron]] sem Tod Stoneman * [[Josephine Crowell]] sem frú Cameron * [[Spottiswoode Aitken]] sem Dr. Cameron * [[George Beranger]] sem Wade Cameron, miðsonurinn * [[Maxfield Stanley]] sem Duke Cameron, yngsti sonurinn * [[Jennie Lee (leikkona)|Jennie Lee]] sem Mammy, hinn trúi þjónn * [[Donald Crisp]] sem [[Ulysses S. Grant]] hershöfðingi * [[Howard Gaye]] sem [[Robert E. Lee]] hershöfðingi {{div col end}} ;Ekki á kreditlista<ref>{{Citation |title=Index of Titles: 1914–15 |date=2004 |url=https://books.google.com/books?id=aOXxDwAAQBAJ&pg=PA50 |work=The Griffith Project |publisher=British Film Institute |doi=10.5040/9781838710729.0007 |isbn=978-1-84457-043-0 |access-date=2022-05-08|via=[[Google Books]]}}</ref> [[File:Nation walsh.jpg|thumb|upright|[[Raoul Walsh]] sem [[John Wilkes Booth]]]] {{Div col|colwidth=30em}} * [[Harry Braham]] sem hinn trúi þjónn Cameron-fjölskyldunnar * [[Edmund Burns]] as Klansman * [[David Butler (leikstjóri)|David Butler]] sem sambandshermaður / suðurríkjahermaður * William Freeman sem Jake, vörður á sjúkrahúsi * [[Sam De Grasse]] sem [[Charles Sumner]] öldungadeildarþingmaður * [[Olga Grey]] sem [[Laura Keene]] * [[Russell Hicks]] * [[Elmo Lincoln]] sem eigandi bómullarmyllu / þrælauppboðshaldari * [[Eugene Pallette]] sem sambandshermaður * [[Harry Braham]] sem Jake / Nelse * [[Charles Stevens (leikari)|Charles Stevens]] sem sjálfboðaliði * [[Madame Sul-Te-Wan]] sem kona með sjal * [[Raoul Walsh]] sem [[John Wilkes Booth]] * Lenore Cooper sem þerna Elsie * [[Violet Wilkey]] sem Flora (ung) * [[Tom Wilson (leikari)|Tom Wilson]] sem þjónn Stoneman-fjölskyldunnar * Donna Montran sem fögur dama 1861 * [[Alberta Lee]] sem [[Mary Todd Lincoln]] * [[Allan Sears]] sem hvíthöttur * [[Dark Cloud (leikari)|Dark Cloud]] sem hershöfðingi við uppgjöfina í Appomattox * [[Vester Pegg]] * [[Alma Rubens]] * [[Mary Wynn]] * [[Jules White]] * [[Monte Blue]] * [[Gibson Gowland]] * [[Fred Burns (leikari)|Fred Burns]] * [[Charles King (leikari)|Charles King]] {{div col end}} ==Heimildir== * {{cite book |last=Stokes |first=Melvyn |title=D. W. Griffith's The Birth of a Nation: A History of "The Most Controversial Motion Picture of All Time" |location=New York |publisher=[[Oxford University Press]] |url=https://books.google.com/books?id=fGJFpiTjbKwC| year=2007 |isbn=978-0-19-804436-9}} ==Tilvísanir== <references/> {{k|1915}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn D. W. Griffith]] [[Flokkur:Kvikmyndir um þrælastríðið]] gp78a1bbd95gx71j3kjf6sxls3dt9iw 1958884 1958880 2026-04-05T06:02:27Z TKSnaevarr 53243 /* Seinni hluti: Endurbyggingin */ 1958884 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Fæðing þjóðar | upprunalegt heiti = The Birth of a Nation | image = Birth of a Nation theatrical poster.jpg | caption = Auglýsingaplakat fyrir myndina | director = [[D. W. Griffith]] | producer = {{unbulleted list|D. W. Griffith|[[Harry Aitken]]<ref>{{cite web |url=http://www.cobbles.com/simpp_archive/dwgriffith.htm |title=D. W. Griffith: Hollywood Independent |publisher=Cobbles.com |date=June 26, 1917 |access-date=July 3, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824173109/http://www.cobbles.com/simpp_archive/dwgriffith.htm |archive-date=August 24, 2013}}</ref>}} | screenplay = {{unbulleted list|D. W. Griffith|[[Frank E. Woods]]}} | based_on = ''[[The Clansman: An Historical Romance of the Ku Klux Klan|The Clansman]]'' eftir [[Thomas Dixon Jr.]] | starring = {{plainlist| * [[Lillian Gish]] * [[Mae Marsh]] * [[Henry B. Walthall]] * [[Miriam Cooper]] * [[Ralph Lewis (leikari)|Ralph Lewis]] * [[George Siegmann]] * [[Walter Long (leikari)|Walter Long]] }} | music = [[Joseph Carl Breil]] | cinematography = [[Billy Bitzer]] | editing = D. W. Griffith | studio = David W. Griffith Corp. | distributor = Epoch Producing Co. | released = {{Film date|1915|02|08}} | runtime = 12 filmur<br /> 133–193 mínútur<ref>{{cite web|title=''The Birth of a Nation'' (U)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/birth-nation-1970|work=Western Import Co. Ltd.|publisher=[[British Board of Film Classification]]|access-date=August 20, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305143624/http://www.bbfc.co.uk/releases/birth-nation-1970|archive-date=March 5, 2016}}</ref> | country = Bandaríkin | language = {{ubl|Þögul mynd|Enskur texti}} | budget = $100.000+<ref name="Hall & Neale (2010)">{{Cite book |last1=Hall |first1=Sheldon |last2=Neale |first2=Stephen |title=Epics, spectacles, and blockbusters: a Hollywood history |series=Contemporary Approaches to Film and Television |year=2010 |publisher=[[Wayne State University Press]] |isbn=978-0-8143-3697-7 |page=[https://books.google.com/books?id=Ro0hASPfC68C&pg=PA270 270] (note 2.78)|quote=In common with most film historians, he estimates that ''The Birth of Nation'' cost "just a little more than $100,000" to produce...|trans-quote=Líkt og flestir kvikmyndasagnfræðingar telur hann að ''Fæðing þjóðar'' hafi kostað „rétt rúmlega 100.000 dali“ til að framleiða...}}</ref> | gross = $50–100 milljónir<ref name="Monaco">{{cite book |last=Monaco |first=James |title=How to Read a Film: Movies, Media, and Beyond |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0-19-975579-0 |page=[https://books.google.com/books?id=bgbOsjnppAcC&pg=PA262 262] |quote=The Birth of a Nation, costing an unprecedented and, many believed, thoroughly foolhardy $110,000, eventually returned $20 million and more. The actual figure is hard to calculate because the film was distributed on a "states' rights" basis in which licenses to show the film were sold outright. The actual cash generated by ''The Birth of a Nation'' may have been as much as $50 million to $100 million, an almost inconceivable amount for such an early film.|trans-quote=''Fæðing þjóðar'', sem kostaði fordæmalausa og að margra mati fífldjarfa 110.000 dollara upphæð, skilaði á endanum 20 milljónum dala og vel það. Hina raunverulegu fjárhæð er erfitt að áætla þar sem myndinni var dreift á grundvelli „ríkjaréttinda“ þar sem sýningarleyfi myndarinnar var beinlínis selt. Hin raunverulega fjárhæð sem ''Fæðing þjóðar'' skilaði kann að nema allt að 50 milljónum upp í 100 milljónir, nánast óhugsandi upphæð fyrir mynd á árdögum kvikmyndaiðnaðarins.}}</ref> }} '''''Fæðing þjóðar''''' eða '''''Þjóðin vaknar''''' (enska: ''The Birth of a Nation'') er bandarísk [[Þögul kvikmynd|þögul]] dramamynd sem [[D. W. Griffith]] leikstýrði. [[Lillian Gish]] lék aðalhlutverkið í myndinni. Handrit myndarinnar var byggt á bókinni og leikritinu ''[[The Clansman: A Historical Romance of the Ku Klux Klan]]'' frá árinu 1905 eftir [[Thomas Dixon Jr.|Thomas Dixon yngri]]. Griffith skrifaði handritið ásamt [[Frank E. Woods]] og framleiddi myndina ásamt [[Harry Aitken]]. ''Fæðing þjóðar'' markaði mikið framfaraspor í þróun kvikmyndaiðnaðarins<ref>{{cite book |title=The Birth of a Nation |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/The-Birth-of-a-Nation |access-date=August 1, 2022 |archive-date=September 18, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918182156/https://www.britannica.com/topic/The-Birth-of-a-Nation |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.filmsite.org/birt.html|title=The Birth of a Nation (1915)|work=filmsite.org|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903173349/http://www.filmsite.org/birt.html|archive-date=September 3, 2011}}</ref> með ýmsum tækninýjungum sem hún kynnti til sögunnar.<ref name="Historynet">{{cite web |first=Eric |last=Niderost |title='The Birth of a Nation': When Hollywood Glorified the KKK |date=October 2005 |website=[[HistoryNet]] |url=https://www.historynet.com/the-birth-of-a-nation-when-hollywood-glorified-the-kkk.htm |access-date=June 7, 2021 |archive-date=January 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130233324/https://www.historynet.com/the-birth-of-a-nation-when-hollywood-glorified-the-kkk.htm |url-status=live }}</ref> Hún var fyrsta bandaríska kvikmyndin, að undanskildum framhaldsmyndum, sem gerð var á tólf filmurúllum.<ref>{{Cite book|last=Hubbert|first=Julie|title=Celluloid Symphonies: Texts and Contexts in Film Music History|date=2011|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-94743-6|pages=12}}</ref> Saga myndarinnar, sem að hluta til er skáldskapur og að hluta sannsöguleg, segir frá [[Morðið á Abraham Lincoln|morðinu á Abraham Lincoln]] og frá sambandi tveggja fjölskylda á tíma [[Þrælastríðið|þrælastríðsins]] og [[Endurbyggingartímabilið|endurbyggingartímabilsins]]. Fjölskyldurnar eru Stoneman-ættin, sem styður alríkisstjórnina í þrælastríðinu, og Cameron-ættin, sem styður málstað [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjasambandsins]]. Myndin var upphaflega sýnd í tveimur hlutum með hléi á milli. ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta bandaríska myndin sem sýnd var með sérstökum undirleik sem hljómsveit spilaði. Hún átti þátt í að gera [[nærmynd]]ir og [[langvinnt úthvarfl]] að algengum stílbrigðum í kvikmyndum. Í myndinni er vandlega sviðsett bardagaatriði með hundruðum aukaleikara sem látið er líta út fyrir að nemi þúsundum.<ref name="auto">{{cite book |last=Norton |first=Mary Beth |title=A People and a Nation, Volume II: Since 1865, Brief Edition |publisher=Cengage Learning |year=2015 |isbn=978-1-305-14278-7 |page=487}}</ref> Myndinni fylgdi þrettán blaðsíðna „minjagripaskrá“.<ref>{{cite web|title=Souvenir. The Birth of a Nation|year=1915|url=https://digitalcommons.gardner-webb.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&context=birth-of-nation-program|access-date=April 5, 2019|format=PDF}}</ref> ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta kvikmyndin sem sýnd var í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]], þar sem [[Woodrow Wilson]] Bandaríkjaforseti horfði á hana. Myndin var umdeild jafnvel áður en hún var frumsýnd og hefur ætíð verið það síðan. Hún hefur verið kölluð „umdeildasta kvikmynd sem gerð hefur verið í Bandaríkjunum“<ref name=Slide>{{cite book |last=Slide |first=Anthony |author-link=Anthony Slide |title=American Racist: The Life and Films of Thomas Dixon |year=2004 |publisher=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-0-8131-2328-8 |url=https://muse.jhu.edu/book/10080 |via=[[Project MUSE]] |access-date=September 16, 2018 |archive-date=September 17, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917143241/http://muse.jhu.edu/book/10080 |url-status=live }}</ref>{{rp|198}} og „andstyggilegasta, rasískasta kvikmynd í sögu Hollywood“.<ref>{{cite news |first=Ed |last=Rampell |title='The Birth of a Nation': The most racist movie ever made |date=March 3, 2015 |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2015/03/03/the-birth-of-a-nation/ |access-date=June 7, 2021 |archive-date=September 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905072712/https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2015/03/03/the-birth-of-a-nation/ |url-status=live }}</ref> Myndin hefur verið gagnrýnd fyrir að slá upp rasískri mynd af [[Svartir Bandaríkjamenn|svörtum Bandaríkjamönnum]] (sem margir eru leiknir í myndinni af hvítum mönnum með svartan andlitsfarða) sem heimskum og kynferðislega ágengum gagnvart hvítum konum. Á hinn bóginn sýnir myndin haturssamtökin [[Ku Klux Klan]] (KKK) í hetjulegu ljósi þar sem þau vernda hvítar konur og viðhalda yfirburðastöðu hvíts fólks.<ref>{{Cite web|url=http://www.moviejustice.com/vault/index.php?p=getitem&db_id=4&item_id=27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707194449/http://www.moviejustice.com/vault/index.php?p=getitem&db_id=4&item_id=27|url-status=dead|title=MJ Movie Reviews – Birth of a Nation, The (1915) by Dan DeVore|archive-date=July 7, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://themovingarts.com/revered-and-reviled-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation/|first=Eric M.|last=Armstrong|title=Revered and Reviled: D.W. Griffith's 'The Birth of a Nation'|work=The Moving Arts Film Journal|date=February 26, 2010|access-date=April 13, 2010|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529224316/http://themovingarts.com/revered-and-reviled-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation/|archive-date=May 29, 2010}}</ref> Myndin var vinsæl meðal hvítra áhorfenda þegar hún kom út. Velgengni hennar var bæði afleiðing og örsök frekari kynþáttaaðskilnaðarstefnu í Bandaríkjunum.<ref>{{cite book |title=Stand Your Ground: A History of America's Love Affair with Lethal Self-Defense |date=2017 |publisher=Beacon Press |page=81 |quote=The Birth of a Nation was an instant success across the nation, grossing more than any prior motion picture ... white audiences throughout the nation enjoyed the romantic depiction of the Old South.|trans-quote=''Fæðing þjóðar'' var umsvifalaus stórsmellur um allt landið og þénaði meira en nokkur fyrri kvikmynd ... hvítir áhorfendur um allt landið nutu rómantískrar uppstillingarinnar á gamla suðrinu.}}</ref> Svart fólk um öll Bandaríkin mótmælti myndinni vegna afbökunar hennar á sögu þrælastríðsins og á svörtu fólki. Í [[Boston]] og annars staðar reyndu svartir leiðtogar, ásamt [[National Association for the Advancement of Colored People|Þjóðarsamtökum til eflingar framfara þeldökks fólks]] (NAACP), að láta banna myndina með vísan til þess að hún kynti undir kynþáttahatur og gæti egnt fólk til ofbeldis, en án árangurs.<ref name="NAACP">{{cite news|title=The Black Activist Who Fought Against D. W. Griffith's "The Birth of a Nation"|url=https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/the-black-activist-who-fought-against-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation|access-date=March 11, 2022|magazine=The New Yorker|archive-date=March 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311191403/https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/the-black-activist-who-fought-against-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation|url-status=live}}</ref> Í Ohio og borgunum Chicago, Denver, Pittsburgh, St. Louis og Minneapolis var myndinni synjað um sýningarleyfi. Reiði Griffiths yfir tilraunum til að ritskoða eða banna myndina varð honum hvatning til að gera myndina ''[[Umburðarleysi]]'' árið á eftir.<ref>Sonneborn, Liz (2002). ''A to Z of American Women in the Performing Arts''. New York: Facts on File, Inc. p. 85. {{ISBN|9780816043989}}.</ref> Þrátt fyrir að vera umdeild vegnaði ''Fæðingu þjóðar'' mjög vel í kvikmyndahúsum. Hún þénaði mun meira fé en nokkur fyrri kvikmynd og hafði djúpstæð áhrif bæði á kvikmyndaiðnaðinn og á bandaríska menningu. Með tilliti til verðbólgu er myndin enn ein tekjuhæsta kvikmynd allra tíma. Myndin var einn hvatinn að endurstofnun Ku Klux Klan, sem varð aðeins nokkrum mánuðum eftir frumsýningu hennar. Árið 1992 lýsti [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna]] myndina „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæga“ og valdi hana til varðveislu í kvikmyndasafninu [[National Film Registry]].<ref>{{Cite web|title=Complete National Film Registry Listing|url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|website=Library of Congress|access-date=2020-05-19|archive-date=October 31, 2016|archive-url=https://archive.today/20161031213743/https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title='The Birth of a Nation' Documents History|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-01-04-ca-864-story.html|date=1993-01-04|website=The Los Angeles Times|language=en-US|access-date=2020-05-19|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809043320/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-01-04-ca-864-story.html|url-status=live}}</ref> ==Söguþráður== ===Fyrri hluti: Borgarastyrjöld í Bandaríkjunum=== [[File:The Birth of a Nation war scene.jpg|left|thumb|[[Umsátrið um Petersburg]] eins og það birtist í myndinni, undir stjórn Bens Cameron.]] Phil, eldri sonur Stoneman-hjónanna (fjölskyldu að norðan), verður ástfanginn af Margaret Cameron (dóttur fjölskyldu að sunnan), þegar hann heimsækir Cameron-búgarðinn í Suður-Karólínu. Þar verður bróðir Margaretar, Ben, jafnframt hugfanginn af mynd af Elsie Stoneman, systur Phils. Þegar [[þrælastríðið]] byrjar skrá ungmenni beggja fjölskyldanna sig í heri sinna ríkja. Yngri Stoneman-bróðirinn og tveir Cameron-bræðranna falla í valinn. Á meðan ræðst herlið svartra manna á heimili Cameron-fjölskyldunnar en er rekinn á brott þegar hermenn Suðurríkjasambandsins mæta á svæðið og bjarga Cameron-konunum. Ben Cameron leiðir síðasta áhlaup [[Umsátrið um Petersburg|umsátursins um Petersburg]] og honum áskotnast viðurnefnið „litli ofurstinnn“ en hann særist jafnframt og er tekinn til fanga. Hann er síðan fluttur á hersjúkrahús sambandshersins í Washington, D.C. Á meðan Ben Cameron dvelst á sjúkrahúsinu kemst hann að því að til stendur að hengja hann. Elsie Stoneman, sem er á myndinni sem hann hefur verið með á sér, er þar að störfum sem hjúkrunarkona. Elsie fer með móður Camerons, sem er komin þangað til að hlúa að syni sínum, á fund [[Abraham Lincoln|Abrahams Lincoln]]. Frú Cameron telur hann á að veita Ben sakaruppgjöf. Eftir að [[Morðið á Abraham Lincoln|Lincoln er myrtur]] deyr sáttastefna hans í garð suðurríkjanna með honum. Faðir Elsie og aðrir róttækir Repúblikanar eru staðráðnir í því að refsa suðurríkjunum.<ref>Griffith var fylgjandi söguskýringu sagnfræðinga á borð við [[William Archibald Dunning]] og [[Claude G. Bowers]] um að endurbyggingartímabilið hafi verið „sorgartímabil“. Þessi sýn á tímabilið var algeng meðal Bandaríkjamanna í byrjun 20. aldar.{{harvnb|Stokes|2007|pp=190–191}}.</ref> ===Seinni hluti: Endurbyggingin=== Stoneman og lærlingur hans, Silas Lynch, siðblindur maður af blönduðum kynþætti, halda til Suður-Karólínu til að fylgjast með framkvæmd endurbyggingarstefna. Í kosningunum, þar sem Lynch er kjörinn varafylkisstjóri, beita svartir kjósendur kosningasvikum og mörgu hvítu fólki er meinað að greiða atkvæði. Flestir nýir þingmenn á fylkisþingi Suður-Karólínu eru svartir. [[File:Birth-of-a-nation-klan-and-black-man.jpg|thumb|Grímuklæddir hvíthettir Ku Klux Klan handsama Gus, sem leikinn er af hvíta leikaranum [[Walter Long (actor)|Walter Long]] í svörtum andlitsfarða.]] Ben berst gegn nýjum valdhöfum með því að stofna samtökin [[Ku Klux Klan]] (eða hvíthetti). Þetta leiðir til þess að Elsie slítur sambandi við hann. Þegar Flora Cameron fer ein inn í skóg til að sækja vatn eltir Gus, svartur leysingi sem nú er orðinn höfuðsmaður, hana. Gus segir Floru að hann vilji kvænast henni. Hún hafnar honum en hann lætur ekki til leiðast. Flora flýr inn í skóginn með Gus á hælunum. Hann króar hana af við bjarg og Flora hótar að stökkva af bjarginu ef hann kemur nær. Þegar hann stígur nær henni stekkur hún af bjarginu. Ben kemur auga á Floru stökkva. Hann heldur á henni þegar hún deyr og fer með lík hennar á heimili Cameron-fjölskyldunnar. Gus felur sig á krá en járnsmiðurinn Jeff gengur inn. Slagsmál brjótast út og Gus skýtur Jeff og flýr af hólmi. Hvíthettir Ku Klux Klan elta Gus uppi, rétta yfir honum, sakfella hann, taka hann af lífi í [[Múgæsingsaftaka|múgæsingsaftöku]] og skilja lík hans eftir við hús Silas Lynch. Þegar Lynch fréttir af morðinu á Gus skipar hann atlögu gegn Ku Klux Klan. Hann knýr einnig í gegn löggjöf sem heimilar hjónabönd þvert á kynþætti. Dr. Cameron er handtekinn fyrir að hafa tignarmerki Bens úr Ku Klux Klan í fórum sér, sem nú er glæpur sem varðar dauðarefsingu. Phil Stone bjargar honum ásamt svörtum þjónum sínum. Þeir komast undan ásamt Margaret Cameron. Þegar vagn þeirra verður fyrir skemmdum flýja þau í gegnum skóginn að litlum kofa. Þar búa tveir uppgjafarhermenn í sambandshernum sem fallast á að fela þau. Stoneman fulltrúadeildarþingmaður, faðir Elsie, hefur sig á brott til þess að forðast að vera bendlaður við aðfarir Lynch. Þegar Elsie fréttir af handtöku Dr. Camerons fer hún á fund Lynch til að biðla til hans um frelsun hans. Lynch, sem girnist Elsie, reynir að þvinga hana til að giftast honum, sem veldur því að hún fellur í yfirlið. Stoneman snýr aftur og Elsie er færð í annað herbergi. Stoneman er í fyrstu glaður að heyra að Lynch vilji kvænast hvítri konu en reiðist þegar Lynch segist vilja kvænast Elsie. Hún brýtur glugga og hrópar á hjálp, sem berst til eyrna njósnara Ku Klux Klan. Hvíthettir ríða af stað undir forystu Bens til að leggja undir sig bæinn. Lynch er handsamaður á meðan hersveitir hans sitja um kofann þar sem Cameron-fjölskyldan er í felum. Hvíthettirnir bjarga þeim hins vegar undir forystu Bens. Þegar svartir menn ganga út af hóteli næsta kjördag mæta þeir vopnuðum meðlimum Ku Klux Klan, sem hræða þá til þess að koma í veg fyrir að þeir kjósi. Margaret Cameron giftist Phil Stoneman og Elsie Stoneman giftist Ben Cameron. ==Leikarar== [[File:The Birth of a Nation (1915) 2.jpg|thumb|George Siegmann, Ralph Lewis, Lillian Gish og Henry B. Walthall í atriði í myndinni]] {{Div col|colwidth=30em}} ;Á kreditlista * [[Lillian Gish]] sem Elsie Stoneman * [[Mae Marsh]] sem Flora Cameron, yngsta systirin * [[Henry B. Walthall]] sem Benjamin Cameron ofursti („litli ofurstinn“) * [[Miriam Cooper]] sem Margaret Cameron, eldri systirin * [[Mary Alden]] sem Lydia Brown, húsþerna Stoneman-fjölskyldunnar * [[Ralph Lewis (leikari)|Ralph Lewis]] sem Austin Stoneman, þingforseti * [[George Siegmann]] sem Silas Lynch * [[Walter Long (leikari)|Walter Long]] sem Gus * [[Wallace Reid]] sem Jeff, járnsmiðurinn * [[Joseph Henabery]] sem [[Abraham Lincoln]] * [[Elmer Clifton]] sem Phil Stoneman, elsti sonurinn * [[Robert Harron]] sem Tod Stoneman * [[Josephine Crowell]] sem frú Cameron * [[Spottiswoode Aitken]] sem Dr. Cameron * [[George Beranger]] sem Wade Cameron, miðsonurinn * [[Maxfield Stanley]] sem Duke Cameron, yngsti sonurinn * [[Jennie Lee (leikkona)|Jennie Lee]] sem Mammy, hinn trúi þjónn * [[Donald Crisp]] sem [[Ulysses S. Grant]] hershöfðingi * [[Howard Gaye]] sem [[Robert E. Lee]] hershöfðingi {{div col end}} ;Ekki á kreditlista<ref>{{Citation |title=Index of Titles: 1914–15 |date=2004 |url=https://books.google.com/books?id=aOXxDwAAQBAJ&pg=PA50 |work=The Griffith Project |publisher=British Film Institute |doi=10.5040/9781838710729.0007 |isbn=978-1-84457-043-0 |access-date=2022-05-08|via=[[Google Books]]}}</ref> [[File:Nation walsh.jpg|thumb|upright|[[Raoul Walsh]] sem [[John Wilkes Booth]]]] {{Div col|colwidth=30em}} * [[Harry Braham]] sem hinn trúi þjónn Cameron-fjölskyldunnar * [[Edmund Burns]] as Klansman * [[David Butler (leikstjóri)|David Butler]] sem sambandshermaður / suðurríkjahermaður * William Freeman sem Jake, vörður á sjúkrahúsi * [[Sam De Grasse]] sem [[Charles Sumner]] öldungadeildarþingmaður * [[Olga Grey]] sem [[Laura Keene]] * [[Russell Hicks]] * [[Elmo Lincoln]] sem eigandi bómullarmyllu / þrælauppboðshaldari * [[Eugene Pallette]] sem sambandshermaður * [[Harry Braham]] sem Jake / Nelse * [[Charles Stevens (leikari)|Charles Stevens]] sem sjálfboðaliði * [[Madame Sul-Te-Wan]] sem kona með sjal * [[Raoul Walsh]] sem [[John Wilkes Booth]] * Lenore Cooper sem þerna Elsie * [[Violet Wilkey]] sem Flora (ung) * [[Tom Wilson (leikari)|Tom Wilson]] sem þjónn Stoneman-fjölskyldunnar * Donna Montran sem fögur dama 1861 * [[Alberta Lee]] sem [[Mary Todd Lincoln]] * [[Allan Sears]] sem hvíthöttur * [[Dark Cloud (leikari)|Dark Cloud]] sem hershöfðingi við uppgjöfina í Appomattox * [[Vester Pegg]] * [[Alma Rubens]] * [[Mary Wynn]] * [[Jules White]] * [[Monte Blue]] * [[Gibson Gowland]] * [[Fred Burns (leikari)|Fred Burns]] * [[Charles King (leikari)|Charles King]] {{div col end}} ==Heimildir== * {{cite book |last=Stokes |first=Melvyn |title=D. W. Griffith's The Birth of a Nation: A History of "The Most Controversial Motion Picture of All Time" |location=New York |publisher=[[Oxford University Press]] |url=https://books.google.com/books?id=fGJFpiTjbKwC| year=2007 |isbn=978-0-19-804436-9}} ==Tilvísanir== <references/> {{k|1915}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn D. W. Griffith]] [[Flokkur:Kvikmyndir um þrælastríðið]] nvawrg319ad9dyijtbzcj0b6lcruy55 1958888 1958884 2026-04-05T09:27:33Z TKSnaevarr 53243 1958888 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Fæðing þjóðar | upprunalegt heiti = The Birth of a Nation | image = Birth of a Nation theatrical poster.jpg | caption = Auglýsingaplakat fyrir myndina | director = [[D. W. Griffith]] | producer = {{unbulleted list|D. W. Griffith|[[Harry Aitken]]<ref>{{cite web |url=http://www.cobbles.com/simpp_archive/dwgriffith.htm |title=D. W. Griffith: Hollywood Independent |publisher=Cobbles.com |date=June 26, 1917 |access-date=July 3, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824173109/http://www.cobbles.com/simpp_archive/dwgriffith.htm |archive-date=August 24, 2013}}</ref>}} | screenplay = {{unbulleted list|D. W. Griffith|[[Frank E. Woods]]}} | based_on = ''[[The Clansman: An Historical Romance of the Ku Klux Klan|The Clansman]]'' eftir [[Thomas Dixon Jr.]] | starring = {{plainlist| * [[Lillian Gish]] * [[Mae Marsh]] * [[Henry B. Walthall]] * [[Miriam Cooper]] * [[Ralph Lewis (leikari)|Ralph Lewis]] * [[George Siegmann]] * [[Walter Long (leikari)|Walter Long]] }} | music = [[Joseph Carl Breil]] | cinematography = [[Billy Bitzer]] | editing = D. W. Griffith | studio = David W. Griffith Corp. | distributor = Epoch Producing Co. | released = {{Film date|1915|02|08}} | runtime = 12 filmur<br /> 133–193 mínútur<ref>{{cite web|title=''The Birth of a Nation'' (U)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/birth-nation-1970|work=Western Import Co. Ltd.|publisher=[[British Board of Film Classification]]|access-date=August 20, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305143624/http://www.bbfc.co.uk/releases/birth-nation-1970|archive-date=March 5, 2016}}</ref> | country = Bandaríkin | language = {{ubl|Þögul mynd|Enskur texti}} | budget = $100.000+<ref name="Hall & Neale (2010)">{{Cite book |last1=Hall |first1=Sheldon |last2=Neale |first2=Stephen |title=Epics, spectacles, and blockbusters: a Hollywood history |series=Contemporary Approaches to Film and Television |year=2010 |publisher=[[Wayne State University Press]] |isbn=978-0-8143-3697-7 |page=[https://books.google.com/books?id=Ro0hASPfC68C&pg=PA270 270] (note 2.78)|quote=In common with most film historians, he estimates that ''The Birth of Nation'' cost "just a little more than $100,000" to produce...|trans-quote=Líkt og flestir kvikmyndasagnfræðingar telur hann að ''Fæðing þjóðar'' hafi kostað „rétt rúmlega 100.000 dali“ til að framleiða...}}</ref> | gross = $50–100 milljónir<ref name="Monaco">{{cite book |last=Monaco |first=James |title=How to Read a Film: Movies, Media, and Beyond |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0-19-975579-0 |page=[https://books.google.com/books?id=bgbOsjnppAcC&pg=PA262 262] |quote=The Birth of a Nation, costing an unprecedented and, many believed, thoroughly foolhardy $110,000, eventually returned $20 million and more. The actual figure is hard to calculate because the film was distributed on a "states' rights" basis in which licenses to show the film were sold outright. The actual cash generated by ''The Birth of a Nation'' may have been as much as $50 million to $100 million, an almost inconceivable amount for such an early film.|trans-quote=''Fæðing þjóðar'', sem kostaði fordæmalausa og að margra mati fífldjarfa 110.000 dollara upphæð, skilaði á endanum 20 milljónum dala og vel það. Hina raunverulegu fjárhæð er erfitt að áætla þar sem myndinni var dreift á grundvelli „ríkjaréttinda“ þar sem sýningarleyfi myndarinnar var beinlínis selt. Hin raunverulega fjárhæð sem ''Fæðing þjóðar'' skilaði kann að nema allt að 50 milljónum upp í 100 milljónir, nánast óhugsandi upphæð fyrir mynd á árdögum kvikmyndaiðnaðarins.}}</ref> }} '''''Fæðing þjóðar''''' eða '''''Þjóðin vaknar''''' (enska: ''The Birth of a Nation'') er bandarísk [[Þögul kvikmynd|þögul]] dramamynd sem [[D. W. Griffith]] leikstýrði. [[Lillian Gish]] lék aðalhlutverkið í myndinni. Handrit myndarinnar var byggt á bókinni og leikritinu ''[[The Clansman: A Historical Romance of the Ku Klux Klan]]'' frá árinu 1905 eftir [[Thomas Dixon Jr.|Thomas Dixon yngri]]. Griffith skrifaði handritið ásamt [[Frank E. Woods]] og framleiddi myndina ásamt [[Harry Aitken]]. ''Fæðing þjóðar'' markaði mikið framfaraspor í þróun kvikmyndaiðnaðarins<ref>{{cite book |title=The Birth of a Nation |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/The-Birth-of-a-Nation |access-date=August 1, 2022 |archive-date=September 18, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918182156/https://www.britannica.com/topic/The-Birth-of-a-Nation |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.filmsite.org/birt.html|title=The Birth of a Nation (1915)|work=filmsite.org|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903173349/http://www.filmsite.org/birt.html|archive-date=September 3, 2011}}</ref> með ýmsum tækninýjungum sem hún kynnti til sögunnar.<ref name="Historynet">{{cite web |first=Eric |last=Niderost |title='The Birth of a Nation': When Hollywood Glorified the KKK |date=October 2005 |website=[[HistoryNet]] |url=https://www.historynet.com/the-birth-of-a-nation-when-hollywood-glorified-the-kkk.htm |access-date=June 7, 2021 |archive-date=January 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130233324/https://www.historynet.com/the-birth-of-a-nation-when-hollywood-glorified-the-kkk.htm |url-status=live }}</ref> Hún var fyrsta bandaríska kvikmyndin, að undanskildum framhaldsmyndum, sem gerð var á tólf filmurúllum.<ref>{{Cite book|last=Hubbert|first=Julie|title=Celluloid Symphonies: Texts and Contexts in Film Music History|date=2011|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-94743-6|pages=12}}</ref> Saga myndarinnar, sem að hluta til er skáldskapur og að hluta sannsöguleg, segir frá [[Morðið á Abraham Lincoln|morðinu á Abraham Lincoln]] og frá sambandi tveggja fjölskylda á tíma [[Þrælastríðið|þrælastríðsins]] og [[Endurbyggingartímabilið|endurbyggingartímabilsins]]. Fjölskyldurnar eru Stoneman-ættin, sem styður alríkisstjórnina í þrælastríðinu, og Cameron-ættin, sem styður málstað [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjasambandsins]]. Myndin var upphaflega sýnd í tveimur hlutum með hléi á milli. ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta bandaríska myndin sem sýnd var með sérstökum undirleik sem hljómsveit spilaði. Hún átti þátt í að gera [[nærmynd]]ir og [[langvinnt úthvarfl]] að algengum stílbrigðum í kvikmyndum. Í myndinni er vandlega sviðsett bardagaatriði með hundruðum aukaleikara sem látið er líta út fyrir að nemi þúsundum.<ref name="auto">{{cite book |last=Norton |first=Mary Beth |title=A People and a Nation, Volume II: Since 1865, Brief Edition |publisher=Cengage Learning |year=2015 |isbn=978-1-305-14278-7 |page=487}}</ref> Myndinni fylgdi þrettán blaðsíðna „minjagripaskrá“.<ref>{{cite web|title=Souvenir. The Birth of a Nation|year=1915|url=https://digitalcommons.gardner-webb.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&context=birth-of-nation-program|access-date=April 5, 2019|format=PDF}}</ref> ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta kvikmyndin sem sýnd var í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]], þar sem [[Woodrow Wilson]] Bandaríkjaforseti horfði á hana. Myndin var umdeild jafnvel áður en hún var frumsýnd og hefur ætíð verið það síðan. Hún hefur verið kölluð „umdeildasta kvikmynd sem gerð hefur verið í Bandaríkjunum“<ref name=Slide>{{cite book |last=Slide |first=Anthony |author-link=Anthony Slide |title=American Racist: The Life and Films of Thomas Dixon |year=2004 |publisher=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-0-8131-2328-8 |url=https://muse.jhu.edu/book/10080 |via=[[Project MUSE]] |access-date=September 16, 2018 |archive-date=September 17, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917143241/http://muse.jhu.edu/book/10080 |url-status=live }}</ref>{{rp|198}} og „andstyggilegasta, rasískasta kvikmynd í sögu Hollywood“.<ref>{{cite news |first=Ed |last=Rampell |title='The Birth of a Nation': The most racist movie ever made |date=March 3, 2015 |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2015/03/03/the-birth-of-a-nation/ |access-date=June 7, 2021 |archive-date=September 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905072712/https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2015/03/03/the-birth-of-a-nation/ |url-status=live }}</ref> Myndin hefur verið gagnrýnd fyrir að slá upp rasískri mynd af [[Svartir Bandaríkjamenn|svörtum Bandaríkjamönnum]] (sem margir eru leiknir í myndinni af hvítum mönnum með svartan andlitsfarða) sem heimskum og kynferðislega ágengum gagnvart hvítum konum. Á hinn bóginn sýnir myndin haturssamtökin [[Ku Klux Klan]] (KKK) í hetjulegu ljósi þar sem þau vernda hvítar konur og viðhalda yfirburðastöðu hvíts fólks.<ref>{{Cite web|url=http://www.moviejustice.com/vault/index.php?p=getitem&db_id=4&item_id=27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707194449/http://www.moviejustice.com/vault/index.php?p=getitem&db_id=4&item_id=27|url-status=dead|title=MJ Movie Reviews – Birth of a Nation, The (1915) by Dan DeVore|archive-date=July 7, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://themovingarts.com/revered-and-reviled-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation/|first=Eric M.|last=Armstrong|title=Revered and Reviled: D.W. Griffith's 'The Birth of a Nation'|work=The Moving Arts Film Journal|date=February 26, 2010|access-date=April 13, 2010|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529224316/http://themovingarts.com/revered-and-reviled-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation/|archive-date=May 29, 2010}}</ref> Myndin var vinsæl meðal hvítra áhorfenda þegar hún kom út. Velgengni hennar var bæði afleiðing og örsök frekari kynþáttaaðskilnaðarstefnu í Bandaríkjunum.<ref>{{cite book |title=Stand Your Ground: A History of America's Love Affair with Lethal Self-Defense |date=2017 |publisher=Beacon Press |page=81 |quote=The Birth of a Nation was an instant success across the nation, grossing more than any prior motion picture ... white audiences throughout the nation enjoyed the romantic depiction of the Old South.|trans-quote=''Fæðing þjóðar'' var umsvifalaus stórsmellur um allt landið og þénaði meira en nokkur fyrri kvikmynd ... hvítir áhorfendur um allt landið nutu rómantískrar uppstillingarinnar á gamla suðrinu.}}</ref> Svart fólk um öll Bandaríkin mótmælti myndinni vegna afbökunar hennar á sögu þrælastríðsins og á svörtu fólki. Í [[Boston]] og annars staðar reyndu svartir leiðtogar, ásamt [[National Association for the Advancement of Colored People|Þjóðarsamtökum til eflingar framfara þeldökks fólks]] (NAACP), að láta banna myndina með vísan til þess að hún kynti undir kynþáttahatur og gæti egnt fólk til ofbeldis, en án árangurs.<ref name="NAACP">{{cite news|title=The Black Activist Who Fought Against D. W. Griffith's "The Birth of a Nation"|url=https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/the-black-activist-who-fought-against-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation|access-date=March 11, 2022|magazine=The New Yorker|archive-date=March 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311191403/https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/the-black-activist-who-fought-against-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation|url-status=live}}</ref> Í Ohio og borgunum Chicago, Denver, Pittsburgh, St. Louis og Minneapolis var myndinni synjað um sýningarleyfi. Reiði Griffiths yfir tilraunum til að ritskoða eða banna myndina varð honum hvatning til að gera myndina ''[[Umburðarleysi]]'' árið á eftir.<ref>Sonneborn, Liz (2002). ''A to Z of American Women in the Performing Arts''. New York: Facts on File, Inc. p. 85. {{ISBN|9780816043989}}.</ref> Þrátt fyrir að vera umdeild vegnaði ''Fæðingu þjóðar'' mjög vel í kvikmyndahúsum. Hún þénaði mun meira fé en nokkur fyrri kvikmynd og hafði djúpstæð áhrif bæði á kvikmyndaiðnaðinn og á bandaríska menningu. Með tilliti til verðbólgu er myndin enn ein [[Tekjuhæstu kvikmyndir allra tíma|tekjuhæsta kvikmynd allra tíma]]. Myndin var einn hvatinn að endurstofnun Ku Klux Klan, sem varð aðeins nokkrum mánuðum eftir frumsýningu hennar. Árið 1992 lýsti [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna]] myndina „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæga“ og valdi hana til varðveislu í kvikmyndasafninu [[National Film Registry]].<ref>{{Cite web|title=Complete National Film Registry Listing|url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|website=Library of Congress|access-date=2020-05-19|archive-date=October 31, 2016|archive-url=https://archive.today/20161031213743/https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title='The Birth of a Nation' Documents History|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-01-04-ca-864-story.html|date=1993-01-04|website=The Los Angeles Times|language=en-US|access-date=2020-05-19|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809043320/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-01-04-ca-864-story.html|url-status=live}}</ref> ==Söguþráður== ===Fyrri hluti: Borgarastyrjöld í Bandaríkjunum=== [[File:The Birth of a Nation war scene.jpg|left|thumb|[[Umsátrið um Petersburg]] eins og það birtist í myndinni, undir stjórn Bens Cameron.]] Phil, eldri sonur Stoneman-hjónanna (fjölskyldu að norðan), verður ástfanginn af Margaret Cameron (dóttur fjölskyldu að sunnan), þegar hann heimsækir Cameron-búgarðinn í Suður-Karólínu. Þar verður bróðir Margaretar, Ben, jafnframt hugfanginn af mynd af Elsie Stoneman, systur Phils. Þegar [[þrælastríðið]] byrjar skrá ungmenni beggja fjölskyldanna sig í heri sinna ríkja. Yngri Stoneman-bróðirinn og tveir Cameron-bræðranna falla í valinn. Á meðan ræðst herlið svartra manna á heimili Cameron-fjölskyldunnar en er rekinn á brott þegar hermenn Suðurríkjasambandsins mæta á svæðið og bjarga Cameron-konunum. Ben Cameron leiðir síðasta áhlaup [[Umsátrið um Petersburg|umsátursins um Petersburg]] og honum áskotnast viðurnefnið „litli ofurstinnn“ en hann særist jafnframt og er tekinn til fanga. Hann er síðan fluttur á hersjúkrahús sambandshersins í Washington, D.C. Á meðan Ben Cameron dvelst á sjúkrahúsinu kemst hann að því að til stendur að hengja hann. Elsie Stoneman, sem er á myndinni sem hann hefur verið með á sér, er þar að störfum sem hjúkrunarkona. Elsie fer með móður Camerons, sem er komin þangað til að hlúa að syni sínum, á fund [[Abraham Lincoln|Abrahams Lincoln]]. Frú Cameron telur hann á að veita Ben sakaruppgjöf. Eftir að [[Morðið á Abraham Lincoln|Lincoln er myrtur]] deyr sáttastefna hans í garð suðurríkjanna með honum. Faðir Elsie og aðrir róttækir Repúblikanar eru staðráðnir í því að refsa suðurríkjunum.<ref>Griffith var fylgjandi söguskýringu sagnfræðinga á borð við [[William Archibald Dunning]] og [[Claude G. Bowers]] um að endurbyggingartímabilið hafi verið „sorgartímabil“. Þessi sýn á tímabilið var algeng meðal Bandaríkjamanna í byrjun 20. aldar.{{harvnb|Stokes|2007|pp=190–191}}.</ref> ===Seinni hluti: Endurbyggingin=== Stoneman og lærlingur hans, Silas Lynch, siðblindur maður af blönduðum kynþætti, halda til Suður-Karólínu til að fylgjast með framkvæmd endurbyggingarstefna. Í kosningunum, þar sem Lynch er kjörinn varafylkisstjóri, beita svartir kjósendur kosningasvikum og mörgu hvítu fólki er meinað að greiða atkvæði. Flestir nýir þingmenn á fylkisþingi Suður-Karólínu eru svartir. [[File:Birth-of-a-nation-klan-and-black-man.jpg|thumb|Grímuklæddir hvíthettir Ku Klux Klan handsama Gus, sem leikinn er af hvíta leikaranum [[Walter Long (actor)|Walter Long]] í svörtum andlitsfarða.]] Ben berst gegn nýjum valdhöfum með því að stofna samtökin [[Ku Klux Klan]] (eða hvíthetti). Þetta leiðir til þess að Elsie slítur sambandi við hann. Þegar Flora Cameron fer ein inn í skóg til að sækja vatn eltir Gus, svartur leysingi sem nú er orðinn höfuðsmaður, hana. Gus segir Floru að hann vilji kvænast henni. Hún hafnar honum en hann lætur ekki til leiðast. Flora flýr inn í skóginn með Gus á hælunum. Hann króar hana af við bjarg og Flora hótar að stökkva af bjarginu ef hann kemur nær. Þegar hann stígur nær henni stekkur hún af bjarginu. Ben kemur auga á Floru stökkva. Hann heldur á henni þegar hún deyr og fer með lík hennar á heimili Cameron-fjölskyldunnar. Gus felur sig á krá en járnsmiðurinn Jeff gengur inn. Slagsmál brjótast út og Gus skýtur Jeff og flýr af hólmi. Hvíthettir Ku Klux Klan elta Gus uppi, rétta yfir honum, sakfella hann, taka hann af lífi í [[Múgæsingsaftaka|múgæsingsaftöku]] og skilja lík hans eftir við hús Silas Lynch. Þegar Lynch fréttir af morðinu á Gus skipar hann atlögu gegn Ku Klux Klan. Hann knýr einnig í gegn löggjöf sem heimilar hjónabönd þvert á kynþætti. Dr. Cameron er handtekinn fyrir að hafa tignarmerki Bens úr Ku Klux Klan í fórum sér, sem nú er glæpur sem varðar dauðarefsingu. Phil Stone bjargar honum ásamt svörtum þjónum sínum. Þeir komast undan ásamt Margaret Cameron. Þegar vagn þeirra verður fyrir skemmdum flýja þau í gegnum skóginn að litlum kofa. Þar búa tveir uppgjafarhermenn í sambandshernum sem fallast á að fela þau. Stoneman fulltrúadeildarþingmaður, faðir Elsie, hefur sig á brott til þess að forðast að vera bendlaður við aðfarir Lynch. Þegar Elsie fréttir af handtöku Dr. Camerons fer hún á fund Lynch til að biðla til hans um frelsun hans. Lynch, sem girnist Elsie, reynir að þvinga hana til að giftast honum, sem veldur því að hún fellur í yfirlið. Stoneman snýr aftur og Elsie er færð í annað herbergi. Stoneman er í fyrstu glaður að heyra að Lynch vilji kvænast hvítri konu en reiðist þegar Lynch segist vilja kvænast Elsie. Hún brýtur glugga og hrópar á hjálp, sem berst til eyrna njósnara Ku Klux Klan. Hvíthettir ríða af stað undir forystu Bens til að leggja undir sig bæinn. Lynch er handsamaður á meðan hersveitir hans sitja um kofann þar sem Cameron-fjölskyldan er í felum. Hvíthettirnir bjarga þeim hins vegar undir forystu Bens. Þegar svartir menn ganga út af hóteli næsta kjördag mæta þeir vopnuðum meðlimum Ku Klux Klan, sem hræða þá til þess að koma í veg fyrir að þeir kjósi. Margaret Cameron giftist Phil Stoneman og Elsie Stoneman giftist Ben Cameron. ==Leikarar== [[File:The Birth of a Nation (1915) 2.jpg|thumb|George Siegmann, Ralph Lewis, Lillian Gish og Henry B. Walthall í atriði í myndinni]] {{Div col|colwidth=30em}} ;Á kreditlista * [[Lillian Gish]] sem Elsie Stoneman * [[Mae Marsh]] sem Flora Cameron, yngsta systirin * [[Henry B. Walthall]] sem Benjamin Cameron ofursti („litli ofurstinn“) * [[Miriam Cooper]] sem Margaret Cameron, eldri systirin * [[Mary Alden]] sem Lydia Brown, húsþerna Stoneman-fjölskyldunnar * [[Ralph Lewis (leikari)|Ralph Lewis]] sem Austin Stoneman, þingforseti * [[George Siegmann]] sem Silas Lynch * [[Walter Long (leikari)|Walter Long]] sem Gus * [[Wallace Reid]] sem Jeff, járnsmiðurinn * [[Joseph Henabery]] sem [[Abraham Lincoln]] * [[Elmer Clifton]] sem Phil Stoneman, elsti sonurinn * [[Robert Harron]] sem Tod Stoneman * [[Josephine Crowell]] sem frú Cameron * [[Spottiswoode Aitken]] sem Dr. Cameron * [[George Beranger]] sem Wade Cameron, miðsonurinn * [[Maxfield Stanley]] sem Duke Cameron, yngsti sonurinn * [[Jennie Lee (leikkona)|Jennie Lee]] sem Mammy, hinn trúi þjónn * [[Donald Crisp]] sem [[Ulysses S. Grant]] hershöfðingi * [[Howard Gaye]] sem [[Robert E. Lee]] hershöfðingi {{div col end}} ;Ekki á kreditlista<ref>{{Citation |title=Index of Titles: 1914–15 |date=2004 |url=https://books.google.com/books?id=aOXxDwAAQBAJ&pg=PA50 |work=The Griffith Project |publisher=British Film Institute |doi=10.5040/9781838710729.0007 |isbn=978-1-84457-043-0 |access-date=2022-05-08|via=[[Google Books]]}}</ref> [[File:Nation walsh.jpg|thumb|upright|[[Raoul Walsh]] sem [[John Wilkes Booth]]]] {{Div col|colwidth=30em}} * [[Harry Braham]] sem hinn trúi þjónn Cameron-fjölskyldunnar * [[Edmund Burns]] as Klansman * [[David Butler (leikstjóri)|David Butler]] sem sambandshermaður / suðurríkjahermaður * William Freeman sem Jake, vörður á sjúkrahúsi * [[Sam De Grasse]] sem [[Charles Sumner]] öldungadeildarþingmaður * [[Olga Grey]] sem [[Laura Keene]] * [[Russell Hicks]] * [[Elmo Lincoln]] sem eigandi bómullarmyllu / þrælauppboðshaldari * [[Eugene Pallette]] sem sambandshermaður * [[Harry Braham]] sem Jake / Nelse * [[Charles Stevens (leikari)|Charles Stevens]] sem sjálfboðaliði * [[Madame Sul-Te-Wan]] sem kona með sjal * [[Raoul Walsh]] sem [[John Wilkes Booth]] * Lenore Cooper sem þerna Elsie * [[Violet Wilkey]] sem Flora (ung) * [[Tom Wilson (leikari)|Tom Wilson]] sem þjónn Stoneman-fjölskyldunnar * Donna Montran sem fögur dama 1861 * [[Alberta Lee]] sem [[Mary Todd Lincoln]] * [[Allan Sears]] sem hvíthöttur * [[Dark Cloud (leikari)|Dark Cloud]] sem hershöfðingi við uppgjöfina í Appomattox * [[Vester Pegg]] * [[Alma Rubens]] * [[Mary Wynn]] * [[Jules White]] * [[Monte Blue]] * [[Gibson Gowland]] * [[Fred Burns (leikari)|Fred Burns]] * [[Charles King (leikari)|Charles King]] {{div col end}} ==Heimildir== * {{cite book |last=Stokes |first=Melvyn |title=D. W. Griffith's The Birth of a Nation: A History of "The Most Controversial Motion Picture of All Time" |location=New York |publisher=[[Oxford University Press]] |url=https://books.google.com/books?id=fGJFpiTjbKwC| year=2007 |isbn=978-0-19-804436-9}} ==Tilvísanir== <references/> {{k|1915}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn D. W. Griffith]] [[Flokkur:Kvikmyndir um þrælastríðið]] ioycmvnfbphgl8798v3bxq63mv7788t 0 190570 1958852 2026-04-04T22:07:35Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Fæðing þjóðar]] 1958852 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Fæðing þjóðar]] ahwxnq9928ux9xjinw0p4w70lmc0s0x 0 190571 1958853 2026-04-04T22:08:33Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Fæðing þjóðar]] 1958853 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Fæðing þjóðar]] ahwxnq9928ux9xjinw0p4w70lmc0s0x 1 190572 1958854 2026-04-04T22:12:34Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Þýðing |titill=The Birth of a Nation |tungumál=en |id=1344825865 }}“ 1958854 wikitext text/x-wiki {{Þýðing |titill=The Birth of a Nation |tungumál=en |id=1344825865 }} l748syiozaxu7c0mgwby5gz043acf65 0 190573 1958855 2026-04-04T22:15:19Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Fæðing þjóðar]] 1958855 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Fæðing þjóðar]] ahwxnq9928ux9xjinw0p4w70lmc0s0x 14 190574 1958857 2026-04-04T22:36:38Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Kvikmyndir eftir bandaríska leikstjóra|Griffith, D. W.]]“ 1958857 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Kvikmyndir eftir bandaríska leikstjóra|Griffith, D. W.]] mdkjx0tgxp1l845guq1kjevd4pru29r