Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 916 1958975 1922379 2026-04-06T10:29:50Z Akigka 183 1958975 wikitext text/x-wiki {{dagatal|apríl}} '''6. apríl''' er 96. dagur ársins (97. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 269 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[648 f.Kr.]] - Fyrsti [[sólmyrkvi]]nn sem skriflegar heimildir eru til um. Skráðar af [[Forn-Grikkir|Forn-Grikkjum]]. * [[1190]] - [[Jóhann landlausi]] varð [[konungur Englands]]. * [[1320]] - [[Skotland|Skotar]] staðfestu sjálfstæði sitt með [[Arbroath-yfirlýsingin|Arbroath-yfirlýsingunni]]. * [[1520]] - [[Orrustan við Uppsali]]: Stuðningsmenn [[Sten Sture]] biðu ósigur fyrir her [[Kristján 2.|Kristjáns 2.]] * [[1580]] - [[Jarðskjálfti]] í [[England]]i olli skemmdum á [[Dómkirkja heilags Páls (Lundúnum)|Pálskirkjunni]] í [[Lundúnir|Lundúnum]] og mörgum fleiri byggingum. * [[1652]] - Hollenski skipstjórinn [[Jan van Riebeeck]] stofnaði birgðastöð á [[Góðrarvonarhöfði|Góðrarvonarhöfða]]. Út frá henni reis [[Höfðaborg]] síðar. * [[1746]] - Tveir bátar af þremur, sem reru frá [[Ingólfshöfði|Ingólfshöfða]] fórust. Eftir það var [[útgerð]] lögð af þaðan. * [[1782]] - Thongduang varð konungur Taílands sem [[Rama 1.]] * [[1830]] - [[Joseph Smith]] stofnaði [[Mormónakirkjan|mormónakirkjuna]] í [[New York-borg]]. * [[1896]] - Fyrstu nútíma [[Ólympíuleikar]]nir hófust í [[Aþena|Aþenu]]. * [[1909]] - [[Robert Peary]] taldi sig hafa náð [[Norðurpóllinn|Norðurpólnum]]. Ekki varð ljóst fyrr en tæpri [[öld]] síðar að það var ekki rétt. * [[1917]] - [[Bandaríkin]] lýstu stríði á hendur [[Þýskaland|Þjóðverjum]]. * [[1924]] - [[Fasismi|Fasistar]] unnu þingkosningar á [[Ítalía|Ítalíu]] og fengu tvo þriðju hluta atkvæða. * [[1941]] - Lengsti [[þorskur]] sem vitað var um að veiðst hefði á [[Íslandsmið]]um var dreginn úr [[Miðnessjór|Miðnessjó]]. Hann var 181 cm á lengd. * [[1941]] - [[Öxulveldin]] gerðu innrás í [[Júgóslavía|Júgóslavíu]] og [[Grikkland]]. * [[1944]] - [[Bandaríkin|Bandarísk]] herflugvél fórst út af [[Vatnsleysuströnd]] og var átta mönnum bjargað. * [[1956]] - [[Laugarásbíó]] í Reykjavík hóf sýningar með þýsku kvikmyndinni ''[[Fiskimaðurinn og aðalsmærin]]'' (''Der Fischer vom Heiligensee''). * [[1965]] - Fyrsta fjarskiptahnettinum í einkaeigu, [[Intelsat I]], var skotið á loft. * [[1968]] - Bandaríska kvikmyndin ''[[2001: A Space Odyssey]]'' var frumsýnd. * [[1970]] - Viðræðum um norræna tollabandalagið [[NORDEK]] var formlega slitið. * [[1971]] - Veitingastaðurinn [[Bautinn]] var opnaður á [[Akureyri]]. * [[1973]] - ''[[Pioneer 11]]''-geimfarið var sent af stað. * [[1974]] - Sænska hljómsveitin [[Abba]] vann [[Eurovision]]. Þetta var í fyrsta skipti sem sænsk hljómsveit vann keppnina. * [[1979]] - ''[[Helgarpósturinn]]'' kom út á Íslandi í fyrsta skipti. * [[1979]] - Kvikmyndirnar ''[[Land og synir (kvikmynd)|Land og synir]]'', ''[[Óðal feðranna]]'' og ''[[Veiðiferðin]]'' hlutu hæstu styrki við fyrstu úthlutun úr [[Kvikmyndasjóður|Kvikmyndasjóði]]. * [[1985]] - Herforinginn [[Suwwar al-Dhahab]] leiddi valdarán í Súdan. * [[1992]] - Stríð hófst í [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]]. * [[1992]] - [[Windows 3.1x]] var sett á markað. * [[1992]] - Barnaþátturinn ''[[Barney and Friends]]'' hóf göngu sína á [[PBS]]. * [[1993]] - [[Kjarnorkuslys]] varð þegar tankur sprakk í Tomsk-7 endurvinnslustöðinni í [[Seversk]] í Rússlandi. * [[1994]] - Forseti Rúanda, [[Juvénal Habyarimana]], og forseti Búrúndí, [[Cyprien Ntaryamira]], fórust þegar þyrla þeirra var skotin niður við Kígalí í Rúanda. * [[1998]] - [[Pakistan]] prófaði meðaldrægar [[eldflaug]]ar sem hægt væri að nota til að ráðast á [[Indland]]. * [[1998]] - Bandaríski fjárfestingabankinn [[Citigroup]] varð til við sameiningu Citicorp og Travellers Group. * [[2001]] - Síðasta eintak danska dagblaðsins ''[[Aktuelt]]'' kom út. * [[2006]] - [[Yayi Boni]] tók við embætti forseta Benín. * [[2006]] - Umdeild þýðing á ''[[Júdasarguðspjall]]i'' kom út á vegum [[National Geographic Society]]. * [[2008]] - Samgönguráðherra Srí Lanka, [[Jeyaraj Fernandopulle]], lést ásamt 11 öðrum í hryðjuverkaárás í [[Kólombó]]. * [[2009]] - Jarðskjálfti olli yfir 300 dauðsföllum og mikilli eyðileggingu í [[L'Aquila]] á [[Ítalía|Ítalíu]]. Skjálftinn mældist 6,3 á [[Richter-kvarði|Richter-kvarða]]. <onlyinclude> * [[2010]] - Karl og kona urðu úti á [[Emstrur|Emstrum]] eftir að hafa villst þangað á bíl á leið frá eldgosinu á [[Fimmvörðuháls]]i. Kona sem var með þeim bjargaðist. * [[2010]] - [[Þingkosningar í Bretlandi 2010|Þingkosningar]] fóru fram í Bretlandi. Enginn flokkur náði hreinum meirihluta sem leiddi til stofnunar fyrstu samsteypustjórnar Bretlands í 36 ár. * [[2012]] - [[Þjóðfrelsishreyfing Azawad]] lýsti yfir sjálfstæði [[Azawad]] frá [[Malí]]. * [[2014]] - Rússneski fáninn var dreginn að húni í mótmælum í [[Donetsk]] og [[Karkiv]] í Úkraínu. * [[2017]] - [[Borgarastyrjöldin í Sýrlandi]]: [[Bandaríkjaher]] skaut 59 loftskeytum á flugstöð í [[Sýrland]]i vegna gruns um að [[efnavopn]]um hefði verið beitt gegn bæ í höndum uppreisnarmanna. * [[2020]] – Bandaríkjastjórn lýsti því yfir að litið væri á [[Rússneska keisarahreyfingin|Rússnesku keisarahreyfinguna]] sem hryðjuverkasamtök. * [[2021]] - [[Héraðsdómur Reykjavíkur]] kvað upp dóm um að [[sóttvarnalæknir Íslands|sóttvarnalæknir]] hefði gengið lengra en [[sóttvarnalög]] heimiluðu með því að skikka fólk sem hafði í hús að venda á Íslandi til að sæta fimm daga [[sóttkví]] í til þess gerðu sóttvarnarhúsi. * [[2024]] - Íbúar í [[Kristjanía|Kristjaníu]] í Kaupmannahöfn hófu að rífa upp götuna [[Pusher Street]] til að mótmæla fíkniefnagengjum.</onlyinclude> == Fædd == * [[1483]] - [[Raffaello Sanzio|Rafael]], ítalskur málari og arkitekt (d. [[1520]]). * [[1773]] - [[James Mill]], skoskur sagnfræðingur (d. [[1836]]). * [[1812]] - [[Alexander Herzen]], þýskur lífeðlisfræðingur (d. [[1870]]). * [[1839]] - [[Antonio Starabba]], ítalskur stjórnmálamaður (d. [[1908]]). * [[1866]] - [[Butch Cassidy]], útlagi í [[villta vestrið|villta vestrinu]] (d. [[1909]]). * [[1890]] - [[Anthony Fokker]], hollenskur flugvélahönnuður (d. [[1939]]). * [[1904]] - [[Kurt Georg Kiesinger]], þýskur stjórnmálamaður (d. [[1988]]). * [[1906]] - [[Alberto Zorrilla]], argentínskur sundkappi (d. [[1986]]). * [[1928]] - [[James D. Watson]], bandarískur erfðafræðingur. * [[1939]] - [[Jerry Krause]], bandarískur íþróttastjóri (d. [[2017]]). * [[1942]] - [[Barry Levinson]], kvikmyndaframleiðandi og leikstjóri. * [[1949]] - [[Kári Stefánsson]], læknir og forstjóri [[Íslensk erfðagreining|Íslenskrar erfðagreiningar]]. * [[1950]] - [[Christer Sjögren]], sænskur söngvari. * [[1952]] - [[Bogi Ágústsson]], íslenskur fréttamaður. * [[1953]] - [[Þórdís Anna Kristjánsdóttir]], íslensk körfuknattleikskona. * [[1962]] - [[Tomoyasu Asaoka]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1963]] - [[Rafael Correa]], forseti Ekvadors. * [[1964]] - [[Tim Walz]], bandarískur stjórnmálamaður. * [[1969]] - [[Paul Rudd]], bandarískur leikari. * [[1972]] - [[Roberto Torres]], paragvæskur knattspyrnumaður. * [[1975]] - [[Zach Braff]], bandarískur leikari. * [[1976]] - [[Unnur Ösp Stefánsdóttir]], íslensk leikkona. * [[1976]] - [[Georg Hólm]], íslenskur bassaleikari. * [[1983]] - [[Mitsuru Nagata]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1986]] - [[Ryota Moriwaki]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1998]] - [[Alfons Sampsted]], íslenskur knattspyrnumaður. * [[2001]] - [[Oscar Piastri]], ástralskur akstursíþróttamaður. == Dáin == * [[1199]] - [[Ríkharður 1. Englandskonungur]]. * [[1490]] - [[Matthías Corvinus]], konungur Ungverjalands (f. [[1443]]). * [[1520]] - [[Raffaello Sanzio|Rafael]], ítalskur málari og arkitekt. * [[1520]] - [[Kai von Ahlefeldt]], áður hirðstjóri á Íslandi, féll í orrustu við Uppsali. * [[1528]] - [[Albrecht Dürer]], þýskur listmálari (f. [[1471]]). * [[1827]] - [[Sigurður Pétursson (1759-1827)|Sigurður Pétursson]], íslenskur sýslumaður og leikskáld (f. [[1759]]). * [[1829]] - [[Niels Henrik Abel]], norskur stærðfræðingur (f. [[1802]]). * [[1906]] - [[Alexander Kielland]], norskur rithöfundur (f. [[1849]]). * [[1971]] - [[Ígor Stravinskíj]], rússneskt tónskáld. * [[1972]] - [[Heinrich Lübke]], þýskur stjórnmálamaður (f. [[1894]]). * [[1992]] - [[Isaac Asimov]], rithöfundur (f. 1920). * [[2000]] - [[Habib Bourguiba]], forseti Túnis (f. [[1903]]). * [[2005]] - [[Rainier 3. fursti af Mónakó]] (f. [[1923]]). * [[2014]] - [[Mickey Rooney]], bandarískur leikari (f. [[1920]]). * [[2020]] - [[Radomir Antić]], serbneskur íþróttamaður og knattspyrnuþjálfari (f. [[1948]]). * [[2022]] - [[Vladímír Zhírínovskíj]], rússneskur stjórnmálamaður (f. [[1946]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Apríl]] bqmzket7gjqgujgcx7wn3vefpvr90l2 0 2441 1958911 1861272 2026-04-05T19:17:49Z ~2026-20955-50 115192 Feitletraði dagsetninguna 1958911 wikitext text/x-wiki {{dagatal|maí}} '''29. maí''' er 149. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (150. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 216 dagar eru eftir af árinu. '''29. maí''' næstkomandi útskrifast Dýrleif Kristín Flókadóttir úr Menntaskólanum við Hamrahlíð. == Atburðir == * [[757]] - [[Páll 1.]] varð páfi. * [[1176]] - [[Friðrik rauðskeggur]] beið ósigur fyrir [[Langbarðabandalagið|Langbarðabandalaginu]] í [[orrustan við Legnano|orrustunni við Legnano]]. * [[1259]] - [[Eiríkur klipping]] varð Danakonungur við lát föður síns. * [[1328]] - [[Filippus 6. Frakkakonungur|Filippus af Valois]] var krýndur Frakkakonungur. * [[1379]] - [[Jóhann 1. Kastilíukonungur|Jóhann 1.]] varð konungur Kastilíu og León eftir lát föður síns. * [[1453]] - [[Austrómverska ríkið]] leið undir lok þegar [[Konstantínópel]] féll fyrir her [[Mehmet 2. Tyrkjasoldán|Mehmets 2. Tyrkjasoldáns]]. * [[1652]] - [[Fyrsta stríð Englands og Hollands]] braust út með sjóorrustu utan við Dover. * [[1677]] - Landnemar í [[Virginía (fylki)|Virginíu]] gerðu friðarsamkomulag við indíánaættbálka svæðisins. * [[1724]] - [[Benedikt 13.]] (Pierfrancesco Orsini) var kjörinn páfi. * [[1727]] - [[Pétur 2.]] var krýndur keisari Rússlands. * [[1901]] - Konur 25 ára og eldri fengu takmarkaðan [[kosningaréttur kvenna|kosningarétt]] í [[Noregur|Noregi]]. * [[1919]] - [[Brasilíska_karlalandsliðið_í_knattspyrnu|Brasilíumenn]] urðu [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1919|Suður-Ameríkumeistarar í knattspyrnu]] í fyrsta sinn. * [[1935]] - Lokið var við byggingu [[Hoover-stíflan|Hoover-stíflunnar]]. * [[1947]] - [[Flugslysið í Héðinsfirði]]: Farþegaflugvél frá Flugfélagi Íslands rakst á Hestfjall í Héðinsfirði og fórust allir sem um borð voru, 25 manns. * [[1953]] - [[Edmund Hillary]] og [[Tenzing Norgay]] náðu tindi [[Everestfjall]]s fyrstir manna. * [[1971]] - Afhjúpaður var minnisvarði um [[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarna Benediktsson]] forsætisráðherra, konu hans og dótturson á [[Þingvellir|Þingvöllum]], en þau fórust þar í eldsvoða árið áður. * [[1975]] - [[Gustáv Husák]] varð forseti Tékkóslóvakíu. * [[1977]] - Hryðjuverkahópurinn [[Jammu Kashmir Liberation Front]] var stofnaður í Birmingham á Englandi. * [[1985]] - Óeirðir brutust út í úrslitaleik [[Meistaradeild Evrópu|Meistaradeildar Evrópu]] milli [[Liverpool F.C.]] og [[Juventus]] á [[Heysel-leikvangur|Heysel-leikvangi]] í Belgíu með þeim afleiðingum að 38 áhorfendur létust og 600 slösuðust. * [[1988]] - [[Leiðtogafundurinn í Moskvu 1988]] hófst. * [[1989]] - Mótmælendur á Torgi hins himneska friðar í Kína afhjúpuðu 10 metra háa styttu af ''[[Gyðja lýðræðisins|Gyðju lýðræðisins]]''. * [[1990]] - [[Boris Jeltsín]] var kjörinn forseti sovéska sambandslýðveldisins Rússlands. * [[1990]] - [[Endurreisnar- og þróunarbanki Evrópu]] var stofnaður. * [[1993]] - Fimm létust og 14 slösuðust þegar [[nýnasismi|nýnasistar]] lögðu eld að húsi fjölskyldu af tyrkneskum uppruna í [[Solingen]] í Þýskalandi. * [[1996]] - [[Likudflokkurinn]] undir forystu [[Benjamin Netanyahu]] vann nauman sigur í þingkosningum í Ísrael. * [[1998]] - Ný lög í [[Svíþjóð]] gerðu kaup á [[vændi]] refsiverð frá 1. janúar 1999. * [[1999]] - [[Charlotte Nilsson]] sigraði [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1999]] fyrir Svíþjóð með laginu „Take me to your heaven“. Fulltrúi Íslands, [[Selma Björnsdóttir]], lenti í 2. sæti með laginu „All Out of Luck“. <onlyinclude> * [[2001]] - Íbúar [[Borgundarhólmur|Borgundarhólms]] samþykktu í atkvæðagreiðslu að sameina öll fimm sveitarfélög eyjarinnar í eitt. * [[2003]] - [[Ludwig Scotty]] varð forseti Nárú. * [[2008]] - [[Suðurlandsskjálftinn 29. maí 2008|Jarðskjálfti]] varð á [[Suðurland]]i klukkan 15:46. Skjálftinn mælist 6,2 stig á [[Richter-kvarði|Richter-kvarða]] og olli töluverðu tjóni, mest á [[Selfoss]]i. * [[2010]] - [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2010|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar á Íslandi. Mesta athygli vakti árangur [[Besti flokkurinn|Besta flokksins]] í Reykjavík en hann fékk flest atkvæði allra flokka og 6 borgarfulltrúa kjörna. * [[2010]] - [[Lena Meyer-Landrut]] sigraði Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva fyrir Þýskaland með laginu „Satellite“. * [[2015]] - [[Fjárkúgunarmálið]]: Tvær systur voru handteknar í Hafnarfirði vegna tilraunar til að kúga fé út úr Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni forsætisráðherra. * [[2019]] – 29 drukknuðu þegar ferðamannaferja lenti í árekstri og sökk í [[Dóná]] við [[Búdapest]].</onlyinclude> == Fædd == * [[1265]] - [[Dante Alighieri]], ítalskt skáld (d. [[1321]]). * [[1594]] - [[Gottfried Heinrich greifi af Pappenheim]], þýskur herforingi (d. [[1632]]). * [[1630]] - [[Karl 2. Englandskonungur]] (d. [[1685]]). * [[1830]] - [[Louise Michel]], frönsk byltingarkona (d. [[1905]]). * [[1858]] - [[Finnur Jónsson (málfræðingur)|Finnur Jónsson]], íslenskur málfræðingur (d. [[1934]]). * [[1874]] - [[G. K. Chesterton]], enskur rithöfundur (d. [[1936]]). * [[1880]] - [[Oswald Spengler]], þýskur sagnfræðingur (d. [[1936]]). * [[1903]] - [[Bob Hope]], bresk-bandarískur leikari (d. [[2003]]). * [[1917]] - [[John F. Kennedy]], 35. forseti Bandaríkjanna (d. [[1963]]). * [[1929]] - [[Harry Frankfurt]], bandarískur heimspekingur. * [[1937]] - [[Jasper Griffin]], breskur fornfræðingur. * [[1938]] - [[Sigríður Geirsdóttir]], íslensk leikkona (d. [[2020]]). * [[1940]] - [[Farooq Leghari]], forseti Pakistan (d. [[2010]]). * [[1947]] - [[Noritaka Hidaka]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1953]] - [[Danny Elfman]], bandarískur tónlistarmaður. * [[1954]] - [[Margrét Frímannsdóttir]], íslensk stjórnmálakona. * [[1955]] - [[John Hinckley yngri]], bandarískur tilræðismaður. * [[1956]] - [[Bjarni Friðriksson]], íslenskur júdóglímumaður. * [[1967]] - [[Noel Gallagher]], breskur gítarleikari ([[Oasis]]). * [[1968]] - [[Sigríður Ingibjörg Ingadóttir]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1970]] - [[Roberto Di Matteo]], ítalskur knattspyrnustjóri. * [[1972]] - [[Laverne Cox]], bandarísk leikkona. * [[1973]] - [[Alpay Özalan]], tyrkneskur knattspyrnumaður. * [[1975]] - [[Sólveig Anna Jónsdóttir]], íslenskur aðgerðasinni. * [[1976]] - [[Þorgrímur Jónsson]], íslenskur tónlistarmaður. * [[1979]] - [[Gísli Pétur Hinriksson]], íslenskur leikari. * [[1979]] - [[Arne Friedrich]], þýskur knattspyrnumaður. * [[1981]] - [[Аndrej Aršavin]], rússneskur knattspyrnumaður. * [[1982]] - [[Bjarte Myrhol]], norskur handknattleiksmaður. == Dáin == * [[1259]] - [[Kristófer 1.]], Danakonungur (f. [[1219]]). * [[1500]] - [[Bartolomeu Dias]], portúgalskur landkönnuður (f. [[1450]]). * [[1808]] - [[Lauritz Andreas Thodal]], norskur embættismaður (f. um 1718). * [[1814]] - [[Joséphine de Beauharnais]], frönsk keisaradrottning (f. [[1763]]). * [[1888]] - [[Gísli Brynjúlfsson]], skáld og dósent í íslenskum fræðum við [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnarháskóla]]. * [[1892]] - [[Bahá'u'lláh]], stofnandi Bahaí-trúarbragðanna (f. [[1817]]). * [[1898]] - [[William Ewart Gladstone]], enskur stjórnmálamaður (f. [[1809]]). * [[1901]] - [[Holger Peter Clausen]], íslenskur stjórnmálamaður (f. [[1831]]). * [[1958]] - [[Juan Ramón Jiménez]], spænskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (f. [[1881]]). * [[1979]] - [[Mary Pickford]], bandarísk leikkona (f. [[1892]]). * [[1981]] - [[Soong Ching-ling]], kínversk stjórnmálakona (f. [[1893]]). * [[1984]] - [[Kim Sung-gan]], japanskur knattspyrnumaður (f. [[1912]]). * [[1994]] - [[Erich Honecker]], austurþýskur stjórnarherra (f. [[1912]]). * [[1994]] - [[Áskell Löve]], íslenskur grasafræðingur (f. [[1916]]). * [[1997]] - [[Jeff Buckley]], bandarískur söngvari (f. [[1966]]). * [[1998]] - [[Barry M. Goldwater]], bandarískur þingmaður (f. [[1909]]). * [[2010]] - [[Dennis Hopper]], bandarískur leikari (f. [[1936]]). * [[2017]] - [[Manuel Noriega]], herstjóri Panama (f. [[1934]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Maí]] bcbe8ekk72o7upb75xpiee4t79wvftm 1958918 1958911 2026-04-05T20:57:20Z Berserkur 10188 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-20955-50|~2026-20955-50]] ([[User talk:~2026-20955-50|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:89.160.185.99|89.160.185.99]] 1861272 wikitext text/x-wiki {{dagatal|maí}} '''29. maí''' er 149. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (150. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 216 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[757]] - [[Páll 1.]] varð páfi. * [[1176]] - [[Friðrik rauðskeggur]] beið ósigur fyrir [[Langbarðabandalagið|Langbarðabandalaginu]] í [[orrustan við Legnano|orrustunni við Legnano]]. * [[1259]] - [[Eiríkur klipping]] varð Danakonungur við lát föður síns. * [[1328]] - [[Filippus 6. Frakkakonungur|Filippus af Valois]] var krýndur Frakkakonungur. * [[1379]] - [[Jóhann 1. Kastilíukonungur|Jóhann 1.]] varð konungur Kastilíu og León eftir lát föður síns. * [[1453]] - [[Austrómverska ríkið]] leið undir lok þegar [[Konstantínópel]] féll fyrir her [[Mehmet 2. Tyrkjasoldán|Mehmets 2. Tyrkjasoldáns]]. * [[1652]] - [[Fyrsta stríð Englands og Hollands]] braust út með sjóorrustu utan við Dover. * [[1677]] - Landnemar í [[Virginía (fylki)|Virginíu]] gerðu friðarsamkomulag við indíánaættbálka svæðisins. * [[1724]] - [[Benedikt 13.]] (Pierfrancesco Orsini) var kjörinn páfi. * [[1727]] - [[Pétur 2.]] var krýndur keisari Rússlands. * [[1901]] - Konur 25 ára og eldri fengu takmarkaðan [[kosningaréttur kvenna|kosningarétt]] í [[Noregur|Noregi]]. * [[1919]] - [[Brasilíska_karlalandsliðið_í_knattspyrnu|Brasilíumenn]] urðu [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1919|Suður-Ameríkumeistarar í knattspyrnu]] í fyrsta sinn. * [[1935]] - Lokið var við byggingu [[Hoover-stíflan|Hoover-stíflunnar]]. * [[1947]] - [[Flugslysið í Héðinsfirði]]: Farþegaflugvél frá Flugfélagi Íslands rakst á Hestfjall í Héðinsfirði og fórust allir sem um borð voru, 25 manns. * [[1953]] - [[Edmund Hillary]] og [[Tenzing Norgay]] náðu tindi [[Everestfjall]]s fyrstir manna. * [[1971]] - Afhjúpaður var minnisvarði um [[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarna Benediktsson]] forsætisráðherra, konu hans og dótturson á [[Þingvellir|Þingvöllum]], en þau fórust þar í eldsvoða árið áður. * [[1975]] - [[Gustáv Husák]] varð forseti Tékkóslóvakíu. * [[1977]] - Hryðjuverkahópurinn [[Jammu Kashmir Liberation Front]] var stofnaður í Birmingham á Englandi. * [[1985]] - Óeirðir brutust út í úrslitaleik [[Meistaradeild Evrópu|Meistaradeildar Evrópu]] milli [[Liverpool F.C.]] og [[Juventus]] á [[Heysel-leikvangur|Heysel-leikvangi]] í Belgíu með þeim afleiðingum að 38 áhorfendur létust og 600 slösuðust. * [[1988]] - [[Leiðtogafundurinn í Moskvu 1988]] hófst. * [[1989]] - Mótmælendur á Torgi hins himneska friðar í Kína afhjúpuðu 10 metra háa styttu af ''[[Gyðja lýðræðisins|Gyðju lýðræðisins]]''. * [[1990]] - [[Boris Jeltsín]] var kjörinn forseti sovéska sambandslýðveldisins Rússlands. * [[1990]] - [[Endurreisnar- og þróunarbanki Evrópu]] var stofnaður. * [[1993]] - Fimm létust og 14 slösuðust þegar [[nýnasismi|nýnasistar]] lögðu eld að húsi fjölskyldu af tyrkneskum uppruna í [[Solingen]] í Þýskalandi. * [[1996]] - [[Likudflokkurinn]] undir forystu [[Benjamin Netanyahu]] vann nauman sigur í þingkosningum í Ísrael. * [[1998]] - Ný lög í [[Svíþjóð]] gerðu kaup á [[vændi]] refsiverð frá 1. janúar 1999. * [[1999]] - [[Charlotte Nilsson]] sigraði [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1999]] fyrir Svíþjóð með laginu „Take me to your heaven“. Fulltrúi Íslands, [[Selma Björnsdóttir]], lenti í 2. sæti með laginu „All Out of Luck“. <onlyinclude> * [[2001]] - Íbúar [[Borgundarhólmur|Borgundarhólms]] samþykktu í atkvæðagreiðslu að sameina öll fimm sveitarfélög eyjarinnar í eitt. * [[2003]] - [[Ludwig Scotty]] varð forseti Nárú. * [[2008]] - [[Suðurlandsskjálftinn 29. maí 2008|Jarðskjálfti]] varð á [[Suðurland]]i klukkan 15:46. Skjálftinn mælist 6,2 stig á [[Richter-kvarði|Richter-kvarða]] og olli töluverðu tjóni, mest á [[Selfoss]]i. * [[2010]] - [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2010|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar á Íslandi. Mesta athygli vakti árangur [[Besti flokkurinn|Besta flokksins]] í Reykjavík en hann fékk flest atkvæði allra flokka og 6 borgarfulltrúa kjörna. * [[2010]] - [[Lena Meyer-Landrut]] sigraði Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva fyrir Þýskaland með laginu „Satellite“. * [[2015]] - [[Fjárkúgunarmálið]]: Tvær systur voru handteknar í Hafnarfirði vegna tilraunar til að kúga fé út úr Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni forsætisráðherra. * [[2019]] – 29 drukknuðu þegar ferðamannaferja lenti í árekstri og sökk í [[Dóná]] við [[Búdapest]].</onlyinclude> == Fædd == * [[1265]] - [[Dante Alighieri]], ítalskt skáld (d. [[1321]]). * [[1594]] - [[Gottfried Heinrich greifi af Pappenheim]], þýskur herforingi (d. [[1632]]). * [[1630]] - [[Karl 2. Englandskonungur]] (d. [[1685]]). * [[1830]] - [[Louise Michel]], frönsk byltingarkona (d. [[1905]]). * [[1858]] - [[Finnur Jónsson (málfræðingur)|Finnur Jónsson]], íslenskur málfræðingur (d. [[1934]]). * [[1874]] - [[G. K. Chesterton]], enskur rithöfundur (d. [[1936]]). * [[1880]] - [[Oswald Spengler]], þýskur sagnfræðingur (d. [[1936]]). * [[1903]] - [[Bob Hope]], bresk-bandarískur leikari (d. [[2003]]). * [[1917]] - [[John F. Kennedy]], 35. forseti Bandaríkjanna (d. [[1963]]). * [[1929]] - [[Harry Frankfurt]], bandarískur heimspekingur. * [[1937]] - [[Jasper Griffin]], breskur fornfræðingur. * [[1938]] - [[Sigríður Geirsdóttir]], íslensk leikkona (d. [[2020]]). * [[1940]] - [[Farooq Leghari]], forseti Pakistan (d. [[2010]]). * [[1947]] - [[Noritaka Hidaka]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1953]] - [[Danny Elfman]], bandarískur tónlistarmaður. * [[1954]] - [[Margrét Frímannsdóttir]], íslensk stjórnmálakona. * [[1955]] - [[John Hinckley yngri]], bandarískur tilræðismaður. * [[1956]] - [[Bjarni Friðriksson]], íslenskur júdóglímumaður. * [[1967]] - [[Noel Gallagher]], breskur gítarleikari ([[Oasis]]). * [[1968]] - [[Sigríður Ingibjörg Ingadóttir]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1970]] - [[Roberto Di Matteo]], ítalskur knattspyrnustjóri. * [[1972]] - [[Laverne Cox]], bandarísk leikkona. * [[1973]] - [[Alpay Özalan]], tyrkneskur knattspyrnumaður. * [[1975]] - [[Sólveig Anna Jónsdóttir]], íslenskur aðgerðasinni. * [[1976]] - [[Þorgrímur Jónsson]], íslenskur tónlistarmaður. * [[1979]] - [[Gísli Pétur Hinriksson]], íslenskur leikari. * [[1979]] - [[Arne Friedrich]], þýskur knattspyrnumaður. * [[1981]] - [[Аndrej Aršavin]], rússneskur knattspyrnumaður. * [[1982]] - [[Bjarte Myrhol]], norskur handknattleiksmaður. == Dáin == * [[1259]] - [[Kristófer 1.]], Danakonungur (f. [[1219]]). * [[1500]] - [[Bartolomeu Dias]], portúgalskur landkönnuður (f. [[1450]]). * [[1808]] - [[Lauritz Andreas Thodal]], norskur embættismaður (f. um 1718). * [[1814]] - [[Joséphine de Beauharnais]], frönsk keisaradrottning (f. [[1763]]). * [[1888]] - [[Gísli Brynjúlfsson]], skáld og dósent í íslenskum fræðum við [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnarháskóla]]. * [[1892]] - [[Bahá'u'lláh]], stofnandi Bahaí-trúarbragðanna (f. [[1817]]). * [[1898]] - [[William Ewart Gladstone]], enskur stjórnmálamaður (f. [[1809]]). * [[1901]] - [[Holger Peter Clausen]], íslenskur stjórnmálamaður (f. [[1831]]). * [[1958]] - [[Juan Ramón Jiménez]], spænskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (f. [[1881]]). * [[1979]] - [[Mary Pickford]], bandarísk leikkona (f. [[1892]]). * [[1981]] - [[Soong Ching-ling]], kínversk stjórnmálakona (f. [[1893]]). * [[1984]] - [[Kim Sung-gan]], japanskur knattspyrnumaður (f. [[1912]]). * [[1994]] - [[Erich Honecker]], austurþýskur stjórnarherra (f. [[1912]]). * [[1994]] - [[Áskell Löve]], íslenskur grasafræðingur (f. [[1916]]). * [[1997]] - [[Jeff Buckley]], bandarískur söngvari (f. [[1966]]). * [[1998]] - [[Barry M. Goldwater]], bandarískur þingmaður (f. [[1909]]). * [[2010]] - [[Dennis Hopper]], bandarískur leikari (f. [[1936]]). * [[2017]] - [[Manuel Noriega]], herstjóri Panama (f. [[1934]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Maí]] 1hz9ux5d9kjofdtkfmww84gwvajjs3s 0 4896 1958913 1953204 2026-04-05T20:07:24Z Gurkubondinn 11672 Kemur upp rangt í [[:Flokkur:Forsetar Íslands]] (held ég, ef þetta er viljandi þá endilega reverta mig) 1958913 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = Forseti | body = Íslands | insignia = Coat of arms of the President of Iceland.svg | insigniasize = 75px | insigniacaption = Forsetaskjaldarmerki | insigniaalt = | flag = Flag of the President of Iceland.svg | flagsize = | flagalt = | flagborder = | flagcaption = [[Forsetafáni Íslands]] | image = Halla Tómasdóttir (2024) (cropped).jpg | imagesize = 200px | alt = | imagecaption = Halla Tómasdóttir 2024 | incumbent = [[Halla Tómasdóttir]] | acting = | incumbentsince = 1. ágúst 2024 | department = Embætti forseta | type = | status = | abbreviation = | member_of = Ríkisráðs Íslands | reports_to = | residence = [[Bessastaðir]] | seat = [[Garðabær]], [[Ísland]]i | nominator = | appointer = [[Forsetakjör á Íslandi|Beinum kosningum]] | appointer_qualified = | termlength = Fjögur ár | termlength_qualified = | constituting_instrument = [[Stjórnarskrá Íslands]] | precursor = [[Konungur Íslands]] | formation = {{start date and age|df=y|1944|6|17}} | first = [[Sveinn Björnsson]] | last = | abolished = | succession = | unofficial_names = | deputy = [[Forsætisráðherra Íslands|Forsætisráðherra]], [[forseti Alþingis]] og [[Forseti Hæstaréttar Íslands|forseti Hæstaréttar]] | salary = | website = {{URL|forseti.is}} | footnotes = }} '''Forseti Íslands''' er [[þjóðhöfðingi]] og æðsti embættismaður [[lýðveldi]]sins [[Ísland]]s. Forsetinn er [[Forsetakjör á Íslandi|þjóðkjörinn]] til fjögurra ára í senn og er eini embættismaðurinn sem kjörinn er í beinni kosningu. Samkvæmt [[Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands|stjórnarskrá Íslands]] er forsetinn æðsti handhafi [[framkvæmdavald]]sins og annar handhafi [[löggjafarvald]]sins. Í reynd er þátttaka forsetans í löggjöf eða stjórnarathöfnum yfirleitt aðeins formsatriði þannig að hann hefur ekki aðkomu að efni löggjafar eða stjórnarathafna. Þó er viðurkennt að hann getur haft áhrif á stjórnarmyndunarviðræður og jafnvel skipað [[utanþingsstjórn]] ef aðstæður til þess eru uppi. Jafnframt hefur forsetinn vald til þess að synja lagafrumvarpi frá [[Alþingi]] staðfestingar og leggja það í dóm þjóðarinnar í [[Þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] en á það hefur reynt þrisvar í sögu embættisins. Í fjarveru forsetans fara [[Forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]], [[forseti Alþingis]] og [[Forseti Hæstaréttar Íslands|forseti Hæstaréttar]] saman með vald forsetans. Flest störf forsetans eru táknræn og er stundum sagt um embættið að það eigi að vera [[sameiningartákn]] þjóðarinnar. Á meðal hefðbundinna embættisverka forsetans er að flytja þjóðinni ávarp á nýársdag, að ávarpa Alþingi við setningu þess jafnframt því sem forsetinn setur Alþingi formlega, að veita [[Fálkaorðan|fálkaorðuna]] og ýmis verðlaun á vegum embættisins og félagasamtaka. Forsetinn tekur einnig á móti erlendum þjóðhöfðingjum og öðrum hátt settum gestum í [[opinber heimsókn|opinberum heimsóknum]] á Íslandi og fer sjálfur í opinberar heimsóknir til annara ríkja. Aðsetur forseta Íslands er á [[Bessastaðir|Bessastöðum]] á [[Álftanes]]i en embættið hefur jafnframt skrifstofu í húsinu Staðastað við [[Sóleyjargata 1|Sóleyjargötu 1]] í [[Reykjavík]]. Afmælisdagur forsetans hverju sinni er [[Íslenski fáninn|íslenskur fánadagur]]. Frá tilurð embættisins við [[Lýðveldishátíðin 1944|lýðveldisstofnunina]] [[17. júní]] [[1944]] hafa sjö einstaklingar gegnt embættinu. Þeirra fyrstur var [[Sveinn Björnsson]], síðan [[Ásgeir Ásgeirsson]] og [[Kristján Eldjárn]]. Árið [[1980]] var [[Vigdís Finnbogadóttir]] [[Forsetakosningar á Íslandi 1980|kjörin]] forseti Íslands og varð þar með fyrsti kvenkyns þjóðkjörni þjóðhöfðinginn í heiminum. [[Ólafur Ragnar Grímsson]] náði kjöri árið 1996 og gegndi forsetaembættinu til ársins 2016, lengst allra forseta landsins. Í forsetakosningum þann 25. júní 2016 var [[Guðni Th. Jóhannesson]] sagnfræðingur kjörinn forseti Íslands og gegndi embætti í 8 ár. [[Halla Tómasdóttir]] var kjörin forseti í forsetakosningum 1. júní 2024 og tók við embættinu þann 1. ágúst. == Kjörgengi == Forsetaefni skal skv. [[Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands|stjórnarskránni]] og lögum um framboð og kjör forseta Íslands vera minnst 35 ára auk þess að uppfylla sömu skilyrði og gerð eru um kosningarétt til Alþingis, að fráskildu búsetuskilyrðinu, en samkvæmt því þarf að eiga [[lögheimili]] á [[Ísland]]i til að hafa [[kosningaréttur|kosningarétt]]. == Hlutverk forseta == * Þingsetning * Staðfesting laga * [[Nýársávarp forseta Íslands|Nýársávarp]] * Orðuveiting * Móttaka og opinberar heimsóknir til erlendra þjóðhöfðingja * Stjórnarmyndun (ef þingflokkar ná ekki saman um myndun [[ríkisstjórn]]ar). == Ímynd forseta == * Sameiningartákn þjóðarinnar * Verndari íslenskrar menningar * „Landkynning“ ==Málskotsréttur== Málskotsréttur er heimild forseta til að vísa frumvarpi sem Alþingi hefur samþykkt í [[Þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðigreiðslu]] til samþykktar eða synjunar. 26. grein [[Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands|stjórnarskrár Íslands]] gefur forsetanum þessa heimild. 26. grein stjórnarskrár hljóðar svo: „Ef Alþingi hefur samþykkt [[lagafrumvarp]], skal það lagt fyrir forseta lýðveldisins til staðfestingar eigi síðar en tveim vikum eftir að það var samþykkt, og veitir staðfestingin því lagagildi. Nú synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu. Lögin falla úr gildi, ef samþykkis er synjað, en ella halda þau gildi sínu.“<ref>{{vefheimild |titill=33/1944: Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands |url=https://www.althingi.is/lagas/154b/1944033.html |ritverk=Alþingi |tungumál=is}}</ref> Eftir að Alþingi samþykkti [[Evrópska efnahagssvæðið|EES]] samninginn árið 1993 varð mikil umræða í samfélaginu um hvort Vigdís Finnbogadóttir þáverandi forseti ætti að vísa lögunum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Svo fór að Vigdís staðfesti EES samninginn og Ísland undirritaði samninginn í ársbyrjun 1994.{{heimild vantar}} === Synjun forseta á staðfestingu frumvarps til laga um fjölmiðla 2004 === [[Ólafur Ragnar Grímsson]] neitaði fyrstur forseta Íslands að staðfesta lagafrumvarp vorið [[2004]]. Um var að ræða frumvarp að lögum um fjölmiðla ([[fjölmiðlafrumvarpið]]). Ákvörðunin var umdeild, en [[Alþingi]] tók í framhaldi frumvarpið af dagskrá, þ.a. ekki þótti nauðsynlegt að leggja það fyrir dóm þjóðarinnar í [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]], eins og gera bar skv. stjórnarskrá Íslands. ===Icesave 2010-2011=== Ólafur synjaði síðar lögum um Icesave staðfestingar í tvígang 2010 og 2011 og vísaði þeim í þjóðaratkvæðagreiðslu, í bæði skiptin voru lögin felld í þjóðaratkvæðagreiðslu með miklum mun. Ólafur er enn í dag eini forsetinn sem hefur beitt málskotsrétti. == Fjarvera == Þegar forseti er ófær um að sinna skyldum sínum vegna sjúkleika eða dvalar erlendis fara handhafar forsetavalds með vald Forseta Íslands. Í áttundu grein stjórnarskrárinnar er kveðið á um að [[Forsætisráðherra Íslands|Forsætisráðherra]], [[forseti Alþingis]] og forseti [[Hæstiréttur Íslands|Hæstaréttar]] fari með forsetavald í fjarveru forsetans. Ef nauðsynlegt er að skrifa undir lög í fjarveru forsetans þarf undirritun tveggja til að lög taki gildi. Það var lengi hefð fyrir því að einn af handhöfum forsetavalds fylgdi forseta á flugvöllinn en Guðni Th Jóhannesson afnam þá hefð þegar hann tók við embætti forseta árið 2016.<ref>{{vefheimild |url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/haetta-ad-fylgja-forseta-islands-ur-landi/ |ritverk=www.ruv.is |titill=Hætta að fylgja forseta Íslands úr landi}}</ref> Allir handhafar forsetavalds hafa staðgengil ef þeir eru staddir erlendis á sama tíma og forsetinn. Það eru varaforsetar Alþingis, varaforseti Hæstaréttar og ríkisstjórnarflokkarnir gera samkomulag um hvaða ráðherra sé staðgengill forsætisráðherra. == Forsetar == {| class="wikitable sortable" |- !Mynd ![[Forseti]] !Tók við embætti !Lausn frá embætti !Sat í !Kjörtímabil !Aldur í forsetatíð |- |[[Mynd:Sveinn_Björnsson.jpg|100px]] |[[Sveinn Björnsson]] |[[17. júní]] [[1944]] |[[25. janúar]] [[1952]]{{ref|a}} |2.778 daga |3{{ref|b}} |63 til 70 ára |- |[[Mynd:Asgeir_Asgeirsson.jpg|100px]] |[[Ásgeir Ásgeirsson]] |[[1. ágúst]] [[1952]] |[[31. júlí]] [[1968]] |5.844 daga |4 |58 til 74 ára |- |[[Mynd:Kristján_Eldjárn_(1982).jpg|100px]] |[[Kristján Eldjárn]] |[[1. ágúst]] [[1968]] |[[31. júlí]] [[1980]] |4.383 daga |3 |51 til 63 ára |- |[[Mynd:Vigdis_Finnbogadottir_(1985).jpg|100px]] |[[Vigdís Finnbogadóttir]] |[[1. ágúst]] [[1980]] |[[31. júlí]] [[1996]] |5.844 daga |4 |50 til 66 ára |- |[[Mynd:Ólafur Ragnar Grímsson, September 2011 (cropped).jpeg|frameless|138x138dp]] |[[Ólafur Ragnar Grímsson]] |[[1. ágúst]] [[1996]] |[[31. júlí]] [[2016]] |7.304 daga |5 |53 til 73 ára |- |[[Mynd:Guðni Th. Jóhannesson at the Enthronement of Naruhito (1).jpg|frameless|133x133dp]] |[[Guðni Th. Jóhannesson]] |[[1. ágúst]] [[2016]] |[[31. júlí]] [[2024]] |2.921 daga |2 |48 til 56 ára |- |[[Mynd:Halla Tómasdóttir (2024) (cropped).jpg|frameless|133x133dp]] |[[Halla Tómasdóttir]] |[[1. ágúst]] [[2024]] |Enn í embætti |''Kjörin til'' ''1460 daga'' |1 |''55 ára til 59 ára'' |} :1{{note|a}} Sveinn Björnsson lést í embætti. Handhafar forsetavalds fóru með völd forseta fram að innsetningu Ásgeirs Ásgeirssonar í embættið þann 1. ágúst sama ár. :2{{note|b}} Sveinn var í fyrstu kjörinn til eins árs af Alþingi. Hann var svo í tvígang sjálfkjörinn í reglulegu forsetakjöri og lést á þriðja kjörtímabili sínu í embætti. {{Tímaröð íslenskra forseta}} == Tenglar == * [https://forseti.is Vefur forsetaembættisins] * [https://www.althingi.is/lagas/nuna/1945036.html Lög um framboð og kjör forseta Íslands] nr. 36, [[12. febrúar]] [[1945]]. * [https://www.althingi.is/lagas/nuna/1944033.html Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands] nr. 33, [[17. júní]] [[1944]]. * [https://www.althingi.is/lagas/nuna/2000024.html Lög um kosningar til Alþingis] nr. 24, [[16. maí]] [[2000]]. ==Tilvísanir== <references/> {{Forsetar Íslands}} {{s|1944}} [[Flokkur:Forsetar Íslands]] [[Flokkur:Íslensk lög]] [[Flokkur:Handhafar Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Íslenskir fánadagar]] 2rmpfvkmwcoa551up7ajjthloy1se9n 0 4925 1958914 1948392 2026-04-05T20:20:47Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1958914 wikitext text/x-wiki {{reikistjarna | bakgrunnur = #EEDC82 | nafn = Merkúr | tákn = [[Mynd:Mercury symbol (bold).svg|24px|☿]] | mynd = Mercury in color - Prockter07 centered.jpg | alt = Merkúríus | myndatexti = Mynd af Merkúríusi tekin af [[MESSENGER]]-farinu. | kyn = kk | nefnt_eftir = [[Merkúr (guð)|Merkúr]] | viðmiðunartími = J2000 | forskeyti_nándogfirrð = Sól | nánd = 46.001.200 km<br />0,307499 [[Stjarnfræðieining|AU]] | firrð = 69.816.900 km<br />0,466697 AU | hálfur_langás = 57.909.100 km<br />0,387098 AU | miðskekkja = 0,205630 | umferðartími = 87,969 [[Sólarhringur|s]] | sólbundinn_umferðartími = 115,88 [[Sólarhringur|s]] | meðalhraði = 47,87 km/s | brautarhalli = 7,005° (miðað við [[sólbaugur|sólbaug]]) | rishnútslengd = 48,331° | stöðuhorn_nándar = 29,124° | tungl = engin | meðalgeisli = 2.439,7 ± 1 km<br />0,3829 jörð | pólfletja = 0 | flatarmál_yfirborðs = 7,48×10⁷km2</sup><br />0,147 jörð | rúmmál = 6,083×10¹⁰ km³<br />(0,056 jörð) | massi = 3,3022×10²³ kg<br />(0,055 jörð) | þéttleiki = 5,427 g/cm³ | þyngdarafl = 3,7 m/s² (0,38 g) | lausnarhraði = 4,25 km/s | stjarnbundinn dagur = 58,646 [[Sólarhringur|s]]<br />1407,5 [[klukkustund|k]] | snúningshraði = 10,892 km/klst (3,026 m/s) | möndulhalli = 2,11′ ± 0,1 | stjörnulengd_norðurpóls = 281,01° | stjörnubreidd = 61,45° | endurskinshlutfall = 0,106 | hitanafn1 = 0°N, 0°V | lægsti1 = 100 K (-173&nbsp;°C) | meðal1 = 340 K (67&nbsp;°C) | hæsti1 = 700 K (427&nbsp;°C) | hitanafn2 = 85°N, 0°V | lægsti2 = 80 K (-193&nbsp;°C) | meðal2 = 200 K (-73&nbsp;°C) | hæsti2 = 380 K (106.85&nbsp;°C) | loftþrýstingur = hverfandi lítill | samsetning_lofthjúps = {{einfaldur_listi|* 42% [[súrefni]] * 29.0% [[natrín]] * 22.0% [[vetni]] * 6.0% [[helín]] * 0.5% [[kalín]] * Snefilmagn af [[argon]]i, [[nitur|nitri]], [[koltvíoxíð]]i, [[vatn]]sgufu, [[xenon]]i, [[krypton]]i og [[neon]]i.}} }} '''Merkúr''', einnig nefndur '''Merkúríus''', er minnsta [[reikistjarna]]n í [[sólkerfið|sólkerfinu]] og sú innsta af [[innri reikistjarna|innri reikistjörnunum]]. Hún er aðeins 87,97 jarðdaga að ganga umhverfis sólina. [[Hornbil]] hennar miðað við sól er aldrei stærra en 28˚. Vegna nálægðar við sólina sést hún frá jörð aðeins í [[rökkur|rökkrinu]] á morgnana og kvöldin, rétt fyrir sólarupprás og rétt eftir sólsetur. Á þeim tíma birtist hún stundum sem björt stjarna, en er mun ógreinilegri en [[Venus (reikistjarna)|Venus]]. Frá jörðu sjást [[kvartilaskipti]] á Merkúr, líkt og á Venus og Tunglinu, og [[sólbundinn umferðartími]] hennar er um 116 dagar. Hún er nefnd eftir [[Rómversk goðafræði|rómverska guðinum]] [[Merkúr (guð)|Merkúr]]. Fyrir [[5. öld f.Kr.]] héldu [[Grikkir]] að hún væri tvær stjörnur, þar sem þeir höfðu ekki gert sér grein fyrir því að hún birtist sitt hvoru megin við sólina með svo stuttu millibili. Sú sem menn sáu á kvöldhimninum var kölluð [[Hermes]] en [[Apollon]], eftir sólguðinum, þegar hún birtist á morgnana. [[Pýþagóras]] er talinn sá fyrsti sem benti á að þetta væri einn og sami hnötturinn. [[Þverganga|Þvergöngur]] Merkúrs eru tiltölulega algengar, eða 13 til 14 á hverri [[öld]]. Snúningur Merkúrs er einstakur í sólkerfinu því hann er [[bundin snúningshreyfing|bundinn]] sólinni í 3:2 [[brautarherma|brautarhermu]]<ref>{{cite book |title=Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |first1=Linda T. |last1=Elkins-Tanton |author-link1=Lindy Elkins-Tanton |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-1-4381-0729-5 |page=51 |url=https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC}} [https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC&pg=PA51 Extract of page 51]</ref> þannig að miðað við [[fastastjarna|fastastjörnur]] snýst hann nákvæmlega þrisvar um möndul sinn á hverjum tveimur hringferðum um sólina.<ref name=orbit>{{cite web |title=Animated clip of orbit and rotation of Mercury |url=http://sciencenetlinks.com/interactives/messenger/or/OrbitRotation.html |publisher=Sciencenetlinks.com |access-date=2022-07-07 |archive-date=2016-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505222804/http://sciencenetlinks.com/interactives/messenger/or/OrbitRotation.html |url-status=dead }}</ref> Út frá [[viðmiðunarkerfi]] á sólinni sem fylgir reikistjörnunni virðist hún aðeins snúast einu sinni um möndul sinn í hverri hringferð. Athugandi á yfirborði Merkúrs myndi því upplifa einn sólarhring á tveimur árum. [[Möndulhalli]] Merkúrs er sá minnsti sem þekkist í sólkerfinu, eða um {{frac|30}} af gráðu. [[Hringskekkja]] hans er sú mesta sem þekkist: Í [[sólnánd]] er fjarlægð hans frá sólu aðeins 2/3 af fjarlægðinni í [[sólfirð]]. Yfirborð Merkúrs virðist þakið gígum, sem minnir á yfirborð Tunglsins og bendir til þess að hann hafi verið jarðfræðilega óvirkur í milljarða ára. Þar sem nær ekkert andrúmsloft er á Merkúr til að geyma hita eru hitasveiflur við yfirborðið þær mestu sem þekkjast í sólkerfinu, frá 100K (-173°C) á nóttunni að 700K (727°C) á daginn við miðbaug. Pólsvæðin hafa stöðugt hitastig undir 180K (-93°C). Engin [[fylgihnöttur]] hefur fundist á braut um Merkúr. Tvö geimför hafa flogið til Merkúrs: ''[[Mariner 10]]'' flaug framhjá reikistjörnunni árin 1974 og 1975 og ''[[MESSENGER]]'', sem var sendur á loft árið 2004, gekk yfir 4.000 sinnum umhverfis hana á fjórum árum þar til eldsneytið var uppurið og geimfarið hrapaði niður á yfirborð Merkúrs 30. apríl 2015.<ref>{{cite web |url=http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id%3D284 |title=NASA Completes MESSENGER Mission with Expected Impact on Mercury's Surface |access-date=April 30, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503002503/http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=284 |archive-date=May 3, 2015}}</ref><ref name="EclipseReboost">{{cite web |url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2014/10100759-from-mercury-orbit-messenger.html |title=From Mercury orbit, MESSENGER watches a lunar eclipse |publisher=Planetary Society |date=October 10, 2014 |access-date=January 23, 2015}}</ref><ref name="Pressurant2015">{{cite web |url=http://www.astronomy.com/news/2014/12/innovative-use-of-pressurant-extends-messengers-mercury-mission |title=Innovative use of pressurant extends MESSENGER's Mercury mission |publisher=Astronomy.com |date=December 29, 2014 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Áætlað er að geimfarið ''[[BepiColombo]]'' komi til Merkúrs árið 2025. == Einkenni == Merkúr er ein fjögurra [[jarðstjarna]] í [[sólkerfið|sólkerfinu]] og er úr bergi líkt og jörðin. Hann er minnsta reikistjarna sólkerfisins. Radíus hans við miðbaug er 2.339,7 km.<ref name="fact">{{cite web | first=David R. | last=Williams | title=Mercury Fact Sheet | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html | publisher=NASA | access-date=2021-04-19 | date=25 November 2020 | archive-date=2019-04-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190403160651/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html | url-status=dead }}</ref> Merkúr er minni en stærstu fylgihnettirnir í sólkerfinu: [[Ganýmedes (tungl)|Ganýmedes]] og [[Títan (tungl)|Títan]], en með meiri massa. Merkúr er um það bil 70% málmar og 30% [[sílíkat|sílíköt]].<ref name="strom">{{cite book |first1=Robert G. |last1=Strom |last2=Sprague |first2=Ann L. |date=2003 |title=Exploring Mercury: the iron planet |publisher=Springer |isbn=978-1-85233-731-5 |url=https://archive.org/details/exploringmercury00stro }}</ref> === Innri gerð === [[File:Mercury with magnetic field.svg|left|thumb|upright=1.6|Skýringarmynd sem sýnir innri gerð og segulhvolf Merkúrs.]] Merkúr virðist hafa jarðskorpu úr sílikati og möttul utan um fast ytra kjarnalag úr [[járnsúlfíð]]i, innri bráðinn kjarna og harðan innsta kjarna.<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/media/PressConf20120321.html |title=MESSENGER Provides New Look at Mercury's Surprising Core and Landscape Curiosities |publisher=NASA |editor-first=Tricia |editor-last=Talbert |date=March 21, 2012 |access-date=júlí 8, 2022 |archive-date=janúar 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112170032/https://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/media/PressConf20120321.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.agu.org/press-release/scientists-find-evidence-mercury-has-a-solid-inner-core/ |title=Scientists find evidence Mercury has a solid inner core |website=AGU Newsroom |language=en-US |access-date=2019-04-17 }}</ref> Þéttni stjörnunnar er sú önnur mesta í sólkerfinu, eða 5,427 g/cm³, sem er aðeins minna en þéttni Jarðarinnar: 5,515 g/cm³.<ref name="fact" /> Ef áhrif [[þyngdarþétting]]ar væru tekin af báðum reikistjörnunum, yrðu efnin sem Merkúr er gerður úr þéttari en efni Jarðarinnar, með 5,3 g/cm³ óþjappaða þéttni á móti 4,4 g/cm³ á Jörðinni.<ref>{{cite web |date=May 8, 2003 |url=https://astrogeology.usgs.gov/Projects/BrowseTheGeologicSolarSystem/MercuryBack.html |title=Mercury |publisher=US Geological Survey |access-date=November 26, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929091534/http://astrogeology.usgs.gov/Projects/BrowseTheGeologicSolarSystem/MercuryBack.html |archive-date=September 29, 2006 |url-status=dead }}</ref> Hægt er að nota þéttni Merkúrs til að reikna út innri gerð hans. Þótt mikil þéttni Jarðarinnar stafi að töluverðu leyti af þyngdarafli, sérstaklega við kjarnann, er Merkúr miklu minni og innri lög hans ekki eins samþjöppuð. Þess vegna hlýtur kjarninn að vera stór og járnríkur, til að skapa svona mikla þéttni.<ref>{{cite journal |title=On the Internal Structures of Mercury and Venus |last=Lyttleton |first=Raymond A. |author-link=Raymond Lyttleton |journal=Astrophysics and Space Science |volume=5 |issue=1 |pages=18–35 |year=1969 |doi=10.1007/BF00653933 |bibcode=1969Ap&SS...5...18L |s2cid=122572625 |issn=0004-640X }}</ref> Áætlað er að radíus kjarna Merkúrs sé 2.020±30 km miðað við líkön sem eru í samræmi við [[hverfitregða|hverfitregðu]] hans.<ref name="Margot2012">{{cite journal |last1=Margot |first1=Jean-Luc |last2=Peale |first2=Stanton J. |last3=Solomon |first3=Sean C. |last4=Hauck |first4=Steven A. |last5=Ghigo |first5=Frank D. |last6=Jurgens |first6=Raymond F. |last7=Yseboodt |first7=Marie |last8=Giorgini |first8=Jon D. |last9=Padovan |first9=Sebastiano|last10=Campbell|first10=Donald B. |title=Mercury's moment of inertia from spin and gravity data |journal=Journal of Geophysical Research: Planets |volume=117 |issue=E12 |year=2012 |pages=n/a |issn=0148-0227 |doi=10.1029/2012JE004161 |bibcode=2012JGRE..117.0L09M|citeseerx=10.1.1.676.5383 |s2cid=22408219 }}</ref><ref name="Hauck_etal_2013">{{cite journal |last1=Hauck |first1=Steven A. |last2=Margot |first2=Jean-Luc |last3=Solomon |first3=Sean C. |last4=Phillips |first4=Roger J. |last5=Johnson |first5=Catherine L. |last6=Lemoine |first6=Frank G. |last7=Mazarico |first7=Erwan |last8=McCoy |first8=Timothy J. |last9=Padovan |first9=Sebastiano |last10=Peale |first10=Stanton J. |last11=Perry |first11=Mark E. |last12=Smith |first12=David E. |last13=Zuber |first13=Maria T. |title=The curious case of Mercury's internal structure|journal=Journal of Geophysical Research: Planets |year=2013 |volume=118 |issue=6 |pages=1204–1220 |doi=10.1002/jgre.20091|bibcode=2013JGRE..118.1204H |hdl=1721.1/85633 |s2cid=17668886 |hdl-access=free }}</ref> Þar af leiðir að kjarni Merkúrs er um 57% af rúmmáli hans. Þetta hlutfall er aðeins 17% á Jörðinni. Rannsókn frá 2007 bendir til þess að Merkúr hafi bráðinn kjarna.<ref name="cornell">{{cite news |first=Lauren |last=Gold |title=Mercury has molten core, Cornell researcher shows |date=May 3, 2007 |work=Chronicle |publisher=Cornell University |url=http://www.news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html |access-date=May 12, 2008}}</ref><ref name="nrao">{{cite news |last=Finley |first=Dave |date=May 3, 2007 |title=Mercury's Core Molten, Radar Study Shows |publisher=National Radio Astronomy Observatory |url=http://www.nrao.edu/pr/2007/mercury/ |access-date=May 12, 2008 }}</ref> Umhverfis kjarnann er 500-700 km [[möttull (jarðfræði)|möttull]] úr sílíkötum.<ref name="Spohn2001">{{cite journal |last1=Spohn |first1=Tilman |last2=Sohl |first2=Frank |last3=Wieczerkowski |first3=Karin |last4=Conzelmann |first4=Vera |title=The interior structure of Mercury: what we know, what we expect from BepiColombo |journal=Planetary and Space Science |volume=49 |issue=14–15 |pages=1561–1570 |doi=10.1016/S0032-0633(01)00093-9 |bibcode=2001P&SS...49.1561S |year=2001 }}</ref><ref>{{cite book | last=Gallant | first=Roy A. | title=The National Geographic Picture Atlas of Our Universe | publisher=National Geographic Society | date=1986 | edition=2nd | isbn=9780870446443 }}</ref> Samkvæmt gögnum frá ''Mariner 10'' og athugunum frá Jörðinni er [[jarðskorpa]] Merkúrs talin vera 35 km á þykkt.<ref name="Padovan2015">{{cite journal |doi=10.1002/2014GL062487 |title=Thickness of the crust of Mercury from geoid-to-topography ratios |journal=Geophysical Research Letters |volume=42 |issue=4 |pages=1029 |year=2015 |last1=Padovan |first1=Sebastiano |last2=Wieczorek |first2=Mark A. |last3=Margot |first3=Jean-Luc |last4=Tosi |first4=Nicola |last5=Solomon |first5=Sean C. |bibcode=2015GeoRL..42.1029P |s2cid=31442257 |url=http://www.escholarship.org/uc/item/403071pz|doi-access=free }}</ref> Það gæti samt verið ofáætlað og skorpan gæti verið 26±11 km á þykkt byggt á [[flotajafnvægi stinnhvolfs]].<ref>{{cite journal | title=A thin, dense crust for Mercury | last=Sori | first=Michael M. | journal=Earth and Planetary Science Letters | volume=489 | pages=92–99 | date=May 2018 | doi=10.1016/j.epsl.2018.02.033 | bibcode=2018E&PSL.489...92S }}</ref> Eitt af einkennum yfirborðs Merkúrs eru margir mjóir hryggir sem eru allt að nokkur hundruð kílómetrar á lengd. Talið er að þeir hafi myndast þegar kjarni og möttull reikistjörnunnar kólnuðu og drógust saman eftir að jarðskorpan hafði myndast.<ref>{{cite journal |title=Lobate Thrust Scarps and the Thickness of Mercury's Lithosphere |last1=Schenk |first1=Paul M. |last2=Melosh |first2=H. Jay |author-link2=H. Jay Melosh |journal=Abstracts of the 25th Lunar and Planetary Science Conference |volume=1994 |pages=1994LPI....25.1203S |bibcode=1994LPI....25.1203S |date=March 1994 }}</ref><ref>{{cite journal| last1=Watters | first1=T. R. | first2=F. | last2=Nimmo | first3=M. S. | last3=Robinson | title=Chronology of Lobate Scarp Thrust Faults and the Mechanical Structure of Mercury's Lithosphere | journal=Lunar and Planetary Science Conference | page=1886 | year=2004 | bibcode= 2004LPI....35.1886W }}</ref><ref>{{cite journal | journal=Geology | date=November 1998 | volume=26 | issue=11 | pages=991–994 | title=Topography of lobate scarps on Mercury; new constraints on the planet's contraction | url=https://archive.org/details/sim_geology_1998-11_26_11/page/991 | first1=Thomas R. | last1=Watters | first2=Mark S. | last2=Robinson | first3=Anthony C. | last3=Cook | doi=10.1130/0091-7613(1998)026<0991:TOLSOM>2.3.CO;2 | bibcode=1998Geo....26..991W }}</ref> Kjarni Merkúrs hefur meira járninnihald en í nokkurri annarri reikistjörnu sólkerfisins. Nokkrar kenningar hafa verið settar fram til að skýra það. Sú sem er almennast viðurkennd gengur út á að Merkúr hafi upphaflega haft svipað hlutfall milli málma og sílikata og [[kondrít]]loftsteinar, sem er talið einkenna berg í sólkerfinu, og massa sem var 2,25 sinnum meiri en núverandi massi.<ref name="Benz" /> Snemma í sögu sólkerfisins gæti Merkúr hafa orðið fyrir árekstri frá [[plánetuvísir|plánetuvísi]] með 1/6 af massa Merkúrs og nokkur þúsund kílómetrar í þvermál.<ref name="Benz" /> Áreksturinn hefði valdið því að mest af jarðskorpunni og möttlinum sem fyrir var hefði sópast burt, en skilið eftir hlutfallslega stóran kjarna.<ref name="Benz" /> Svipað ferli hefur verið notað til að skýra myndun Tunglsins.<ref name="Benz">{{cite journal |title=Collisional stripping of Mercury's mantle |last1=Benz |first1=W. |last2=Slattery |first2=W. L. |last3=Cameron |first3=Alastair G. W. |journal=Icarus |volume=74 |issue=3 |pages=516–528 |year=1988 |doi=10.1016/0019-1035(88)90118-2 |bibcode=1988Icar...74..516B|url=https://zenodo.org/record/1253898 }}</ref> Merkúr gæti líka hafa myndast í [[sólkerfisþokan|sólkerfisþokunni]] áður en orkuútstreymi sólarinnar varð stöðugt. Upphaflega hefði hann þá haft tvöfalt meiri massa, en þegar [[frumstjarna]]n minnkaði hefur hitinn við Merkúr verið milli 2.500 og 3.500K, og hugsanlega allt að 10.000K.<ref name="CameronAGW1">{{cite journal |title=The partial volatilization of Mercury |last=Cameron |first=Alastair G. W. |author-link=Alastair G. W. Cameron |journal=Icarus |volume=64 |issue=2 |pages=285–294 |year=1985 |doi=10.1016/0019-1035(85)90091-0 |bibcode=1985Icar...64..285C}}</ref> Mikið af yfirborðsbergi Merkúrs hefði gufað upp við slíkan hita og myndað andrúmsloft úr „berggufu“ sem [[sólvindur]] hefði sópað burt.<ref name="CameronAGW1" /> Þriðja tilgátan gengur út á að sólkerfisþokan hafi skapað [[viðnám]] við eindirnar sem hlóðust saman í Merkúr, þannig að léttari eindir töpuðust úr aðsópsefninu og urðu ekki hluti af reikistjörnunni.<ref>{{cite journal |title=Iron/silicate fractionation and the origin of Mercury |last=Weidenschilling |first=Stuart J. |journal=Icarus |volume=35 |issue=1 |pages=99–111 |year=1987 |doi=10.1016/0019-1035(78)90064-7 |bibcode=1978Icar...35...99W}}</ref> Hver tilgáta gerir ráð fyrir ólíkri samsetningu jarðskorpunnar, og tveir könnunarleiðangrar hafa rannsakað það. ''[[MESSENGER]]'' fann meira kalín og brennistein en ætlað var, sem bendir til þess að árekstrartilgátan og uppgufunartilgátan standist ekki, því þessi efni hefðu rokið burt vegna hitans.<ref name="csmon20110929">{{cite news |url=https://www.csmonitor.com/Science/2011/0929/Messenger-s-message-from-Mercury-Time-to-rewrite-the-textbooks |title=Messenger's message from Mercury: Time to rewrite the textbooks |work=The Christian Science Monitor |first=Mark |last=Sappenfield |date=September 29, 2011 |access-date=August 21, 2017}}</ref> ''[[BepiColombo]]'', sem kemur til Merkúrs árið 2025, mun gera athuganir til að prófa þessar tilgátur.<ref name="ESA-Bepi">{{cite web |url=http://sci.esa.int/bepicolombo/ |title=BepiColombo |series=Science & Technology |publisher=European Space Agency |access-date=April 7, 2008 }}</ref> Hingað til virðast athuganir styðja þriðju tilgátuna, en frekari greininga er þörf.<ref name="intra">{{cite news |url=https://www.chemistryworld.com/news/messenger-sheds-light-on-mercurys-formation/3002463.article |title=Messenger sheds light on Mercury's formation |work=Chemistry World |first=Jon |last=Cartwright |date=September 30, 2011 |access-date=August 21, 2017 }}</ref> === Andrúmsloft === Á Merkúr eru leifar af [[andrúmsloft]]i en það er afar þunnt. Gasfrumeinindirnar í andrúmsloftinu rekast oftar á [[yfirborð]] reikistjörnunnar en þær rekast hver á aðra. Reikistjarnan er því talin vera [[súrefnisleysi|súrefnislaus]]. Andrúmsloftið er að mestu úr [[súrefni]], [[vetni]], [[helíum]] og [[natríum]]. Vegna lítils [[þyngdarafl]]s tapast andrúmsloftið út í geiminn en nokkur ferli vinna á móti: # [[Sólvindar]] sem [[segulmagn]] reikistjörnunnar fangar. # [[Loftkennt efni|Loftkennd efni]] sem verða til vegna árekstra lítilla [[loftsteinn|loftsteina]] við reikistjörnuna. # Bein [[hitauppgufun]] pólaríssins. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Wiktionary|Merkúríus}} * [https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/merkurius/ Stjörnufræðivefurinn: Merkúríus] * [https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/geimferdir/messenger/ Stjörnufræðivefurinn: MESSENGER] {{Sólkerfisfótur}} [[Flokkur:Sólkerfið]] [[Flokkur:Reikistjörnurnar]] d5i6gc6qmu81btwlnsd8asnejgt70th 0 11820 1958915 1956216 2026-04-05T20:31:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1958915 wikitext text/x-wiki {{land |nafn = Mex­íkóska ríkja­sam­band­ið |nafn_á_frummáli = Estados Unidos Mexicanos |nafn_í_eignarfalli = Mexíkó |fáni = Flag of Mexico.svg |skjaldarmerki = Coat of arms of Mexico.svg |staðsetningarkort = Mexico (orthographic_projection).svg |tungumál = [[spænska]] (''de facto'') |stjórnarfar = [[lýðveldi]] |höfuðborg = [[Mexíkóborg]] |titill_leiðtoga1 = [[Forseti Mexíkó|Forseti]] |nafn_leiðtoga1 = [[Claudia Sheinbaum]] |stærðarsæti = 14 |flatarmál = 1.972.550 |hlutfall_vatns = 2,5 |mannfjöldaár = 2022 |fólksfjöldi = 129.150.971 |mannfjöldasæti = 10 |íbúar_á_ferkílómetra = 61 |staða = [[Sjálfstæði]] |staða_athugasemd = frá Spáni |atburður1 = Lýst yfir |atburður2 = Viðurkennt |dagsetning1 = [[16. september]] [[1810]] |dagsetning2 = [[28. desember]] [[1836]] |VLF = 2.715 |VLF_sæti = 11 |VLF_ár = 2020 |VLF_á_mann = 21.362 |VLF_á_mann_sæti = 64 |VÞL = {{lækkun}} 0.758 |VÞL_ár = 2021 |VÞL_sæti = 86 |gjaldmiðill = [[Mexíkóskur pesói|Pesói]] |tímabelti = [[UTC]]-8 til -5 |þjóðsöngur = [[Himno Nacional Mexicano]] |tld = mx |símakóði = 52 }} '''Mexíkó''' ([[spænska]]: ''México''; [[nahúamál]]: ''Mēxihco''), formlega '''Mex­íkóska ríkja­sam­band­ið''' ([[spænska]]: ''Estados Unidos Mexicanos''), er land í sunnanverðri [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Mexíkó á landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] í norðri, [[Kyrrahafið|Kyrrahafinu]] í vestri og suðri, [[Mexíkóflói|Mexíkóflóa]] og [[Karíbahaf]]i í austri og [[Belís]] og [[Gvatemala]] í suðaustri. Landið þekur tæplega tvær milljónir [[ferkílómetri|ferkílómetra]] og er [[Listi yfir lönd og útliggjandi yfirráðasvæði eftir stærð|13. stærsta]] land heims að flatarmáli. Landið er það fimmta stærsta í [[Norður-Ameríka|Norður-]] og [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]]. Íbúafjöldi er talinn vera yfir 129 milljónir og er landið því [[Listi yfir lönd eftir mannfjölda|10. fjölmennasta]] land heims, fjölmennasta spænskumælandi land heims og næstfjölmennasta land [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]] á eftir [[Brasilía|Brasilíu]]. Landið er sambandsríki 31 fylkis, auk höfuðborgarinnar, [[Mexíkóborg]]ar, sem er ein [[Listi yfir fjölmennustu stórborgarsvæði heims|fjölmennasta]] borg heims. Aðrar stórar borgir í Mexíkó eru meðal annars [[Guadalajara]], [[Monterrey]], [[Puebla (borg)|Puebla]], [[Toluca]], [[Tijuana]] og [[León (Guanajuato)|León]]. Skipulegan landbúnað í [[Mexíkó fyrir landafundina|Mexíkó fyrir landafundina]] má rekja aftur til um 8.000 f.Kr. og landið er talið vera ein af sex [[vöggur siðmenningar|vöggum siðmenningar]] í heiminum. Í Mexíkó komu upp mörg háþróuð menningarríki Mið-Ameríku, eins og [[Toltekar]], [[Olmekar]], [[Teotihuakar]], [[Sapótekar]], [[Majar]] og [[Astekar]], fyrir komu Evrópubúa þangað. Árið [[1521]] lagði [[Spænska heimsveldið]] landið undir sig og gerði að nýlendu með höfuðstöðvar í stórborginni [[Tenochtitlan|Mexíkó-Tenochtitlan]]. Landið var hluti af [[Varakonungdæmið Nýi-Spánn|Varakonungdæminu Nýja-Spáni]]. [[Rómversk-kaþólska kirkjan]] lék stórt hlutverk í stjórn nýlendunnar eftir að milljónir íbúa snerust til [[kristni]], þótt [[Karl 3. Spánarkonungur]] hafi rekið [[Jesúítar|Jesúíta]] frá landinu seint á 18. öld. Landið varð sjálfstætt eftir sigur í [[Sjálfstæðisstríð Mexíkó|sjálfstæðisstríði Mexíkó]] árið 1821. Eftir það tók rósturtími við sem einkenndist af miklum ójöfnuði og tíðum stjórnmálabreytingum. [[Stríð Bandaríkjanna og Mexíkó]] 1846-1848 leiddi til þess að landið missti stóran hluta af norðurhéruðum sínum til Bandaríkjanna. Auk þess gekk Mexíkó í gegnum [[kökustríðið]], [[Innrás Frakka í Mexíkó|stríð Mexíkó og Frakklands]], tvö [[Keisari Mexíkó|keisaradæmi]] og einræði [[Porfirio Díaz]] á 19. öld. [[Mexíkóska byltingin]] 1910 leiddi til nýrrar [[stjórnarskrá Mexíkó|stjórnarskrár]] 1917 og upphafs [[flokksræði]]s sem stóð meginhlutann af 20. öld þar til sigrar stjórnarandstöðunnar leiddu til lýðræðisumbóta á [[1991-2000|10. áratugnum]]. Frá 2006 hafa hörð átök staðið yfir milli ríkisstjórnarinnar og glæpagengja sem hafa dregið 120.000 manns til dauða. Mexíkó er nú með 11. mestu landsframleiðslu heims með kaupmáttarjöfnuði og þá 15. mestu að nafnvirði. [[Efnahagur Mexíkó]] byggist mjög á viðskiptum við Bandaríkin í gegnum [[USMCA]]-fríverslunarsamninginn. Árið 1994 varð Mexíkó fyrsta land Rómönsku Ameríku með aðild að [[Efnahags- og framfarastofnunin|OECD]]. Landið er skilgreint af [[Heimsbankinn|Heimsbankanum]] sem efri-miðtekjuland og margir greinendur telja það til [[nýiðnvætt land|nýiðnvæddra landa]]. Landið er stórveldi í sínum heimshluta og oft talið til [[nýveldi|nývelda]], ásamt Kína, Brasilíu, Evrópusambandinu, Rússlandi og Indlandi. Landið á flestar færslur á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] af löndum Rómönsku Ameríku og er í sjöunda sæti á heimsvísu. Mexíkó er eitt af sautján löndum heims þar sem [[líffjölbreytni]] er hlutfallslega langmest. Mikill fjöldi ferðamanna heimsækir Mexíkó ár hvert. Árið 2018 var landið sjötta mesta ferðamannaland heims með 39 milljón heimsóknir. Mexíkó er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni, [[G-20]] og [[Kyrrahafsbandalagið|Kyrrahafsbandalaginu]]. == Heiti == Orðið ''Mēxihco'' kemur úr málinu [[nahúatl]] og var notað yfir kjarnasvæði [[Astekaveldið|Astekaveldisins]], það er [[Mexíkódalur|Mexíkódal]] og héruðin þar í kring. Íbúar þar voru kallaðir [[Mexíkar]]. Almennt er talið að þjóðarheitið sé dregið af staðarheitinu, þótt það gæti hafa verið á hinn veginn. Uppruni heitisins er óviss en stungið hefur verið upp á að það sé dregið af einu af nöfnum stríðsguðsins [[Huitzilopochtli]], ''Mexitl'', eða mánaguðsins [[Metztli]]. Á nýlendutímanum þegar Mexíkó (ásamt núverandi suðurríkjum Bandaríkjanna) var kallað [[Nýi Spánn]], var þetta svæði umdæmið Mexíkó, og þegar Nýi Spánn fékk sjálfstæði varð það [[Mexíkófylki]]. Þegar hið skammlífa [[Fyrsta mexíkóska keisaradæmið|Mexíkóska keisaradæmi]] var stofnað 1821 dró það nafn sitt af höfuðborginni, Mexíkóborg. Nafninu var haldið þegar Bandaríki Mexíkó voru stofnuð 1823 og æ síðan. == Saga == === Frumbyggjaveldi === [[File:Teotihuacán-5963r.JPG|thumb|right|[[Sólarpýramídinn]] í hinu forna borgríki [[Teotihuacan]] sem var 6. stærsta borg heims á hátindi sínum (frá 1. til 5. aldar).]] [[File:Chichen Itza 3.jpg|thumb|right|[[El Castillo (Chichen Itza)|Hof Kukulcáns (El Castillo)]] í Majaborginni [[Chichen Itza]].]] [[File:Murales Rivera - Markt in Tlatelolco 3.jpg|thumb|right|Veggmálverk eftir Diego Rivera af [[Tenochtitlan]], stærstu borg Ameríku á þeim tíma.]] Forsaga Mexíkó nær þúsundir ára aftur í tímann. Elstu ummerki um [[maður|mannabyggð]] í Mexíkó eru brot af [[steinverkfæri|steinverkfærum]] við leifar af varðeldi í Mexíkódal sem hafa verið greindir um 10.000 ára gamlir með kolefnisgreiningu.{{sfn|Werner|2001|pp=386–}} Í Mexíkó voru þróuð fyrstu ræktunarafbrigði [[maís]]s, [[tómatur|tómata]] og [[strengjabaun]]a, sem sköpuðu umframmagn landbúnaðarafurða. Það skapaði aðstæður fyrir þróun frá samfélögum veiðimanna og safnara ([[frumindíánar|frumindíána]]) til þorpa sem hófst um 5000 f.o.t.<ref name="EvansWebster2013">{{cite book|author1=Susan Toby Evans|author2=David L. Webster|title=Archaeology of Ancient Mexico and Central America: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=6ba_AAAAQBAJ&pg=PT54|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-80186-0|page=54}}</ref> Aldirnar á eftir þróuðust maísræktunin og innfædd trúarbrögð og [[tvítugakerfi]]ð, sem breiddust út um [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]] frá Mexíkó.<ref name="MacLachlan">{{cite book|author=Colin M. MacLachlan|title=Imperialism and the Origins of Mexican Culture|url=https://books.google.com/books?id=fqdKCAAAQBAJ&pg=PT39|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-28643-6|page=39|date=13 April 2015}}</ref> Á þessum tíma urðu þorpin þéttbýlli og þar varð til stéttaskipting með stétt handverksfólks og [[höfðingjaveldi]]. Öflugustu leiðtogarnir höfðu bæði trúarleg og pólitísk völd og stóðu fyrir byggingu stórra trúarmiðstöðva.<ref>{{cite book |last1=Carmack |first1=Robert M. |last2=Gasco |first2=Janine L. |last3=Gossen |first3=Gary H. |title=The Legacy of Mesoamerica: History and Culture of a Native American Civilization |date=2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-34678-4 }}</ref> Elstu siðmenningarsamfélög Mexíkó voru samfélög [[Olmekar|Olmeka]] sem blómstruðu við strönd Mexíkóflóa frá því um 1500 f.o.t. Menningarleg áhrif Olmeka breiddust um Mexíkó, til Chiapas, Oaxaca og Mexíkódals. Þaðan komu sérstæðar trúarlegar og listrænar hefðir.<ref>{{cite book |last1=Diehl |first1=Richard A. |title=The Olmecs: America's First Civilization |url=https://archive.org/details/olmecsamericasfi0000dieh |date=2004 |publisher=Thames & Hudson |isbn=978-0-500-02119-4 |pages=[https://archive.org/details/olmecsamericasfi0000dieh/page/9 9]–25 }}</ref> Þetta frumtímabil Mið-Ameríkumenningarinnar er talið með sex [[vöggur siðmenningar|vöggum siðmenningar]]. Seinna byggðu samfélög [[Majar|Maja]] og [[Sapótekar|Sapóteka]] miðstöðvar í [[Calakmul]] og [[Monte Albán]]. Á þessum tíma urðu fyrstu miðamerísku [[ritmál|ritkerfin]] til meða [[Epi-Olmekar|Epi-Olmeka]] og Sapóteka. Þau þróuðust út í [[myndletur Maja]]. Elstu sagnaritin eru frá þessum tíma. Rithefðin hélt velli um skeið eftir hernám Spánverja 1521 og innfæddir skrifarar héldu áfram að nota myndletur samhliða latínuletri.<ref>[[Matthew Restall|Restall, Matthew]], "A History of the New Philology and the New Philology in History", ''Latin American Research Review'' - Volume 38, Number 1, 2003, pp.113–134</ref><ref>{{cite book |last1=Sampson |first1=Geoffrey |title=Writing Systems: A Linguistic Introduction |url=https://archive.org/details/writingsystemsli0000samp |date=1985 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-1756-4 }}</ref> Á hátindi klassíska tímabilsins reis borgin [[Teotihuacan]] í miðju Mexíkó og varð miðpunktur hernaðar- og verslunarveldis sem náði suður til landa Maja og í norður. Íbúar Teotihuacan voru um 150.000 og reistu einhverja stærstu [[miðamerískur pýramídi|pýramída]] Ameríku.<ref>{{cite journal |last1=Cowgill |first1=George L. |title=State and Society at Teotihuacan, Mexico |journal=Annual Review of Anthropology |date=21 October 1997 |volume=26 |issue=1 |pages=129–161 |doi=10.1146/annurev.anthro.26.1.129 |oclc=202300854 |s2cid=53663189 |s2cid-access=free }}</ref> Teotihuacán féll um árið 600 e.o.t. og þá tók við tími samkeppni nokkurra valdamiðstöðva í Mið-Mexíkó, eins og [[Xochicalco]] og [[Cholula (minjastaður)|Cholula]]. Á þessum tíma fluttust [[Nahúar]] suður til Mið-Ameríku frá norðrinu og náðu pólitískum og menningarlegum undirtökum í miðhlutanum þar sem þeir ruddu burt fólki sem talaði [[oto-mangue-mál]]. Snemma á póstklassíska tímabilinu (um 1000-1519) ríktu [[Toltekar]] yfir Mið-Mexíkó, [[Mixtekar]] yfir Oaxaca og [[Majar]] í [[Chichén Itzá]] og [[Mayapán]]. Undir lok þessa tímabils náðu [[Mexíkar]] yfirráðum og stofnuðu borgina [[Tenochtitlan]] þar sem Mexíkóborg stendur nú. Veldi þeirra náði frá miðhluta Mexíkó að landamærum Gvatemala.<ref>{{cite web|website=Ancient Civilizations World|title=Ancient Civilizations of Mexico|url=https://ancientcivilizationsworld.com/mexico/|date=12 January 2017|access-date=14 July 2019}}</ref> [[Alexander von Humboldt]] átti þátt í að gera heitið [[Astekar]] vinsælt sem yfirheiti yfir allar þær þjóðir sem tengdust ríki Mexíka og [[Astekaveldið|þríveldabandalaginu]].<ref>{{cite web|url=https://mexika.org/2014/05/31/the-word-azteca-was-not-created-by-von-humboldt/|website=Mexicka.org|title=The word "Azteca" was NOT created by Von Humboldt!|access-date=13 July 2019|date=31 May 2014}}</ref> Árið 1843 var þetta heiti almennt tekið upp eftir útgáfu bókar [[William H. Prescott]], þar á meðal af mexíkóskum fræðimönnum sem notuðu það til að aðgreina Mexíkóa nútímans frá Mexíkóum tímabilsins fyrir hernám Spánverja. Þessi hugtakanotkun hefur verið umdeild frá síðari hluta 20. aldar.<ref name="Port">{{cite journal |last1=León Portilla |first1=Miguel |title=Los aztecas, disquisiciones sobre un gentilico |journal=Estudios de Cultura Náhuatl |date=10 May 2009 |volume=31 |issue=31 |url=https://www.revistas.unam.mx/index.php/ecn/article/view/9231 }}</ref> Astekaveldið var óformlegt bandalag borgríkja því þeir höfðu ekki bein völd yfir þeim löndum sem þeir sigruðu, heldur létu sér nægja að heimta af þeim skatt. Ríkið var ekki samfellt, því löndin sem það náði yfir tengdust ekki öll. Suðursvæðið [[Soconusco]] var til dæmis ekki samtengt miðsvæðinu. Astekar settu staðbundna höfðingja aftur á valdastól eftir að þeir höfðu sigrað borgríkin og skiptu sér ekki af stjórn þeirra meðan þeir greiddu þeim skatt.<ref>Berdan, ''et al.'' (1996), ''Aztec Imperial Strategies.'' Dumbarton Oaks, Washington, DC</ref> Astekarnir í Mið-Mexíkó komu sér þannig upp veldi byggðu á skattlöndum sem náði yfir megnið af miðhluta landsins.<ref>{{cite book |author=Coe, Michael D. |author-link=Michael D. Coe |author2=Rex Koontz |year=2002 |title=Mexico: from the Olmecs to the Aztecs |edition=5th edition, revised and enlarged |publisher=[[Thames & Hudson]] |location=London and New York |isbn=978-0-500-28346-2 |oclc=50131575 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/mexicofromolmecs0000coem }}</ref> Astekar voru þekktir fyrir miklar [[mannfórn]]ir. Þeir forðuðust að drepa andstæðinga á vígvellinum og mannfall í bardögum þeirra var miklu minna en hjá Spánverjum sem reyndu að drepa sem flesta í orrustum.<ref>{{cite web|url= https://www.latinamericanstudies.org/aztecs/sacrifice.htm|title=The Enigma of Aztec Sacrifice|access-date=16 December 2011 |publisher=[[Natural History (tímarit)|Natural History]]}}</ref> Mannfórnahefðin í Mið-Ameríku leið undir lok eftir hernám Spánverja á 16. öld, þegar önnur frumbyggjaríki voru smám saman lögð undir nýlenduveldi þeirra.<ref>{{cite book |author=Weaver, Muriel Porter |year=1993 |title=The Aztecs, Maya, and Their Predecessors: Archaeology of Mesoamerica |edition=3rd |location=San Diego, CA |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-739065-9 |oclc=25832740|url=https://books.google.com/books?id=J2UkAQAAIAAJ }}</ref> Frá nýlendutímanum og fram á 21. öld hefur menning frumbyggja skipt miklu máli fyrir mótum mexíkóskrar sjálfsmyndar. [[Mannfræðisafn Mexíkó]] í Mexíkóborg er helsta safn muna frá því fyrir innrásina. Sagnfræðingurinn [[Enrique Florescano]] hefur kallað það þjóðargersemi og þjóðartákn.<ref>Florescano, Enrique. "The creation of the Museo Nacional de Antropología and its scientific, educational, and political purposes." Í ''Nationalism: Critical Concepts in Political Science'', Vol. IV p. 1257. John Hutchinson and Anthony D. Smith, eds. London and New York: Routledge 2000.</ref> Mexíkóski nóbelsverðlaunahafinn [[Octavio Paz]] sagði að safnið upphefði Mexíkó-Tenochtitlan þannig að safnið umbreyttist í hof.<ref>Octavio Paz, ''Posdata'', Mexico: Siglo Veintiuno 1969, tilvísun í Florescano, "The creation of the Museo Nacional de Antropología", p. 1258, nmgr. 9.</ref> Mexíkó hefur sóst eftir alþjóðlegri viðurkenningu þessa menningararfs og á fleiri staði á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] en nokkuð annað ríki í heimshlutanum. Hugmyndin um þróað ríki frumbyggja í Nýja heiminum fyrir komu Evrópumanna hefur líka haft áhrif á evrópska heimspeki.<ref>[[Benjamin Keen|Keen, Benjamin]]. ''The Aztec Image in Western Thought''. New Brunswick: Rutgers University Press 1971. {{ISBN|9780813515724}}</ref> === Hernám og nýlendutími (1519-1821)=== [[File:Leutze, Emanuel — Storming of the Teocalli by Cortez and His Troops — 1848.jpg|thumb|''Áhlaup Cortés á [[Teocalli]]'' (málverk frá 1848).]] [[Spænska heimsveldið]] hafði stofnað nýlendur í [[Karíbahaf]]i frá 1493 en hóf ekki að kanna austurströnd Mexíkó fyrr en á öðrum áratug 16. aldar. Spánverjar komust fyrst að tilvist Mexíkó í leiðangri [[Juan de Grijalva]] árið 1518. Hernám [[Astekaveldið|Astekaveldisins]] hófst árið eftir þegar [[Hernán Cortés]] tók land við strönd Mexíkóflóa og stofnaði spænsku borgina [[Veracruz (borg)|Veracruz]]. Um 500 [[landvinningamaður|landvinningamenn]], með hesta, fallbyssur, sverð og byssur, höfðu tæknilega yfirburði yfir stríðsmenn innfæddra, en lykillinn að sigri Spánverja voru samningar þeirra við óánægð borgríki (''[[altepetl]]'') sem gengu í lið með þeim gegn þríveldabandalagi Asteka. Annað sem skipti sköpum fyrir sigur Cortés var túlkurinn hans, [[Malinche]], Nahúakona sem hafði verið þræll og Spánverjar fengu að gjöf. Hún lærði fljótt spænsku og gaf þeim hernaðarlega mikilvægar upplýsingar um það hvernig haga ætti samskiptum við innfædda bandamenn og óvini.<ref>{{cite book |last1=Townsend |first1=Camilla |title=Malintzin's Choices: An Indian Woman in the Conquest of Mexico |date=2006 |publisher=UNM Press |isbn=978-0-8263-3406-0 }}</ref> Hernámið var mjög vel skrásett frá ýmsum sjónarhornum. Til eru frásagnir spænska leiðtogans, Cortés<ref>Cortés, Hernán. ''Five Letters to the Emperor''. Trans. J. Bayard Morris. New York: W.W. Norton 1969</ref> og margar frásagnir frá öðrum spænskum þátttakendum, eins og [[Bernal Díaz del Castillo]].<ref>Díaz del Castillo, Bernal. ''True History of the Conquest of Mexico''. ýmsar útgáfur.</ref><ref>Fuentes, Patricia de. ''The Conquistadors: First-Person Accounts of the Conquest of Mexico''. Norman: Norman: University of Oklahoma Press 1993.</ref> Eins eru til frásagnir innfæddra á spænsku, nahúatl og myndasögur eftir bandamenn Spánverja, mest frá [[Tlaxkaltekar|Tlaxkaltekum]] og fólki frá [[Tetszcoco (altepetl)|Tetszcoco]]<ref>Alva Ixtlilxochitl, Fernando de. ''Ally of Cortés: Account 13 of the Coming of the Spaniards and the Beginning of Evangelical Law''. Trans. Douglass K. Ballentine. El Paso: Texas Western Press 1969.</ref> og [[Huejotzincar|Huejotzincum]], auk hinna sigruðu Mexíka sjálfra, í síðasta bindi handritsins [[Codex Florentinus]] eftir [[Bernardino de Sahagún]].<ref>{{cite book |chapter=Narratives of the Conquest |pages=[https://archive.org/details/earlyhistoryofgr0000altm/page/73 73]–96 |last1=Altman |first1=Ida |last2=Cline |first2=S. L. |last3=Pescador |first3=Juan Javier |title=The Early History of Greater Mexico |url=https://archive.org/details/earlyhistoryofgr0000altm |date=2003 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-091543-6 }}</ref><ref>León-Portilla, Miguel. ''The Broken Spears: The Aztec Accounts of the Conquest of Mexico''. Boston: Beacon Press 1992.</ref><ref>Lockhart, James. ''We People Here: Nahuatl Accounts of the Conquest of Mexico''. Berkeley: University of California Press 1993.</ref> [[File:Vista de la Plaza Mayor de la Ciudad de México - Cristobal de Villalpando.jpg|thumb|left|Útsýni yfir Plaza Mayor (nú [[Zócalo]]) í Mexíkóborg um 1695 eftir [[Cristóbal de Villalpando]].]] [[Fall Tenochtitlan]] árið 1521 og stofnun spænsku höfuðborgarinnar [[Mexíkóborg]]ar á rústum hennar varð upphafið að 300 ára nýlendutíma þar sem Mexíkó var þekkt sem ''Nueva España'' ([[Nýi Spánn]]). Sérstaða Nýja Spánar innan Spænska heimsveldisins byggðist einkum á tvennu: fjölmennum og stéttskiptum þjóðum Mið-Ameríku sem greiddu skatta og unnu þegnskylduvinnu fyrir nýlenduherrana, og miklum silfurnámum sem fundust í Norður-Mexíkó.<ref>[[James Lockhart (historian)|Lockhart, James]] og [[Stuart B. Schwartz]]. ''Early Latin America''. Cambridge: Cambridge University Press 1983, 59</ref> [[Konungsríkið Nýi Spánn]] var stofnað úr leifum Astekaveldisins. Tvær stoðir yfirráða Spánverja voru ríkisvaldið og rómversk-kaþólska kirkjan, sem bæði heyrðu undir spænsku krúnuna. Árið 1493 hafði páfi veitt spænska konunginum víðtæk völd í nýlendunum, með því skilyrði að hann tæki að sér að breiða þar út kristni. Árið 1524 stofnaði [[Karl 5. keisari]] [[Indíaráðið]] á Spáni til að hafa umsjón með stjórn nýlendnanna. Á Nýja Spáni stofnaði krúnan hæstarétt í Mexíkóborg, ''[[Real Audiencia]]'', og stofnaði síðan [[Varakonungsdæmið Nýi Spánn|Varakonungsdæmið Nýja Spán]] árið 1535. Varakonungurinn var æðsti embættismaður ríkisins í nýlendunni. Biskupsdæmið Mexíkó var stofnað árið 1530 og gert að [[erkibiskupsdæmið Mexíkó|erkibiskupsdæmi]] árið 1546. Kastilísk spænska var tungumál nýlenduherranna. Kaþólsk trú voru einu trúarbrögðin sem voru leyfð og aðrir trúarhópar (gyðingar og mótmælendur) ofsóttir af [[mexíkóski rannsóknarrétturinn|mexíkóska rannsóknarréttinum]] sem var stofnaður 1571.<ref>Chuchiak, John F. IV, "Inquisition" in ''Encyclopedia of Mexico''. Chicago: Fitzroy Dearborn 1997, pp. 704–708</ref> Fyrstu hálfu öldina var komið á neti spænskra borga, stundum á grunni eldri borga þar sem fyrir var þétt byggð innfæddra. Höfuðborgin, Mexíkóborg, var aðalborgin, en aðrar borgir sem stofnaðar voru á 16. öld eru enn mikilvægar, eins og [[Puebla de los Angeles]], [[Guadalajara]], [[Guanajuato]], [[Zacatecas]], [[Oaxaca-borg]] og hafnarborgin [[Veracruz (borg)|Veracruz]]. Borgir og bæir voru staðir þar sem embættismenn, kirkjur, viðskipti og spænska yfirstéttin komu sér fyrir, auk blandaðra og innfæddra handverks- og verkamanna. Þegar silfurnámur fundust í dreifbýlum norðurhéruðum Mexíkó, langt frá þéttbýlinu í miðju landinu, sáu Spánverjar um að berja niður [[Chichimeca-stríðið|harða andstöðu frumbyggja þar]]. Þegar varakonungsdæmið var sem stærst náði það yfir landið sem í dag heyrir undir Mexíkó, auk [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]] allt að Kosta Ríka og það sem er í dag vesturhluti [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. Yfirstjórn annarra nýlendna í [[Spænsku Vestur-Indíur|Spænsku Vestur-Indíum]], [[Spænsku Austur-Indíur|Spænsku Austur-Indíum]] og [[Spænska Flórída|Spænsku Flórída]] var líka staðsett í Mexíkóborg. Árið 1819 undirrituðu Spánverjar [[Adams-Onís-samningurinn|Adams-Onís-samninginn]] um norðurlandamæri Nýja Spánar að Bandaríkjunum.<ref>Salvucci, Linda. "Adams-Onís Treaty (1819)". ''[[Encyclopedia of Latin American History and Culture]]'', vol. 1, pp. 11–12.</ref> [[Image:Map_of_the_Viceroyalty_of_New_Spain.svg|thumb|upright=1.3|[[Nýi Spánn]] var miðpunktur hins hnattræna spænska verslunarveldis.]] Hinar auðugu silfurnámur, sérstaklega í [[Zacatecas]] og [[Guanajuato]], urðu til þess að silfurframleiðsla varð undirstaða efnahags Nýja Spánar. Mexíkóskir silfurpesóar urðu fyrsti alþjóðlegi gjaldmiðillinn. Skattur á silfurframleiðsluna varð ein helsta tekjulind spænsku krúnunnar. Annar mikilvægur iðnaður var landbúnaður, búgarðar og verslun í helstu borgum og höfnum. Verslunarleiðir til Asíu, annarra staða í Ameríku, Afríku og Evrópu, og hin miklu efnahagslegu áhrif silfurs frá Nýja heiminum, gerðu það að verkum að Mexíkó lenti í miðri hringiðu alþjóðaviðskipta. Mexíkóborg hefur því verið kölluð fyrsta [[heimsborg]] sögunnar.<ref>{{cite web|last1=Sempa|first1=Francis P.|title=China, Spanish America, and the 'Birth of Globalization'|url=https://thediplomat.com/2017/01/china-spanish-america-and-the-birth-of-globalization/|website=The Diplomat|access-date=7 February 2017}}</ref> Manílagaleónin sigldu í tvær og hálfa öld og tengdu Nýja Spán við Asíu. Silfur og rauða litarefnið [[karmín]] voru flutt út frá höfninni í Veracruz til annarra hafna við Atlantshafið. Veracruz var líka aðalinnflutningshöfnin fyrir vörur frá Evrópu, landnema frá Spáni og þræla frá Afríku. Vegurinn ''[[Camino Real de Tierra Adentro]]'' tengdi Mexíkóborg við innri héruð Nýja Spánar. Íbúar Mexíkó á þessum tíma voru langflestir innfæddir frumbyggjar sem bjuggu í sveitum, þrátt fyrir að þeim hefði fækkað mikið vegna sjúkdómsfaraldra. Evrópumenn og afrískir þrælar báru með sér smitsjúkdóma eins og bólusótt og mislinga, sem ollu mikilli mannfækkun meðal frumbyggja á 16. öld. Mannfjöldinn varð stöðugur í kringum eina og hálfa milljón á 17. öld, en almennt er talið að hann hafi verið milli fimm og þrjátíu milljónir áður.<ref name="McCaa">{{cite web|access-date=13 July 2019 |url=https://users.pop.umn.edu/~rmccaa/mxpoprev/cambridg3.htm|website=University of Minnesota.edu|title=The Peopling of Mexico from Origins to Revolution|last=McCaa|first=Robert|date=8 December 1997}}</ref> Á þeim þrjú hundruð árum sem nýlendutíminn stóð, fluttust milli 400.000 og 500.000 Evrópubúar,<ref>{{cite book|last1=Sluyter|first1=Andrew|title=Black Ranching Frontiers: African Cattle Herders of the Atlantic World, 1500–1900|date=2012|publisher=Yale University Press |isbn=9780300179927|page=240 |url=https://books.google.com/books?id=fjt50jcGNu4C&pg=PA240|access-date=8 October 2016}}</ref> milli 200.000 og 250.000 afrískir þrælar<ref>{{cite book|last1=Russell|first1=James W.|title=Class and Race Formation in North America|publisher=University of Toronto Press|isbn=9780802096784|page=26|url=https://books.google.com/books?id=PZgR6ubuUXcC&pg=PA26|access-date=13 December 2016|language=en|year=2009}}</ref> og milli 40.000 og 120.000 Asíubúar til Mexíkó.<ref>{{cite web|last1=Carrillo|first1=Rubén|title=Asia llega a América. Migración e influencia cultural asiática en Nueva España (1565–1815)|url=http://www.raco.cat/index.php/asiademica/article/download/286846/375066|website=www.raco.cat|publisher=Asiadémica|access-date=13 December 2016|archive-date=21 desember 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221104552/http://www.raco.cat/index.php/asiademica/article/download/286846/375066|url-status=dead}}</ref><ref>The Penguin Atlas of World Population History, pp.&nbsp;291–92.</ref> Fyrsta allsherjarmanntalið var gert í stjórnartíð [[Juan Vicente de Güemes]] árið 1793. Mest af upprunalegu gögnunum hefur tapast og það sem er vitað um það kemur úr ritgerðum fræðimanna sem höfðu aðgang að þeim, eins og [[Alexander von Humboldt]]. Evrópumenn voru þá milli 18 og 22% af íbúum Nýja Spánar, [[Mestísar]] (blandaðir) milli 21 og 25%, [[Indíánar]] milli 51 og 61%, og Afríkumenn milli 6.000 og 10.000. Heildarmannfjöldinn var á bilinu 3.799.561 og 6.122.354. Af þessu er dregin sú ályktun að vöxtur í hópi hvítra og blandaðra íbúa hafi verið jafn, meðan hlutfall frumbyggja hafi minnkað um 13-17% á öld, aðallega vegna hærri dánartíðni vegna erfiðra búsetuskilyrða og stöðugra átaka við landnema.<ref name=aleph>{{cite web |last1=Lerner |first1=Victoria |title=Consideraciones sobre la población de la Nueva España (1793–1810) |trans-title=Considerations on the population of New Spain (1793–1810) |url=http://aleph.org.mx/jspui/bitstream/56789/29809/1/17-067-1968-0327.pdf |publisher=El Colegio de México |location=Mexico City |language=es |access-date=4 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181113062234/http://aleph.org.mx/jspui/bitstream/56789/29809/1/17-067-1968-0327.pdf |archive-date=13 November 2018 |url-status=dead}}</ref> Stjórnkerfi nýlendutímans notaðist við [[castas|kynþáttaflokkun]] með heitum sem enn eru notuð, þótt hún hafi formlega verið lögð niður eftir að landið fékk sjálfstæði. [[File:Casta_Painting_by_Luis_de_Mena.jpg|thumb|upright|left|Mynd [[Luis de Mena]], ''[[Mærin frá Guadalupe]] og kynþættir Mexíkó'', sýnir blöndun kynþátta og stigveldi þeirra, auk ávaxta nýlendunnar<ref>{{cite journal |last1=Cline |first1=Sarah |title=Guadalupe and the Castas |journal=Mexican Studies/Estudios Mexicanos |date=1 August 2015 |volume=31 |issue=2 |pages=218–247 |doi=10.1525/mex.2015.31.2.218 |s2cid=7995543 |s2cid-access=free }}</ref> frá um 1750.]] Spænsk lög voru innleidd og tengd við hefðarrétt frumbyggja og komið var á stigveldi milli [[Cabildo-ráð]]a og spænsku krúnunnar. Innfæddir áttu ekki möguleika á að komast í æðstu embætti stjórnkerfisins, jafnvel þótt þeir væru af hreinræktuðum spænskum uppruna ([[criollo]]). Stjórnkerfið byggðist á [[kynþáttaaðskilnaður|kynþáttaaðskilnaði]] þar sem hvítir voru æðstir, blandaðir og þeldökkir í miðið, og frumbyggjar lægst settir. Stjórn landsins skiptist í tvö aðskilin svið: ''República de Españoles'', sem náði yfir fólk af spænskum uppruna, blandaða og svarta íbúa af afrískum uppruna; og ''República de Indios'' sem náði yfir frumbyggja. Meðlimir fyrra hópsins greiddu enga skatta, höfðu aðgang að æðri menntun og gátu hlotið embætti í stjórnkerfinu og innan kirkjunnar, heyrðu undir mexíkóska rannsóknarréttinn og þurftu að gegna herskyldu eftir að fastaher var stofnaður seint á 18. öld. Frumbyggjar greiddu skatta, en heyrðu ekki undir valdsvið rannsóknarréttarins, gátu ekki orðið prestar og voru undanþegnir herskyldu. Þetta kerfi var samt oft sveigjanlegt í reynd og yfirráð hvítra íbúa voru aldrei algjör.<ref name="Cope, R. Douglas 1994">Cope, R. Douglas. ''The Limits of Racial Domination: Plebeian Society in Colonial Mexico City, 1660–1720''. Madison, Wis.: U of Wisconsin, 1994.</ref> Þar sem fjöldi frumbyggja var mikill, var minni eftirspurn eftir dýrum þrælum frá Afríku í Mexíkó en annars staðar í Spænsku Ameríku.<ref>{{cite book |last1=Vinson III |first1=Ben |title=Before Mestizaje: The Frontiers of Race and Caste in Colonial Mexico |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-02643-8 |url=https://www.cambridge.org/core/books/before-mestizaje/0715B9B73FD9C23DC0F301D73959870F }}</ref><ref>Sierra Silva, Pablo Miguel. ''Urban Slavery in Colonial Mexico: Puebla de los Angeles 1531-1706''. New York: Cambridge University Press 2018.</ref> Seint á 18. öld hóf krúnan [[umbætur Búrbóna]] þar sem íbúar fæddir á Spáni (''peninsulares'') nutu forréttinda yfir innfædda hvíta íbúa (''criollos'') þegar kom að skipun í embætti. Þessi mismunun olli mikilli óánægju innan yfirstéttarinnar í nýlendunni.<ref>Deans-Smith, Susan. "Bourbon Reforms", ''[[Encyclopedia of Mexico]]''. p. 156</ref> Sá atburður þegar [[Mærin frá Guadalupe]] vitraðist frumbyggjanum [[Juan Diego]] árið 1531 gaf kristniboði í miðhluta Mexíkó aukinn kraft.<ref>{{citation|website=Catholic News Agency |url=https://www.catholicnewsagency.com/news/god_intervened_through_our_lady_of_guadalupe_to_evangelize_the_americas_explains_guadalupe_expert|title=God intervened through Our Lady of Guadalupe to evangelize the Americas, explains Guadalupe expert|date=11 August 2009|access-date=14 July 2019}}</ref><ref name="huff">{{citation|website=Huff Post Latino Voices|url=https://www.huffpost.com/entry/virgen-de-guadalupe_n_4434582|title=Everything You Need To Know About La Virgen De Guadalupe|date=12 December 2013|access-date=14 July 2019}}</ref> Mærin frá Guadalupe varð að táknmynd fyrir innfædda af spænskum uppruna sem litu á hana sem innlent tákn, aðgreint frá Spáni.<ref>{{cite book|last1=Ortiz-Ramirez|first1=Eduardo A.|title=The Virgin of Guadalupe and Mexican Nationalism: Expressions of Criollo Patriotism in Colonial Images of the Virgin of Guadalupe|isbn=9780549596509|page=6|url=https://books.google.com/books?id=NEvkyV2y2r0C&pg=PA6|access-date=9 February 2017|language=en}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Mærin varð að sameiningartákni fylgismanna [[Miguel Hidalgo]] í sjálfstæðisbaráttunni.<ref name="huff" /> Spænskar hersveitir, stundum með innfæddum bandamönnum, héldu í leiðangra til að hernema lönd eða berja niður uppreisnir allan nýlendutímann. Meðal uppreisna frumbyggja í dreifbýlum héruðum Norður-Mexíkó má nefna [[Chichimeca-stríðið]] (1576-1606)<ref>{{cite web|website=Latino LA: Comunidad|title=The Indigenous People of Zacatecas|url=http://latinola.com/story.php?story=1109|date=17 July 2003|access-date=14 July 2019|last=Schmal|first=John P.|archive-date=14 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314015134/http://latinola.com/story.php?story=1109|url-status=dead}}</ref> [[Tepehuán-uppreisnin]]a (1616–1620),<ref>{{cite journal|title=The Tepehuan Revolt of 1616: Militarism, Evangelism, and Colonialism in Seventeenth-Century Nueva Vizcaya|journal=The Americas|volume=58|issue=2|pages=302–303|author=Charlotte M. Gradie|location=Salt Lake City |publisher=University of Utah Press|year=2000|doi=10.1353/tam.2001.0109|s2cid=144896113}}</ref> og [[Púeblóuppreisnin]]a (1680). [[Tzeltal-uppreisnin]] 1712 var staðbundin uppreisn Maja.<ref>{{cite journal | last1 = Wasserstrom | first1 = Robert | year = 1980 | title = Ethnic Violence and Indigenous Protest: The Tzeltal (Maya) Rebellion of 1712 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-latin-american-studies_1980-05_12/page/1 | journal = Journal of Latin American Studies | volume = 12 | pages = 1–19 | doi = 10.1017/S0022216X00017533 | s2cid = 145718069 }}</ref> Flestar uppreisnirnar voru litlar og staðbundnar og ógnuðu ekki ráðandi yfirstétt.<ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=William B. |title=Drinking, Homicide, and Rebellion in Colonial Mexican Villages |url=https://archive.org/details/drinkinghomicide0000tayl |date=1 June 1979 |publisher=Stanford University Press |location=Stanford |isbn=978-0804711128 |edition=1st}}</ref> Til að verjast árásum enskra, franskra og hollenskra [[sjórán|sjóræningja]] og verja verslunareinokun krúnunnar, voru aðeins tvær hafnir opnar erlendum skipum: Veracruz Atlantshafsmegin og [[Acapulco]] Kyrrahafsmegin. Ein þekktasta sjóræningjaárásin var [[árásin á Campeche (1663)]]<ref>{{cite web|website=In Search of Lost Places|title=Campeche, Mexico – largest pirate attack in history, now UNESCO listed|date=31 January 2017|access-date=14 July 2019|last=White|first=Benjamin|url=http://insearchoflostplaces.com/2017/01/campeche-mexico/|archive-date=15 júlí 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715021345/http://insearchoflostplaces.com/2017/01/campeche-mexico/|url-status=dead}}</ref> og [[árásin á Veracruz]] (1683).<ref>{{cite web|website=University of Rochester Newsletter|title=The mysterious aftermath of an infamous pirate raid |url=https://www.rochester.edu/newscenter/pablo-sierra-silva-mysterious-aftermath-infamous-pirate-raid-287352/|date=13 December 2017|access-date=14 July 2019|first=Sandra|last=Knispel}}</ref> Spánverjar óttuðust líka innrás erlendra ríkja, sérstaklega eftir að Bretar hertóku spænsku hafnirnar í Havana og Maníla árið 1762 í [[sjö ára stríðið|sjö ára stríðinu]]. Ákveðið var að stofna fastaher, auka varnir við ströndina og reisa virki og trúboðsstöðvar í [[Alta California]]. Viðkvæm staða fátækra í Mexíkóborg kom berlega í ljós í uppþotinu í Zócalo árið 1692, þar sem óánægja með verð á maís þróaðist út í árás á höll varakonungsins og aðsetur erkibiskupsins.<ref name="Cope, R. Douglas 1994"/> === Sjálfstæðisbarátta (1808–1821)=== [[File:Batalla_de_la_Alhóndiga_de_Granaditas.jpg|thumb|Umsátrið um Alhondiga de Granaditas, Guanajuato, 28. september 1810.]] Þegar [[Napoléon Bonaparte]] réðist inn í Spán 1808, neyddi spænska konunginn [[Karl 4. Spánarkonungur|Karl 4.]] til að segja af sér og skipaði [[Joseph Bonaparte]], bróður sinn, í hans stað, kom upp stjórnarkreppa í spænska heimsveldinu. Viðbrögðin urðu mismunandi á Spáni og í nýlendunum. Í Mexíkó færði yfirstéttin rök fyrir því að úr því valdaræningi sæti í hásætinu á Spáni flyttist valdið „til fólksins“ og að bæjarráðin væru bestu fulltrúar þess. Landnemar sem höfðu fæðst í Nýja heiminum sendu bænarskjal til varakonungsins, [[José de Iturrigaray]] (1803–08) um að kalla saman þing til að ákveða hvernig stjórn Mexíkó yrði háttað meðan á kreppunni stæði. Landnemar fæddir á Spáni voru andsnúnir þessu, en varakonungurinn kallaði samt saman þing auðugra landeigenda, námamanna, kaupmanna, klerka, menntamanna og bæjarráða. Þeim tókst ekki að komast að samkomulagi og því tóku Spánverjar frumkvæðið og handtóku Iturrigaray og leiðtoga innfæddra í höfuðborginni. Valdaránið batt enda á það sem hefði getað orðið friðsamleg þróun í átt að auknu sjálfræði í Mexíkó, og varð til þess að innfæddir leituðu annarra leiða til að ná fram pólitískum markmiðum.<ref>Altman, et al. ''The Early History of Greater Mexico'', 342-43</ref> Þann 16. september 1810 lýsti presturinn [[Miguel Hidalgo y Costilla]] andstöðu við „slæm stjórnvöld“ í smábænum [[Dolores Hidalgo|Dolores]] í Guanajuato. Atburðurinn varð þekktur sem [[kallið frá Dolores]] (spænska: ''Grito de Dolores'') og er minnst árlega.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/event/Grito-de-Dolores |title=Grito de Dolores |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=12 September 2018}}</ref> Fyrsti uppreisnarhópurinn var stofnaður af herforingjanum [[Ignacio Allende]], höfuðsmanninum [[Juan Aldama]] og eiginkonu bæjardómarans (''Corregidor'') [[Josefa Ortiz de Domínguez]], sem var þekkt sem ''La Corregidora''. Yfirlýsing Hidalgos hleypti af stað fjöldauppreisn sem beindist gegn eigum og persónum spænsku yfirstéttarinnar, hvort sem það fólk var fætt á Spáni eða í Nýja heiminum. Í Guanajuato leituðu þau skjóls í kornhlöðu (''alhondiga'') með fjármuni sína og reyndu að verjast fylgismönnum Hidalgos, en var slátrað. Hernám silfurborgarinnar Guanajuato 28. september 1810 varð frægasti einstaki atburður uppreisnarinnar.<ref>[[Eric Van Young|Van Young, Eric]], ''Stormy Passage: Mexico from Colony to Republic, 1750-1850''. (2022), 127.</ref> Á endanum voru Hidalgo og sumir manna hans handteknir. Hidalgo var sviptur kjól og kalli og þeir voru teknir af lífi í [[Chihuahua (Chihuahua)|Chihuahua]] 31. júlí 1811. Höfuð uppreisnarmannanna voru síðan hengd upp á kornhlöðuna. Eftir dauða Hidalgos tóku [[Ignacio López Rayón]] og síðan presturinn [[José María Morelos]] við leiðtogahlutverki í uppreisninni og hertóku borgir í suðrinu með stuðningi [[Mariano Matamoros]] og [[Nicolás Bravo]]. Árið 1813 var [[Chilpancingo-þingið]] kallað saman og 6. nóvember var undirrituð [[Yfirlýsing um sjálfstæði Norður-Ameríku]]. Yfirlýsingin kallaði líka eftir afnámi þrælahalds og þess stigveldis ólíkra kynþátta sem ríkt hafði fram að því, og einræði kaþólsku kirkjunnar í trúmálum. Morelos var handtekinn og tekinn af lífi 22. desember 1815. [[File:Flag of the Three Guarantees.svg|thumb|Fáni [[Þríheitaherinn|Þríheitahersins]] sem var myndaður af fyrrum konungssinnanum Iturbide og uppreisnarmanninum [[Vicente Guerrero]] í febrúar 1821.]] Næstu árin staðnaði uppreisnin, en 1820 tóku frjálslyndir við völdum á Spáni. Íhaldsmenn í Mexíkó óttuðust útflutning frjálslyndra gilda til nýlendnanna, þar á meðal takmarkanir á valdi kaþólsku kirkjunnar. Konungssinnaði herforinginn [[Agustín de Iturbide]] átti að berjast við uppreisnarmenn [[Vicente Guerrero]] í suðri, en hóf þess í stað samræður við hann um bandalag til að taka völdin í Mexíkó. Iturbide gaf út [[Iguala-áætlunin]]a 24. febrúar 1821 þar sem því var lýst yfir að kaþólsk trú væru einu trúarbrögð Mexíkó, óskað eftir stofnun þingbundins konungsvalds, að landnemar fæddir á Spáni og í Nýja heiminum væru jafn réttháir. Þessi þrjú „heit“ voru því dregin saman sem „trú, sjálfstæði og eining“. Allir áttu að njóta jafnréttis í hinu nýja sjálfstæða ríki, óháð uppruna eða kynþætti, en það var krafa frá Guerrero sem sjálfur var blandaður. Fáni [[Þríheitahersins]] sem þeir stofnuðu þróaðist síðan út í [[fáni Mexíkó|fána Mexíkó]]. Þann 24. ágúst 1821 undirrituðu varakonungurinn og Iturbide [[Córdoba-samningurinn|Córdoba-samninginn]] og [[Sjálfstæðisyfirlýsing Mexíkóska keisaradæmisins|Sjálfstæðisyfirlýsingu Mexíkóska keisaradæmisins]] sem viðurkenndi sjálfstæði Mexíkó samkvæmt Iguala-áætluninni. Spænska krúnan hafnaði samningnum og viðurkenndi sjálfstæði Mexíkó ekki formlega fyrr en 1836. ===Fyrstu ár sjálfstæðis (1821–1855)=== [[File:First_Mexican_Empire_(orthographic_projection).svg|right|thumb|Kort af [[fyrsta mexíkóska keisaradæminu]].]] Fyrstu 35 árin eftir að Mexíkó fékk sjálfstæði einkenndust af óstöðugleika og breytingu frá skammlífu einveldi í átt að viðkvæmu sambandslýðveldi.<ref>Van Young, ''Stormy Passage'', 179-226</ref> Á þessum tíma gekk landið gegnum herforingjauppreisnir, innrásir erlendra ríkja, stjórnmálaátök íhaldsmanna og frjálslyndra og efnahagslega stöðnun. [[Rómversk-kaþólsk trú]] var einu löglegu trúarbrögðin í landinu og [[kaþólska kirkjan]] naut sérstakra [[fueros|forréttinda]], auk þess að eiga miklar eignir og vera einn helsti stuðningsaðili íhaldsaflanna. Íhaldsmenn réðu lögum og lofum innan hersins, sem líka naut sögulegra forréttinda. Fyrrum herforingi í konunglega hernum, [[Agustín de Iturbide]], varð ríkisstjóri meðan hið nýja ríki leitaði að þjóðhöfðingja í Evrópu. Þegar enginn meðlimur evrópsku konungsættanna vildi taka stöðunni, var Iturbide sjálfur lýstur keisari, sem Agustín 1. Hin ungu [[Bandaríkin|Bandaríki Norður-Ameríku]] voru fyrsta ríkið sem viðurkenndi sjálfstæði Mexíkó. Þau sendu sendiherra til hirðar keisarans og gáfu til kynna með [[Monroe-stefnan|Monroe-stefnunni]] að þau hygðust styðja hið nýja ríki gegn ásælni Evrópuþjóða. Valdatíð keisarans varð þó stutt og honum var steypt af stóli af herforingjum, samkvæmt [[Casa Mata-áætlunin]]ni.<ref>[[Nettie Lee Benson|Benson, Nettie Lee]]. "The Plan of Casa Mata." ''[[Hispanic American Historical Review]]'' 25 (February 1945): 45-56.</ref> Eftir þvingaða afsögn keisarans var [[fyrsta mexíkóska lýðveldið]] stofnað. Árið 1824 var [[stjórnarskráin frá 1824]] samþykkt og fyrrum herforinginn [[Guadalupe Victoria]] varð fyrsti [[forseti Mexíkó]], í langri röð herforingja. Fylki Mið-Ameríku, [[Chiapas]] þar á meðal, sögðu sig úr sambandsríkinu. Árið 1829 varð fyrrum herforingi og eindreginn frjálslyndissinni, [[Vicente Guerrero]], forseti í umdeildum kosningum. Á stuttri valdatíð afnam hann þrælahald. Þar sem hann var sýnilega af blönduðum uppruna og auk þess úr lágt settri fjölskyldu litu aðrir stjórnmálamenn á hann sem aðskotadýr.<ref>[[Charles A. Hale|Hale, Charles A.]] ''Mexican Liberalism in the Age of Mora''. New Haven: Yale University Press 1968. p. 224</ref> Íhaldssamur varaforseti hans, [[Anastasio Bustamante]], leiddi valdarán gegn honum og Guerrero var tekinn af lífi.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |title=Ways of ending slavery |encyclopedia= [[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> Á þessum tíma voru stöðug átök milli frjálslyndra sem studdu dreifða stjórn og voru oft kallaðir sambandsstjórnarsinnar, og íhaldsmanna sem vildu einingarríki og voru kallaðir miðstjórnarsinnar. [[File:Antonio López de Santa Anna, siglo XIX, óleo sobre tela.png|thumb|upright|[[Antonio López de Santa Anna]] herforingi.]] Við þessar erfiðu aðstæður reyndi Spánn að endurheimta fyrrum nýlendu sína, en varð að lokum að viðurkenna sjálfstæði hennar. Frakkar reyndu að endurheimta kröfur franskra borgara og settu hafnbann á ströndina að Mexíkóflóa í [[kökustríðið|kökustríðinu]] svokallaða 1838-39.<ref>Costeloe, Michael P. "Pastry War" in ''[[Encyclopedia of Latin American History and Culture]]'', vol. 4, p. 318.</ref> Herforinginn [[Antonio López de Santa Anna]] missti fót í þessum átökum og nýtti sér það til að sýna fram á þær fórnir sem hann hefði fært fyrir þjóðina. Hann kom fram sem þjóðhetja af blönduðum uppruna sem hafði barist gegn ásælni Spánverja. Santa Anna varð þannig áhrifamesti maður mexíkóskra stjórnmála næstu 25 árin, sem eru oft kölluð „Santa Anna-tímabilið“, þar til honum var steypt af stóli árið 1855.<ref>Van Young, ''Stormy Passage'', "The Age of Santa Anna", 227-270</ref> Mexíkóska ríkið átti líka í átökum við frumþjóðir sem ríktu yfir landi sem Mexíkó gerði tilkall til í norðurhlutanum. [[Kómansjastríðin|Kómansjar]] réðu yfir [[Chomanchería|stóru landsvæði]] í strjálbýlum héruðum Mið- og Norður-Texas.<ref>Weber, David J., ''The Mexican Frontier, 1821–1846: The American Southwest under Mexico,'' University of New Mexico Press, 1982</ref> Til að ná tökum á þessum landamærasvæðum hvatti stjórn Mexíkó til landnáms enskumælandi innflytjenda þangað sem nú er Texas. Landsvæðið lá að Bandaríkjunum en var í raun undir stjórn [[Kómansjar|Kómansja]] og fáir landnemar frá miðju Mexíkó kusu að flytjast á þetta óvinveitta land. Samkvæmt lögum var Mexíkó kaþólskt land, en enskumælandi landnemarnir voru flestir mótmælendur frá suðurríkjum Bandaríkjanna. Sumir komu með svarta þræla, sem var andstætt mexíkóskum lögum eftir 1829. Santa Anna hugðist koma á sterku miðstjórnarvaldi með því að afnema stjórnarskrána og setja fram [[Siete Leyes|lögin sjö]] sem gáfu honum öll völd. Þegar hann afnam stjórnarskrána braust út borgarastyrjöld um allt land. Þrjú ný ríki lýstu yfir sjálfstæði: [[Lýðveldið Texas]], [[Lýðveldið Rio Grande]] og [[Lýðveldið Yucatán]].<ref name="miranda">{{cite book|author=Angel Miranda Basurto|title=La Evolucíon de Mėxico|publisher=Editorial Porrúa|year=2002|location=Mexico City|edition=6th|isbn=970-07-3678-4|page=358|language=es|trans-title=The Evolution of Mexico}}</ref>{{rp|129–137}} Mesta höggið var innrás Bandaríkjanna í Mexíkó 1846 og [[stríð Mexíkó og Bandaríkjanna]] sem fylgdi í kjölfarið. Mexíkó missti mest af dreifbýlu norðurhéruðunum til Bandaríkjanna með [[Guadalupe Hidalgo-sáttmálinn|Guadalupe Hidalgo-sáttmálanum]] 1848. Þrátt fyrir það tap varð Santa Anna aftur forseti þar til frjálslyndir steyptu honum af stóli í [[Ayutla-byltingin|Ayutla-byltingunni]]. === Stjórn frjálslyndra (1855–1911)=== [[File:Retrato_de_Benito_Juárez,_1861-1862.png|thumb|upright|Málverk af forsetanum [[Benito Juárez]].]] Þegar frjálslyndir höfðu steypt stjórn Santa Anna af stóli og komið aftur á borgaralegri stjórn gátu þeir sett lög sem þeir álitu lykil að efnahagsþróun Mexíkó. Þau urðu undanfari fleiri borgarastyrjalda og afskipta erlendra ríkja. Efnahagsumbæturnar [[La Riforma]] áttu að nútímavæða efnahag og stjórnkerfi Mexíkó í anda frjálslyndisstefnunnar. Ný [[stjórnarskráin frá 1857|stjórnarskrá]] var samþykkt 1857 sem kvað á um aðskilnað ríkis og kirkju og afnam sérréttindi bæði kirkjunnar og hersins. Stjórnarskráin kvað líka á um sölu kirkjujarða og landa frumbyggja, og veraldlegt menntakerfi.<ref>Britton, John A. "Liberalism" in ''[[Encyclopedia of Mexico]]''739</ref> Þetta fékk íhaldsmenn til að gera uppreisn og hefja [[Umbótastríðið]] (1858-1861). Frjálslyndir sigruðu íhaldsmenn í bardögum, en íhaldsmenn reyndu þá að fá frönsk yfirvöld til að beita sér í Mexíkó. Þeir sendu [[Napóleon 3.]] boð um að skipa evrópskan konung yfir Mexíkó. Franski herinn sigraði mexíkóska herinn og setti [[Maximilian 1. Mexíkókeisari|Maximilian Habsburg]] á valdastól með stuðningi íhaldsmanna. Ríkisstjórn frjálslyndra, undir forsæti [[Benito Juárez]], varð útlagastjórn innan lands, en þegar [[þrælastríðið|þrælastríðinu]] lauk í Bandaríkjunum árið 1865 hóf [[Bandaríkjastjórn]] að styðja mexíkóska lýðveldið. Tveimur árum síðar dró franski herinn stuðning sinn til baka. Maximilian kaus að vera eftir í Mexíkó fremur en snúa aftur til Evrópu. Lýðveldisherinn náði honum á sitt vald og tók hann af lífi í [[Querétaro (borg)|Querétaro]], ásamt tveimur herforingjum íhaldsmanna. Lýðveldið var endurreist undir forsæti Juárez.<ref>Hamnett, Brian. "Benito Juárez" in ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', pp. 719–20</ref> Eftir þetta voru íhaldsmenn gersigraðir bæði hernaðarlega og pólitískt, eftir samstarf þeirra við franska innrásarherinn og frjálslyndisstefnan varð að samheiti yfir föðurlandsást.<ref>Britton, "Liberalism" p. 740.</ref> Mexikóski herinn sem átti rætur að rekja til nýlenduhersins og síðan hers fyrsta lýðveldisins var í rúst. Nýir herforingjar komu fram í Umbótastríðinu og átökum við Frakka. Einn sá frægasti var [[Porfirio Díaz]] sem hafði getið sér hetjuorð í [[orrustan við Puebla|orrustunni við Puebla]]. Díaz bauð sig fram gegn Juárez án árangurs 1867. Díaz gagnrýndi Juárez fyrir að bjóða sig fram í annað sinn og gerði uppreisn sem Juárez braut á bak aftur. Juárez lést í embætti í júlí 1872 og [[Sebastián Lerdo de Tejada]] tók við. Hann lýsti yfir „ríkistrúarbrögðum“ sem byggðust á lögum, friði og reglu. Þegar Lerdo bauð sig fram gerði Díaz aftur uppreisn og setti fram [[Tuxtepec-áætlunin]]a. Í þetta sinn hafði Díaz meiri stuðning og stundaði skæruhernað gegn Lerdo. Þegar Díaz var við það að vinna sigur flúði Lerdo og hélt í útlegð.<ref>Sullivan, Paul. "Sebastián Lerdo de Tejada" in ''[[Encyclopedia of Mexico]]''. pp. 736–38</ref> [[File:Edouard Manet 022.jpg|thumb|left|''[[Aftaka Maximilians keisara]]'', 19. júní 1867. [[Tomás Mejía]] herforingi til vinstri, Maximiian í miðið og [[Miguel Miramón]] herforingi til hægri. Málverk eftir [[Édouard Manet]] frá 1868.]] Eftir langt óróatímabil frá 1810 til 1876 tók við 35 ára stjórn frjálslynda herforingjans [[Porfirio Díaz]] sem skapaði aðstæður fyrir því sem kallað var „regla og framþróun“. [[Porfiríatið]] einkenndist af efnahagsstöðugleika og hagvexti, aukningu erlendrar fjárfestingar og áhrifa, stækkun járnbrautakerfisins, símkerfisins og fjárfestingu í listum og vísindum.<ref>{{cite web|website=Inside Mexico.com|url=https://www.inside-mexico.com/el-porfiriato-en-mexico/|title=El Porfiriato en Mexico|date=2 February 2018|access-date=18 July 2019|author=Adela M. Olvera|language=es|trans-title=The Porfiriato in Mexico}}</ref> Þetta tímabil einkenndist líka af miklum ójöfnuði og pólitískri kúgun. Díaz var meðvitaður um hættuna á uppreisnum innan hersins, svo hann dró kerfisbundið úr fjárframlögum til hans, en efldi í staðinn lögregluna í sveitum landsins, sem var undir beinni stjórn forsetans. Díaz forðaðist átök við kaþólsku kirkjuna, en afnam ekki ákvæðin í stjórnarskránni sem beint var gegn henni. Frá því seint á 19. öld fjölgaði mótmælendum nokkuð, þótt landið væri að langmestu leyti áfram kaþólskt. Ríkisstjórnin hvatti til fjárfestinga breskra og bandarískra fjárfesta. Í Norður-Mexíkó eignuðust bandarískir fjárfestar stóra búgarði og stækkuðu áveitur fyrir ræktun markaðsvara. Mexíkóska stjórnin hóf landmælingar í þeim tilgangi að selja land fyrir landbúnaðarþróun. Mörg frumbyggjasamfélög misstu við þetta lönd sín og fólkið varð landlaust launafólk á stórjarðeignum (''[[hacienda]]s'').<ref>Hart, John Mason. ''Empire and Revolution: The Americans in Mexico since the Civil War''. Berkeley: University of California Press Du 2002</ref> Breskir og bandarískir fjárfestar þróuðu námavinnslu á kopar, blýi og öðrum jarðefnum, auk þess að hefja olíuvinnslu við strönd Mexíkóflóa. Með breytingum á lögum fengu einkaaðilar rétt á auðlindum í jörðu, en áður hafði ríkið átt allar auðlindir undir yfirborði jarðar. Iðnaðargeirinn þróaðist líka, sérstaklega á sviðið [[vefnaðarvara]]. Á sama tíma varð til ný stétt iðnverkafólks sem hóf að berjast fyrir réttindum. Díaz stjórnaði með hópi ráðgjafa sem voru kallaðir „vísindamennirnir“ (''científicos'').<ref>Buchenau, Jürgen. "Científicos". ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', pp. 260–265</ref> Einn áhrifamesti vísindamaðurinn var fjármálaráðherrann [[José Yves Limantour]].<ref>Schmidt, Arthur, "José Ives Limantour" in ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', pp. 746–49.</ref> Stjórn Díaz var undir áhrifum frá [[framhyggja|framhyggju]]<ref name="cientifico">{{cite web |title=cientifico |url=https://www.britannica.com/topic/cientifico|website=Encyclopædia Britannica|access-date=7 February 2017|language=en}}</ref> sem hafnaði guðfræði og [[hughyggja|hughyggju]] og vildi beita vísindalegum aðferðum við þróun samfélagsins. Lykilþáttur í stjórn frjálslyndra var veraldlegt menntakerfi. Ríkisstjórn Díaz átti í langvinnum átökum við [[Yagui-stríðin|Yaquia]] sem náðu hápunkti með nauðungarflutningum þúsunda [[Yaquiar|Yaquia]] til Yucatán og Oaxaca. Díaz gerði ekki tilraun til að skapa ættarveldi og tilnefna einhvern ættingja sinn sem eftirmann. Þegar aldarafmæli sjálfstæðis Mexíkó nálgaðist sagði Díaz í viðtali við [[James Creelman]] að hann hygðist ekki bjóða sig fram í kosningunum 1910, þegar hann væri orðinn áttræður. Öll stjórnarandstaða hafði verið barin niður og því voru ekki margar leiðir fyrir nýja kynslóð stjórnmálaleiðtoga, en þessi tilkynning leiddi strax til aukinnar stjórnmálaþátttöku. Meðal þess var ólíklegt framboð [[Francisco I. Madero]] sem kom úr ríkri landeigendafjölskyldu og tókst að afla sér mikils stuðnings á stuttum tíma. Þá gerðist það að Díaz skipti um skoðun og bauð sig fram í kosningunum, en varpaði Madero í fangelsi. Aldarafmæli sjálfstæðis í september reyndist vera síðasta hátíð Porfiriatsins. Þegar mexíkóska byltingin hófst 1910 tók við tíu ára borgarastríð.<ref>{{cite book |last1=Brenner |first1=Anita |title=The Wind that Swept Mexico: The History of the Mexican Revolution of 1910–1942 |date=1 January 1984 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0292790247 |edition=New}}</ref> ===Mexíkóska byltingin (1910–1920)=== {{Aðalgrein|Mexíkóska byltingin}} [[File:Presidente_Francisco_I._Madero.jpg|thumb|upright|[[Francisco I. Madero]] sem varð forseti þegar Díaz neyddist til að segja af sér í maí 1911.]] [[Mexíkóska byltingin]] stóð í áratug og afleiðingar hennar eru enn áberandi í mexíkósku samfélagi.<ref>Benjamin, Thomas. ''La Revolución: Mexico's Great Revolution as Memory, Myth, and History''. Austin: University of Texas Press 2000</ref> Hún hófst með uppreisnum gegn Díaz forseta eftir kosningasvik í forsetakosningunum 1910, afsögn hans í maí 1911 og síðan kjöri auðugs landeiganda, [[Francisco I. Madero]] haustið 1911. [[Tíu sorgardagar|Tíu daga í febrúar 1913]] framdi herinn valdarán og steypti stjórn Maderos af stóli með stuðningi Bandaríkjanna. Madero var svo myrtur af útsendurum [[Alríkisherinn|Alríkishersins]] undir stjórn [[Victoriano Huerta]] herforingja. Þetta varð til þess að andstæðingar Huertas í norðurhlutanum stofnuðu [[Stjórnarskrárherinn]] undir stjórn landstjórans í Coahuila, [[Venustiano Carranza]], og í suðurhlutanum bændaher undir stjórn [[Emiliano Zapata|Emilianos Zapata]]. Þeir sigruðu svo Alríkisherinn.<ref name="Matute"/> Árið 1914 var Alríkisherinn leystur upp sem formleg stofnun svo byltingarherirnir voru einir eftir. Eftir sigur byltingarmanna á Huerta reyndu þeir að semja um frið, sem mistókst. Niðurstaðan varð borgarastyrjöld sigurvegaranna um yfirráð yfir Mexíkó. [[Pancho Villa]], sem stýrði herdeild í norðurhlutanum, klauf sig frá Carranza og gerði bandalag við Zapata. Besti herforingi Carranzas, [[Alvaro Obregón]], sigraði Villa í [[orrustan við Celaya|orrustunni við Celaya]] árið 1915 og her hans leystist upp í kjölfarið. Sveitir Zapata í suðrinu hófu skæruhernað, en Carranza varð forseti Mexíkó í reynd og Bandaríkin viðurkenndu stjórn hans.<ref name="Matute"/> Árið 1916 komu sigurvegararnir saman á stjórnlagaþingi til að skrifa [[Stjórnarskráin frá 1917|stjórnarskrána frá 1917]] sem tók gildi í febrúar 1917. Stjórnarskráin gaf ríkisstjórninni heimild til að taka yfir lykilauðlindir, eins og land (27. grein); kvað á um réttindi verkafólks (123. grein); og styrkti þær greinar stjórnarskrárinnar frá 1857 sem beindust gegn kirkjunni.<ref name="Matute">Matute, Alvaro. "Mexican Revolution: May 1917 – December 1920" í ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', 862–864.</ref> Þessi stjórnarskrá er, með viðaukum, sú sama og gildir í dag. Áætlað er að 900.000 af 15 milljón íbúum landsins árið 1915 hafi týnt lífinu í byltingunni.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/opb/historydetectives/investigations/505_mexicanrevolution.html |title=The Mexican Revolution |publisher=Public Broadcasting Service |date=20 November 1910 |access-date=17 July 2013 |archive-date=14 maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514205614/http://www.pbs.org/opb/historydetectives/investigations/505_mexicanrevolution.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hist.umn.edu/~rmccaa/missmill/ |title=Missing millions: the human cost of the Mexican Revolution |author=Robert McCaa |publisher=University of Minnesota Population Center |access-date=17 July 2013}}</ref> Þótt oft sé litið á byltinguna sem innanlandsátök hafði hún ýmis tengsl við atburði utan landamæranna.<ref>[[Friedich Katz|Katz, Friedrich]]. ''The Secret War in Mexico''. Chicago: University of Chicago Press.</ref> Bandaríkin léku þar mikilvægt hlutverk þar sem stjórn Repúblikana í forsetatíð [[William Howard Taft]] studdi valdarán Huerta gegn Madero, en þegar Demókratinn [[Woodrow Wilson]] tók við árið 1913, neitaði hann að viðurkenna stjórn Huerta og heimilaði vopnasölu til stjórnarskrársinna. Wilson skipaði líka [[Bandaríkjaher]] að hernema höfnina í Veracruz árið 1914.<ref>{{cite web|website=Library of Congress|title=The Mexican Revolution and the United States in the Collections of the Library of Congress, U.S. Involvement Before 1913 |url=https://www.loc.gov/exhibits/mexican-revolution-and-the-united-states/us-involvement-before-1913.html|access-date=18 July 2019}}</ref> [[File:Zapataandvilla.png|thumb|left|Byltingarforingjarnir [[Pancho Villa]] (til vinstri) og [[Emiliano Zapata]] (til hægri).]] Eftir ósigur Pancho Villa gegn byltingarhernum árið 1915 leiddi hann herfarir inn í [[Columbus (Nýju-Mexíkó)|Columbus]], sem varð til þess að Bandaríkin sendu [[Pancho Villa-herförin|10.000 hermenn]] undir stjórn [[John J. Pershing]] til Mexíkó til að reyna að ná Villa, en án árangurs. Carranza mótmælti veru bandarísks herliðs í Norður-Mexíkó. Herliðið var dregið til baka þegar Bandaríkin hófu þátttöku í [[fyrri heimsstyrjöld]].<ref>{{cite web|website=U.S. Department of State archive|date=20 January 2009|access-date=18 July 2019|title=Punitive Expedition in Mexico, 1916–1917|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwi/108653.htm}}</ref> Í stríðinu reyndi Þýskaland að fá Mexíkó til að gerast bandamaður sinn með [[Zimmermann-símskeytið|dulmálsskeyti]] árið 1917. Mexíkó átti að hefja stríð gegn Bandaríkjunum til að endurheimta þau lönd sem Mexíkó hafði misst í [[Stríð Mexíkó og Bandaríkjanna|stríði Bandaríkjanna og Mexíkó]].<ref>{{cite web|website=The National WWI Museum and Memorial |url=https://www.theworldwar.org/explore/centennial-commemoration/us-enters-war/zimmermann-telegram|title=ZIMMERMANN TELEGRAM|access-date=18 July 2019|date=2 March 2017}}</ref> Mexíkó var hlutlaust í heimsstyrjöldinni. Carranza herti tökin á stjórn landsins og lét myrða bændaforingjann Emiliano Zapata árið 1919. Margir bændur höfðu stutt Carranza í byltingunni, en þegar hann komst til valda gerði hann ekki mikið í að bæta eignarhald á jörðum sem hafði verið fyrir marga meginástæðan fyrir þátttöku í átökunum. Raunar skilaði Carranza mörgum jörðum sem áður höfðu verið gerðar upptækar. Helsti foringi Carranzas, Obregón, tók þátt í ríkisstjórn um stutt skeið, en sneri svo aftur til Sonora til að búa sig undir framboð í næstu forsetakosningum. Þar sem Carranza mátti ekki bjóða fram aftur valdi hann sér eftirmann sem enginn þekkti og ætlaði sér að stjórna á bak við tjöldin. Obregón og tveir aðrir foringjar frá Sonora gerðu þá [[Agua Prieta-áætlunin]]a og steyptu Carranza af stóli. Hann lést á flótta frá Mexíkóborg. [[Adolfo de la Huerta]] tók tímabundið við, en síðan var [[Álvaro Obregón]] kjörinn forseti. ===Efling stjórnar og flokksræði (1920-2000)=== [[File:PRI logo (Mexico).svg|thumb|right|Merki [[Byltingarsinnaði stofnanaflokkurinn|Byltingarsinnaða stofnanaflokksins]], sem var stofnaður 1929 og hélt völdum samfleytt í 71 ár, til 2000.]] Fyrstu 25 árin eftir byltinguna (1920 til 1946) voru byltingarforingjar [[forseti Mexíkó|forsetar Mexíkó]]; þar á meðal [[Álvaro Obregón]] (1920–24), [[Plutarco Elías Calles]] (1924–28), [[Lázaro Cárdenas]] (1934–40), og [[Manuel Avila Camacho]] (1940–46). Frá 1946 hefur enginn meðlimur í her landsins verið forseti. Eftir byltinguna reyndi stjórn Mexíkó að koma á friði, binda enda á afskipti hersins af stjórnmálum og skapa ný ríkisrekin hagsmunasamtök. Obregón hóf jarðaumbætur og efldi verkalýðsfélög. Hann var viðurkenndur af Bandaríkjunum og hóf sáttagerð við fyrirtæki og einstaklinga sem höfðu misst eignir í byltingunni. Hann skipaði félaga sinn, annan herforingja frá Sonora, Calles, sem eftirmann sinn, sem leiddi til misheppnaðrar uppreisnar innan hersins. Calles lenti í [[Cristero-stríðið|átökum við kirkjuna]] og kaþólska skæruliðaflokka þegar hann hóf að beita ákvæði stjórnarskrárinnar frá 1917 sem beint var gegn klerkum. Átökin milli ríkis og kirkju voru leyst með því að skilgreina ábyrgðarsvið hvors um sig. Stjórnarskráin bannaði endurkjör forseta, en var breytt svo Obregón gæti boðið sig fram aftur. Hann sigraði kosningarnar 1928, en var myrtur af kaþólskum ofsatrúarmanni sem olli stjórnarkreppu. Calles gat ekki orðið forseti aftur, því stjórnarskráin bannaði enn samfellda stjórnarsetu í tvö kjörtímabil í röð. Hann stofnaði þá [[Byltingarsinnaði stofnanaflokkurinn|flokkinn]] sem átti eftir að halda um valdataumana í Mexíkó næstu 70 árin. Calles lýsti því yfir að byltingin hefði þróast frá ''[[caudillo|caudillismo]]'' (stjórn sterka mannsins) í ''era institucional'' (stofnanatímabilið).<ref>{{cite web|website=Instituto Nacional de Estudios Historicos de las Revoluciones de Mexico|url=https://inehrm.gob.mx/es/inehrm/Articulo_85_aniversario_de_la_Fundacion_del_Partido_Nacional_Revolucionario_PNR|title=85º ANIVERSARIO DE LA FUNDACIÓN DEL PARTIDO NACIONAL REVOLUCIONARIO (PNR)|access-date=18 July 2019|language=es|trans-title=85th anniversary of the founding of the National Revolutionary Party (PRN)|author=Rafael Hernández Ángeles|archive-date=19 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719051635/https://inehrm.gob.mx/es/inehrm/Articulo_85_aniversario_de_la_Fundacion_del_Partido_Nacional_Revolucionario_PNR|url-status=dead}}</ref> Þótt hann væri ekki forseti var Calles áfram í lykilstöðu í mexíkóskum stjórnmálum á tímabilinu sem er kallað [[Maximato]] (1929-1934). Því lauk með forsetatíð [[Lázaro Cárdenas]] sem hrakti Calles úr landi og hóf efnahagslegar og samfélagslegar umbætur. Þær fólu meðal annars í sér [[þjóðnýting olíu í Mexíkó|þjóðnýtingu olíu í Mexíkó]] í mars 1938, þar sem fyrirtækið [[Mexican Eagle Petroleum Company]], sem var í eigu Bandaríkjamanna, Breta og Hollendinga, var þjóðnýtt og ríkisfyrirtækið [[Pemex]] stofnað. Þetta leiddi til milliríkjadeilna við lönd fyrrum eigenda, en síðan þá hefur fyrirtækið leikið mikilvægt hlutverk í efnahagsþróun í Mexíkó. Arftaki Cárdenas, [[Manuel Ávila Camacho]] (1940-1946) var hófsamari og í valdatíð hans bötnuðu samskiptin við Bandaríkin. Mexíkó var mikilvægur bandamaður og birgi Bandaríkjanna í [[síðari heimsstyrjöld]]. Árið 1946 var [[Miguel Alemán Valdés]] kjörinn. Hann var fyrsti borgaralegi forsetinn sem kosinn var eftir byltinguna. Hann hóf miklar efnahagsumbætur sem urðu þekktar sem [[kraftaverkið í Mexíkó]] og einkenndust af iðnvæðingu, þéttbýlisvæðingu og auknum ójöfnuði milli þéttbýlis og dreifbýlishéraða.<ref>{{cite web|title=The Mexican Miracle: 1940–1968|work=World History from 1500|publisher=Emayzine|url=http://www.emayzine.com/lectures/mex9.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070403000322/http://www.emayzine.com/lectures/mex9.html|archive-date=3 April 2007|access-date=30 September 2007}}</ref> [[Image:Estudiantes sobre cammión quemado (A68).JPG|thumb|left|Stúdentar í brenndum strætisvagni í mótmælum árið 1968.]] Efnahagslíf Mexíkó óx hratt og landið vildi sýna umheiminum fram á styrk sinn með því að hýsa [[Sumarólympíuleikarnir 1968|Sumarólympíuleikana 1968]]. Ríkisstjórnin jós fé í byggingu nýrra íþróttaleikvanga. Á sama tíma fóru pólitísk óánægja og mótmæli stúdenta vaxandi. Mótmæli stóðu vikum saman í miðborg [[Mexíkóborg]]ar fyrir opnun leikanna. Ríkisstjórn [[Gustavo Díaz Ordaz]] barði mótmælin niður af hörku, sem náði hápunkti með [[fjöldamorðin í Tlatelolco|fjöldamorðunum í Tlatelolco]]<ref name=MMex>{{Cite book|title=Massacre in Mexico|author=Elena Poniatowska|publisher=Viking, New York|year=1975|isbn=978-0-8262-0817-0|url=https://books.google.com/books?id=CmnDdj7eP-wC|author-link=Elena Poniatowska}}</ref> þar sem 300 mótmælendur létu lífið að minnsta kosti (sumir segja allt að 800).<ref>{{cite news|last=Kennedy |first=Duncan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/7513651.stm |title=Mexico's long forgotten dirty war |work=BBC News |date=19 July 2008 |access-date=17 July 2013}}</ref> Þótt efnahagslífið héldi áfram að blómstra var ójöfnuður enn ástæða óróa, um leið og stjórn Stofnanaflokksins varð í meira mæli að [[alræði]]sstjórn sem kúgaði almenning í því sem kallað hefur verið [[skítuga stríðið í Mexíkó]].<ref>{{cite web|last=Krauze |first=Enrique |title=Furthering Democracy in Mexico |date=January–February 2006 |publisher=Foreign Affairs |url=https://www.foreignaffairs.org/20060101faessay85106/enrique-krauze/furthering-democracy-in-mexico.html? |archive-url=https://web.archive.org/web/20060110074536/http://www.foreignaffairs.org/20060101faessay85106/enrique-krauze/furthering-democracy-in-mexico.html |archive-date=10 January 2006 |access-date=7 October 2007 }}</ref> [[Luis Echeverría]], sem var innanríkisráðherra í ríkisstjórn Díaz Ordaz og bar ábyrgð á kúguninni meðan á Ólympíuleikunum stóð, var kosinn forseti árið 1970. Ríkisstjórn hans stóð frammi fyrir vaxandi vantrausti almennings og efnahagsvandræðum. Hann kom á takmörkuðum lýðræðisumbótum.<ref>{{Cite book|last=Schedler|first=Andreas|title=Electoral Authoritarianism: The Dynamics of Unfree Competition|year=2006|publisher=L. Rienner Publishers|isbn=978-1-58826-440-4|url=https://books.google.com/books?id=I-QPAQAAMAAJ}}</ref><ref name="Crandall">{{Cite book|last=Crandall|first=R.|author2=Paz and Roett|title=Mexico's Democracy at Work|chapter=Mexico's Domestic Economy: Policy Options and Choices|publisher=Lynne Reinner Publishers|year=2004|isbn=978-0-8018-5655-6|page=[https://archive.org/details/cosmicracebiling00vasc/page/160 160]|chapter-url=https://books.google.com/books?id=I8jgyZQliQgC|url=https://archive.org/details/cosmicracebiling00vasc/page/160}}</ref> Echeverría gerði [[José López Portillo]] að arftaka sínum árið 1976. Efnahagsástandið versnaði snemma á kjörtímabilinu, en síðan uppgötvuðust stórar olíulindir undan strönd landsins í Mexíkóflóa. Pemex hafði ekki bolmagn til að nýta auðlindirnar og fékk því erlend fyrirtæki til samstarfs. Olíuverð var hátt vegna takmarkana á olíuframleiðslu [[OPEC]]-ríkjanna, og López Portilla tók erlend lán til að fjármagna samfélagsleg verkefni. Þessi lán voru auðfengin vegna þess að olíubirgðir Mexíkó voru miklar og framtíðartekjur af þeim voru því lagðar að veði. Þegar olíuverð hrundi á 9. áratugnum, hrundi efnahagur Mexíkó um leið þegar [[skuldakreppa Rómönsku Ameríku]] hófst árið 1982. Vextir hækkuðu, pesóinn var gjaldfelldur og ríkisstjórnin lenti í [[greiðslufall]]i. [[Miguel de la Madrid|Miguel de la Madrid]] (1982–88) brást við með gjaldfellingum sem leiddu aftur til verðbólgu. [[File:President Bush, Canadian Prime Minister Brian Mulroney and Mexican President Carlos Salinas participate in the... - NARA - 186460.jpg|thumb|right|Undirritun NAFTA-fríverslunarsamninganna í október 1992. Frá vinstri til hægri: (standandi) [[Carlos Salinas de Gortari]] (Mexíkó), [[George H. W. Bush]] (Bandaríkin) og [[Brian Mulroney]] (Kanada).]] Á 9. áratugnum tóku brestir að koma í alræði Byltingarsinnaða stofnanaflokksins. Í fylkinu [[Baja California]] vann frambjóðandi Aðgerðaflokksins, [[Ernesto Ruffo Appel]], landstjórakosningar. Þegar De la Madrid kaus [[Carlos Salinas de Gortari]] sem frambjóðanda Stofnanaflokksins, klauf annar mögulegur frambjóðandi, [[Cuauhtémoc Cárdenas]], sonur fyrrum forsetans [[Lázaro Cárdenas]], sig frá flokknum og bauð fram gegn Salinas í kosningunum 1988. Í þeim kosningum var [[kosningasvindl]] áberandi og niðurstöður sýndu að Salinas hafði sigrað með minnsta sögulega mun. Mikil mótmæli brutust út í Mexíkóborg. Salinas tók við embætti 1. desember 1988.<ref>{{cite web|url=http://www.photius.com/countries/mexico/government/mexico_government_the_1988_elections.html|title="Mexico The 1988 Elections" (Sources: The Library of the Congress Country Studies, CIA World Factbook)|publisher=Photius Coutsoukis |access-date=30 May 2010}}</ref> Árið 1990 lýsti rithöfundurinn [[Mario Vargas Llosa]] stjórn Stofnanaflokksins sem „fullkomnu einræði“, en þá höfðu þegar komið fram ýmis öfl sem ógnuðu alræði flokksins.<ref>{{cite web |url=http://theconversation.com/massacres-disappearances-and-1968-mexicans-remember-the-victims-of-a-perfect-dictatorship-104196 |last=Gomez Romero|first=Luis |title=Massacres, disappearances and 1968: Mexicans remember the victims of a 'perfect dictatorship' |date= 5 October 2018 |website= The Conversation }}</ref><ref>{{cite news |url=https://elpais.com/diario/1990/09/01/cultura/652140001_850215.html |title=Vargas Llosa: "México es la dictadura perfecta" |date= 1 September 1990 |newspaper= El País }}</ref><ref>{{cite journal |last=Reding |first=Andrew |year=1991 |title=Mexico: The Crumbling of the "Perfect Dictatorship" |url=https://archive.org/details/sim_world-policy-journal_spring-1991_8_2/page/255 |jstor=40209208 |journal=World Policy Journal |volume=8 |issue=2 |pages=255–284}}</ref> Salinas hóf efnahagsumbætur í anda [[nýfrjálshyggja|nýfrjálshyggju]], festi gengi pesóans, hélt verðbólgu niðri, opnaði fyrir erlenda fjárfestingu og hóf samningaviðræður við Bandaríkin og Kanada um að Mexíkó gerðist aðili að fríverslunarsamkomulagi þeirra. Til að það væri hægt var stjórnarskránni frá 1917 breytt á ýmsan hátt. Grein 27 sem heimilaði ríkisstjórninni að þjóðnýta náttúruauðlindir og dreifa landareignum, var breytt til að tryggja eignarétt landeigenda. Andklerkaákvæðin sem múlbundu kaþólsku kirkjuna voru endurskoðuð og Mexíkó tók aftur upp stjórnmálasamband við [[Vatíkanið]]. [[NAFTA]]-fríverslunarsamningurinn milli Mexíkó, Bandaríkjanna og Kanada tók gildi 1. janúar 1994. Sama dag hófu [[Zapatistar]] uppreisn í [[Chiapas]]. Vopnuð átök stóðu stutt og uppreisnin hefur lifað áfram sem friðsöm stjórnarandstöðuhreyfing sem stefnt er gegn nýfrjálshyggju og [[hnattvæðing]]u. Árið 1994 tók [[Ernesto Zedillo]] við embætti forseta og þurfti að glíma við [[mexíkóska gjaldmiðilskreppan|mexíkósku gjaldmiðilskreppuna]] með því að taka 50 milljarða dala lán frá [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]]. Zedillo hóf efnahagsumbætur sem leiddu til skjótrar endurheimtar hagvaxtar sem náði næstum 7% undir lok árs 1999.<ref>{{cite web|last=Cruz Vasconcelos|first=Gerardo|title=Desempeño Histórico 1914–2004|url=http://www.imef.org.mx/NR/rdonlyres/F722BEDD-A8DE-49BA-AF4F-1A00889CE618/1192/CAPITULOI1.pdf|access-date=17 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060703181721/http://www.imef.org.mx/NR/rdonlyres/F722BEDD-A8DE-49BA-AF4F-1A00889CE618/1192/CAPITULOI1.pdf |archive-date=3 July 2006|language=es}}</ref> ===Samtíminn=== [[File:Vicente Fox flag (cropped).jpg|thumb|right|[[Vicente Fox]] og stjórnarandstöðuflokkurinn [[Aðgerðaflokkur Mexíkó]] unnu forsetakosningarnar árið 2000 þar sem einsflokksræði lauk.]] Eftir 71 árs valdatíð tapaði Byltingarsinnaði stofnanaflokkurinn forsetakosningum og [[Vicente Fox]] úr [[Aðgerðaflokkur Mexíkó|Aðgerðaflokknum]] vann. Í forsetakosningum árið 2006 var [[Felipe Calderón]] úr Aðgerðaflokknum lýstur sigurvegari með mjög litlum mun (0,58%) yfir frambjóðanda vinstrimanna, [[Andrés Manuel López Obrador]], sem var frambjóðandi [[Lýðræðislegi byltingarflokkurinn|Lýðræðislega byltingarflokksins]].<ref>{{cite journal |last1=Valles Ruiz |first1=Rosa María |title=Elecciones presidenciales 2006 en México. La perspectiva de la prensa escrita |trans-title=2006 presidential Elections in Mexico. The Perspective of the Press |language=es |journal=Revista mexicana de opinión pública |date=June 2016 |issue=20 |pages=31–51 |url=http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S2448-49112016000100031 }}</ref> López Obrador dró kosningaúrslitin í efa og hét því að mynda „hliðarstjórn“.<ref>{{cite journal|last=Reséndiz|first=Francisco|title=Rinde AMLO protesta como "presidente legítimo"|journal=El Universal|year=2006|url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/389114.html|language=es|access-date=2022-12-14|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118162332/http://www.eluniversal.com.mx/notas/389114.html|url-status=dead}}</ref> Árið 2012 vann Byltingarsinnaði stofnanaflokkurinn forsetaembættið á ný þegar [[Enrique Peña Nieto]], landstjóri í [[Mexíkófylki]] frá 2005 til 2011, var kosinn. Hann fékk þó aðeins 38% atkvæða og var ekki með meirihluta á þinginu.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/centralamericaandthecaribbean/mexico/9369278/Enrique-Pena-Nieto-wins-Mexican-presidential-election.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/centralamericaandthecaribbean/mexico/9369278/Enrique-Pena-Nieto-wins-Mexican-presidential-election.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Enrique Pena Nieto wins Mexican presidential election|date=2 July 2012|work=Telegraph.co.uk|access-date=25 August 2015}}</ref> Andrés Manuel Obrador stofnaði [[Hreyfing um þjóðarendurnýjun|Hreyfingu um þjóðarendurnýjun]] (MORENA) og vann forsetakosningar árið 2018 með yfir 50% atkvæða. Þetta kosningabandalag inniheldur stjórnmálamenn alls staðar að úr mexíkóskum stjórnmálum. Bandalagið náði líka meirihluta í bæði efri og neðri deild mexíkóska þingsins. Þessi sigur López Obrador leiddi meðal annars af því að aðrir sterkir valkostir höfðu þegar fengið tækifæri og hann lagði áherslu á hófsaman málflutning með áherslu á sættir.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/lopez-obrador-a-leftist-wins-sweeping-mandate-in-mexican-presidential-election/2018/07/02/4c5e1de4-7be3-11e8-ac4e-421ef7165923_story.html|title=López Obrador, winner of Mexican election, given broad mandate|last=Sieff|first=Kevin|newspaper=Washington Post}}</ref> Mexíkó hefur glímt við [[glæpir í Mexíkó|háa glæpatíðni]], [[spilling]]u, [[Eiturlyfjastríðið í Mexíkó|stríð við eiturlyfjahringi]] og stöðnun í efnahagslífinu. Mörg ríkisfyrirtæki voru einkavædd eftir að umbætur í anda [[nýfrjálshyggja|nýfrjálshyggju]] hófust á 10. áratugnum, en ríkisrekna olíufyrirtækið [[Pemex]] hefur verið einkavætt í hægum skrefum.<ref>{{cite news |last1=Sharma |first1=Gaurav |title=Mexico's Oil And Gas Industry Privatization Efforts Nearing Critical Phase |url=https://www.forbes.com/sites/gauravsharma/2018/05/10/mexicos-oil-and-gas-industry-privatization-efforts-nearing-critical-phase/ |access-date=4 June 2020 |work=Forbes |date=10 May 2018}}</ref> Fyrrverandi framkvæmdastjóri Pemex var handtekinn í aðgerðum López Obrador gegn spillingu.<ref>{{cite news |last1=Barrera Diaz |first1=Cyntia |last2=Villamil |first2=Justin |last3=Still |first3=Amy |title=Pemex Ex-CEO Arrest Puts AMLO in Delicate Situation |url=https://www.rigzone.com/news/wire/pemex_exceo_arrest_puts_amlo_in_delicate_situation-14-feb-2020-161099-article/ |access-date=4 June 2020 |work=Rigzone |agency=Bloomberg |date=14 February 2020}}</ref> Í miðannarkosningum [[2021]] tapaði flokkur López Obrador þingsætum í neðri deild, en bandalagið hélt einföldum meirihluta. Helsta stjórnarandstaðan er frá þremur hefðbundnum valdaflokkum: Byltingarsinnaða stofnanaflokknum, Aðgerðaflokknum og Lýðræðislega byltingarflokknum.<ref>{{cite news |author=Karol Suarez, Rafael Romo and Joshua Berlinger |title=Mexico's President loses grip on power in midterm elections marred by violence |url=https://edition.cnn.com/2021/06/07/americas/mexico-elections-intl-hnk/index.html |work=CNN}}</ref> [[Claudia Sheinbaum]] varð fyrsti kvenforseti Mexíkó árið [[2024]]. == Landfræði == [[File:Mexico topo.jpg|thumb|Hæðakort af Mexíkó.]] [[File:Citlaltépetl_-_panoramio_(cropped).jpg|thumb|Hæsti tindur Mexíkó, [[Pico de Orizaba]].]] Mexíkó liggur milli 14. og 33. breiddargráðu norður, og 86. og 119. lengdargráðu vestur í suðurhluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Næstum allt Mexíkó situr á [[Norður-Ameríkuflekinn|Norður-Ameríkuflekanum]], en hlutar skagans [[Baja California]] sitja á [[Kyrrahafsflekinn|Kyrrahafsflekanum]] og [[Kókoslflekinn|Kókosflekanum]]. Sumir landfræðingar skilgreina [[Tehuantepec-eiðið]] sem hluta [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]],<ref>{{cite web |url=http://www.grec.cat/ |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515192216/http://www.grec.cat/ |url-status=dead |archive-date=15 maí 2016 |title=Nord-Amèrica, in Gran Enciclopèdia Catalana |publisher=Grec.cat |access-date=17 July 2013 }}</ref> en almennt er Mexíkó talið með löndum Norðanverðrar Ameríku, ásamt Kanada og Bandaríkjunum.<ref>{{cite book |last=Parsons |first=Alan |author2=Jonathan Schaffer |title=Geopolitics of oil and natural gas |publisher=U.S. Department of State |series=Economic Perspectives |date=May 2004}}</ref> Mexíkó er 1.972.550 km² að stærð og er því 13. stærsta land heims. Landið á strönd að [[Kyrrahaf]]i og [[Kaliforníuflói|Kaliforníuflóa]] í vestri, og [[Mexíkóflói|Mexíkóflóa]] og [[Karíbahaf]]i í austri. Tvö síðarnefndu höfin eru innhöf í [[Atlantshaf]]i.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=MuN7xR6wR-4C&pg=PA405 |page=405 |last=Vargas |first=Jorge A. |title=Mexico and the Law of the Sea: Contributions and Compromises |year=2011 |isbn=9789004206205}}</ref> Á þessum strandsvæðum eru 6000 km² af eyjum (þar á meðal hinar fjarlægu [[Guadalupe-eyja]] og [[Revillagigedo-eyjar]]). Ef miðað er við ystu útpunkta landsins er Mexíkó rétt um 3.219 km á lengd. Landið skiptist í níu landfræðileg héruð: skagann [[Baja California]], láglendið við Kyrrahafsströndina, [[Mexíkóhásléttan|Mexíkóhásléttuna]], [[Sierra Madre Oriental]], [[Sierra Madre Occidental]], [[Cordillera Neo-Volcánica]], strandsléttuna við Mexíkóflóa, syðra hálendið og [[Júkatanskagi|Júkatanskaga]].<ref>[https://www.britannica.com/place/Mexico Fact Book] Mexico. Sótt 4. maí 2022</ref> Þótt Mexíkó sé stórt land er mikið af landsvæðinu óhentugt til landbúnaðar vegna þurrka, jarðvegs eða landslags. Árið 2018 var áætlað að 54,9% landsins hentaði fyrir landbúnað og skiptist þannig: 11,8% er ræktarland, 1,4% er lagt undir langtímaafurðir, 41,7% er beitiland og 33,3% skógar.<ref>[https://cia.gov/the-world-fact-book/countries/Mexico/#geography]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{dead link|date=July 2022|bot=medic}} Mexico Fact Book. Sótt 6. maí 2022</ref> Frá norðri til suðurs ganga tveir fjallgarðar eftir Mexíkó sem nefnast [[Sierra Madre Oriental]] og [[Sierra Madre Occidental]]. Þeir eru framhald á [[Klettafjöll]]um í Norðanverðri Ameríku. Frá austri til vesturs um miðbik landsins liggur [[mexíkóska eldfjallabeltið]], líka þekkt sem Sierra Nevada. Fjórði fjallgarðurinn, [[Sierra Madre del Sur]], liggur frá [[Michoacán]] til [[Oaxaca]]. Megnið af mið- og norðurhéruðum Mexíkó liggur á hálendi og hæstu fjöllin er að finna í eldfjallabeltinu: [[Pico de Orizaba]] (5.636 m), [[Popocatépetl]] (5.462 m) og [[Iztaccihuatl]] (5.286 m) auk [[Nevado de Toluca]] (4.577 m). Þrjú þéttbýlissvæði er að finna í dölunum milli þessara fjalla: [[Toluca]], [[Mexíkóborg]] og [[Puebla (borg)|Puebla]]. [[Chicxulub-gígurinn]] einkennir hluta af landslagi Mexíkó, en talið er að hann sé afleiðing áreksturs loftsteins við jörðina sem leiddi til [[krítar-paleógen-fjöldaútdauðinn|krítar-paleógen-fjöldaútdauðans]]. Margs konar náttúruhamfarir herja á Mexíkó, þar á meðal fellibyljir við báðar strendurnar, flóðbylgjur við Kyrrahafið og [[eldvirkni]].<ref>[https://www.cia.gov/the-world-fact-book/countries/mexico/#geography]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{dead link|date=July 2022|bot=medic}} Mexico Fact Book. Sótt 5. maí 2022</ref> Í Mexíkó er ekki mikið um vatnsföll. [[Lerma-á]] rennur í vestur í [[Chapala-vatn]] sem er stærsta náttúrulega stöðuvatn landsins. [[Santiago-á]] rennur úr Chapala-vatni í Kyrrahafið. [[Pánuco-á]] rennur í Mexíkóflóa. [[Pátzcuaro-vatn]] og [[Cuitzeo-vatn]], vestan við Mexíkóborg, eru leifar af risastórum stöðuvötnum og mýrum sem þöktu megnið af suðurhluta Mesa Central áður en Evrópubúar settust þar að. Vatnakerfið í miðju landinu þar sem höfuðborg Asteka, [[Tenochtitlán]], og byggðir í kring blómstruðu fyrir [[Landvinningar Spánverja í Ameríku|landvinninga Spánverja]], hefur nú verið nær algerlega þurrkað upp. Nokkur heilsársvatnsföll er að finna á þurrlendinu í Mesa del Norte og flest þeirra renna inn í landið fremur en út í sjó. Langmikilvægasta fljótið í þeim landshluta er [[Rio Grande]] sem í Mexíkó nefnist Río Bravo del Norte, sem myndar 3.141 km af landamærunum frá [[Ciudad Juárez]] að strönd Mexíkóflóa. [[Balsas-fljót]] er virkjað fyrir raforku. [[Grijalva-á]] og [[Usumacinta-á]] taka við afrennsli af Chiapas-hálendinu. [[Papaloapan-á]] rennur út í Mexíkóflóa sunnan við Veracruz. Bæði Baja California-skagi og Júkatanskagi eru mjög þurrir og engar ár renna þar ofanjarðar. ==Stjórnmál== [[File:Bandera Mexicana - panoramio - cz354x (3).jpg|right|thumb|[[Þjóðarhöll Mexíkó]] austan megin við [[Plaza de la Constitución]] eða ''[[Zócalo]]'', aðaltorgið í Mexíkóborg. Hún var áður aðsetur varakonunga og forseta Mexíkó og er nú stjórnarsetur.]] [[File:Mexico_Chamber_of_Deputies_backdrop.jpg|thumb|right|[[Fulltrúaþing Mexíkó]] er neðri deild [[mexíkóska þingið|mexíkóska þingsins]].]] Sambandsríki Mexíkó eru [[sambandslýðveldi]] sem býr við [[fulltrúalýðræði]] með [[forsetaræði]] samkvæmt [[stjórnarskrá Mexíkó|stjórnarskrá]] frá 1917. Stjórnarskráin kveður á um þrjú stjórnsýslustig: alríkisstjórnina, fylkisstjórir og sveitarstjórnir. Samkvæmt stjórnarskránni eiga öll aðildarríki sambandsins að vera lýðveldi með þrískiptingu valds: framkvæmdavald undir stjórn landstjóra og skipaðrar stjórnar, löggjafarvald með þing sem kemur saman í einni deild<ref>{{cite web|url=https://www.livingmexico.com/government.html|title= Government of Mexico |website=Living Mexico |language=en|access-date=27 January 2019}}</ref>, og dómsvald með hæstarétt. Fylkin eru líka með sín eigin lagasöfn. [[Mexíkóska þingið]] er tvískipt og myndað úr [[Öldungadeild Mexíkó]] og [[Fulltrúaþing Mexíkó|Fulltrúaþingi Mexíkó]]. Þingið setur [[alríkislög]], lýsir yfir stríði, setur á skatta, samþykkir fjárlög alríkisins og alþjóðasamninga, og staðfestir skipan sendiherra.<ref name="congress">{{cite web|title=Articles 50 to 79|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archive-date=13 November 2006|access-date=3 October 2007}}</ref> Þingmenn alríkisþingsins og fylkisþinga eru kosnir með [[samhliða kosning]]u meirihluta- og hlutfallskosningu.<ref>{{cite web|title=Third Title, First Chapter, About Electoral systems |work=Código Federal de Instituciones y Procedimientos Electorales (Federal Code of Electoral Institutions and Procedures) |date=15 August 1990 |publisher=Congress of the Union of the United Mexican States |url=http://normateca.ife.org.mx/normanet/files_otros/COFIPE/cofipe.pdf |access-date=3 October 2007 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025020343/http://normateca.ife.org.mx/normanet/files_otros/COFIPE/cofipe.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> Í fulltrúadeildinni sitja 500 þingmenn. Af þeim eru 300 kosnir með meirihlutakosningu í [[einmenningskjördæmi|einmenningskjördæmum]] ([[alríkiskjördæmi Mexíkó]]) og 200 með [[hlutfallskosning]]u af listum<ref name="COFIPE_congreso">{{cite web|title=Third Title, First Chapter, About Electoral systems, Article 11–1 |work=Código Federal de Instituciones y Procedimientos Electorales (Federal Code of Electoral Institutions and Procedures) |date=15 August 1990 |publisher=Congress of the Union of the United Mexican States |url=http://normateca.ife.org.mx/normanet/files_otros/COFIPE/cofipe.pdf |access-date=3 October 2007 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025020343/http://normateca.ife.org.mx/normanet/files_otros/COFIPE/cofipe.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> sem lagðir eru fram í fimm kjördæmum.<ref>{{cite web|title=Fourth Title, Second Chapter, About coalitions, Article 59–1 |work=Código Federal de Instituciones y Procedimientos Electorales (Federal Code of Electoral Institutions and Procedures) |date=15 August 1990 |publisher=Congress of the Union of the United Mexican States |url=http://normateca.ife.org.mx/normanet/files_otros/COFIPE/cofipe.pdf |access-date=3 October 2007 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025020343/http://normateca.ife.org.mx/normanet/files_otros/COFIPE/cofipe.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> Öldungadeildin er skipuð 128 öldungadeildarþingmönnum. Þar af eru 64 (tveir í hverju fylki og tveir fyrir Mexíkóborg) kosnir með meirihlutakosningu í pörum: 32 eru efsti minnihluti eða næstur inn (einn fyrir hvert fylki og einn fyrir Mexíkóborg), og 32 eru kosnir með hlutfallskosningu af listum.<ref name="COFIPE_congreso"/> [[Forseti Mexíkó]] fer með framkvæmdavaldið sem bæði [[þjóðhöfðingi]] og [[stjórnarleiðtogi]]. Hann er auk þess yfirmaður herafla Mexíkó. Forsetinn skipar [[ríkisstjórn Mexíkó]] og aðra embættismenn. Forsetinn ber ábyrgð á framkvæmd laga og getur beitt [[neitunarvald]]i til að stöðva lagafrumvörp.<ref>{{cite web|title=Articles 80 to 93|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archive-date=13 November 2006|access-date=3 October 2007}}</ref> Æðsti dómstóll Mexíkó er [[Hæstiréttur Mexíkó]] með ellefu dómara sem skipaðir eru af forsetanum og samþykktir af öldungadeildinni. Hæstiréttur túlkar lögin og dæmir mál sem snúast um valdsvið alríkisins. Aðrar stofnanir dómsvaldsins eru kosningadómstóll alríkisins, kirkjudómstólar, sameinaðir dómstólar og héraðsdómstólar, og ráð alríkisdómara.<ref>{{cite web|title=Articles 90 to 107|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archive-date=13 November 2006|access-date=3 October 2007}}</ref> Dómsvaldið er að nafninu til óháð framkvæmdavaldinu, en forsetinn López Obrador gróf undan sjálfstæði margra stofnana þess í viðleitni til að efla forsetavaldið, meðal annars með því að lækka laun dómara og neita að heimila sjálfstæða skipun ríkissaksóknara.<ref>[https://www.brookings.edu/media-mentions/20210506-inter-american-dialogue-vanda-felbab-brown/] "Interamerican Dialogue", Vanda Felbab Brown. [[Brookings Institution]], accessed 19 May 2022</ref> Eftir kosningasvik af hálfu innanríkisráðuneytisins í forsetakosningunum 1988, var ný stofnun búin til til að hafa eftirlit með framkvæmd kosninga. Stjórn López Obrador hefur stungið upp á umdeildum breytingum á stjórn stofnunarinnar þannig að hún yrði kosin í almennum kosningum en ekki skipuð sérfræðingum.<ref>[https://www.latimes.com/world-nation/story/2022-04-28/mexicos-president-proposes-dramatic-electoral-reforms "Mexico leader proposes electoral reforms"] [[Los Angeles Times]] accessed 3 May 2022</ref> ===Stjórnsýslueiningar=== Bandaríki Mexíkó eru sambandsríki 31 fylkis sem hafa að hluta umsýslu með [[Mexíkóborg]]<ref name="thought">{{cite web|publisher=Thought.Co.|title=Mexico's 31 States and One Federal District|url=https://www.thoughtco.com/states-of-mexico-1435213|author=Amanda Briney|date=8. október, 2018|accessdate=15. júlí, 2019}}</ref>. Hvert fylki á sína eigin stjórnarskrá, [[þing]] og dómsvald, og íbúar þeirra kjósa [[landstjóri|landstjóra]] í [[beinar kosningar|beinum kosningum]] til sex ára í senn, og þingmenn til þriggja ára í senn<ref>{{cite web|title=Article 116|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archivedate=13. nóvember, 2006 |accessdate=7. október, 2007}}</ref>. Mexíkóborg er sérstök stjórnsýslueining sem tilheyrir sambandsríkinu í heild en ekki einhverju einu fylki<ref name="thought" />. Hún var áður þekkt sem Alríkisumdæmið og hafði takmarkaða sjálfstjórn í samanburði við fylkin<ref>{{cite web|title=Article 112|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archivedate=13. nóvember, 2006 |accessdate=7. október, 2007}}</ref>. Þessi einkunn var afnumin árið 2016 og borgin mun fá aukna sjálfstjórn með því að verða sérstakt fylki með eigin stjórnarskrá og þing<ref>{{cite web |title=Federal District is now officially Mexico City: The change brings more autonomy for the country's capital |date=30. janúar, 2016 |work=Mexico News Daily |url=http://mexiconewsdaily.com/news/federal-district-is-now-officially-mexico-city/ |accessdate=5. janúar, 2018 |archive-date=2017-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721155716/http://mexiconewsdaily.com/news/federal-district-is-now-officially-mexico-city |url-status=dead }}</ref>. Fylkin skiptast í [[Sveitarfélög Mexíkó|sveitarfélög]] sem eru minnsta stjórnsýslueiningin í landinu. Sveitarfélögin eru með borgarstjóra eða sveitarstjóra sem íbúar kjósa með meirihlutakosningu<ref>{{cite web|title=Article 115|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archivedate=13. nóvember, 2006|accessdate=7. október, 2007}}</ref>. {{Image label begin|image=Division politica mexico.svg|width={{{width|600}}}|float=none}} {{Image label small|x=0.75|y=0.348|scale={{{width|600}}}|text=Mexíkóflói}} {{Image label small|x=0.15|y=0.5|scale={{{width|600}}}|text=Kyrrahaf}} {{Image label small|x=0.89|y=0.63|scale={{{width|600}}}|text=Mið-Ameríka}} {{Image label small|x=0.4|y=0.068|scale={{{width|600}}}|text=Bandaríkin}} {{Image label small|x=0.715|y=0.435|scale={{{width|600}}}|text=[[Mexíkóborg]]}} {{Image label small|x=0.468|y=0.42|scale={{{width|600}}}|text=[[Aguascalientes|AG]]}} {{Image label small|x=0.048|y=0.10|scale={{{width|600}}}|text=[[Baja California|Baja<br>California]]}} {{Image label small|x=0.13|y=0.25|scale={{{width|600}}}|text=[[Baja California Sur|Baja<br>California<br>Sur]]}} {{Image label small|x=0.826|y=0.52|scale={{{width|600}}}|text=[[Campeche]]}} {{Image label small|x=0.785|y=0.605|scale={{{width|600}}}|text=[[Chiapas]]}} {{Image label small|x=0.315|y=0.19|scale={{{width| 600}}}|text=[[Chihuahua (fylki)|Chihuahua]]}} {{Image label small|x=0.447|y=0.23|scale={{{width| 600}}}|text=[[Coahuila]]}} {{Image label small|x=0.385|y=0.522|scale={{{width| 600}}}|text=[[Colima]]}} {{Image label small|x=0.36|y=0.32|scale={{{width| 600}}}|text=[[Durango]]}} {{Image label small|x=0.47|y=0.467|scale={{{width| 600}}}|text=[[Guanajuato]]}} {{Image label small|x=0.53|y=0.58|scale={{{width| 600}}}|text=[[Guerrero]]}} {{Image label small|x=0.58|y=0.48|scale={{{width| 600}}}|text=[[Hidalgo|HD]]}} {{Image label small|x=0.4|y=0.485|scale={{{width| 600}}}|text=[[Jalisco]]}} {{Image label small|x=0.551|y=0.51|scale={{{width| 600}}}|text=[[Mexíkó-fylki|EM]]}} {{Image label small|x=0.45|y=0.514|scale={{{width| 600}}}|text=[[Michoacán]]}} {{Image label small|x=0.578|y=0.535|scale={{{width| 600}}}|text=[[Morelos|MO]]}} {{Image label small|x=0.36|y=0.436|scale={{{width| 600}}}|text=[[Nayarit]]}} {{Image label small|x=0.54|y=0.298|scale={{{width| 600}}}|text=[[Nuevo León|Nuevo<br>León]]}} {{Image label small|x=0.65|y=0.6|scale={{{width| 600}}}|text=[[Oaxaca]]}} {{Image label small|x=0.61|y=0.54|scale={{{width| 600}}}|text=[[Puebla]]}} {{Image label small|x=0.555|y=0.45|scale={{{width| 600}}}|text=[[Querétaro|QU]]}} {{Image label small|x=0.92|y=0.495|scale={{{width| 600}}}|text=[[Quintana Roo|Quintana<br>Roo]]}} {{Image label small|x=0.51|y=0.39|scale={{{width| 600}}}|text=[[San Luis Potosí|San Luis<br>Potosí]]}} {{Image label small|x=0.3|y=0.35|scale={{{width| 600}}}|text=[[Sinaloa]]}} {{Image label small|x=0.195|y=0.15|scale={{{width| 600}}}|text=[[Sonora]]}} {{Image label small|x=0.773|y=0.546|scale={{{width| 600}}}|text=[[Tabasco]]}} {{Image label small|x=0.570|y=0.36|scale={{{width| 600}}}|text=[[Tamaulipas]]}} {{Image label small|x=0.615|y=0.510|scale={{{width| 600}}}|text=[[Tlaxcala|TL]]}} {{Image label small|x=0.666|y=0.528|scale={{{width| 600}}}|text=[[Veracruz (fylki)|Veracruz]]}} {{Image label small|x=0.885|y=0.445|scale={{{width| 600}}}|text=[[Yucatán]]}} {{Image label small|x=0.428|y=0.37|scale={{{width| 600}}}|text=[[Zacatecas]]}} {{Image label end}} {| class="wikitable" style="width:100%" |- ! Fylki (skst.) !! Höfuðborg !! Fylki (skst.) !! Höfuðborg |- | [[Aguascalientes]] (AGS) | [[Aguascalientes-borg|Aguascalientes]] | [[Morelos]] (MOR) | [[Cuernavaca]] |- | [[Baja California]] (BC) | [[Mexicali]] | [[Nayarit]] (NAY) | [[Tepic]] |- | [[Baja California Sur]] (BCS) | [[La Paz (Baja California Sur)|La Paz]] | [[Nuevo León]] (NL) | [[Monterrey]] |- | [[Campeche]] (CAM) | [[Campeche-borg|Campeche]] | [[Oaxaca]] (OAX) | [[Oaxaca-borg|Oaxaca]] |- | [[Chiapas]] (CHIS) | [[Tuxtla Gutiérrez]] | [[Puebla (fylki)|Puebla]] (PUE) | [[Puebla (borg)|Puebla]] |- | [[Chihuahua (fylki)|Chihuahua]] (CHIHU) | [[Chihuahua-borg|Chihuahua]] | [[Querétaro]] (QRO) | [[Querétaro-borg|Querétaro]] |- | [[Coahuila]] (COAH) | [[Saltillo]] | [[Quintana Roo]] (QR) | [[Chetumal]] |- | [[Colima]] (COL) | [[Colima-borg|Colima]] | [[San Luis Potosí]] (SLP) | [[San Luis Potosí-borg|San Luis Potosí]] |- | [[Durango]] (DUR) | [[Durango-borg|Durango]] | [[Sinaloa]] (SNL) | [[Culiacán]] |- | [[Guanajuato]] (GTO) | [[Guanajuato-borg|Guanajuato]] | [[Sonora]] (SON) | [[Hermosillo]] |- | [[Guerrero]] (GRO) | [[Chilpancingo]] | [[Tabasco]] (TAB) | [[Villahermosa]] |- | [[Hidalgo]] (HGO) | [[Pachuca]] | [[Tamaulipas]] (TAMPS) | [[Ciudad Victoria|Victoria]] |- | [[Jalisco]] (JAL) | [[Guadalajara]] | [[Tlaxcala]] (TLAX) | [[Tlaxcala-borg|Tlaxcala]] |- | [[México (fylki)|México]] (EM) | [[Toluca]] | [[Veracruz]] (VER) | [[Xalapa]] |- | [[Mexíkóborg]] (CDMX) | Mexíkóborg | [[Yucatán]] (YUC) | [[Mérida (Yucatán)|Mérida]] |- | [[Michoacán]] (MICH) | [[Morelia]] | [[Zacatecas]] (ZAC) | [[Zacatecas-borg|Zacatecas]] |} == Efnahagslíf == [[File:Mexico_Product_Exports_(2019).svg|thumb|Graf sem sýnir hlutfallslega skiptingu útflutningstekna Mexíkó. Hagkerfi landsins er með því flóknasta í Rómönsku Ameríku.]] [[File:Mexico_City_(2018)_-_508.jpg|thumb|[[Kauphöllin í Mexíkó]] í Mexíkóborg.]] Í apríl 2018 var verg landsframleiðsla að nafnvirði í Mexíkó sú 15. mesta í heimi (1,15 billjónir bandaríkjadala)<ref name="invest">{{cite web |website=Investopedia.com |title=Top 20 Economies in the World|url=https://www.investopedia.com/insights/worlds-top-economies/|date=7 June 2019|access-date=15 July 2019|author=Caleb Silver}}</ref> og sú 11. mesta kaupmáttarjöfnuð (2,45 billjónir bandaríkjadala). Hagvöxtur var að meðaltali 2,9% árið 2016 og 2% árið 2017.<ref name="invest" /> Landbúnaður hefur staðið undir 4% af landsframleiðslunni síðustu tvo áratugi, en iðnaður stendur undir 33% (aðallega bílaiðnaður, olíuiðnaður og rafeindaiðnaður), meðan þjónusta (aðallega fjármálaþjónusta og ferðaþjónusta) stendur undir 63%.<ref name="invest"/> Kaupmáttarjöfnuð landsframleiðsla á mann í Mexíkó var 18.714,05 bandaríkjadalir. Samkvæmt Heimsbankanum árið 2009 voru [[vergar þjóðartekjur]] Mexíkó að markaðsvirði þær aðrar hæstu í Rómönsku Ameríku, á eftir [[Brasilía|Brasilíu]],<ref name="GNI">{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GNI.pdf |title=Total GNI Atlas Method 2009, World Bank |access-date=27 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105181216/http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GNI.pdf |archive-date=5 November 2010 |url-status=dead }}</ref> sem gerði hæstu þjóðartekjur á mann, eða 15.311 dali.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2017/12/11/health/obesity-mexico-nafta.html |title=A Nasty, Nafta-Related Surprise: Mexico's Soaring Obesity |author=Andrew Jacobs |author2=Matt Richtel |work=The New York Times|access-date=12 December 2017|date=11 December 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171212130727/https://www.nytimes.com/2017/12/11/health/obesity-mexico-nafta.html|archive-date=12 December 2017}}</ref><ref name="GNIPC">{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GNIPC.pdf |title=GNI per capita 2009, Atlas method and PPP, World Bank |access-date=27 December 2010 }}</ref> Mexíkó er nú almennt skilgreint sem efra miðtekjuland. [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]] spáði 2,3% og 2,7% hagvexti árin 2018 og 2019.<ref name="invest"/> Árið 2050 gæti Mexíkó verið orðið fimmta eða sjöunda stærsta hagkerfi heims.<ref>{{cite web|url=https://thecatalist.org/2010/03/mexico-2050-the-world%C2%B4s-fifth-largest-economy/|title=Mexico 2050: The World's Fifth Largest Economy|date=17 March 2010 |access-date=12 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819135700/http://thecatalist.org/2010/03/mexico-2050-the-world%C2%B4s-fifth-largest-economy |archive-date=19 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pwc.com/en_GX/gx/world-2050/assets/pwc-world-in-2050-report-january-2013.pdf|title=World in 2050 – The BRICs and beyond: prospects, challenges and opportunities|publisher=PwC Economics|archive-url=https://web.archive.org/web/20130222040853/http://www.pwc.com/en_GX/gx/world-2050/assets/pwc-world-in-2050-report-january-2013.pdf|archive-date=22 February 2013|url-status=dead|access-date=17 July 2013}}</ref> Margar alþjóðastofnanir skilgreina Mexíkó sem miðtekjuríki, eða miðstéttarríki,<ref>{{cite news|newspaper=The Mazatlan Post|date=11 April 2019 |access-date=15 July 2019|title=How much should you earn in Mexico to belong to the middle or upper class?|url=https://themazatlanpost.com/2019/04/11/how-much-should-you-earn-in-mexico-to-belong-to-the-middle-or-upper-class/}}</ref><ref name=BloombergEcon>{{cite news |last1=Smith |first1=Noah |title=Mexico Is Solidly Middle Class (No Matter What Trump Says) |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2019-08-26/mexico-s-economic-growth-lifts-it-into-middle-class-status |work=Bloomberg |date=26 August 2019 }}</ref> en [[Stofnun um mat á stefnu í samfélagsþróun]] (CONEVAL), sem ber ábyrgð á mælingum á fátækt í landinu, segir að stórt hlutfall íbúa Mexíkó búi við fátækt. Samkvæmt stofnuninni hafði fjöldi fólks sem bjó við fátækt vaxið úr 18-19% árið 2006<ref>{{cite web |title=Human Development Report 2009 |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/269/hdr_2009_en_complete.pdf |website=United Nations Development Programme |publisher=United Nations |access-date=4 June 2020 |page=118}}</ref> í 46% (52 milljónir) árið 2010.<ref name="CONEVAL">{{cite web |url=http://web.coneval.gob.mx/Informes/Evaluaci%C3%B3n%202011/Informe%20de%20Evaluaci%C3%B3n%20de%20la%20Pol%C3%ADtica%20de%20Desarrollo%20Social%202011/Informe_de_evaluacion_de_politica_social_2011.pdf |title=CONEVAL Informe 2011 |access-date=31 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021025820/http://web.coneval.gob.mx/Informes/Evaluaci%C3%B3n%202011/Informe%20de%20Evaluaci%C3%B3n%20de%20la%20Pol%C3%ADtica%20de%20Desarrollo%20Social%202011/Informe_de_evaluacion_de_politica_social_2011.pdf |archive-date=21 October 2013 }}</ref> Sérfræðingar telja þó að þessi mikli vöxtur stafi aðallega af breytingum á forsendum mælinga CONEVAL. Þeir benda líka á að þessi fjöldi er 40 sinnum meiri en sá fjöldi sem er undir fátæktarmörkum [[Heimsbankinn|Heimsbankans]].<ref>{{cite web |last1=Gentilini |first1=Ugo |last2=Sumner |first2=Andy |title=Should poverty be defined by a single international poverty line, or country by country? (and what difference does it make?) |url=https://oxfamblogs.org/fp2p/should-poverty-be-defined-by-a-single-international-poverty-line-or-country-by-country-and-what-difference-does-it-make/ |website=From Poverty to Power |publisher=Oxfam |access-date=4 June 2020 |date=24 July 2012 |archive-date=11 maí 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511075340/https://oxfamblogs.org/fp2p/should-poverty-be-defined-by-a-single-international-poverty-line-or-country-by-country-and-what-difference-does-it-make/ |url-status=dead }}</ref> Samkvæmt skilgreiningu [[OECD]] á fátæktarmörkum (sem það hlutfall íbúa sem hefur innan við 60%<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/8177864.stm |title=Just what is poor? |access-date=27 August 2019 |author=Michael Blastland |work=BBC News |date=31 July 2009}} The "economic distance" concept, and a level of income set at 60% of the median household income</ref> af miðtekjum í landinu) búa 20% íbúa Mexíkó við fátækt.<ref>{{cite web |title=Under Pressure: The Squeezed Middle Class |url=https://www.oecd.org/els/soc/OECD-middle-class-2019-main-findings.pdf |publisher=OECD Publishing |access-date=4 June 2020 |location=Paris |date=2019}}</ref> Ójöfnuður í Mexíkó er sá annar mesti hjá [[OECD]]-ríkjum, á eftir Chile, þótt hann hafi farið minnkandi síðasta áratug.<ref>{{cite book |url=http://www.oecd-ilibrary.org/sites/soc_glance-2011-en/06/01/index.html?contentType=&itemId=/content/chapter/soc_glance-2011-16-en&containerItemId=/content/serial/19991290&accessItemIds=/content/book/soc_glance-2011-en&mimeType=text/html |title=Income inequality |work=Society at a Glance 2011: Social Indicators |publisher=OECD |isbn=9789264098527 |date=12 April 2011 |access-date=16 March 2013 |archive-date=10 október 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010161819/http://www.oecd-ilibrary.org/sites/soc_glance-2011-en/06/01/index.html?contentType=&itemId=/content/chapter/soc_glance-2011-16-en&containerItemId=/content/serial/19991290&accessItemIds=/content/book/soc_glance-2011-en&mimeType=text/html |url-status=dead }}</ref> Neðsta tíund tekjuhópa í landinu nýtir 1,36% af auðlegð landsins, meðan efsta tíundin nýtir næstum 36%. Samkvæmt OECD eru fjármunir sem Mexíkó ver í baráttu gegn fátækt og samfélagsumbætur aðeins um þriðjungur meðaltals aðildarríkja samtakanna.<ref name="OECDREFORMA">{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/35/8/49363879.pdf |title=Perspectivas OCDE: México; Reformas para el Cambio |pages=35–36 |publisher=OECD |date=January 2012 |access-date=17 July 2013}}</ref> Þetta endurspeglast í þeirri staðreynd að ungbarnadauði í Mexíkó er þrisvar sinnum hærri en meðaltal OECD-ríkja, meðan læsi er nálægt miðgildi OECD-ríkja. Samt sem áður telur [[Goldman Sachs]] að Mexíkó muni ná því að hafa 5. stærsta hagkerfi heims fyrir árið 2050.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf |title=Goldman Sachs Paper No.153 Relevant Emerging Markets |access-date=30 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331050553/http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf |archive-date=31 March 2010 }}</ref> Samkvæmt skýrslu Sameinuðu þjóðanna frá 2008 eru meðaltekjur í dæmigerðri mexíkóskri borg 26.654 dalir, en meðaltekjur í dæmigerðu sveitahéraði rétt hjá aðeins 8.403 dalir.<ref>{{Cite journal|title=Sobresale Nuevo León por su alto nivel de vida|journal=El Norte|year=2006|url=http://busquedas.gruporeforma.com/utilerias/imdservicios3w.dll?JPrintS&file=mty/norte01/00393/00393608.htm&palabra=|language=es}}</ref> Lágmarksdaglaun eru ákvörðuð árlega og voru 102,68 [[mexíkóskur pesói|pesóar]] (um 5,4 bandaríkjadalir) árið 2019.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com.mx/hoy-entra-en-vigor-el-aumento-en-el-salario-minimo/|title=Hoy entra en vigor el aumento en el salario mínimo|work=Forbes Mexico|date=1 January 2019 |access-date=19 July 2019|language=es|trans-title=The increase in the minimum wage starts today}}</ref> Allar þróunarvísitölur fyrir frumbyggja Mexíkó eru mun lægri en meðaltalið innanlands, sem veldur ríkisstjórn landsins áhyggjum.<ref name="inegi.org.mx">{{cite web |url=http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/poblacion_indigena/Pob_ind_Mex.pdf |title=La Población Indigena en México |publisher=Instituto Nacional de Estadística y Geografía (INEGI) |access-date=17 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009152736/http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/poblacion_indigena/Pob_ind_Mex.pdf |archive-date=9 October 2013 }}</ref> Rafeindaiðnaðurinn í Mexíkó hefur vaxið mjög hratt á síðasta áratug. Rafeindageirinn í Mexíkó er sá sjötti stærsti í heimi, á eftir [[Kína]], Bandaríkjunum, [[Japan]], [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og [[Taívan]]. Mexíkó er annar helsti framleiðandi rafeindatækja sem seld eru í Bandaríkjunum, sem árið 2011 voru 71,4 milljarða virði.<ref name="prnewswire.com">{{cite web |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/mexican-consumer-electronics-industry-second-largest-supplier-of-electronics-to-the-us-market-131233479.html |title=Mexican Consumer Electronics Industry Second Largest Supplier of Electronics to the U.S – MEXICO CITY, Oct. 6, 2011/PRNewswire-USNewswire/ |publisher=Prnewswire.com |date=6 October 2011 |access-date=23 April 2014}}</ref> Mexíkóski rafeindaiðnaðurinn snýst aðallega um framleiðslu á sjónvörpum, skjám, tölvum, farsímum, rafrásum, hálfleiðurum, heimilistækjum og íhlutum í kristalsskjái. Geirinn óx um 20% milli 2010 og 2011, sem var aukning frá 17% stöðugum vexti milli 2003 og 2009.<ref name="prnewswire.com"/> Rafeindaiðnaðurinn stendur nú undir 30% af útflutningi frá Mexíkó.<ref name="prnewswire.com"/> Mexíkó framleiðir fleiri bíla en nokkuð annað land í Norður-Ameríku.<ref>{{cite web |url=https://www.upi.com/Business_News/2008/12/11/Mexico_tops_US_Canadian_car_makers/UPI-17741229011704/ |title=Mexico tops U.S., Canadian car makers |publisher=Upi.com |date=11 December 2008 |access-date=30 May 2010}}</ref> Bílaiðnaðurinn framleiðir tæknilega þróaða íhluti og leggur stund á rannsóknir og þróun.<ref name="Gereffi">{{Cite book |last1=Gereffi |first1=G |last2=Martínez |first2=M |chapter=Mexico's Economic Transformation under NAFTA |editor-last=Crandall |editor-first=R |editor2-last=Paz |editor2-first=G |editor3-last=Roett |editor3-first=R |title=Mexico's Democracy at Work: Political and Economic Dynamics |publisher=Lynne Reiner Publishers |publication-date=30 September 2004 |isbn=978-1-58826-300-1 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KlPiswEACAAJ |year=2005 |url=https://archive.org/details/mexicosdemocracy0000unse }}</ref> „Stóru þrír“ bílaframleiðendurnir ([[General Motors]], [[Ford Motor Company|Ford]] og [[Chrysler]]) hafa verið með starfsemi í Mexíkó frá 4. áratug 20. aldar, en [[Volkswagen]] og [[Nissan]] reistu þar verksmiðjur á 7. áratugnum.<ref name="Hufbauer Auto">{{Cite book |last1=Hufbauer |first1=G.C. |last2=Schott |first2=J.J . |contribution=Chapter 6, The Automotive Sector |contribution-url=http://www.iie.com/publications/chapters_preview/332/06iie3349.pdf |title=NAFTA Revisited: Achievements and Challenges |place=Washington, D.C. |publisher=Institute for International Economics |publication-date=October 2005 |pages=[https://archive.org/details/naftarevisitedac00hufb/page/1 1–78] |isbn=978-0-88132-334-4 |url=https://archive.org/details/naftarevisitedac00hufb/page/1 |date=1 January 2005 }}</ref> Í [[Puebla (borg)|Puebla]] einni eru 70 framleiðendur bifreiðahluta í kringum Volkswagen.<ref name="Gereffi"/> Á 2. áratug 21. aldar stækkaði iðnaðurinn hratt. Árið 2014 var nýfjárfesting í geiranum yfir 10 milljarðar dala. Í september 2016 opnaði [[Kia Motors]] 1 milljarðs dala verksmiðju í [[Nuevo León]]<ref>{{cite news |last1=García |first1=Daniela |title=Inauguran Kia Motors en Pesquería |trans-title=Kia Motors launched in Pesquería |url=https://www.milenio.com/estados/inauguran-kia-motors-en-pesqueria |access-date=4 June 2020 |work=Milenio |date=7 September 2016 |location=Pesquería |language=es}}</ref> og [[Audi]] opnaði samsetningarlínu í Puebla sama ár.<ref>{{cite news |title=Audi inaugura planta automotriz en Puebla |trans-title=Audi opens automotive plant in Puebla |url=http://www.autoexplora.com/autoexplora-drive-style/noticias/nacionales/audi-inaugura-planta-automotriz-en-puebla/ |access-date=4 June 2020 |work=Autoexplora |date=30 September 2016 |language=es |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927002505/http://www.autoexplora.com/autoexplora-drive-style/noticias/nacionales/audi-inaugura-planta-automotriz-en-puebla/ |url-status=dead }}</ref> [[BMW]], [[Mercedes-Benz]] og [[Nissan]] eru með verksmiðjur í byggingu í Mexíkó.<ref name="KiaMexico">{{cite news|title=Automaker Kia plans $1 bn assembly plant in Mexico|url=http://www.mexiconews.net/index.php/sid/225153337|date=28 August 2014|access-date=28 August 2014|publisher=Mexico News.Net|archive-date=3 september 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092239/http://www.mexiconews.net/index.php/sid/225153337|url-status=dead}}</ref> Innlendir bílaframleiðandur eru [[DINA S.A.]], sem hefur smíðað almenningsvagna og vörubíla frá 1962<ref>{{cite web |url=http://www.dina.com.mx/history.html |title=History |author=DINA Camiones Company |access-date=15 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513110559/http://www.dina.com.mx/history.html |archive-date=13 May 2011}}</ref> og nýja fyrirtækið [[Mastretta]] sem framleiðir sportbílinn [[Mastretta MXT]].<ref>{{cite web|url=http://www.autoblog.com/2008/07/25/london-2008-mastretta-mxt-will-be-mexicos-first-homegrown-car/|title=London 2008: Mastretta MXT will be Mexico's first homegrown car |author=Jeremy Korzeniewski |access-date=30 July 2008}}</ref> Árið 2006 kom næstum helmingur af útflutningstekjum Mexíkó og 45% af innflutningi frá Bandaríkjunum og Kanada.<ref name="cia.gov">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/ Mexico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126164719/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico |date=2021-01-26 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].</ref> Fyrstu þrjá ársfjórðunga 2010 var viðskiptahalli Bandaríkjanna gagnvart Mexíkó 46 milljarðar dala.<ref>{{cite web |url=http://www.koreauspartnership.org/pdf/Koreas%20Balance%20of%20Payments.pdf |title=Korea's Balance of Payments |access-date=9 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501111207/http://www.koreauspartnership.org/pdf/Koreas%20Balance%20of%20Payments.pdf |archive-date=1 May 2011 |url-status=dead }}</ref> Í ágúst 2010 tók Mexíkó fram úr Frakklandi og varð 9. stærsti lánadrottinn Bandaríkjanna.<ref>{{cite web|url=https://www.ustreas.gov/tic/mfh.txt |title=Major Foreign Holders Of Treasury Securities |publisher=U.S. Department of the Treasury |access-date=17 July 2013}}</ref> Landið er viðskiptalega og fjárhagslega svo háð Bandaríkjunum að það veldur áhyggjum.<ref>{{Cite journal|last=Thompson |first=Adam |title=Mexico, Economics: The US casts a long shadow |journal=Financial Times |date=20 June 2006 |url=http://www.ft.com/cms/s/f53c9268-005a-11db-8078-0000779e2340,dwp_uuid=bfb8911e-ff83-11da-93a0-0000779e2340.html |archive-url=https://archive.today/2012.10.23-061552/http://www.ft.com/cms/s/f53c9268-005a-11db-8078-0000779e2340,dwp_uuid=bfb8911e-ff83-11da-93a0-0000779e2340.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2012}}</ref> Peningasendingar frá mexíkóskum ríkisborgurum sem starfa í Bandaríkjunum eru umtalsverðar. Eftir samdrátt í [[alþjóðlega fjármálakreppan|alþjóðlegu fjármálakreppunni]] 2008 og aftur í [[Covid-19-faraldurinn|Covid-19-faraldrinum]] 2021 eru þær orðnar hærri en aðrar gjaldeyrisuppsprettur.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.CD.DT?locations=MX] "Personal Remittances Received, Mexico", [[World Bank]] accessed 11 May 2022</ref><ref>[https://www.nbcnews.com/news/latino/remittances-mexico-soar-covid-pandemic-rcna13638] "Latino Remittances from Mexico Soar". [[NBC News]] accessed 11 May 2022</ref> Peningasendingarnar berast til Mexíkó eftir beinum leiðum í bandaríska ríkisbankakerfinu.<ref>[https://www.judicialwatch.org/most-of-the-33-billion-in-remittances-to-mexico-flow-via-u-s-govt-banking-program/] "Most of the $33 Billion in Remittances to Mexico Flow Via U.S. Govt. Banking Program", [[Judicial Watch]], sótt 12. maí 2022</ref> == Íbúar == [[File:Mexico estados densidad.svg|thumb|Fylki Mexíkó eftir íbúafjölda.]] Alla 19. öld rétt tvöfaldaðist íbúafjöldi Mexíkó. Þessi litla fjölgun hélt áfram fyrstu tvo áratugi 20. aldar, og jafnvel í manntalinu árið 1921 var milljón íbúa fækkun. Þetta má skýra með því að mexíkóska byltingin átti sér stað áratuginn á undan. Vöxturinn jókst gríðarlega milli 1930 og 1990 þegar árleg fjölgun var allt að 3%. Íbúafjöldi Mexíkó tvöfaldaðist á 20 árum og búist var við því að hann næði 120 milljónum fyrir aldamótin 2000. Lífslíkur fóru úr 36 árum 1895 í 72 ár árið 2000. Samkvæmt áætlun [[Landfræði- og tölfræðistofnun Mexíkó|Landfræði- og tölfræðistofnunar Mexíkó]] er áætlaður fjöldi íbúa 129.150.971 árið 2022.<ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126164719/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico |date=2021-01-26 }} World Fact Book, Mexico. skoðað 5. maí 2022</ref> Íbúar voru 123,5 milljónir árið 2017<ref>{{cite news |title=México cuenta con 123.5 millones de habitantes |trans-title=Mexico has 123.5 million inhabitants |url=https://www.eleconomista.com.mx/politica/Mexico-cuenta-con-123.5-millones-de-habitantes-20170710-0116.html |access-date=4 June 2020 |work=El Economista |agency=Notimex |date=10 July 2017 |language=es}}</ref> en þá var Mexíkó fjölmennasta spænskumælandi land heims.<ref name=Spanishhistory>{{cite web|title=Spanish Language History|publisher=Today Translations|url=http://www.todaytranslations.com/index.asp-Q-Page-E-Spanish-Language-History--13053095|archive-url=https://web.archive.org/web/20050417234656/http://www.todaytranslations.com/index.asp-Q-Page-E-Spanish-Language-History--13053095|archive-date=17 April 2005|access-date=1 October 2007}}</ref> == Menning == [[Mynd:CemetarioAlmoloyaRio1995.jpg|thumb|right|Fjölskyldur huga að legsteinum ættingja fyrir dag hinna dauðu í Almoloya del Río 1995.]] [[Mynd:-_panoramio_(2288).jpg|thumb|right|Bókasafnið við [[Universidad Nacional Autónoma de México]] í Mexíkóborg með skreytingum sem byggjast á myndlist frumbyggja Mexíkó reist á 6. áratug 20. aldar.]] Menning Mexíkó endurspeglar fjölbreyttan uppruna íbúa og er undir mestum áhrifum frá menningu [[frumbyggjar Ameríku|frumbyggja]] og [[Spánn|spænskri]] menningu. Mexíkó var ein af [[vöggur siðmenningar|vöggum siðmenningar]] frá því fyrir 7.000 árum þegar íbúar landsins þróuðu fyrstu ræktunarafbrigði [[maís]]. [[Olmekar]], [[Majar]] og [[Astekar]] reistu stórar borgir með einkennandi [[arkitektúr]]. Eftir að Spánverjar lögðu landið undir sig blandaðist menning frumbyggja við spænska menningu. [[Kaþólsk trú]] varð ríkjandi trúarbrögð, þótt ýmsir siðir tengist enn helgiathöfnum frumbyggja. [[Dagur hinna dauðu]], [[pinjata]]n og dýrkun [[Mærin frá Guadalupe|Mærinnar frá Guadalupe]] og alþýðudýrlingsins [[Santa Muerte]] eru dæmi um slíka siði. Eftir [[mexíkóska byltingin|mexíkósku byltinguna]] 1920 var tekin upp stefna aðlögunar frumþjóða landsins undir heitinu ''[[Indigenismo]]''. ''Indigenismo'' fólst í því að upphefja frumbyggjamenningu sem upprunalega þjóðmenningu Mexíkó og brjóta á bak aftur kynþáttamismunun í skólakerfinu. Um leið voru frumbyggjar seldir undir stjórn- og menntakerfi Mexíkó. Listamenn eins og myndlistarmaðurinn [[Diego Rivera]]<ref name=":7">{{Cite journal|jstor = 10.1086/499209|title = Malinche and Matriarchal Utopia: Gendered Visions of Indigeneity in Mexico|last1 = Taylor|first1 = Analisa|date = March 1, 2006|journal = Signs|doi = 10.1086/499209|pmid = |volume=31|issue = 3|pages=815–840| s2cid=144858655 }}</ref> og tónskáldið [[Daniel Alomía Robles]]<ref>{{cite book|author=Fernando Ríos|title=Panpipes & Ponchos: Musical Folklorization and the Rise of the Andean Conjunto Tradition in La Paz, Bolivia|year=2020|publisher=Oxford University Press|pp=20-57}}</ref> áttu þátt í að skapa þessa stefnu. ''Indigenismo''-stefnan hefur síðar verið gagnrýnd fyrir að hafa reynt að aðlaga frumbyggja að meginstraumsmenningu Mexíkó og þannig í reynd brotið niður sérstöðu frumbyggjasamfélaga um leið og ákveðnir menningarlegir þættir voru gerðir að þjóðartáknum. Eftir síðari heimsstyrjöld breyttist stefnan í það sem hefur verið nefnt ''[[Mestizaje]]'' sem upphefur blandaðan uppruna íbúa landsins, á þeim forsendum að allir séu á einhvern hátt blandaðir og þar með jafnréttháir. Heimspekingurinn [[José Vasconcelos]] átti þátt í mótun þessarar stefnu með hugmyndinni um „alheimskynþáttinn“,<ref name="vasconcelos160">{{Cite book|last=Vasconcelos|first=José|others=Didier T. Jaén (translator)|title=La Raza Cósmica (The Cosmic Race)|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=1997|isbn=978-0-8018-5655-6|page=[https://archive.org/details/cosmicracebiling00vasc/page/160 160]|url=https://archive.org/details/cosmicracebiling00vasc/page/160|url-access=registration}}</ref> og meðal listamanna sem tengjast henni eru myndlistarkonan [[Frida Kahlo]] og rithöfundurinn [[Octavio Paz]]. Margir lykilþættir í menningu Mexíkó, eins og [[Mariachi-tónlist]] og [[kúreki|kúrekamenning]], eru tengdir við þennan blandaða uppruna.<ref>{{cite web|url=https://www.history.com/topics/mexico/history-of-mexico|title=History of Mexico|website=History}}</ref> ''Mestizaje'' hefur líka verið gagnrýnt fyrir að breiða yfir kynþáttamismunun í mexíkósku samfélagi og hafna sérstöðu frumþjóða.<ref>{{cite web|url=https://lareviewofbooks.org/article/the-myth-of-mestizaje/|title=The Myth of Mestizaje|author=Federico Navarrete, Ellen Jones|date=27. nóvember 2020|website=LARB: Los Angeles Review of Books}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.mesoweb.com/ Vefur um miðameríska menningu] * [http://www.timarit.is/?issueID=416690&pageSelected=3&lang=0 ''Menningin sem tortímist''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1937]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} {{Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku}} {{Norður-Ameríka}} [[Flokkur:Mexíkó| ]] [[Flokkur:Spænskumælandi lönd]] epe00u23upa4sofxq3xljb2pva2kewj 0 12192 1958973 1509273 2026-04-06T08:16:48Z Arnastjarna 114982 Bætti við mynd sem er á enska wikipedia o.fl. 1958973 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Hintikka_2.jpg | frame | hægri | alt=Ljósmynd af hvítum, gráhærðum eldri manni sem situr við brúnan bakgrunn. Hann er klæddur í gráan jakka, með rautt köflótt bindi og gleraugu. Hann brosir í átt að myndavélinni. | Mynd af Hintikka árið 2003.]]'''Jaakko Hintikka''' (f. [[12. janúar]] [[1929]] - d. [[12. ágúst]] [[2015]]) var [[rökfræðingur]] og [[heimspekingur]], fæddur í [[Vantaa]] í [[Finnlandi]]. Hann var prófessor við [[Boston University]]. Hintikka vann [[Rolf Schock verðlaunin]] í rökfræði og heimspeki árið [[2005]] „vegna brautryðjendastarfs síns og framlags til rökgreiningar á háttahugtökum, einkum hugtökunum ''þekking'' og ''skoðun''“. Hann er talinn vera upphafsmaður formlegrar [[þekkingarfræðileg rökfræði|þekkingarfræðilegrar rökfræði]] og brautryðjandi á sviði [[merkingarfræði í háttarökfræði]], sem lagði til formlega merkingarfræði, efnislega hliðstæða merkingarfræði [[Saul Kripke|Sauls Kripke]]. Hintikka er einnig mikilvægur ritskýrandi verka [[Ludwig Wittgenstein|Ludwigs Wittgenstein]]. Hintikka var mikilvirkur höfundur og meðhöfundur yfir þrjátíu bóka og meira en 300 fræðilegra ritgerða um stærðfræðilega og heimspekilega rökfræði, [[þekkingarfræði]], [[málspeki]] og [[vísindaheimspeki]]. Verk hans hafa verið þýdd á níu tungumál. Hann var aðalritstjóri tímaritsins ''[[Synthèse]]'' ({{ISSN|0039-7857}}) frá [[1962]] til [[2002]] auk þess að vera ráðgjafi í ritstjórn annarra tímarita. Hann var fyrsti varaforseti [[Fédération Internationale des Sociétés de Philosophie]], varaforseti [[Institut International de Philosophie]] (1993&ndash;1996), og meðlimur í [[American Philosophical Association]], alþjóðlegra samtaka um sögu og heimspeki vísindanna, meðlimur í [[Association for Symbolic Logic]] og stjórnarmeðlimur í [[Philosophy of Science Association]]. == Valin rit eftir Hintikka == * ''The Principles of Mathematics Revisited'' ISBN 0-521-62498-3 * ''Paradigms for Language Theory and Other Essays'' ISBN 0-7923-4780-3 * ''Lingua Universalis vs Calculus Ratiocinator'' ISBN 0-7923-4246-1 * ''Inquiry as Inquiry: A Logic of Scientific Discovery'' ISBN 0-7923-5477-X * ''Language, Truth and Logic in Mathematics'' ISBN 0-7923-4766-8 * ''Ludwig Wittgenstein: Half-Truths and One-and-a-Half-Truths'' ISBN 0-7923-4091-4 * ''Analyses of Aristotle'' ISBN 1-4020-2040-6 * ''The Logic of Epistemology and the Epistemology of Logic'' ISBN 0-7923-0040-8 == Tengt efni == * [[Willard Van Orman Quine]] * [[Saul Kripke]] * [[Rudolph Carnap]] * [[Ludwig Wittgenstein]] == Heimildir == Greinin er lausleg þýðing á færslu úr ensku Wikipedia sem byggir á upplýsingum frá [http://www.bu.edu/philo/faculty/hintikka.html heimasíðu] Jaakko Hintikka. [[Flokkur:Finnskir heimspekingar|Hintikka, Jaakko]] [[Flokkur:Málspekingar|Hintikka, Jaakko]] [[Flokkur:Rökfræðingar|Hintikka, Jaakko]] [[Flokkur:Rökgreiningarheimspekingar|Hintikka, Jaakko]] {{fde|1929|2015|Hintikka, Jaakko}} tu0zyd9qn8085p8vfta8f9r7ol1m5p7 0 13411 1958912 1904437 2026-04-05T20:06:29Z Gurkubondinn 11672 Kemur upp rangt í [[:Flokkur:Forsetar Íslands]] 1958912 wikitext text/x-wiki {{Sveitabær}} '''Bessastaðir''' á [[Álftanes]]i í [[Garðabær|Garðabæ]] á [[Suðvesturland]]i eru aðsetur [[Forseti Íslands|forseta Íslands]]. == Staðhættir == Á Bessastöðum er þyrping nokkurra húsa: Bessastaðastofa, Norðurhús, þjónustuhús og Suðurálma eru portbyggðar byggingar. Suðurálma samanstendur af móttökuhúsi, bókhlöðu og tengibyggingu við þjónustuhús. Bessastaðastofa er elsta húsið á jörðinni. Móttökuhús er byggt við hana árið 1941 og tengt á milli með blómaskála sem nemur við suðurgafl Bessastaðstofu og gerður er eftir hugmynd ríkisstjórafrúarinnar, Georgíu Björnsson. Samsíða móttökuhúsinu er bókhlaðan, sem byggð var árið 1968 og gengt er úr henni í borðsal Bessastaðastofu. [[Bessastaðakirkja]] stendur fremst en handan portbyggðu húsanna eru forsetahús og ráðsmannshús. Fjær stendur bílageymsla, sem áður var fjós. Sambyggð hlaða gegnir enn sama hlutverki og áður en hlöðuloftið er nú geymsla. Búskapur var á Bessastöðum til ársins 1968. Bessastaðanes er allstórt og þar má sjá á yfirborði menjar um ýmsa starfsemi. Örnefni vísa til þess að hluta, svo sem Skothús, Prentsmiðjuflöt og Sjóbúðarflöt. == Söguágrip == Saga Bessastaða nær allt aftur til landnámsaldar, samkvæmt fornleifarannsóknum sem fram fóru á staðnum á 9. og 10. áratug 20. aldar og sem studdar eru rituðum heimildum að nokkru. Bessastaðir hafa ávallt verið mikilvægir í sögu þjóðarinnar og jafnan verið aðsetur höfðingja og háembættismanna. [[Snorri Sturluson]] átti jörðina þó svo að óvíst sé að hann hafi nokkru sinni búið þar sjálfur. Eftir víg hans árið 1241, rann jörðin með öllum gögnum og gæðum undir Noregskonung. Hún varð fyrsta jörðin á Íslandi til þess að komast í konungseigu. Hirðstjórar konungs sátu á Bessastöðum og síðar amtmenn og stiftamtmenn ásamt landfógetum. Nafntogaðasti og jafnfram mögulega verst þokkaði hirðstjórinn var [[Páll Stígsson]] en meðal merkustu landseta var [[Magnús Gíslason (amtmaður)]] sem þótti milt og gott yfirvald. Magnús var fyrsti Íslendingurinn sem gegndi stöðu amtmanns og hann átti frumkvæði að byggingu steinhúsanna tveggja á 18. öld sem enn standa. All veglegir legsteinar þeirra beggja eru múraðir inn í veggi Bessastaðakirkju. Bessastaða er vitanlega getið í [[jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns]] frá árinu 1703 en þar er getið um að landskuld ýmissa annarra jarða á Álftanesi og leigukúgildi "betalist" í tunnum kola og smjöri. Um Bessastaði sjálfa segir m.a.: "''Jarðarinnar dýrleiki þykjast menn heyrt hafa að verið hafi xii [hundruð]. Eigandinn er kóngl. Majestat. Hjer er amptmannsins residens og fóetans þá so til hagar. Landskuld er hjer engin nje hefur verið í nokkur hundruð ár''.<ref>Árni Magnússon og Páll Vídalín (1703): 219</ref> [[Ólafur Stephensen]], stiftamtmaður, sat ekki á Bessastöðum og hann lét staðinn eftir til skólahalds fyrir Lærða skólann sem þá var nefndur [[Hólavallaskóli]] árið 1805. Eftir það nefndist hann [[Bessastaðaskóli]], allt til ársins 1846 að hann fluttist í Lækjargötu í Reykjavík og heitir nú [[Menntaskólinn í Reykjavík]]. [[Grímur Thomsen]], sem var fæddur og uppalinn á Bessastöðum þar sem faðir hans var skólaráðsmaður, fékk jörðina með konungsúrskurði 28. júní 1867 í skiptum fyrir Belgsholt í Borgarfirði og bjó þar og rak bú í tæp þrjátíu ár til æviloka 1896. <ref>[https://timarit.is/page/4326827?iabr=on#page/n1/mode/2up/search/%22Gr%C3%ADmur%20Thomsen%22 Grímur Thomsen.] Jón Þorkelsson (yngri) Andvari 1. janúar 1898, bls. 10&ndash;11.</ref> Þá eignaðist Landsbanki Íslands staðinn og tveimur árum síðar var hann seldur. Kaupandi var [[Skúli Thoroddsen]], ritstjóri og alþingismaður. Skúli bjó á Bessastöðum ásamt fjölskyldu sinni í tíu ár. Eftir það bjuggu Jón H. Þorbergsson bóndi, [[Björgúlfur Ólafsson]] læknir og [[Sigurður Jónasson]] forstjóri í Bessastaðastofu en sá síðastnefndi afhenti ríkinu jörðina að gjöf árið 1941 svo þar mætti verða bústaður ríkisstjóra og síðar forsetasetur. == Bessastaðastofa == Bessastaðastofa var byggð á árunum [[1761]] til [[1766]] sem embættisbústaður [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns. Það var danska stjórnin sem lét byggja húsið en ástand eldra embættisseturs var orðið afar bágborið. Kostnaðurinn nam 4.292 ríkisdölum og 77 skildingum. Þar í reiknast ýmis kostnaður sem til féll vegna vandamála sem upp komu á byggingartímanum. Miklu dýpra var niður á fastan grunn og fór jafnmikið grjót í sökkul hússins og í veggi þess, byggingartíminn varð mjög langur og kostnaðarsöm mistök voru gerð við þakið.<ref>Helge Finsen og Esbjörn Hiort (1978), 63.</ref> Engar teikningar hafa fundist af Bessastaðastofu en talið er að húsameistarinn [[Jakob Fortling]] hafi teiknað hana. Bessastaðastofa hefur frá byggingu hússins tekið allmiklum breyting í gegnum tíðina, utan sem innan. === Fornleifakjallari undir Bessastaðastofu === Að áliðinni 20. öld þótti kominn tími til umfangsmikilla viðgerða og endurnýjunar húsanna á Bessastöðum og kallaði ástand Bessastaðastofu á miklar endurbætur. Af heimildum og fyrri rannsóknum þótti ljóst að vænta mætti þess að mannvistarleifar kæmu í ljós við framkvæmdir en þær hófust árið 1989 undir stjórn Bessastaðanefndar (sem skipuð var um endurbæturnar). Sú varð raunin, en miklu meira en menn óraði fyrir og mannvistarlög voru mörg, hvert ofan á öðru.<ref>Bessastaðanefnd (1999), 28.</ref> Að endingu spannaði fornleifarannsóknin á Bessastöðum níu ár og varð ein hin umfangsmesta sem fram hafði farið á Íslandi. Samkvæmt rannsóknum nær búseta á Bessastöðum allt aftur á landnámsöld. Auk mannvirkjaleifa, fannst allmikið af gripum við fornleifarannsóknina á Bessastöðum. Þá öfluðu vísindamenn stærsta safns fornvistfræðilegra gagna sem fundist höfðu í einum uppgreftri hérlendis fram að því. Við upphaf húsaviðgerðarinnar, var kjallarinn undir Bessastaðastofu grafinn út og fornminjum komið fyrir þar, svo sýna mætti áhugasömum. Þann sóma sem fornminjum staðarins er sýndur með gerð fornleifakjallarans og útfærslu hans, má ekki síst þakka velvilja og skilningi þáverandi forseta, sem var [[Vigdís Finnbogadóttir]]. Fyrirhugaður vínkjallari undir húsinu vék fyrir fornleifakjallaranum. Um leið jókst þýðing setursins þar sem unnt varð að sýna gestum forseta raunverulegar menjar um sögu staðarins og veita innsýn að nokkru leyti inn í daglegt líf æðstu embættismanna landsins árhundruð aftur í tímann. Bessastaðanefnd og [[Þjóðminjasafn Íslands]] sameinuðust um frágang kjallarans sem sýningarhæfs rýmis og útstillingu muna. Frágangi hans var endanlega lokið um mitt árið 1994. Þarna má skyggnast nokkrar aldir aftur í sögu Bessastaða og meðal annars er gengt meðfram austurvegg bústaðar landfógeta frá fyrstu áratugum 18. aldar og má sjá inn á gólf hússins. Það var gert af bindingsverki og gefið er sýnishorn af því hvernig veggir slíkra bygginga voru gerðir en fyrirmyndin er allgömul og kemur frá Evrópu þó svo að hús úr bindingsverki hafi ekki reynst mjög vel hérlendis né verið endingargóð. ==== Fundnir munir ==== Allir þeir munir sem eru til sýnis, fundust á staðnum og sem dæmi um þá helstu má nefna: * Brenndan leir * Krítarpípur * Glermuni * Dýrabein * Grip úr beini * Ýmsa gripi úr járni, steini og öðrum efnum [[Mynd:Fallbyssa í fornleifakjallara Bessastaðstofu.jpg|thumb|250px|Fallbyssa í fornleifakjallaranum]] Flestir brenndu leirmunanna voru brot úr leirkerjum frá 17. - 19. öld en eitt brotanna er frá 15. öld. Meira en 100 brot úr krítarpípum fundust, flest frá 18. öld Pípuhausar voru litlir því tóbak var dýrt. Glerið sem fannst, svo sem glasabrot, sýna stöðu Bessastaða sem höfðingjasetur því annað eins var ekki að finna á bæjum. Elsta glerbrotið var úr mannvistarlagi frá 15. eða 16. öld. Meðal óvenjulegust muna voru lítill tálgukarl úr beini og hafa verið leiddar að því líkur að hér sé um að ræða e.t.v. leikfang barns eða taflmann. Allmargir járnmunir fundust, svo sem naglar, hnífur, sylgja og reisla.<ref>Guðmundur Ólafsson (2010), 121.</ref> Þá má nefna að í fornleifakjallaranum er fallbyssa sem talin er vera frá 15. öld, sem fannst í jörðu á Bessastöðum árið 1888. Trúlega var byssan notuð staðnum til varnar er einnig mögulega til erfðahyllingar þegar við átti. Byssan er trúlega sú næstelsta sem til er hérlendis. Hún er gerð af sex járnhólkum og eru járngjarðir utan um samskeyti þeirra. Mögulega vantar eitthvað á lengd byssunnar. Enn eldri er byssa sem einnig fannst í Bessastaðalandi, en hlaup hennar er gert af járnstöfum sem mynda sívalning sem járngjarðir eru felldar utanum. Sú er varðveitt á Þjóðminjasafni Íslands. == Þrælakistan == Vinnumannaskálinn á Bessastöðum var kallaður ''Þrælakistan'', svarthol konungs í Konungsgarði, og var ætlaður afbrotamönnum. Menn vissu lengi vel ekki hvar hún hefði verið. En árið [[1993]] stóð yfir uppgröftur í grennd við Bessastaði. Guðmundur Ólafsson, fornleifafræðingur taldi þá hugsanlegt að Þrælakistan hafi komið í ljós við rannsóknina rétt austan við Bessastaðastofu. Þar fannst niðurgrafin rúst og voru veggirnir gerðir úr stórum björgum, og er líklegt að hún hafi verið þar. Þegar uppgreftrinum lauk varð þessi hugsanlega Þrælakista að vínkjallara Bessastaða. Í Íslandsklukkunni eftir [[Halldór Laxness]] er minnst á Þrælakistuna: {{Tilvitnun2| „Allir munu vera okkar vinir, sagði hún; því fólkinu líður vel. Og þrælakistan leggjast niður á Bessastöðum, sagði hann. Því í landi þar sem fólkinu líður vel eru ekki framdir glæpir. Og við ríðum um landið á hvítum hestum, sagði hún“.}} == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * Árni Magnússon og Páll Vídalín: ''Jarðabók, Gullbringu- og Kjósarsýsla, Hið íslenska fræðafjelag í Kaupmannahöfn 1703'', Prentsmiðjan Oddi, Reykjavík, 1982. * Guðmundur Ólafsson: ''Bessastaðarannsókn 1987, Aðdragandi og upphaf - uppgraftarsvæði 1-11'', Þjóðminjasafn Íslands, Reykjavík, 2010. * Helge Finsen og Esbjörn Hiort: ''Steinhúsin gömlu á Íslandi'', Bókaútgáfan Iðunn, Reykjavík, 1978. * ''Framkvæmdir á Bessastöðum 1989 - 1998, Skilamat'', Bessastaðanefnd, 1999. * Vilhjálmur Þ. Gíslason: ''Bessastaðir: Þættir úr sögu höfuðbóls.'', Norðri, Akureyri 1947. ==Tengt efni== * [[Bessastaðaskóli]] * [[Bessastaðakirkja]] * [[Snorri Sturluson]] * [[Grímur Thomsen]] * [[Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal]] == Tenglar == {{Commons|Category:Bessastaðir|Bessastöðum}} * [http://www.forseti.is/Forsida/Bessastadir/ Um Bessastaði á vefsíðu forseta Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312070441/http://www.forseti.is/Forsida/Bessastadir/ |date=2007-03-12 }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1821735 ''Uppbygging á Bessastöðum''; grein í Morgunblaðinu 1995] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3677917 ''Bessastaðir á Álftanesi''; grein í Morgunblaðinu 2005] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3310270 ''Dýrkeyptur eltingaleikur við unnustann''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1993] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1516400 ''Reimleikar á Bessastöðum''; grein í Morgunblaðinu 1979] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2201747 ''Bessastaðir''; grein í Lögbergi 1941] * [https://timarit.is/page/4843003?iabr=on#page/n13/mode/2up/search/%22Gr%C3%ADmur%20Thomsen%22 ''Bessastaðir'' Útvarpserindi eftir Tryggva Gíslason birt í Eimreiðinni 1. maí 1968.] {{Friðuð hús á Reykjanesi}} [[Flokkur:Forsetar Íslands]] [[Flokkur:Fornleifauppgröftur á Íslandi]] [[Flokkur:Forsetabústaðir]] [[Flokkur:Álftanes]] [[Flokkur:Íslenskir sveitabæir]] 5n3j03ffs3by7salveie93a4qa9uqwo 0 21380 1958903 1954174 2026-04-05T13:54:33Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1958903 wikitext text/x-wiki [[File:Palais des Nations unies, à Genève.jpg|alt=A long row of flags|thumb|upright=1.2|Fánar aðildarríkja og áheyrnarríkja [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] fyrir framan [[Þjóðahöllin]]a í [[Genf]], [[Sviss]].]] '''Listi yfir fullvalda ríki''' gefur yfirlit yfir [[fullvalda ríki]] um allan heim með upplýsingum um stöðu þeirra og viðurkenningu á [[fullveldi]] þeirra. Hægt er að skipta ríkjunum 208 í þrjá flokka eftir því hver staða þeirra er innan [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]]: 193 aðildarríki,<ref name="unms">{{cite web|title=United Nations Member States|url=https://www.un.org/en/members/index.shtml|publisher=United Nations|author=Press Release ORG/1469|access-date=November 3, 2019|date=3 July 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230101646/http://www.un.org/en/members/index.shtml|archive-date=30 December 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> 2 áheyrnarríki, og 13 önnur ríki. Dálkurinn „Deilur um fullveldi“ sýnir að fullveldið er óumdeilt í 188 tilvikum, en umdeilt í 18 tilvikum. Af þessum 18 eru 6 aðildarríki, 1 áheyrnarríki og 11 önnur ríki. Að auki eru 2 ríki með sérstaka stöðu. Listar af þessu tagi eru alltaf umdeilanlegir, þar sem engin bindandi skilgreining er til á því hvaða skilyrði ríki þurfa að uppfylla til að teljast fullvalda. Nánar er fjallað um skilyrðin hér fyrir neðan. Á listanum eru líka lönd sem eru talin hafa stöðu fullvalda ríkja ''de facto'', en ekki ætti að líta á það sem stuðning við kröfur um viðurkenningu á sjálfstæði þeirra. == Skilgreiningar == Þessi listi á rætur að rekja til skilgreiningarinnar á því hvað telst fullvalda ríki samkvæmt fyrstu grein [[Montevídeósáttmálinn|Montevídeósáttmálans]] frá [[1933]]. Samkvæmt sáttmálanum, þarf fullvalda ríki að hafa þessa eiginleika: (a) stöðugan fólksfjölda, (b) afmarkað landsvæði, (c) ríkisstjórn, og (d) möguleika á því að vinna með öðrum ríkjum, svo fremi sem það hafi ekki fengist með vopnavaldi, hótunum eða öðrum þvingunaraðgerðum.<ref>{{cite book|author=Hersch Lauterpacht|title=Recognition in International Law|url=https://books.google.com/books?id=EWgEv1Qq2TwC&pg=PA419|year=2012|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=419|isbn=9781107609433}}</ref> Deilt er um það hvort og að hve miklu leyti [[viðurkenning (alþjóðaréttur)|viðurkenning]] skiptir máli fyrir sjálfstæði ríkja. Ef skilgreiningunni hér að framan er fylgt ætti hún að nægja til að ríki teljist sjálfstæð, og viðurkenning annarra ríkja skiptir þá engu máli. Á hinn bóginn, ef óskilyrtu kenningunni um ríkjamyndun er fylgt getur ríki aðeins talist fullgildur aðili að alþjóðasamskiptum ef önnur ríki viðurkenna fullveldi þess. Á eftirfarandi lista eru ríki sem: * líta á sig sem sjálfstæð ríki (til dæmis með [[sjálfstæðisyfirlýsing]]u) og eru oft álitin uppfylla skilgreininguna að framan, eða * eru viðurkennd sem sjálfstæð ríki af minnst einu aðildarríki Sameinuðu þjóðanna. Í sumum tilvikum kann að vera umdeilt hvort tiltekið ríki uppfylli skilyrðin í Montevídeósáttmálanum. Ríki sem telja sig fullvalda en uppfylla ekki öll skilyrðin eru stundum kölluð [[hálfgildingsríki]].<ref name=Hahn>{{cite book|last=Hahn|first=Gordon|title=Russia's Revolution from Above, 1985–2000: Reform, Transition, and Revolution in the Fall of the Soviet Communist Regime|url=https://archive.org/details/russiasrevolutio0000hahn|date=2002|page=[https://archive.org/details/russiasrevolutio0000hahn/page/527 527]|publisher=Transaction Publishers|location=New Brunswick|isbn=978-0765800497}}</ref><ref name=Griffiths>{{cite book|last=Griffiths|first=Ryan|title=Age of Secession: The International and Domestic Determinants of State Birth|date=2016|pages=85, 213–242|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-1107161627}}</ref> Á grundvelli þessara skilyrða eru því 208 ríki á listanum: * 205 ríki sem njóta viðurkenningar minnst eins aðildarríkis Sameinuðu þjóðanna * 1 ríki sem uppfyllir skilyrðin, en er aðeins viðurkennt af ríkjum sem ekki eru aðildarríki Sþ ([[Transnistría]]) * 1 ríki sem uppfyllir skilyrðin, en nýtur ekki viðurkenningar neins annars ríkis ([[Sómalíland]]) Í töflunni er að finna undirlista yfir lönd sem eru ýmist ekki fullvalda eða eru nátengd öðru fullvalda ríki. Þar er líka að finna svæði þar sem yfirráð annars ríkis eru takmörkuð með alþjóðasamningum. Þetta eru: * Ríki í [[tengdaríki|frjálsu sambandi]] við annað ríki * Tvö svæði undir yfirráðum Pakistan sem eru hvorki fullvalda, hjálendur né hlutar annarra ríkja: [[Azad Kasmír]] og [[Gilgit Baltistan]] * Hjálendur annars ríkis, auk landsvæða sem sýna mörg einkenni hjálenda * Landsvæði sem stofnuð hafa verið með alþjóðasamningum == Listinn == Heiti ríkjanna hér eru í langflestum tilvikum samkvæmt lista Árnastofnunar yfir ríkjaheiti.<ref>{{vefheimild|titill=Ríkjaheiti|url=https://www.arnastofnun.is/is/rikjaheiti|vefsíða=Árnastofnun|skoðað=5-4-2022}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="background:white; text-align:left;" ! width=300pt|Almennt og opinbert heiti ! width=150pt|Aðild að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]]<ref>Hér kemur fram hvort ríki á aðild að Sameinuðu þjóðunum, eða hvort það tekur þátt í starfi Sþ með aðild að undirstofnunum þeirra.</ref> ! width=150pt|Deilur um fullveldi ! class="unsortable" |Frekari upplýsingar um stöðu og viðurkenningu fullveldis |- style="background:Darkgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">A AAA</span> |<span style="display:none">A AAA</span> |<span style="display:none">A AAA</span> | |- style="background:Lightgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">ZZZ</span>↓ Aðildarríki og áheyrnarríki Sþ ↓ |<span style="display:none">A AAA</span> |<span style="display:none">ZZZ</span> | |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Abkasía → [[#Abkasía|Sjá færsluna fyrir Abkasíu]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Afganistan"></span>'''{{flag|Afganistan}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Ríkjandi stjórn í Afganistan sem nefnir landið „íslamska emírsdæmið Afganistan“, hefur ekki verið viðurkennd af neinu ríki. Sameinuðu þjóðirnar viðurkenna stjórn „íslamska lýðveldisins Afganistan“ sem réttmæta stjórn landsins.<ref name="akhund2">{{Cite news|date=7 September 2021|title=Taliban announce new government for Afghanistan|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750}}</ref><ref name="UN_Seats_Denied">{{Cite news|date=1 December 2021|title=U.N. Seats Denied, for Now, to Afghanistan’s Taliban and Myanmar’s Junta|work=nytimes|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/world/americas/united-nations-taliban-myanmar.html}}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Albanía"></span>'''{{flag|Albanía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Albanía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Alsír"></span>'''{{flag|Alsír}}'''&nbsp;– Alþýðulýðveldið Alsír |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Alþýðulýðveldið Kína → [[#Kína|Sjá færsluna fyrir Kína]]'' |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Alþýðulýðveldið Kórea → [[#Norður-Kórea|Sjá færsluna fyrir Norður-Kóreu]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Andorra"></span>'''{{flag|Andorra}}'''&nbsp;– Furstadæmið Andorra |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Andorra er samfurstadæmi þar sem embætti þjóðhöfðingja deilist á [[Frakklandsforseti|Frakklandsforseta]] og [[kaþólska biskupsdæmið Urgell|biskupinn af Urgell]],<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders |title=Andorra country profile |work=BBC News |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215064605/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders |archive-date=15 February 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> sem aftur er skipaður af páfa. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Angóla"></span>'''{{flag|Angóla}}'''&nbsp;– Lýðveldið Angóla |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Antígva og Barbúda"></span>'''{{flag|Antígva og Barbúda}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Antígva og Barbúda á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. Eitt sjálfstjórnarhérað, [[Barbúda]], er hluti af ríkinu. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Argentína"></span>'''{{flag|Argentína}}'''&nbsp;– Argentínska lýðveldið<ref>Stjórnarskrá Argentínu (35. grein) samþykkir eftirfarandi heiti á landinu: „Sameinuð héruð Río de la Plata“, „Argentínska lýðveldið“ og „Argentínska sambandsríkið“.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Argentína er sambandsríki 23 fylkja og einnar sjálfstjórnarborgar.<ref>Tilkall Argentínu til lands á Suðurskautslandinu er ein af fimm sýslum héraðsins [[Tierra del Fuego]].{{cite web|url=https://www.patagonia-argentina.com/en/tierradelfuego/|title=Tierra del Fuego and Antarctica|website=Patagonia-Argentina|access-date=September 12, 2020}}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Armenía"></span>'''{{flag|Armenía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Armenía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ | style="background:#fcc;"|Ekki viðurkennt af [[Pakistan]]. {{extent}}Pakistan viðurkennir ekki Armeníu vegna átakanna um [[Nagornó-Karabak]].<ref>{{cite web|url=http://www.foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf|title=Pakistan Worldview, Report 21, Visit to Azerbaijan|publisher=Senate of Pakistan Foreign Relations Committee|date=2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219074354/http://foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf|archive-date=19 February 2009}}</ref><ref>[http://www.today.az/news/politics/30102.html Nilufer Bakhtiyar: "For Azerbaijan Pakistan does not recognise Armenia as a country"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813064453/http://www.today.az/news/politics/30102.html |date=13 August 2011 }} 13 September 2006 [14:03] – Today.Az</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.az/articles/armenia/86325|title=Pakistan the only country not recognizing Armenia – envoy|publisher=News.Az|date=5 February 2014|access-date=17 February 2014|quote=We are the only country not recognizing Armenia as a state.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223095734/http://news.az/articles/armenia/86325|archive-date=23 February 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Aserbaísjan"></span>'''{{flag|Aserbaísjan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Aserbaísjan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Eitt sjálfstjórnarhérað, [[Sjálfstjórnarlýðveldið Naksjivan]], er útlenda Aserbaísjan. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Austur-Tímor"></span>'''{{flag|Austur-Tímor}}'''&nbsp;– Lýðstjórnarlýðveldið Tímor-Leste<ref>Ríkisstjórn Austur-Tímor notar „Timor-Leste“ sem opinbert enskt heiti landsins.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Austurríki"></span>'''{{flag|Austurríki}}'''&nbsp;– Lýðveldið Austurríki |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Austurríki er sambandsríki 9 fylkja. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Ástralía"></span>'''{{flag|Ástralía}}'''&nbsp;– Samveldið Ástralía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Ástralía er aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] og sambandsríki [[fylki og yfirráðasvæði Ástralíu|sex fylkja, þriggja yfirráðasvæða og sex handanhafssvæða]], auk tilkalls til lands á Suðurskautslandinu. Handanhafssvæði Ástralíu eru: * [[Ashmore- og Cartier-eyjar]] * {{flag|Jólaeyja}} * {{flag|Kókoseyjar}} * [[Kóralhafseyjar Ástralíu]] * [[Heard-eyja og McDonald-eyjar]] * {{flag|Norfolkeyja}} * ''[[Ástralska Suðurskautssvæðið]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bahamaeyjar"></span>'''{{flag|Bahamaeyjar}}'''&nbsp;– Samveldi Bahamaeyja<ref>{{cite web|title=Bahamas, The {{!}} The Commonwealth|url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|website=thecommonwealth.org|date=15 August 2013|access-date=12 March 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180309082734/http://www.thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|archive-date=9 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Bahamaeyjar eiga aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bandaríkin"></span>'''{{flag|Bandaríkin}}'''&nbsp;– Bandaríki Norður-Ameríku |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Bandaríkin eru sambandsríki 50 fylkja, eins alríkisumdæmis og eins innlimaðs yfirráðasvæðis ([[Palmýrurif]]). Auk þess fer alríkisstjórnin með yfirráð yfir 13 hjálendum. Af þeim eru fimm byggðar: * {{flag|Bandaríska Samóa}} * {{flag|Gvam}} * {{flag|Norður-Maríanaeyjar}} * {{flag|Púertó Ríkó}} * {{flag|Bandarísku Jómfrúaeyjar}} Hún fer líka með stjórn nokkurra óbyggðra eyja: * [[Baker-eyja]] * [[Howland-eyja]] * [[Jarvis-eyja]] * [[Johnston-rif]] * [[Kingman-rif]] * [[Midway-rif]] * [[Navassa-eyja]] * [[Wake-eyja]] Stjórnin gerir líka tilkall til eftirfarandi svæða: * ''[[Bajo Nuevo-banki]]'' * ''[[Serranilla-banki]]'' Þrjú sjálfstæð ríki hafa gerst sambandsríki Bandaríkjanna með samningi um frjálst samband: * {{flag|Marshalleyjar}} – Lýðveldi Marshall-eyja * {{flag|Míkrónesía}} – Sambandsríki Míkrónesíu * {{flag|Palaú}} – Lýðveldið Palaú |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bangladess"></span>'''{{flag|Bangladess}}'''&nbsp;– Alþýðulýðveldið Bangladess |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Barbados"></span>'''{{flag|Barbados}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Barein"></span>'''{{flag|Barein}}'''&nbsp;– Konungsríkið Barein |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Belgía"></span>'''{{flag|Belgía}}'''&nbsp;– Konungsríkið Belgía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Belgía á aðild að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]]. Belgía er sambandsríki þriggja málsamfélaga og þriggja héraða. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Belís"></span>'''{{flag|Belís}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Belís á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Benín"></span>'''{{flag|Benín}}'''&nbsp;– Lýðveldið Benín |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bosnía og Hersegóvína"></span>'''{{flag|Bosnía og Hersegóvína}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Bosnía og Hersegóvína er mynduð úr tveimur ''aðilum'': * [[Sambandsríkið Bosnía og Hersegóvína]] * [[Republika Srpska]] Auk þess er [[Brčko-umdæmi]] sjálfstjórnarumdæmi.<ref name="Stjepanović2015">{{cite journal |title=Dual Substate Citizenship as Institutional Innovation: The Case of Bosnia's Brčko District |journal=Nationalism and Ethnic Politics |date=2015 |pages=382–383 |first=Dejan |last=Stjepanović |volume=21 |issue=4 |doi=10.1080/13537113.2015.1095043 |s2cid=146578107 |issn=1353-7113 |eissn=1557-2986 |oclc=5927465455 }}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Botsvana"></span>'''{{flag|Botsvana}}'''&nbsp;– Lýðveldið Botsvana |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bólivía"></span>'''{{flag|Bólivía}}'''&nbsp;– Fjölþjóðaríkið Bólivía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Brasilía"></span>'''{{flag|Brasilía}}'''&nbsp;– Sambandslýðveldi Brasilíu |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Brasilía er sambandsríki með [[fylki Brasilíu|26 fylki og eitt alríkisumdæmi]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bretland"></span>'''{{flag|Bretland}}'''&nbsp;– Sameinað konungsríki Stóra-Bretlands og Norður-Írlands |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Bretland á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. Það er samsett úr fjórum aðildarlöndum: [[England]]i, [[Norður-Írland]]i, [[Skotland]]i og [[Wales]]. Bretlandi tilheyra 13 hjálendur auk tilkalls til lands á Suðurskautslandinu: * [[Akrótírí og Dekelía]] (á [[Kýpur]]) * {{flag|Angvilla}} * {{flag|Bermúda}} * {{flag|Bresku Indlandshafseyjar}} * {{flag|Bresku Jómfrúaeyjar}} * {{flag|Caymaneyjar}} * {{flag|Falklandseyjar}} * {{flag|Gíbraltar}} * {{flag|Montserrat}} * {{flag|Pitcairn}} * [[Sankti Helena, Ascension og Tristan da Cunha]] * {{flag|Suður-Georgía og Suður-Sandvíkureyjar}} * {{flag|Turks- og Caicoseyjar}} * ''[[Breska landsvæðið á Suðurskautslandinu]]'' [[Breska krúnan]] fer líka með yfirráð yfir þremur krúnunýlendum með heimastjórn: * {{flag|Guernsey}} * {{flag|Mön}} * {{flag|Jersey}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Brúnei"></span>'''{{flag|Brúnei}}'''&nbsp;– Þjóðin Brúnei, bústaður friðarins |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Búlgaría"></span>'''{{flag|Búlgaría}}'''&nbsp;– Lýðveldið Búlgaría |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki Evrópusambandsins. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Búrkína Fasó"></span>'''{{flag|Búrkína Fasó}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Búrma → [[#Mjanmar|Sjá færsluna fyrir Mjanmar]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Búrúndí"></span>'''{{flag|Búrúndí}}'''&nbsp;– Lýðveldið Búrúndí |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bútan"></span>'''{{flag|Bútan}}'''&nbsp;– Konungsríkið Bútan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Chile"></span>'''{{flag|Chile}}/Síle'''&nbsp;– Lýðveldið Chile |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Tilkall Chile til lands á Suðurskautslandinu er formlega skilgreint sem sveitarfélagið [[Antártica Chilena]] sem aftur er hluti af [[Magellaneshérað]]i. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Cooks-eyjar → [[#Cooks-eyjar|Sjá færsluna fyrir Cooks-eyjar]]'' |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Côte d'Ivoire → [[#Fílabeinsströndin|Sjá færsluna fyrir Fílabeinsströndina]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Danmörk"></span> '''{{flag|Danmörk}}''' – Konungsríkið Danmörk |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki Evrópusambandsins. Tvö heimastjórnarsvæði eru hluti af konungsríkinu: * {{flag|Færeyjar}} * {{flag|Grænland}} Danmörk, Færeyjar og Grænland mynda þrjú lönd konungsríkisins. Danmörk er aðildarríki Evrópusambandsins, en aðildin nær ekki til Færeyja og Grænlands.<ref>{{cite web|url=http://www.stm.dk/_p_12710.html |title=Home Rule Act of the Faroe Islands : No. 137 of March 23, 1948 |website=Statsministeriat |location=Copenhagen |access-date=20 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910005827/http://www.stm.dk/_p_12710.html |archive-date=10 September 2015 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.stm.dk/_p_12712.html |title=The Greenland Home Rule Act : Act No. 577 of 29 November 1978 |website=Statsministeriat |location=Copenhagen |access-date=20 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214060548/http://www.stm.dk/_p_12712.html |archive-date=14 February 2014 }}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Djibútí"></span>'''{{flag|Djibútí}}'''&nbsp;– Lýðveldið Djibútí |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Dóminíka"></span>'''{{flag|Dóminíka}}'''&nbsp;– Samveldi Dóminíku |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Dóminíska lýðveldið"></span>'''{{flag|Dóminíska lýðveldið}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Egyptaland"></span>'''{{flag|Egyptaland}}'''&nbsp;– Arabíska lýðveldið Egyptaland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Eistland"></span>'''{{flag|Eistland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Eistland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki Evrópusambandsins |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Ekvador"></span>'''{{flag|Ekvador}}'''&nbsp;– Lýðveldið Ekvador |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="El Salvador"></span>'''{{flag|El Salvador}}'''&nbsp;– Lýðveldið El Salvador |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Eritrea"></span>'''{{flag|Eritrea}}'''&nbsp;– Eritreuríki |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Esvatíní"></span>'''{{flag|Esvatíní}}'''&nbsp;– Konungsríkið Esvatíní<ref>Áður þekkt sem Svasíland til 2018.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Eþíópía"></span>'''{{flag|Eþíópía}}'''&nbsp;– Sambandslýðveldið Eþíópía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Eþíópía er sambandsríki níu héraða og tveggja borga. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Filippseyjar"></span>'''{{flag|Filippseyjar}}'''&nbsp;– Lýðveldið Filippseyjar |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Eitt sjálfstjórnarhérað, [[Bangsamoro]], tilheyrir Filippseyjum. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Finnland"></span>'''{{flag|Finnland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Finnland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. * {{flag|Álandseyjar}} eru hlutlaust og herlaust heimastjórnarsvæði innan Finnlands. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Fídjieyjar"></span>'''{{flag|Fídjieyjar}}'''&nbsp;– Lýðveldið Fídjieyjar |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Eitt sjálfstjórnarhérað er á Fídjieyjum, [[Rotuma]].<ref>{{Cite book | title = Laws of Fiji | place = Suva, Fiji | publisher = Government of Fiji | year = 1927 | edition = 1978 | chapter = Rotuma Act | chapter-url = http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html | access-date = 10 July 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100621140255/http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html |archive-date=21 June 2010 }}</ref><ref>{{cite web |author = Government of Fiji, Office of the Prime Minister |title = Chapter 122: Rotuma Act |work = Laws of Fiji |publisher = [[University of the South Pacific]] |year = 1978 |url = http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/ |access-date = 10 November 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110301163146/http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/ |archive-date = 1 March 2011 |url-status = live |df = dmy-all }}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Fílabeinsströndin"></span>'''{{flag|Fílabeinsströndin}}'''&nbsp;– Lýðveldið Côte d'Ivoire<ref>Ríkisstjórn Fílabeinsstrandarinnar notar „Côte d'Ivoire“ sem opinbert heiti landsins í alþjóðasamskiptum.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Frakkland"></span>'''{{flag|Frakkland}}'''&nbsp;– Franska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Frakklandi tilheyra fimm handanhafsumdæmi og -héruð:[[Franska Gvæjana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]] og [[Réunion]]. Frakklandi tilheyra líka handanhafssvæðin: * [[Clipperton-eyja]] * {{flag|Franska Pólýnesía}} * {{flag|Nýja-Kaledónía}} * [[Saint Barthélemy]] * [[Saint-Martin]] * [[Sankti Pierre og Miquelon]] * [[Wallis- og Fútúnaeyjar]] * [[Frönsku suðrænu landsvæðin og Suðurskautssvæðin]] |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gabon"></span>'''{{flag|Gabon}}'''&nbsp;– Gabonska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gambía"></span> '''{{flag|Gambía}}'''&nbsp;– Lýðveldi Gambíu<ref>{{cite web|title=The Gambia profile|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517|website=BBC News|access-date=12 March 2018|date=14 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311064543/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517|archive-date=11 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gana"></span>'''{{flag|Gana}}'''&nbsp;– Lýðveldið Gana |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Georgía"></span>'''{{flag|Georgía}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Georgíu tilheyra tvö sjálfstjórnarlýðveldi, [[Adjara]] og [[sjálfstjórnarlýðveldið Abkasía]]. Abkasía er ''de facto'' undir stjórn [[Abkasía|Abkasíu]]. [[Suður-Ossetía]] er annað ''de facto'' sjálfstætt ríki innan Georgíu sem nýtur takmarkaðrar alþjóðlegrar viðurkenningar. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gínea"></span>'''{{flag|Gínea}}'''&nbsp;– Lýðveldið Gínea |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gínea-Bissaú"></span>'''{{flag|Gínea-Bissaú}}'''&nbsp;– Lýðveldið Gínea-Bissaú |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Grenada"></span>'''{{flag|Grenada}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Grenada er aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Grikkland"></span>'''{{flag|Grikkland}}'''&nbsp;– Hellenska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Eitt sjálfstjórnarsvæði, [[Atosfjall]], er innan Grikklands.<ref>Stjórnarskrá Grikklands, 105. gr.</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Grænhöfðaeyjar"></span>'''{{flag|Grænhöfðaeyjar}}'''&nbsp;– Lýðveldið Cabo Verde<ref>Ríkisstjórn Grænhöfðaeyja lýsti því yfir árið 2013 að opinbert enskt heiti landsins skyldi vera „Cabo Verde“.{{cite journal|url=https://news.nationalgeographic.com/news/2013/12/131212-maps-cabo-verde-cartography-science-cape-verde-africa/|title=Cape Verde Gets New Name: 5 Things to Know About How Maps Change|author=Tanya Basu|journal=[[National Geographic]]|date=14 December 2013|access-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020000546/https://news.nationalgeographic.com/news/2013/12/131212-maps-cabo-verde-cartography-science-cape-verde-africa/|archive-date=20 October 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gvatemala"></span>'''{{flag|Gvatemala}}'''&nbsp;– Lýðveldið Gvatemala |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gvæjana"></span>'''{{flag|Gvæjana}}'''&nbsp;– Samvinnulýðveldið Gvæjana |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Haítí"></span>'''{{flag|Haítí}}'''&nbsp;– Lýðveldið Haítí |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Holland"></span>'''{{flag|Holland}}''' – Konungsríkið Holland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Innan konungsríkisins eru fjögur lönd með heimastjórn: * {{flag|Arúba}} * {{flag|Curaçao}} * {{flag|Holland}} * {{flag|Sint Maarten}} Að auki eru þrjú handanhafssveitarfélög í Karíbahafi: [[Bonaire]], [[Saba]] og [[Sint Eustatius]]. Erópusambandsaðildin nær aðeins til Hollands (Evrópuhlutans). |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Hondúras"></span>'''{{flag|Hondúras}}'''&nbsp;– Lýðveldið Hondúras |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Hvíta-Rússland"></span>'''{{flag|Hvíta-Rússland}}/Belarús'''&nbsp;– Lýðveldið Belarús<ref>Utanríkisráðuneyti Íslands mælir með notkun Belarús í stað Hvíta-Rússlands til að árétta sjálfstæði landsins gagnvart [[Rússland]]i.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Mörg ríki viðurkenna ekki forseta Hvíta-Rússlands, [[Alexander Lúkasjenkó]], eftir umdeildar forsetakosningar árið 2020. Litáen lítur svo á að samstarfsráð sem [[Svjatlana Tsikanúskaja]] leiðir sé réttkjörin stjórn landsins.<ref>{{cite web |author1=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Lithuania |author1-link=Ministry of Foreign Affairs (Lithuania) |title=Lithuanian Foreign Ministry’s statement on the situation in Belarus |url=https://www.mfa.lt/default/en/news/lithuanian-foreign-ministrys-statement-on-the-situation-in-belarus |access-date=14 March 2022 |date=23 September 2020 |archive-date=3 júlí 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703061115/https://www.mfa.lt/default/en/news/lithuanian-foreign-ministrys-statement-on-the-situation-in-belarus |url-status=dead }}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Indland"></span>'''{{flag|Indland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Indland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Indland er sambandsríki 28 fylkja og átta sambandssvæða. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Indónesía"></span>'''{{flag|Indónesía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Indónesía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Indónesíu tilheyra fimm sjálfstjórnarhéruð: [[Aceh]], [[Djakarta]], [[Papúa (hérað)|Papúa]], [[Vestur-Papúa]] og sérstjórnarhéraðið [[Yogyakarta]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Íran"></span>'''{{flag|Íran}}'''&nbsp;– Íslamska lýðveldið Íran |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Írak"></span>'''{{flag|Írak}}'''&nbsp;– Lýðveldið Írak |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Írak er sambandsríki<ref>{{Cite web |url=http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf |title=Iraqi constitution |access-date=4 apríl 2022 |archive-date=18 maí 2016 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160518175432/http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf |url-status=live }}</ref> 19 landstjóraumdæma. Fjögur þeirra mynda sjálfstjórnarhéraðið [[Kúrdistanhérað]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Írland"></span>'''{{flag|Írland}}'''<ref>Írland er opinbert heiti landsins á ensku. Landið er stundum kallað „Írska lýðveldið“ eða „Éire“ til að aðgreina það frá eyjunni [[Írland]]i.{{cite journal |journal=Journal of British Studies |volume=46 |pages=72–90 |number=1 |date=January 2007 |publisher=Cambridge University Press on behalf of The North American Conference on British Studies |doi=10.1086/508399 |jstor=10.1086/508399 |title=The Irish Free State/Éire/Republic of Ireland/Ireland: "A Country by Any Other Name"? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-british-studies_2007-01_46_1/page/72 |last=Daly |first=Mary E. |doi-access=free }}</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Ísland"></span>'''{{flag|Ísland}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Ísrael"></span>'''{{flag|Ísrael}}'''&nbsp;– Ísraelsríki |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ | style="background:#fcc;" | Ekki viðurkennt að hluta {{extent}}Ísrael hefur ''de facto'' yfirráð yfir landsvæðum sem [[Palestínuríki]] gerir tilkall til. Það hefur innlimað [[Austur-Jerúsalem]],<ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm|title=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel|website=www.knesset.gov.il|access-date=7 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905144734/http://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm|archive-date=5 September 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> sem nýtur takmarkaðrar alþjóðlegrar viðurkenningar.<ref name=dis>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |title=Disputes: International |publisher=CIA World Factbook |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |archive-date=14 May 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Ísrael hefur ýmis konar stjórn á svæðum á [[Vesturbakkinn|Vesturbakkanum]], og er enn talið hafa hernámslið á [[Gasaströndin]]ni.<ref>{{cite web |last = Bell |first = Abraham |title = International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense |work = Jerusalem Issue Brief, Vol. 7, No. 29 |publisher = Jerusalem Center for Public Affairs |date = 28 January 2008 |url = http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date = 16 July 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date = 21 June 2010 |url-status = live |df = dmy-all }}</ref><ref>{{cite web | last = Salih | first = Zak M. | title = Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status | publisher = [[University of Virginia School of Law]] | date = 17 November 2005 | url = http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm | access-date = 16 July 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm | archive-date = 3 March 2016 | url-status = dead | df = dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |title = Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation |publisher = Human Rights Watch |date = 29 October 2004 |url = https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |access-date = 16 July 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |archive-date = 1 November 2008 |url-status = live |df = dmy-all }}</ref><ref name=occ>{{cite journal|url=https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA429|page=429|first=Andrew|last=Sanger|title=The Contemporary Law of Blockade and the Gaza Freedom Flotilla|journal=Yearbook of International Humanitarian Law 2010|volume=13|editor=M.N. Schmitt |editor2=Louise Arimatsu |editor3=Tim McCormack|publisher=Springer Science & Business Media|date=2011|isbn=978-90-6704-811-8|quote=It is this direct external control over Gaza and indirect control over life within Gaza that has led the United Nations, the UN General Assembly, the UN Fact Finding Mission to Gaza, International human rights organisations, US Government websites, the UK Foreign and Commonwealth Office and a significant number of legal commentators, to reject the argument that Gaza is no longer occupied.|doi=10.1007/978-90-6704-811-8_14|series=Yearbook of International Humanitarian Law}}<br />* {{cite book|title=International Law and the Classification of Conflicts|editor=Elizabeth Wilmshurst|first=Iain|last=Scobbie|author-link=Iain Scobbie|publisher=Oxford University Press|date=2012|isbn=978-0-19-965775-9|page=295|url=https://books.google.com/books?id=GM90Xp03uuEC&pg=PA295|quote=Even after the accession to power of Hamas, Israel's claim that it no longer occupies Gaza has not been accepted by UN bodies, most States, nor the majority of academic commentators because of its exclusive control of its border with Gaza and crossing points including the effective control it exerted over the Rafah crossing until at least May 2011, its control of Gaza's maritime zones and airspace which constitute what Aronson terms the 'security envelope' around Gaza, as well as its ability to intervene forcibly at will in Gaza.}}<br />* {{cite book|title=Prefiguring Peace: Israeli-Palestinian Peacebuilding Partnerships|first=Michelle|last= Gawerc|publisher=Lexington Books|date=2012|isbn=9780739166109|page=44|url=https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44|quote= In other words, while Israel maintained that its occupation of Gaza ended with its unilateral disengagement Palestinians – as well as many human right organizations and international bodies – argued that Gaza was by all intents and purposes still occupied.}}</ref> 28 aðildarríki Sameinuðu þjóðanna og [[Sahrawi-lýðveldið]] viðurkenna ekki Ísrael. Meirihluti aðildarríkja Sþ lítur á [[Frelsissamtök Palestínumanna]], PLO, sem réttmætan fulltrúa Palestínumanna, en samtökin viðurkenndu Ísrael árið 1993. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Ítalía"></span>'''{{flag|Ítalía}}'''&nbsp;– Ítalska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Á Ítalíu eru 5 sjálfstjórnarhéruð: [[Ágústudalur]], [[Fríúlí-Venezia Giulia]], [[Sardinía]], [[Sikiley]] og [[Suður-Týról]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Jamaíka"></span>'''{{flag|Jamaíka}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Japan"></span>'''{{flag|Japan}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Jemen"></span>'''{{flag|Jemen}}'''&nbsp;– Lýðveldið Jemen |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Jórdanía"></span>'''{{flag|Jórdanía}}'''&nbsp;– Hashemíska konungsríkið Jórdanía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kambódía"></span>'''{{flag|Kambódía}}'''&nbsp;– Konungsríkið Kambódía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kamerún"></span>'''{{flag|Kamerún}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kamerún |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kanada"></span>'''{{flag|Kanada}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Kanada er aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. Það er sambandsríki 10 fylkja og þriggja sjálfstjórnarsvæða. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kasakstan"></span>'''{{flag|Kasakstan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kasakstan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Katar"></span>'''{{flag|Katar}}'''&nbsp;– Katarríki |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kenía"></span>'''{{flag|Kenía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kenía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kirgistan"></span>'''{{flag|Kirgistan}}'''&nbsp;– Kirgisíska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kína"></span>'''{{flag|Kína}}'''&nbsp;– Alþýðulýðveldið Kína<ref>Alþýðulýðveldið Kína er það ríki sem almennt er nefnt „Kína“, en [[Lýðveldið Kína]] er oft nefnt „Taívan“. Stundum er lýðveldið líka nefnt „kínverska Taípei“.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ | style="background:#fcc;" | Ekki viðurkennt að hluta. [[Lýðveldið Kína]] gerir tilkall til alls Kína. {{extent}}Í Kína eru fimm sjálfstjórnarhéruð, [[Guangxi]], [[Innri-Mongólía]], [[Ningxia]], [[Tíbet]] og [[Xinjiang]]. Auk þeirra eru sérstjórnarhéruðin: * {{flag|Hong Kong}} * {{flag|Makaó}} Kína gerir tilkall til [[Taívan]] sem er undir stjórn lýðveldisins Kína sem aftur gerir tilkall til alls Kína. 14 aðildarríki Sameinuðu þjóðanna og [[Vatíkanið]] viðurkenna ekki alþýðulýðveldið. Fyrir utan [[Bútan]] viðurkenna þau stjórn lýðveldisins Kína sem réttmæta stjórn alls Kína. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Kína, Lýðveldið → [[#Lýðveldið Kína|Sjá færsluna fyrir Lýðveldið Kína]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kíribatí"></span>'''{{flag|Kíribatí}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kíribatí |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Kongó, Lýðstjórnarlýðveldið → [[#Lýðstjórnarlýðveldið Kongó|Sjá færsluna fyrir Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]]'' |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Kongó, Lýðveldið → [[#Lýðveldið Kongó|Sjá færsluna fyrir Lýðveldið Kongó]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kosta Ríka"></span>'''{{flag|Kosta Ríka}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kosta Ríka |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kólumbía"></span>'''{{flag|Kólumbía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kólumbía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kómorur"></span>'''{{flag|Kómorur}}'''&nbsp;– Kómorubandalagið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Kómorur eru sambandsríki þriggja eyja með sjálfstjórn. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Kórea, Norður → [[#Norður-Kórea|Sjá færsluna fyrir Norður-Kóreu]]'' |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Kórea, Suður → [[#Suður-Kórea|Sjá færsluna fyrir Suður-Kóreu]]'' |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Kósovó → [[#Kósovó|Sjá færsluna fyrir Kósovó]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Króatía"></span>'''{{flag|Króatía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Króatía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki Evrópusambandsins. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kúba"></span>'''{{flag|Kúba}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kúba |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kúveit"></span>'''{{flag|Kúveit}}'''&nbsp;– Kúveitríki |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kýpur"></span>'''{{flag|Kýpur}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kýpur |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ | style="background:#fcc;" | Ekki viðurkennt af [[Tyrkland]]i<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/|publisher=CNN|title=Cyprus is not at peace with Turkey|author=Andreas S. Kakouris|date=9 July 2010|access-date=17 May 2014|quote=Turkey stands alone in violation of the will of the international community. It is the only country to recognize the "TRNC" and is the only country that does not recognize the Republic of Cyprus and its government.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518074323/http://www.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/|archive-date=18 May 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> {{extent}}Aðildarríki Evrópusambandsins. Norðausturhluti eyjunnar er ''de facto'' sjálfstæða [[Tyrkneska lýðveldið á Norður-Kýpur]]. Tyrkland viðurkennir ekki fullveldi Kýpur vegna [[Kýpurdeilan|Kýpurdeilunnar]]. Tyrkland viðurkennir hins vegar stjórn Tyrkneska lýðveldisins á Norður-Kýpur. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Laos"></span>'''{{flag|Laos}}'''&nbsp;– Alþýðulýðveldi Laóta |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Lesótó"></span>'''{{flag|Lesótó}}'''&nbsp;– Konungsríkið Lesótó |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Lettland"></span>'''{{flag|Lettland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Lettland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Liechtenstein"></span>'''{{flag|Liechtenstein}}'''&nbsp;– Furstadæmið Liechtenstein |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Litáen"></span>'''{{flag|Litáen}}'''&nbsp;– Lýðveldið Litáen |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Líbanon"></span>'''{{flag|Líbanon}}'''&nbsp;– Líbanska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Líbería"></span>'''{{flag|Líbería}}'''&nbsp;– Lýðveldið Líbería |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Líbía"></span>'''{{flag|Líbía}}'''&nbsp;– Líbíuríki |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Lúxemborg"></span>'''{{flag|Lúxemborg}}'''&nbsp;– Stórhertogadæmið Lúxemborg |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Lýðstjórnarlýðveldið Kongó"></span>'''{{flag|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó}}'''<ref>Líka þekkt sem Kongó-Kinshasa. Áður nefnt Saír frá 1971 til 1997.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Lýðveldið Kongó"></span>'''{{flag|Lýðveldið Kongó}}'''<ref>Líka þekkt sem Kongó-Brazzaville.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Madagaskar"></span>'''{{flag|Madagaskar}}'''&nbsp;– Lýðveldið Madagaskar |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Makedónía → [[#Norður-Makedónía|Sjá færsluna fyrir Norður-Makedóníu]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Malasía"></span>'''{{flag|Malasía}}''' – Sambandsríkið Malasía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Malasía er sambandsríki 13 fylkja og þriggja alríkisumdæma. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Malaví"></span>'''{{flag|Malaví}}'''&nbsp;– Lýðveldið Malaví |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Maldívur"></span>'''{{flag|Maldívur}}'''&nbsp;– Lýðveldi Maldíva |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Malí"></span>'''{{flag|Malí}}'''&nbsp;– Lýðveldið Malí |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Malta"></span>'''{{flag|Malta}}'''&nbsp;– Lýðveldið Malta |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Marokkó"></span>'''{{flag|Marokkó}}'''&nbsp;– Konungsríkið Marokkó |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Hluti [[Vestur-Sahara]] sem Marokkó gerir tilkall til er undir stjórn [[Sahrawi-lýðveldið|Sahrawi-lýðveldisins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Marshall-eyjar"></span>'''{{flag|Marshalleyjar}}'''&nbsp;– Lýðveldið Marshall-eyjar |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í frjálsu sambandi við [[Bandaríkin]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Máritanía"></span>'''{{flag|Máritanía}}'''&nbsp;– Íslamska lýðveldið Máritanía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Máritíus"></span>'''{{flag|Máritíus}}'''&nbsp;– Lýðveldið Máritíus |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}[[Rodrigues]] er sjálfstjórnareyja innan Máritíus. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Mexíkó"></span>'''{{flag|Mexíkó}}'''&nbsp;– Bandaríki Mexíkó |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Mexíkó er sambandsríki 31 fylkis og einnar sjálfstjórnarborgar. [[Sapatistar]] hafa ''de facto'' yfirráð yfir uppreisnarsveitarfélögum í [[Chiapas]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Mið-Afríkulýðveldið"></span>'''{{flag|Mið-Afríkulýðveldið}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Miðbaugs-Gínea"></span>'''{{flag|Miðbaugs-Gínea}}'''&nbsp;– Lýðveldið Miðbaugs-Gínea |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Míkrónesía"></span>'''{{flag|Míkrónesía}}'''&nbsp;– Sambandsríki Míkrónesíu |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í frjálsu sambandi við [[Bandaríkin]]. Míkrónesía er sambandsríki fjögurra fylkja. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Mjanmar"></span>'''{{flag|Mjanmar}}'''&nbsp;– Lýðveldi bandalags Mjanmar |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}[[Wa-fylki]] er ''de facto'' sjálfstætt ríki innan Mjanmar. Sameinuðu þjóðirnar hafa ekki viðurkennt herforingjastjórnina í Mjanmar sem réttmæt stjórnvöld.<ref name="UN_Seats_Denied" /> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Moldóva"></span>'''{{flag|Moldóva}}'''&nbsp;– Lýðveldið Moldóva |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Moldóvu eru sjálfstjórnarhéruðin [[Gagauzia]] og austurbakki [[Dniester]]. Austurbakkinn og borgin [[Bender (Moldóvu)|Bender]] eru ''de facto'' undir stjórn [[Transnistría|Transnistríu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Mongólía"></span>'''{{flag|Mongólía}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Montenegró → [[#Svartfjallaland|Sjá færsluna fyrir Svartfjallaland]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Mónakó"></span>'''{{flag|Mónakó}}'''&nbsp;– Furstadæmið Mónakó |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Mósambík"></span>'''{{flag|Mósambík}}'''&nbsp;– Lýðveldið Mósambík |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Namibía"></span>'''{{flag|Namibía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Namibía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Naúrú"></span>'''{{flag|Naúrú}}'''&nbsp;– Lýðveldið Naúrú |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Nepal"></span>'''{{flag|Nepal}}'''&nbsp;– Sambandslýðveldið Nepal |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Nepal er sambandsríki 7 sýslna. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Níger"></span>'''{{flag|Níger}}'''&nbsp;– Lýðveldi Níger |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Nígería"></span>'''{{flag|Nígería}}'''&nbsp;– Sambandslýðveldið Nígería |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Nígería er sambandsríki 36 fylkja og eins alríkishéraðs. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Níkaragva"></span>'''{{flag|Níkaragva}}'''&nbsp;– Lýðveldið Níkaragva |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Tvö sjálfstjórnarhéruð eru innan Níkaragva: [[Región Autónoma del Atlántico Sur|Atlántico Sur]] og [[Región Autónoma del Atlántico Norte|Atlántico Norte]]. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Niue → [[#Niue|Sjá færsluna fyrir Niue]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Norður-Kórea"></span>'''{{flag|Norður-Kórea}}'''&nbsp;– Alþýðulýðveldið Norður-Kórea |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ | style="background:#fcc;" | [[Suður-Kórea]] gerir tilkall til Norður-Kóreu. {{extent}}Þrjú aðildarríki Sþ viðurkenna ekki Norður-Kóreu: Frakkland, Japan og Suður-Kórea. Suður-Kórea gerir tilkall til yfirráða á öllum Kóreuskaganum.<ref>{{cite web |url = http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html |title = Treaty on Basic Relations between Japan and the Republic of Korea |access-date = 27 October 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090313123054/http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html |archive-date = 13 March 2009 |url-status = live |df = dmy-all }}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Norður-Makedónía"></span>'''{{flag|Norður-Makedónía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Norður-Makedónía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Norður-Kýpur → [[#Tyrkneska lýðveldið á Norður-Kýpur|Sjá færsluna fyrir Tyrkneska lýðveldið á Norður-Kýpur]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Noregur"></span>'''{{flag|Noregur}}'''&nbsp;– Konungsríkið Noregur |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Noregur fer með stjórn tveggja aðskildra landsvæða í Evrópu: * [[Svalbarði]] er hluti af Noregi, en hefur sérstaka stöðu vegna [[Svalbarðasamningurinn|Svalbarðasamningsins]]. * [[Jan Mayen]] er óbyggð eyja sem er hluti af Noregi en ekki hluti af norskri stjórnsýslueiningu. Noregur fer með stjórn einnar útlendu og gerir tilkall til tveggja landsvæða á Suðurskautslandinu: * [[Bouvet-eyja]] * ''[[Eyja Péturs 1.]]'' * ''[[Matthildarland]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Nýja-Sjáland"></span>'''{{flag|Nýja-Sjáland}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Nýja-Sjáland á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. Nýja-Sjálandi tilheyrir eitt heimastjórnarsvæði og eitt tilkall á Suðurskautslandinu: * {{flag|Tókelá}} * ''[[Ross-tilkallið]]'' Ríkisstjórn Nýja-Sjálands fer með utanríkismál að hluta fyrir tvö ríki sem eru í frjálsu sambandi við Nýja-Sjáland: * {{flag|Cookseyjar}} * {{flag|Niue}} Þessi lönd eiga í sjálfstæðu stjórnmálasambandi við ýmis ríki, hafa samningsrétt innan Sameinuðu þjóðanna og eru aðilar að ýmsum undirstofnunum þeirra. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Óman"></span>'''{{flag|Óman}}'''&nbsp;– Soldánsdæmið Óman |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Pakistan"></span>'''{{flag|Pakistan}}'''&nbsp;– Íslamska lýðveldið Pakistan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Pakistan er sambandsríki fjögurra fylkja og eins höfuðborgarsvæðis. Pakistan fer með stjórn svæða í [[Kasmír]], en hefur ekki formlega innlimað þau,<ref>Stjórnarskrá Pakistan, 1. gr.</ref><ref>{{Cite news |author = Aslam, Tasnim |title = Pakistan Does Not Claim Kashmir As An Integral Part... |url = http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374 |newspaper = Outlook India |publisher = The Outlook Group |date = 11 December 2006 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111213213928/http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374 |archive-date = 13 December 2011 |url-status = live |df = dmy-all |access-date = 27 February 2011 }}</ref> heldur lítur á þau sem umdeild svæði.<ref>{{Cite book | last = Williams | first = Kristen P. | title = Despite nationalist conflicts: theory and practice of maintaining world peace | publisher = Greenwood Publishing Group | year = 2001 | pages = 154–155 | url = https://books.google.com/books?id=OYmurpH3ahsC | isbn = 978-0-275-96934-9}}</ref><ref>{{Cite book | last = Pruthi | first = R.K. | title = An Encyclopaedic Survey Of Global Terrorism In 21St Century | publisher = Anmol Publications Pvt. Ltd. | year = 2001 | pages = 120–121 | url = https://books.google.com/books?id=C3yDkKDbZ3YC | isbn = 978-81-261-1091-9}}</ref> Þessir hlutar skiptast í tvö landsvæði, og stjórn þeirra er aðskilin frá stjórn Pakistan: * [[Azad Kasmír]] * [[Gilgit-Baltistan]] Azad Kasmír er lýst sem „sjálfstjórnarfylki undir stjórn Pakistan“ meðan Gilgit-Baltistan er lýst sem sjálfstjórnarsvæðum.<ref>{{cite web |url=http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=72&catid=14 |title=Archived copy |access-date=2014-07-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812174212/http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=72&catid=14 |archive-date=12 August 2014 |df=dmy-all }}</ref><ref name="gbtribune.files.wordpress.com">{{cite web |url=http://gbtribune.files.wordpress.com/2012/09/self-governance-order-2009.pdf |title=To Be Published In The Next Issue Of The |access-date=28 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905063539/http://gbtribune.files.wordpress.com/2012/09/self-governance-order-2009.pdf |archive-date=5 September 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="AJ&KHistory">{{cite web|url=http://www.ajk.gov.pk/history.php|title=AJ&K History|access-date=6 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106174235/http://www.ajk.gov.pk/history.php|archive-date=6 January 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Oftast er ekki litið á þessi svæði sem fullvalda, þar sem þau uppfylla ekki skilyrðin til þess.<ref name="gbtribune.files.wordpress.com"/><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=z-aRAwAAQBAJ&q=azad+kashmir+gilgit+baltistan&pg=PA1100|title=Political Handbook of the World 2014|access-date=5 October 2014|isbn=9781483333281|last1=Lansford|first1=Tom|date=2014-04-08}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ajkassembly.gok.pk/AJK_Interim_Constitution_Act_1974.pdf# |title=The Azad Jammu And Kashmir Interim Constitution Act, 1974 |format=PDF |access-date=28 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013171853/http://www.ajkassembly.gok.pk/AJK_Interim_Constitution_Act_1974.pdf |archive-date=13 October 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Palaú"></span>'''{{flag|Palaú}}'''&nbsp;– Lýðveldið Palaú |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í frjálsu sambandi við [[Bandaríkin]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Palestínuríki"></span>'''{{flag|Palestína}}''' - Palestínuríki | style="background:#ddf;" |<span style="display:none">A</span> Áheyrnarríki Sameinuðu þjóðanna og aðili að 2 undirstofnunum þeirra. | style="background:#fcc;" | Ekki viðurkennt að hluta. {{extent}}Palestínuríki lýsti yfir sjálfstæði árið 1988. Það er ekki viðurkennt af Ísrael, en hefur hlotið viðurkenningu 157 annarra ríkja.<ref>{{cite web|author=Palestine Liberation Organization|title=Road For Palestinian Statehood: Recognition and Admission|url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|publisher=Negotiations Affairs Department|access-date=28 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110818214013/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|archive-date=18 August 2011|df=mdy-all}}</ref> Ríkið hefur engin ákveðin landamæri eða raunveruleg yfirráð yfir megninu af því landsvæði sem það gerir tilkall til. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Panama"></span>'''{{flag|Panama}}'''&nbsp;– Lýðveldið Panama |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Papúa Nýja-Gínea"></span>'''{{flag|Papúa Nýja-Gínea}}'''&nbsp;– Sjálfstætt ríki Papúu Nýju-Gíneu |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Papúa Nýja-Gínea á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. Það hefur eitt sjálfstjórnarsvæði: [[Bougainville]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Paragvæ"></span>'''{{flag|Paragvæ}}'''&nbsp;– Lýðveldið Paragvæ |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Perú"></span>'''{{flag|Perú}}'''&nbsp;– Lýðveldið Perú |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Portúgal"></span>'''{{flag|Portúgal}}'''&nbsp;– Portúgalska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Portúgal nær yfir tvö heimastjórnarsvæði: [[Asóreyjar]] og [[Madeira]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Pólland"></span>'''{{flag|Pólland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Pólland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Rúanda"></span>'''{{flag|Rúanda}}'''&nbsp;– Lýðveldið Rúanda |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Rúmenía"></span>'''{{flag|Rúmenía}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Rússland"></span>'''{{flag|Rússland}}'''&nbsp;– Rússneska sambandsríkið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Rússland er sambandsríki 85 sambandsaðila (lýðvelda, héraða, sýslna, sjálfstjórnarsvæða, alríkisborga og sjálfstjórnarhéraðs). |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Sahrawi-lýðveldið → [[#Sahrawi-lýðveldið|Sjá færsluna fyrir Sahrawi-lýðveldið]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Salómonseyjar"></span>'''{{flag|Salómonseyjar}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Salómonseyjar eiga aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sambía"></span>'''{{flag|Sambía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Sambía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sameinuðu arabísku furstadæmin"></span>'''{{flag|Sameinuðu arabísku furstadæmin}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Sameinuðu arabísku furstadæmin eru sambandsríki sjö furstadæma. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Samóa"></span>'''{{flag|Samóa}}'''&nbsp;– Sjálfstætt ríki Samóa |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sankti Kristófer og Nevis"></span>'''{{flag|Sankti Kristófer og Nevis}}'''&nbsp;– Sambandsríki Sankti Kristófer og Nevis |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Sankti Kristófer og Nevis er aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] og sambandsríki tveggja eyja: [[Sankti Kristófer]] og [[Nevis]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sankti Lúsía"></span>'''{{flag|Sankti Lúsía}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Sankti Lúsía er aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sankti Vinsent og Grenadínur"></span>'''{{flag|Sankti Vinsent og Grenadínur}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Sankti Vinsent og Grenadínur á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="San Marínó"></span>'''{{flag|San Marínó}}'''&nbsp;– Lýðveldið San Marínó |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Saó Tóme og Prinsípe"></span>'''{{flag|Saó Tóme og Prinsípe}}'''&nbsp;– Lýðstjórnarlýðveldið Saó Tóme og Prinsípe |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}[[Príncipe]] er sjálfstjórnarhérað innan Saó Tóme og Prinsípe. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sádi-Arabía"></span>'''{{flag|Sádi-Arabía}}'''&nbsp;– Konungsríkið Sádi-Arabía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Senegal"></span>'''{{flag|Senegal}}'''&nbsp;– Lýðveldið Senegal |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Serbía"></span>'''{{flag|Serbía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Serbía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Serbíu eru tvö sjálfstjórnarhéruð, [[Vojvodina]] og [[Kósovó og Metohija]]. Síðarnefnda héraðið er ''de facto'' undir stjórn [[Kósovó]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Seychelles-eyjar"></span>'''{{flag|Seychelleseyjar}}'''&nbsp;– Lýðveldið Seychelles-eyjar |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Simbabve"></span>'''{{flag|Simbabve}}'''&nbsp;– Lýðveldið Simbabve |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Singapúr"></span>'''{{flag|Singapúr}}'''&nbsp;– Lýðveldið Singapúr |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Síerra Leóne"></span>'''{{flag|Síerra Leóne}}'''&nbsp;– Lýðveldið Síerra Leóne |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Slóvakía"></span>'''{{flag|Slóvakía}}'''&nbsp;– Slóvakíska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Slóvenía"></span>'''{{flag|Slóvenía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Slóvenía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sómalía"></span>'''{{flag|Sómalía}}'''&nbsp;– Sambandslýðveldið Sómalía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Sómalía er sambandsríki sex fylkja. Tvö þeirra, [[Púntland]] og [[Galmudug]], hafa lýst yfir sjálfstjórn, og eitt, [[Sómalíland]], er ''de facto'' sjálfstætt ríki. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Sómalíland → [[#Sómalíland|Sjá færsluna fyrir Sómalíland]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Spánn"></span>'''{{flag|Spánn}}'''&nbsp;– Konungsríkið Spánn |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Spánn skiptist í 17 sjálfstjórnarhéruð og tvær borgir með sérstjórn. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Srí Lanka"></span>'''{{flag|Srí Lanka}}'''&nbsp;– Sósíalíska lýðveldið Srí Lanka |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Suður-Afríka"></span>'''{{flag|Suður-Afríka}}'''&nbsp;– Lýðveldið Suður-Afríka |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Suður-Kórea"></span>'''{{flag|Suður-Kórea}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kórea |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ | style="background:#fcc;" |[[Norður-Kórea]] gerir tilkall til Suður-Kóreu. {{extent}}Í Suður-Kóreu er eitt sjálfstjórnarhérað, [[Jejudo]].<ref>{{cite web|author=Keun Min|title=Greetings|publisher=Jeju Special Self-Governing Province|url=http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|access-date=10 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502123553/http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|archive-date=2 May 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Suður-Kórea er ekki viðurkennd af Norður-Kóreu sem gerir tilkall til yfirráða á öllum Kóreuskaganum. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Suður-Ossetía → [[#Suður-Ossetía|Sjá færsluna fyrir Suður-Ossetíu]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Suður-Súdan"></span>'''{{flag|Suður-Súdan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Suður-Súdan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Suður-Súdan er sambandsríki 10 fylkja og þriggja stjórnsýsluumdæma. * [[Abyei]] er svæði með sérstaka stöðu, stofnað með friðarsamkomulagi árið 2005. Það er ''de jure'' undir samstjórn Suður-Súdan og Súdan, en er ''de facto'' með tvöfalda stjórn auk stjórnar Sameinuðu þjóðanna.<ref name=UNISFA2017>{{cite web|url=https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei|title=Statement from UNISFA on the recent spate of attacks in Abyei|website=UNmissions.org|date=18 October 2017|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022254/https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei|archive-date=13 February 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name=AbyeiName>{{cite web|url=http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/17103/Abyei-Administration-Area-Changes-Name.aspx|title=Abyei Administration Area Changes Name|website=Gurtong.net|date=29 July 2015|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022037/http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/17103/Abyei-Administration-Area-Changes-Name.aspx|archive-date=13 February 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Súdan"></span>'''{{flag|Súdan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Súdan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Súdan er sambandsríki 18 fylkja. * [[Abyei]] er svæði með sérstaka stöðu, stofnað með friðarsamkomulagi árið 2005. Það er ''de jure'' undir samstjórn Suður-Súdan og Súdan, en er ''de facto'' með tvöfalda stjórn auk stjórnar Sameinuðu þjóðanna.<ref name=UNISFA2017/><ref name=AbyeiName/> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Súrínam"></span>'''{{flag|Súrínam}}'''&nbsp;– Lýðveldið Súrínam |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Svartfjallaland"></span>'''{{flag|Svartfjallaland}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Svasíland → [[#Esvatíní|Sjá færsluna fyrir Esvatíní]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sviss"></span>'''{{flag|Sviss}}'''&nbsp;– Svissneska sambandið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Sviss er sambandsríki 26 kantóna. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Svíþjóð"></span>'''{{flag|Svíþjóð}}'''&nbsp;– Konungsríkið Svíþjóð |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sýrland"></span>'''{{flag|Sýrland}}'''&nbsp;– Sýrlenska arabíska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}20 aðildarríki Sameinuðu þjóðanna viðurkenna [[Þjóðarbandalag Sýrlands]] sem réttmæt stjórnvöld í landinu, fremur en núverandi stjórn landsins. Héraðið [[Rojava]] hefur lýst yfir sjálfstjórn. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tadsíkistan"></span>'''{{flag|Tadsíkistan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Tadsíkistan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Tadsíkistan er eitt sjálfstjórnarhérað, [[Sjálfstjórnarhéraðið Gornó-Badaksjan]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Taíland"></span>'''{{flag|Taíland}}'''&nbsp;– Konungsríkið Taíland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Taívan → [[#Lýðveldið Kína|Sjá færsluna fyrir Lýðveldið Kína]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tansanía"></span>'''{{flag|Tansanía}}'''&nbsp;– Sameinaða lýðveldið Tansanía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Tansaníu er eitt sjálfstjórnarhérað, [[Sansibar]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tékkland"></span>'''{{flag|Tékkland}}'''<ref>Tékkneska ríkisstjórnin hefur hvatt til notkunar einfaldara heitisins „Tékkía“.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki Evrópusambandsins. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Tímor-Leste → [[#Austur-Tímor|Sjá færsluna fyrir Austur-Tímor]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tjad"></span>'''{{flag|Tjad}}'''&nbsp;– Lýðveldið Tjad |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tonga"></span>'''{{flag|Tonga}}'''&nbsp;– Konungsríkið Tonga |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tógó"></span>'''{{flag|Tógó}}'''&nbsp;– Tógóska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Transnistría → [[#Transnistría|Sjá færsluna fyrir Transnistríu]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Trínidad og Tóbagó"></span>'''{{flag|Trínidad og Tóbagó}}'''&nbsp;– Lýðveldið Trínidad og Tóbagó |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Trínidad og Tóbagó er eitt sjálfstjórnarhérað, [[Tóbagó]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Túnis"></span>'''{{flag|Túnis}}'''&nbsp;– Lýðveldið Túnis |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Túrkmenistan"></span>'''{{flag|Túrkmenistan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Túrkmenistan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Túvalú"></span>'''{{flag|Túvalú}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Túvalú á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tyrkland"></span>'''{{flag|Tyrkland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Tyrkland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Ungverjaland"></span>'''{{flag|Ungverjaland}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Úganda"></span>'''{{flag|Úganda}}'''&nbsp;– Lýðveldið Úganda |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Úkraína"></span>'''{{flag|Úkraína}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Úkraínu er eitt sjálfstjórnarhérað, [[Sjálfstjórnarlýðveldið Krím]], sem er ''de facto'' undir yfirráðum [[Rússland]]s, ásamt borginni [[Sevastópol]]. Hlutar [[Donetsk-sýsla|Donetsk-sýslu]] og [[Luhansk-sýsla|Luhansk-sýslu]] eru ''de facto'' undir stjórn [[Rússland]]s. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Úrúgvæ"></span>'''{{flag|Úrúgvæ}}'''&nbsp;– Austræna lýðveldið Úrúgvæ |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Úsbekistan"></span>'''{{flag|Úsbekistan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Úsbekistan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Úsbekistan er eitt sjálfstjórnarhérað, [[Karakalpakstan]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Vanúatú"></span>'''{{flag|Vanúatú}}'''&nbsp;– Lýðveldið Vanúatú |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Vatíkanið"></span>'''{{flag|Vatíkanið}}'''&nbsp;– Borgríkið Vatíkanið | style="background:#ddf;" |<span style="display:none">A</span> Áheyrnarríki Sþ og aðili að þremur undirstofnunum. |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}[[Páfastóll]] fer með stjórn Vatíkansins. Páfastóll er fullvalda aðili sem á í stjórnmálasambandi við 183 ríki. Að auki eiga alþjóðlegu stofnanirnar [[Evrópusambandið]] og [[Mölturiddarar]] í stjórnmálasambandi við Páfastól. Vatíkanið er aðili að [[Alþjóðakjarnorkustofnunin]]ni, [[Alþjóðafjarskiptasambandið|Alþjóðafjarskiptasambandinu]], [[Alþjóðapóstsambandið|Alþjóðapóstsambandinu]] og [[Alþjóðahugverkastofnunin]]ni, auk þess að vera með varanlega áheyrnaraðild.<ref name="unnms">{{cite web|title=Non-member States and Entities |url=https://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml |publisher=United Nations |access-date=30 August 2010 |date=29 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509204646/http://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml |archive-date=9 May 2009 }}</ref> Embættismenn Vatíkansins eru skipaðir af [[páfi|páfa]] sem er biskup yfir [[biskupsdæmið Róm|biskupsdæminu Róm]] og þjóðhöfðingi Vatíkansins ''ex officio''. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Venesúela"></span>'''{{flag|Venesúela}}'''&nbsp;– Bólívarska lýðveldið Venesúela |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Venesúela er sambandsíki 23 fylkja, eins höfuðborgarumdæmis og alríkisumdæma. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Vestur-Sahara → [[#Sahrawi-lýðveldið|Sjá færsluna fyrir Sahrawi-lýðveldið]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Víetnam"></span>'''{{flag|Víetnam}}'''&nbsp;– Sósíalíska lýðveldið Víetnam |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Þýskaland"></span>'''{{flag|Þýskaland}}'''&nbsp;– Sambandslýðveldið Þýskaland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Þýskaland er [[sambandsríki]] 16 sambandslanda. |- style="background:Lightgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">ZZZ</span>↑ Aðildarríki og áheyrnarríki Sþ ↑ |<span style="display:none">A ZZZ</span> |<span style="display:none">ZZZ</span> | |- style="background:Darkgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">ZZZ</span> |<span style="display:none">AB</span> |<span style="display:none">B</span> | |- style="background:Lightgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">ZZZ</span>↓ Önnur ríki ↓ |<span style="display:none">D AAA</span> |<span style="display:none">ZZZ</span> |{{Anchor|Önnur ríki}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Abkasía"></span>'''{{flag|Abkasía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Abkasía | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Engin aðild | style="background:#fcc;" |[[Georgía]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Abkasía og [[Suður-Ossetía]] eru aðeins viðurkennd af Rússlandi, Níkaragva, Sýrlandi, Venesúela, Suður-Ossetíu og Transnistríu.<ref name=ASOTREC>{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|date=17 November 2006|access-date=5 June 2011|script-title=ru:Абхазия, Южная Осетия и Приднестровье признали независимость друг друга и призвали всех к этому же|publisher=newsru.com|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416050525/http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|archive-date=16 April 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Georgía gerir tilkall til yfirráða fyrir hönd [[Sjálfstjórnarlýðveldið Abkasía|sjálfstjórnarlýðveldisins Abkasíu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Cookseyjar"></span>'''{{flag|Cookseyjar}}''' | style="background:#e2efda;" |<span style="display:none">D</span> Aðili að átta undirstofnunum Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar<br /> {{extent}}Ríki í frjálsu sambandi við [[Nýja-Sjáland]]. Cooks-eyjar eiga í stjórnmálasambandi við 52 ríki og eru aðilar að undirstofnunum Sameinuðu þjóðanna með fulla samningsaðild.<ref name="untreaty1">{{cite web |url=http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |title=Article 102, Repertory of Practice of United Nations Organs, Supplement No. 8, Volume VI (1989–1994) |website=untreaty.un.org |access-date=15 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403031600/http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |archive-date=3 April 2012 |df=mdy-all }}</ref> Þær deila þjóðhöfðingja með Nýja-Sjálandi og eru auk þess með nýsjálenskan ríkisborgararétt. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kósovó"></span>'''{{flag|Kósovó}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kósovó | style="background:#e2efda;" |<span style="display:none">D</span> Aðili að tveimur undirstofnunum Sþ | style="background:#fcc;" | [[Serbía]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Samkvæmt [[Ákvörðun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna númer 1244]] var Kósovó sett undir tímabundna stjórn Sameinuðu þjóðanna árið 1999.<ref>{{cite web|title=United Nations Interim Administration Mission in Kosovo|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/|website=UN|access-date=8 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225015010/http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/|archive-date=25 December 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Kósovó lýsti yfir sjálfstæði árið 2008 og hefur verið viðurkennt af 112 aðildarríkjum Sþ og Lýðveldinu Kína, en 18 aðildarríki hafa dregið viðurkenningu sína til baka.<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gov.rs/sr/index.php/pres-servis/saopstenja/22340--18-k-sl03032020?lang=lat |title=''"Sijera Leone je 18. država koja je povukla priznanje tzv. Kosova"'' − http://www.mfa.gov.rs/ |access-date=2022-04-05 |archive-date=2021-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130005310/http://www.mfa.gov.rs/sr/index.php/pres-servis/saopstenja/22340--18-k-sl03032020?lang=lat |url-status=dead }}</ref> Serbía gerir enn tilkall til yfirráða yfir Kósovó. Önnur aðildarríki viðurkenna enn yfirráð Serbíu eða hafa ekki tekið afstöðu. Kósovó á aðild að [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]] og [[Heimsbankinn|Heimsbankanum]]. Lýðveldið Kósovó ræður yfir megninu af landsvæðinu ''de facto'', en með takmarkaða stjórn í norðurhlutanum. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Niue"></span>'''{{flag|Niue}}''' | style="background:#e2efda;"|<span style="display:none">D</span> Aðili að fimm undirstofnunum Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Niue er í frjálsu sambandi við [[Nýja-Sjáland]] og á í stjórnmálasambandi við 20 ríki. Niue er aðili að nokkrum undirstofnunum Sþ með fulla samningsaðild.<ref name="untreaty1"/> Það deilir þjóðhöfðingja með Nýja-Sjálandi og er með nýsjálenskan ríkisborgararétt. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Norður-Kýpur"></span>'''{{flag|Norður-Kýpur}}'''&nbsp;– Tyrkneska lýðveldið á Norður-Kýpur | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Engin aðild | style="background:#fcc;" | [[Kýpur]] gerir tilkall til landsins {{extent}}Norður-Kýpur er aðeins viðurkennt af [[Tyrkland]]i. Það er áheyrnarríki í [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Efnahagssamstarfsráðið|Efnahagssamstarfsráðinu]] sem „ríki Kýpur-Tyrkja“. [[Kýpur]] gerir tilkall til Norður-Kýpur.<ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ The World Factbook|Cyprus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109202203/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ |date=2021-01-09 }} (10 January 2006). Central Intelligence Agency. Retrieved 17 January 2006.</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sahrawi-lýðveldið"></span>'''{{flag|Sahrawi-lýðveldið}}''' | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Engin aðild | style="background:#fcc;" | [[Marokkó]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Hefur verið viðurkennt af 84 aðildarríkjum Sþ, en 43 þeirra hafa dregið viðurkenningu sína til baka eða frestað henni. Stofnaðili að [[Afríkusambandið|Afríkusambandinu]]. Marokkó gerir tilkall til alls landsins sem hluta af [[Suðurhéruð Marokkó|Suðurhéruðum Marokkó]]. Ríkisstjórn lýðveldisins er í útlegð í [[Alsír]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sómalíland"></span>'''{{flag|Sómalíland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Sómalíland | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Engin aðild | style="background:#fcc;" | [[Sómalía]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Sómalíland er ''de facto'' sjálfstætt ríki.<ref name=montevideo>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|last1=Ker-Lindsay|first1=James|title=The Foreign Policy of Counter Secession: Preventing the Recognition of Contested States|page=53|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2012|quote=In addition to the four cases of contested statehood described above, there are three other territories that have unilaterally declared independence and are generally regarded as having met the Montevideo criteria for statehood but have not been recognized by any states: Transnistria, Nagorny Karabakh, and Somaliland.|access-date=24 September 2013|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20131009041217/http://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|archive-date=9 October 2013|url-status=live|isbn=9780199698394}}</ref><ref name=FailureofStates>{{cite journal|url=http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf|last1=Kreuter|first1=Aaron|title=Self-Determination, Sovereignty, and the Failure of States: Somaliland and the Case for Justified Secession|journal=[[Minnesota Journal of International Law]]|volume=19:2|pages=380–381|publisher=[[University of Minnesota Law School]]|year=2010|quote=Considering each of these factors, Somaliland has a colorable argument that it meets the theoretical requirements of statehood. ... On these bases, Somaliland appears to have a strong claim to statehood.|access-date=24 September 2013|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927082111/http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf|archive-date=27 September 2013|url-status=dead}}</ref><ref name=AfricaReport>{{cite journal|url=http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|author=International Crisis Group|title=Somaliland: Time for African Union leadership|journal=[[The Africa Report]]|issue=110|pages=10–13|publisher=[[Jeune Afrique|Groupe Jeune Afrique]]|date=23 May 2006|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720022321/http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|archive-date=20 July 2011|df=dmy-all}}</ref><ref name=PolSomaliland>{{cite journal|url=http://www.somalilandtimes.net/sl/2009/403/P200.pdf|last1=Mesfin|first1=Berouk|title=The political development of Somaliland and its conflict with Puntland|journal=ISS Paper|issue=200|page=8|publisher=[[Institute for Security Studies]]|date=September 2009|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123043040/http://www.somalilandtimes.net/sl/2009/403/P200.pdf|archive-date=23 November 2011|df=dmy}}</ref><ref name=StrangeCase>{{cite journal|url=http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf|last1=Arieff|first1=Alexis|title=De Facto Statehood? The Strange Case of Somaliland|journal=[[Yale Journal of International Affairs]]|issue=Spring/Summer 2008|pages=1–79|publisher=International Affairs Council at Yale|access-date=17 April 2011|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20111213214545/http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf|archive-date=13 December 2011|url-status=live}}</ref> Það er ekki viðurkennt af neinu öðru ríki og Sómalía gerir tilkall til yfirráða þar.<ref name="Somalilandprofile">{{cite web|title=Somaliland profile|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|website=[[BBC News]]|date=14 December 2017|access-date=27 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423054426/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|archive-date=23 April 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Suður-Ossetía"></span>'''{{flag|Suður-Ossetía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Suður-Ossetía-Alaníuríki | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Engin aðild | style="background:#fcc;" | [[Georgía]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Suður-Ossetía er ''de facto'' sjálfstætt ríki.<ref>{{Cite journal|author=Jansen, Dinah|title=The Conflict between Self-Determination and Territorial Integrity: the South Ossetian Paradigm|url=https://es.scribd.com/document/31659924/The-Conflict-between-Self-Determination-and-Territorial-Integrity-The-South-Ossetian-Paradigm|journal=Geopolitics Vs. Global Governance: Reinterpreting International Security|pages=222–242|year=2009|publisher=Centre for Foreign Policy Studies, University of Dalhousie|isbn=978-1-896440-61-3|access-date=14 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819063355/https://es.scribd.com/document/31659924/The-Conflict-between-Self-Determination-and-Territorial-Integrity-The-South-Ossetian-Paradigm|archive-date=19 August 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Það er aðeins viðurkennt af Rússlandi, Níkaragva, Naúrú, Sýrlandi, Venesúela, Abkasíu og Transnistríu. Georgía gerir tilkall til landsins fyrir hönd tímabundinnar héraðsstjórnar Suður-Ossetíu.<ref name="cnnAbSO">{{Cite news|title=Russia condemned for recognizing rebel regions|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|newspaper=CNN.com|publisher=Cable News Network|date=26 August 2008|access-date=26 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829045537/http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|archive-date=29 August 2008|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Lýðveldið Kína"></span>'''{{flag|Taívan}}''' - Lýðveldið Kína | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span>Engin aðild, en var áður aðili til 1971 | style="background:#fcc;" |[[Alþýðulýðveldið Kína]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Keppir að nafninu til um yfirráð yfir öllu [[Kína]] sem réttmæt stjórn landsins frá 1949. Lýðveldið Kína fer með stjórn eyjunnar [[Taívan]] og nærliggjandi eyja, Quemoy, Matsu, Prataeyja og hluta [[Spratly-eyjar|Spratly-eyja]]. Það hefur ekki gefið eftir tilkall sitt til meginlands Kína.<ref>{{Cite news |title=Ma refers to China as ROC territory in magazine interview |work=[[Taipei Times]] |date=8 October 2008 |url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320 |access-date=13 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603213128/http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320 |archive-date=3 June 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 13 aðildarríki Sþ viðurkenna Lýðveldið Kína, og ekkert þeirra viðurkennir Alþýðulýðveldið Kína. Eitt aðildarríki ([[Bútan]]) hefur ekki tekið afstöðu hvort ríkið það viðurkennir. Alþýðulýðveldið Kína gerir tilkall til alls lands sem Lýðveldið ræður yfir. Lýðveldið á aðild að mörgum alþjóðlegum stofnunum undir ýmsum gervinöfnum, oftast sem „Kínverska Taípei“. Það er fullgildur meðlimur í [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni. Lýðveldið var stofnaðili að Sameinuðu þjóðunum og átti aðild að þeim frá 1945 til 1971, með neitunarvald í öryggisráðinu. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Transnistría"></span>'''{{flag|Transnistría}}'''&nbsp;– Pridnestrovíska moldavíska lýðveldið | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Engin aðild | style="background:#fcc;" |[[Moldóva]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Transnistría er ''de facto'' sjálfstætt ríki,<ref name=montevideo/> en nýtur aðeins viðurkenningar Abkasíu og Suður-Ossetíu.<ref name=ASOTREC /> Moldóva gerir tilkall til landsins.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-18286268 Regions and territories: Trans-Dniester]</ref> |- style="background:Lightgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">ZZZ</span>↑ Önnur ríki ↑ |<span style="display:none">D ZZZ</span> |<span style="display:none">ZZZ</span> | |- style="background:Darkgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">ZZZZ</span> |<span style="display:none">ZZZZ</span> |<span style="display:none">ZZZZ</span> | |} {{col-begin|width=760px}} {{col-2}} '''Staða innan Sameinuðu þjóðanna''' {{legend|white|Aðildarríki Sameinuðu þjóðanna}} {{legend|#ddf|Áheyrnarríki Sameinuðu þjóðanna}} {{legend|#e2efda|Aðilar að undirstofnun Sameinuðu þjóðanna}} {{legend|lemonchiffon|Engin aðild að Sameinuðu þjóðunum}} {{col-2}} '''Átök um fullveldi''' {{legend|white|Óumdeilt fullveldi}} {{legend|#fcc|Umdeilt fullveldi}} {{col-end}} == Aðrir listar == * [[Lönd eftir stærð]] * [[Lönd eftir mannfjölda]] * [[Lönd eftir landsframleiðslu (KMJ)]] * [[Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)]] * [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)]] * [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði)]] == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Listar yfir lönd]] 74dxqrcuaoz3qrwh8sn5fjgqy2w2o0x 0 22935 1958954 1916736 2026-04-06T01:00:17Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1958954 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Golden Temple 3.jpg|thumb|right|Gullhofið í Amritsar er heilagasta bygging síka.]] '''Síkismi''' ([[púnjabíska]]: {{lang|pa-guru|ਸਿੱਖੀ}}) er [[eingyðistrú]] byggð á kenningum tíu [[gúrú]]a sem lifðu á [[16. öld|16.]] og [[17. öld]] á norðurhluta [[Indland]]s. Síkismi er ein af stærri [[trúarbrögð]]um heims með yfir 23 milljónir trúaðra. Orðið síkismi er dregið af orðinu ''sikh'', úr [[sanskrít]] ''śikkya'' ({{lang|pa-guru|शिष्य}}) sem þýðir „nemandi“ eða „fylgjandi“ eða frá samsvarandi [[palíska]] orðinu ''sikkhā'' ({{lang|pa-guru|सिक्खा}}). Þeir sem fylgja síkisma eru nefndir [[síkar]]. Trúaðir síkar drekka ekki [[áfengi]], nota ekki önnur [[fíkniefni]] og borða ekki [[kjöt]]. Síkar trúa á [[karma]] og [[endurfæðing]]u eins og [[Hindúasiður|hindúar]], en hafa hins vegar aðeins einn [[guð]]. Tvær meiginstoðir síkisma eru: * Trú á einn [[guð]]: Upphafssetning ritningar síka er einungis tvö orð og þau lýsa grundvallartrú þeirra: {{lang|pa-guru|ੴ}} ''ek onkar'' eða „einn skapari“ * Fylgjendum síkisma er gert að fylgja kenningum hinna tíu gúrúa síka og annarra dýrlinga eins og þeim er lýst á 1430 blaðsíðum heilagrar ritningar þeirra, ''[[Guru Granth Sahib]]''. ''Guru Granth Sahib'' er heilagur texti í augum Síka og álíta þeir hann vera ellefta og síðasta gúrúinn. Heimspeki síkisma einkennist af því að bæði andleg og veraldleg verkefni eru meðhöndluð með rökum. Tíundi og síðast mannlegi gúrúinn, [[Guru Gobind Singh]], skapaði [[khalsa]]-regluna, sem er bæði trúarleg og veraldleg regla. Öllum meðlimum í reglunni, sem eru flestir karlkyns síkar, er ætlað að ætíð bera á sér það sem er nefnt káin fimm: # ''Kesh'', hreint og vel hirt, en óklippt hár hulið með [[túrban]], ásamt skeggi sem táknar andleika. # ''Kanga'', greiða fyrir hár og skegg sem táknar andlega ögun og hreinlæti. # ''Kirpan'', hnífur sem táknar virðuleika og sjálfsvirðingu. # ''Kach'', nærbuxur sem tákna siðsemi í kynlífi og skírlífi. # ''Kara'', handleggshringur úr járni sem er hafður á hægri handlegg og táknar eilífðina, trú á guð, og samfélag síka og guðs. == Gúrúar == Samkvæmt Indverskum trúarbrögðum er gúrú sá sem kennir eða leiðbeinir fólki um trúarbrögð, en í Síkisma eru gúrúar guðir og leiðtogar Síka. Í Síkisma eru tíu gúrúar ásamt hinum eilífa ellefta gúrú, Guru Granth Sahib, sem er heilög ritning Síka.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Bowker, John|titill=World Religions: The great faiths explored & explained|ár=2003|útgefandi=DK Publishing, Inc.|bls=84}}</ref> === Guru Nanak Dev === Guru Nanak Dev var upphafsmaður Síkisma og fyrsti gúrú Síka. Hann var fæddur árið 1469 í þorpi sem kallast Talwandi sem er staðsett í þeim hluta Punjab sem nú tilheyrir [[Pakistan]], hann lést árið 1539. Sem barn var Nanak bæði tillitsamur og gáfaður, hann safnaði oft saman vinum sínum undir tréi og söng með þeim til að tilbiðja Guð. Hann var einfaldur maður, vildi einfaldan mat og einföld föt, og hann elskaði og hjálpaði þeim fátæku. Þegar kom að námi var Nanak sendur til þorpsprestsins til að að læra Hindí og talnareikning, hann var fljótur að læra að lesa og skrifa. Eftir einhvern tíma við það að kenna Nanak sagði kennarinn við hann að hann væri orðinn kennarinn sinn, því hann hafði lært svo mikið af honum. Þá var Nanak sendur til kennara sem var Múslimi, þar lærði hann persnesku, hana lærði hann einnig á stuttum tíma og þegar Nanak fór að tala um Guð þá varð kennarinn undrandi og beygði sig fyrir honum.<ref group="lower-alpha">{{harv|Gogia, Sawan Singh|p=2}}</ref><ref name="Gogia, Swan" /> Nanak ferðaðist mikið um ævi sína og fór hann í fjögur umfangsmikil ferðalög (Udasis) þar sem hann ferðaðist um stóran hluta Indlandsskagans ásamt því að ferðast til Ceylon, Tíbet, Mekka, Baghdad, Íran, Afghanistan og til margra annarra staða.<ref group="lower-alpha">{{harv|Gogia, Sawan Singh|p=3}}</ref> Guru Nanak Dev kenndi að það er aðeins einn guð, hann er frjáls úr fjötrum fæðingar og dauða, hann er alls staðar og hann er almáttugur. Það ætti alltaf að muna eftir Guð, það ætti ekki að lítillækka hann með því að búa til myndir af honum og tilbiðja þær. Markmið lífsins er að vera einn með Guði og til að ná þessu markmiði þarf að losa sig við egóið.<ref group="lower-alpha">{{harv|Gogia, Sawan Singh|p=7}}</ref> === Guru Angad Dev === Guru Angad Dev var fæddur árið 1504 í litlu þorpi nálægt Ferozepur sem er staðsett í þeim hluta Punjab sem nú tilheyrir Indlandi, hann lést árið 1552.<ref group="lower-alpha">{{harv|Gogia, Sawan Singh|p=12}}</ref> Í þorpinu þar sem Angad bjó bjó einnig fylgjandi Guru Nanak Dev, einn morguninn var þessi fylgjandi Nanak að syngja heilagan sálm, þegar Angad hlustaði á þennan sálm þá upplifði hann friðsæld og hugarró. Angad spurði manninn hver hefði samið þennan sálm og fékk það svar að Guru Nanak Dev hefði samið hann. Þegar Angad átti næst leið hjá þorpinu þar sem Nanak bjó stoppaði hann þar og ákvað að hitta hann. Þegar hann kom inn í þorpið spurði hann gamlan mann hvar hann gæti fundið Nanak, hann sýndi honum leiðina og þegar að þeir komu á staðinn þá sá Angad að maðurinn sem hafði fylgt honum var í raun Guru Nanak Dev. Nanak talaði við Angad um hinn sanna skapanda og var Angad svo hrifinn af boðskap hans að hann ákvað að verða fylgjandi hans og að tilbiðja aðeins einn guð. Angad flutti til þorpsins þar sem Nanak bjó og fylgdi honum í einu og öllu. Hann gerði hina fylgjendurna svo afbrýðisama að þeir fóru að gera það sama og hann en þeir þoldu það ekki lengi. Á þessari stundu áttaði Nanak sig á því að hann hafði fundið sannan arftaka, svo þegar það kom að því að Nanak var að deyja þá bað hann Angad um að verða gúrú, þar með varð hann Guru Angad Dev.<ref group="lower-alpha">{{harv|Gogia, Sawan Singh|p=13}}</ref> === Guru Amar Das === Guru Amar Das var fæddur árið 1479 í þorpinu Basarke í þeim hluta Punjab sem nú tilheyrir Indlandi, hann lést árið 1574. Frændi hans var giftur Bibi Amro sem var dóttir Guru Angad Dev, á hverjum morgni söng hún sálma sem voru samdir af Nanak, Amar Das spurði hana eitt sinn hver hefði samið sálmana sem hún söng, þegar hann heyrði að það hefði verið forveri föður hennar, Guru Nanak Dev, þá ákvað hann að hitta Guru Angad Dev. Hann ferðaðist til Angad og þegar hann kom til hans féll hann niður að fótum gúrúsins og bað hann um að gera hann að síka og að leyfa honum að þjóna sér. Angad leyfði þetta og frá þessu augnabliki var Amar Das einfaldlega þræll Angad, hann gleymdi heimili sínu og fjölskyldu sinni og tók að sér erfitt líf við það að þjónusta Angad. Eftir ellefu ár sem þjónn Angad var Amar Das tilnefndur sem þriðji gúrúinn, hann hafði þróað með sér þolinmæði, umburðarlyndi, auðmýkt og kærleika.<ref group="lower-alpha">{{harv|Gogia, Sawan Singh|p=17-18}}</ref> Guru Amar Das var langlífasti gúrúinn en hann lést þegar hann var 95 ára eftir að hafa verið gúrú í 22 ár.<ref group="lower-alpha">{{harv|Gogia, Sawan Singh|p=20}}</ref> === Guru Ram Das === Guru Ram Das fæddist árið 1534 í Lahore sem er í þeim hluta Punjab sem nú tilheyrir Pakistan, hann lést árið 1581. Hann fór með öðrum síkum til Guru Amar Das til að votta honum virðingu sína, Ram Das var svo hrifinn af því sem Amar Das kenndi að hann varð að fylgjenda hans. Amar Das var afar glaður með það, Ram Das eldaði fyrir hann ásamt því að ná í vatn og eldivið fyrir hann. Ram Das giftist dóttur Amar Das þegar hún var orðin nógu gömul, Ram Das hélt áfram að vinna sem þjónn Amar Das þótt hann væri orðinn tengdasonur hans, margir hlógu að þessu en honum var alveg sama og hélt bara áfram að vinna. Einn dag bað Amar Das elsta tengdason sinn, Rama, og Ram Das að byggja fyrir sig einhvers konar pall svo hann gæti fylgst með framkvæmdum sem voru í gangi. Eftir að báðir höfðu byggt pall bað hann þá um að rífa þá niður og byggja nýja, þetta ferli hélt áfram í einhvern tíma. Þetta var leið Amar Das til að finna út hvor þeirra væri hæfari til að vera gúrú. Eftir að hafa gert þetta nokkrum sinnum varð Rama reiður og neitaði að byggja nýjan pall og fór, Ram Das viðurkenndi þó að pallurinn hans væri ekki nógu góður og baðst fyrirgefningar, svo byggði hann annan pall. Amar Das tilkynnti þá að Ram Das væri nýr gúrú síka.<ref group="lower-alpha">{{harv|Gogia, Sawan Singh|p=24}}</ref> === Guru Arjan Dev === Guru Arjan Dev var fæddur árið 1563 í Goindwal sem er í þeim hluta Punjab sem er staðsettur í Indlandi, hann lést árið 1606. Hann var sonur Guru Ram Das.<ref group="lower-alpha">{{harv|Gogia, Sawan Singh|p=28}}</ref> Þegar kom að því að velja eftirmann sinn lagði Ram Das nokkur próf fyrir syni sína þrjá og hljóðuðu niðurstöðurnar þannig að Arjan Dev var hæfastur, Guru Amar Das hafði spáð fyrir þessu.<ref group="lower-alpha">{{harv|Gogia, Sawan Singh|p=26}}</ref> Arjan Dev var fyrsti [[píslarvottur]] síka, þetta kom til þegar Jahangir keisari Mughala hóf að ofsækja alla þá sem voru ekki [[Íslam|múslimar]]. Arjan Dev var pyntaður til dauða. Með því að vera píslarvottur kenndi Arjan Dev síkum að gefast upp fyrir vilja Guðs.<ref group="lower-alpha">{{harv|Gogia, Sawan Singh|p=32-33}}</ref> === Guru Har Gobind === Guru Har Gobind var fæddur árið 1595 í þorpinu Wadali sem er í þeim hluta Punjabi sem nú tilheyrir Indlandi, hann lést árið 1644, hann var sonur Guru Arjan Dev. Þegar hann var ungabarn reyndi bróðir Arjan Dev, Prithi Chand, og kona hans að drepa hann til þess að barn þeirra gæti orðið gúrí. Það virkaði þó ekki og lifði hann því. Har Gobind var einungis ellefu ára þegar faðir hans Arjan Dev var drepinn og hann varð næsti gúrú, Arjan Dev hafði sent síka til hans til að segja honum að safna saman her til að vera tilbúinn öllu. Har Gobind safnaði saman síkum til að mynda her, hann hafði 52 hermenn, 700 hesta, 300 hestamenn, 60 byssumenn og svo voru 500 ungir menn sem mynduðu fótgöngulið.<ref group="lower-alpha">{{harv|Gogia, Sawan Singh|p=36-37}}</ref> === Guru Har Rai === Guru Har Rai var fæddur árið 1630 í Katarpur, hann var sonur Baba Gurditta sem var elsti sonur Guru Har Gobind. Hann lést árið 1661.<ref group="lower-alpha">{{harv|Gogia, Sawan Singh|p=42}}</ref> Þegar kom að því að velja eftirmann sinn þá þurfti Guru Har Gobind að velja á milli sona sinna, Suraj Mal og Tegh Bahdur, hann átti annan son, Gurditta, sem hafði látist, hann skildi þó eftir sig syni, Dhir Mal og Har Rai. Har Gobind fannst synir sínir ekki vera nógu góðir til að taka við af sér svo hann valdi Har Rai, þá var Har Rai einungis fjórtán ára.<ref group="lower-alpha">{{harv|Gogia, Sawan Singh|p=43}}</ref> === Guru Har Krishan === Guru Har Krishan var fæddur árið 1656 í Kiratpur og var yngri sonur Guru Har Rai. Hann var skipaður gúrú árið 1661 þegar hann var fimm ára og þriggja mánaða, þrátt fyrir ungan aldur þá lofaði hann rólegum anda, hann fylgdi eftir þessu með því að síkum ráð og losaði þá við allan efa. Allar hans ákvarðanir báru með sér merki þroska. Hann fékk ýmis ráð frá eldri síkum og frá móður sinni.<ref group="lower-alpha">{{harv|Gogia, Sawan Singh|p=46}}</ref> === Guru Tegh Bahadur === Guru Tegh Bahadur var fæddur árið 1621 í Amritsar, hann var yngsti sonur Guru Har Gobind, hann lést árið 1675. Þegar það kom að því að velja nýjan gúrú þá hafði Guru Har Krishan sagt að nýji gúrúinn byggi í þorpi sem hét Bakala og að hann hafi verið bróðir afa síns. Þegar þessar fregnir bárust þá fóru margir að segjast vera hinn nýji gúrú, en sá sem var áhrifamestur af þeim var Dhir Mal, frændi Tegh Bahadur. Síkar frá Kiratpur heimsóttu Bakala og settu Tegh Bahadur sem gúrú, falsgúrúarnir kölluðu það fals.<ref group="lower-alpha">{{harv|Gogia, Sawan Singh|p=49-50}}</ref> Maður að nafni Makhan Shah kom til Bakala staðráðinn í því að komast að því hver væri alvöru gúrúinn. Fyrir ferðina til Bakala hafði hann beðið til gúrúsins um að forðast öll vandræði á leiðinni til Bakala og lofaði 500 gull myntum. Þegar hann kom til Bakala heimsótti hann alla sem sögðust vera nýji gúrúinn og bauð þeim tvær gull myntir, enginn þeirra spurði hann hvar hinar 498 myntirnar voru og spurði því hvort það væri einhver annar sem kæmi til greina. Þá var honum beint á Tegh Bahadur, þegar hann bauð honum myntirnar þá spurði hann hvort þær hefðu ekki átt að vera 500, eftir það var Tegh Bahadur samþykktur af síkum sem hinn sanni nýji gúrú.<ref group="lower-alpha">{{harv|Gogia, Sawan Singh|p=50}}</ref> === Guru Gobind Singh === Guru Gobind Singh var fæddur árið 1666 í Patna, hann var eini sonur Guru Tegh Bahadur, hann lést árið 1708.<ref group="lower-alpha">{{harv|Gogia, Sawan Singh|p=57}}</ref> Þegar Gobind Singh var níu ára var Tegh Bahadur drepinn og Gobind var fært höfuð hans, hann brenndi höfuðið á meðan fólk söng sálma. Árið 1676 var hann settur sem nýr gúrú síka.<ref group="lower-alpha">{{harv|Gogia, Sawan Singh|p=58}}</ref> === Guru Granth Sahib === Guru Granth Sahib er hinn svokallaði eilífi gúrú síka. Guru Granth Sahib er bók sem inniheldur ljóð sem hafa verið skrifuð af gúrúum. Almennt lýsir Granth Sahib eðli tilverunnar og eðli dauðans.<ref>{{cite journal|author=Murphy, Anne|first=|date=|year=2007|title=History in the Sikh Past|url=https://archive.org/details/sim_history-and-theory_2007-10_46_3/page/345|journal=History & Theory|volume=46|issue=3|pages=345-365|doi=10.1111/j.1468-2303.2007.00414.x|accessdate=27. október 2013|via=}}</ref> Þessum ljóðum hefur verið lýst þannig að þetta eru ekki einhver heimspekileg fræðirit eða sem lög sem eiga að vera lesin í þögn heldur sem trúarleg ljóð sem eiga að vera sungin eða kveðin.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Shackle, Christopher; Mandair, Arvind|titill=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures|ár=2005|útgefandi=Routledge|bls=xx}}</ref> Guru Granth Sahib byrjar á fullyrðingu sem hljóðar svona: „Einn alheimsskapandi Guð. Nafnið er sannleikur. Persónugerð skapandi vera. Enginn ótti. Ekkert hatur. Mynd af þeim ódauðlegu, umfram fæðingu, sem lifir óháð öðru. Fyrir náð Gúrúsins.“<ref>{{bókaheimild|titill=Guru Granth Sahib|bls=1}}</ref> Þetta er grundvallaratriði í Síkisma og er þessi fullyrðing kölluð ''Mool Mantra''.<ref group="lower-alpha">{{harv|Gogia, Sawan Singh|p=77}}</ref> == Neðanmálsgreinar == {{notelist}} == Heimildir == {{Reflist|refs=<ref name="Gogia, Swan">{{bókaheimild|höfundur=Gogia, Sawan Singh|titill=From Guru Nanak to Guru Granth Sahib}}</ref>}} [[Flokkur:Síkismi| ]] 4bm7pi7wyrdo8b36lm967f59gzg8mhm 0 22937 1958940 1932251 2026-04-06T00:13:29Z Kattarnef 106306 1958940 wikitext text/x-wiki {{Íslenskur heimspekingur| svæði = Íslensk heimspeki | tímabil = [[Heimspeki 20. aldar]],<br>[[Heimspeki 21. aldar]] | color = F0E68C | nafn = Hannes Hólmsteinn Gissurarson | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1953|2|19}} | látinn = | skóli_hefð = [[Rökgreiningarheimspeki]] | helstu_ritverk = ''Hayek’s Conservative Liberalism'', ''Hvar á maðurinn heima'', ''Stjórnmálaheimspeki'', ''Fiskar undir steini. Sex ritgerðir í stjórnmálaheimspeki'' | helstu_viðfangsefni = [[Stjórnspeki]] | markverðar_kenningar = [[Frjálshyggja]] | áhrifavaldar = [[Tómas af Aquino]], [[John Locke]], [[Adam Smith]], [[David Hume]], [[Milton Friedman]], [[Friedrich A. von Hayek]], [[Karl Popper]], [[Robert Nozick]] | hafði_áhrif_á = | }} [[File:GissurarsonandOddsson1996.jpg|thumb|Hannes með [[Davíð Oddsson|Davíði Oddssyni]] ]] '''Hannes Hólmsteinn Gissurarson''' (fæddur [[19. febrúar]] [[1953]] í [[Reykjavík]]) er [[prófessor emeritus]] í [[stjórnmálafræði]] við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og virkur þátttakandi í stjórnmálaumræðum á Íslandi. Hann er kunnur að eindregnum stuðningi við [[frjálshyggja|frjálshyggju]] og þekktur fyrir [[afneitun á loftslagsbreytingum]]. <ref>{{Cite web|url=https://hannesgi.blog.is/blog/hannesgi/entry/2238886/|title=Hænurnar 97 - hannesgi.blog.is|website=hannesgi.blog.is|language=is|access-date=2026-04-06}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/eyjan/2021/07/21/hnattraen-hlynun-hefur-fram-ad-thessu-bjargad-mannslifum-ekki-fargad-folki/|title=Hannes segir hnattræna hlýnun bjarga mannslífum: „Það deyja miklu fleiri úr kulda en hita á hverju ári“|date=2021-07-21|website=DV|language=is|access-date=2026-04-06}}</ref> == Fjölskylda == Faðir Hannesar var Gissur Jörundur Kristinsson, trésmiður og framkvæmdastjóri. Móðir hans, Ásta Hannesdóttir, var handavinnukennari og almennur kennari.<ref>Gissur Jörundur Kristinsson - Minning. (1993, 11. ágúst) ''Morgunblaðið''. bls. 31 sótt á timarit.is https://timarit.is/page/1790108</ref> Systkini Hannesar eru Salvör Kristjana Gissurardóttir, lektor í upplýsingatækni við kennslu- og menntunarsvið Háskóla Íslands, Kristinn Dagur Gissurarson, tæknifræðingur og Guðrún Stella Gissurardóttir, forstöðumaður Atvinnumiðlunar Vestfjarða. == Nám og störf == Hannes lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] [[1972]], þar sem hann hlaut gullpennann fyrir bestu ritgerð vetrarins. Hann lauk B. A. prófi í [[sagnfræði]] og [[heimspeki]] [[1979]] og cand. mag. prófi í sagnfræði [[1982]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]]. Hann lauk doktorsprófi í stjórnmálafræði (e. politics) frá félagsvísindadeild (faculty of social studies) [[University of Oxford|Oxford-háskóla]] 1985, en þar var hann R. G. Collingwood Scholar í [[Pembroke College]] [[1984]]-[[1985]]. Hann stofnaði ásamt nokkrum skólabræðrum sínum ''The Hayek Society'' í Oxford, þar sem rætt var um rök með og á móti frjálshyggju. Hannes Hólmsteinn hlaut fyrstu verðlaun í ritgerðasamkeppni [[Mont Pèlerin Society]] 1984 og varð sama ár félagi í samtökunum. Hann hefur kennt í Háskóla Íslands frá [[1986]], fyrst í heimspekideild, síðan félagsvísindadeild, þar sem hann hefur verið prófessor frá [[1995]]. Hann hefur tvisvar verið [[Fulbright Scholar]] í [[Bandaríkjunum]] og einu sinni Sasakawa Scholar í [[Japan]]. Hann hefur líka verið gistifræðimaður eða gistiprófessor í [[Hoover stofnunin]]ni í [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]], [[George Mason-háskóli|George Mason-háskóla]] í Virginíu, [[U. C. L. A.]] (e. University of California at Los Angeles), Tokyo University of the Fisheries, [[L. U. I. S. S.]] (í. Libera Università Internazionali degli Studi Sociali) í [[Róm]] og [[I. C. E. R.]] (e. International Centre for Economic Research) í Tórínó. DV kaus hann „penna ársins“ 1984. Hannes var í stjórn [[Mont Pèlerin Society]] [[1998]]-[[2004]] og skipulagði ásamt öðrum fund samtakanna á Íslandi í ágúst [[2005]]. == Áhrif == Hannes Hólmsteinn Gissurarson var blaðamaður ''Eimreiðarinnar'', sem ungir frjálshyggjumenn gáfu út 1972–1975. Í hinum svonefnda ''Eimreiðarhópi'' voru með honum m. a. [[Davíð Oddsson]], [[Þorsteinn Pálsson]], [[Geir H. Haarde]], [[Baldur Guðlaugsson]], [[Brynjólfur Bjarnason (f. 1946)|Brynjólfur Bjarnason]], [[Kjartan Gunnarsson]], [[Magnús Gunnarsson]] og [[Jón Steinar Gunnlaugsson]]. Þessi hópur varð mjög áhrifamikill í Sjálfstæðisflokknum í lok [[1971–1980|8. áratugar]] og beitti sér fyrir því að sveigja stefnu flokksins í átt til nýfrjálshyggju. Hannes stofnaði ásamt nokkrum öðrum [[Félag frjálshyggjumanna]] 1979, sem starfaði í tíu ár. Það fékk Nóbelsverðlaunahafana [[Friedrich A. von Hayek]], [[James M. Buchanan]] og [[Milton Friedman]] til að koma til landsins og tala um fræði sín. Vöktu heimsóknir þeirra og fyrirlestrar athygli. Einnig gaf Félag frjálshyggjumanna út ýmis rit og tímaritið ''Frelsið'' 1980-1988, fyrst undir ritstjórn Hannesar, síðan Guðmundar Magnússonar. Árið 1984 rak Hannes ásamt [[Kjartan Gunnarsson|Kjartani Gunnarssyni]] ólöglega útvarpsstöð, sem nefndist [[Fréttaútvarpið]], dagana 2.–10. október. <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2494591 Tíminn á Fréttaútvarpinu hreint ólýsanlegur; grein í DV 1984]</ref> Henni var lokað með lögregluvaldi og opinbert mál höfðað gegn þeim Hannesi og Kjartani fyrir brot á útvarpslögum. Hlutu þeir dóm fyrir þetta tiltæki. En rekstur útvarpsstöðvarinnar hafði þau áhrif, að forysta Sjálfstæðisflokksins snerist til fylgis við frjálst útvarp eftir nokkurt hik árin á undan. Árið 1990 gaf Hannes út bókina ''Fiskistofnarnir við Ísland: Þjóðareign eða ríkiseign?'' þar sem hann mælti með kerfi varanlegra, framseljanlegra aflakvóta, sem úthlutað væri ókeypis í upphafi. Árið 2002 gaf Hannes út bókina ''Hvernig getur Ísland orðið ríkasta land í heimi?'' þar sem hann mælti með stórfelldum skattalækkunum á fyrirtæki í því skyni að laða fjármagn til landsins og gera Ísland að alþjóðlegri fjármálamiðstöð. Ræddi hann í bókinni fordæmi Írlands og Lúxemborgar, en líka ýmissa lítilla eyríkja eins og Ermarsundseyja og Cayman-eyja. Hannes hafði mikil áhrif á stefnu ríkisstjórna Sjálfstæðisflokksins undir forystu Davíðs Oddssonar og síðar Geirs H. Haarde. Áhrif Hannesar voru ekki síst augljós á þá einkavæðingarstefnu sem hófst á síðari hluta 10. áratugs 20. aldar.{{heimild vantar}} == Deilur == {{heimildir}} Allt frá því að Hannes Hólmsteinn Gissurarson vakti fyrst athygli opinberlega með vikulegum útvarpsþáttum, sem hann sá um veturinn 1976-1977 undir nafninu „Orðabelgur“, hafa staðið um hann og boðskap hans harðar deilur. Einn kennara hans í Háskóla Íslands, [[Þorsteinn Gylfason]], skrifaði um hann fjölda greina í ''[[Morgunblaðið]]'', þar sem hann kallaði hann meðal annars „sauð í sauðargæru“, en Hannes svaraði og sagði, að Þorsteinn væri einn elsti og efnilegasti heimspekingur þjóðarinnar. Seinna deildu þeir Þorsteinn og Hannes í ''[[Skírnir - Tímarit Hins íslenzka Bókmenntafélags|Skírni]]'' (1984 og 1986) um réttlætiskenningar [[Robert Nozick|Roberts Nozick]] og [[Friedrich A. von Hayek|Friedrichs A. von Hayek]]. Í ársbyrjun 1984 áttu þeir Hannes og [[Ólafur Ragnar Grímsson]], sem þá var ritstjóri ''[[Þjóðviljinn (1936-1992)|Þjóðviljans]]'', í hörðum deilum um kenningar [[Milton Friedman|Miltons Friedman]]. Ólafur Ragnar hafði endursagt greinar úr enskum dagblöðum um það, að ýmislegt væri ámælisvert við rannsóknaraðferðir Friedmans í peningamálasögu þeirri, sem hann hafði samið. Var tölfræðiprófessor í Oxford, [[David Hendry]], borinn fyrir gagnrýninni. Hannes sneri sér til Hendrys, sem aftók, að hann hefði vænt Friedman um óheiðarleg vinnubrögð. Skipun Hannesar í stöðu lektors í stjórnmálafræði í [[félagsvísindi|félagsvísindadeild]] Háskóla Íslands sumarið 1988 vakti hörð viðbrögð, því að deildin hafði mælt með öðrum manni. Hafði dómnefnd á vegum deildarinnar komist að þeirri niðurstöðu, að Hannes væri aðeins hæfur að hluta í stöðu lektors í stjórnmálafræði. [[Birgir Ísleifur Gunnarsson (seðlabankastjóri)|Birgir Ísleifur Gunnarsson]] menntamálaráðherra og flokksfélagi Hannesar leitaði hins vegar til tveggja erlendra kennara hans, sem báðir töldu hann hæfan í stöðuna. Meðumsækjendur Hannesar kærðu þessa gerð til [[umboðsmaður Alþingis|umboðsmanns Alþingis]], sem komst að þeirri niðurstöðu að ekkert hefði verið athugavert við hana. Hannes gagnrýndi óspart [[Jón Ólafsson]] athafnamann, á meðan Jón átti og rak [[Stöð tvö]], þar á meðal í fyrirlestri á ensku á norrænni blaðamannaráðstefnu 1999. Árið 2004 höfðaði Jón meiðyrðamál gegn Hannesi úti í Bretlandi vegna þessara ummæla, sem Hannes hafði sett á heimasíðu sína þar sem Jón var opinberlega vændur um að hafa efnast á glæpastarfsemi s.s. fíkniefnasölu. Að ráði dómsmálaráðuneytisins og lögfræðings Háskólans sinnti Hannes ekki þessu máli. Féll þess vegna í því [[útivistardómur]] sumarið 2005 þar sem Hannes var dæmdur til að greiða Jóni 100 þúsund pund (um 12 milljónir ísl. kr.) í bætur og málskostnað. Hannes áfrýjaði þessum dómi til yfirréttar, The Royal High Court of Justice, í Lundúnum, sem úrskurðaði 8. desember 2006, að dómurinn skyldi vera ógildur, þar sem Hannesi hefði ekki verið stefnt eftir íslenskum reglum, eins og skylt hefði verið. Þegar Hannes sagði frá því opinberlega sumarið [[2003]], að hann væri að skrifa ævisögu [[Halldór Laxness|Halldórs Kiljans Laxness]], meinaði Auður Laxness, ekkja Halldórs, honum aðgang að bréfasafni skáldsins, sem hún hafði gefið á handritadeild Þjóðarbókhlöðunnar á [[dagur íslenskrar tungu|degi íslenskrar tungu]], [[16. nóvember]], [[1996]]. Eftir að fyrsta bindi ævisögu skáldsins, ''Halldór'', kom út, gagnrýndu [[Helga Kress]] og fleiri Hannes harðlega fyrir að nota í bókinni texta frá Laxness í heimildarleysi, án þess að geta tilvitnana. Haustið [[2004]] höfðaði Auður mál gegn Hannesi fyrir brot á lögum um [[höfundarréttur|höfundarrétt]]. Hann var sýknaður af kröfum hennar í [[Héraðsdómur Reykjavíkur|Héraðsdómi Reykjavíkur]] 10. nóvember 2006. Auður áfrýjaði dómnum og Hannes var dæmdur í [[Hæstiréttur|Hæstarétti]] fyrir brot á höfundarrétti í um 2/3 tilvika, sem hann var ákærður fyrir, og gert að greiða Auði Laxness 1,5 [[milljón]] króna í [[fébætur]]. Hannes var einnig dæmdur til að greiða [[málskostnaður|málskostnað]], 1,6 milljón króna. Efnt var til söfnunar í „[[málfrelsissjóður|málfrelsissjóð]]“ af vinum Hannesar til að hlaupa undir bagga með honum vegna vegna málskostnaðar. === Ummæli um loftslagsbreytingar === Líkt og Davíð Oddsson er Hannes kunnur og opinskár [[Afneitun á loftslagsbreytingum|efasemdamaður um loftslagsbreytingar]] af mannavöldum. Á ferli sínum hefur hann bæði hafnað því að [[hnattræn hlýnun]] vegna loftslagsbreytinga sé að eiga sér stað, að breytingarnar séu af mannavöldum og að til sé almennt meirihlutaálit meðal vísindamanna um málefnið.<ref>{{cite web|author=Hannes Hólmsteinn Gissurarson|title=Vísindi eða iðnaður?|url=https://www.visir.is/g/2006111240008/visindi-eda-idnadur|access-date=19 July 2022|work=Vísir|date=24 November 2006|language=Icelandic}}</ref> Hann hefur gagnrýnt sænska loftslagsaðgerðasinnann [[Greta Thunberg|Gretu Thunberg]] og sagði um hana á Twitter-síðu sinni árið 2019: „Greta Thunberg segist tala fyrir komandi kynslóðir. Hvað hafa komandi kynslóðir gert fyrir okkur? Ekkert. Hvað höfum við gert fyrir komandi kynslóðir? Allt.“<ref>{{Cite tweet|author=Hannes H. Gissurarson|author-link=Hannes Hólmsteinn Gissurarson|user=hannesgi|number=1179406398804938754|date=2 October 2019|title=Greta Thunberg says that she speaks for coming generations. What have coming generations done for us? Nothing. What have we done for coming generations? Everything.}}</ref> == Helstu verk == * ''Hayek’s Conservative Liberalism'' (doktorsritgerð). Garland, New York 1987. * ''Sjálfstæðisflokkurinn í sextíu ár''. Sjálfstæðisflokkurinn, Reykjavík 1989. * ''Fjölmiðlar nútímans''. Stofnun Jóns Þorlákssonar, Reykjavík 1989. * ''Island''. Timbro, Stockholm 1990. * ''Fiskistofnarnir við Ísland: Þjóðareign eða ríkiseign?'' Stofnun Jóns Þorlákssonar, Reykjavík 1990. * ''Jón Þorláksson forsætisráðherra.'' Almenna bókafélagið, Reykjavík 1992. * ''Frjálshyggjan er mannúðarstefna.'' Greinasafn. Stofnun Jóns Þorlákssonar,Reykjavík 1992. * ''Pálmi í Hagkaup.'' Framtíðarsýn, Reykjavík 1994. * ''Hvar á maðurinn heima?'' Hið íslenska bókmenntafélag, Reykjavík 1994. * ''Íslenskar tilvitnanir.'' Almenna bókafélagið, Reykjavík 1995. * ''Benjamín Eiríksson í stormum sinna tíða.'' Bókafélagið, Reykjavík 1996 * ''Hádegisverðurinn er aldrei ókeypis.'' Hið íslenska bókmenntafélag, Reykjavík 1997. * ''Stjórnmálaheimspeki.'' Hið íslenska bókmenntafélag, Reykjavík 1999. * Ísland og Atlantshafsbandalagið. Þrír heimildaþættir fyrir sjónvarp. 1999. * ''Overfishing. The Icelandic Solution.'' Institute of Economic Affairs, London 2000. * ''Fiskar undir steini. Sex ritgerðir í stjórnmálaheimspeki.'' Háskólaútgáfan, Reykjavík 2001. * ''Hvernig getur Ísland orðið ríkasta land í heimi?'' Nýja bókafélagið, Reykjavík 2002. * Tuttugasta öldin. Átta heimildaþættir fyrir sjónvarp. 2002. * ''Halldór.'' Fyrsta bindi ævisögu Halldórs Kiljans Laxness. Almenna bókafélagið, Reykjavík 2003. * ''Kiljan.'' Annað bindi ævisögu Halldórs Kiljans Laxness. Bókafélagið, Reykjavík 2004. * ''Laxness.'' Þriðja bindi ævisögu Halldórs Kiljans Laxness. Bókafélagið, Reykjavík 2005. * ''Áhrif skattahækkana á hagvöxt og lífskjör.'' Bókafélagið, Reykjavík 2009. * ''Kjarni málsins. Fleyg orð á íslensku.'' Bókafélagið, Reykjavík 2010. * ''[http://www.rnh.is/?page_id=1651 Íslenskir kommúnistar 1918–1998.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160911115036/http://www.rnh.is/?page_id=1651 |date=2016-09-11 }}'' Almenna bókafélagið, Reykjavík 2011. * ''[https://books.google.is/books?id=j-p8CwAAQBAJ The Icelandic Fisheries: Sustainable and Profitable.]'' Háskólaútgáfan, Reykjavík 2015. *[https://newdirection.online/publication/the-nordic-models ''The Nordic Models.''] New Direction, Brussels 2016. *[https://newdirection.online/2018-publications-pdf/ND-report-InDefenceOfSmallStates-preview%28low-res%29.pdf ''In Defence of Small Nations'']. New Direction, Brussels 2016. *[http://newdirection.online/publication/voices-of-the-victims-notes-towards-a-historiography-of-anti-communist ''Voices of the Victims: Towards a Historiography of Anti-Communist Literature.''] New Direction, Brussels 2017. * [http://newdirection.online/publication/lessons-for-europe-from-the-2008-icelandic-bank-collapse1 ''Lessons for Europe from the 2008 Icelandic Bank Collapse.''] New Direction, Brussels 2017. * [http://newdirection.online/publication/green-capitalism-how-to-protect-the-environment-by-defining-private-propert ''Green Capitalism: How to Protect the Environment by Defining Private Property Rights.''] New Direction, Brussels 2017. *[https://www.acreurope.eu/item/totalitarianism_in_europe_three_case_studies ''Totalitarianism in Europe: Three Case Studies.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801152146/https://www.acreurope.eu/item/totalitarianism_in_europe_three_case_studies |date=2019-08-01 }} ACRE, Brussels 2018. *[https://econjwatch.org/articles/liberalism-in-iceland-in-the-nineteenth-and-twentieth-centuries Liberalism in Iceland in the Nineteenth and Twentieth Centuries, ''Econ Watch Journal''], Vol. 14, No. 2 (2017), pp. 241–273. *[https://econjwatch.org/articles/anti-liberal-narratives-about-iceland-19912017 Anti-Liberal Narratives About Iceland, 1991–2017, ''Econ Watch Journal''], Vol. 14, No. 3 (2017), pp. 362–398. *[https://econjwatch.org/articles/icelandic-liberalism-and-its-critics-a-rejoinder-to-stefan-olafsson Icelandic Liberalism and Its Critics: A Rejoinder to Stefan Olafsson, ''Econ Watch Journal''], Vol. 15, No. 3 (2018), pp. 322–350. *[https://newdirection.online/2018-publications-pdf/ND-Report-ConsFreeMarket-preview%28low-res%29.pdf ''Why Conservatives Should Support the Free Market''] New Direction, Brussels 2018. *[https://newdirection.online/2018-publications-pdf/ND-Report-SpendingMoney-preview%28low-res%29.pdf ''Spending Other People’s Money: A Critique of Rawls, Piketty, and Other Redistributionists'']. New Direction, Brussels 2018. *[https://www.stjornarradid.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=29cca5ac-c0c6-11e8-942c-005056bc530c ''Foreign Factors in the 2008 Icelandic Bank Collapse''] Report to the Icelandic Ministry of Finance and Economic Affairs, Reykjavik 2018. *[https://www.svensktidskrift.se/nordic-pioneers-of-liberal-thought-snorri-sturluson Nordic Pioneers of Liberal Thought: Snorri Sturluson, ''Svensk Tidskrift''] 1 November 2019. *[https://www.svensktidskrift.se/nordic-pioneers-of-liberal-thought-anders-chydenius Nordic Pioneers of Liberal Thought: Anders Chydenius, ''Svensk Tidskrift''] 8 November 2019. *[https://www.degruyter.com/view/journals/jeeh/25/1/article-20190004.xml Redistribution in Theory and Practice: A Critique of Rawls and Piketty] ''Journal des Économistes et des Études Humaines'', Vol. 25, No. 1, 29 November 2019. *[https://newdirection.online/publication/twenty_four_conservative_liberal_thinkers_part_i ''Twenty-Four Conservative-Liberal Thinkers, Part One''] New Direction, Brussels 2020. *[https://newdirection.online/publication/twenty_four_conservative_liberal_thinkers_part_ii ''Twenty-Four Conservative-Liberal Thinkers, Part Two''] New Direction, Brussels 2020. *''[https://books.google.com.br/books?id=lCBaEAAAQBAJ Bankahrunið 2008: Útdráttur úr skýrslu]'' Reykjavík 2021. *''[https://books.google.com.br/books?id=PrReEAAAQBAJ Communism in Iceland, 1918–1998]'' Reykjavík 2021. == Sjá einnig == * [[Eimreiðarhópurinn]] == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * Vefsíða Hannesar við Háskóla Íslands (lokað vegna dómsmáls) * „Að hafa það heldur sem sannara reynist,“ viðtal við Hannes H. Gissurarson í tilefni gagnrýni ''Þjóðviljans'' á útvarpsþátt hans, Orðabelg, ''Morgunblaðið'' 29. ágúst 1976. * [http://rse.hi.is/ Vefsíða rannsóknarseturs Hannesar við Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001090917/http://rse.hi.is/ |date=2020-10-01 }} * [http://www.rnh.is/?lang=is Vefsíða Rannsóknarseturs um nýsköpun og hagvöxt, RNH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812212643/http://www.rnh.is/?lang=is |date=2020-08-12 }} == Tenglar == {{Wikivitnun}} * [http://hannesgi.blog.is/blog/hannesgi/ Blogg Hannesar H. Gissurarsonar á Morgunblaðsvefnum] * [http://www.pressan.is/pressupennar/Lesa_Hannes/ Blogg Hannesar H. Gissurarsonar á Pressunni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624184534/http://www.pressan.is/pressupennar/Lesa_Hannes/ |date=2016-06-24 }} * [https://heimspeki.hi.is/?page_id=169 Heimspekileg sjálfslýsing Hannesar H. Gissurarsonar á heimspekivefnum] * [http://www.visir.is/apps/pbcs.dll/section?template=prof&Category=SKODANIR04&Profile=1035 Greinar Hannesar H. Gissurarsonar í ''Fréttablaðinu''] * [http://www.mbl.is/morgunbladid/itarefni/354.pdf Útdráttur úr aðilaskýrslu Hannesar H. Gissurarsonar í máli hans gegn Jóni Ólafssyni á pdf sniði] * [http://www.mps-iceland.org/ Heimasíða fundar Mont Pèlerin Society á Íslandi í ágúst 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205121725/http://mps-iceland.org/ |date=2006-02-05 }} * [http://www.heimur.is/?frettir=single&newsflokkur=Pistlar&fid=2426 Umsögn Benedikts Jóhannessonar um ''Laxness''] * [http://stebbifr.com/pistlar.aspx?id=404 Umsögn Stefáns Fr. Stefánssonar um ''Laxness''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930042025/http://stebbifr.com/pistlar.aspx?id=404 |date=2007-09-30 }} * [http://stjornmalogstjornsysla.is/index.php?option=com_content&task=view&id=131 Umsögn Steinars Þórs Sveinssonar um ''Laxness''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927143819/http://stjornmalogstjornsysla.is/index.php?option=com_content&task=view&id=131 |date=2007-09-27 }} * [http://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Hayek_Society Grein um Oxford Hayek Society í enskri útg. Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060913000000/http://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Hayek_Society |date=2006-09-13 }} * [http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=E200410030&Domur=2&type=1&Serial=1&Words= Sýknudómur yfir Hannesi H. Gissurarsyni í Héraðsdómi Reykjavíkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125632/http://domstolar.is/domaleit/nanar?domur=2&id=e200410030&serial=1&type=1&words= |date=2016-03-13 }} * [http://www.haestirettur.is/domar?nr=5056 Dómur yfir Hannesi H. Gissurarsyni í Hæstarétti Íslands þann 13.mars 2008] * [http://www.bailii.org/ew/cases/EWCA/Civ/2008/152.html Dómur í máli Jóns Ólafssonar gegn Hannesi í Áfrýjunardómstól í Lundúnum] * [http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article189188.ece Frásögn Sunday Times af máli Jóns Ólafssonar gegn Hannesi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304061230/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article189188.ece |date=2016-03-04 }} * [http://www.nytimes.com/2009/12/11/world/europe/11libel.html?_r=2&hp Frásögn New York Times af máli Jóns Ólafssonar gegn Hannesi] * [http://www.youtube.com/watch?v=3SWdtMI0jVw Viðtal við Hannes H. Gissurarson í Harmageddon 12. október 2010, fyrsti hluti] ;Viðtöl við Hannes * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3626668 ''Ég hef verið mikill gæfumaður''; grein í 24. stundum 2008] [[Flokkur:Íslenskir stjórnmálafræðingar]] [[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]] [[Flokkur:Íslenskir heimspekingar]] [[Flokkur:Heimspekingar 21. aldar]] [[Flokkur:Stjórnspekingar]] [[Flokkur:Frjálshyggjumenn]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] {{f|1953}} gq009w5aaj3yn2gplncn39ambsbbsfk 0 31949 1958936 1655874 2026-04-05T23:54:30Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1958936 wikitext text/x-wiki '''Þverstæður Zenons''' eru [[Þverstæða|þverstæður]] sem [[Zenon frá Eleu]] samdi til stuðnings kenningu [[Parmenídes]]ar kennara síns um að „allt sé eitt“ og að andstætt því sem skynreynslan kennir okkur sé trú á margbreytileika heimsins röng og að [[hreyfing]] sé ekkert annað en [[tálsýn]]. Margar af þverstæðum Zenons eru jafngildar hver annarri. Átta eru þekktar og varðveittar í ritum [[Aristóteles]]ar. Þrjár frægustu þverstæðurnar nefnast ''Akkilles og skjaldbakan'', ''tvískiptingin'' og ''örin''. Þverstæður Zenons eru ef til vill elstu dæmin um óbeina sönnun eða [[niðursöllun í fáránleika]] (''reductio ad absurdum''). Zenon reyndi að sýna að hversdagslegar hugmyndir okkar um hreyfingu og breytingu séu fáránlegar og hljóti þess vegna að vera rangar. Þær eru einnig taldar mikilvægur forveri [[Sókrates|sókratísku]] aðferðarinnar. Þverstæðurnar voru teknar alvarlega sem heimspekileg vandamál í [[fornöld]] og af [[miðaldaheimspeki]]ngum, sem töldu að flestar lausnir sem lagðar höfðu verið til væru ófullnægjandi. Lausnir nútímamanna sem byggjast m.a. á [[örsmæðareikningur|örsmæðareikningi]] hafa yfirleitt þótt nægjandi að mati stærðfræðinga. Margir heimspekingar hika þó enn við að segja að fullnægjandi svar hafi fengist við öllum þverstæðunum en benda þó gjarnan á að tilraunir til þess að svara þverstæðum Zenons hafi leitt til ýmissa uppgötvana. == Þverstæðurnar == [[Mynd:Zeno_Paradox.svg|right]] === Akkilles og skjaldbakan === Þverstæðan er á þessa leið: :''„Í kapphlaupi getur besti hlauparinn aldrei tekið fram úr þeim hægasta, vegna þess að sá sem er á eftir þarf fyrst að komast að þeim punkti þar sem sá sem er á undan hóf hlaupið. Sá hægfarari heldur því ávallt forskotinu.“'' (Aristóteles, ''Eðlisfræðin'' VI:9, 239b15) Í þverstæðunni um [[Akkilles]] og skjaldbökuna ímyndum við okkur að gríska hetjan Akkilles etji kapphlaup við hægfara skjaldböku. Af því að Akkilles hleypur svo hratt leyfir hann skjaldbökunni að fá dálítið forskot. Þegar hlaupið hefst hleypur Akkilles hraðar en skjaldbakan og kemst á endanum þangað sem skjaldbakan hóf hlaupið. Á þeim tíma hefur skjaldbakan náð að mjakast svolítið áfram. Akkilles þarf þá að komast þangaðtil að ná henni. En þegar hann kemst þangað hefur skjaldbakan mjakast pínulítið lengra og til þess að ná henni þarf Akkilles að hlaupa enn eina vegalengdina. Alltaf þegar Akkilles kemst þangað sem skjaldbakan var, þá hefur hún náð að mjaka sér ofurlítið lengra. Þar af leiðandi, segir Zenon, mun Akkilles aldrei ná að taka fram úr skjaldbökunni. Almenn [[skynsemi]] segir okkur að auðvitað geti sá sem hleypur hraðar tekið fram úr þeim sem hleypur hægar en samkvæmt sögunni að ofan er það ekki hægt. === Tvískiptingin === :''„Það sem er á hreyfingu verður að fara hálfa leiðina áður en það getur komist á leiðarenda.“'' (Aristóteles, ''Eðlisfræðin'' VI:9, 239b10) Ef einhver er inni í herbergi og vill komast út þarf viðkomandi fyrst að fara hálfa leiðina að dyrunum. En áður en hann kemst þangað þarf hann að fara hálfa leiðina að miðjunni milli upphafsstaðar síns og dyranna. Og áður en viðkomandi kemst þá leið þarf hann að fara helminginn af henni. Með öðrum orðum þarf maður sem vill komast frá A til B að fara fyrst hálfa leiðina, og þar áður fjórðung hennar og þar áður einn áttunda hluta leiðarinnar og svo framvegis út í hið óendanlega. Þverstæðan sýnir, gæti Zenon sagt, að maður kemst aldrei af stað. Önnur leið til þess að setja þverstæðuna fram er á þá leið að áður en maður kemst á leiðarenda þurfi maður að fara hálfa leiðina en áður en maður kemst hinn helminginn af leiðinni þarf maður að fara helminginn honum og svo framvegis. Báðar útgáfur þverstæðunnar eru jafngildar. Þverstæðan nefnist tvískiptingin vegna þess að hún felur í sér endurtekna tvískiptingu fjarlægðar. === Örin === :''„Ef allt er kyrrt þegar það er á sama stað og það sem er á hreyfingu er ávallt á einhverjum stað á hverjum augnabliki, þá er ör á flugi hreyfingarlaus.“'' (Aristóteles, ''Eðlisfræðin'' VI:9, 239b5) Í örinni ímyndum við okkur ör á flugi. Á sérhverju augnabliki er örin á einhverjum tilteknum stað. En ef hún er á einhverjum tilteknum stað á því augnabliki, þá er hún kyrrstæð á því augnabliki. En það sama má segja um sérhvert augnablik í flugi örvarinnar. Hún er því kyrrstæð allan tímann. Dæmið á að sýna að hreyfing sé blekking. Fyrri þverstæðurnar tvær fela í sér skiptingu fjarlægðar en þessi þverstæða felur í sér skiptingu tímans — ekki í tímabil, heldur augnablik. == Hvernig getur maður þá komist út úr herbergi? == [[Aristóteles]] fjallaði um þverstæður Zenons í 6. bók ''[[Eðlisfræðin]]nar''. Þar neitar hann því að tíminn sé röð af ódeilanlegum „núum“ og bendir einnig á að rétt eins og skipta má fjarlægð í æ minni fjarlægðir má einnig skipta tímanum niður í æ minni tímabil og að til þess að ferðast minni fjarlægð þurfi minni tíma. Ef tími er tekinn inn í fyrri tvær þverstæðunar má sjá hvernig Akkilles getur náð skjaldbökunni og maðurinn getur komist út úr herberginu. Byrjum að skoða dæmið um manninn sem vill komast út úr herberginu. Sjá má að ef maður er á leið út úr herbergi og labbar á einhverjum ákveðnum hraða, þá má sjá að tíminn sem það tekur hann að fara hverja helminguðu vegalend verður helmingi styttri í hvert skipti sem vegalengdinni er skipt. Þó að fjöldi búta úr vegalend stefni á óendananlegt þá stefnir tíminn sem það tekur að fara hvern bút á 0. Það má því segja að það sé lítið mál að ferðast óendanlega margar vegalengdi ef tíminn sem það tekur að fara yfir hvern þeirra er núll. Þótt að tíminn sem það tekur að fara yfir vegalengd verði aldrei nákvæmlega núll þá nær maðurinn engu að síður að ferðast yfir óendanlega margar vegalengdir. Á svipaðan hátt má skipta hvaða vegalend (eða stærð) sem er í óendanlega margar smærri vegalengdir (eða stærðir). Í dæminu um Akkilles sem reynir að ná skjaldbökunni má einnig sjá að tíminn sem það tekur hann að komast á næsta punkt sem skjaldbakan hefur verið á minnkar einnig fyrir hvern punkt sem hann kemst á. Nær allar lausnir sem lagðar hafa verið til á þverstæðum Zenons hafa verið umdeildar. ==Heimildir og frekari fróðleikur== Sígilda umfjöllun um þverstæður Zenons er að finna í 6. ''[[Eðlisfræðin]]nar'' eftir [[Aristóteles]], sem segja má að öll nútímaumfjöllun byggi á. Aðrar heimildir eru m.a. *Abraham, W.E., „The Nature of Zeno's Argument Against Plurality in DK 29 B I“, ''Phronesis'' '''17''' (1972): 40-52. *Barnes, Jonathan, ''The Presocratic Philosophers'' (London: Routledge, 1982). *Black, M., „Achilles and the Tortoise“, ''Analysis'' '''11''' (1950): 91-101. *Grünbaum, A., ''Modern Science and Zeno's Paradoxes'' )Middletown: Connecticut Wesleyan University Press, 1967). *Guthrie, W.K.C., ''A History of Greek Philosophy'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1962-1981). *Huggett, N. (ritstj.), ''Space from Zeno to Einstein: Classic Readings with a Contemporary Commentary'', (Cambridge, Mass.: MIT Press, 1999). *Lee, H.D.P. (ritstj.), ''Zeno of Elea'' (Amsterdam: Adof Hakkert, 1967). *Kirk, G.S., Raven J.E. og Schofield M. (ritstj.), ''The Presocratic Philosophers: A critical History with a Selection of Texts'' 2. útg., (Cambridge: Cambridge University Press, 1983). *McKirahan, Richard D., ''Philosophy Before Socrates: An Introduction With Texts and Commentaries'' (Indianapolis: Hackett, 1994). *McLaughlin, W.I. og Miller, S.L., „An Epistemological Use of Nonstandard Analysis to Answer Zeno's Objections against Motion“, ''Synthese'' '''92''' (1992): 371-384. *McLaughlin, W.I., „Resolving Zeno's Paradoxes“, ''Scientific American'' (November 1994): 84-89. *Russell, Bertrand, ''Our Knowledge of the External World'' (New York: W.W. Norton & Co., 1929). *Russell, Bertrand, ''Introduction to Mathematical Philosophy'' (London: George Allen and Unwin, 1919). *Salmon, W.C., ''Zeno's Paradoxes'' 2. útg (Indianapolis: Hackett Publishing, 2001). *Wilbur, J.B. og Allen, H.J., ''The Worlds of the Early Greek Philosophers'' (Buffalo: Prometheus Books, 1979). ==Tenglar== * {{SEP|paradox-zeno|Zeno's paradoxes}} * {{Vísindavefurinn|1780|Hver setti fram þá tilgátu að hreyfing væri ekki til? Er hún sönn?}} [[Flokkur:Fornaldarheimspeki]] [[Flokkur:Forverar Sókratesar]] [[Flokkur:Þverstæður]] ovfk3bxs1303l3yu50e0x9j09wlbuhb 0 37935 1958972 1952139 2026-04-06T07:01:34Z Ziv 102822 ([[c:GR|GR]]) [[File:Caravaggio-Crucifixion of Peter.jpg]] → [[File:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg]] → File replacement: update from a old version to a newer one with better quality ([[c:c:GR]]) 1958972 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|thumb|200px|Pétur postuli krossfestur]] '''Pétur''', einnig þekktur sem '''Pétur [[postuli]]''', '''Símon Pétur''' og '''Kefas''' var einn af 12 [[lærisveinn|lærisveinum]] [[Jesús|Jesú]]. Um hann er fjallað í [[Guðspjall|guðspjöllunum]] og í [[Postulasagan|Postulasögunni]] í [[Nýja testamentið|Nýja testamenti]] [[Biblían|Biblíunnar]]. Pétur var fiskimaður í [[Galílea|Galíleu]] og veiddi í Galíleuvatni áður en hann fór að fylgja Jesú. Hann er talinn hafa verið fyrsti [[páfi]] kaþólsku kirkjunnar. Hann var krossfestur í ofsóknum [[Neró]]s keisara rómverska ríkisins á hendur kristnum mönnum í Róm [[64]] eða [[67]] e.Kr. og var höfuð hans látið snúa niður. Því hefur verið haldið fram að aftökustaðurinn hafi verið þar sem [[Péturskirkjan]] stendur nú. {{commonscat|Saint Peter}} {{Páfar}} {{Postularnir tólf}} {{Stubbur|æviágrip}} {{d|67}} [[Flokkur:Kristnir dýrlingar]] [[Flokkur:Páfar]] [[Flokkur:Persónur í nýja testamentinu]] [[Flokkur:Postular]] m9t2a4ki3rb2eb9d4w77ola88uoj59y 0 39904 1958902 1958520 2026-04-05T13:52:18Z Berserkur 10188 1958902 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Allied convoy underway in the Atlantic Ocean near Iceland, circa in 1942 (80-G-72409).jpg|thumb|Skipalest bandamanna við Ísland árið 1942.]] '''Hernám Íslands''' var tímabil í [[saga Íslands|sögu landsins]] frá því þegar landið var hernumið í [[seinni heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjöld]] af [[Bretland|Bretum]] árið [[1940]] og fram að því að bandarískir hermenn yfirgáfu landið [[1947]] tveimur árum eftir lok stríðsins. Ekki kom til átaka vegna hernámsins enda voru Íslendingar hliðhollir [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] í stríðinu. Eftir stríðið gerði ríkisstjórn Íslands [[varnarsamningurinn|varnarsamning]] við Bandaríkjamenn og gekk í [[NATO]] árið 1949. Ísland var hernumið vegna þess að landið var talið hafa hernaðarlegt mikilvægi. Á Norður-Atlantshafi geysaði ótakmarkaður kafbátahernaður og miklar orrustur voru háðar á sjó úti eins og til dæmis [[Orrustan við Grænlandssund]] þann [[24. maí]] [[1941]]. Þegar Bretar hernámu Ísland aðfaranótt [[10. maí]] 1940 voru átta mánuðir frá því að [[heimsstyrjöldin síðari]] hófst og á þeim tíma höfðu [[Þýskaland|Þjóðverjar]] hernumið hluta [[Pólland]]s og síðan [[Danmörk]]u og [[Noregur|Noreg]]. Ljóst var að innrás vofði yfir [[Frakkland]]i, [[Belgía|Belgíu]] og [[Holland]]i og raunar réðust Þjóðverjar inn í Belgíu, Holland og [[Lúxemborg]] sama dag og Ísland var hernumið. Hernám Breta var til að koma í veg fyrir að Ísland félli undir þýsk yfirráð en Þjóðverjar höfðu sýnt landinu töluverðan áhuga á árunum fyrir styrjöldina vegna hernaðarlegs mikilvægis þess í tengslum við siglingar um [[Norður-Atlantshaf]]. Ísland hafði lýst yfir hlutleysi og ríkisstjórnin mótmælti hernáminu og neitaði að ganga formlega til liðs við [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|Bandamenn]]. Fyrsta verk Bretanna var að handtaka þá Þjóðverja sem á Íslandi voru og senda þá í fangabúðir í Bretlandi. Þann 28. maí 1941 ákvað [[Franklin D. Roosevelt]], forseti Bandaríkjanna, að Bandaríkin skyldu taka við hervörslu Íslands. Stundum er vitnað til þessa tímabils sem „blessað stríðið“ því hernám Breta og svo yfirtaka Bandaríkjanna var það sem kom Íslandi upp úr [[Kreppan mikla|kreppunni]] og [[atvinnuleysi]]nu sem ríkt hafði á Íslandi frá því heimskreppan skall á. Breytingar urðu á lífsháttum Íslendinga. Fólki var skipað að bera á sér [[persónuskilríki]] sem því var skylt að sýna hermönnum ef þess var óskað. Aðdragandinn að hernáminu var mjög stuttur eða fjórir dagar. == Hernámið == Um fjögurleytið aðfararnótt föstudagsins 10. maí árið 1940 vöknuðu [[Reykjavík|Reykvíkingar]] við flugvélarhljóð. Þar var bresk sjóflugvél frá herskipinu [[HMS Berwick (65)|HMS ''Berwick'']] á ferðinni sem kom fljúgandi úr vestri en þetta voru ein mestu mistök sem breski herinn gerði í hernámi Íslands. Alls ekki átti að draga athygli að Bretum og sérstaklega ekki þessa tilteknu nótt. Þennan sama morgun urðu svo Reykvíkingar varir við sjö herskip úti á sjó sem stefndu að ytri höfninni.<ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 1) : 56.</ref> [[Mynd:Iceland invasion targets.png|thumb|right|Staðirnir sem Bretar lögðu mesta áherslu á að ná þegar þeir hernámu Ísland: [[Reykjavík]], [[Hafnarfjörður]] og [[Akureyri]], lendingarstaðir flugvéla á [[Sandskeið]]i, í [[Kaldaðarnes]]i og á [[Melgerðismelar|Melgerðismelum]] og hafnaraðstaðan í [[Hvalfjörður|Hvalfirði]].]] Klukkan 3:40 var íslensku lögreglunni tilkynnt að bresk herskip hefðu lagt upp að gamla hafnarbakkanum í Reykjavík og var það Einar Arnald, fulltrúi lögreglustjóra, sem brást við fregnunum. Einar bjóst þegar til að fara út í herskipin og tilkynna þeim reglur landsins, en á meðan hann beið kom [[tundurspillir]] að hafnarbakkanum og út úr honum komu 746 alvopnaðir hermenn sem tóku stefnuna beint upp í bæ. Þegar þetta er að gerast er klukkan orðin fimm um morguninn og krafðist Einar að fá að vita hvað væri á seyði.<ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 1) : 56-57.</ref> Breski ræðismaðurinn John Bowernig neitaði að svara en seinna dreifðu Bretar tilkynningu til Íslendinga og breskur sendiherra fór á fund með íslensku ríkisstjórninni sem mótmælti þessu broti á hlutleysi landsins. Tilkynningin var svo síðar um daginn lesin í útvarpinu ásamt því að forsætisráðherra flutti útvarpsávarp þar sem hann skýrði þjóðinni frá viðburðum dagsins. Bretar lögðu mikla áherslu á friðsamlega sambúð og var hermönnum skyldugt að koma vel fram við Íslendinga. Það fyrsta sem herliðið gerði var að fara á tvo staði. Fyrst var farið til þýska ræðismannsins Werner Gerlach, sem var í óða önn að brenna ýmsa pappíra þegar bresku hermennirnir komu. Fjölskylda Gerlach og hann voru handtekin og voru færð niður á höfn og þaðan flutt ásamt um 30 Þjóðverjum sem þeir töldu hættulega í fangabúðir í Bretlandi. Bresk hernaðaryfirvöld voru ákaflega tortryggin gagnvart Þjóðverjum á Íslandi og fylgdust vel með þeim. Þeir lokuðu um tíma helstu vegum til Reykjavíkur og tóku á sitt vald helstu fjarskiptastöðvarnar; Loftskeytastöðina, Pósthúsið, Landssímann og Ríkisútvarpið. Byrjuðu á Landsímahúsinu til að loka fyrir allt símasamband við höfuðborgina. Er Bretarnir hertóku Landsímahúsið lá þeim svo á að þeir brutu hurðina upp. Þetta er eina tjónið sem varð í hertöku Íslands. Reykjavík var einangruð og íbúar vissu varla hvað gekk á. Nokkrir bílar höfðu komist út fyrir borgarmörkin áður en Bretarnir lokuðu vegunum og bárust fréttirnar út á land. Viku síðar, eða þann 17. maí, fjölgaði í hernámsliðinu, eða um 3728 hermenn sem byggðu sér bækistöðvar víða um land. Flestir hermannanna voru þó í Reykjavík og nágrenni.<ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 1) : 57-60.</ref> == Aðdragandi og lifnaðarhættir == Aðdragandinn að hernámi Íslands var mjög stuttur, en þann 28. apríl ákváðu Bretar að hernema landið. Bretar vildu ekki hertaka landið en sáu sér engra annarra kosta völ þar sem þeir sáu ekki fram á að geta fengið Íslendinga í lið með sér um að koma upp bækistöðvum fyrir flugvélar breska flotans á Íslandi. Þessi stutti undirbúningur gerði það af verkum að margt var ekki eins og það átti að vera. Hermennirnir voru í lítilli þjálfun, margir mjög ungir og að prófa vopnin í fyrsta skipti á skotæfingum hér á landi. Margir urðu sjóveikir og er það í raun lán að ekki var veitt mikil mótspyrna hér á landi þegar Bretarnir gengu í land því ekki er hægt að vita hvernig það hefði orðið með þessa óþjálfuðu menn.<ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 1) : 52-53.</ref> Um 2000 hermenn tóku þátt í hernámi Íslands og áttu mikið fleiri eftir að koma til landsins. Áttu hermenn Breta eftir að verða rúmlega 25.000 og var mikil vinna í vændum fyrir þá því Íslendingar voru ekki færir um að veita 20.000 hermönnum húsnæði. Innflutningur á bröggum var hafinn um sumarið og voru fluttir yfir 20.000 [[braggi|braggar]] hingað til lands frá Bretlandi. Breskir hermenn og íslenskir verkamenn byrjuðu að setja saman braggana og í október voru flestir hermennirnir komnir með húsaskjól. Fljótlega hófst svo gerð flugvallar í [[Vatnsmýri]] í Reykjavík. Þetta var hluti af bretavinnunni og þeir sem fengu vinnu fengu greitt með einhvers konar ávísunum sem þeir fóru með til herforingja sem leystu þær út hjá herstöðinni.<ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 1) : 63.</ref> Urðu þó nokkrar breytingar á lifnaðarháttum Íslendinga á þessum árum. Fullorðnum einstaklingum var sagt að bera á sér sérstök persónuskilríki sem þeim bar að sýna hermönnum ef þess var krafist. Var þetta fyrst aðeins í Reykjavík en árið 1942 urðu allir þeir sem ætluðu að ferðast um mikilvægustu bæina og hafnirnar að hafa þessi skilríki á sér. Var þetta þó aðallega þar sem mesti viðbúnaðurinn var í sambandi við herinn, til dæmis í Hvalfirði. Miklar breytingar urðu einnig á búhögum Íslendinga. Áður var það undantekning ef Íslendingar höfðu samskipti við útlendinga en allt í einu varð allt fullt af útlendum hermönnum. Hefur sú staða sem kom upp á landinu verið „nefnd „tvíbýli“: þ.e. að á landinu byggju í svipinn tvær þjóðir, herinn og óbreyttir Íslendingar.“<ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 1) : 71 (bein tilvitnun).</ref> Koma hersins þótti börnum virkilega spennandi og ævintýraleg og sóttu þau mikið í hermennina sem voru þeim mjög góðir – gáfu þeim stöku súkkulaði, leyfðu myndatöku og sýndu þeim vopnin. En brottflutningur barna frá Reykjavík og fjölmennustu kaupstöðunum átti sér stað fljótlega eftir hernámið. Fyrsti hópurinn lagði af stað frá Reykjavík 2. júlí. En alls voru 610 börn frá Akureyri, Hafnarfirði og Reykjavík vistuð á 15 sumardvalarheimilum víðs vegar um landið og að auki voru um 3000 börn á sveitaheimilum úti um allt land. <ref>Ísland í aldanna rás.</ref> Bretum var mikið í mun að fá Íslendinga á sitt band og var hermönnunum skipað að koma vel fram við Íslendinga.<ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 1) : 70-73.</ref> Margir landsmenn vinguðust við hermennina en þega einhver ósætti urðu. Íslendingar voru ekki búnir að segja skilið við sjálfstæðisbaráttuna og þjóðernisstefnan var þeim meðfædd. Karlar urðu afbrýðisamir út í Bretana sem tóku frá þeim stúlkurnar og auk þess voru sumir vissir um að „[[ástandið]]“ myndi ógna þjóðerni Íslendinga.<ref>Ísland í hershöndum : 89.</ref> Tóku Bretar fljótlega eftir því að flestir Íslendingar voru fegnir því að það voru Bretar sem hertóku landið en ekki Þjóðverjar og var viðmót Íslendinga yfirleitt betra en þeir höfðu þorað að vona. Einnig lögðu Bretar mikið upp úr því að allt tjón sem breski herinn olli yrði greitt að fullu. Landsmenn voru hvattir til að tilkynna allt tjón og sérstök kvörtunarnefnd var stofnuð hér á landi sem tók við kvörtunum og afgreiddi þær. Í kvörtunarnefndinni sátu bæði fulltrúar Íslendinga og breska hersins og hafði breski herinn umboð til að greiða allar minni háttar kröfur en hærri kröfur urðu að fara í gegnum breska stríðsráðuneytið í Lundúnum.<ref>Ísland í hershöndum : 89.</ref> == Bretavinnan == Bretavinnan varð til þess að kreppan tók enda hér á landi og það mikla atvinnuleysi sem hafði verið á landinu í allnokkurn tíma tók enda. Engir flugvellir voru á landinu og þar sem breska hernámsliðinu lá á að hefja eftirlit úr lofti sendi breski flotinn strax sveit lítilla sjóflugvéla sem starfaði á Íslandi um sumarið. Einnig huggðust þeir á flugvallargerð í Vatnsmýrinni og að reisa upp [[braggi|braggahverfi]] ásamt öðrum framkvæmdum víðs vegar um landið, en til þess þurftu þeir vinnuafl. Mikið atvinnuleysi hafði geisað á Íslandi og var ástand mjög slæmt, en með komu hernámsliðsins fengu íslenskir verkamenn næg verkefni við að grafa skurði, reisa byggingar, girða, leggja vegi og flugbrautir. Bretar borguðu mun hærri laun en Íslendingar höfðu nokkurn tímann áður þekkt og var því mjög eftirsóknarvert að vinna fyrir Breta. Þar fyrir utan fara Íslendingar að græða á siglingum með fisk til Bretlands. <ref>Ísland í aldanna rás.</ref> Atvinnuleysið minnkaði verulega og loks árin 1941–42 var enginn skráður atvinnulaus. Bretavinnan hófst svo að segja strax á hernámsdaginn og ekki leið langur tími þar til flestöll iðnaðarfyrirtæki í Reykjavík og víðar voru að drukkna í verkefnum. Einnig þurfti iðnaðarmenn í braggabyggingar, bílstjórar voru vinsælir og þeir sem kunnu eitthvað í ensku voru ráðnir sem túlkar. Einnig réðu þeir eftirlitsmenn með flugvélaferðum þrátt fyrir að skipverjar og símastöðvarfólk þyrfti að tilkynna alla flugvélaumferð til lögreglu. Þetta ferli krafðist þess að Landsíminn væri opinn allan sólarhringinn, sem hann var. Læknar og hjúkrunarfólk bjó sig undir að taka á móti særðum og skátar stofnuðu sveit til að annast hjálp í viðlögum. Einnig sóttu breskir hermenn mikið í að fá íslenskar húsmæður til að þvo föt og annað og varð Bretaþvotturinn vinsælt starf. Þvotturinn var þó gagnrýndur fyrir „náin“ kynni hermanna við fjölskyldur. Einnig á Bretavinnan þátt í þéttbýlismyndun á Íslandi þar sem herinn vantaði meira vinnuafl en fékkst í Reykjavík og margir sveitamenn flykktust til borgarinnar til að fá vinnu. <ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 1) : 83-85.</ref> Á örskömmum tíma hafði kreppan og þetta mikla atvinnuleysi sem Íslendingar höfðu þurft að þola gufað upp og þjóðin hafði aldrei staðið betur fjárhagslega. == Bandaríkjamenn == [[Image:Franklin--delano-roosevelt-.jpg|144px|thumb|right|Franklin Delano Roosevelt.]] [[Mynd:US Atlantic Fleet Ships steam out of Reykjavik harbour in July 1941.jpg|thumb|Bandarískt herskip heldur út um Reykjavíkurhöfn í júlí 1941.]] [[Mynd:Officers and crew of USS Barnegat (AVP-10) on 22 August 1942 (80-G-27502).jpg|thumb|Hernámsliðið í Hvalfirði 1942]] Þann 28. maí 1941 ákvað Roosevelt, forseti Bandaríkjanna, að Bandaríkin skyldu taka við hervörslu Íslands,<ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 2) : 36.</ref> þótt þeir teldust enn hlutlausir í stríðinu, samkvæmt herverndarsamningi sem íslenska ríkisstjórnin gerði við þá 1. júlí. Þar með lauk hernámi Íslands í raun. Það var svo þann 7. júlí 1941 sem Íslendingar gerðu herverndarsamning við Bandaríkin. Fyrstu bandarísku hermennirnir komu til landsins stuttu síðar, en Bretarnir byrjuðu ekki skipulagðan brottflutning frá Íslandi fyrr en í desember 1941. Þegar Bandaríkjamenn tóku við vörnum landsins af Bretum sögðu þeir að Bretar hefðu líklegast ekki getað tekið á móti Þjóðverjum ef þeir hefðu gert árás úr lofti því varnir þeirra voru ekki í standi til að taka á móti eins sterkum her og her Þjóðverja. Herverndarsamningurinn eru tímamót í sögu Íslands og í kjölfar hans opnaðist Bandaríkjamarkaður enn frekar fyrir Íslendingum. Með þessum öfluga her kom alls kyns tækni, til dæmis jeppar, gröfur, jarðýtur o.fl., sem hafði mikil og varanleg áhrif á neysluvenjur og menningu Íslendinga. Fyrir Breta skipti samningurinn einnig miklu máli því Bandaríkjamenn tóku nú að flytja inn vopn og vörur sem voru ætluð Bretum.<ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 2) : 37.</ref><ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 1) : 83-85.</ref> Þann [[8. maí]] [[1945]] lauk stríðinu í Evrópu þegar Þjóðverjar gáfust upp. Síðustu bandarísku hermennirnir yfirgáfu Ísland [[8. apríl]] [[1947]] í samræmi við [[Keflavíkursamningurinn|Keflavíkursamninginn]], sem samþykktur hafði verið á Alþingi árið áður, en Bandaríkjamenn höfðu þó áfram umráð yfir Keflavíkurflugvelli. Ísland gekk í [[NATO]] [[1949]] og urðu talsverðar [[Óeirðirnar á Austurvelli 1949|óeirðir á Austurvelli]] í kjölfarið. Árið 1951 var svo gerður nýr samningur við (NATO) og samkvæmt honum skyldu Bandaríkjamenn taka að sér hervernd Íslands um ótiltekin tíma. Bandarískt herlið, kallað ''[[varnarliðið]]'', kom því aftur til landsins í kjölfarið og fóru síðustu hermennirnir ekki frá Keflavíkurflugvelli fyrr en [[2006]]. ==Tengt efni== *[[Ísland í seinni heimsstyrjöldinni]] == Tilvísanir == <div class="references-small">{{reflist}} == Heimildir == * Tómas Þór Tómasson. ''Heimsstyrjaldarárin á Íslandi 1939-1945 Fyrra bindi'' (Reykjavík: Bókaútgáfan Örn og Örlygur hf., 1983). * Tómas Þór Tómasson. ''Heimsstyrjaldarárin á Íslandi 1939-1945 Seinna bindi'' (Reykjavík: Bókaútgáfan Örn og Örlygur hf., 1984). * Whitehead, Þór. ''Ísland í hers höndum'' (Reykjavík: Vaka-Helgafell, 2002). * Illugi Jökulsson (aðalhöfundur). ''Ísland í aldanna rás 1900-1950'' (Reykjavík: Forlagið, 2000). == Tenglar == {{commonscat|Iceland in World War II|Íslandi í seinni heimstyrjöldinni}} * [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=52321 Af hverju hernámu Bretar Ísland? - Vísindavefurinn] * [http://www.borgarskjalasafn.is/desktopdefault.aspx/tabid-3921/6634_read-21343/ 70 ár frá hernámi í Reykjavík] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212000435/http://borgarskjalasafn.is/desktopdefault.aspx/tabid-3921/6634_read-21343 |date=2012-02-12 }}, sérvefur á vef Borgarskjalasafns Reykjavíkur í tilefni þess að 70 ár voru liðin frá hernáminu. * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3303394&lang=0 ''Þegar Valtýr hringdi í Ólaf Thors um miðja nótt''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1984] (p. 14-15) * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3309840 ''Minningar frá hernámsárunum''] eftir Leif Sveinsson, birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1992 {{Saga Íslands}} [[Flokkur:Ísland í seinni heimsstyrjöldinni|Ísland í seinni heimsstyrjöldinni]] 68jx5liu4youh9m1thl6jd9by6tlev4 1958904 1958902 2026-04-05T14:15:51Z Berserkur 10188 /* Aðdragandi og lifnaðarhættir */ 1958904 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Allied convoy underway in the Atlantic Ocean near Iceland, circa in 1942 (80-G-72409).jpg|thumb|Skipalest bandamanna við Ísland árið 1942.]] '''Hernám Íslands''' var tímabil í [[saga Íslands|sögu landsins]] frá því þegar landið var hernumið í [[seinni heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjöld]] af [[Bretland|Bretum]] árið [[1940]] og fram að því að bandarískir hermenn yfirgáfu landið [[1947]] tveimur árum eftir lok stríðsins. Ekki kom til átaka vegna hernámsins enda voru Íslendingar hliðhollir [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] í stríðinu. Eftir stríðið gerði ríkisstjórn Íslands [[varnarsamningurinn|varnarsamning]] við Bandaríkjamenn og gekk í [[NATO]] árið 1949. Ísland var hernumið vegna þess að landið var talið hafa hernaðarlegt mikilvægi. Á Norður-Atlantshafi geysaði ótakmarkaður kafbátahernaður og miklar orrustur voru háðar á sjó úti eins og til dæmis [[Orrustan við Grænlandssund]] þann [[24. maí]] [[1941]]. Þegar Bretar hernámu Ísland aðfaranótt [[10. maí]] 1940 voru átta mánuðir frá því að [[heimsstyrjöldin síðari]] hófst og á þeim tíma höfðu [[Þýskaland|Þjóðverjar]] hernumið hluta [[Pólland]]s og síðan [[Danmörk]]u og [[Noregur|Noreg]]. Ljóst var að innrás vofði yfir [[Frakkland]]i, [[Belgía|Belgíu]] og [[Holland]]i og raunar réðust Þjóðverjar inn í Belgíu, Holland og [[Lúxemborg]] sama dag og Ísland var hernumið. Hernám Breta var til að koma í veg fyrir að Ísland félli undir þýsk yfirráð en Þjóðverjar höfðu sýnt landinu töluverðan áhuga á árunum fyrir styrjöldina vegna hernaðarlegs mikilvægis þess í tengslum við siglingar um [[Norður-Atlantshaf]]. Ísland hafði lýst yfir hlutleysi og ríkisstjórnin mótmælti hernáminu og neitaði að ganga formlega til liðs við [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|Bandamenn]]. Fyrsta verk Bretanna var að handtaka þá Þjóðverja sem á Íslandi voru og senda þá í fangabúðir í Bretlandi. Þann 28. maí 1941 ákvað [[Franklin D. Roosevelt]], forseti Bandaríkjanna, að Bandaríkin skyldu taka við hervörslu Íslands. Stundum er vitnað til þessa tímabils sem „blessað stríðið“ því hernám Breta og svo yfirtaka Bandaríkjanna var það sem kom Íslandi upp úr [[Kreppan mikla|kreppunni]] og [[atvinnuleysi]]nu sem ríkt hafði á Íslandi frá því heimskreppan skall á. Breytingar urðu á lífsháttum Íslendinga. Fólki var skipað að bera á sér [[persónuskilríki]] sem því var skylt að sýna hermönnum ef þess var óskað. Aðdragandinn að hernáminu var mjög stuttur eða fjórir dagar. == Hernámið == Um fjögurleytið aðfararnótt föstudagsins 10. maí árið 1940 vöknuðu [[Reykjavík|Reykvíkingar]] við flugvélarhljóð. Þar var bresk sjóflugvél frá herskipinu [[HMS Berwick (65)|HMS ''Berwick'']] á ferðinni sem kom fljúgandi úr vestri en þetta voru ein mestu mistök sem breski herinn gerði í hernámi Íslands. Alls ekki átti að draga athygli að Bretum og sérstaklega ekki þessa tilteknu nótt. Þennan sama morgun urðu svo Reykvíkingar varir við sjö herskip úti á sjó sem stefndu að ytri höfninni.<ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 1) : 56.</ref> [[Mynd:Iceland invasion targets.png|thumb|right|Staðirnir sem Bretar lögðu mesta áherslu á að ná þegar þeir hernámu Ísland: [[Reykjavík]], [[Hafnarfjörður]] og [[Akureyri]], lendingarstaðir flugvéla á [[Sandskeið]]i, í [[Kaldaðarnes]]i og á [[Melgerðismelar|Melgerðismelum]] og hafnaraðstaðan í [[Hvalfjörður|Hvalfirði]].]] Klukkan 3:40 var íslensku lögreglunni tilkynnt að bresk herskip hefðu lagt upp að gamla hafnarbakkanum í Reykjavík og var það Einar Arnald, fulltrúi lögreglustjóra, sem brást við fregnunum. Einar bjóst þegar til að fara út í herskipin og tilkynna þeim reglur landsins, en á meðan hann beið kom [[tundurspillir]] að hafnarbakkanum og út úr honum komu 746 alvopnaðir hermenn sem tóku stefnuna beint upp í bæ. Þegar þetta er að gerast er klukkan orðin fimm um morguninn og krafðist Einar að fá að vita hvað væri á seyði.<ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 1) : 56-57.</ref> Breski ræðismaðurinn John Bowernig neitaði að svara en seinna dreifðu Bretar tilkynningu til Íslendinga og breskur sendiherra fór á fund með íslensku ríkisstjórninni sem mótmælti þessu broti á hlutleysi landsins. Tilkynningin var svo síðar um daginn lesin í útvarpinu ásamt því að forsætisráðherra flutti útvarpsávarp þar sem hann skýrði þjóðinni frá viðburðum dagsins. Bretar lögðu mikla áherslu á friðsamlega sambúð og var hermönnum skyldugt að koma vel fram við Íslendinga. Það fyrsta sem herliðið gerði var að fara á tvo staði. Fyrst var farið til þýska ræðismannsins Werner Gerlach, sem var í óða önn að brenna ýmsa pappíra þegar bresku hermennirnir komu. Fjölskylda Gerlach og hann voru handtekin og voru færð niður á höfn og þaðan flutt ásamt um 30 Þjóðverjum sem þeir töldu hættulega í fangabúðir í Bretlandi. Bresk hernaðaryfirvöld voru ákaflega tortryggin gagnvart Þjóðverjum á Íslandi og fylgdust vel með þeim. Þeir lokuðu um tíma helstu vegum til Reykjavíkur og tóku á sitt vald helstu fjarskiptastöðvarnar; Loftskeytastöðina, Pósthúsið, Landssímann og Ríkisútvarpið. Byrjuðu á Landsímahúsinu til að loka fyrir allt símasamband við höfuðborgina. Er Bretarnir hertóku Landsímahúsið lá þeim svo á að þeir brutu hurðina upp. Þetta er eina tjónið sem varð í hertöku Íslands. Reykjavík var einangruð og íbúar vissu varla hvað gekk á. Nokkrir bílar höfðu komist út fyrir borgarmörkin áður en Bretarnir lokuðu vegunum og bárust fréttirnar út á land. Viku síðar, eða þann 17. maí, fjölgaði í hernámsliðinu, eða um 3728 hermenn sem byggðu sér bækistöðvar víða um land. Flestir hermannanna voru þó í Reykjavík og nágrenni.<ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 1) : 57-60.</ref> == Aðdragandi og lifnaðarhættir == Aðdragandinn að hernámi Íslands var mjög stuttur, en þann 28. apríl ákváðu Bretar að hernema landið. Bretar vildu ekki hertaka landið en sáu sér engra annarra kosta völ þar sem þeir sáu ekki fram á að geta fengið Íslendinga í lið með sér um að koma upp bækistöðvum fyrir flugvélar breska flotans á Íslandi. Þessi stutti undirbúningur gerði það af verkum að margt var ekki eins og það átti að vera. Hermennirnir voru í lítilli þjálfun, margir mjög ungir og að prófa vopnin í fyrsta skipti á skotæfingum hér á landi. Margir urðu sjóveikir og er það í raun lán að ekki var veitt mikil mótspyrna hér á landi þegar Bretarnir gengu í land því ekki er hægt að vita hvernig það hefði orðið með þessa óþjálfuðu menn.<ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 1) : 52-53.</ref> Um 2000 hermenn tóku þátt í hernámi Íslands og áttu mikið fleiri eftir að koma til landsins. Áttu hermenn Breta eftir að verða rúmlega 25.000 og var mikil vinna í vændum fyrir þá því Íslendingar voru ekki færir um að veita 20.000 hermönnum húsnæði. Innflutningur á bröggum var hafinn um sumarið og voru fluttir yfir 20.000 [[braggi|braggar]] hingað til lands frá Bretlandi. Breskir hermenn og íslenskir verkamenn byrjuðu að setja saman braggana og í október voru flestir hermennirnir komnir með húsaskjól. Fljótlega hófst svo gerð flugvallar í [[Vatnsmýri]] í Reykjavík. Þetta var hluti af bretavinnunni og þeir sem fengu vinnu fengu greitt með einhvers konar ávísunum sem þeir fóru með til herforingja sem leystu þær út hjá herstöðinni.<ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 1) : 63.</ref> Urðu þó nokkrar breytingar á lifnaðarháttum Íslendinga á þessum árum. Fullorðnum einstaklingum var sagt að bera á sér sérstök persónuskilríki sem þeim bar að sýna hermönnum ef þess var krafist. Var þetta fyrst aðeins í Reykjavík en árið 1942 urðu allir þeir sem ætluðu að ferðast um mikilvægustu bæina og hafnirnar að hafa þessi skilríki á sér. Var þetta þó aðallega þar sem mesti viðbúnaðurinn var í sambandi við herinn, til dæmis í Hvalfirði. Miklar breytingar urðu einnig á búhögum Íslendinga. Áður var það undantekning ef Íslendingar höfðu samskipti við útlendinga en allt í einu varð allt fullt af útlendum hermönnum. Hefur sú staða sem kom upp á landinu verið „nefnd „tvíbýli“: þ.e. að á landinu byggju í svipinn tvær þjóðir, herinn og óbreyttir Íslendingar.“<ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 1) : 71 (bein tilvitnun).</ref> Koma hersins þótti börnum virkilega spennandi og ævintýraleg og sóttu þau mikið í hermennina sem voru þeim mjög góðir – gáfu þeim stöku súkkulaði, leyfðu myndatöku og sýndu þeim vopnin. En brottflutningur barna frá Reykjavík og fjölmennustu kaupstöðunum átti sér stað fljótlega eftir hernámið. Fyrsti hópurinn lagði af stað frá Reykjavík 2. júlí. En alls voru 610 börn frá Akureyri, Hafnarfirði og Reykjavík vistuð á 15 sumardvalarheimilum víðs vegar um landið og að auki voru um 3000 börn á sveitaheimilum úti um allt land. <ref>Ísland í aldanna rás.</ref> Bretum var mikið í mun að fá Íslendinga á sitt band og var hermönnunum skipað að koma vel fram við Íslendinga.<ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 1) : 70-73.</ref> Margir landsmenn vinguðust við hermennina en einhver ósætti urðu þeirra á milli. Íslendingar voru ekki búnir að segja skilið við sjálfstæðisbaráttuna og þjóðernisstefnan var þeim meðfædd. Karlar urðu afbrýðisamir út í Bretana sem tóku frá þeim stúlkurnar og auk þess voru sumir vissir um að „[[ástandið]]“ myndi ógna þjóðerni Íslendinga.<ref>Ísland í hershöndum : 89.</ref> Tóku Bretar fljótlega eftir því að flestir Íslendingar voru fegnir því að það voru Bretar sem hertóku landið en ekki Þjóðverjar og var viðmót Íslendinga yfirleitt betra en þeir höfðu þorað að vona. Einnig lögðu Bretar mikið upp úr því að allt tjón sem breski herinn olli yrði greitt að fullu. Landsmenn voru hvattir til að tilkynna allt tjón og sérstök kvörtunarnefnd var stofnuð hér á landi sem tók við kvörtunum og afgreiddi þær. Í kvörtunarnefndinni sátu bæði fulltrúar Íslendinga og breska hersins og hafði breski herinn umboð til að greiða allar minni háttar kröfur en hærri kröfur urðu að fara í gegnum breska stríðsráðuneytið í Lundúnum.<ref>Ísland í hershöndum : 89.</ref> == Bretavinnan == Bretavinnan varð til þess að kreppan tók enda hér á landi og það mikla atvinnuleysi sem hafði verið á landinu í allnokkurn tíma tók enda. Engir flugvellir voru á landinu og þar sem breska hernámsliðinu lá á að hefja eftirlit úr lofti sendi breski flotinn strax sveit lítilla sjóflugvéla sem starfaði á Íslandi um sumarið. Einnig huggðust þeir á flugvallargerð í Vatnsmýrinni og að reisa upp [[braggi|braggahverfi]] ásamt öðrum framkvæmdum víðs vegar um landið, en til þess þurftu þeir vinnuafl. Mikið atvinnuleysi hafði geisað á Íslandi og var ástand mjög slæmt, en með komu hernámsliðsins fengu íslenskir verkamenn næg verkefni við að grafa skurði, reisa byggingar, girða, leggja vegi og flugbrautir. Bretar borguðu mun hærri laun en Íslendingar höfðu nokkurn tímann áður þekkt og var því mjög eftirsóknarvert að vinna fyrir Breta. Þar fyrir utan fara Íslendingar að græða á siglingum með fisk til Bretlands. <ref>Ísland í aldanna rás.</ref> Atvinnuleysið minnkaði verulega og loks árin 1941–42 var enginn skráður atvinnulaus. Bretavinnan hófst svo að segja strax á hernámsdaginn og ekki leið langur tími þar til flestöll iðnaðarfyrirtæki í Reykjavík og víðar voru að drukkna í verkefnum. Einnig þurfti iðnaðarmenn í braggabyggingar, bílstjórar voru vinsælir og þeir sem kunnu eitthvað í ensku voru ráðnir sem túlkar. Einnig réðu þeir eftirlitsmenn með flugvélaferðum þrátt fyrir að skipverjar og símastöðvarfólk þyrfti að tilkynna alla flugvélaumferð til lögreglu. Þetta ferli krafðist þess að Landsíminn væri opinn allan sólarhringinn, sem hann var. Læknar og hjúkrunarfólk bjó sig undir að taka á móti særðum og skátar stofnuðu sveit til að annast hjálp í viðlögum. Einnig sóttu breskir hermenn mikið í að fá íslenskar húsmæður til að þvo föt og annað og varð Bretaþvotturinn vinsælt starf. Þvotturinn var þó gagnrýndur fyrir „náin“ kynni hermanna við fjölskyldur. Einnig á Bretavinnan þátt í þéttbýlismyndun á Íslandi þar sem herinn vantaði meira vinnuafl en fékkst í Reykjavík og margir sveitamenn flykktust til borgarinnar til að fá vinnu. <ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 1) : 83-85.</ref> Á örskömmum tíma hafði kreppan og þetta mikla atvinnuleysi sem Íslendingar höfðu þurft að þola gufað upp og þjóðin hafði aldrei staðið betur fjárhagslega. == Bandaríkjamenn == [[Image:Franklin--delano-roosevelt-.jpg|144px|thumb|right|Franklin Delano Roosevelt.]] [[Mynd:US Atlantic Fleet Ships steam out of Reykjavik harbour in July 1941.jpg|thumb|Bandarískt herskip heldur út um Reykjavíkurhöfn í júlí 1941.]] [[Mynd:Officers and crew of USS Barnegat (AVP-10) on 22 August 1942 (80-G-27502).jpg|thumb|Hernámsliðið í Hvalfirði 1942]] Þann 28. maí 1941 ákvað Roosevelt, forseti Bandaríkjanna, að Bandaríkin skyldu taka við hervörslu Íslands,<ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 2) : 36.</ref> þótt þeir teldust enn hlutlausir í stríðinu, samkvæmt herverndarsamningi sem íslenska ríkisstjórnin gerði við þá 1. júlí. Þar með lauk hernámi Íslands í raun. Það var svo þann 7. júlí 1941 sem Íslendingar gerðu herverndarsamning við Bandaríkin. Fyrstu bandarísku hermennirnir komu til landsins stuttu síðar, en Bretarnir byrjuðu ekki skipulagðan brottflutning frá Íslandi fyrr en í desember 1941. Þegar Bandaríkjamenn tóku við vörnum landsins af Bretum sögðu þeir að Bretar hefðu líklegast ekki getað tekið á móti Þjóðverjum ef þeir hefðu gert árás úr lofti því varnir þeirra voru ekki í standi til að taka á móti eins sterkum her og her Þjóðverja. Herverndarsamningurinn eru tímamót í sögu Íslands og í kjölfar hans opnaðist Bandaríkjamarkaður enn frekar fyrir Íslendingum. Með þessum öfluga her kom alls kyns tækni, til dæmis jeppar, gröfur, jarðýtur o.fl., sem hafði mikil og varanleg áhrif á neysluvenjur og menningu Íslendinga. Fyrir Breta skipti samningurinn einnig miklu máli því Bandaríkjamenn tóku nú að flytja inn vopn og vörur sem voru ætluð Bretum.<ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 2) : 37.</ref><ref>Heimsstyrjaldarárin á Íslandi (bindi 1) : 83-85.</ref> Þann [[8. maí]] [[1945]] lauk stríðinu í Evrópu þegar Þjóðverjar gáfust upp. Síðustu bandarísku hermennirnir yfirgáfu Ísland [[8. apríl]] [[1947]] í samræmi við [[Keflavíkursamningurinn|Keflavíkursamninginn]], sem samþykktur hafði verið á Alþingi árið áður, en Bandaríkjamenn höfðu þó áfram umráð yfir Keflavíkurflugvelli. Ísland gekk í [[NATO]] [[1949]] og urðu talsverðar [[Óeirðirnar á Austurvelli 1949|óeirðir á Austurvelli]] í kjölfarið. Árið 1951 var svo gerður nýr samningur við (NATO) og samkvæmt honum skyldu Bandaríkjamenn taka að sér hervernd Íslands um ótiltekin tíma. Bandarískt herlið, kallað ''[[varnarliðið]]'', kom því aftur til landsins í kjölfarið og fóru síðustu hermennirnir ekki frá Keflavíkurflugvelli fyrr en [[2006]]. ==Tengt efni== *[[Ísland í seinni heimsstyrjöldinni]] == Tilvísanir == <div class="references-small">{{reflist}} == Heimildir == * Tómas Þór Tómasson. ''Heimsstyrjaldarárin á Íslandi 1939-1945 Fyrra bindi'' (Reykjavík: Bókaútgáfan Örn og Örlygur hf., 1983). * Tómas Þór Tómasson. ''Heimsstyrjaldarárin á Íslandi 1939-1945 Seinna bindi'' (Reykjavík: Bókaútgáfan Örn og Örlygur hf., 1984). * Whitehead, Þór. ''Ísland í hers höndum'' (Reykjavík: Vaka-Helgafell, 2002). * Illugi Jökulsson (aðalhöfundur). ''Ísland í aldanna rás 1900-1950'' (Reykjavík: Forlagið, 2000). == Tenglar == {{commonscat|Iceland in World War II|Íslandi í seinni heimstyrjöldinni}} * [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=52321 Af hverju hernámu Bretar Ísland? - Vísindavefurinn] * [http://www.borgarskjalasafn.is/desktopdefault.aspx/tabid-3921/6634_read-21343/ 70 ár frá hernámi í Reykjavík] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212000435/http://borgarskjalasafn.is/desktopdefault.aspx/tabid-3921/6634_read-21343 |date=2012-02-12 }}, sérvefur á vef Borgarskjalasafns Reykjavíkur í tilefni þess að 70 ár voru liðin frá hernáminu. * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3303394&lang=0 ''Þegar Valtýr hringdi í Ólaf Thors um miðja nótt''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1984] (p. 14-15) * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3309840 ''Minningar frá hernámsárunum''] eftir Leif Sveinsson, birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1992 {{Saga Íslands}} [[Flokkur:Ísland í seinni heimsstyrjöldinni|Ísland í seinni heimsstyrjöldinni]] th7fscqvpuf49mcvtsc1xq5ziim2x97 0 40510 1958916 1952367 2026-04-05T20:45:35Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1958916 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Berlinermauer.jpg|thumb|right|[[Berlínarmúrinn]].]] '''Kalda stríðið''' er [[hugtak]] notað um [[tímabil]]ið um það bil á milli áranna [[1947]]-[[1991]] sem einkenndist af efnahagslegri, [[vísindi|vísindalegri]], [[list]]rænni og [[her]]naðarlegri [[samkeppni]] á milli [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] og [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] og bandamanna þeirra. Bæði stórveldin stóðu fyrir stofnun [[hernaðarbandalag]]a. [[Hugmyndafræði]] sitt hvors var stillt upp sem andstæðum. Bæði stórveldin stunduðu [[njósnir]] um hitt; hernaðaruppbyggingu, [[Iðnaður|iðnaðar-]] og [[tækni]]þróun, þar á meðal [[geimkapphlaupið]]. Miklum fjármunum var varið til varnarmála, sem leiddi til [[vígbúnaðarkapphlaup]]s og [[kjarnorkuvæðing]]ar.<ref>{{Vísindavefurinn|1146|Hverjir aðrir en Bandaríkjaforseti höfðu vald yfir kjarnorkuvopnum Bandaríkjanna á fyrri hluta kalda stríðsins?|höfundur=Valur Ingimundarson|dags=20.11.2000}}</ref> Ekki kom til beinna [[stríð|hernaðarátaka]] milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna, þó stundum skylli hurð nærri hælum, en bæði ríkin tóku beint og óbeint þátt í styrjöldum bandamanna sinna um allan heim sem urðu þá eins konar [[leppstríð]] milli þeirra. Eftir lok [[síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]] 1945, þar sem Bandaríkin og Sovétríkin voru bandamenn, komu Sovétríkin upp [[leppstjórn]]um á hernámssvæðum sínum í Evrópu og [[Norður-Kórea|Norður-Kóreu]]. Þetta varð til þess að Evrópu var skipt með „[[járntjaldið|járntjaldi]]“ milli austurs og vesturs. Árið 1949 gerðu Sovétríkin sína fyrstu [[kjarnorkutilraun]], fjórum árum eftir að Bandaríkjamenn vörpuðu kjarnorkusprengju á [[Hiroshima]] og [[Nagasaki]]. Sovétríkin gerðust auk þess bandamenn [[Alþýðulýðveldið Kína|Alþýðulýðveldisins Kína]] við stofnun þess 1949. Bandaríkjamenn brugðust við með [[Truman-kenningin|Truman-kenningunni]] um [[innilokunarstefna|innilokunarstefnu]] gegn kommúnisma, árið 1947. Bandaríkjamenn buðu ríkjum Evrópu [[Marshall-aðstoðin]]a til að byggja ríki álfunnar aftur upp eftir eyðileggingu stríðsins, og stofnuðu [[Atlantshafsbandalagið]] árið 1949 ([[Varsjárbandalagið]] undir forystu Sovétríkjanna var stofnað 1955). Meðal fyrstu átaka stórveldanna á tímum kalda stríðsins voru í tengslum við [[herkví Berlínar]] 1948-1949, og [[Kóreustríðið]] sem stóð frá 1950 til 1953 og lauk með þrátefli. == Uppruni hugtaksins == Breski rithöfundurinn [[George Orwell]] notaði hugtakið „kalt stríð“ í ritgerð í breska dagblaðinu ''[[Tribune]]'' árið 1945.<ref>{{cite web|url=https://blog.oup.com/2015/10/george-orwell-cold-war/|title=George Orwell and the origin of the term 'cold war'|author=Katherine Connor Martin|date=24. október 2015|website=OUPblog}}</ref> Í Bandaríkjunum var það fyrst notað árið [[1947]] af [[Bernard Baruch]] og [[Walter Lippmann]] til þess að lýsa aukinni spennu milli stórveldanna tveggja í kjölfar [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].<ref>Fred Halliday, „Cold War“, hjá Joel Krieger (ritstj.), ''The Oxford Companion to the Politics of the World'' 2. útg. (Oxford: Oxford University Press, 2001).</ref> Hugmyndin var sú að „sigurvegarinn“ myndi sýna fram á yfirburði síns pólitísks kerfis, annars vegar [[kommúnismi|kommúnisma]] Sovétríkjanna og hins vegar frjáls markaðsbúskaps Bandaríkjanna. == Saga == Enda þótt Bandaríkin og Sovétríkin hafi verið bandamenn undir lok seinni heimsstyrjaldarinnar voru uppi afar ólíkar hugmyndir um skipan mála eftir stríðið. Dagana 4.-11. febrúar [[1945]] hittust þjóðhöfðingjar Bandaríkjanna, Sovétríkjanna og Bretlands; [[Franklin D. Roosevelt]], [[Jósef Stalín]] og [[Winston Churchill]] á [[Jaltaráðstefnan|Jaltaráðstefnunni]] og réðu ráðum sínum. Niðurstaðan varð sú að Þýskalandi yrði skipt á milli stórveldanna í þrjú svæði og Berlín, sem var staðsett á yfirráðasvæði Sovétríkjanna, var einnig skipt þannig (seinna urðu þau fjögur þegar Frakklandi var úthlutað landsvæði í Suðvestur-Þýskalandi). [[Austur-Evrópa]] var á áhrifasvæði Sovétríkjanna. Í frægri ræðu í mars 1946 komst Winston Churchill þannig að orði að „[[Járntjaldið|Járntjald]]“ skipti Evrópu í tvennt. Vegna bágs efnahagsástands í Bretlandi sáu þarlend stjórnvöld ekki fram á að geta veitt Grikkjum og Tyrkjum áframhaldandi efnahagsaðstoð. Af þeim völdum setti þáverandi forseti Bandaríkjanna fram nýja utanríkisstefnu ári 1947 kennda við hann, [[Truman-kenningin|Truman-kenninguna]]. Með henni skuldbatt hann Bandaríkin til þess að veita Tyrklandi og Grikklandi fjárhagsaðstoð til þess að koma í veg fyrir útbreiðslu kommúnisma. Á næstu áratugum breiddist spennan út frá [[Evrópa|Evrópu]] til allra heimshorna. Bandaríkin leituðust við að halda útbreiðslu [[Kommúnismi|kommúnisma]] í skefjum. Sú utanríkisstefna Bandaríkjanna var nefnd [[Truman-kenningin]], kennd við [[Harry S. Truman]], forseta Bandaríkjanna, og fólst hún í því að Bandaríkin stofnuðu til stjórnmálasambands og bandalaga í [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]], [[Mið-Austurlönd]]um og [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]].<ref>{{Vísindavefurinn|4038|Hver var ástæðan fyrir kalda stríðinu? Var það nauðsynlegt eða hefði verið hægt að sleppa því?|höfundur=Valur Freyr Steinarsson|dags=4.3.2004}}</ref> Bandaríkjamenn áttu frumkvæðið að [[Marshallaðstoðin]]ni, sem hófst árið [[1948]] og stóð í um fimm ár. Sú áætlun var í formi efnahagslegrar aðstoðar handa stríðshrjáðum löndum Vestur-Evrópu svo þau mættu skjótar vinna sig upp úr örbirgð og tryggja þannig stöðugleika í álfunni. Að sama skapi komu þau að stofnun [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]] (NATO), hernaðarbandalags sem var stofnað [[1949]]. Hinum megin Járntjaldsins var [[Varsjárbandalagið]] stofnað [[1955]]. Oft lá við styrjöld milli heimsveldanna tveggja, til dæmis í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]] ([[1950]]-[[1953]]), [[Kúbudeilan|Kúbudeilunni]] ([[1962]])<ref>{{Vísindavefurinn|51907|Um hvað snerist Kúbudeilan?|höfundur=Róbert F. Sigurðsson|dags=16.9.2009}}</ref> og [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðinu]] ([[1964]]-[[1975]]). Ógninni um [[gagnkvæm gereyðing|gagnkvæma gereyðingu]] af völdum [[kjarnorkuvopn]]a var beitt til að fæla andstæðinginn frá því að gera árás, samanber ''[[ógnarjafnvægi]]''. Einnig komu tímabil þar sem spennan minnkaði og báðir aðilar leituðust við að draga frekar úr henni, til dæmis með [[SALT-samningar|SALT-samningum]] um fækkun [[kjarnorkusprengja|kjarnaodda]] í [[vopnabúr]]um stórveldanna. Kalda stríðið fjaraði út á [[1981-1990|níunda áratugnum]] í kjölfar baráttu fyrir auknum borgaralegum réttindum í [[Pólland]]i og umbótastefnu [[Mikhaíl Gorbatsjev|Mikhaíls Gorbatsjev]], ''[[perestroika]]'' og ''[[glasnost]]''. Sovétríkin slökuðu á haldi sínu á [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] og Sovétríkin sjálf liðuðust í sundur árið [[1991]]. ==Tengt efni== * [[Kalda stríðið á Íslandi]] ==Tenglar== * {{Vísindavefurinn|18988|Tapaði einhver kalda stríðinu?|höfundur=Rósa Magnúsdóttir|dags=22.1.2026}} * {{Vísindavefurinn|61002|Hvenær lauk kalda stríðinu?|höfundur=Rósa Magnúsdóttir|dags=15.1.2026}} * {{Vísindavefurinn|71761|Hafði kalda stríðið einhver áhrif á íslenskt samfélag?|höfundur=Rósa Magnúsdóttir|dags=27.1.2026}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{Kalda stríðið}} [[Flokkur:Kalda stríðið| ]] gb9folxoectw8iymz9npsfjg5e732wt 0 41420 1958963 1902499 2026-04-06T01:07:49Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1958963 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Skátar Airwaves Photo No Logo.jpg|alt=Ljósmynd: Friðdóra Dís Kolbeinsdóttir|thumb]] '''Skátar''' er hljómsveit sem var stofnuð árið 2000, til skamms tíma hét hljómsveitin Egyptarnir en var nafninu fljótlega breytt í '''Þessir Andskotans Skátar''' og svo endanlega í Skátar. Skátar var stofnuð af Aðalsteini Möller og Pétri Má Guðmundssyni sem fengu til liðs við sig þá Agnar Diego og Benedikt Reynisson. Aðalsteinn heltist fljótlega úr lestinni þar sem hann vildi setja meiri athygli og orku í hljómsveit sína Graveslime. Agnar Diego sagði skilið við hljómsveitina árið 2001 og inn í hljómsveitina komu þeir Björn Kolbeinsson á rafbassa sem hafði áður spilað með anarcho-punk- og thrash-sveitunum Petrograd og Boltrope í Luxemborg og Gestur Guðnason rafgítarleikari sem einnig spilaði með Stórsveit Nix Noltes, Atónal Blús og Númer Núll en hann yfirgaf hljómsveitina árið 2003 og í hans stað kom Ólafur Steinsson (Graveslime, Rollan, Skorpin tunga o.fl.) sem hafði verið að spila með þeim í afleysingum á trommur og rafbassa. Skátar fóru í gegnum margar söngvaraprufur og fyrst til að syngja með þeim var söngkonan Rán Bjargardóttir sem söng aðeins á fyrstu tónleikum sveitarinnar ásamt Ólafi Guðstein Kristjánssyni úr Örkuml og Hanoi Jane. Ólafur sagði skilið við Skáta árið 2004 og hans síðasta verk með Skátum var að syngja inn á fyrstu útgáfu þeirra er sex laga skífan ''Heimsfriður í Chile: Hverju skal breyta, bæta við og laga''. Skífan kom út undir merkjum Grandmothers Records sem í fyrstu var notað til að gefa út fyrstu breiðskífu Sofandi og síðar Graveslime og Retrön. Við stöðu Ólafs tók Markús Bjarnason sem var góðvinur Skáta-meðlima og hafði getið sér gott orð sem söngvari og lagahöfundur í hljómsveitunum Sofandi og Campfire Backtracks. Markús setti strax sín kennileiti á hljómsveitina og lagasmíðar sem áttu eftir að koma út á næstu stóru skífu Skáta. Árin 2005 og 2006 fór að mestu leyti í lagasmíðar og að fylgja eftir Heimsfrið í [[Síle|Chile]] og komu þeir fram á hátíðum á borð við [[Iceland Airwaves]], [[Aldrei fór ég suður]], Innipúkanum og Reykjavík Trópik. Skátar fóru í tónleikaferðir til Englands og Belgíu þar sem þeir komu fram í boði Moshi Moshi Music, Drowned In Sound, John Kennedy á XFM London sem valdi "Halldór Ásgrímsson" sem lag vikunnar í þætti sínum X-Posure with John Kennedy. Í tónleikaferðum spiluðu þeir með ensku neðanjarðarsveitinni I'm Being Good og fyrir náttúruverndarsamtökin Saving Iceland ásamt Stilluppsteypu, Disco Shrimp og Berglindi Ágústsdóttur. Ólafur Steinsson helltist úr lestinni árið 2006 þegar hann fluttist til Berkeley í Kaliforníu og hafði lokið við að leggja sitt á vogaskálarnar við gerð ''Ghost of the Bollocks to Come'' sem kom út í apríl 2007. Gylfi Blöndal (kimono, Hudson Wayne, Mr. Silla) hljóp í skarðið með hljómsveitinni á nokkrum tónleikum árið 2006 en var svo leystur af hólmi þegar Kolbeinn Hugi Höskuldsson gekk til liðs við Skáta árið 2007. Skátar voru þekktir fyrir framkomu í hvítum göllum sem stundum eru kallaðir sæðisfrumugallar en eru í raun taldir vera einhvers konar rykvarnarvinnugallar. Einnig áttu þeir til að koma fram í gylltum spandex-buxum. Skátar komu fram á fjöldanum öllum af tónleikum, tónlistarhátíðum og myndlistarsýningum á árunum 2004 til 2009 þegar þeir lögðust í dvala. Sökum flókinna lagasmíða hlaut sveitin ekki mikla dagspilun í útvarpi en hlaut þau þónokkurrar hylli á Rás 2 og Xinu 977 ásamt því að vera spilaðir á BBC, KEXP og á XFM London þar sem þeir áttu lag vikunnar hjá John Kennedy (Halldór Ásgrímsson af Heimsfriður í Chile) Þeir snéru aftur árið 2013 til heiðra minningu Björns Kolbeinssonar sem lést af slysförum 28. desember 2012. Skátar komu aftur saman árið 2018 og spiluðu á tónlistarhátíðinni Norðanpaunk við Laugarbakka == Meðlimir == *Ólafur Guðsteinn Kristjánsson - söngur (2003-2004) *Gestur Guðnason - rafgítar (2002-2003) *Pétur Már Guðmundsson - trommur (2000-dagsins í dag) *Björn Kolbeinsson - rafassi, rafgítar, söngur (2001-2009) *Benedikt Reynisson - rafgítar, útvarp, hljómborð (2000-dagsins í dag) *Gylfi Blöndal - rafgítar (2006) *Markús Bjarnason - söngur, hljómborð, rafbassi, rafgítar og viðbótarslagverk (2004-dagsins í dag) *Kolbeinn Hugi Höskuldsson - rafgítar, söngur, hljómborð (2007-2013) *Agnar Diego - rafgítar, rafbassi (2000-2001) *Aðalsteinn Möller - rafgítar (2000-2001) *Ólafur Steinsson - rafgítar, rafbassi, bakraddir (2003-2006) *Rán Bjargardóttir - söngur (2003) *Rúnar Örn Marinósson - trommur (2020-2021) *Sturla Sigurðarson - rafbassi, rafgítar (2018-dagsins í dag) *Óðinn Dagur Bjarnason - rafgítar (2018) == Útgefin verk == *Heimsfriður í Chile: Hverju skal breyta, bæta og laga 2004, Grandmothers Records *Skrew The Elves, Fokk The System, 2005, Salómon Recordings *Live at Iceland Airwaves, 2005, Grandmothers Records *Ghost of the Bollocks to Come, 2007, Grandmothers Records *Goth Báðum Megin, 2009, Grandmothers Records *Heimsfriður í Chile: Hverju skal breyta, bæta við og laga (2025 Mastered Edition), 2025, Grandmothers Records == Tenglar == *[https://skatar.bandcamp.com/ Skátar á Bandcamp] *[https://www.discogs.com/artist/1975161-Sk%C3%A1tar Skátar á Discogs] *[https://www.facebook.com/skatar.band Skátar á Facebook] *[https://www.instagram.com/skatar_official/ Skátar á Instagram] *[https://www.last.fm/music/Sk%C3%A1tar Skátar á Last.fm] *[https://www.tiktok.com/@sktar62?_t=ZN-8u1zzWmFdby&_r=1 Skátar á TikTok] *[https://www.youtube.com/@Skatar Skátar á YouTube] [[Flokkur:Íslenskar hljómsveitir]] 5r7djbt4wzu07xl7o4ibapvl292kmhn 1958966 1958963 2026-04-06T01:17:08Z Kattarnef 106306 1958966 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Skátar Airwaves Photo No Logo.jpg|alt=Ljósmynd: Friðdóra Dís Kolbeinsdóttir|thumb|Skátar á Airwaves]] '''Skátar''' er hljómsveit sem var stofnuð árið 2000, til skamms tíma hét hljómsveitin Egyptarnir en var nafninu fljótlega breytt í '''Þessir Andskotans Skátar''' og svo endanlega í Skátar. Skátar var stofnuð af [[Aðalsteinn Möller|Aðalsteini Möller]] og [[Pétur Már Guðmundsson|Pétri Má Guðmundssyni]] sem fengu til liðs við sig þá [[Agnar Diego]] og [[Benedikt Reynisson]]. Aðalsteinn heltist fljótlega úr lestinni þar sem hann vildi setja meiri athygli og orku í hljómsveit sína [[Graveslime]]. Agnar Diego sagði skilið við hljómsveitina árið 2001 og inn í hljómsveitina komu þeir [[Björn Kolbeinsson]] á rafbassa sem hafði áður spilað með anarcho-punk- og thrash-sveitunum [[Petrograd (hljómsveit)|Petrograd]] og [[Boltrope]] í [[Lúxemborg|Luxemborg]] og [[Gestur Guðnason]] rafgítarleikari sem einnig spilaði með Stórsveit [[Nix Noltes]], [[Atónal Blús]] og [[Númer Núll]] en hann yfirgaf hljómsveitina árið 2003 og í hans stað kom Ólafur Steinsson (Graveslime, [[Rollan (hljómsveit)|Rollan]], [[Skorpin tunga]] o.fl.) sem hafði verið að spila með þeim í afleysingum á trommur og rafbassa. Skátar fóru í gegnum margar söngvaraprufur og fyrst til að syngja með þeim var söngkonan [[Rán Bjargardóttir]] sem söng aðeins á fyrstu tónleikum sveitarinnar ásamt [[Ólafur Guðsteinn Kristjánsson|Ólafi Guðstein Kristjánssyni]] úr [[Örkuml (hljómsveit)|Örkuml]] og [[Hanoi Jane]]. Ólafur sagði skilið við Skáta árið 2004 og hans síðasta verk með Skátum var að syngja inn á fyrstu útgáfu þeirra er sex laga skífan ''Heimsfriður í Chile: Hverju skal breyta, bæta við og laga''. Skífan kom út undir merkjum [[Grandmothers Records]] sem í fyrstu var notað til að gefa út fyrstu breiðskífu [[Sofandi (hljómsveit)|Sofandi]] og síðar Graveslime og Retrön. Við stöðu Ólafs tók Markús Bjarnason sem var góðvinur Skáta-meðlima og hafði getið sér gott orð sem söngvari og lagahöfundur í hljómsveitunum Sofandi og [[Campfire Backtracks]]. Markús setti strax sín kennileiti á hljómsveitina og lagasmíðar sem áttu eftir að koma út á næstu stóru skífu Skáta. Árin 2005 og 2006 fór að mestu leyti í lagasmíðar og að fylgja eftir ''Heimsfrið í Chile'' og komu þeir fram á hátíðum á borð við [[Iceland Airwaves]], [[Aldrei fór ég suður]], [[Innipúkinn|Innipúkanum]] og [[Reykjavík Trópik]]. Skátar fóru í tónleikaferðir til [[England|Englands]] og [[Belgía|Belgíu]] þar sem þeir komu fram í boði [[Moshi Moshi Music]], Drowned In Sound, John Kennedy á XFM London sem valdi "Halldór Ásgrímsson" sem lag vikunnar í þætti sínum X-Posure with John Kennedy. Í tónleikaferðum spiluðu þeir með ensku neðanjarðarsveitinni [[I'm Being Good]] og fyrir náttúruverndarsamtökin [[Saving Iceland]] ásamt [[Stilluppsteypa|Stilluppsteypu]], Disco Shrimp og Berglindi Ágústsdóttur. Ólafur Steinsson helltist úr lestinni árið 2006 þegar hann fluttist til Berkeley í Kaliforníu og hafði lokið við að leggja sitt á vogaskálarnar við gerð ''Ghost of the Bollocks to Come'' sem kom út í apríl 2007. [[Gylfi Blöndal]] (kimono, Hudson Wayne, Mr. Silla) hljóp í skarðið með hljómsveitinni á nokkrum tónleikum árið 2006 en var svo leystur af hólmi þegar Kolbeinn Hugi Höskuldsson gekk til liðs við Skáta árið 2007. Skátar voru þekktir fyrir framkomu í hvítum göllum sem stundum eru kallaðir sæðisfrumugallar en eru í raun taldir vera einhvers konar rykvarnarvinnugallar. Einnig áttu þeir til að koma fram í gylltum spandex-buxum. Skátar komu fram á fjöldanum öllum af tónleikum, tónlistarhátíðum og myndlistarsýningum á árunum 2004 til 2009 þegar þeir lögðust í dvala. Sökum flókinna lagasmíða hlaut sveitin ekki mikla dagspilun í útvarpi en hlaut þau þónokkurrar hylli á [[Rás 2]] og [[X-ið|Xinu 977]] ásamt því að vera spilaðir á [[BBC]], [[KEXP]] og á [[XFM London]]. Þeir snéru aftur árið 2013 til heiðra minningu Björns Kolbeinssonar sem lést af slysförum 28. desember 2012. Skátar komu aftur saman árið 2018 og spiluðu á tónlistarhátíðinni [[Norðanpaunk]] við Laugarbakka == Meðlimir == *Ólafur Guðsteinn Kristjánsson - söngur (2003-2004) *Gestur Guðnason - rafgítar (2002-2003) *Pétur Már Guðmundsson - trommur (2000-dagsins í dag) *Björn Kolbeinsson - rafassi, rafgítar, söngur (2001-2009) *Benedikt Reynisson - rafgítar, útvarp, hljómborð (2000-dagsins í dag) *Gylfi Blöndal - rafgítar (2006) *Markús Bjarnason - söngur, hljómborð, rafbassi, rafgítar og viðbótarslagverk (2004-dagsins í dag) *Kolbeinn Hugi Höskuldsson - rafgítar, söngur, hljómborð (2007-2013) *Agnar Diego - rafgítar, rafbassi (2000-2001) *Aðalsteinn Möller - rafgítar (2000-2001) *Ólafur Steinsson - rafgítar, rafbassi, bakraddir (2003-2006) *Rán Bjargardóttir - söngur (2003) *Rúnar Örn Marinósson - trommur (2020-2021) *Sturla Sigurðarson - rafbassi, rafgítar (2018-dagsins í dag) *Óðinn Dagur Bjarnason - rafgítar (2018) == Útgefin verk == *Heimsfriður í Chile: Hverju skal breyta, bæta og laga 2004, Grandmothers Records *Skrew The Elves, Fokk The System, 2005, Salómon Recordings *Live at Iceland Airwaves, 2005, Grandmothers Records *Ghost of the Bollocks to Come, 2007, Grandmothers Records *Goth Báðum Megin, 2009, Grandmothers Records *Heimsfriður í Chile: Hverju skal breyta, bæta við og laga (2025 Mastered Edition), 2025, Grandmothers Records == Tenglar == *[https://skatar.bandcamp.com/ Skátar á Bandcamp] *[https://www.discogs.com/artist/1975161-Sk%C3%A1tar Skátar á Discogs] *[https://www.facebook.com/skatar.band Skátar á Facebook] *[https://www.instagram.com/skatar_official/ Skátar á Instagram] *[https://www.last.fm/music/Sk%C3%A1tar Skátar á Last.fm] *[https://www.tiktok.com/@sktar62?_t=ZN-8u1zzWmFdby&_r=1 Skátar á TikTok] *[https://www.youtube.com/@Skatar Skátar á YouTube] [[Flokkur:Íslenskar hljómsveitir]] kejnp3mf7k6ifyss77hb1lg1ivdb3pl 0 42140 1958919 1924362 2026-04-05T20:57:53Z Gurkubondinn 11672 fyllt út heimild 1958919 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur |flokksnafn_íslenska = Þjóðernishreyfing Íslendinga |mynd = [[Mynd:Flag of the Nationalist Party (Iceland).svg|150px|center|]] |leiðtogi = [[Jón H. Þorbergsson]]<br>[[Eiður S. Kvaran]]<br>[[Gísli Sigurbjörnsson]] |litur = #0166cc |stofnár = 1934 |lagt niður = 1944 |hugmyndafræði = [[Nasismi]], [[íslensk þjóðernishyggja]], [[Gyðingahatur]], [[andkommúnismi]] |bestu kosningaúrslit = |verstu kosningaúrslit = }} [[Mynd:Nazi-march-Reykjavik-Iceland.jpg|thumb|right|Ganga niður Bankastræti á fjórða áratugnum til stuðnings nasisma.]] '''Þjóðernishreyfing Íslendinga''' ('''ÞHÍ''') var íslensk [[stjórnmál]]ahreyfing, stofnuð [[1933]]. Helstu leiðtogar hennar voru [[Jón H. Þorbergsson]] frá [[Laxamýri]], [[Eiður S. Kvaran]] sagn- og mannfræðingur og frímerkjasalinn [[Gísli Sigurbjörnsson]]. Þeir Eiður og Gísli höfðu báðir dvalist í [[Þýskaland]]i og orðið þar vitni að framgöngu [[nasismi|nasista]]. Aðalstefnumál hreyfingarinnar var að efla íslenska menningu á þjóðlegum grundvelli og vernda kynstofn Íslendinga. Mikilvægt þótti að útlendingar fengju ekki landvistarleyfi á Íslandi, nema um sérfræðinga væri að ræða í þeim greinum atvinnulífs, þar sem Íslendingar réðu ekki yfir sambærilegum fræðingum. ÞHÍ var skipuð tveimur andstæðum hópum: annars vegar óánægðum [[Sjálfstæðisflokkurinn|sjálfstæðis]]- og [[Framsóknarflokkurinn|framsóknarmönnum]] og hins vegar ungu fólki sem hrifist hafði af þýska nasismanum.<ref>{{cite web |url=http://notendur.centrum.is/~snorrigb/Jewicel.htm |archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070504011010/notendur.centrum.is/~snorrigb/Jewicel.htm |archive-date=4. maí 2007 |url-status=dead |title=Iceland and the Jewish Question until 1940 |author=Snorri G. Bergsson |website=Heimasíða Snorra G. Bergssonar |date=1994{{ndash}}1995}}</ref> Tímaritið ''Íslenzk endurreisn'', sem kom út árin 1933 og 1934, var helsta málgagn ÞHÍ. Hreyfingin klofnaði 1934 og stofnuðu fylgjendur þýsku nasistanna [[Flokkur þjóðernissinna|Flokk þjóðernissinna]], en ÞHÍ lagði fljótlega niður stafsemi. Meginstefna flokksins var andstaða við [[Kommúnismi|kommúnista]] og takmark ''„þjóðernissinna væri alger útrýming kommúnista ... engir flokkar, aðeins sameinuð og sterk íslenzk þjóð.“ <blockquote>„Takmark þjóðernisjafnaðarstefnunnar er að skapa Volksgemeinschaft —þjóðarsamfélag, órjúfandi þjóðarheild…Stéttamunurinn á að hverfa og allur ágreiningur, sem stafað getur af mismunandi uppeldi manna… Í því skyni starfa hin stóru æskulýðsfélög —Hitlersæskufélögin … „Ef þjóðin á að lifa, verður Marxisminn að deyja"''.<ref>Ásgeir Guðmundsson: "Nazismi á Íslandi: Saga Þjóðernishreyfingar Íslendinga og Flokks Þjóðernissinna" Saga XIV (1976), 3-44. </ref></blockquote> Þrátt fyrir að [[Gyðingahatur]] væri eitt meginatriði í stefnu þýskra nasista skrifuðu flest málgögn íslenskra þjóðernissinna lítið um það. Hins vegar var [[Gyðingar|Gyðinga]] stöku sinnum getið í tengslum við kommúnisma. ''Mjölnir'', málgagn ''Félags þjóðernissinnaðra stúdenta'' við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], skrifaði harðast á móti Gyðingum. Hins vegar var dýrkun á öllu „íslensku“ og kynþáttahatur mikilvægur þáttur í hugmyndafræðinni. Helstu málgögn þjóðernissinnaflokksins voru ''Ísland'' og ''Ákæran''. Flokkur þjóðernissinna hætti að mestu störfum um [[1940]] en var formlega lagður niður [[1944]] þegar ósigur Þjóðverja í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] var orðinn augljós. Flokkurinn bauð fram í Alþingiskosningum og bæjarstjórnarkosningum og varð fylgi hans mest í bæjarstjórnarkosningum í [[Reykjavík]] árið [[1934]], 2,8%, en það voru samanlagt 399 atkvæði. == Tengt efni == *[[Íslensk þjóðernishyggja]] *[[Listi yfir Íslendinga sem voru tengdir Nasistaflokknum]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Frekari fróðleikur == * {{bókaheimild|höfundur=Ásgeir Guðmundsson|titill=Berlínarblús: íslenskir meðreiðarsveinar og fórnarlömb þýskra nasista (2. útgáfa)|útgefandi=Reykjavík: Skrudda|ár=2009}} * {{bókaheimild|höfundur=Hrafn Jökulsson & Illugi Jökulsson|titill=Íslenskir nasistar|útgefandi=Reykjavík: Tákn|ár=1988}} * {{bókaheimild|höfundur=Þór Whitehead|titill=Íslandsævintýri Himmlers 1935-1937 (2. útgáfa)|útgefandi= Reykjavík: Vaka-Helgafell|ár=1998}} {{sa|1934|1944}} [[Flokkur:Nasismi]] [[Flokkur:Fyrrum íslenskir stjórnmálaflokkar]] [[Flokkur:Fasistaflokkar]] [[Flokkur:Íslensk þjóðernishyggja]] [[Flokkur:Stjórnmálaflokkur þjóðernissinna á Íslandi]] 4wi62divxc1hdflcz3np39hhkcz72nj 1958920 1958919 2026-04-05T21:00:32Z Gurkubondinn 11672 /* Frekari fróðleikur */ tengill á vefsafn af vefsíðunni 1958920 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur |flokksnafn_íslenska = Þjóðernishreyfing Íslendinga |mynd = [[Mynd:Flag of the Nationalist Party (Iceland).svg|150px|center|]] |leiðtogi = [[Jón H. Þorbergsson]]<br>[[Eiður S. Kvaran]]<br>[[Gísli Sigurbjörnsson]] |litur = #0166cc |stofnár = 1934 |lagt niður = 1944 |hugmyndafræði = [[Nasismi]], [[íslensk þjóðernishyggja]], [[Gyðingahatur]], [[andkommúnismi]] |bestu kosningaúrslit = |verstu kosningaúrslit = }} [[Mynd:Nazi-march-Reykjavik-Iceland.jpg|thumb|right|Ganga niður Bankastræti á fjórða áratugnum til stuðnings nasisma.]] '''Þjóðernishreyfing Íslendinga''' ('''ÞHÍ''') var íslensk [[stjórnmál]]ahreyfing, stofnuð [[1933]]. Helstu leiðtogar hennar voru [[Jón H. Þorbergsson]] frá [[Laxamýri]], [[Eiður S. Kvaran]] sagn- og mannfræðingur og frímerkjasalinn [[Gísli Sigurbjörnsson]]. Þeir Eiður og Gísli höfðu báðir dvalist í [[Þýskaland]]i og orðið þar vitni að framgöngu [[nasismi|nasista]]. Aðalstefnumál hreyfingarinnar var að efla íslenska menningu á þjóðlegum grundvelli og vernda kynstofn Íslendinga. Mikilvægt þótti að útlendingar fengju ekki landvistarleyfi á Íslandi, nema um sérfræðinga væri að ræða í þeim greinum atvinnulífs, þar sem Íslendingar réðu ekki yfir sambærilegum fræðingum. ÞHÍ var skipuð tveimur andstæðum hópum: annars vegar óánægðum [[Sjálfstæðisflokkurinn|sjálfstæðis]]- og [[Framsóknarflokkurinn|framsóknarmönnum]] og hins vegar ungu fólki sem hrifist hafði af þýska nasismanum.<ref>{{cite web |url=http://notendur.centrum.is/~snorrigb/Jewicel.htm |archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070504011010/notendur.centrum.is/~snorrigb/Jewicel.htm |archive-date=4. maí 2007 |url-status=dead |title=Iceland and the Jewish Question until 1940 |author=Snorri G. Bergsson |website=Heimasíða Snorra G. Bergssonar |date=1994{{ndash}}1995}}</ref> Tímaritið ''Íslenzk endurreisn'', sem kom út árin 1933 og 1934, var helsta málgagn ÞHÍ. Hreyfingin klofnaði 1934 og stofnuðu fylgjendur þýsku nasistanna [[Flokkur þjóðernissinna|Flokk þjóðernissinna]], en ÞHÍ lagði fljótlega niður stafsemi. Meginstefna flokksins var andstaða við [[Kommúnismi|kommúnista]] og takmark ''„þjóðernissinna væri alger útrýming kommúnista ... engir flokkar, aðeins sameinuð og sterk íslenzk þjóð.“ <blockquote>„Takmark þjóðernisjafnaðarstefnunnar er að skapa Volksgemeinschaft —þjóðarsamfélag, órjúfandi þjóðarheild…Stéttamunurinn á að hverfa og allur ágreiningur, sem stafað getur af mismunandi uppeldi manna… Í því skyni starfa hin stóru æskulýðsfélög —Hitlersæskufélögin … „Ef þjóðin á að lifa, verður Marxisminn að deyja"''.<ref>Ásgeir Guðmundsson: "Nazismi á Íslandi: Saga Þjóðernishreyfingar Íslendinga og Flokks Þjóðernissinna" Saga XIV (1976), 3-44. </ref></blockquote> Þrátt fyrir að [[Gyðingahatur]] væri eitt meginatriði í stefnu þýskra nasista skrifuðu flest málgögn íslenskra þjóðernissinna lítið um það. Hins vegar var [[Gyðingar|Gyðinga]] stöku sinnum getið í tengslum við kommúnisma. ''Mjölnir'', málgagn ''Félags þjóðernissinnaðra stúdenta'' við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], skrifaði harðast á móti Gyðingum. Hins vegar var dýrkun á öllu „íslensku“ og kynþáttahatur mikilvægur þáttur í hugmyndafræðinni. Helstu málgögn þjóðernissinnaflokksins voru ''Ísland'' og ''Ákæran''. Flokkur þjóðernissinna hætti að mestu störfum um [[1940]] en var formlega lagður niður [[1944]] þegar ósigur Þjóðverja í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] var orðinn augljós. Flokkurinn bauð fram í Alþingiskosningum og bæjarstjórnarkosningum og varð fylgi hans mest í bæjarstjórnarkosningum í [[Reykjavík]] árið [[1934]], 2,8%, en það voru samanlagt 399 atkvæði. == Tengt efni == *[[Íslensk þjóðernishyggja]] *[[Listi yfir Íslendinga sem voru tengdir Nasistaflokknum]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Frekari fróðleikur == * {{bókaheimild|höfundur=Ásgeir Guðmundsson|titill=Berlínarblús: íslenskir meðreiðarsveinar og fórnarlömb þýskra nasista (2. útgáfa)|útgefandi=Reykjavík: Skrudda|ár=2009}} * {{bókaheimild|höfundur=Hrafn Jökulsson & Illugi Jökulsson|titill=Íslenskir nasistar|útgefandi=Reykjavík: Tákn|ár=1988}} * {{bókaheimild|höfundur=Þór Whitehead|titill=Íslandsævintýri Himmlers 1935-1937 (2. útgáfa)|útgefandi= Reykjavík: Vaka-Helgafell|ár=1998}} * {{cite web |url=http://notendur.centrum.is/~snorrigb/holoc.htm |archive-url=https://vefsafn.is/is/20070504031857/http://notendur.centrum.is/~snorrigb/holoc.htm |archive-date=4. maí 2007 |url-status=dead |title=Helförin |website=Heimasíða Snorra G. Bergssonar}} {{sa|1934|1944}} [[Flokkur:Nasismi]] [[Flokkur:Fyrrum íslenskir stjórnmálaflokkar]] [[Flokkur:Fasistaflokkar]] [[Flokkur:Íslensk þjóðernishyggja]] [[Flokkur:Stjórnmálaflokkur þjóðernissinna á Íslandi]] rgwe2vg8mye6ng2x97l4i2elcti6wuz 1958921 1958920 2026-04-05T21:11:26Z Gurkubondinn 11672 Fyllti út heimild, [[en:MOS:...]] 1958921 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur |flokksnafn_íslenska = Þjóðernishreyfing Íslendinga |mynd = [[Mynd:Flag of the Nationalist Party (Iceland).svg|150px|center|]] |leiðtogi = [[Jón H. Þorbergsson]]<br>[[Eiður S. Kvaran]]<br>[[Gísli Sigurbjörnsson]] |litur = #0166cc |stofnár = 1934 |lagt niður = 1944 |hugmyndafræði = [[Nasismi]], [[íslensk þjóðernishyggja]], [[Gyðingahatur]], [[andkommúnismi]] |bestu kosningaúrslit = |verstu kosningaúrslit = }} [[Mynd:Nazi-march-Reykjavik-Iceland.jpg|thumb|right|Ganga niður Bankastræti á fjórða áratugnum til stuðnings nasisma.]] '''Þjóðernishreyfing Íslendinga''' ('''ÞHÍ''') var íslensk [[stjórnmál]]ahreyfing, stofnuð [[1933]]. Helstu leiðtogar hennar voru [[Jón H. Þorbergsson]] frá [[Laxamýri]], [[Eiður S. Kvaran]] sagn- og mannfræðingur og frímerkjasalinn [[Gísli Sigurbjörnsson]]. Þeir Eiður og Gísli höfðu báðir dvalist í [[Þýskaland]]i og orðið þar vitni að framgöngu [[nasismi|nasista]]. Aðalstefnumál hreyfingarinnar var að efla íslenska menningu á þjóðlegum grundvelli og vernda kynstofn Íslendinga. Mikilvægt þótti að útlendingar fengju ekki landvistarleyfi á Íslandi, nema um sérfræðinga væri að ræða í þeim greinum atvinnulífs, þar sem Íslendingar réðu ekki yfir sambærilegum fræðingum. ÞHÍ var skipuð tveimur andstæðum hópum: annars vegar óánægðum [[Sjálfstæðisflokkurinn|sjálfstæðis]]- og [[Framsóknarflokkurinn|framsóknarmönnum]] og hins vegar ungu fólki sem hrifist hafði af þýska nasismanum.<ref>{{cite web |url=http://notendur.centrum.is/~snorrigb/Jewicel.htm |archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070504011010/notendur.centrum.is/~snorrigb/Jewicel.htm |archive-date=4. maí 2007 |url-status=dead |title=Iceland and the Jewish Question until 1940 |author=Snorri G. Bergsson |website=Heimasíða Snorra G. Bergssonar |date=1994–1995}}</ref> Tímaritið ''Íslenzk endurreisn'', sem kom út árin 1933 og 1934, var helsta málgagn ÞHÍ. Hreyfingin klofnaði 1934 og stofnuðu fylgjendur þýsku nasistanna [[Flokkur þjóðernissinna|Flokk þjóðernissinna]], en ÞHÍ lagði fljótlega niður stafsemi. Meginstefna flokksins var andstaða við [[Kommúnismi|kommúnista]] og takmark ''„þjóðernissinna væri alger útrýming kommúnista{{nbsp}}... engir flokkar, aðeins sameinuð og sterk íslenzk þjóð.“ <blockquote>„Takmark þjóðernisjafnaðarstefnunnar er að skapa Volksgemeinschaft —þjóðarsamfélag, órjúfandi þjóðarheild...{{nbsp}} Stéttamunurinn á að hverfa og allur ágreiningur, sem stafað getur af mismunandi uppeldi manna… Í því skyni starfa hin stóru æskulýðsfélög —Hitlersæskufélögin...{{nbsp}} „Ef þjóðin á að lifa, verður Marxisminn að deyja"''.<ref>{{Tímarit.is |5273255 |Nazismi á Íslandi: Saga Þjóðernishreyfingar Íslendinga og Flokks þjóðernissinna |útgáfudagsetning=1976 |blað=Saga, blað Sögufélags (XIV) |blaðsíða=5–68 |höfundur=Ásgeir Guðmundsson |skoðað=5. apríl 2026 }} |: "" Saga XIV (1976), 3-44. </ref></blockquote> Þrátt fyrir að [[Gyðingahatur]] væri eitt meginatriði í stefnu þýskra nasista skrifuðu flest málgögn íslenskra þjóðernissinna lítið um það. Hins vegar var [[Gyðingar|Gyðinga]] stöku sinnum getið í tengslum við kommúnisma. ''Mjölnir'', málgagn ''Félags þjóðernissinnaðra stúdenta'' við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], skrifaði harðast á móti Gyðingum. Hins vegar var dýrkun á öllu „íslensku“ og kynþáttahatur mikilvægur þáttur í hugmyndafræðinni. Helstu málgögn þjóðernissinnaflokksins voru ''Ísland'' og ''Ákæran''. Flokkur þjóðernissinna hætti að mestu störfum um [[1940]] en var formlega lagður niður [[1944]] þegar ósigur Þjóðverja í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] var orðinn augljós. Flokkurinn bauð fram í Alþingiskosningum og bæjarstjórnarkosningum og varð fylgi hans mest í bæjarstjórnarkosningum í [[Reykjavík]] árið [[1934]], 2,8%, en það voru samanlagt 399 atkvæði. == Tengt efni == *[[Íslensk þjóðernishyggja]] *[[Listi yfir Íslendinga sem voru tengdir Nasistaflokknum]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Frekari fróðleikur == * {{bókaheimild|höfundur=Ásgeir Guðmundsson|titill=Berlínarblús: íslenskir meðreiðarsveinar og fórnarlömb þýskra nasista (2. útgáfa)|útgefandi=Reykjavík: Skrudda|ár=2009}} * {{bókaheimild|höfundur=Hrafn Jökulsson & Illugi Jökulsson|titill=Íslenskir nasistar|útgefandi=Reykjavík: Tákn|ár=1988}} * {{bókaheimild|höfundur=Þór Whitehead|titill=Íslandsævintýri Himmlers 1935-1937 (2. útgáfa)|útgefandi= Reykjavík: Vaka-Helgafell|ár=1998}} * {{cite web |url=http://notendur.centrum.is/~snorrigb/holoc.htm |archive-url=https://vefsafn.is/is/20070504031857/http://notendur.centrum.is/~snorrigb/holoc.htm |archive-date=4. maí 2007 |url-status=dead |title=Helförin |website=Heimasíða Snorra G. Bergssonar}} {{sa|1934|1944}} [[Flokkur:Nasismi]] [[Flokkur:Fyrrum íslenskir stjórnmálaflokkar]] [[Flokkur:Fasistaflokkar]] [[Flokkur:Íslensk þjóðernishyggja]] [[Flokkur:Stjórnmálaflokkur þjóðernissinna á Íslandi]] muw50uermgrtfy9y9nxdbhr3kv2iog5 1958922 1958921 2026-04-05T21:12:43Z Gurkubondinn 11672 lítill stafur í upptalningu 1958922 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur |flokksnafn_íslenska = Þjóðernishreyfing Íslendinga |mynd = [[Mynd:Flag of the Nationalist Party (Iceland).svg|150px|center|]] |leiðtogi = [[Jón H. Þorbergsson]]<br>[[Eiður S. Kvaran]]<br>[[Gísli Sigurbjörnsson]] |litur = #0166cc |stofnár = 1934 |lagt niður = 1944 |hugmyndafræði = [[Nasismi]], [[íslensk þjóðernishyggja]], [[gyðingahatur]], [[andkommúnismi]] |bestu kosningaúrslit = |verstu kosningaúrslit = }} [[Mynd:Nazi-march-Reykjavik-Iceland.jpg|thumb|right|Ganga niður Bankastræti á fjórða áratugnum til stuðnings nasisma.]] '''Þjóðernishreyfing Íslendinga''' ('''ÞHÍ''') var íslensk [[stjórnmál]]ahreyfing, stofnuð [[1933]]. Helstu leiðtogar hennar voru [[Jón H. Þorbergsson]] frá [[Laxamýri]], [[Eiður S. Kvaran]] sagn- og mannfræðingur og frímerkjasalinn [[Gísli Sigurbjörnsson]]. Þeir Eiður og Gísli höfðu báðir dvalist í [[Þýskaland]]i og orðið þar vitni að framgöngu [[nasismi|nasista]]. Aðalstefnumál hreyfingarinnar var að efla íslenska menningu á þjóðlegum grundvelli og vernda kynstofn Íslendinga. Mikilvægt þótti að útlendingar fengju ekki landvistarleyfi á Íslandi, nema um sérfræðinga væri að ræða í þeim greinum atvinnulífs, þar sem Íslendingar réðu ekki yfir sambærilegum fræðingum. ÞHÍ var skipuð tveimur andstæðum hópum: annars vegar óánægðum [[Sjálfstæðisflokkurinn|sjálfstæðis]]- og [[Framsóknarflokkurinn|framsóknarmönnum]] og hins vegar ungu fólki sem hrifist hafði af þýska nasismanum.<ref>{{cite web |url=http://notendur.centrum.is/~snorrigb/Jewicel.htm |archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070504011010/notendur.centrum.is/~snorrigb/Jewicel.htm |archive-date=4. maí 2007 |url-status=dead |title=Iceland and the Jewish Question until 1940 |author=Snorri G. Bergsson |website=Heimasíða Snorra G. Bergssonar |date=1994–1995}}</ref> Tímaritið ''Íslenzk endurreisn'', sem kom út árin 1933 og 1934, var helsta málgagn ÞHÍ. Hreyfingin klofnaði 1934 og stofnuðu fylgjendur þýsku nasistanna [[Flokkur þjóðernissinna|Flokk þjóðernissinna]], en ÞHÍ lagði fljótlega niður stafsemi. Meginstefna flokksins var andstaða við [[Kommúnismi|kommúnista]] og takmark ''„þjóðernissinna væri alger útrýming kommúnista{{nbsp}}... engir flokkar, aðeins sameinuð og sterk íslenzk þjóð.“ <blockquote>„Takmark þjóðernisjafnaðarstefnunnar er að skapa Volksgemeinschaft —þjóðarsamfélag, órjúfandi þjóðarheild...{{nbsp}} Stéttamunurinn á að hverfa og allur ágreiningur, sem stafað getur af mismunandi uppeldi manna… Í því skyni starfa hin stóru æskulýðsfélög —Hitlersæskufélögin...{{nbsp}} „Ef þjóðin á að lifa, verður Marxisminn að deyja"''.<ref>{{Tímarit.is |5273255 |Nazismi á Íslandi: Saga Þjóðernishreyfingar Íslendinga og Flokks þjóðernissinna |útgáfudagsetning=1976 |blað=Saga, blað Sögufélags (XIV) |blaðsíða=5–68 |höfundur=Ásgeir Guðmundsson |skoðað=5. apríl 2026 }} |: "" Saga XIV (1976), 3-44. </ref></blockquote> Þrátt fyrir að [[Gyðingahatur]] væri eitt meginatriði í stefnu þýskra nasista skrifuðu flest málgögn íslenskra þjóðernissinna lítið um það. Hins vegar var [[Gyðingar|Gyðinga]] stöku sinnum getið í tengslum við kommúnisma. ''Mjölnir'', málgagn ''Félags þjóðernissinnaðra stúdenta'' við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], skrifaði harðast á móti Gyðingum. Hins vegar var dýrkun á öllu „íslensku“ og kynþáttahatur mikilvægur þáttur í hugmyndafræðinni. Helstu málgögn þjóðernissinnaflokksins voru ''Ísland'' og ''Ákæran''. Flokkur þjóðernissinna hætti að mestu störfum um [[1940]] en var formlega lagður niður [[1944]] þegar ósigur Þjóðverja í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] var orðinn augljós. Flokkurinn bauð fram í Alþingiskosningum og bæjarstjórnarkosningum og varð fylgi hans mest í bæjarstjórnarkosningum í [[Reykjavík]] árið [[1934]], 2,8%, en það voru samanlagt 399 atkvæði. == Tengt efni == *[[Íslensk þjóðernishyggja]] *[[Listi yfir Íslendinga sem voru tengdir Nasistaflokknum]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Frekari fróðleikur == * {{bókaheimild|höfundur=Ásgeir Guðmundsson|titill=Berlínarblús: íslenskir meðreiðarsveinar og fórnarlömb þýskra nasista (2. útgáfa)|útgefandi=Reykjavík: Skrudda|ár=2009}} * {{bókaheimild|höfundur=Hrafn Jökulsson & Illugi Jökulsson|titill=Íslenskir nasistar|útgefandi=Reykjavík: Tákn|ár=1988}} * {{bókaheimild|höfundur=Þór Whitehead|titill=Íslandsævintýri Himmlers 1935-1937 (2. útgáfa)|útgefandi= Reykjavík: Vaka-Helgafell|ár=1998}} * {{cite web |url=http://notendur.centrum.is/~snorrigb/holoc.htm |archive-url=https://vefsafn.is/is/20070504031857/http://notendur.centrum.is/~snorrigb/holoc.htm |archive-date=4. maí 2007 |url-status=dead |title=Helförin |website=Heimasíða Snorra G. Bergssonar}} {{sa|1934|1944}} [[Flokkur:Nasismi]] [[Flokkur:Fyrrum íslenskir stjórnmálaflokkar]] [[Flokkur:Fasistaflokkar]] [[Flokkur:Íslensk þjóðernishyggja]] [[Flokkur:Stjórnmálaflokkur þjóðernissinna á Íslandi]] jabxsvm3sgn4zo6vdays8x5v8sp22zc 1958923 1958922 2026-04-05T21:16:51Z Gurkubondinn 11672 gleymdi að fjarlæga 1958923 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur |flokksnafn_íslenska = Þjóðernishreyfing Íslendinga |mynd = [[Mynd:Flag of the Nationalist Party (Iceland).svg|150px|center|]] |leiðtogi = [[Jón H. Þorbergsson]]<br>[[Eiður S. Kvaran]]<br>[[Gísli Sigurbjörnsson]] |litur = #0166cc |stofnár = 1934 |lagt niður = 1944 |hugmyndafræði = [[Nasismi]], [[íslensk þjóðernishyggja]], [[gyðingahatur]], [[andkommúnismi]] |bestu kosningaúrslit = |verstu kosningaúrslit = }} [[Mynd:Nazi-march-Reykjavik-Iceland.jpg|thumb|right|Ganga niður Bankastræti á fjórða áratugnum til stuðnings nasisma.]] '''Þjóðernishreyfing Íslendinga''' ('''ÞHÍ''') var íslensk [[stjórnmál]]ahreyfing, stofnuð [[1933]]. Helstu leiðtogar hennar voru [[Jón H. Þorbergsson]] frá [[Laxamýri]], [[Eiður S. Kvaran]] sagn- og mannfræðingur og frímerkjasalinn [[Gísli Sigurbjörnsson]]. Þeir Eiður og Gísli höfðu báðir dvalist í [[Þýskaland]]i og orðið þar vitni að framgöngu [[nasismi|nasista]]. Aðalstefnumál hreyfingarinnar var að efla íslenska menningu á þjóðlegum grundvelli og vernda kynstofn Íslendinga. Mikilvægt þótti að útlendingar fengju ekki landvistarleyfi á Íslandi, nema um sérfræðinga væri að ræða í þeim greinum atvinnulífs, þar sem Íslendingar réðu ekki yfir sambærilegum fræðingum. ÞHÍ var skipuð tveimur andstæðum hópum: annars vegar óánægðum [[Sjálfstæðisflokkurinn|sjálfstæðis]]- og [[Framsóknarflokkurinn|framsóknarmönnum]] og hins vegar ungu fólki sem hrifist hafði af þýska nasismanum.<ref>{{cite web |url=http://notendur.centrum.is/~snorrigb/Jewicel.htm |archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070504011010/notendur.centrum.is/~snorrigb/Jewicel.htm |archive-date=4. maí 2007 |url-status=dead |title=Iceland and the Jewish Question until 1940 |author=Snorri G. Bergsson |website=Heimasíða Snorra G. Bergssonar |date=1994–1995}}</ref> Tímaritið ''Íslenzk endurreisn'', sem kom út árin 1933 og 1934, var helsta málgagn ÞHÍ. Hreyfingin klofnaði 1934 og stofnuðu fylgjendur þýsku nasistanna [[Flokkur þjóðernissinna|Flokk þjóðernissinna]], en ÞHÍ lagði fljótlega niður stafsemi. Meginstefna flokksins var andstaða við [[Kommúnismi|kommúnista]] og takmark ''„þjóðernissinna væri alger útrýming kommúnista{{nbsp}}... engir flokkar, aðeins sameinuð og sterk íslenzk þjóð.“ <blockquote>„Takmark þjóðernisjafnaðarstefnunnar er að skapa Volksgemeinschaft —þjóðarsamfélag, órjúfandi þjóðarheild...{{nbsp}} Stéttamunurinn á að hverfa og allur ágreiningur, sem stafað getur af mismunandi uppeldi manna… Í því skyni starfa hin stóru æskulýðsfélög —Hitlersæskufélögin...{{nbsp}} „Ef þjóðin á að lifa, verður Marxisminn að deyja"''.<ref>{{Tímarit.is |5273255 |Nazismi á Íslandi: Saga Þjóðernishreyfingar Íslendinga og Flokks þjóðernissinna |útgáfudagsetning=1976 |blað=Saga, blað Sögufélags (XIV) |blaðsíða=5–68 |höfundur=Ásgeir Guðmundsson |skoðað=5. apríl 2026 }}</ref></blockquote> Þrátt fyrir að [[Gyðingahatur]] væri eitt meginatriði í stefnu þýskra nasista skrifuðu flest málgögn íslenskra þjóðernissinna lítið um það. Hins vegar var [[Gyðingar|Gyðinga]] stöku sinnum getið í tengslum við kommúnisma. ''Mjölnir'', málgagn ''Félags þjóðernissinnaðra stúdenta'' við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], skrifaði harðast á móti Gyðingum. Hins vegar var dýrkun á öllu „íslensku“ og kynþáttahatur mikilvægur þáttur í hugmyndafræðinni. Helstu málgögn þjóðernissinnaflokksins voru ''Ísland'' og ''Ákæran''. Flokkur þjóðernissinna hætti að mestu störfum um [[1940]] en var formlega lagður niður [[1944]] þegar ósigur Þjóðverja í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] var orðinn augljós. Flokkurinn bauð fram í Alþingiskosningum og bæjarstjórnarkosningum og varð fylgi hans mest í bæjarstjórnarkosningum í [[Reykjavík]] árið [[1934]], 2,8%, en það voru samanlagt 399 atkvæði. == Tengt efni == *[[Íslensk þjóðernishyggja]] *[[Listi yfir Íslendinga sem voru tengdir Nasistaflokknum]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Frekari fróðleikur == * {{bókaheimild|höfundur=Ásgeir Guðmundsson|titill=Berlínarblús: íslenskir meðreiðarsveinar og fórnarlömb þýskra nasista (2. útgáfa)|útgefandi=Reykjavík: Skrudda|ár=2009}} * {{bókaheimild|höfundur=Hrafn Jökulsson & Illugi Jökulsson|titill=Íslenskir nasistar|útgefandi=Reykjavík: Tákn|ár=1988}} * {{bókaheimild|höfundur=Þór Whitehead|titill=Íslandsævintýri Himmlers 1935-1937 (2. útgáfa)|útgefandi= Reykjavík: Vaka-Helgafell|ár=1998}} * {{cite web |url=http://notendur.centrum.is/~snorrigb/holoc.htm |archive-url=https://vefsafn.is/is/20070504031857/http://notendur.centrum.is/~snorrigb/holoc.htm |archive-date=4. maí 2007 |url-status=dead |title=Helförin |website=Heimasíða Snorra G. Bergssonar}} {{sa|1934|1944}} [[Flokkur:Nasismi]] [[Flokkur:Fyrrum íslenskir stjórnmálaflokkar]] [[Flokkur:Fasistaflokkar]] [[Flokkur:Íslensk þjóðernishyggja]] [[Flokkur:Stjórnmálaflokkur þjóðernissinna á Íslandi]] 0lbmtiztyt3e4exkppa5dgee42vazim 1958924 1958923 2026-04-05T21:17:33Z Gurkubondinn 11672 færa heimildartilvísun. þessi tilvitnun er í heimildinni, en ekki sú fyrir neðan. 1958924 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur |flokksnafn_íslenska = Þjóðernishreyfing Íslendinga |mynd = [[Mynd:Flag of the Nationalist Party (Iceland).svg|150px|center|]] |leiðtogi = [[Jón H. Þorbergsson]]<br>[[Eiður S. Kvaran]]<br>[[Gísli Sigurbjörnsson]] |litur = #0166cc |stofnár = 1934 |lagt niður = 1944 |hugmyndafræði = [[Nasismi]], [[íslensk þjóðernishyggja]], [[gyðingahatur]], [[andkommúnismi]] |bestu kosningaúrslit = |verstu kosningaúrslit = }} [[Mynd:Nazi-march-Reykjavik-Iceland.jpg|thumb|right|Ganga niður Bankastræti á fjórða áratugnum til stuðnings nasisma.]] '''Þjóðernishreyfing Íslendinga''' ('''ÞHÍ''') var íslensk [[stjórnmál]]ahreyfing, stofnuð [[1933]]. Helstu leiðtogar hennar voru [[Jón H. Þorbergsson]] frá [[Laxamýri]], [[Eiður S. Kvaran]] sagn- og mannfræðingur og frímerkjasalinn [[Gísli Sigurbjörnsson]]. Þeir Eiður og Gísli höfðu báðir dvalist í [[Þýskaland]]i og orðið þar vitni að framgöngu [[nasismi|nasista]]. Aðalstefnumál hreyfingarinnar var að efla íslenska menningu á þjóðlegum grundvelli og vernda kynstofn Íslendinga. Mikilvægt þótti að útlendingar fengju ekki landvistarleyfi á Íslandi, nema um sérfræðinga væri að ræða í þeim greinum atvinnulífs, þar sem Íslendingar réðu ekki yfir sambærilegum fræðingum. ÞHÍ var skipuð tveimur andstæðum hópum: annars vegar óánægðum [[Sjálfstæðisflokkurinn|sjálfstæðis]]- og [[Framsóknarflokkurinn|framsóknarmönnum]] og hins vegar ungu fólki sem hrifist hafði af þýska nasismanum.<ref>{{cite web |url=http://notendur.centrum.is/~snorrigb/Jewicel.htm |archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070504011010/notendur.centrum.is/~snorrigb/Jewicel.htm |archive-date=4. maí 2007 |url-status=dead |title=Iceland and the Jewish Question until 1940 |author=Snorri G. Bergsson |website=Heimasíða Snorra G. Bergssonar |date=1994–1995}}</ref> Tímaritið ''Íslenzk endurreisn'', sem kom út árin 1933 og 1934, var helsta málgagn ÞHÍ. Hreyfingin klofnaði 1934 og stofnuðu fylgjendur þýsku nasistanna [[Flokkur þjóðernissinna|Flokk þjóðernissinna]], en ÞHÍ lagði fljótlega niður stafsemi. Meginstefna flokksins var andstaða við [[Kommúnismi|kommúnista]] og takmark ''„þjóðernissinna væri alger útrýming kommúnista{{nbsp}}... engir flokkar, aðeins sameinuð og sterk íslenzk þjóð.“<ref>{{Tímarit.is |5273255 |Nazismi á Íslandi: Saga Þjóðernishreyfingar Íslendinga og Flokks þjóðernissinna |útgáfudagsetning=1976 |blað=Saga, blað Sögufélags (XIV) |blaðsíða=5–68 |höfundur=Ásgeir Guðmundsson |skoðað=5. apríl 2026 }}</ref> <blockquote>„Takmark þjóðernisjafnaðarstefnunnar er að skapa Volksgemeinschaft —þjóðarsamfélag, órjúfandi þjóðarheild...{{nbsp}} Stéttamunurinn á að hverfa og allur ágreiningur, sem stafað getur af mismunandi uppeldi manna… Í því skyni starfa hin stóru æskulýðsfélög —Hitlersæskufélögin...{{nbsp}} „Ef þjóðin á að lifa, verður Marxisminn að deyja"''.</blockquote> Þrátt fyrir að [[Gyðingahatur]] væri eitt meginatriði í stefnu þýskra nasista skrifuðu flest málgögn íslenskra þjóðernissinna lítið um það. Hins vegar var [[Gyðingar|Gyðinga]] stöku sinnum getið í tengslum við kommúnisma. ''Mjölnir'', málgagn ''Félags þjóðernissinnaðra stúdenta'' við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], skrifaði harðast á móti Gyðingum. Hins vegar var dýrkun á öllu „íslensku“ og kynþáttahatur mikilvægur þáttur í hugmyndafræðinni. Helstu málgögn þjóðernissinnaflokksins voru ''Ísland'' og ''Ákæran''. Flokkur þjóðernissinna hætti að mestu störfum um [[1940]] en var formlega lagður niður [[1944]] þegar ósigur Þjóðverja í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] var orðinn augljós. Flokkurinn bauð fram í Alþingiskosningum og bæjarstjórnarkosningum og varð fylgi hans mest í bæjarstjórnarkosningum í [[Reykjavík]] árið [[1934]], 2,8%, en það voru samanlagt 399 atkvæði. == Tengt efni == *[[Íslensk þjóðernishyggja]] *[[Listi yfir Íslendinga sem voru tengdir Nasistaflokknum]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Frekari fróðleikur == * {{bókaheimild|höfundur=Ásgeir Guðmundsson|titill=Berlínarblús: íslenskir meðreiðarsveinar og fórnarlömb þýskra nasista (2. útgáfa)|útgefandi=Reykjavík: Skrudda|ár=2009}} * {{bókaheimild|höfundur=Hrafn Jökulsson & Illugi Jökulsson|titill=Íslenskir nasistar|útgefandi=Reykjavík: Tákn|ár=1988}} * {{bókaheimild|höfundur=Þór Whitehead|titill=Íslandsævintýri Himmlers 1935-1937 (2. útgáfa)|útgefandi= Reykjavík: Vaka-Helgafell|ár=1998}} * {{cite web |url=http://notendur.centrum.is/~snorrigb/holoc.htm |archive-url=https://vefsafn.is/is/20070504031857/http://notendur.centrum.is/~snorrigb/holoc.htm |archive-date=4. maí 2007 |url-status=dead |title=Helförin |website=Heimasíða Snorra G. Bergssonar}} {{sa|1934|1944}} [[Flokkur:Nasismi]] [[Flokkur:Fyrrum íslenskir stjórnmálaflokkar]] [[Flokkur:Fasistaflokkar]] [[Flokkur:Íslensk þjóðernishyggja]] [[Flokkur:Stjórnmálaflokkur þjóðernissinna á Íslandi]] gad5yu7a1fcfe8afl3ms3grtd6301i5 0 55058 1958928 1949697 2026-04-05T22:45:59Z TKSnaevarr 53243 1958928 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Innri svik | upprunalegt heiti = The Believer | director = [[Henry Bean]] | producer = {{Plainlist| * Susan Hoffman * Christopher Roberts }} | screenplay = Henry Bean | story = {{Plainlist| * Henry Bean * Mark Jacobson }} | starring = {{Plainlist| * [[Ryan Gosling]] * [[Billy Zane]] * [[Theresa Russell]] * [[Summer Phoenix]] }} | music = [[Joel Diamond]] | cinematography = [[Jim Denault]] | editing = {{Plainlist| * Mayin Lo * Lee Percy }} | studio = [[Seven Arts Pictures]] | distributor = [[Fireworks Entertainment|Fireworks Pictures]]<br />[[Samuel Goldwyn Films|IDP]] [[Roadside Attractions|Distribution]]<ref name="Mojo" /> | released = {{Film date|2001|01|19|[[Kvikmyndahátíðin í Sundance|Sundance]]|2002|05|17|Bandaríkin}} | runtime = 98 mínútur<!-- Theatrical runtime: 98:28 --><ref>{{cite web|title=''The Believer'' (15)|url=http://www.bbfc.co.uk/AFF171895/|archive-url=https://archive.today/20120723010151/http://www.bbfc.co.uk/AFF171895/|url-status=dead|archive-date=July 23, 2012|work=[[British Board of Film Classification]]|date=2001-09-14|access-date=2011-12-10}}</ref> | country = Bandaríkin | language = {{Plainlist| * Enska * Hebreska }} | budget = $1,5 milljónir<ref name="Mojo"/> | gross = $1,3 milljónir<ref name="Mojo">{{cite web |title=The Believer |publisher=Box Office Mojo |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=believer02.htm}}</ref> }} '''''Innri svik''''' (enska: ''The Believer'') er kvikmynd gerð árið [[2001]] eftir handriti [[Mark Jacobson]] og [[Henry Bean]] sem leikstýrði einnig. [[Ryan Gosling]] leikur Daniel Balint sem er rétttrúaður gyðingur sem gerist [[nýnasismi|nýnasisti]]. Myndin er byggð á sögu [[Daniel Burros]] sem var gyðingur í [[Nýnasistaflokkur Bandaríkjanna|Nýnasistaflokki Bandaríkjanna]] og [[Ku Klux Klan]]. Hún vann til verðlauna 2001 á [[Sundance-kvikmyndahátíðin]]ni. ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2001]] [[Flokkur:Kvikmyndir um kynþáttahatur]] [[Flokkur:Bandarískar kvikmyndir]] b5sa2klphsf9ajluibaqyfnagl9pv1p 0 60673 1958960 1882025 2026-04-06T01:03:17Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 1958960 wikitext text/x-wiki '''Lífsleikni''' (oft skammstafað '''LKN''') er námsgrein sem gerð var að sjálfstæðri skyldunámsgrein í grunn- og framhaldsskólum með aðalnámskrá sem menntamálaráðuneytið gaf út fyrir bæði skólastigin árið 1999. Lífleiknikennslu er ætlað að efla alhliða þroska barna og ungmenna þannig að þau rækti með sér andleg verðmæti, líkamlegt heilbrigði og sálrænan styrk auk þess að efla félagsþroska sinn, siðvit og virðingu fyrir sjálfum sér og öðrum. Einnig er áhersla á að styrkja áræði barna og ungmenna, frumkvæði, sköpunargáfu og aðlögunarhæfni svo þau geti tekist á við kröfur og áskoranir sem mæta þeim í daglegu lífi. Lífsleikni felur í sér víðtæka nálgun á fjölbreyttu efni þar sem aldur og þroski nemenda skiptir megin máli í efnisvali og efnistökum. Lífsleikni er einnig eitt af áhersluatriðum í starfi [[Leikskóli|leikskóla]] samkvæmt aðalnámskrá leikskóla sem gefin var út 1999. Lífsleikni vísar til enska hugtaksins life skills en árið 1993 gaf Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (World Health Organization, WHO) út leiðbeinandi rit um lífsleiknikennslu í skólum. Þar er lögð áhersla á að styrkja sálfélagslega hæfni nemenda svo þeir séu betur í stakk búnir til að takast á við lífið með það að markmiði að stuðla að alhliða heilbrigði þeirra og velsæld. Færniþættir sem eru taldir í lykihlutverki í lífsleiknikennslu eru; að taka ákvarðanir, að leysa mál eða vandamál, skapandi hugsun, gagnrýnin hugsun, samskiptahæfni, góð tjáskipti, sjálfsvitund og sjálfsþekking, að sýna samhygð, að takast á við tilfinningar og að takast á við álag og streitu. Dr. Kristján Kristjánsson, heimspekingur, hefur skipt lífsleikni, eins og hún er sett fram í aðalnámskrám frá 1999, í þrenns konar uppistöðugildi. Í fyrsta lagi hin siðferðilegu gildi. Þau eru andleg verðmæti, siðvit, virðing fyrir sjálfum sér og öðrum, alhliða þroski, gagnrýnin hugsun, mannrækt, samhygð, tilgangur leikreglna í samskiptum, sanngirni, réttlæti og kurteisi. Í öðru lagi sálræn gildi sem eru; sjálfsmynd, sálrænn styrkur, líðan, sjálfsþekking, skapandi hugsun, lífsstíll, margbreytileiki og lýsing tilfinninga, sjálfstraust, sjálfsagi, markmiðssetning og að standast þrýsting. Þriðji flokkur uppistöðugilda eru hin pólitísku gildi; þ.e. mannréttindi, borgaravitund, alþjóðavitund og jafnrétti. {{stubbur|skóli}} [[Flokkur:Námsgreinar]] gqo7lf125bkoh9q3yqqwmvnbl137kq3 1958961 1958960 2026-04-06T01:05:51Z Kattarnef 106306 1958961 wikitext text/x-wiki '''Lífsleikni''' (oft skammstafað '''LKN''') er námsgrein sem gerð var að sjálfstæðri skyldunámsgrein í grunn- og framhaldsskólum með aðalnámskrá sem [[menntamálaráðuneytið]] gaf út fyrir bæði skólastigin árið 1999. Lífleiknikennslu er ætlað að efla alhliða þroska barna og ungmenna þannig að þau rækti með sér andleg verðmæti, líkamlegt heilbrigði og sálrænan styrk auk þess að efla félagsþroska sinn, siðvit og virðingu fyrir sjálfum sér og öðrum. Einnig er áhersla á að styrkja áræði barna og ungmenna, frumkvæði, sköpunargáfu og aðlögunarhæfni svo þau geti tekist á við kröfur og áskoranir sem mæta þeim í daglegu lífi. Lífsleikni felur í sér víðtæka nálgun á fjölbreyttu efni þar sem aldur og þroski nemenda skiptir megin máli í efnisvali og efnistökum. Lífsleikni er einnig eitt af áhersluatriðum í starfi [[Leikskóli|leikskóla]] samkvæmt aðalnámskrá leikskóla sem gefin var út 1999. Lífsleikni vísar til enska hugtaksins "life skills" en árið 1993 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]] út leiðbeinandi rit um lífsleiknikennslu í skólum. Þar er lögð áhersla á að styrkja sálfélagslega hæfni nemenda svo þeir séu betur í stakk búnir til að takast á við lífið með það að markmiði að stuðla að alhliða heilbrigði þeirra og velsæld. Færniþættir sem eru taldir í lykihlutverki í lífsleiknikennslu eru; að taka ákvarðanir, að leysa mál eða vandamál, [[skapandi hugsun]], [[gagnrýnin hugsun]], samskiptahæfni, góð tjáskipti, sjálfsvitund og sjálfsþekking, að sýna samhygð, að takast á við tilfinningar og að takast á við álag og streitu. [[Dr. Kristján Kristjánsson]], heimspekingur, hefur skipt lífsleikni, eins og hún er sett fram í aðalnámskrám frá 1999, í þrenns konar uppistöðugildi. Í fyrsta lagi hin siðferðilegu gildi. Þau eru andleg verðmæti, siðvit, virðing fyrir sjálfum sér og öðrum, alhliða þroski, gagnrýnin hugsun, mannrækt, samhygð, tilgangur leikreglna í samskiptum, sanngirni, réttlæti og kurteisi. Í öðru lagi sálræn gildi sem eru; sjálfsmynd, sálrænn styrkur, líðan, sjálfsþekking, skapandi hugsun, lífsstíll, margbreytileiki og lýsing tilfinninga, sjálfstraust, sjálfsagi, markmiðssetning og að standast þrýsting. Þriðji flokkur uppistöðugilda eru hin pólitísku gildi; þ.e. mannréttindi, borgaravitund, alþjóðavitund og jafnrétti. {{stubbur|skóli}} [[Flokkur:Námsgreinar]] 5cxq5gmc3md7h653a7flimowfub951g 0 64469 1958979 1952539 2026-04-06T11:21:46Z TKSnaevarr 53243 1958979 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Lillian_Gish-edit1.jpg|thumb|right|Ljósmynd af Lillian Gish árið 1921.]] '''Lillian Diana Gish''' ([[14. október]] [[1893]] – [[27. febrúar]] [[1993]]) var [[Bandaríkin|bandarísk]] [[Leikari|leikkona]] sem starfaði jafnt á [[Leiklist|sviði]], í [[kvikmynd]]um og [[sjónvarp]]i. Leiklistarferill hennar spannaði 75 ár, eða frá [[1912]]-[[1987]]. Lillian var stjarna í [[Hollywood]] á öðrum og þriðja áratug 20. aldar, og helst fyrir leik sinn í myndum leikstjórans [[D.W. Griffith]], en hún lék t.d. aðalhlutverkið í mynd hans ''[[Birth of a Nation]]'' ([[1915]]). Hún er einnig fræg fyrir að hafa leikið í hinni frægu kvikmynd, og einu kvikmynd, leikstjórans [[Charles Laughton]], ''[[The Night of the Hunter]]'' (''Nótt veiðimannsins''). Lillian lauk svo ferli sínum með því að leika á móti [[Bette Davis]] í ''[[The Whales of August]]'' sem [[Lindsay Anderson]] leikstýrði. == Tenglar == * {{Tímarit.is|1599281|Lillian Gish|blað=Morgunblaðið|útgáfudagsetning=9. september 1984|blaðsíða=88–89}} {{Stubbur|Æviágrip}} {{fde|1893|1993|Gish, Lillian}} [[Flokkur:Bandarískir leikarar|Gish, Lillian]] j7f4z1sigi81oqm0g09zv2uw38nid7p 0 68139 1958955 1839302 2026-04-06T01:00:37Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 1958955 wikitext text/x-wiki [[Mynd:BobMoran22.jpg|thumb|right|Bob Moran Nr. 22]] '''''Tvífara Gula skuggans''''' er unglingasaga eftir [[Henri Vernes]]. == Söguþráður == Að á mann sé ráðist af tvíburabróður sínum, þegar maður á engan tvíburabróður og ekki einu sinni bróður, kann að þykja ósennilegt. En þegar svo kemur á daginn, að það er hinn ógurlegi herra Ming, þekktari undir nafninu Guli Skugginn, sem heldur í spottann, þá vita menn, að jafnvel hinir ótrúlegustu hlutir gerast. Bob Moran og Bill vinur hans eru jafnórtauðir og áður að berjast við óvin mannkynsins, Gula skuggann, og munar minnstu, að þeir gangi með sigur að hólmi. En herra Ming á sér hræðilega liðsmenn. Hverjir eru þeir? Moran hefur vissulega marga hildi háð gegn margskonar andstæðingum, en aldrei gegn sjálfum sér. Það ber margt furðulegt fyrir í þessari bók og sannar yður enn þá einu sinni, að Guli skugginn er ekki allur, þar sem hann er séður. == Aðalpersónur == Bob Moran, Bill Balantine, Sir Archibald Baywater, Herra Ming (Guli skugginn), Tanía Orloff, Samuel Finlayson, == Sögusvið == [[London]], [[England]] - Kings Lyn, Fen-fenin, England == Bókfræði == * Titill: Tvífarar Gula skuggans * Undirtitill: Drengjasaga um afrek hetjunnar Bob Moran * Á frummáli: Les sosies de l'Ombre Jaune * Upprunalegur útgefandi: Gérard & Co. * Fyrst útgefið: 1961 * Höfundur: Henri Vernes * Þýðandi: Magnús Jochumsson * Útgefandi: Prentsmiðjan Leiftur Hf. * Útgáfuár: 1971 [[Flokkur:Bækur eftir Henri Vernes]] [[Flokkur:Bókaárið 1961]] kv1yoz1qdvjoyubjb66d4htjnkx907g 0 68157 1958962 1838703 2026-04-06T01:06:21Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1958962 wikitext text/x-wiki [[Mynd:BobMoran14.jpg|thumb|right|Bob Moran Nr. 14]] '''''Hefnd Gula skuggans''''' er unglingasaga eftir [[Henri Vernes]]. == Söguþráður == Nei, ekki aldeilis! Guli skugginn er ekki dauður. Og hann á Bob grátt að gjalda. Það er nú í [[París]], sem hinn ógurlegi herra Ming ásamt dakóítum sínum og sérfræðingum í kyrkingum, hefur á prjónunum sín hrollvekjandi áform að vekja skelfingu meðal alls mannkyns. Enn á ný leggur Bob til orrustu við þennan hræðilega Mongóla. Úr neðanjarðarhvelfinum og skólpleiðslum Parísar, austur á Nílarbakka, berst nú leikurinn með stígandi hraða og hörðum átökum, því eins og allir vita, er Guli Skugginn og leynifélag hans ekkert lamb að leika sér við. En í þetta skipti heppnazt Bob samt ekki að ráða niðurlögum hans, þrátt fyrir góðan vilja og aðstoð vinar síns, Bills Ballantines, og hinni yndisfögru Tönju Orloff. Honum tekst að vísu að koma í veg fyrir fyriætlanir hans, en Guli Skugginn hefnir sín sín grimilega. Þótt Bob sé ákafur baráttumaður gegn hinum illu máttarvöldum, er hann sams sem áður ekki algerlega ódauðlegur. == Aðalpersónur == Bob Moran, Prófessor Aristide Clairembart, Tanja Orloff, Sir Archibald Baywatter, Bill Ballantine, Herra Ming/Guli skugginn, Ferret lögreglustjóri, Doktor Packart, Jakob Star == Sögusvið == París, [[Frakkland]] - [[Brussel]], Belgía - Kairó, Assúan, Egyptaland == Bókfræði == * Titill: Hefnd Gula skuggans * Undirtitill: Æsispennandi drengjasaga um afreksverk hetjunnar Bob Moran * Á frummáli: La revanche de l'Ombre Jaune * Upprunalegur útgefandi: Gérard & Co. * Fyrst útgefið: 1959 * Höfundur: Henri Vernes * Þýðandi: Magnús Jochumsson * Útgefandi: Prentsmiðjan Leiftur Hf. * Útgáfuár: 1967 [[Flokkur:Bækur eftir Henri Vernes]] [[Flokkur:Bókaárið 1959]] ces4wpvjtj8zsdom2tqamy65lbosr4l 14 70139 1958964 1696020 2026-04-06T01:11:26Z TKSnaevarr 53243 1958964 wikitext text/x-wiki Listi yfir fólk sem hefur verið sæmt [[Fálkaorðan|Fálkaorðunni]]. Heimildir fyrir orðuhöfum má finna í [https://www.forseti.is/embaettid/orduhafaskra Orðuhafaskrá] á heimasíðu forsetaembættisins. [[Flokkur:Hin íslenska fálkaorða]] [[Flokkur:Verðlaunahafar]] 9mf6johuda73tzpllmp32l7aj3vngj5 0 72616 1958946 1385387 2026-04-06T00:26:16Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1958946 wikitext text/x-wiki '''''Persónustyrkleikar og dyggðir''''' er er handbók um mennskar [[dyggð]]ir og styrkleika og er gefin út af Values in Action Institute, sem er „non profit“ framtakak Manuel D. og Rhoda Mayerson stofnuninnar sem er stjórnað af Dr. Neal H. Mayerson. Bókin er fulltrúi fyrstu tilraunar þessarar rannsóknarmiðstöðvar til að til að gera grein fyrir og flokka jákvæða sálfræðlega eiginleika manna. Á sama hátt og ''Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders'' er notað til að aðstoða við greiningu of flokkun á andlegum sjúkdómum, er bókinni ''Persónustyrkleikum og dyggðum'' ætlað að vera kenningarlegur rammi fyrir rannsóknir á jákvæðum eiginleikum. Bókin gerir grein fyrir sex flokkum dyggða sem hver hefur sex undirflokka styrkleika. == Dyggða- og styrkleikaflokkunin == *Viska og þekking *Sköpunargáfa(dæmi [[Albert Einstein]]) *Forvitni (dæmi John C. Lilly) *Opinn hugur (dæmi [[William James]]) *Lærdómsást (dæmi Benjamín Franklin) *Dómgreind og viska (dæmi Anna Landers) *Kjarkur *Hugrekki (dæmi Ernest Schakleton) *Staðfesta (dæmi [[John D. Rockefeller]]) [[Flokkur:Jákvæð sálfræði]] mip9jt8a5avpaojw5veho0vyli27n05 1958947 1958946 2026-04-06T00:28:39Z Kattarnef 106306 1958947 wikitext text/x-wiki '''''Persónustyrkleikar og dyggðir''''' er er handbók um mennskar [[dyggð]]ir og styrkleika og er gefin út af Values in Action Institute, sem er „non profit“ framtakak Manuel D. og Rhoda Mayerson stofnuninnar sem er stjórnað af Dr. Neal H. Mayerson. Bókin er fulltrúi fyrstu tilraunar þessarar rannsóknarmiðstöðvar til að til að gera grein fyrir og flokka jákvæða sálfræðlega eiginleika manna. Á sama hátt og ''Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders'' er notað til að aðstoða við greiningu of flokkun á andlegum sjúkdómum, er bókinni ''Persónustyrkleikum og dyggðum'' ætlað að vera kenningarlegur rammi fyrir rannsóknir á jákvæðum eiginleikum. Bókin gerir grein fyrir sex flokkum dyggða sem hver hefur sex undirflokka styrkleika. == Dyggða- og styrkleikaflokkunin == *Viska og þekking *Sköpunargáfa (dæmi: [[Albert Einstein]]) *Forvitni (dæmi: [[John C. Lilly]]) *Opinn hugur (dæmi: [[William James]]) *Lærdómsást (dæmi: [[Benjamin Franklin|Benjamín Franklin]]) *Dómgreind og viska (dæmi: [[Anna Landers]]) *Kjarkur *Hugrekki (dæmi: [[Ernest Schakleton]]) *Staðfesta (dæmi: [[John D. Rockefeller]]) [[Flokkur:Jákvæð sálfræði]] i09c65mok3zl2ae2fmi7wfiyr5ivjhq 0 73436 1958917 1955505 2026-04-05T20:48:04Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1958917 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Foncia_-_Brest_2008-2.jpg|thumb|right|''Foncia'' sem Desjoyeaux sigldi til sigurs í Vendée Globe 2008-09.]] '''Michel Desjoyeaux''' (f. [[16. júlí]] [[1965]]) er [[Frakkland|franskur]] [[siglingar|siglingamaður]] sem hefur unnið fjölda úthafssiglingakeppna, þar á meðal eina erfiðustu keppni heims, [[Vendée Globe]], tvisvar. ==Tenglar== * [http://www.teamfoncia.com Vefur Foncia-liðsins]{{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20090217073120/http%3A//www.teamfoncia.com// |date=2009-02-17 }} {{stubbur|æviágrip|siglingar|Frakkland}} {{DEFAULTSORT:Desjoyeaux, Michel}} [[Flokkur:Franskir siglingamenn]] {{f|1965}} s732gd0hphahxrng38q73b1f12dq1jc 0 75624 1958956 1942470 2026-04-06T01:01:08Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1958956 wikitext text/x-wiki '''Akthelia Pharmaceuticals''' er íslenskt lífvísindafyrirtæki sem þróar ný [[lyf]] sem verja slímhúð í meltingarvegi fyrir skemmdum og fylgikvillum sem fylgja krabbameins- og stofnfrumumeðferð.<ref name="home">[https://www.aktheliapharma.com/ Akthelia Pharmaceuticals – heimasíða]</ref><ref name="about">[https://www.aktheliapharma.com/about ABOUT – Akthelia Pharmaceuticals]</ref><ref name="clinical">[https://www.aktheliapharma.com/clinical-focus CLINICAL FOCUS – Akthelia Pharmaceuticals]</ref> Fyrirtækið var stofnað af Guðmundi Hrafni Guðmundssyni, Eiríki Steingrímssyni, Roger Strömberg og Birgittu Agerberth sem öll eru prófessorar við Karolinska Institutet í [[Svíþjóð]] eða við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]].<ref name="hi-horizon">[https://english.hi.is/news/almost-isk-900-million-awarded-development-drugs-tackle-antibiotic-resistant-bacteria Almost ISK 900 million awarded for development of drugs to tackle antibiotic-resistant bacteria – University of Iceland]</ref><ref name="hi-symp">[https://english.hi.is/news/pharmaceutical_company_introduced_at_american_symposium Pharmaceutical company introduced at American symposium – University of Iceland]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Akthelia vinnur að þróun lyfja sem byggja á einkaleyfisvörðum efnaflokkum sem örva meðfædda ónæmiskerfið og hafa jafnframt bólgueyðandi áhrif.<ref name="about" /><ref name="eu-grant">[https://www.aktheliapharma.com/post/akthelia-pharmaceuticals-and-the-university-of-iceland-secure-a-6m-eu-horizon-grant Akthelia Pharmaceuticals and the University of Iceland Secure a €6M EU Horizon Grant]</ref> == Starfsemi == Krabbameins- og stofnfrumumeðferðir hafa alvarlegar aukaverkanir, meðal annars sem tengjast meltingarveginum. Meginverkefni Akthelia snýr að þróun lyfja til að verja slímhúð í meltingarvegi fyrir skemmdum og fylgikvillum sem fylgja slíkum meðferðum. Markmiðið er að minnka eða koma í veg fyrir sársauka, bólgur, sýkingar, og jafnvel andlát sjúklinga og auka lífsgæði þeirra.<ref name="home" /><ref name="clinical" /><ref name="beam">[https://beam-alliance.eu/akthelia-pharmaceuticals-featured-in-icelandic-newspaper-vidskiptabladid/ Akthelia Pharmaceuticals featured in Icelandic newspaper Viðskiptablaðið – BEAM Alliance]</ref> Fyrirtækið vinnur einnig að verkefnum á sviði sýkinga og sárameðferðar, meðal annars fyrir sár hjá sykursjúkum.<ref name="clinical" /> Fyrirtækið er enn á forskoðunarstigi og lyf þess hafa ekki hafið klínískar rannsóknir á mönnum.<ref name="about" /><ref name="pipeline">[https://www.aktheliapharma.com/pipeline PIPELINE – Akthelia Pharmaceuticals]</ref><ref name="mtec">[https://mtec-sc.org/members/akthelia Akthelia Pharmaceuticals – MTEC]</ref> == Saga == Upphaf Akthelia byggist á áratuga rannsóknum á varnarefnasameindum og meingerð sem tengist truflun á varnarlagi þekju- og slímhimnuvefs.<ref name="about" /> Í upphafi byggði starfsemin á rannsóknum á áhrifum stuttra fitusýra á slímhúð. Þessar rannsóknir leiddu til uppgötvunar nýrra sameinda sem gætu nýst í lyf.<ref name="about" /> == Árangur og viðurkenningar == Akthelia Pharmaceuticals hefur hlotið fjármögnun og viðurkenningar fyrir rannsóknir á nýjum lyfjum gegn sýklalyfjaónæmi og þróun lyfja sem styðja eðlileg varnarkerfi líkamans.<ref name="hi-horizon" /><ref name="eu-grant" /> Fyrirtækið hefur hlotið styrki frá RANNÍS, Vísindasjóði Krabbameinsfélagsins og Evrópusambandinu.<ref name="rannis-grant">[https://www.aktheliapharma.com/post/akthelia-pharmaceuticals-awarded-rannis-grant-to-accelerate-gastrimod-akt-011-for-chemotherapy Akthelia Pharmaceuticals Awarded RANNIS Grant to Accelerate Development of Gastrimod® (AKT-011) for Chemotherapy-Induced FN]</ref><ref name="eu-grant" /> Fyrirtækið hefur einnig fengið viðurkenningar frá Evrópusambandinu fyrir framúrskarandi nýsköpun, meðal annars í formi viðurkenningarinnar ''European Commission Seal of Excellence''.<ref name="seal">[https://www.aktheliapharma.com/post/akthelia-receives-european-commission-seal-of-excellence Akthelia receives European Commission Seal of Excellence]</ref> == Heimildir == <references /> [[Flokkur:Íslensk sprotafyrirtæki]] nhg3j7a8fytxzmlbw0xbs31p9e5lzhr 0 78381 1958959 1857217 2026-04-06T01:02:40Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 1958959 wikitext text/x-wiki [[Mynd:HusavikWhaleMuseum.jpg|thumb||250px|Í Hvalasafninu]] '''Hvalasafnið á Húsavík''' er safn á [[Húsavík]], við Skjálfandaflóa á Norð-Austurlandi. Það var stofnað 1997 og er sjálfseignarstofnun sem ekki er rekin í hagnaðarskyni. Upphaflega var lítil sýning í sal félagsheimilisins á efri hæð Hótels Húsavíkur. Ári seinna flutti safnið í um 200 m² rými á efri hæð „Verbúðanna“ við höfnina. Safnið hét þá Hvalamiðstöðin á Húsavík. Gestafjöldi óx jafnt og þétt og því var nauðsynlegt að flytja safnið í stærra húsnæði sem hentaði starfsemi þess betur. Árið 2000 keypti Hvalamiðstöðin gamla sláturhús Kaupfélags Þingeyinga (sem var byggt 1931 og hætt notkun á 9. áratugnum) og gerði það upp og opnaði svo nýtt safn í júní 2002. Árið 2004 var nafni safnsins breytt í Hvalasafnið á Húsavík. Sýningin óx hratt, árið 2005 var líffræðisalnum bætt við en þar er að finna yfirgripsmiklar upplýsingar um vistfræði hafsins, líffræði og lífeðlisfræði hvaldýra. Sýningarsvæði safnsins er nú 1600 m². == Safnið == [[Mynd:whalingroom.jpg|thumb|250px|left]] Tilgangur safnsins er að fræða almenning um vistkerfi hafsins og tegundir hvaldýra, með áherslu á tegundir í Norður-Atlantshafinu. Í vísindahlutanum er að finna kynningu á rannsóknum safnsins sem hafa vaxið síðan 2001 og eru nú grunnur alþjóðlegrar samvinnu og útgáfu. Árið 2007 hlaut safnið formlega viðurkenningu Menntamálaráðuneytisins sem fræðastofnun. === Sýningarsvæðið === Sýning Hvalasafnsins er á 1.400 m² svæði á tveimur hæðum. Áhersla er lögð á vandaða framsetningu efnis. Skýringarmyndir og náttúrulegir sýningargripir vekja áhuga gesta og ímyndunarafl og hvetja til lestrar fræðandi texta. Á neðri hæðinni er að finna sýningu um vistkerfi hafsins sem kynnir gestum búsvæði og vistfræði hvala. Þar er líka að finna upplýsingar um þróun, líffærafræði og lífeðlisfræði hvaldýra. Aðrir hlutar sýningarinnar fjalla um tegundir hvala í Norður-Atlantshafi, náttúrusögu þeirra, hvalreka, hvalaskoðun og hvalveiðar Íslendinga fyrr og nú. Sérstakt herbergi er tileinkað höfrungum með áherslu á algengustu tegundir við [[Ísland]]. Háhyrningar fá sérstaka umfjöllun, þar á meðal frægasti íslenski háhyrningurinn, [[Keikó]]. Tvær heimildarmyndir um hvalveiðar og átökin milli hvalveiða og hvalaskoðunar eru til sýnis. Þar sem fjallað er um hljóð hvala og bergmálstækni er meðal annars gagnvirkur tölvuleikur sem nota má til að fræðast um hljóð hvala. [[Mynd:whaleskeleton2.jpg|thumb|right|250px|Beinagrind hvals]] Á efri hæð safnsins er „hvala-galleríið“ en þar er að finna beinagrindur af níu tegundum hvala. Fyrsta beinagrindin sem sett var saman var af norðsnjáldra (Mesoplodon bidens) árið 1998, næstu grindur voru af hrefnu (Balaenoptera acutorostrata) og búrhval (Physeter macrocephalus). Aðrar beinagrindur eru af hnúfubak (Megaptera novaeangliae), háhyrningi (Orcinus orca), skugganefju (Ziphius cavirostris), andarnefju (Hyperoodon apmullatus) og grindhval (Globicephala melas). Árið 2004 fékk safnið að gjöf frá Grænlandi afar áhugaverða beinagrind af náhval (Monodon monoceros). === Sjálfboðaliðastarf === Safnið hefur frá upphafi staðið fyrir alþjóðlegu sjálfboðaliðaprógrammi sem á sinni tíð var nánast óþekkt á Íslandi. Sjálfboðaliðarnir hafa flestir verið háskólanemar í líffræði eða skyldum greinum. Sjálfboðaliðarnir eru daglegri starfsemi safnsins ómetanlegir, með þeim er unnt að halda safninu opnu allan daginn, alla daga sumarsins. Sjálfboðaliðarnir þýða kynningartexta, vinna að sýningunni sem stöðugt er verið að bæta og taka þátt í rannsóknarverkefnum safnsins. Þeir eiga möguleika á að fræðast um hvali og upplifa þá í sínu náttúrulega umhverfi. Þeir verða fljótt færir um að veita gestum sérfræðileiðsögn um safnið og geta oft veitt fræðslu og upplýsingar á mörgum tungumálum. Sjálfboðaliðarnir taka þátt í rannsóknum safnsins á hvölum en þær hafa staðið yfir um árabil. Hvalaskoðunarbátar eru nýttir til að nálgast hvalina og fara sjálfboðaliðar í eina ferð á dag til að afla nauðsynlegra gagna vegna rannsókna. Gagnabanki safnsins er uppfærður jafn óðum og notaður af rannsakendum til áframhaldandi fræðistarfa. == Hvalarannsóknin == Rannsókn Hvalasafnsins byrjaði árið 1998 en gögnin sem var aflað voru send til annarrar stofnunar. Nokkrum árum seinna ákvað safnið að gera sitt eigið gagnasafn. Í samráði við annað af hvalskoðunarfyrirtækjum bæjarins, Norðursiglingu, var ákveðið að starfsfólk Hvalasafnsins gæti farið í hvalaskoðunarferðir á sumrin til að safna gögnum. Safnið er einnig í samstarfi við bæði háskóla og aðra rannsakendur. Hingað til hefur rannsóknin aðallega snúist um svokallaða ljósmyndagreiningu, þar sem bornar eru saman myndir af hvölum og greindir í sundur einstaklingar innan tegundar. Einnig er kannað vistkerfi og öndunar mynstur hvalanna. == Tenglar == [http://www.whalemuseum.is Hvalasafnið á Húsavík] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181115233549/http://www.whalemuseum.is/ |date=2018-11-15 }} [[Flokkur:Söfn á Íslandi]] [[Flokkur:Húsavík]] {{S|1997}} 2vn3v9o9ubm1ni5jhlhjo2boyyr2esf 0 82185 1958938 1387474 2026-04-05T23:57:36Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 1958938 wikitext text/x-wiki Þetta er '''listi yfir skákbyrjanir''' og þeim er skipað eftir [[Alfræðiorðabók skákbyrjana]] (ECO kóðar). == A == * Hvítur leikur öðru en 1.e4 og 1.d4 (A00-A39) * 1.d4 án 1...d5 eða 1...Rf6: Óvenjuleg svör við 1.d4 (A40-A44) * 1.d4 Rf6 án 2.c4: Óvenjuleg svör við 1...Rf6 (A45-A49) * 1.d4 Rf6 2.c4 án 2...e6 eða 2...g6: Óvenjulegar [[Indversk vörn|indverskar varnir]] (A50-A79) * 1.d4 f5: [[hollensk vörn]] (A80-A99) === A00-A39 === Hvítur leikur öðru en 1.e4 og 1.d4: * A00 Óvenjulegar byrjanir :* Anderssen byrjun: 1. a3 ::* Anderssen byrjun, '''Pólskur gambítur''': 1. a3 a5 2. b4 ::* Anderssen byrjun, '''hrollvekju uppstilling''': 1. a3 e5 2. h3 d5 ::* Anderssen byrjun, '''Andersgaddur''': 1. a3 g6 2. g4 :* Ware byjun: 1. a4 ::* Ware byrjun, '''Væng gambítur''': 1. a4 b5 2. axb5 Bb7 ::* Ware byrjun, '''Ware gambítur''': 1. a4 e5 2. a5 d5 3. e3 f5 4. a6 ::* Ware byrjun, '''krabba afbrigði''': 1. a4 e5 2. h4 :* Durkin byrjun: 1. Ra3 :* Sokolsky byrjun: 1. b4 ::* Sokolsky byrjun, '''Birmingham gambítur''': 1. b4 c5 ::* Sokolsky byrjun, '''Hliðarárásar afbrigði''': 1. b4 c6 ::* Sokolsky byrjun, '''Schuhler gambítur''': 1. b4 c6 2. Bb2 a5 3. b5 cxb5 4. e4 ::* Sokolsky byrjun, '''Myers afbrigði''': 1. b4 d5 2. Bb2 c6 3. a4 ::* Sokolsky byrjun, '''Bugayev árás''': 1. b4 e5 2. a3 ::* Sokolsky byrjun, '''Wolferts gambítur''': 1. b4 e5 2. Bb2 c5 :* Saragossa byrjun: 1.c3 :* Dunst byrjun: 1. Rc3 :* Van 't Kruijs byrjun: 1.e3 :* Mieses byrjun: 1. d3 :* Barnes byrjun: 1. f3 :* Benko byrjun: 1. g3 :* Grob árás: 1. g4 :* Clemenz byrjun: 1. h3 :* Desprez byrjun: 1. h4 :* Amar byrjun: 1. Rh3 * A01 Larsen byrjun, 1. b3 (Owen byrjun) (grísk árás) * A02 Bird byrjun, 1. f4 (hollensk árás) * A03 Bird byrjun, 1...d5 * A04 Réti byrjun, 1. Rf3 * A05 Reti byrjun, 2...Rf6 * A06 Reti byrjun, 2...d5 * A07 Reti byrjun, kóngsindversk árás (Barcza kerfi) * A08 Reti byrjun, kóngsindversk árás * A09 Reti byrjun, 2...d5 3.c4 :* A10 enskur leikur * A11 enskur, Caro-Kann varnarkerfi * A12 enskur, Caro-Kann varnarkerfi * A13 enskur leikur * A14 enskur, Neo-Katalónskur, hafnað * A15 enskur, 1...Rf6 (Angloindversk vörn) * A16 enskur leikur * A17 enskur leikur, [[broddgöltur (skák))|broddgaltarvörn]] * A18 enskur, Mikenas-Carls vörn * A19 enskur, Mikenas-Carls, sikileyjarafbrigði :* A20 enskur leikur * A21 enskur leikur * A22 enskur leikur * A23 enskur leikur, Bremen kerfi, Keres afbrigði * A24 enskur leikur, Bremen kerfi með 3...g6 * A25 enskur leikur, öfug sikileyjarvörn * A26 enskur leikur, lokað kerfi * A27 enskur leikur, þriggja riddara kerfi * A28 enskur leikur, fjögurra riddara kerfi * A29 enskur leikur, fjögurra riddara kerfi, fianchetto kóngsmegin :* A30 enskur leikur, samhverft afbrigði * A31 enskur leikur, samhverfur, Benoni uppstilling * A32 enskur leikur, samhverfur * A33 enskur leikur, samhverfur * A34 enskur leikur, samhverfur * A35 enskur leikur, samhverfur * A36 enskur leikur, samhverfur * A37 enskur leikur, samhverfur * A38 enskur leikur, samhverfur * A39 enskur leikur, samhverfur, aðalafbrigðið með d4 === A40-A44 === 1.d4 án 1...d5 eða 1...Rf6: Óvenjuleg svör við 1.d4 (A40-A44) :* A40 drottningarpeðs byrjun (þar á meðal ensk vörn, Englund gambítur, drottnigarriddara vörn, pólsk vörn og Keres vörn) * A41 drottningarpeðsbyrjun, Wade vörn * A42 nútímavörn, Averbakh kerfi og Wade vörn * A43 forn benoni vörn * A44 forn benoni vörn === A45-A49 === 1.d4 Rf6 án 2.c4: Óvenjuleg svör við 1...Rf6 (A45-A49) * A45 drottningarpeðs byrjun * A46 drottningarpeðs byrjun * A47 drottningarindversk vörn * A48 kóngsindversk, austur indversk vörn * A49 [[kóngsindversk vörn]], fianchetto án c4 === A50-A79 === 1.d4 Rf6 2.c4 án 2...e6 eða 2...g6: Óvenjulegar indverskar varnir (A50-A79) :* A50 drottningarpeðs byrjun * A51 Budapest gambítur, hafnað * A52 Budapest gambítur * A53 forn indversk vörn (Chigorin indversk vörn) * A54 forn indversk, úkraínskt afbrigði * A55 forn indverskt, aðalafbrigðið * A56 Benoni vörn * A57 Benko gambítur * A58 Benko gambítur, þeginn * A59 Benko gambítur 7.e4 :* A60 Benoni vörn * A61 Benoni vörn * A62 Benoni, Fianchetto afbrigði án ...Rbd7 * A63 Benoni, Fianchetto afbrigði, 9...Rbd7 * A64 Benoni, Fianchetto afbrigði, 11...He8 * A65 Benoni, 6.e4 * A66 Benoni, peðastorms afbrigði * A67 Benoni, Taimanov afbrigði * A68 Benoni, fjögurra peða árás * A69 Benoni, fjögurra peða árás, aðalafbrigði :* A70 Benoni, klassísk með e4 og Rf3 * A71 Benoni, klassísk, 8.Bg5 * A72 Benoni, klassísk, án 9.O-O * A73 Benoni, klassísk, 9.O-O * A74 Benoni, klassísk, 9...a6, 10.a4 * A75 Benoni, klassísk, með ...a6 og 10...Bg4 * A76 Benoni, klassísk, 9...He8 * A77 Benoni, klassísk, 9...He8, 10.Rd2 * A78 Benoni, klassísk með ...He8 og ...Ra6 * A79 Benoni, klassísk, 11.f3 === A80-A99 === 1.d4 f5: hollensk vörn (A80-A99) :* A80 hollensk vörn * A81 hollensk vörn * A82 hollensk, Staunton gambítur, inniheldur einnig Balogh vörn * A83 hollensk, Staunton gambítur, Staunton línan * A84 hollensk vörn * A85 hollensk með 2.c4 og 3.Rc3 * A86 hollensk með 2.c4 og 3.g3 * A87 hollensk, Leníngrad, aðalafbrigðið * A88 hollensk, Leníngrad, aðalafbrigðið með 7...c6 * A89 hollensk, Leníngrad, aðalafbrigðið með Rc6 :* A90 hollensk vörn * A91 hollensk vörn * A92 hollensk vörn * A93 hollensk, grjótgarðs, Botvinnik afbrigði * A94 hollensk, grjótgarðs með Ba3 * A95 hollensk, grjótgarðs með Rc3 * A96 hollensk, klassískt afbrigði * A97 hollensk, Ilyin-Genevsky afbrigði * A98 hollensk, Ilyin-Genevsky afbrigði með Dc2 * A99 hollensk, Ilyin-Genevsky afbrigði með b3 == B == * 1.e4 án 1...c5, 1...e6 eða 1...e5 (B00-B19) * 1.e4 c5: [[sikileyjarvörn]] (B20-B99) ===B00-B19=== 1.e4 án 1...c5, 1...e6 eða 1...e5 (B00-B19) :*B00 Kóngapeðs byrjun án 1... e5, 1... d5, 1... Rf6, 1... g6, 1... d6, 1... c6, 1... c5. ** Nimzowitsch vörn 1... Rc6 ** St. George vörn 1... a6 ** Owen vörn (grísk vörn) 1... b6 ** flóðhests vörn ** og fleiri *B01 Skandinavísk vörn *B02 Aljekíns vörn *B03 Aljekíns vörn, 3.d4 *B04 Aljekíns vörn, nútímaafbrigði *B05 Aljekíns vörn, nútímaafbrigði, 4...Bg4 *B06 Robatsch (nútíma) vörn *B07 Pirc vörn *B08 Pirc, klassískt (tveggja riddara) kerfi *B09 Pirc, austurrísk árás :*B10 Caro-Kann vörn *B11 Caro-Kann, tveggja riddara, 3...Bg4 *B12 Caro-Kann vörn *B13 Caro-Kann, uppskiptiafbrigðið *B14 Caro-Kann, Panov-Botvinnik árás, 5...e6 *B15 Caro-Kann vörn *B16 Caro-Kann, Bronstein-Larsen afbrigði *B17 Caro-Kann, Steinitz afbrigði *B18 Caro-Kann, klassíska afbrigðið *B19 Caro-Kann, klassísk, 7...Rd7 ===B20-B99=== 1.e4 c5: Sikileyjarvörn (B20-B99) :*B20 Sikileyjarvörn *B21 Sikileyjarvörn, Grand-Prix árás og [[Smith-Morra gambítur]] *B22 Sikileyjarvörn, Alapin afbrigði (2.c3) *B23 Sikileyjarvörn, lokuð *B24 Sikileyjarvörn, lokuð *B25 Sikileyjarvörn, lokuð *B26 Sikileyjarvörn, lokuð, 6.Be3 *B27 Sikileyjarvörn *B28 Sikileyjarvörn, O'Kelly afbrigði *B29 Sikileyjarvörn, Nimzovich-Rubinstein árás :*B30 Sikileyjarvörn *B31 Sikileyjarvörn, Nimzovich-Rossolimo árás (með ...g6, án ...d6) *B32 Sikileyjarvörn *B33 Sikileyjarvörn, Sveshnikov (Lasker-Pelikan) afbrigði *B34 Sikileyjarvörn, hraðað drekaafbrigði, uppskipti afbrigðið *B35 Sikileyjarvörn, hraðað drekaafbrigði, Nútímaafbrigðið með Bc4 *B36 Sikileyjarvörn, hraðað drekaafbrigði, Maróczy Bind|Maroczy bind *B37 Sikileyjarvörn, hraðað drekaafbrigði, Maroczy bind, 5...Bg7 *B38 Sikileyjarvörn, hraðað drekaafbrigði, Maroczy bind, 6.Be3 *B39 Sikileyjarvörn, hraðað drekaafbrigði, Breyer afbrigði :*B40 Sikileyjarvörn *B41 Sikileyjarvörn, Kan afbrigði *B42 Sikileyjarvörn, Kan, 5.Bd3 *B43 Sikileyjarvörn, Kan, 5.Rc3 *B44 Sikileyjarvörn *B45 Sikileyjarvörn, Taimanov afbrigði *B46 Sikileyjarvörn, Taimanov afbrigði *B47 Sikileyjarvörn, Taimanov (Bastrikov) afbrigði *B48 Sikileyjarvörn, Taimanov afbrigði *B49 Sikileyjarvörn, Taimanov afbrigði :*B50 Sikileyjarvörn *B51 Sikileyjarvörn, Canal-Sokolsky árás *B52 Sikileyjarvörn, Canal-Sokolsky árás, 3...Bd7 *B53 Sikileyjarvörn, Chekhover afbrigði *B54 Sikileyjarvörn *B55 Sikileyjarvörn, Prins afbrigði, Feneyja árás *B56 Sikileyjarvörn *B57 Sikileyjarvörn, Sozin (ekki Scheveningen) *B58 Sikileyjarvörn, Klassísk *B59 Sikileyjarvörn, Boleslavsky afbrigði, 7.Rb3 :*B60 Sikileyjarvörn, Richter-Rauzer *B61 Sikileyjarvörn, Richter-Rauzer, Larsen afbrigði, 7.Dd2 *B62 Sikileyjarvörn, Richter-Rauzer, 6...e6 *B63 Sikileyjarvörn, Richter-Rauzer, Rauzer árás *B64 Sikileyjarvörn, Richter-Rauzer, Rauzer árás, 7...Be7 vörn, 9.f4 *B65 Sikileyjarvörn, Richter-Rauzer, Rauzer árás, 7...Be7 vörn, 9...Rxd4 *B66 Sikileyjarvörn, Richter-Rauzer, Rauzer árás, 7...a6 *B67 Sikileyjarvörn, Richter-Rauzer, Rauzer árás, 7...a6 vörn, 8...Bd7 *B68 Sikileyjarvörn, Richter-Rauzer, Rauzer árás, 7...a6 vörn, 9...Be7 *B69 Sikileyjarvörn, Richter-Rauzer, Rauzer árás, 7...a6 vörn, 11.Bxf6 :*B70 Sikileyjarvörn, drekaafbrigði *B71 Sikileyjarvörn, dreki, Levenfish afbrigði *B72 Sikileyjarvörn, dreki, 6.Be3 *B73 Sikileyjarvörn, dreki, klassískur, 8.O-O *B74 Sikileyjarvörn, dreki, klassískur, 9.Rb3 *B75 Sikileyjarvörn, dreki, Júgóslavnesk árás *B76 Sikileyjarvörn, dreki, Júgóslavnesk árás, 7...O-O *B77 Sikileyjarvörn, dreki, Júgóslavnesk árás, 9.Bc4 *B78 Sikileyjarvörn, dreki, Júgóslavnesk árás, 10.O-O-O *B79 Sikileyjarvörn, dreki, Júgóslavnesk árás, 12.h4 :*B80 Sikileyjarvörn, Scheveningen afbrigði *B81 Sikileyjarvörn, Scheveningen, Keres árás *B82 Sikileyjarvörn, Scheveningen, 6.f4 *B83 Sikileyjarvörn, Scheveningen, 6.Be2 *B84 Sikileyjarvörn, Scheveningen (Paulsen), klassíska afbrigðið *B85 Sikileyjarvörn, Scheveningen, klassíska afbrigðið með ...Dc7 og ...Rc6 *B86 Sikileyjarvörn, Sozin árás *B87 Sozin með ...a6 og ...b5 *B88 Sikileyjarvörn, Sozin, Leonhardt afbrigði *B89 Sikileyjarvörn, Sozin, 7.Be3 :*B90 [[Sikileyjarvörn, Najdorf afbrigði]] *B91 Sikileyjarvörn, Najdorf, Zagreb (Fianchetto) afbrigði (6.g3) *B92 Sikileyjarvörn, Najdorf, Opocensky afbrigði (6.Be2) *B93 Sikileyjarvörn, Najdorf, 6.f4 *B94 Sikileyjarvörn, Najdorf, 6.Bg5 *B95 Sikileyjarvörn, Najdorf, 6...e6 *B96 Sikileyjarvörn, Najdorf, 7.f4 *B97 Sikileyjarvörn, Najdorf, 7...Db6 þar á meðal eitraða peðs afbrigðið *B98 Sikileyjarvörn, Najdorf, 7...Be7 *B99 Sikileyjarvörn, Najdorf, 7...Be7 aðal línan == C == * 1.e4 e6: [[Frönsk vörn]] (C00-C19) * 1.e4 e5: [[opið tafl]] (C20-C99) ===C00-C19=== 1.e4 e6: Frönsk vörn (C00-C19) :*C00 Frönsk vörn *C01 Frönsk, uppskipti afbrigði, Kingston vörn *C02 Frönsk, Advance afbrigði *C03 Frönsk, Tarrasch afbrigði *C04 Frönsk, Tarrasch, Guimard aðalafbrigði *C05 Frönsk, Tarrasch, lokaða afbrigðið *C06 Frönsk, Tarrasch, lokuð, aðalafbrigði *C07 Frönsk, Tarrasch, opna afbrigðið *C08 Frönsk, Tarrasch, opin, 4.exd5 exd5 *C09 Frönsk, Tarrasch, opin, aðalafbrigði :*C10 Frönsk, Paulsen afbrigði *C11 Frönsk vörn *C12 Frönsk, MacCutcheon afbrigði *C13 Frönsk, Klassísk *C14 Frönsk, Klassísk *C15 Frönsk, Winawer (Nimzovich) afbrigði *C16 Frönsk, Winawer, Advance afbrigði *C17 French, Winawer, Advance afbrigði *C18 Frönsk, Winawer, Advance afbrigði *C19 Frönsk, Winawer, Advance, 6...Re7 ===C20-C99=== 1.e4 e5: [[opið tafl]] (C20-C99) :*C20 Kóngapeðs byrjun (inniheldur Alapin byrjun, Lopez byrjun, Napoleon byrjun, portúgalska byrjun og Parham árás) *C21 Kóngapeða byrjun (inniheldur danskan gambít) *C22 Kóngapeða byjun *C23 Biskups byjun *C24 Biskups byjun, Berlínar vörn *C25 Vínarleikur *C26 Vínarleikur, Falkbeer afbrigði *C27 Vínarleikur, Frankenstein-Dracula afbrigði *C28 Vínarleikur *C29 Vínargambítur, Kaufmann afbrigði :*C30 Kóngs gambítur *C31 Kóngs gambítur, hafnað, Falkbeer gagnbragð *C32 Kóngs gambítur, hafnað, Falkbeer, 5. dxe4 *C33 Kóngs gambítur, þeginn *C34 Kóngs gambítur, þeginn, inniheldur Fischer vörn *C35 Kóngs gambítur, þeginn, Cunningham vörn *C36 Kóngs gambítur, þeginn, Abbazia vörn (Klassísk vörn, Nútíma vörn) *C37 Kóngs gambítur, þeginn, Quaade gambítur *C38 Kóngs gambítur, þeginn *C39 Kóngs gambítur, þeginn, Allagier & Kiesertisky gambítar, inniheldur Rice gambít :*C40 Kóngs riddara byrjun (inniheldur Gunderam vörn, Greco vörn, Damiano vörn, Fílagambít, og lettneskan gambít) *C41 Philidor vörn *C42 Petrov vörn *C43 Petrov vörn, nútíma (Steinitz) árás *C44 Kóngapeða byrjun (inniheldur Ponziani byrjun, Ungverska árás, írskan gambít og [[Konstantinopolsky byrjun]]) *C45 [[Skoski leikurinn|Skoskur leikur]] *C46 Þriggja riddara tafl inniheldur Müller-Schulze gambít eða hrekkjavökuárás *C47 [[Fjögurra riddara tafl]], skoskt afbrigði *C48 Fjögurra riddara tafl, sænskt afbrigði *C49 Fjögurra riddara tafl, tvöfaldur Ruy Lopez :*C50 Kóngapeðabyrjun (inniheldur Blackburne Shilling gambít, Ungverska vörn, [[Ítalskur leikur|ítalskan leik]], Rousseau gambít og Giuoco Piano) *C51 Evans gambítur *C52 Evans gambítur með 4...Bxb4 5.c3 Ba5 *C53 Giuoco Piano *C54 Giuoco Piano *C55 Tveggja riddara tafl *C56 Tveggja riddara tafl *C57 [[Tveggja riddara tafl]], inniheldur Fried Liver árás *C58 Tveggja riddara tafl *C59 Tveggja riddara tafl :*C60 [[Spænskur leikur]] óvenjulegir þriðju leikir svarts 3...g6 *C61 Spænskur leikur, Bird vörn *C62 Spænskur leikur, forn Steinitz vörn *C63 Spænskur leikur, Schliemann vörn *C64 Spænskur leikur, Klassísk (Cordel) vörn *C65 Spænskur leikur, Berlínar vörn *C66 Spænskur leikur, Berlínar vörn, 4.O-O, d6 *C67 Spænskur leikur, Berlínar vörn, opna afbrigðið *C68 Spænskur leikur, uppskiptiafbrigðið *C69 Spænskur leikur, upsskiptiafbrigðið, 5.O-O :*C70 Spænskur leikur *C71 Spænskur leikur, nútíma Steinitz vörn *C72 Spænskur leikur, nútíma Steinitz vörn, 5.0-0 *C73 Spænskur leikur, nútíma Steinitz vörn, Richter afbrigði *C74 Spænskur leikur, nútíma Steinitz vörn *C75 Spænskur leikur, nútíma Steinitz vörn *C76 Spænskur leikur, nútíma Steinitz vörn, Fianchetto (Bronstein) afbrigði *C77 Spænskur leikur, Morphy vörn *C78 Spænskur leikur, 5.O-O *C79 Spænskur leikur, frestuð Steinitz vörn (rússnesk vörn) :*C80 Spænskur leikur, opin (Tarrasch) vörn *C81 Spænskur leikur, opinn, Howell árás *C82 Spænskur leikur, opinn, 9.c3 *C83 Spænskur leikur, opinn, Klassísk vörn *C84 Spænskur leikur, lokuð vörn *C85 Spænskur leikur, frestað uppskiptiafbrigði *C86 Spænskur leikur, Worrall árás *C87 Spænskur leikur, lokaður, Averbakh afbrigði *C88 Spænskur leikur, lokaður *C89 Spænskur leikur, Marshall ganárás :*C90 Spænskur leikur, lokaður (með ...d6) *C91 Spænskur leikur, lokaður, 9.d4 *C92 Spænskur leikur, lokaður, 9.h3 *C93 Spænskur leikur, lokaður, Smyslov vörn *C94 Spænskur leikur, lokaður, Breyer vörn *C95 Spænskur leikur, lokaður, Breyer, 10.d4 *C96 Spænskur leikur, lokaður, 8...Ra5 *C97 Spænskur leikur, lokaður, Chigorin vörn *C98 Spænskur leikur, lokaður, Chigorin, 12...Rc6 *C99 Spænskur leikur, lokaður, Chigorin, 12...cxd4 == D == * 1.d4 d5 (D00-D69) * 1.d4 Rf6 2.c4 g6 með 3...d5: [[Grünfeld vörn]] (D70-D99) ===D00-D69=== 1.d4 d5: Lokað tafl (D00-D69) :*D00 Drottningarpeðs byrjun (inniheldur Blackmar-Diemer gambít *D01 Richter-Veresov árás *D02 Drottnigapeða byrjun, 2. Rf3 *D03 Torre árás, Tartakower afbrigði *D04 Drottnigapeða byrjun *D05 Drottnigapeða byrjun, Zukertort afbrigði (inniheldur Colle kerfi) *D06 Drottnigarbragð (inniheldur baltneska vörn, Marshall vörn og samhverfa vörn) *D07 Drottnigarbragð, hafnað; Chigorin vörn *D08 Drottnigarbragð, hafnað; Albin gangnbrað og Lasker gildra *D09 Drottnigarbragð, hafnað; Albin gagnbragð, 5.g3 :*D10 Drottnigarbragð, hafnað; slavnesk vörn *D11 Drottnigarbragð, hafnað; slavnesk vörn, 3.Rf3 *D12 Drottnigarbragð, hafnað; slavnesk vörn, 4.e3 Bf5 *D13 Drottnigarbragð, hafnað; slavnesk vörn, uppskiptiafbrigðið *D14 Drottnigarbragð, hafnað; slavnesk vörn, uppskiptiafbrigðið *D15 Drottnigarbragð, hafnað; slavnesk vörn, 4.Rc3 *D16 Drottnigarbragð, hafnað; Slav vörn, þegin, Alapin afbrigði *D17 Drottnigarbragð, hafnað; slavnesk vörn, tékknesk vörn *D18 Drottnigarbragð, hafnað; hollenska afbrigðið *D19 Drottnigarbragð, hafnað; hollenska afbrigðið :*D20 Drottnigarbragð, þegið *D21 Drottnigarbragð, þegið, 3.Rf3 *D22 Drottnigarbragð, þegið; Aljekíns vörn *D23 Drottnigarbragð, þegið *D24 Drottnigarbragð, þegið, 4.Rc3 *D25 Drottnigarbragð, þegið, 4.e3 *D26 Drottnigarbragð, þegið; klassíska afbrigðið *D27 Drottnigarbragð, þegið; klassíska afbrigðið *D28 Drottnigarbragð, þegið; klassíska afbrigðið, 7.De2 *D29 Drottnigarbragð, þegið; klassíska afbrigðið, 8...Bb7 :*D30 Drottnigarbragð, hafnað: Orþódox vörn *D31 Drottnigarbragð, hafnað, 3.Rc3 *D32 Drottnigarbragð, hafnað; Tarrasch vörn *D33 Drottnigarbragð, hafnað; Tarrasch, Schlechter-Rubinstein kerfi *D34 Drottnigarbragð, hafnað; Tarrasch, 7...Be7 *D35 Drottnigarbragð, hafnað; upsskiptiafbrigðið *D36 Drottnigarbragð, hafnað; uppskipti, stöðulega línan, 6.Dc2 *D37 Drottnigarbragð, hafnað; 4.Rf3 *D38 Drottnigarbragð, hafnað; Ragozin afbrigði *D39 Drottnigarbragð, hafnað; Ragozin, Vínarafbrigði :*D40 Drottnigarbragð, hafnað; Semi-Tarrasch vörn *D41 Drottnigarbragð, hafnað; Semi-Tarrasch, 5.cxd *D42 Drottnigarbragð, hafnað; Semi-Tarrasch, 7.Bd3 *D43 Drottnigarbragð, hafnað; Semi-Slavnesk vörn *D44 Drottnigarbragð, hafnað; Semi-Slavnesk, 5.Bg5 dxc4 *D45 Drottnigarbragð, hafnað; Semi-Slavnesk, 5.e3 *D46 Drottnigarbragð, hafnað; Semi-Slavnesk, 6.Bd3 *D47 Drottnigarbragð, hafnað; Semi-Slavnesk, 7.Bc4 *D48 Drottnigarbragð, hafnað; Meran afbrigði, 8...a6 *D49 Drottnigarbragð, hafnað; Meran afbrigði, 11.Rxb5 :*D50 Drottnigarbragð, hafnað; 4.Bg5 *D51 Drottnigarbragð, hafnað; 4.Bg5 Nbd7 (Cambridge Springs vörn ) *D52 Drottnigarbragð, hafnað *D53 Drottnigarbragð, hafnað; 4.Bg5 Be7 *D54 Drottnigarbragð, hafnað; Anti-neo-Orþódox afbrigði *D55 Drottnigarbragð, hafnað; 6.Rf3 *D56 Drottnigarbragð, hafnað; Lasker vörn *D57 Drottnigarbragð, hafnað; Lasker vörn, aðal afbrigði *D58 Drottnigarbragð, hafnað; Tartakower (Makogonov-Bondarevsky) kerfi *D59 Drottnigarbragð, hafnað; Tartakower (Makogonov-Bondarevsky) kerfi, 8.cxd Rxd5 :*D60 Drottnigarbragð, hafnað; Orþódox vörn *D61 Drottnigarbragð, hafnað; Orþódox vörn, Rubinstein afbrigði *D62 Drottnigarbragð, hafnað; Orþódox vörn, 7.Dc2 c5, 8.cxd (Rubinstein) *D63 Drottnigarbragð, hafnað; Orþódox vörn, 7.Hc1 *D64 Drottnigarbragð, hafnað; Orþódox vörn, Rubinstein árás (með Rc1) *D65 Drottnigarbragð, hafnað; Orþódox vörn, Rubinstein árás, aðal afbrigði *D66 Drottnigarbragð, hafnað; Orþódox vörn, Bd3 línur *D67 Drottnigarbragð, hafnað; Orþódox vörn, Bd3 línur, "frelsis för" Capablanca *D68 Drottnigarbragð, hafnað; Orþódox vörn, klassíska afbrigðið *D69 Drottnigarbragð, hafnað; Orþódox vörn, klassíska afbrigðið, 13.dxe5 ===D70-D99=== 1.d4 Rf6 2.c4 g6 með 3...d5: Grünfeld vörn (D70-D99) :*D70 Neo-Grünfeld vörn *D71 Neo-Grünfeld, 5.cxd *D72 Neo-Grünfeld, 5.cxd, aðal afbrigðið *D73 Neo-Grünfeld, 5.Rf3 *D74 Neo-Grünfeld, 6.cxd Rxd5, 7.O-O *D75 Neo-Grünfeld, 6.cxd Rxd5, 7.O-O c5, 8.Rc3 *D76 Neo-Grünfeld, 6.cxd Rxd5, 7.O-O Rb6 *D77 Neo-Grünfeld, 6.O-O *D78 Neo-Grünfeld, 6.O-O c6 *D79 Neo-Grünfeld, 6.O-O, aðal afbrigðið :*D80 Grünfeld vörn *D81 Grünfeld; rússneska afbrigðið *D82 Grünfeld 4.Bf4 *D83 Grünfeld gambítur *D84 Grünfeld gambítur, þeginn *D85 Grünfeld, Nadanian afbrigði *D86 Grünfeld, uppskiptiafbrigðið, klassíska afbrigðið *D87 Grünfeld, uppskiptiafbrigðið, Spassky afbrigðið *D88 Grünfeld, Spassky afbrigðið, aðalafbrigði, 10...cxd, 11.cxd *D89 Grünfeld, Spassky afbrigðið, aðalafbrigði, 13.Bd3 :*D90 Grünfeld, þriggja riddara afbrigðið *D91 Grünfeld, þriggja riddara afbrigðið *D92 Grünfeld, 5.Bf4 *D93 Grünfeld með 5.Bf4 O-O 6.e3 *D94 Grünfeld, 5.e3 *D95 Grünfeld með 5.e3 O-O 6.Db3 *D96 Grünfeld, rússneska afbrigðið *D97 Grünfeld, rússneska afbrigðið með 7.e4 *D98 Grünfeld, rússnesk, Smyslov afbrigði *D99 Grünfeld, Smyslov, aðalafbrigðið == E == * 1.d4 Rf6 2.c4 e6: inverskar varnir með ...e6 (E00-E59) * 1.d4 Rf6 2.c4 g6 án 3...d5: indverskar varnir með ...g6 (fyrir utan [[Grünfeld vörn]]) (E60-E99) ===E00-E59=== 1.d4 Rf6 2.c4 e6: indverskar varnir með ...e6 (E00-E59) :*E00 Drottningarpeðsbyrjun (inniheldur Neoindverska árás, Trompowski árás, Katalónska byrjun) *E01 Katalónsk, lokuð *E02 Katalónsk, opin, 5.Da4 *E03 Katalónsk, opin, Aljekíns afbrigði *E04 Katalónsk, opin, 5.Rf3 *E05 Katalónsk, opin, klassíska línan *E06 Katalónsk, lokuð, 5.Rf3 *E07 Katalónsk, lokuð, 6...Rbd7 *E08 Katalónsk, lokuð, 7.Dc2 *E09 Katalónsk, lokuð, aðalafbrigðið :*E10 Drottningapeða byrjun 3.Rf3 *E11 Bogoindversk vörn *E12 Drottningarindversk vörn *E13 Drottningarindversk, 4.Rc3, aðal afbrigðið *E14 Drottningarindversk, 4.e3 *E15 Drottningarindversk, 4.g3 *E16 Drottningarindversk, Capablanca afbrigðið *E17 Drottningarindversk, 5.Bg2 Be7 *E18 Drottningarindversk, gamla aðalafbrigðið, 7.Rc3 *E19 Drottningarindversk, gamla aðalafbrigðið, 9.Dxc3 :*E20 [[Nimzoindversk vörn]] *E21 Nimzoindversk, þriggja riddara afbrigðið *E22 Nimzoindversk, Spielmann afbrigðið *E23 Nimzoindversk, Spielmann, 4...c5, 5.dxc Rc6 *E24 Nimzoindversk, Saemisch afbrigðið *E25 Nimzoindversk, Saemisch, Keres afbrigðið *E26 Nimzoindversk, Saemisch, 4.a3 Bxc3+ 5.bxc3 c5 6.e3 *E27 Nimzoindversk, Saemisch, 5...0-0 *E28 Nimzoindversk, Saemisch, 6.e3 *E29 Nimzoindversk, Saemisch, aðalafbrigðið :*E30 Nimzoindversk, Leningrad afbrigðið, *E31 Nimzoindversk, Leningrad afbrigðið, aðalafbrigðið *E32 Nimzoindversk, klassíska afbrigðið *E33 Nimzoindversk, klassíska, 4...Rc6 *E34 Nimzoindversk, klassíska, Noa afbrigðið *E35 Nimzoindversk, klassíska, Noa, 5.cxd5 exd5 *E36 Nimzoindversk, klassíska, Noa, 5.a3 *E37 Nimzoindversk, klassíska, Noa, aðalafbrigðið, 7.Dc2 *E38 Nimzoindversk, klassíska, 4...c5 *E39 Nimzoindversk, klassíska, Pirc afbrigðið :*E40 Nimzoindversk, 4.e3 *E41 Nimzoindversk, 4.e3 c5 *E42 Nimzoindversk, 4.e3 c5, 5.Re2 (Rubinstein) *E43 Nimzoindversk, Fischer afbrigðið *E44 Nimzoindversk, Fischer afbrigðið, 5.Re2 *E45 Nimzoindversk, 4.e3, Bronstein (Byrne) afbrigðið *E46 Nimzoindversk, 4.e3 O-O *E47 Nimzoindversk, 4.e3 O-O, 5.Bd3 *E48 Nimzoindversk, 4.e3 O-O, 5.Bd3 d5 *E49 Nimzoindversk, 4.e3, Botvinnik kerfi :*E50 Nimzoindversk, 4.e3 O-O, 5.Rf3, án ...d5 *E51 Nimzoindversk, 4.e3 O-O, 5.Rf3 d5 *E52 Nimzoindversk, 4.e3, aðalafbrigðið með ...b6 *E53 Nimzoindversk, 4.e3, aðalafbrigðið með ...c5 *E54 Nimzoindversk, 4.e3, Gligoric kerfi með 7...dxc *E55 Nimzoindversk, 4.e3, Gligoric kerfi, Bronstein afbrigðið *E56 Nimzoindversk, 4.e3, aðalafbrigðið með 7...Rc6 *E57 Nimzoindversk, 4.e3, aðalafbrigðið með 8...dxc4 og 9...Bxc4 cxd4 *E58 Nimzoindversk, 4.e3, aðalafbrigðið með 8...Bxc3 *E59 Nimzoindversk, 4.e3, aðalafbrigðið ===E60-E99=== 1.d4 Rf6 2.c4 g6 án 3...d5: indverskar varnir með ...g6 (fyrir utan Grünfeld vörn) (E60-E99) :*E60 Kóngsindversk vörn *E61 Kóngsindversk vörn, 3.Rc3 *E62 Kóngsindversk vörn, Fianchetto afbrigðið *E63 Kóngsindversk vörn, Fianchetto, Panno afbrigðið *E64 Kóngsindversk vörn, Fianchetto, júgóslavneskt kerfi *E65 Kóngsindversk vörn, Yugoslav, 7.O-O *E66 Kóngsindversk vörn, Fianchetto, "Júgóslavíu Panno" *E67 Kóngsindversk vörn, Fianchetto með ...Rd7 *E68 Kóngsindversk vörn, Fianchetto, klassíska afbrigðið, 8.e4 *E69 Kóngsindversk vörn, Fianchetto, klassíska afbrigðið, aðal línan :*E70 Kóngsindversk vörn, 4.e4 *E71 Kóngsindversk vörn, Makogonov kerfi (5.h3) *E72 Kóngsindversk vörn með e4 & g3 *E73 Kóngsindversk vörn, 5.Be2 *E74 Kóngsindversk vörn, Averbakh, 6...c5 *E75 Kóngsindversk vörn, Averbakh, aðalafbrigðið *E76 Kóngsindversk vörn, fjögurra peða árás *E77 Kóngsindversk vörn, fjögurra peða árás, 6.Be2 *E78 Kóngsindversk vörn, fjögurra peða árás, með Be2 og Rf3 *E79 Kóngsindversk vörn, fjögurra peða árás, aðalafbrigðið :*E80 Kóngsindversk vörn, Sämisch afbrigðið *E81 Kóngsindversk vörn, Sämisch, 5...O-O *E82 Kóngsindversk vörn, Sämisch, tvöfalda Fianchetto afbrigðið *E83 Kóngsindversk vörn, Sämisch, 6...Rc6 *E84 Kóngsindversk vörn, Sämisch, Panno aðalafbrigðið *E85 Kóngsindversk vörn, Sämisch, Orþódox afbrigðið *E86 Kóngsindversk vörn, Sämisch, Orþódox, 7.Rge2 c6 *E87 Kóngsindversk vörn, Sämisch, Orþódox, 7.d5 *E88 Kóngsindversk vörn, Sämisch, Orþódox, 7.d5 c6 *E89 Kóngsindversk vörn, Sämisch, Orþódox aðalafbrigðið :*E90 Kóngsindversk vörn, 5.Rf3 *E91 Kóngsindversk vörn, 6.Be2 *E92 Kóngsindversk vörn, klassíska afbrigðið *E93 Kóngsindversk vörn, Petrosian kerfi, aðalafbrigði *E94 Kóngsindversk vörn, Orþódox afbrigðið *E95 Kóngsindversk vörn, Orþódox, 7...Rbd7, 8.He1 *E96 Kóngsindversk vörn, Orþódox, 7...Rbd7, aðalafbrigðið *E97 Kóngsindversk vörn, Orþódox, Aronin-Taimanov afbrigði (Júgóslava árás / Mar del Plata afbrigðið) *E98 Kóngsindversk vörn, Orþódox, Aronin-Taimanov, 9.Re1 *E99 Kóngsindversk vörn, Orþódox, Aronin-Taimanov, aðalafbrigðið ==Tengt efni== * [[Skák]] * [[Skákbyrjun]] * Listi yfir skákbyrjanir með nafn (á [[enska|ensku]]) <ref>http://www.geocities.com/siliconvalley/lab/7378/eco.htm</ref> ==Tenglar== <references/> [[Flokkur:Skákbyrjanir]] [[Flokkur:Listar um skák]] 95x3smcgl19qs0rw7g98npsy4adhfe0 0 82438 1958980 1387392 2026-04-06T11:22:00Z Masae 538 Umskrif og útaukið 1958980 wikitext text/x-wiki [[Mynd:I. E. C. Rasmussen - Sommernat under den Grønlandske Kyst circa Aar 1000.jpg|thumb|alt=Sumarnótt við Grænland um árið 1000. Málverk eftir Carl Rasmussen (1875|Sumarnótt við Grænland um árið 1000. Málverk eftir Carl Rasmussen (1875]] '''Gunnbjörn Úlfsson''' var [[Noregur|norskur]] maður, sonur [[Úlfur kráka|Úlfs kráku]], sem sigldi til Íslands um ár 900. Skip hans bar af leið og sá hann þá eyjar vestan við Ísland sem síðar voru kallaðar [[Gunnbjarnarsker]] og talið er að það hafi verið [[Grænland]]. Allmörg nútíma örnefni á Grænlandi eru kölluð eftir honum, þar á meðal hæsta fjall Grænlands, [[ Gunnbjörnsfjall|Gunnbjarnarfjall]] (danska Gunnbjørn Fjeld). Gunnbjörns er getið í samhljóða örstuttum frásögnum [[Landnámabók|Landnámabókar]]<ref>[ https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm Landnámabók (Sturlubók)]</ref> og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm Eiríks saga rauða]</ref> þar sem sagt er frá er áformum Eiríks að rannsaka lönd vestan við Ísland: „… ''hann ætlaði að leita lands þess, er Gunnbjörn son Úlfs kráku sá, er hann rak vestur um Ísland, þá er hann fann Gunnbjarnarsker''; …“. Í Grænlands annál [[Björn Jónsson á Skarðsá|Björns Jónssonar á Skarðsá]] segir: „''Ástæðan fyrir því að Eiríkur rauði sigldi til Grænlands er ekki annað en að í gamlla manna minni var sagt að Gunnbjörn, sonur Úlfs kráku, þóttist hafa séð jökul í hafinu í vestur um leið og Snæfellsjökul þegar hann rak vestur í haf eftir að hann fór frá Gunnbjarnaeyjum''.“ <ref>Upphaf ok meðal þartil, hvarfyrir Eiríkr rauði uppsigldi Grænland, var ei annað enn þetta, at þat orð var í gamalla manna minni, at Gunnbjörn, son Úlfs kráku, þóttist sèð hafa til annars jökulsins í vestrhafinu, en Snæfellsjökul híngat, þá er hann rak vestr í haf, eptir þat hann fór frá Gunnbjarnareyjum. [https://heimskringla.no/wiki/Om_Gunbjørns_Skjær_(CCR/FM) Grønlands historiske mindesmærker I]</ref> Annars er lítið um hann sagt nema á nokkrum öðrum stöðum í Landnámabók í framhjáhlaupi. Hann er sagður vera sonur Úlfs kráku Hreiðarssonar og bróðir [[Grímkell Úlfsson|Grímkels Úlfssonar]]. Þess ekki getið í Landnámabók hvað varð um Gunnbjörn eftir að hann sá skerin en bróðir hans, Grímkell, og synir [[Gunnsteinn Gunnbjarnarson|Gunnsteinn]] og [[Halldór Gunnbjarnarson|Halldór]] eru skráðir meðal landnámsmanna á Íslandi (Grímkell á Snæfellsnesi og synirnir við Ísafjarðardjúp) og þess vegna hefur verið talið að sigling hans vestur um Ísland hafi gerst við upphaf landnáms á Íslandi. Í Sturlubók Landnámubókar er sagt frá því að [[Snæbjörn galti]] hafi hafi einnig leitað Gunnbjarnarskerja eins og Eiríkur rauði eftir manndráp. Waldemar Lehn (f. 1911 – d. 2005), prófessor emeritus við Manitoba-háskóla og sérfræðingur í ljósbroti í lofthjúpi jarðar og speglunum, hélt því fram að skerin sem Gunnbjörn sá hefðu frekar verið [[Hillingar|hillingar]], speglun, af strönd Grænlands fremur en raunverulegar eyjar <ref>Lehn. Waldemar (Jul 2000) Skerrylike mirages and the discovery of Greenland. Applied Optics. 39 árgangur, 21 tölublað, bls 3612–9 |pmid=18349932 |doi=[http://10.1364/ao.39.003612 10.1364/ao.39.003612] |bibcode=[http://2000ApOpt..39.3612L 2000ApOpt..39.3612L] </ref> <ref>Seaver. Kirsten A. The Last Vikings: The Epic Story of the Great Norse Voyagers, Bloomsbury Academic. bls 16–17 ISBN 9781784530570 </ref> ==Tilvitnanir== {{reflist}} ==Heimildir== * Helgi Þorláksson 2001, ‘Enterprizing explorers in the North Atlantic.’ Voyages and Exploration in the North Atlantic from the Middle Ages to the XVIIth Century , Anna Agnarsdóttir ritstj., Reykjavík: University of Iceland, bls. 13-28. * Ólafur Halldórsson 1978, Grænland í miðaldaritum, Reykjavík: Sögufélag. * Theódór Friðriksson 1944, Ofan jarðar og neðan, Reykjavík: Víkingsútgáfan, bls. 56-58. * Þorvaldur Thoroddsen 2003-2009, Landfræðisaga Íslands. Hugmyndir manna um Ísland, náttúruskoðun og rannsóknir, fyrr og síðar I-V, Reykjavík: Ormstunga. * {{vísindavefurinn| 75173 | Hvað vitum við um Gunnbjarnarsker? Hvar eru þau eða voru? |höfundur= Orri Vésteinsson |dags= 22.2.2018}} [[Flokkur:Landkönnuðir]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] fo47q98s6iyxgv0d47zblczw08lcawa 0 83206 1958976 1922325 2026-04-06T11:10:49Z Gurkubondinn 11672 fyllti betur út í heimildartilvutninuna. þetta er kafli úr bókinni, sem var birtur í mogganum 1958976 wikitext text/x-wiki {{Skip |nafn=E/S ''Goðafoss'' |mynd= Godafoss2.jpg |alt= |skipstjóri = Sigurður Gíslason |útgerð=[[Eimskipafélag Íslands]] |þyngd= 1,542 |lengd= 72,2 |breidd=11 |dýpt=6,4 |vélar= |hraði= 10 |tegund=Farþega- og flutningaskip |bygging=1921, Frederikshavns Vaerft & Flydedok,<br/>[[Frederikshavn]], Danmörk }} '''E/S Goðafoss''' var 1542 lesta [[eimskip]] [[Eimskipafélag Íslands|Eimskipafélags Íslands]], sem hleypt var af stokkunum [[1921]] hjá [[Frederikshavns Vaerft & Flydedok A/S]] í [[Frederikshavn]] í [[Danmörk]]u. ==Seinni heimstyrjöldin== Þann [[10. nóvember]] [[1944]] var skipið á leið heim til Íslands í [[skipalest]]inni [[UR-142]] er það kom áhöfninni á [[SS Shirvan|SS ''Shirvan'']] til bjargar eftir að skipið hafði orðið fyrir tundurskeytaárás frá þýska [[kafbátur|kafbátnum]] ''[[Þýski kafbáturinn U-300|U-300]]'' undir stjórn [[Fritz Hein]]s. Eftir að hafa bjargað um 20 manns um borð og haldið af stað til [[Reykjavík|Reykjavíkur]] hæfðu tundurskeyti frá ''U-300'' skipið með þeim afleiðingum að það sökk á skömmum tíma skammt undan [[Garðskagi|Garðskaga]]. Með Goðafossi fórust 43, en 19 var bjargað og var það mesta manntjón Íslendinga á einum degi í [[seinni heimsstyrjöld]]inni.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://timarit.is/page/3484771 |chapter=Árásin á Goðafoss |title=Útkall - Árás á Goðafoss |isbn=9979956917 |author=Óttar Sveinsson |pages=24–25 |publisher=[[Morgunblaðið]] |language=is |date=2003-11-23 |access-date=2026-04-06 |via=[[Tímarit.is]]}}{{open access}}</ref> Nokkrum mánuðum síðar, þann [[21. febrúar]] [[1945]], fórst [[E/S Dettifoss]] við Bretlandseyjar, af völdum styrjaldarinnar og með honum 15 manns. ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Flutningaskip]] [[Flokkur:Íslensk skip]] [[Flokkur:Ísland í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Skipsflök við Ísland]] r3eu6x8ejednq8inxvyqn6nu3bf7v4h 1958981 1958976 2026-04-06T11:23:23Z Gurkubondinn 11672 morgunblaðið 12. nóv 1944 1958981 wikitext text/x-wiki {{Skip |nafn=E/S ''Goðafoss'' |mynd= Godafoss2.jpg |alt= |skipstjóri = Sigurður Gíslason |útgerð=[[Eimskipafélag Íslands]] |þyngd= 1,542 |lengd= 72,2 |breidd=11 |dýpt=6,4 |vélar= |hraði= 10 |tegund=Farþega- og flutningaskip |bygging=1921, Frederikshavns Vaerft & Flydedok,<br/>[[Frederikshavn]], Danmörk }} '''E/S Goðafoss''' var 1542 lesta [[eimskip]] [[Eimskipafélag Íslands|Eimskipafélags Íslands]], sem hleypt var af stokkunum [[1921]] hjá [[Frederikshavns Vaerft & Flydedok A/S]] í [[Frederikshavn]] í [[Danmörk]]u. ==Seinni heimstyrjöldin== Þann [[10. nóvember]] [[1944]] var skipið á leið heim til Íslands í [[skipalest]]inni [[UR-142]] er það kom áhöfninni á [[SS Shirvan|SS ''Shirvan'']] til bjargar eftir að skipið hafði orðið fyrir tundurskeytaárás frá þýska [[kafbátur|kafbátnum]] ''[[Þýski kafbáturinn U-300|U-300]]'' undir stjórn [[Fritz Hein]]s. Eftir að hafa bjargað um 20 manns um borð og haldið af stað til [[Reykjavík|Reykjavíkur]] hæfðu tundurskeyti frá ''U-300'' skipið með þeim afleiðingum að það sökk á skömmum tíma skammt undan [[Garðskagi|Garðskaga]]. Með Goðafossi fórust 43, en 19 var bjargað og var það mesta manntjón Íslendinga á einum degi í [[seinni heimsstyrjöld]]inni.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://timarit.is/page/3484771 |chapter=Árásin á Goðafoss |title=Útkall - Árás á Goðafoss |isbn=9979956917 |author=Óttar Sveinsson |pages=24–25 |publisher=[[Morgunblaðið]] |language=is |date=2003-11-23 |access-date=2026-04-06 |via=[[Tímarit.is]]}}{{open access}}</ref><ref>{{Tímarit.is |1253359 |Kafbátur sökti Goðafoss |útgáfudagsetning=1944-11-12 |blað=[[Morgunblaðið]] |blaðsíða=1–2, 6, 12 |höfundur= |skoðað=2026-04-06 }}</ref> Nokkrum mánuðum síðar, þann [[21. febrúar]] [[1945]], fórst [[E/S Dettifoss]] við Bretlandseyjar, af völdum styrjaldarinnar og með honum 15 manns. ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Flutningaskip]] [[Flokkur:Íslensk skip]] [[Flokkur:Ísland í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Skipsflök við Ísland]] km41k1svdatuymyprufr55i2yl4fjpl 0 87546 1958906 1958891 2026-04-05T16:16:32Z Berserkur 10188 Berserkur færði [[Erpur Eyvindarson]] á [[Erpur Eyvindsson]]: Stafsetningarvilla í titli 1958891 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Erpur Eyvindsson | undirtitill = Blaz Roca | mynd = Mynd:Frá 65 ára afmælistónleikum Rúnar Júlíussonar (4519272525).jpg | stærð = 250px | myndatexti = Erpur á tónleikum árið 2010 | nafn = Erpur Þórólfur Eyvindsson | fæðing = {{Fæðingardagur og aldur|1977|8|29}} | fæðingarstaður = | dauði = | dánarstaður = | dánarorsök = | uppruni = [[Kópavogur|Kópavogi]], [[Ísland|Íslandi]] | nefni = Blaz Roca<br/>Johnny National | titill = Tónlistarmaður | ár = 2000-í dag | stefna = [[Rapp]] | hljóðfæri = | gerð = | rödd = | útgefandi = | samvinna = | vefsíða = | meðlimir = | fyrri_meðlimir = | undirskrift = | bakgrunnur = }} '''Erpur Þórólfur Eyvindsson''' (f. 29. ágúst 1977), einnig þekktur sem '''Blaz Roca''' og '''Johnny National''', er íslenskur [[rappari]], myndlistamaður og sjónvarpsmaður. Hann er einn liðsmaður hljómsveitarinnar [[XXX Rottweilerhundar|XXX Rottweilerhunda]]. Hann var með þættina [[Íslensk kjötsúpa (sjónvarpsþáttur)|Íslensk kjötsúpa]], [[Johnny International]] og [[Johnny Naz]] á [[Skjár einn|Skjá einum]]. Þá kom hann fram í [[Logi í beinni|Loga í beinni]] veturinn 2009 auk þess sem hann vann að [[Steindinn okkar|Steindanum okkar]] vorið 2010 (ásamt [[Steinþór Hróar Steinþórsson|Steinþóri Hróari Steinþórssyni]]). Erpur sá einnig stöku sinnum um útvarpsþáttinn [[Harmageddon (útvarpsþáttur)|Harmageddon]] á útvarpsstöðinni [[X-ið 977|X-inu 977]]. Erpur hlaut gullplötu fyrir sína fyrstu breiðskífu, ''Kópacabana'' (2010), eftir að hún seldi yfir 5.000 eintök.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/5332009|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2022-10-10}}</ref> ==Útgefið efni== === [[XXX Rottweilerhundar]] === ==== Breiðskífur ==== * ''[[XXX Rottweilerhundar (breiðskífa)|XXX Rottweilerhundar]]'' (2001) ==== Smáskífur ==== * ''XXX Rottweilerhunder'' (2013) ==== Stökur ==== * ''Hvernig ertu'' (2007) * ''Gemmér'' (2008) * ''Í næsta lífi'' (2015) * ''Negla'' (2016) * ''Kim Jong-un'' (2017) * ''Gera grín'' (2022) ásamt BLAFFA og Villa Neto === [[Hæsta hendin]] === ==== Breiðskífur ==== *''Hæsta hendin'' (2005) === Blaz Roca === ==== Breiðskífur ==== *''Kópacabana'' (2010) *''BlazRoca (Remix)'' (2011) *''BlazRoca'' (2016) ==== Stökur ==== * ''Klikk'' (2019) ásamt Sdóra og Chase * Slaki Babarinn (2022) ásamt [[Egill Ólafsson|Agli Ólafssyni]] == Tilvísanir == <references /> {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Íslenskir rapparar]] {{f|1977}} 01mnenmfgmuggdwwicgtg7376g4ebwo 1 87559 1958908 876694 2026-04-05T16:16:32Z Berserkur 10188 Berserkur færði [[Spjall:Erpur Eyvindarson]] á [[Spjall:Erpur Eyvindsson]]: Stafsetningarvilla í titli 876694 wikitext text/x-wiki {{æviágrip lifandi fólks}} m3ury9i6epl32g01dltssnpqfw06iwp 0 88752 1958978 1710372 2026-04-06T11:12:58Z ~2026-13926-89 114209 1958978 wikitext text/x-wiki {{Aðgreiningartengill|Jakob Björnsson}} [[Mynd:Jakob Bjornsson.jpg|thumb|Jakob Björnsson, fyrrverandi bæjarstjóri á Akureyri]] '''Jakob Björnsson''' (f. í [[Vopnafjörður|Vopnafirði]] [[27. apríl]] [[1950]]) er fyrrverandi bæjarstjóri á [[Akureyri]] og fyrsti framkvæmdastjóri verslunarmiðstöðvarinnar [[Glerártorg]] á Akureyri. == Ævi == Jakob útskrifaðist með landspróf í [[Laugaskóli|Laugaskóla]] í Reykjadal 1968 og úr [[Samvinnuskólinn í Bifröst|Samvinnuskólanum í Bifröst]] 1970. Síðan fór hann í framhaldsnám á vegum Samvinnuskólans, sem fólst í námskeiði í viðskiptadeild Háskólans, vinnu úti í fyrirtækjum og kennslu á Bifröst. Jakob fór að því loknu í framhaldsnám við Norska samvinnuskólann. Hann starfaði við bókhald í Noregi á árunum 1974-1982 en fluttist að því loknu til Akureyrar með fjölskyldu sína. Jakob var fjármálastjóri Skinnaiðnaðar á Akureyri 1982-1994. Jakob sat í bæjarstjórn fyrir [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokkinn]] á Akureyri á árunum 1990-2006 og var bæjarstjóri á Akureyri 1994-1998 og formaður bæjarráðs 1994-1998 og 2002-2006. Jakob var framkvæmdastjóri verslunarmiðstöðvarinnar Glerártorg á Akureyri frá stofnun 1999 til ársins 2021, en starfaði hjá Glerártorgi í ýmsum verkefnum allt til ársins 2026. Eiginkona hans er Linda Björnsson, fædd í Noregi. Sonur þeirra er [[Sverre Andreas Jakobsson]], landsliðsmaður í handbolta. {{Stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Bæjarstjórar Akureyrar]] {{f|1950}} 2pi34y4fp41bhyiga9849xx4v3ncvnc 0 102371 1958948 1941584 2026-04-06T00:29:54Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 1958948 wikitext text/x-wiki '''70 mínútur''' var íslenskur [[skemmtiþáttur]] sem var sýndur í 70 mínútur á hverjum virkum degi á sjónvarpsstöðinni ''[[Popp Tíví]]'' á árunum [[2000]] til [[2004]]. Þátturinn byggðist upp af spjalli og hinum ýmsu innskotum eins og til dæmis: Áskorun, ógeðisdrykkur, falin myndavél, fríkað úti ásamt öðrum uppátækjum. [[Sigmar Vilhjálmsson|Sigmar]] og [[Jóhannes Ásbjörnsson|Jóhannes]] voru aðal þáttastjórnendurnir svo komu [[Auðunn Blöndal]] og [[Sverrir Þór Sverrisson]] til þess að hjálpa. Síðar voru þeir meira og meira í þáttunum og urðu einir af stjórnendum þáttarins þegar [[Jóhannes Ásbjörnsson|Jóhannes]] hætti, en þá voru [[Auðunn Blöndal|Auðunn]], [[Sigmar Vilhjálmsson|Sigmar]] og [[Sverrir Þór Sverrisson]] (Sveppi) með þáttinn. Þeir gáfu út diskinn ''Besta úr 70 mínútum'' sem seldist í yfir 5.000 eintökum og ''Besta úr 70 mínútum'' 2 sem seldist í yfir 10.000 eintökum. Þeir gáfu einnig út diskinn ''Besta úr 70 mínútum 3''. [[Sigmar Vilhjálmsson|Sigmar]] hætti í þættinum [[2003]] og voru þeir [[Auðunn Blöndal|Auðunn]] og [[Sverrir Þór Sverrisson|Sverrir]] ([[Auddi og Sveppi]]) einir með þáttinn þar til í byrjun árs 2004 þegar [[Pétur Jóhann Sigfússon]] gekk til liðs við þá, en hann hafði leikið með þeim í [[Svínasúpan|Svínasúpunni]]. Þeir stýrðu þættinum til 20.desember [[2004]] ásamt innslögum frá [[Hugi halldórsson|Huga Halldórssyni]] eða Ofurhuga. Fyrir framlag sitt til þáttanna hlaut [[Sverrir Þór Sverrisson|Sverrir]] tilnefningu til [[Edduverðlaunin|Eddu verðlaunana]] sem sjónvarpsmaður ársins. Þættirnir hættu svo [[2005]] en færðust yfir á [[Stöð 2]] með nafninu [[Strákarnir]] nema að sá þáttur var bara í 25 mínútur og hann var ekki í beinni. ==Dagskrárliðir == *Ógeðisdrykkur *Tilraun *Falin myndavél *Áskorun *Fríkað úti *Ofurhugi *Blaðamannafundur *Maðurinn skemmdur *Dýraríkið *Ísland í gær *Strætóbílstjóri dagsins *Spurning dagsins *Afmælis dagbók *Róbert leigubílstjóri dagsins *Sveppahorn *Gestur dagsins *Stjórnun *Íþróttamót *Truflun *Vinnustaðahrekkur *Götuspjall *Íslandsmet *Erlendar fréttir *Dalalíf *Kubbi byggir *Grænir fingur *Þúsundfjalarinn *Kvikmynd kvöldsins === Tilraun === * Gá hvað gerist ef þeir setja smokka út um gluggann á bíl sem keyrir hratt * Gá hvort hægt sé að drekka vatn eftir að vera deyfður í gómnum * Gá hvort það sé hægt að spýta mjólk með augnkirtlunum === Falin myndavél === '''Grín í viðskiptavinum Olís''' Auddi leikur mann sem heitir Sigurður og vinnur á bensínstöðinni Olís og fer að grínast í viðskiptavinum '''Risa Dominos kassa stafli''' Sveppi leikur mann sem vinnur hjá Dominos og er með risa Dominos kassastafla og þykist vera að missa hann á fólk í Smáralindinni '''Auddi leikur starfsmann á hjólbarðaverkstæði''' Auddi leikur starfsmann á hjólbarðaverkstæði og grillar í viðskiptavinum '''Auddi pirrar fólk í Smáralind''' Auddi fer í Smáralind og starir á fólk, sest á milli þeirra, starir á þau, Leggst á jörðina og eyðileggur samtöl fólks '''Myndir af einhverju fólki''' Auddi og Sveppi fara Mjóddina og taka myndir af fólki og segja þeim að þetta sé bara fyrir einkasafnið '''Banka í hús og biðja um að horfa á VHS spólu''' Auddi bankar í hús og spyr hvort hann megi klára að horfa á Dumb & Dumber heima hjá þeim '''Doritos Grín''' Auddi og Sveppi fara út í búð og bjóða fólki Doritos að smakka og taka svo snakkið í burtu þegar fólkið reynir að fá sér. '''Ég var að raða þessu''' Auddi leikur mann sem vinnur út í matarbúð og er nýbúinn að raða öllu og skammar fólk fyrir að taka mat '''Auddi í fatabúð''' Auddi leikur mann sem vinnur í fatabúð og er að grínast í fólkinu '''Ég er í símanum''' Auddi talar við fólk og svo þegar það svarar segist hann vera að tala í símann '''„Þú ert með eitthvað í andlitinu'''“ Auddi og Sveppi fara í Kringluna og segja fólki að þau séu með eitthvað í andlitinu '''Ég pantaði ekki pítsu''' Auddi fer með pítsu í hús og fólkið segist ekki hafa pantað pítsu '''Ég er frá votta jehóva''' Hugi þykist vera frá vottum jehóva og er að gefa drasl '''Jói málari''' Jói þykist vera málari sem málar óvart á föt fólks sem labbar úr búðinni '''Sveppi sprautar á fólk''' Sveppi er að þvo bílinn sinn og sprautar á fólk '''Jói Ísgerðarmaður''' Jói er að vinna í ísbúð og býr til ís fyrir fólk og tekur bita af honum '''Stolinn sími''' Auddi fær lánaðan síma af öðrum og þykist svo stela honum '''Pungur''' Simmi lýsir leik sem markmaðurinn klórar sér alltaf í pungnum '''Félagsfræði könnun''' Auddi spyr fólk í Kringlunni ýmissa spurninga, m.a. "Hvað finnst þér best að fá í píkuna þína?". === Áskorun === ==== Sveppi ==== * Sveppi á að pissa á sig * Sveppi á að strippa á strippstað fyrir Audda * Sveppi á að slétta á sér hárið að aftan og raka á sig skalla * Sveppi á að hlaupa allsber út í sundlaug * Sveppi á að fara í sundbol í gegnum bílaþvottastöð * Sveppi á að borða sand * Sveppi á að sleikja diska með matarafgöngum á * Sveppi á að fara í undirföt af mömmu Audda ==== Auddi ==== * Auddi á standa fyrir framan risastóran poll og sveppi keyrir framhjá honum og allt gusast á hann * Auddi á að bjarga Simma frá drukknun * Auddi á að skeina Pétri * Auddi á að synda í á ==== Pétur ==== * Pétur á að sleikja handakrikann á Audda * Pétur á að Strippa fyrir Audda * Pétur á að gera æfingar með borða * Pétur á að setja freyðitöflur og gos í munnin á sér svo það byrji að bubbla * Pétur á að brjóta hluti á hausnum á sér * Pétur á að fara í brúnkuklefa * Pétur á að fara í viðtal og segja Auddi og Sveppi eins oft og hann getur ==== Simmi ==== * Simmi á að skalla dós * Simmi á að borða sterkasta grænmeti í heimi * Simmi á að sleikja tærnar á Audda og Sveppa ==== Jói ==== * Jói á að fara í sundbol í Árbæjarlaug * Jói á að vera snoðaður ==== Auddi og Sveppi ==== * Auddi og Sveppi eiga að slá hvorn annan utan undir * Auddi og Sveppi eiga að fara í sleik === Ofurhugi === Ofurhugi er Dagskráliður í 70 mínútum og strákunum þar sem Hugi Halldórsson gerir allskonar erfiða og hættulega hluti. * Hugi á að láta draga sig á bretti sem er bundið aftan í popp tíví jeppann yfir risa poll * Hugi fer upp á stökkbretti og lætur sig skella á magann * Hugi lætur Íslenska handboltaliðið rassskella sig * Hugi á að hoppa á grenitré * Hugi á að sökkva í dýraskít í Húsdýragarðinum * Hugi á að vera brókaður á lyftara * Hugi á að setja hitakrem á augun á sér === Fríkað úti === * Auddi og Sveppi taka viðtal við breta og hnerra og hlæja þegar þau tala * Auddi tekur viðtal við Dani og setur míkrafónin á skrítna staði * Auddi brókar Pétur á Strikinu í Kaupmannahöfn * Auddi og Sveppi þykjast vera mestu Dominos aðdáendur og panta pítsu upp á hótelherbergi * Auddi fer í jólasveinabúning á strikið og rukkar fólk um pening * Auddi og Sveppi fara og reyna við konur í viðtölum á Strikinu === Sveppahorn === * Sveppi fer í hveitibað * Sveppi fer á fæðingardeildina og tekur viðtöl við nýfædd börn * Sveppi lætur draga sig á fjórhjóli í drullu * Sveppi fer í gegnum bílaþvottastöð með opin gluggann * Sveppi fer út í bæ og kyssir fólk og róna á munninn * Sveppi stendur á höndum ofan á steinum === Íþróttamót === * Auddi og Jói keppa í körfubolta * Auddi og Sveppi keppa í boxi * Sveppi og Auddi og Simmi keppa í hnefaleikum * Auddi og Sveppi og Simmi keppa í sundi * Auddi og Sveppi og Simmi keppa í aflraunum * Auddi og Sveppi keppa í skyrglímu * Auddi og Sveppi og Pétur keppa í sjampórenningu * Auddi og Sveppi og Pétur keppa í hástökki * Auddi og Sveppi og Pétur keppa í rótara rasskeppni * Auddi og Sveppi og Pétur keppa í afturábak kollhnís * Auddi og Hugi setja hendurnar undir handakrika Sveppa og Péturs og slást === Vinnustaðahrekkur === * Auddi og Sveppi kasta vatnsblöðrum í Simma * Auddi og Simmi hella vatni og hveiti yfir Sveppa * Auddi og Sveppi setja tómatsósu á kinnarnar á Simma * Auddi og Simmi sprauta tómatsósu og sinnepi á Sveppa meðan hann er á klósettinu * Sveppi og Simmi klína túnfisks og rækjusalati á Audda * Sveppi hellir vatni yfir rúmmið hans Audda þegar hann er sofandi * Auddi lætur Hjalta Úrsus klæða Sveppa úr öllum fötunum og læsa hann allsberan á ganginum * Auddi klínir afmælisköku í andlitið Sveppa þegar hann á afmæli * Auddi og Sveppi sprauta rjóma í andlit Péturs * Auddi og Sveppi settu lýsi í vatnbyssu og sprauta á Pétur * Auddi, Sveppi og Pétur binda Huga við gólfið og sprauta rjóma og sinnepi í rassinn hans * Auddi sest með rassinn sinn á Huga þegar hann er sofandi === Íslandsmet === * Simmi setur íslandsmet í að snúa sér í hringi á flaggstöng * Jói setur íslandsmet í að setja ópal á andlitið á sér (150 ópal) * Jói setur íslandsmet í klósettarka munntroðningi (82 arkir) * Simmi setur íslandsmet í að henda handbolta í Audda * Sveppi setur íslandsmet í að skalla pappamynd af Sigga Hall * Sveppi setur íslandsmet í að fara í marga boli (50 bolir) * Sveppi setur íslandsmet í að vera með hausinn í kafi í pepsi * Sveppi setur íslandsmet í að vera með hausinn í kafi í mjólk * Sveppi setur íslandsmet í að vera með hausinn í kafi í sápu * Auddi og Sveppi setja íslandsmet í hláturskasti (kasta útvarpi með hlátri) === Truflun === * Auddi fer í draugabúning og truflar þátt Þórhalls miðils * Auddi á að trufla kvenna fótboltaleik [[Flokkur:Íslenskir sjónvarpsþættir]] soogebycb675oznqcdazt814ggzydnj 1958949 1958948 2026-04-06T00:44:30Z Kattarnef 106306 heimildir og uppfærðar staðhæfingar. tenglar bættir við 1958949 wikitext text/x-wiki '''70 mínútur''' var íslenskur [[skemmtiþáttur]] sem var sýndur í 70 mínútur á hverjum virkum degi á sjónvarpsstöðinni ''[[Popp Tíví]]'' á árunum [[2000]] til [[2004]]. Þátturinn byggðist upp af spjalli og hinum ýmsu innskotum eins og til dæmis: Áskorun, ógeðisdrykkur, falin myndavél, fríkað úti ásamt öðrum uppátækjum. [[Sigmar Vilhjálmsson|Sigmar]] og [[Jóhannes Ásbjörnsson|Jóhannes]] voru aðal þáttastjórnendurnir svo komu [[Auðunn Blöndal]] og [[Sverrir Þór Sverrisson]] (Sveppi) til þess að hjálpa. Síðar voru þeir meira og meira í þáttunum og urðu einir af stjórnendum þáttarins þegar Jóhannes hætti, en þá voru Auðunn, Sigmar og Sverrir Þór Sverrisson með þáttinn. Nokkrir diskar með brotum út því besta úr þáttunum voru búnir til og seldust yfir 15 þúsund eintök<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2019/03/15/19-ar-lidin-fra-upphafi-thattanna-70-minutur-brot-af-thvi-besta/|title=19 ár liðin frá upphafi þáttanna 70 mínútur - Brot af því besta|date=2019-03-15|website=DV|language=is|access-date=2026-04-06}}</ref>. Sigmar hætti í þættinum [[2003]] og voru þeir Auðunn og Sverrir ([[Auddi og Sveppi]]) einir með þáttinn þar til í byrjun árs 2004 þegar [[Pétur Jóhann Sigfússon]] gekk til liðs við þá, en hann hafði leikið með þeim í [[Svínasúpan|Svínasúpunni]]. Þeir stýrðu þættinum til 20.desember 2004 ásamt innslögum frá [[Hugi halldórsson|Huga Halldórssyni]] eða Ofurhuga. Fyrir framlag sitt til þáttanna hlaut Sverrir tilnefningu til [[Edduverðlaunin|Eddu verðlaunana]] sem sjónvarpsmaður ársins. Þættirnir hættu 20. desember 2004<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20041091654d/70-minutur-haetta-a-popptivi|title=70 mínútur hætta á Popptíví - Vísir|date=2004-09-15|website=visir.is|language=is|access-date=2026-04-06}}</ref>, en færðust yfir á [[Stöð 2]] með nafninu [[Strákarnir]] nema að sá þáttur var bara í 25 mínútur og hann var ekki í beinni.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2019/03/15/19-ar-lidin-fra-upphafi-thattanna-70-minutur-brot-af-thvi-besta/|title=19 ár liðin frá upphafi þáttanna 70 mínútur - Brot af því besta|date=2019-03-15|website=DV|language=is|access-date=2026-04-06}}</ref> ==Dagskrárliðir == *Ógeðisdrykkur *Tilraun *Falin myndavél *Áskorun *Fríkað úti *Ofurhugi *Blaðamannafundur *Maðurinn skemmdur *Dýraríkið *Ísland í gær *Strætóbílstjóri dagsins *Spurning dagsins *Afmælis dagbók *Róbert leigubílstjóri dagsins *Sveppahorn *Gestur dagsins *Stjórnun *Íþróttamót *Truflun *Vinnustaðahrekkur *Götuspjall *Íslandsmet *Erlendar fréttir *Dalalíf *Kubbi byggir *Grænir fingur *Þúsundfjalarinn *Kvikmynd kvöldsins === Tilraun === * Gá hvað gerist ef þeir setja smokka út um gluggann á bíl sem keyrir hratt * Gá hvort hægt sé að drekka vatn eftir að vera deyfður í gómnum * Gá hvort það sé hægt að spýta mjólk með augnkirtlunum === Falin myndavél === '''Grín í viðskiptavinum Olís''' Auddi leikur mann sem heitir Sigurður og vinnur á bensínstöðinni Olís og fer að grínast í viðskiptavinum '''Risa Dominos kassa stafli''' Sveppi leikur mann sem vinnur hjá Dominos og er með risa Dominos kassastafla og þykist vera að missa hann á fólk í Smáralindinni '''Auddi leikur starfsmann á hjólbarðaverkstæði''' Auddi leikur starfsmann á hjólbarðaverkstæði og grillar í viðskiptavinum '''Auddi pirrar fólk í Smáralind''' Auddi fer í Smáralind og starir á fólk, sest á milli þeirra, starir á þau, Leggst á jörðina og eyðileggur samtöl fólks '''Myndir af einhverju fólki''' Auddi og Sveppi fara Mjóddina og taka myndir af fólki og segja þeim að þetta sé bara fyrir einkasafnið '''Banka í hús og biðja um að horfa á VHS spólu''' Auddi bankar í hús og spyr hvort hann megi klára að horfa á Dumb & Dumber heima hjá þeim '''Doritos Grín''' Auddi og Sveppi fara út í búð og bjóða fólki Doritos að smakka og taka svo snakkið í burtu þegar fólkið reynir að fá sér. '''Ég var að raða þessu''' Auddi leikur mann sem vinnur út í matarbúð og er nýbúinn að raða öllu og skammar fólk fyrir að taka mat '''Auddi í fatabúð''' Auddi leikur mann sem vinnur í fatabúð og er að grínast í fólkinu '''Ég er í símanum''' Auddi talar við fólk og svo þegar það svarar segist hann vera að tala í símann '''„Þú ert með eitthvað í andlitinu'''“ Auddi og Sveppi fara í Kringluna og segja fólki að þau séu með eitthvað í andlitinu '''Ég pantaði ekki pítsu''' Auddi fer með pítsu í hús og fólkið segist ekki hafa pantað pítsu '''Ég er frá votta jehóva''' Hugi þykist vera frá vottum jehóva og er að gefa drasl '''Jói málari''' Jói þykist vera málari sem málar óvart á föt fólks sem labbar úr búðinni '''Sveppi sprautar á fólk''' Sveppi er að þvo bílinn sinn og sprautar á fólk '''Jói Ísgerðarmaður''' Jói er að vinna í ísbúð og býr til ís fyrir fólk og tekur bita af honum '''Stolinn sími''' Auddi fær lánaðan síma af öðrum og þykist svo stela honum '''Pungur''' Simmi lýsir leik sem markmaðurinn klórar sér alltaf í pungnum '''Félagsfræði könnun''' Auddi spyr fólk í Kringlunni ýmissa spurninga, m.a. "Hvað finnst þér best að fá í píkuna þína?". === Áskorun === ==== Sveppi ==== * Sveppi á að pissa á sig * Sveppi á að strippa á strippstað fyrir Audda * Sveppi á að slétta á sér hárið að aftan og raka á sig skalla * Sveppi á að hlaupa allsber út í sundlaug * Sveppi á að fara í sundbol í gegnum bílaþvottastöð * Sveppi á að borða sand * Sveppi á að sleikja diska með matarafgöngum á * Sveppi á að fara í undirföt af mömmu Audda ==== Auddi ==== * Auddi á standa fyrir framan risastóran poll og sveppi keyrir framhjá honum og allt gusast á hann * Auddi á að bjarga Simma frá drukknun * Auddi á að skeina Pétri * Auddi á að synda í á ==== Pétur ==== * Pétur á að sleikja handakrikann á Audda * Pétur á að Strippa fyrir Audda * Pétur á að gera æfingar með borða * Pétur á að setja freyðitöflur og gos í munnin á sér svo það byrji að bubbla * Pétur á að brjóta hluti á hausnum á sér * Pétur á að fara í brúnkuklefa * Pétur á að fara í viðtal og segja Auddi og Sveppi eins oft og hann getur ==== Simmi ==== * Simmi á að skalla dós * Simmi á að borða sterkasta grænmeti í heimi * Simmi á að sleikja tærnar á Audda og Sveppa ==== Jói ==== * Jói á að fara í sundbol í Árbæjarlaug * Jói á að vera snoðaður ==== Auddi og Sveppi ==== * Auddi og Sveppi eiga að slá hvorn annan utan undir * Auddi og Sveppi eiga að fara í sleik === Ofurhugi === Ofurhugi er Dagskráliður í 70 mínútum og strákunum þar sem Hugi Halldórsson gerir allskonar erfiða og hættulega hluti. * Hugi á að láta draga sig á bretti sem er bundið aftan í popp tíví jeppann yfir risa poll * Hugi fer upp á stökkbretti og lætur sig skella á magann * Hugi lætur Íslenska handboltaliðið rassskella sig * Hugi á að hoppa á grenitré * Hugi á að sökkva í dýraskít í Húsdýragarðinum * Hugi á að vera brókaður á lyftara * Hugi á að setja hitakrem á augun á sér === Fríkað úti === * Auddi og Sveppi taka viðtal við breta og hnerra og hlæja þegar þau tala * Auddi tekur viðtal við Dani og setur míkrafónin á skrítna staði * Auddi brókar Pétur á Strikinu í Kaupmannahöfn * Auddi og Sveppi þykjast vera mestu Dominos aðdáendur og panta pítsu upp á hótelherbergi * Auddi fer í jólasveinabúning á strikið og rukkar fólk um pening * Auddi og Sveppi fara og reyna við konur í viðtölum á Strikinu === Sveppahorn === * Sveppi fer í hveitibað * Sveppi fer á fæðingardeildina og tekur viðtöl við nýfædd börn * Sveppi lætur draga sig á fjórhjóli í drullu * Sveppi fer í gegnum bílaþvottastöð með opin gluggann * Sveppi fer út í bæ og kyssir fólk og róna á munninn * Sveppi stendur á höndum ofan á steinum === Íþróttamót === * Auddi og Jói keppa í körfubolta * Auddi og Sveppi keppa í boxi * Sveppi og Auddi og Simmi keppa í hnefaleikum * Auddi og Sveppi og Simmi keppa í sundi * Auddi og Sveppi og Simmi keppa í aflraunum * Auddi og Sveppi keppa í skyrglímu * Auddi og Sveppi og Pétur keppa í sjampórenningu * Auddi og Sveppi og Pétur keppa í hástökki * Auddi og Sveppi og Pétur keppa í rótara rasskeppni * Auddi og Sveppi og Pétur keppa í afturábak kollhnís * Auddi og Hugi setja hendurnar undir handakrika Sveppa og Péturs og slást === Vinnustaðahrekkur === * Auddi og Sveppi kasta vatnsblöðrum í Simma * Auddi og Simmi hella vatni og hveiti yfir Sveppa * Auddi og Sveppi setja tómatsósu á kinnarnar á Simma * Auddi og Simmi sprauta tómatsósu og sinnepi á Sveppa meðan hann er á klósettinu * Sveppi og Simmi klína túnfisks og rækjusalati á Audda * Sveppi hellir vatni yfir rúmmið hans Audda þegar hann er sofandi * Auddi lætur Hjalta Úrsus klæða Sveppa úr öllum fötunum og læsa hann allsberan á ganginum * Auddi klínir afmælisköku í andlitið Sveppa þegar hann á afmæli * Auddi og Sveppi sprauta rjóma í andlit Péturs * Auddi og Sveppi settu lýsi í vatnbyssu og sprauta á Pétur * Auddi, Sveppi og Pétur binda Huga við gólfið og sprauta rjóma og sinnepi í rassinn hans * Auddi sest með rassinn sinn á Huga þegar hann er sofandi === Íslandsmet === * Simmi setur íslandsmet í að snúa sér í hringi á flaggstöng * Jói setur íslandsmet í að setja ópal á andlitið á sér (150 ópal) * Jói setur íslandsmet í klósettarka munntroðningi (82 arkir) * Simmi setur íslandsmet í að henda handbolta í Audda * Sveppi setur íslandsmet í að skalla pappamynd af Sigga Hall * Sveppi setur íslandsmet í að fara í marga boli (50 bolir) * Sveppi setur íslandsmet í að vera með hausinn í kafi í pepsi * Sveppi setur íslandsmet í að vera með hausinn í kafi í mjólk * Sveppi setur íslandsmet í að vera með hausinn í kafi í sápu * Auddi og Sveppi setja íslandsmet í hláturskasti (kasta útvarpi með hlátri) === Truflun === * Auddi fer í draugabúning og truflar þátt Þórhalls miðils * Auddi á að trufla kvenna fótboltaleik == Tenglar == 70 mínútur á [[imdbtitle:0485296|IMDB]] Besta úr 70 mínútum 1 á [https://www.youtube.com/watch?v=Ot8mJbtgFaQ YouTube] Auddi & Sveppi- best of 70 mínútur á [https://www.visir.is/k/vtv42e946d2-cc0a-4499-8b0a-6a07864e59d8/auddi-sveppi-best-of-70-minutur visir.is] [[Flokkur:Íslenskir sjónvarpsþættir]] jejwtcxqezocmkzw1by6749em3n6xa4 1958950 1958949 2026-04-06T00:45:02Z Kattarnef 106306 1958950 wikitext text/x-wiki '''70 mínútur''' var íslenskur [[skemmtiþáttur]] sem var sýndur í 70 mínútur á hverjum virkum degi á sjónvarpsstöðinni ''[[Popp Tíví]]'' á árunum [[2000]] til [[2004]]. Þátturinn byggðist upp af spjalli og hinum ýmsu innskotum eins og til dæmis: Áskorun, ógeðisdrykkur, falin myndavél, fríkað úti ásamt öðrum uppátækjum. [[Sigmar Vilhjálmsson|Sigmar]] og [[Jóhannes Ásbjörnsson|Jóhannes]] voru aðal þáttastjórnendurnir svo komu [[Auðunn Blöndal]] og [[Sverrir Þór Sverrisson]] (Sveppi) til þess að hjálpa. Síðar voru þeir meira og meira í þáttunum og urðu einir af stjórnendum þáttarins þegar Jóhannes hætti, en þá voru Auðunn, Sigmar og Sverrir Þór Sverrisson með þáttinn. Nokkrir diskar með brotum út því besta úr þáttunum voru búnir til og seldust yfir 15 þúsund eintök<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2019/03/15/19-ar-lidin-fra-upphafi-thattanna-70-minutur-brot-af-thvi-besta/|title=19 ár liðin frá upphafi þáttanna 70 mínútur - Brot af því besta|date=2019-03-15|website=DV|language=is|access-date=2026-04-06}}</ref>. Sigmar hætti í þættinum [[2003]] og voru þeir Auðunn og Sverrir ([[Auddi og Sveppi]]) einir með þáttinn þar til í byrjun árs 2004 þegar [[Pétur Jóhann Sigfússon]] gekk til liðs við þá, en hann hafði leikið með þeim í [[Svínasúpan|Svínasúpunni]]. Þeir stýrðu þættinum til 20.desember 2004 ásamt innslögum frá [[Hugi halldórsson|Huga Halldórssyni]] eða Ofurhuga. Fyrir framlag sitt til þáttanna hlaut Sverrir tilnefningu til [[Edduverðlaunin|Eddu verðlaunana]] sem sjónvarpsmaður ársins. Þættirnir hættu 20. desember 2004<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20041091654d/70-minutur-haetta-a-popptivi|title=70 mínútur hætta á Popptíví - Vísir|date=2004-09-15|website=visir.is|language=is|access-date=2026-04-06}}</ref>, en færðust yfir á [[Stöð 2]] með nafninu [[Strákarnir]] nema að sá þáttur var bara í 25 mínútur og hann var ekki í beinni.<ref name=":0" /> ==Dagskrárliðir == *Ógeðisdrykkur *Tilraun *Falin myndavél *Áskorun *Fríkað úti *Ofurhugi *Blaðamannafundur *Maðurinn skemmdur *Dýraríkið *Ísland í gær *Strætóbílstjóri dagsins *Spurning dagsins *Afmælis dagbók *Róbert leigubílstjóri dagsins *Sveppahorn *Gestur dagsins *Stjórnun *Íþróttamót *Truflun *Vinnustaðahrekkur *Götuspjall *Íslandsmet *Erlendar fréttir *Dalalíf *Kubbi byggir *Grænir fingur *Þúsundfjalarinn *Kvikmynd kvöldsins === Tilraun === * Gá hvað gerist ef þeir setja smokka út um gluggann á bíl sem keyrir hratt * Gá hvort hægt sé að drekka vatn eftir að vera deyfður í gómnum * Gá hvort það sé hægt að spýta mjólk með augnkirtlunum === Falin myndavél === '''Grín í viðskiptavinum Olís''' Auddi leikur mann sem heitir Sigurður og vinnur á bensínstöðinni Olís og fer að grínast í viðskiptavinum '''Risa Dominos kassa stafli''' Sveppi leikur mann sem vinnur hjá Dominos og er með risa Dominos kassastafla og þykist vera að missa hann á fólk í Smáralindinni '''Auddi leikur starfsmann á hjólbarðaverkstæði''' Auddi leikur starfsmann á hjólbarðaverkstæði og grillar í viðskiptavinum '''Auddi pirrar fólk í Smáralind''' Auddi fer í Smáralind og starir á fólk, sest á milli þeirra, starir á þau, Leggst á jörðina og eyðileggur samtöl fólks '''Myndir af einhverju fólki''' Auddi og Sveppi fara Mjóddina og taka myndir af fólki og segja þeim að þetta sé bara fyrir einkasafnið '''Banka í hús og biðja um að horfa á VHS spólu''' Auddi bankar í hús og spyr hvort hann megi klára að horfa á Dumb & Dumber heima hjá þeim '''Doritos Grín''' Auddi og Sveppi fara út í búð og bjóða fólki Doritos að smakka og taka svo snakkið í burtu þegar fólkið reynir að fá sér. '''Ég var að raða þessu''' Auddi leikur mann sem vinnur út í matarbúð og er nýbúinn að raða öllu og skammar fólk fyrir að taka mat '''Auddi í fatabúð''' Auddi leikur mann sem vinnur í fatabúð og er að grínast í fólkinu '''Ég er í símanum''' Auddi talar við fólk og svo þegar það svarar segist hann vera að tala í símann '''„Þú ert með eitthvað í andlitinu'''“ Auddi og Sveppi fara í Kringluna og segja fólki að þau séu með eitthvað í andlitinu '''Ég pantaði ekki pítsu''' Auddi fer með pítsu í hús og fólkið segist ekki hafa pantað pítsu '''Ég er frá votta jehóva''' Hugi þykist vera frá vottum jehóva og er að gefa drasl '''Jói málari''' Jói þykist vera málari sem málar óvart á föt fólks sem labbar úr búðinni '''Sveppi sprautar á fólk''' Sveppi er að þvo bílinn sinn og sprautar á fólk '''Jói Ísgerðarmaður''' Jói er að vinna í ísbúð og býr til ís fyrir fólk og tekur bita af honum '''Stolinn sími''' Auddi fær lánaðan síma af öðrum og þykist svo stela honum '''Pungur''' Simmi lýsir leik sem markmaðurinn klórar sér alltaf í pungnum '''Félagsfræði könnun''' Auddi spyr fólk í Kringlunni ýmissa spurninga, m.a. "Hvað finnst þér best að fá í píkuna þína?". === Áskorun === ==== Sveppi ==== * Sveppi á að pissa á sig * Sveppi á að strippa á strippstað fyrir Audda * Sveppi á að slétta á sér hárið að aftan og raka á sig skalla * Sveppi á að hlaupa allsber út í sundlaug * Sveppi á að fara í sundbol í gegnum bílaþvottastöð * Sveppi á að borða sand * Sveppi á að sleikja diska með matarafgöngum á * Sveppi á að fara í undirföt af mömmu Audda ==== Auddi ==== * Auddi á standa fyrir framan risastóran poll og sveppi keyrir framhjá honum og allt gusast á hann * Auddi á að bjarga Simma frá drukknun * Auddi á að skeina Pétri * Auddi á að synda í á ==== Pétur ==== * Pétur á að sleikja handakrikann á Audda * Pétur á að Strippa fyrir Audda * Pétur á að gera æfingar með borða * Pétur á að setja freyðitöflur og gos í munnin á sér svo það byrji að bubbla * Pétur á að brjóta hluti á hausnum á sér * Pétur á að fara í brúnkuklefa * Pétur á að fara í viðtal og segja Auddi og Sveppi eins oft og hann getur ==== Simmi ==== * Simmi á að skalla dós * Simmi á að borða sterkasta grænmeti í heimi * Simmi á að sleikja tærnar á Audda og Sveppa ==== Jói ==== * Jói á að fara í sundbol í Árbæjarlaug * Jói á að vera snoðaður ==== Auddi og Sveppi ==== * Auddi og Sveppi eiga að slá hvorn annan utan undir * Auddi og Sveppi eiga að fara í sleik === Ofurhugi === Ofurhugi er Dagskráliður í 70 mínútum og strákunum þar sem Hugi Halldórsson gerir allskonar erfiða og hættulega hluti. * Hugi á að láta draga sig á bretti sem er bundið aftan í popp tíví jeppann yfir risa poll * Hugi fer upp á stökkbretti og lætur sig skella á magann * Hugi lætur Íslenska handboltaliðið rassskella sig * Hugi á að hoppa á grenitré * Hugi á að sökkva í dýraskít í Húsdýragarðinum * Hugi á að vera brókaður á lyftara * Hugi á að setja hitakrem á augun á sér === Fríkað úti === * Auddi og Sveppi taka viðtal við breta og hnerra og hlæja þegar þau tala * Auddi tekur viðtal við Dani og setur míkrafónin á skrítna staði * Auddi brókar Pétur á Strikinu í Kaupmannahöfn * Auddi og Sveppi þykjast vera mestu Dominos aðdáendur og panta pítsu upp á hótelherbergi * Auddi fer í jólasveinabúning á strikið og rukkar fólk um pening * Auddi og Sveppi fara og reyna við konur í viðtölum á Strikinu === Sveppahorn === * Sveppi fer í hveitibað * Sveppi fer á fæðingardeildina og tekur viðtöl við nýfædd börn * Sveppi lætur draga sig á fjórhjóli í drullu * Sveppi fer í gegnum bílaþvottastöð með opin gluggann * Sveppi fer út í bæ og kyssir fólk og róna á munninn * Sveppi stendur á höndum ofan á steinum === Íþróttamót === * Auddi og Jói keppa í körfubolta * Auddi og Sveppi keppa í boxi * Sveppi og Auddi og Simmi keppa í hnefaleikum * Auddi og Sveppi og Simmi keppa í sundi * Auddi og Sveppi og Simmi keppa í aflraunum * Auddi og Sveppi keppa í skyrglímu * Auddi og Sveppi og Pétur keppa í sjampórenningu * Auddi og Sveppi og Pétur keppa í hástökki * Auddi og Sveppi og Pétur keppa í rótara rasskeppni * Auddi og Sveppi og Pétur keppa í afturábak kollhnís * Auddi og Hugi setja hendurnar undir handakrika Sveppa og Péturs og slást === Vinnustaðahrekkur === * Auddi og Sveppi kasta vatnsblöðrum í Simma * Auddi og Simmi hella vatni og hveiti yfir Sveppa * Auddi og Sveppi setja tómatsósu á kinnarnar á Simma * Auddi og Simmi sprauta tómatsósu og sinnepi á Sveppa meðan hann er á klósettinu * Sveppi og Simmi klína túnfisks og rækjusalati á Audda * Sveppi hellir vatni yfir rúmmið hans Audda þegar hann er sofandi * Auddi lætur Hjalta Úrsus klæða Sveppa úr öllum fötunum og læsa hann allsberan á ganginum * Auddi klínir afmælisköku í andlitið Sveppa þegar hann á afmæli * Auddi og Sveppi sprauta rjóma í andlit Péturs * Auddi og Sveppi settu lýsi í vatnbyssu og sprauta á Pétur * Auddi, Sveppi og Pétur binda Huga við gólfið og sprauta rjóma og sinnepi í rassinn hans * Auddi sest með rassinn sinn á Huga þegar hann er sofandi === Íslandsmet === * Simmi setur íslandsmet í að snúa sér í hringi á flaggstöng * Jói setur íslandsmet í að setja ópal á andlitið á sér (150 ópal) * Jói setur íslandsmet í klósettarka munntroðningi (82 arkir) * Simmi setur íslandsmet í að henda handbolta í Audda * Sveppi setur íslandsmet í að skalla pappamynd af Sigga Hall * Sveppi setur íslandsmet í að fara í marga boli (50 bolir) * Sveppi setur íslandsmet í að vera með hausinn í kafi í pepsi * Sveppi setur íslandsmet í að vera með hausinn í kafi í mjólk * Sveppi setur íslandsmet í að vera með hausinn í kafi í sápu * Auddi og Sveppi setja íslandsmet í hláturskasti (kasta útvarpi með hlátri) === Truflun === * Auddi fer í draugabúning og truflar þátt Þórhalls miðils * Auddi á að trufla kvenna fótboltaleik == Tenglar == 70 mínútur á [[imdbtitle:0485296|IMDB]] Besta úr 70 mínútum 1 á [https://www.youtube.com/watch?v=Ot8mJbtgFaQ YouTube] Auddi & Sveppi- best of 70 mínútur á [https://www.visir.is/k/vtv42e946d2-cc0a-4499-8b0a-6a07864e59d8/auddi-sveppi-best-of-70-minutur visir.is] [[Flokkur:Íslenskir sjónvarpsþættir]] 26roqllhcf8fdib98pl54fnozk31dec 0 103543 1958931 1951206 2026-04-05T23:45:49Z TKSnaevarr 53243 1958931 wikitext text/x-wiki {{Kvikmynd | nafn = Avatar | mynd = Avatar-Logo-avatar.svg | alt = Textinn Avatar með hvítum stöfum og bláum bláma á svörtum grunni. | leikstjóri = [[James Cameron]] | framleiðandi = <div class="plainlist"> *James Cameron *[[Jon Landau (kvikmyndaframleiðandi)|Jon Landau]]</div> | handritshöfundur = James Cameron | leikarar = <!--DO ''not'' CHANGE. PER BILLING BLOCK--><div class="plainlist"> *[[Sam Worthington]] *[[Zoe Saldana]] *[[Stephen Lang]] *[[Michelle Rodriguez]] *[[Sigourney Weaver]]</div> | tónlist = James Horner | kvikmyndagerð = Mauro Fiore | klipping = <div class="plainlist"> *[[Stephen Rivkin]] *[[John Refoua]] *James Cameron</div> | fyrirtæki = <div class="plainlist"> *[[Lightstorm Entertainment]]<ref name="afi">{{cite web |url=https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/55800?sid=661491dd-58f6-4229-b4e2-708dfe2e063a&sr=0.8563489&cp=1&pos=1 |title=Avatar |work=[[AFI Catalog of Feature Films]] |accessdate=6. júlí 2018}}</ref> *[[Dune Entertainment]]<ref name="afi" /> *[[Ingenious Film Partners]]<ref name="afi" /></div> | dreifingaraðili = [[20th Century Fox]]<ref name="afi" /> | útgáfudagur = 18. desember, 2009 (Ísland)<br /> 18. desember, 2009 (Bandaríkin) | sýningartími = 161 mínútur<!--Theatrical runtime: 161:00--><ref>{{cite web |url=http://bbfc.co.uk/releases/avatar-2009-0 |title=''AVATAR'' [3D] (12A) |work=[[British Board of Film Classification]] |date=8. desember 2009 |accessdate=19. ágúst 2014 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821145155/http://bbfc.co.uk/releases/avatar-2009-0 |url-status=dead }}</ref> | tungumál = Enska | ráðstöfunarfé = $237 milljónir<ref name="Patten (2009)">{{cite news |last=Patten |first=D. |title='Avatar's' True Cost&nbsp;– and Consequences |url=http://www.thewrap.com/article/true-cost-and-consequences-avatar-11206?page=1 |date=3. desember 2009 |publisher=The Wrap |accessdate=12. desember 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091205175252/http://www.thewrap.com/article/true-cost-and-consequences-avatar-11206 |archivedate=5. desember 2009 }}</ref> }} '''''Avatar''''' er [[Bandaríkin|bandarísk]] [[Vísindaskáldskapur|vísindaskáldskaparmynd]] frá árinu [[2009]].<ref>{{cite news |author=French, Philip |title=Avatar was the year's real milestone, never mind the results |date=14. mars 2010 |work=The Observer |location=UK |url=https://www.theguardian.com/film/2010/mar/14/avatar-kathryn-bigelow-hollywood-history |accessdate=29. mars 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100317150833/http://www.guardian.co.uk/film/2010/mar/14/avatar-kathryn-bigelow-hollywood-history |archivedate=17. mars 2010 }}</ref><ref>{{cite news |first=Rich |last=Johnston |title=Review: AVATAR&nbsp;– The Most Expensive American Film Ever&nbsp;... And Possibly The Most Anti-American One Too. |date=11. desember 2009 |publisher=[[Bleeding Cool]] |url=http://www.bleedingcool.com/2009/12/11/review-avatar-the-most-expensive-american-film-ever-and-the-most-anti-american-one-too/ |accessdate=29. mars 2010}}</ref> Henni var leikstýrt og framleidd af [[James Cameron]]. Í aðalhlutverkum eru [[Sam Worthington]], [[Zoe Saldana]], [[Stephen Lang]], [[Michelle Rodriguez]] og [[Sigourney Weaver]]. Myndin gerist á 22. öldinni þegar mennirnir eru að hertaka Pandora, lífvænlegt tungl gasplánetu í Alpha Century stjörnukerfinu, til þess að grafa fyrir unobtanium<ref>{{cite news |first=Charles Q. |last=Choi |title=Moons like Avatar's Pandora could be found |publisher=[[MSNBC]] |date=28. desember 2009 |accessdate=27. febrúar 2010 |url=http://www.space.com/7709-moons-avatar-pandora.html}}</ref><ref name="Horwitz2009">{{cite news |first=Jane |last=Horwitz |title=Family Filmgoer |date=24. desember 2009 |work=Boston Globe |url=http://www.boston.com/lifestyle/family/articles/2009/10/29/family_filmgoer/?page=3 |accessdate=9. janúar 2010}}</ref>, efni sem leiðir rafmagn mjög vel við stofuhita.<ref>Þessi eiginleiki Unobtanium er tilgreindur í kynningarefni, en ekki í myndinni sjálfri.{{cite book |last=Wilhelm |first=Maria |author2=Dirk Mathison |title=James Cameron's Avatar: A Confidential Report on the Biological and Social History of Pandora |publisher=[[HarperCollins]] |date=Nóvember 2009 |page=4 |isbn=978-0-06-189675-0 |url=https://archive.org/details/avatarconfidenti00mari }}</ref> Stækkun námunar er ógn við tilvist ættbálksins Navi, mannlega tegund sem eru frumbyggjar plánetunar. Titill kvikmyndarinnar á við erfðafræðilegan Navi-líkama sem stjórnast af heila manns úr fjarlægð til að hafa samskipti við frumbyggja Pandoru.<ref name="Time">{{cite news |url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1576622,00.html |title=Q&A with James Cameron |work=[[Time (magazine)|Time]] |last=Winters Keegan |first=Rebecca |date=11. janúar 2007 |accessdate=26. desember 2009 |archive-date=2014-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709035305/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1576622,00.html |url-status=dead }}</ref> Þróun ''Avatar'' hófst 1994, þegar Cameron skrifaði 80 blaðsíðna uppkast að myndinni.<ref name="QA">{{cite news |author=Jeff Jensen |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20007998,00.html |title=Great Expectations |work=Entertainment Weekly |date=10. janúar 2007 |accessdate=28. janúar 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070124101323/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C20007998%2C00.html |archivedate=24. janúar 2007 |df=}}</ref><ref name="abc">{{cite web |url=http://abcnews.go.com/Entertainment/avatars-james-cameron-borrow-soviet-sci-fi-novels/story?id=9561339 |title=Did Avatar Borrow from Soviet Sci-Fi Novels? |author=Alexander Marquardt |date=14. janúar, 2010 |publisher=[[ABC News]] |accessdate=8. mars 2012}}</ref> Byrja átti á myndinni eftir að lokið var við myndina ''[[Titanic (kvikmynd frá 1997)|Titanic]]'' og gefa átti hana út 1999,<ref name="autogenerated2">{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?nid=888&dat=19960812&id=8rsMAAAAIBAJ&sjid=Al8DAAAAIBAJ&pg=6553,2562816 |title=Synthetic actors to star in ''Avatar'' |work=[[St. Petersburg Times]] |date=12. ágúst, 1996 |accessdate=1. febrúar, 2010 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{dead link|date=Desember 2010}}</ref> en samkvæmt Cameron var nauðsynleg tækni ekki til á þeim tíma.<ref name="autogenerated1996">{{cite news |author=Judy Hevrdejs |author2=Mike Conklin |title=Channel 2 has Monday morning team in place |work=Chicago Tribune |date=9. ágúst, 1996}}</ref> Vinna við tungumál veranna byrjaði 2005 og Cameron byrjaði á handriti og umhverfi myndarinnar 2006.<ref name="USCMarshall">{{cite web |url=http://www.marshall.usc.edu/news/releases/2009/crafting-alien-language-hollywood-style |title=Crafting an Alien Language, Hollywood-Style: Professor's Work to Hit the Big Screen in Upcoming Blockbuster Avatar |accessdate=31. maí, 2011 |work=USC Marshall |publisher=University of Southern California Marshall School of Business |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110526133613/http://www.marshall.usc.edu/news/releases/2009/crafting-alien-language-hollywood-style |archivedate=26. maí, 2011 |url-status=dead |df=}}</ref><ref name="radionz1">{{Cite episode |title=Avatar Language |series=Nine to Noon |airdate=15. desember, 2009 |url=http://www.radionz.co.nz/audio/national/ntn/2009/12/15/avatar_language}}</ref> ''Avatar'' hafði 237 milljón bandaríska dali í ráðstöfunarfé.<ref name="Patten (2009)" /> Samkvæmt öðrum heimildur nam kostnaðinn $280 milljónum auk $310 milljóna fyrir framleiðslu og $150 milljóna fyrir markaðssetningu.<ref name="www.nytimes.com">{{cite news |first=Brooks |last=Barnes |title='Avatar' Is No. 1 but Without a Record |work=The New York Times |date=20. desember, 2009 |accessdate=20. desember, 2009 |url=https://www.nytimes.com/2009/12/21/movies/21box.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111113023114/http://www.nytimes.com/2009/12/21/movies/21box.html |archivedate=13. nóvember, 2011 }}</ref><ref name="latimes budget">{{cite news |url=http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2009/12/could-avatar-hit-1-billion.html |title=Could 'Avatar' hit $1&nbsp;billion? |work=Los Angeles Times |author=Fritz, Ben |date=20. desember, 2009 |accessdate=20. desember, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091222081117/http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2009/12/could-avatar-hit-1-billion.html |archivedate=22. desember, 2009 }}</ref> <ref name="vanityfair">{{cite news |last=Keegan |first=R. |title=How Much Did Avatar Really Cost? |url=http://www.vanityfair.com/online/oscars/2009/12/how-much-did-avatar-really-cost.html |date=3. desember, 2009 |work=Vanity Fair |accessdate=23. desember, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100114015407/http://www.vanityfair.com/online/oscars/2009/12/how-much-did-avatar-really-cost.html |archivedate=14. janúar, 2010 |url-status=dead |df=}}</ref> Kvikmyndin notaði nýjar aðferðir til að festa hreyfingu á filmu og var gefin út fyrir hefðbundnar sýningar, [[Þrívídd|3D]] sýningar og í 4D fyrir suðurkóresk kvikmyndahús.<ref name="4-D">{{cite news |author=Han Sunhee |url=http://www.variety.com/article/VR1118014803.html |title='Avatar' goes 4D in Korea |date=5. febrúar, 2010 |accessdate=8. febrúar, 2010 |work=Variety |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100210010141/http://www.variety.com/article/VR1118014803.html |archivedate=10. febrúar, 2010 |df=}}</ref> ''Avatar'' var frumsýnd í kvikmyndahúsinu á [[Odeon Leicester Square]] í London 10. desember 2009 og síðan í Bandaríkjunum 10. desember 2009 í dreifingu [[20th Century Fox]]. Kvikmyndin hlaut jákvæða dóma gagnrýnenda, sem lofuðu framúrskarandi tæknibrellur hennar en gagnrýndu þó söguþráðinn fyrir skort á frumleika. Myndin sló fjölda aðsóknarmeta og velti ''[[Titanic (kvikmynd frá 1997)|Titanic]]'' sem [[Tekjuhæstu kvikmyndir allra tíma|tekjuhæsta kvikmynd allra tíma]]. ''Avatar'' var jafnframt fyrsta kvikmyndin sem þénaði mera en tvo milljarða bandaríkjadala og var jafnframt söluhæsta kvikmyndin á mynddiskum í Bandaríkjunum árið 2010. Með tilliti til verðbólguþróunar er ''Avatar'' önnur tekjuhæsta kvikmynd allra tíma, á eftir ''[[Á hverfanda hveli (kvikmynd)|Á hverfanda hveli]]'' (1939). ''Avatar'' var tilnefnd til níu Óskarsverðlauna og vann þrenn. Velgengni kvikmyndarinnar leiddi til aukningar í vinsældum þrívíddarkvikmynda og í eftirspurn á þrívíddarsjónvörpum.<ref>{{cite web |last1=Jimenez |first1=Jorge |title=James Cameron says he knows what led to the downfall of 3D TVs |url=https://www.pcgamer.com/james-cameron-says-he-knows-what-led-to-the-downfall-of-3d-tvs/ |website=pcgamer.com |access-date=21 January 2026 |quote=The Avatar: Limited 3D Edition Blu-ray's home release spearheaded the 3D TV craze}}</ref> Árið 2022 kom út framhaldsmyndin ''[[Avatar: The Way of Water]]'' og síðan ''[[Avatar: Fire and Ash]]'' árið 2025. Tvær framhaldsmyndir til viðbótar eru í vinnslu. == Heimildir == *{{wpheimild |tungumál= en |titill= Avatar (2009 film) |mánuðurskoðað= 4. september |árskoðað= 2019 }} <references/> == Tenglar == [http://www.imdb.com/title/tt0499549/?ref_=nv_sr_1 Avatar] á [[Internet_Movie_Database|Internet Movie Database]] {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:20th Century Fox-kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2009]] [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn James Cameron]] [[Flokkur:Vísindaskáldsögumyndir]] gh8uqyon5qejpcnsqkzhmvjqye2r4ty 0 112336 1958958 1943916 2026-04-06T01:02:02Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1958958 wikitext text/x-wiki '''Ónæmiskerfi''' er kerfi lífrænna ferla í [[Lífvera|lífveru]] sem gerir henni kleift að verjast [[sjúkdómur|sjúkdómum]] og [[sýking]]um. Til þess að ónæmiskerfi veiti lífverunni almennilega vörn þarf það að geta greint ýmiss konar ógn við [[heilsa|heilsu]] lífverunnar, allt frá [[veira|veirum]] til [[sníkjudýr]]a, og greint hana frá heilbrigðum [[Vefur|vefjum]] lífverunnar sjálfrar. Ónæmiskerfi beitir ýmist sérhæfðum [[fruma|frumum]], sem ráðast gegn utanaðkomandi ógn, eða mynda [[mótefni]]. Ónæmiskerfi mannsins er hannað til vernda líkamann gegn [[Sýkill|sýklum]], en sýklar eru allar þær örverur sem geta sýkt aðrar lífverur og valdið sjúklegum breytingum í vefjum þeirra.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.laeknabladid.is/2001/fylgirit/14/idordapistlar/nr/557/|titill=Íðorðapistlar 1-130: 070-Örverur og Sýklar|höfundur=Jóhann Heiðar Jóhannsson|útgefandi=Læknablaðið: Fylgirit 41|ár=2001}}</ref> Helstu flokkar sýkla eru [[Veira|veirur]], [[Gerlar|bakteríur]], [[sveppir]], [[frumdýr]] og önnur [[sníkjudýr]], t.d. ormar sem geta sýkt menn.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Vefheimild|url=http://visindavefur.is/svar.php?id=241|titill=Hver er munurinn á bakteríu og veiru? Eru sýklar og bakteríur það sama?|höfundur=Eva Benediktsdóttir|útgefandi=Vísindavefurinn|mánuður=mars|ár=2000}}</ref> Sýklar geta því verið af mörgum gerðum en þeir eiga allir það sameiginlegt að vera sjúkdómsvaldandi. Í líkama okkar eru þó ekki allar örverur sýklar en góðar bakteríur finnast t.d. á húðinni okkar og í meltingarveginum og eru okkur í sumum tilfellum nauðsynlegar. Reyndar eru flestar bakteríur góðar og það er aðeins örlítið brot þeirra sem eru sýklar.<ref name=":1" /> Þessar góðu bakteríur geta þó valdið vandamálum ef þær komast inn í vefi í gegnum rofið yfirborð eða ef ónæmiskerfi líkamans vinnur ekki eðlilega.<ref name=":0" /> Ónæmiskerfið er í raun ekki eitt ákveðið kerfi heldur byggist það á samspili mismunandi vefja, [[Líffærakerfi|líffærakerfa]] og sérhæfðra [[fruma]] og það er hægt að skipta því niður í ósérhæft og sérhæft varnarkerfi. Ósérhæfða varnarkerfið eru almennar varnir líkamans og skiptist í fyrstu varnarlínu sem  og aðra varnarlínu. Fyrsta varnarlínan gegn sýklum er ytra yfirborð líkamans en það er [[Húð|húðin]] og slímhúðin sem þekur [[Öndunarkerfið|öndunar]]<nowiki/>-, [[Meltingarkerfið|meltingar]]<nowiki/>-, þvag-, og [[æxlunarfæri]] að innan.<ref name=":2">{{Vefheimild|url=https://www.merckmanuals.com/home/immune-disorders/biology-of-the-immune-system/overview-of-the-immune-system|titill=Overview of the Immune System|höfundur=Delves, P. J.|útgefandi=Merck Manual|mánuður=apríl|ár=2020}}</ref> Önnur varnarlínan byggist á átfrumum, [[Bólga|bólgusvörun]], varnarpróteinum og hækkuðum líkamshita og ''þriðja varnarlínan'' felur í sér sérhæft ónæmisviðbragð eitilfruma.<ref name=":2" /> == Ósérhæft varnarkerfi == Ósérhæfða varnarkerfið er meðfætt varnarkerfi og er ætlað að vernda líkamann gegn öllum sýklum án þess að gera greinarmun á milli þeirra.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Biology: Science for Life with Physiology (4. útgáfa).|höfundur=Belk, C. og Maier, V. B.|útgefandi=Pearson|ár=2013|bls=476-484|ISBN=978-0321767837}}</ref>  Ósérhæfðar varnir mynda fyrstu varnarlínu líkamans sem snýst um að hindra það að skaðleg efni, t.d. sýklar, komist inn í líkamann.<ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://medlineplus.gov/ency/article/000821.htm|titill=Immune response|útgefandi=Medline Plus|mánuður=apríl|ár=2021}}</ref> Dæmi um ósérhæfðar varnir eru húðin, hóstaviðbragð, [[ensím]] í tárum og húðfitu, [[slím]] sem festir bakteríur og litlar agnir, og magasýrur.<ref name=":4" /> Á meðan ytra yfirborð líkamans, húðin og slímhúðin, er heilt getur það hindrað för margra sýkla inn í líkaman en ef að ytra yfirborðið rofnar, t.d. þegar við fáum brunasár, eykst hættan á sýkingu.<ref name=":2" /> Önnur varnarlínan samanstendur einnig af ósérhæfðum vörnum en þar koma átfrumur, gleypifrumur, bólguviðbragð og varnarprótein við sögu. Þessar varnir bregðast strax við aðskotahlutum í líkamanum og það er engin krafa gerð um sérhæfða þekkingu á sýklinum líkt og í sérhæfða varnarviðbragðinu.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> === Fyrsta varnarlína === Húðin og slímhúðin sem þekur þau líkamshol sem opnast út í umhverfið, t.d. meltingarkerfið og öndunarfærin, eru fyrsta varnarlína líkamans. ==== Húð ==== Húðin hylur líkamann og gerir örverum erfiðara fyrir að komast inn í hann og sýkja.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Á húðinni lifa líka fjölmargar gerðir örvera, sumar hverjar skaðlegar ef þær skyldu komast inn í líkamann, og þegar húðin endurnýjarsig losar hún sig við örverur.<ref name=":3" /> Fitusýrur sem eru framleiddar í yfirborðslagi húðarinnar ásamt söltum og mjólkyrsýru sem svitakirtlarnir framleiða valda því að sýrustig húðarinnar flokkast sem súrt.<ref name=":5">{{Cite journal|last=Nguyen|first=Alan V.|last2=Soulika|first2=Athena M.|date=2019-04-12|title=The Dynamics of the Skin’s Immune System|url=https://www.mdpi.com/1422-0067/20/8/1811|journal=International Journal of Molecular Sciences|language=en|volume=20|issue=8|pages=1811|doi=10.3390/ijms20081811|issn=1422-0067|pmc=PMC6515324|pmid=31013709}}</ref> Sýrustig húðarinnar veitir vörn með því að hindra óæskilegan vöxt örvera og þar sem mikill munur er á sýrustigi húðar og sýrustigi blóðs veitir það aukna vörn gegn örverum sem komast inn í blóðrásina í gegnum húðina.<ref name=":5" /> Blóðstorknunar ferlið gegnir líka hlutverki í að hindra dreifingu örvera en próteinið fíbrínógen, sem spilar mikilvægt hlutverk í blóðstorknun, getur skynjað örverur og virkað sem áthúðunarþáttur sem hvetur átfrumur til að éta sýkilinn.<ref name=":6">{{Vefheimild|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459455/|titill=Innate immune system|höfundur=Aristizábal, B. og González, Á.|útgefandi=Autoimmunity: From Bench to Bedside [Internet]|ár=2013}}</ref> ==== Slímhúð ==== Slímhimnur í slímhúðinni, sem þekja öndunarfærin, meltingarkerfið, þvagkerfið og æxlunarfæri að innan, seyta slími sem festir örverur og hindra för þeirra inn í líkamann<ref name=":3" />. Örverurnar og þær agnir sem festast í slímhúðinni er svo ýmist hóstað og/eða hnerrað í burtu, eytt í magasýrum meltingakerfisins eða skilað út með úrgangsefnum í formi þvags eða saurs.<ref name=":3" /> Í tárum, munnvatni og slími í nefi eru svo leysiensím sem hindra vöxt baktería með því að brjóta niður frumuveggi þeirra.<ref name=":6" /> === Önnur varnarlína === Önnur varnarlínan tekur við ef að sýklar komast fram hjá fyrstu varnarlínuni og inn í líkamann. Önnur varnarlína byggir á hvítum blóðkornum sem ferðast með blóðrásinni í vefi líkamans þar sem þau leita að örverum og öðrum sýklum og ráðast á þá.<ref name=":2" /> Þetta er hluti af ósérhæfða varnarkerfninu þar sem engin krafa er gerð um að blóðkornin hafi einhverja fyrri þekkingu á sýklunum eða að þau þurfi að læra að þekkja ákveðna sýkla. Þetta flokkast sem ósérhæft ónæmissvar og er eitthvað sem er meðfætt<ref name=":2" />. Það eru nokkrar gerðir hvítra blóðkorna sem taka þátt í þessu ósérhæfða ónæmissvari en þær eru: átfrumur, NK-frumur og frumur sem seyta efnum sem taka þátt í bólguviðbragði t.d. basafrumur og sýrufrumur.<ref name=":2" /> ==== Átfrumur ==== Átfrumur samanstanda af kyrningum, gleypifrumum og angafrumum og gegna hlutverki í bæði frumuáti og bólguviðbragði.<ref name=":6" /> Kyrningar eru verkfrumur sem eru ráðandi snemma í ósérhæfða ónæmissvarinu. Helsta hlutverk þeirra er að finna, melta og eyða sjúkdómsvaldandi örverum. Þessi frumuhópur samanstendur af dauffrumum, sýrufrumum, basafrumum og mast frumum.<ref name=":6" /> Dauffrumur eru algengasta gerð hvítra blóðkorna í mönnum<ref name=":7">{{Vefheimild|url=https://www.immunology.org/public-information/bitesized-immunology/cells/neutrophils|titill=Neutrophils|höfundur=Eberl, M. og Davey, M.|útgefandi=British Society for Immunology}}</ref> og helstu frumurnar þegar það kemur að frumuáti og bólguviðbragði, en þær eru venjulega fyrstu frumurnar á vettvang þegar boð um bólguviðbragð berast.<ref name=":6" /> Dauffrumurnar bregðast við meinvöldum ýmist með því að stunda frumuát, þar sem fruman innbyrgðir sýkillinn með sérstakri safabólu, átbólu, og meltir hann með aðstoð ensíma, eða með losun á örverueyðandi þáttum úr sérhæfðum kornum, svokölluðum daufkornum.<ref name=":7" /> Dauffrumur seyta einnig ónæmisstýrandi boðefnum sem hafa áhrif á aðrar frumur og hjálpa til við bæði ósérhæft- og sérhæft ónæmissvar.<ref name=":7" /> Sýrufrumur eru til staðar í öndunarvegi, meltingarvegi og þvagfærum. Þeirra starf felst í því að eyða sjúkdómsvaldandi örverum sem hafa komist inn í líkamann, þá allra helst snýkjudýrum, ásamt því að gegna veigamiklu hlutverki í ofnæmis ferlum.<ref name=":6" /> Basafrumur og mast frumur eru reyndar ekki  átfrumur þó að þær séu vissulega kyrningar, en þessar frumur taka þátt í ofnæmisviðbrögðum meðal annars með því að seyta boðefnum sem auka bólguviðbragðið.<ref name=":6" /> Gleypifrumur gegna mikilvægu hlutverki í bæði óserhæfðu og sérhæfðu ónæmissvari en auk þess að stunda frumuát og seyta frumuboðefnum sem stýra ónæmissvari, geta gleypifrumur virkjað eitilfrumur sérhæfða ónæmissvarsins með því að taka upp mótefnavaka.<ref name=":6" /> Gleypifrumur ferðast líka með sogæðakerfinu og hreinsa upp gamlar blóðfrumur og  lífvana vefi og frumu hluta <ref name=":3" />. Ef gleypifrumur rekast á sýkil sem er of stór til að gleypa með frumuáti hópast margar gleypifrumur saman og umlykja sýkilinn þar sem þær seyta svo út meltingar ensímum til að veikja sýkilinn.<ref name=":3" /> Angafrumur eru til staðar í húðinni og á yfirborðum sem hafa slímhimnu og gegna mikilvægu hlutverki í ósérhæfða varnarkerfinu.<ref name=":6" /> Angafrumur geta tekið upp mótefnavaka, t.d. með frumuáti, sem leiðir til þess að angfruman virkjast. Í framhaldinu flyst fruman til eitilvefs þar sem hún virkjar T-eitilfrumur til að hefja sérhæft ónæmissvar gegn mótefnavakanum.<ref name=":6" /> Þannig gegna angafrumur líka mikilvægu hlutverki þegar kemur að því að vikja sérhæfða varnarkerfið. ==== NK-frumur ==== NK-frumur, eða náttúrulegar drápsfrumur, eru eitilfrumur sem geta brugðist hratt við mörgum mismunandi sýklum og eru þannig ólíkar eitilfrumum sérhæfða ónæmissvarsins.<ref name=":8">{{Vefheimild|url=https://www.immunology.org/public-information/bitesized-immunology/cells/natural-killer-cells|titill=Natural Killer Cells|höfundur=Eissmann, P.|útgefandi=British Society for Immunology}}</ref> Þegar NK-frumurnar myndast eru þær strax reiðubúnar til að þekkja og eyða ákveðnum veirusýktumfrumum og krabbameinsfrumum án þess að þurfa undirbúning eða merki um mótefnavaka frá öðrum frumum líkt og T-eitilfrumurnar sem koma að sérhæfða ónæmissvarinu þurfa.<ref name=":2" /><ref name=":8" /> Auk þess seyta NK-frumur frumuboðefnum sem hafa áhrif á gleypifrumur og agnafrumur og auka þannig ónæmissvarið. ==== Bólguviðbragð ==== Bólguviðbragð er hluti af ósérhæfða varnarkerfinu og á sér stað þegar vefir skaddast. Það getur t.d. gerst vegna áverka, eiturefna, hita, baktería og annarra sýkla.<ref name=":4" /> Frumurnar sem skaðast senda frá sér efnaboð sem hvata m.a. mast frumur til að losa histamín<ref name=":3" />. Efnaboðin valda því að æðarnar í kringjum skaddaða vefinn víkka, blóðflæði til hans eykst og hann bólgnar.<ref name=":4" /><ref name=":3" /> Efnaboðin kalla einnig átfrumur á svæðið til að eyða sýklum og öðrum dauðum eða sködduðum frumum.<ref name=":4" /> Aukið blóðflæði eykur bæði flutning á súrefni og næringarefnum til skaddaða svæðisins ásamt því að hraða flutningi þeirra fruma sem tilheyra ónæmiskerfinu á svæðið svo að þær geti brugðist við.<ref name=":3" /> ==== Varnarprótein ==== Þegar fruma sýkist vegna veiru getur hún framleitt varnarprótein sem geta hjálpað heilbrigðum frumum að verja sig gegn veirunni. Þegar sýkta fruman deyr losar hún prótein sem kallast interferon og það binst öðrum heilbrigðum frumum og hvetur þær til að framleiðslu á próteinum sem hefta vöxt veirunnar.<ref name=":3" /> Varnarprótín finnast líka í blóðrásinni í svokölluðu ''magnakerfi''. Prótein sameindir magnakerfisins hvarfast saman þegar þær komast í nálægð við sýkil og mynda afurðir sem t.d. draga að átfrumur og stuðla að bólguviðbrögðum.<ref>{{Vefheimild|url=https://idordabanki.arnastofnun.is/leit/magnakerfi|titill=Magnakerfi|útgefandi=Íðorðabankinn|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2021}}</ref><ref name=":9">{{Vefheimild|url=http://www.laeknabladid.is/media/tolublod/1387/PDF/f02.pdf|titill=Tengsl magnakerfis við algenga bandvefssjúkdóma – yfirlit|höfundur=Guðmundur Jóhann Arason|útgefandi=Læknablaðið, (94)5, 371-374|ár=2008}}</ref> Sameindir magnakerfisins geta einnig skemmt frumuhimnur sýkla með því að gera á hana gat og þannig eytt sýklinum beint ánþess að fá frekari aðstoð frá frumum varnarkerfisins.<ref name=":9" /> ==== Hiti ==== Þegar sýkill kemst inn í líkaman og við veikjumst fáum við stundum einkenni í formi hækkaðs líkamshita. Hækkaður líkamshiti er hluti af ósérhæfða varnarkerfninu og það eru gleypifrumur sem valda því að við fáum hita. Þegar við sýkjumst losa gleypifrumurnar efni sem kallast sótthitavaldar en þau efni valda hækkun á hitastigi líkamans.<ref name=":3" /> Hækkað hitastig veldur því að það hægist á vexti sýkilsins og efnaskiptahraði heilbrigðra fruma eykst svo að viðgerðir á sýkta vefnum eru framkvæmdar hraðar.<ref name=":3" /> Þegar líkaminn hefur náð stjórn á sýkingunni hætta gleypifrumurnar að losa þessi efni og hitastig líkamans lækkar aftur í fyrra horf.<ref name=":3" /> == Sérhæft varnarkerfi == Ef að sýkill kemst framhjá almennum vörnum líkamans skilaboð um að nú þurfi að taka við þriðja varnarlínan, eða sérhæfð ónæmisviðbrögð. Sérhæfð ónæmisviðbrögð beinast gegn ákveðnum sýkli<ref name=":10">{{Vefheimild|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21070/|titill=Molecular Biology of the Cell (4. útgáfa)|höfundur=Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Raff, M., Roberts, K. og Walter, P.|útgefandi=Garland Science|mánuður=2002}}</ref> og það getur tekið líkamann nokkra daga að fá fram fullmyndað sérhæft ónæmissvar.<ref name=":11">{{Vefheimild|url=http://visindavefur.is/svar.php?id=2838|titill=Hvernig vinnur ónæmiskerfið? Er hægt að verða ónæmur fyrir kvefi?|höfundur=Þuríður Þorbjarnardóttir|útgefandi=Vísindavefurinn|mánuður=nóvember|ár=2002}}</ref> Á meðan ónæmissvarið er að myndast erum við sjúk af völdum sýkilsins en eftir að sérhæfða ónæmissvarið er fullmyndað erum við orðin ónæm fyrir þessum tiltekna sýkli.<ref name=":11" /> Sérhæfð ónæmisviðbrögð geta þannig, í gegnum ónæmisminni, veitt langvarandi vernd gegn þeim sýklum sem hafa valdið sérhæfðu ónæmissvari.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/gegnir/001492603|titill=Nokkrir punktar um sérvirkt ónæmissvar|höfundur=Sigurbjörg Þorsteinsdóttir|útgefandi=Ráðunautafundur, 22(1), 235-239|ár=1999}}</ref> Þetta ónæmisminni er grundvöllur bólusetninga og ástæðan fyrir því að við veikjumst bara einu sinni af ákveðnum sjúkdómum t.d. mislingum.<ref name=":10" /> === Eitilfrumur === Það kemur í hlutverk ákveðinnar gerðar hvítra blóðkorna, svo kallaðra eitilfruma, að framkvæma þetta sérhæfða ónæmissvar. Eitilfrumur starfa í eitilvef í slímhimnum meltingar- og öndunarvegs, í líffærum úr eitilvef: milta, eitlum í hálsi og nefi og hóstakirtli, og eitlum.<ref name=":11" /> Eitlar innihalda bæði átfrumur og eitilfrumur og þeirra hlutverk er að sía og hreinsa vessa úr sogæðakerfinu.<ref name=":11" /> Eitilfrumur fá upplýsingar frá sameindum sem liggja utan á frumuhimnum í öllum frumum líkamans. Sameindirnar segja til um hvort að fruman sé aðskotahlutur eða eðlilegur hluti líkamans<ref name=":2" /> og aðgreinir þannig okkar eigin heilbrigðu frumur frá sýklum og sýktum frumum. Ef að eitilfrumurnar rekast á ókunnugar sameindir virkjast sérhæft ónæmissvar. Þessar ókunnugu sameindir kallast ''mótefnavakar'' og geta t.d. verið á sýklum sem komast inn í líkamann eða utan á sýktum frumum líkamans.<ref name=":3" /> Mótefnavakar bindast við vakaviðtaka, en vakaviðtakar eru prótein sem eru annaðhvort staðsett á yfirborði eitilfruma eða seytt út af eitilfrumunum sjálfum.<ref name=":3" /> Þegar mótefnavaki binst vakaviðtaka örvar það myndun ákveðinna eitilfruma og sérhæft ónæmissvar hefst.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/science/antigen|titill=Antigen|útgefandi=Britannica|mánuður=janúar|ár=2020|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2021}}</ref> Ónæmissvarið getur birst sem mótefnabundið ónæmissvar og/eða frumubundið ónæmissvar, en það eru mismunandi gerðir eitilfruma sem sinna hvoru svari. B- eitilfrumur, eða B- frumur, koma að mótefnabundnu ónæmissvari, og T- eitilfrumur, eða T- frumur, að frumubundnu ónæmissvari.<ref name=":10" /> ==== T-eitilfrumur ==== T-frumur verða til úr blóðstofnfrumum í beinmerg og þroskast í hóstakirtlinum þar sem þær sérhæfast að ákveðnum hlutverkum.<ref name=":12">{{Vefheimild|url=https://www.britannica.com/science/T-cell|titill=T cell|útgefandi=Britannica|mánuður=janúar|ár=2020|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2021}}</ref> Það eru tvær megin gerðir T- fruma en það eru T- hjálparfrumur og T- drápsfrumur.<ref name=":13">{{Vefheimild|url=https://www.immunology.org/public-information/bitesized-immunology/cells/helper-and-cytotoxic-t-cells|titill=Helper and Cytotoxic T Cells|höfundur=Hussel, T. og Jeffrey, H.|útgefandi=British Society for Immunology}}</ref> T- hjálparfrumur hjálpa öðrum frumum ónæmiskerfisins með því að seyta frumuboðefnum sem efla viðbrögð þeirra og T- drápsfrumurnar bindast við og drepa sýktar frumur.<ref name=":12" /> Það eru einnig til svokallaðar T- stýrifrumur en þær stýra virkni annarra fruma og gegna hlutverki í að koma í veg fyrir sjálfsofnæmissjúkdóma með því stjórna ónæmissvarinu þannig að það eigi sér ekki stað þegar um heilbrigðar frumur er að ræða.<ref name=":13" /> T- frumur eru sérhæfðar til að þekkja og bregðast við óeðlilegum frumum, t.d. krabbameinsfrumum eða veirusýktum frumum.<ref name=":3" /> T- frumur eru í aðalhlutverki þegar kemur að frumubundnu ónæmi. ==== B-eitilfrumur ==== B- frumur eru framleiddar úr blóðstofnfrumum í beinmerg.<ref>{{Cite journal|last=Fischer|first=Ute|last2=Yang|first2=Jun J.|last3=Ikawa|first3=Tomokatsu|last4=Hein|first4=Daniel|last5=Vicente-Dueñas|first5=Carolina|last6=Borkhardt|first6=Arndt|last7=Sánchez-García|first7=Isidro|date=2020-11-XX|title=Cell Fate Decisions: The Role of Transcription Factors in Early B-cell Development and Leukemia|url=http://bloodcancerdiscov.aacrjournals.org/lookup/doi/10.1158/2643-3230.BCD-20-0011|journal=Blood Cancer Discovery|language=en|volume=1|issue=3|pages=224–233|doi=10.1158/2643-3230.BCD-20-0011|issn=2643-3230|pmc=PMC7774874|pmid=33392513}}</ref> B-frumurnar flytjast svo úr beinmergnum yfir í miltað og aðra eitilvefi þar sem loka stig þroskunar á sér stað<ref>{{Vefheimild|url=https://www.rndsystems.com/research-area/b-cells|titill=B cells|útgefandi=R&D systems}}</ref><ref name=":14">{{Cite journal|last=Loder|first=By Florienne|last2=Mutschler|first2=Bettina|last3=Ray|first3=Robert J.|last4=Paige|first4=Christopher J.|last5=Sideras|first5=Paschalis|last6=Torres|first6=Raul|last7=Lamers|first7=Marinus C.|last8=Carsetti|first8=Rita|date=1999-07-01|title=B Cell Development in the Spleen Takes Place in Discrete Steps and Is Determined by the Quality of B Cell Receptor–Derived Signals|url=https://rupress.org/jem/article/190/1/75/7964/B-Cell-Development-in-the-Spleen-Takes-Place-in|journal=Journal of Experimental Medicine|language=en|volume=190|issue=1|pages=75–90|doi=10.1084/jem.190.1.75|issn=0022-1007|pmc=PMC2195560|pmid=10429672}}</ref> en aðeins þroskaðar B- frumur komast inn í eitilvefinn til að geta tekið þátt í sérhæfða ónæmissvarinu.<ref name=":14" /> B- frumur eru sérhæfðar til að þekkja og bregðast við utanfrumusýklum , t.d. bakteríum og veirum sem eru utan frumu<ref name=":3" /><ref name=":11" /> og eru lykilþáttur í mótefnabundnu ónæmi. === Mótefnabundið ónæmi === Þegar mótefnabundið ónæmissvar á sér stað virkjast B-frumurnar með því að framleiða og seyta mótefnum.<ref name=":10" /> [[Mótefni]] eru prótein, sem kallast ónæmisglóbúlín, og ferðast um í vessum líkamans þar sem þau bindast þeim mótefnavökum sem vöktu upp ónæmissvarið.<ref name=":10" /> Þegar mótefni binst mótefnavaka á sýkli hindrar það bindigetu sýkilsins við viðtaka á hýsilfrumum, sem kemur í veg fyrir að sýkillinn geti sýkt fleiri frumur, og gerir hann þannig óvirkan.<ref name=":10" /> Þessi binding mótefnis við mótefnavaka sýkilsins merkir líka sýkilinn þannig að átfrumur líkamans eiga auðveldara með að melta hann.<ref name=":10" /> Þegar mótefnavaki er búinn að bindast mótefni tekur B- fruman inn í sig þessa samstæðu af mótefni og mótefnavaka og brýtur hana niður í peptíð með svokallaðri próteinsundrun.<ref name=":15">{{cite journal|last=Parker|first=D C|date=1993-04-01|title=T Cell-Dependent B Cell Activation|url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.iy.11.040193.001555|journal=Annual Review of Immunology|volume=11|issue=1|pages=331–360|doi=10.1146/annurev.iy.11.040193.001555|issn=0732-0582|access-date=2021-04-29|archive-date=2021-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429193249/https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.iy.11.040193.001555|url-status=dead}}</ref> B- fruman sýnir svo þessi mótefnavaka peptíð á yfirborði sínu og laðar þannig til sín hjálpar T-frumu. Hjálpar-T fruman seytir eitilfrumuboðefnum og virkjar þannig B- frumuna sem byrjar að fjölfalda sjálfa sig og myndar þyrpingu af B-frumum sem ummyndast í plasmafrumur sem seyta milljónum eintaka af mótefninu sem þekkir þennan mótefnavaka<ref name=":15" />. Mótefnin ferðast svo um allan líkamann í gegnum blóðrásar- og sogæðakerfið og bindast mótefnavökum sýkilsins sem olli ónæmissvarinu.  Þegar B- fruman fjölfaldar sig og myndar þessa B- frumu þyrpingu er hluti frumanna svo kallaðar minnisfrumur en þær lifa áfram í líkamanum og þekkja þennan ákveðna sýkil<ref>{{Vefheimild|url=https://courses.lumenlearning.com/microbiology/chapter/b-lymphocytes-and-humoral-immunity/|titill=B Lymphocytes and Humoral Immunity|útgefandi=Lumen Learning|ár=2021}}</ref>. Frumurnar geta því brugðist hratt við ef við skyldum sýkjast aftur af sama sýkli sem þýðir að sýkingin nær sér ekki á strik og sýkillinn getur ekki skaðað okkur. Þá höfum við myndað ónæmi gegn sýklinum. Í líkamanum finnast mótefni í eitlum, meltingarvegi og í millifrumuvökva í vefjum líkamans<ref name=":3" /> en þau finnast líka í brjóstamjólk þar sem barn öðlast skammtíma ónæmi í gegnum móður sína á meðan það er á brjósti<ref name=":11" />. Barnið myndar þó ekki sjálft ónæmi gegn ónæmisvakanum og þegar brjóstamjólkin er horfin úr líkama þess er það jafn næmt<ref name=":11" />. Þetta er vegna þess að í ónæmiskerfi barnsins hefur ekki átt sér stað ónæmissvar og það hefur ekki ónæmisminni gegn vakanum. === Frumubundið ónæmi === Frumubundið ónæmissvar felur ekki í sér myndun mótefnis líkt og mótefnabundið ónæmissvar heldur byggist það á T- frumum, gleypifrumum og losun frumuboðefna sem viðbrögðum við mótefnavaka<ref name=":16">{{Vefheimild|url=https://www.technologynetworks.com/immunology/articles/humoral-vs-cell-mediated-immunity-344829|titill=Humoral vs Cell-Mediated Immunity|höfundur=Dornell, J.|útgefandi=Technology Networks|mánuður=janúar|ár=2021}}</ref>. Frumubundið ónæmissvar er viðbragð við innanfrumusýklum<ref name=":16" /> en það þýðir að sýkillinn er innan í frumunni. T- frumurnar ráðast beint á sýktar frumur en mótefnavaki úr próteini verður til utan á frumuhimnunni þegar sýkill ræðst inn í frumuna og segir T- frumunni að fruman sé sýkt<ref name=":16" />. Þegar T-fruma kemst í tæri við mótefnavaka á sér stað hröð frumuskipting í T- drápsfrumur og T- hjálparfrumur. T- drápsfrumurnar bindast mótefnavakanum á frumuhimnu sýktu frumunnar og eyða henni allri áður en sýkillinn nær að fjölga sér frekar<ref name=":3" /> og T- hjálparfrumurnar senda frá sér frumuboðefni frumuboðefni sem aðstoða við ónæmissvarið t.d. með því að virkja T -drápsfrumur og gleypifrumur á staðinn til að eyða sýktu frumunni<ref name=":16" />. Hluti af T- drápsfrumunum og T- hjálparfrumunum sem verða til þegar T-fruman skiptir sér sérhæfast og verða að T- minnisfrumum<ref name=":3" />. T- minnisfrumum er ætlað að þekkja aftur mótefnavakann og hraða þannig frumubundna ónæmissvarinu ef sami sýkill myndi sýkja frumu okkar aftur. === Bólusetningar === [[Bólusetning]] þegar einstaklingur er sprautaður með bóluefni til að koma í veg fyrir alvarlegan smitsjúkdóm. [[Bóluefni]] eru ýmist unnin úr veikluðum veirum og bakteríum eða efnum sem innihalda ónæmisvaka sem finnast í þessum sýklum <ref>{{Vefheimild|url=https://www.landlaeknir.is/smit-og-sottvarnir/bolusetningar/|titill=Bólusetningar|útgefandi=Embætti Landlæknis|mánuður=janúar|ár=2020}}</ref>. Bólusetningar byggja á sérhæfðu ónæmissvari þar sem eitilfrumur líkamans bregðast við ónæmisvakanum í bóluefninu og vekja upp mótefnasvörun, og með því ónæmisminni, án þess viðkomandi veikist alvarlega<ref name=":17">{{Vefheimild|url=https://www.who.int/news-room/feature-stories/detail/how-do-vaccines-work|titill=How do vaccines work?|útgefandi=World Health Organization|mánuður=desember|ár=2020}}</ref>. Í sumum tilfellum þarf að bólusetja nokkrum sinnum með sama bóluefni til að mynda langlíf mótefni og minnisfrumur en með bólusetningum verður líkaminn betur í stakk búinn að ráða niðurlögum sýkilsins ef einstaklingur yrði útsettur fyrir sýklinum í framtíðinni<ref name=":17" />. == Ónæmiskerfið og stýring lífeðlisfræðilegra þátta == Ónæmiskerfið hefur fjölbreytt hlutverk innan lífeðlisfræðilegrar stýringar líkamans. Ónæmiskerfið vinnur náið með öðrum kerfum líkamans á borð við innkirtla-,<ref>{{Cite journal|date=1988-01-01|title=Physiology and pathology of an immunoendocrine feedback loop|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0167569988912893|journal=Immunology Today|language=en|volume=9|issue=6|pages=163–165|doi=10.1016/0167-5699(88)91289-3|issn=0167-5699}}</ref> og taugakerfinu<ref>{{Cite journal|last=Trakhtenberg|first=E. F.|last2=Goldberg|first2=J. L.|date=2011-10-07|title=Neuroimmune Communication|url=https://www.sciencemag.org/lookup/doi/10.1126/science.1213099|journal=Science|language=en|volume=334|issue=6052|pages=47–48|doi=10.1126/science.1213099|issn=0036-8075}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Veiga-Fernandes|first=Henrique|last2=Mucida|first2=Daniel|date=2016-05|title=Neuro-Immune Interactions at Barrier Surfaces|url=https://doi.org/10.1016/j.cell.2016.04.041|journal=Cell|volume=165|issue=4|pages=801–811|doi=10.1016/j.cell.2016.04.041|issn=0092-8674|pmc=PMC4871617|pmid=27153494}}</ref> <ref>{{Cite journal|date=2017-02|title=Neuroimmune communication|url=https://www.nature.com/articles/nn.4496|journal=Nature Neuroscience|language=en|volume=20|issue=2|pages=127–127|doi=10.1038/nn.4496|issn=1546-1726}}</ref>. Einnig leikur það mikilvægt hlutverk í fósturvísismyndun í líkamanum og í endurnýjun og viðgerðum á vefjum líkamans sem eru meðal annars: bein, blóð, slímhúð, húð, brjósk, vöðvar ásamt þéttum og lausum bandvef<ref>{{Cite journal|last=Wilcox|first=Sara M.|last2=Arora|first2=Hitesh|last3=Munro|first3=Lonna|last4=Xin|first4=Jian|last5=Fenninger|first5=Franz|last6=Johnson|first6=Laura A.|last7=Pfeifer|first7=Cheryl G.|last8=Choi|first8=Kyung Bok|last9=Hou|first9=Juan|date=2017-05-19|editor-last=Tian|editor-first=Xiuchun|title=The role of the innate immune response regulatory gene ABCF1 in mammalian embryogenesis and development|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0175918|journal=PLOS ONE|language=en|volume=12|issue=5|pages=e0175918|doi=10.1371/journal.pone.0175918|issn=1932-6203|pmc=PMC5438103|pmid=28542262}}</ref>. == Hormón == Sum hormón stýra ónæmissvari líkamans og hafa umbreytandi áhrif á ónæmiskerfið. Sem dæmi eru kvenhormónar þekktir fyrir ónæmisörvun bæði með sérhæfðum og ósérhæfðum ónæmissvörum<ref>{{Cite journal|last=Moriyama|first=A.|date=1999-07-01|title=Secretory leukocyte protease inhibitor (SLPI) concentrations in cervical mucus of women with normal menstrual cycle|url=https://doi.org/10.1093/molehr/5.7.656|journal=Molecular Human Reproduction|volume=5|issue=7|pages=656–661|doi=10.1093/molehr/5.7.656|issn=1460-2407}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2004-12-01|title=Estrogen as an immunomodulator|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1521661604001652|journal=Clinical Immunology|language=en|volume=113|issue=3|pages=224–230|doi=10.1016/j.clim.2004.05.011|issn=1521-6616}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Cutolo|first=M|last2=Sulli|first2=A|last3=Capellino|first3=S|last4=Villaggio|first4=B|last5=Montagna|first5=P|last6=Seriolo|first6=B|last7=Straub|first7=R H|date=2004-09-01|title=Sex hormones influence on the immune system: basic and clinical aspects in autoimmunity|url=https://doi.org/10.1191/0961203304lu1094oa|journal=Lupus|language=en|volume=13|issue=9|pages=635–638|doi=10.1191/0961203304lu1094oa|issn=0961-2033}}</ref><ref>{{Cite journal|last=King|first=A. E.|date=2000-02-01|title=Presence of secretory leukocyte protease inhibitor in human endometrium and first trimester decidua suggests an antibacterial protective role|url=https://academic.oup.com/molehr/article-lookup/doi/10.1093/molehr/6.2.191|journal=Molecular Human Reproduction|volume=6|issue=2|pages=191–196|doi=10.1093/molehr/6.2.191}}</ref>. Sumir sjálfsofnæmissjúkdómar eins og helluroði (e. [[Rauðir úlfar|lupus erythematosus]]) herja almennt á konur og einkenni hans byrja að koma fram á kynþroskaskeiðinu. Hinsvegar virðast karlkynshormón eins og testosterón vera ónæmisbælandi<ref>{{Cite journal|last=Fimmel|first=S.|last2=Zouboulis|first2=C. C.|date=2005-01-XX|title=Influence of physiological androgen levels on wound healing and immune status in men|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13685530500233847|journal=The Aging Male|language=en|volume=8|issue=3-4|pages=166–174|doi=10.1080/13685530500233847|issn=1368-5538}}</ref>. Önnur hormón virðast einnig stýra ónæmiskerfinu, augljósasta dæmið er prólaktín sem er mjólkurmyndurnarvaki, vaxtarhormón og D- vítamín<ref>{{Cite journal|last=Nagpal|first=Sunil|last2=Na|first2=Songqing|last3=Rathnachalam|first3=Radhakrishnan|date=2005-03-29|title=Noncalcemic Actions of Vitamin D Receptor Ligands|url=https://doi.org/10.1210/er.2004-0002|journal=Endocrine Reviews|volume=26|issue=5|pages=662–687|doi=10.1210/er.2004-0002|issn=0163-769X}}</ref>. == D–vítamín == Eitt af lykilhlutverkum [[D-vítamín]]s í líkamanum er að virkja T-frumur ónæmiskerfisins. Þegar líkaminn er í jafnvægi, eða samvægis ástandi, eru T-frumurnar í blóðinu hálfpartinn í óvirku dvalaástandi.  Þegar T-frumurnar komast í návist við sýkil eða meinvald af einhverju tagi, s.s. ónæmisvaka, sem þær hafa viðtaka fyrir á frumuhimnu sinni, bindast þær D-vítamín sameindinni um viðtakann. Þá fer af stað innri verkun frumunnar og hún drepur sýkilinn. Þetta ferli fer í gang fyrir tilstilli þess að T-fruman næmist með því að teygja úr sér og þá binst hún við D-vítamínviðtaka úr blóði sem kveikir á ákveðnum erfðavísi innan frumunar. D-vítamín er því áhrifavaldurinn sem virkjar T-frumur úr dvala. D- vítamín gegnir nokkurskonar hlutverki orkuvers sem kveikir á varnarkerfi frumunnar. Einnig er hlutverk D-vítamíns að hafa hemil á ónæmiskerfinu að því leyti að það fari ekki að vinna gegn sjálfu sér, en ef slíkt gerist þá geta myndast sjálfsofnæmissjúkdómar í líkamanum. Aðrar ónæmiskerfisfrumur sem er þekkt að nýti sér sömu aðferð eru langflestar átfrumur og angafrumur sem hafa það hlutverk að örva T-frumur í eitilvefnum. Einnig nýta hyrnisfrumur sér virkni D-vítamíns, þær eru í ysta húðlaginu og hafa það hlutverk að mynda keratín sem er hart prótín efni sem er uppbygginarefni hárs, húðar og nagla<ref>{{Cite journal|last=von Essen|first=Marina Rode|last2=Kongsbak|first2=Martin|last3=Schjerling|first3=Peter|last4=Olgaard|first4=Klaus|last5=Ødum|first5=Niels|last6=Geisler|first6=Carsten|date=2010-04|title=Vitamin D controls T cell antigen receptor signaling and activation of human T cells|url=https://www.nature.com/articles/ni.1851|journal=Nature Immunology|language=en|volume=11|issue=4|pages=344–349|doi=10.1038/ni.1851|issn=1529-2916}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kongsbak|first=Martin|last2=von Essen|first2=Marina Rode|last3=Levring|first3=Trine Bøegh|last4=Schjerling|first4=Peter|last5=Woetmann|first5=Anders|last6=Ødum|first6=Niels|last7=Bonefeld|first7=Charlotte Menné|last8=Geisler|first8=Carsten|date=2014-12-XX|title=Vitamin D-binding protein controls T cell responses to vitamin D|url=http://bmcimmunol.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12865-014-0035-2|journal=BMC Immunology|language=en|volume=15|issue=1|pages=35|doi=10.1186/s12865-014-0035-2|issn=1471-2172|pmc=PMC4177161|pmid=25230725}}</ref>. == Svefn og hvíld == [[Svefn]] og hvíld hefur áhrif á ónæmiskerfið og svefnleysi er skaðlegt ónæmisstarfseminni <ref>{{Cite journal|last=Kurosaki|first=Tomohiro|last2=Kometani|first2=Kohei|last3=Ise|first3=Wataru|date=2015-03|title=Memory B cells|url=https://www.nature.com/articles/nri3802|journal=Nature Reviews Immunology|language=en|volume=15|issue=3|pages=149–159|doi=10.1038/nri3802|issn=1474-1741}}</ref>. Varnir við sýkingum minnka við svefnleysi ásamt því að endurnýjunarferli líkamans fer í ójafnvægi<ref name=":18">{{Cite journal|last=Majde|first=J|last2=Krueger|first2=J|date=2005-12-XX|title=Links between the innate immune system and sleep|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0091674905017197|journal=Journal of Allergy and Clinical Immunology|language=en|volume=116|issue=6|pages=1188–1198|doi=10.1016/j.jaci.2005.08.005}}</ref><ref name=":19">{{Cite journal|last=Krueger|first=James|date=2008-11-01|title=The Role of Cytokines in Sleep Regulation|url=http://www.eurekaselect.com/openurl/content.php?genre=article&issn=1381-6128&volume=14&issue=32&spage=3408|journal=Current Pharmaceutical Design|language=en|volume=14|issue=32|pages=3408–3416|doi=10.2174/138161208786549281}}</ref>. Einnig getur ónæmissvörun við sýkingu leitt til breytinga á ferli svefnhringja, þar með talið aukningu á djúpsvefni í samhengi við REM-svefn sem einkennist af hröðum augnhreyfingum<ref name=":18" />. Einstaklingar sem þjást af svefnleysi geta haft takmarkaðri virkni í myndun ónæmis sem þýðir að virkjun ónæmiskerfisins af völdum sýkingar eða bólusetningar með vaka sem kveikir á ónæmissvari er lægri fyrir vikið vegna svefnleysis<ref>{{Cite journal|last=Taylor|first=Daniel J.|last2=Kelly|first2=Kimberly|last3=Kohut|first3=Marian L.|last4=Song|first4=Kai-Sheng|date=2017-07-04|title=Is Insomnia a Risk Factor for Decreased Influenza Vaccine Response?|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15402002.2015.1126596|journal=Behavioral Sleep Medicine|language=en|volume=15|issue=4|pages=270–287|doi=10.1080/15402002.2015.1126596|issn=1540-2002|pmc=PMC5554442|pmid=27077395}}</ref>. Rannsóknir hafa sýnt að ákveðnir próteinvakar, á borð við NFIL3, eru samofnir við þætti sem snúa að þroskastigi og fjölgun T- fruma, starfsemi drápsfruma og líkamsklukkunni. Ef dagsbirtan er óeðlileg miðað við líkamsklukkuna hefur það áhrif á þessa próteinvaka sem getur þá valdið svefnleysi. Þar með hafa þessar truflanir neikvæð áhrif á eðlilegt svefnmunstur. Þetta ójafnvægi getur leitt til langvinna erfiðleika eins og hjartasjúkdóma, þrálatra verkja og astma<ref name=":19" />. Aðrar neikvæðar afleiðingar svefnleysis birtast í ójafnvægi á milli svefns og líkamsklukkunnar sem hefur sýnt fram á mikil stjórnunarbundin áhrif á bæði sérhæfðu og ósérhæfðu ónæmisstarfsemina<ref name=":18" />. Í almennum djúpsvefni verður fall í sterahormónunum kórtisól, adrenalín og noradrenalín sem framleidd eru í nýrnahettum. Það hefur aukandi áhrif á leptín, vaxtarhormón úr heiladingul og prolaktíni. Þessi hormón kalla fram frumuboðefni sem mynda m.a. hvitfrumuboða. Keðjuverkunin af þessum boðefnum valda örvun ónæmisstarfseminnar, ónæmisfrumum fjölgar ásamt því að hafa áhrif á þroskaferli hvítra blóðfruma. Þetta ferli snýr að uppbyggingu og endurnýjun á vefum líkamans. Í þessu hægfara ferli sérhæfða varnakerfisins er hámarki náð hjá alveg óþroskuðum og minna þroskuðum T-frumum. Aukalega við þau áhrif sem hormónin valda í svefni, styðja þau við samskipti á milli eitla og T-fruma og auka almenna fjölgun á T-hjálparfrumum jafnframt að flytja óþroskaðar T-frumur í eitlana. Þetta er einnig talið styðja við myndun á langverandi ónæmis minni í gegnum upphafsfasa hjá ónæmis viðbragði T-minnisfrumu s.s. þegar hún hefur komist í snertingu við vaka og örvast þegar hún kemst aftur í snertingu við sama vaka bregst hún kröftugar og fljótar við<ref name=":20">{{Vefheimild|url=https://web.archive.org/web/20140509003219/http://www.webmd.com/sleep-disorders/excessive-sleepiness-10/immune-system-lack-of-sleep|titill=Lack of Sleep and the Immune System|höfundur=Mann, D.|útgefandi=WebMD|mánuður=maí|ár=2014}}</ref><ref name=":21">{{Cite journal|last=Besedovsky|first=Luciana|last2=Lange|first2=Tanja|last3=Born|first3=Jan|date=2012-01-01|title=Sleep and immune function|url=https://doi.org/10.1007/s00424-011-1044-0|journal=Pflügers Archiv - European Journal of Physiology|language=en|volume=463|issue=1|pages=121–137|doi=10.1007/s00424-011-1044-0|issn=1432-2013|pmc=PMC3256323|pmid=22071480}}</ref>. Í vöku eru sérhæfðar T-drápsfrumur að störfum og koma í veg fyrir að utanaðkomandi sýklar fái að setjast að. Bólgueyðandi sameindirnar kortisól og katekólamín, sem myndast í nýrnahettum, eru einnig í hámarki meðan á vöku stendur. Bólgumyndun myndi valda alvarlegum vitsmunarlegum og líkamlegum takmörkunum ef henni væri ekki haldið í skefjum með þessum hormónum/sterum. Bólgumyndun getur átt sér stað í svefni fyrir tilstilli melatóníns, sem er eitt þeirra hormóna sem framkallar svefn. Bólgumyndun veldur töluverðri oxunar streytu (e. oxadative stress) í líkamanum en vegna virkni melatóníns hefur það mótvægis áhrif vegna sindurefnaframleiðslu þess<ref name=":21" /> <ref name=":20" />. == Endurnýjun og viðgerðir == Sérhæfði hluti ónæmiskerfisins gegnir veigamiklu hlutverki í uppbyggingu á sködduðum vefjum líkamans. Megin uppistaða þeirra fruma sem taka þátt í viðgerðum eru gleypifrumur og dauffrumur en aðrar T-eitilfrumur og T-stýrifrumur eru einnig mikilvægar. Aðlögunarhæfni ónæmisfruma og jafnvægið sem þær stjórna á milli frumbólgumyndunar og bólgueyðandi virkni er lykilatriði í skilvirkri viðgerð vefja. Hluti ónæmiskerfisins er einnig þáttur af endurnýunarferli annara dýra, meðal annars hjá froskdýrum eins og salamöndrum sem missa bút af halanum. Samkvæmt einni tilgátu gætu lífverur sem geta endurnýjað sig haft minni aðlögunar hæfni en lífverur sem geta ekki endurnýjað sig<ref>{{Cite journal|date=2017-01-01|title=Chasing the recipe for a pro-regenerative immune system|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1084952116302464|journal=Seminars in Cell & Developmental Biology|language=en|volume=61|pages=71–79|doi=10.1016/j.semcdb.2016.08.008|issn=1084-9521|pmc=PMC5338634|pmid=27521522}}</ref>. == Raskanir á ónæmiskerfinu == Í sumum tilfellum starfar ónæmiskerfið ekki eins og það ætti að gera. Raskanir á starfsemi ónæmiskerfisins birtast helst sem ''[[ofnæmi]]'', ''[[Sjálfsofnæmissjúkdómur|sjálfsofnæmi]]'' og ''ónæmisbrestur'' en hver þessara raskana getur valdið ýmiskonar ónæmissjúkdómum. == Ofnæmi == [[Ofnæmi]] má skýra sem ofurviðkvæmni einstaklinga gagnvart ákveðnum framandi efnum, svokölluðum ofnæmisvökum, sem komast í tæri við líkamann <ref name=":22">{{Vefheimild|url=http://visindavefur.is/svar.php?id=273|titill=Af hverju fær maður ofnæmi?|höfundur=Helga Ögmundsdóttir|útgefandi=Vísindavefurinn|mánuður=mars|ár=2000}}</ref>. Ofnæmisvakar geta verið allskonar efni en algengir ofnæmisvakar eru t.d. frjókorn, mygla, ryk, sólarljós, plöntur og bakteríur. Einkenni ofnæmis koma oftast aðallega fram á húð og í slímhimnu og geta til dæmis lýst sér sem nefrennsli, útbrot, bólgur og öndunarerfiðleikar<ref name=":22" />. Ófnæmisviðbragð getur verið brátt eða langdregið. Þegar ónæmisviðbragðið er brátt getur það gerst mjög hratt en þá hefur einstaklingur komist í tæri við ofnæmisvaka og sérhæft ónæmissvar átt sér stað þannig það myndast mótefni sem kallast ónæmisglóbúlín E. Þegar einstaklingurinn verður svo aftur var við ofnæmisvakann man líkaminn eftir vakanum og ónæmisglóbúlín E er framleitt. Það festir sig við mast frumur í líkamanum og hvetur þær að losa efni, aðallega histamín og serotonín, sem valda ofnæmis einkennum<ref name=":22" />.   Langdregið ónæmisviðbragð byggir hinsvegar ekki á mótefna myndun heldur á bólgusvörun T-eitilfrumna sem framleið ýmis efni sem valda bólgueinkennum t.d. útbrotum og bólguskellum. Líkt og þegar um brátt ofnæmi er að ræða þarf einstaklingur að hafa komist í tæri við ófnæmisvakann áður til að hann sýni ofnæmis einkenni<ref name=":22" />. Ofnæmisviðbrögð geta valdið óþægindum en eru oftast ekki hættuleg. Þó geta komið upp hættulegar aðstæður, t.d. þegar fólk þjáist af bráðaofnæmis sjúkdómi, þar sem á sér stað lífshættuleg æðavíkkun, blóðþrýstingsfall og samdráttur í sléttum vöðvum sem getur endað í öndunarstoppi<ref name=":22" /><ref>{{Vefheimild|url=https://idordabanki.arnastofnun.is/leit/anaphylaxis|titill=Bráðaofnæmi|útgefandi=Íðorðabankinn|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2021}}</ref>. Aðrir sjúkdómar af völdum ofnæmis eru t.d. astmi, frjókornaofnæmi og exem. == Sjálfsofnæmi == Talað er um sjálfsofnæmi þegar líkaminn bregst við eigin efnum með ónæmissvari og myndar gegn þeim mótefni sem veldur svo skemmdum á vefjum<ref name=":23">{{Vefheimild|url=http://visindavefur.is/svar.php?id=37|titill=Hvað er sjálfsofnæmi?|höfundur=Magnús Jóhannsson|útgefandi=Vísindavefurinn|mánuður=febrúar|ár=2000}}</ref>. Sjálfsofnæmi getur t.d. myndast eftir áverka eftir slys, eða ef framandi efni tengjast próteinum í líkamanum og breyta þeim þannig í mótefnavaka. Svo geta mótefni sem líkaminn hefur framleitt gegn sýkli ráðist á prótein líkamans ef að próteinið er nógu lýkt sýkilefninu<ref name=":23" />. Rauðir úlfar, sykursýki og liðagigt eru dæmi um sjúdóma sem flokkast undir sjálfsofnæmi en ekki er til nein þekkt lækning við sjálfsofnæmissjúkdómum<ref name=":23" />. == Ónæmisbrestur == Ónæmisbrestur er þegar galli er á vörnum ónæmiskerfisins gegn sýklum. Ónæmisbresti má skipta í meðfæddan ónæmisbrest og áunninn eða skyndilegan ónæmisbrest. T-frumu ónæmisbrestur getur verið meðfæddur en þá fæðist einstaklingur án T-fruma og eru þannig mun næmari fyrir ýmsum veirusjúkdómum en þeir með eðlilegt ónæmiskerfi. Meðfæddur T-frumu ónæmisbrestur er sem betur fer mjög sjaldgæfur sjúkdómur og upgötvast í flestum tilfellum snemma sem er mjög mikilvægt þar sem flestir þeirra sem þjást af sjúkdómnum munu þurfa beinmergsskipti<ref name=":24">{{Cite journal|last=Edgar|first=J D M|date=2008-09-XX|title=T cell immunodeficiency|url=http://jcp.bmj.com/lookup/doi/10.1136/jcp.2007.051144|journal=Journal of Clinical Pathology|language=en|volume=61|issue=9|pages=988–993|doi=10.1136/jcp.2007.051144|issn=0021-9746}}</ref>. Áunnin eða skyndilegur T-frumu ónæmisbrestur er t.d. aðal einkenni sýkingar á HIV-veirunni en þar verður fækkun á T-frumum sem veldur því að einstaklingar verða mun berskjaldaðri gegn örverum<ref name=":24" /> sem getur á endanum leitt til [[Alnæmi|alnæmis]]. == Heimildir == {{reflist}} {{Líffærakerfi}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Líffræði]] qn8k0qsvg39ctw9vd2fg2cmrmqbu09y 0 119341 1958982 1956910 2026-04-06T11:24:31Z DoctorHver 2456 1958982 wikitext text/x-wiki '''Bruninn í Skildi''' er bruni sem varð á jólatrésskemmtun fyrir börn í félagsheimilinu Skildi í [[Keflavík]] þann [[30. desember]] [[1935]]. Það voru 180 börn og 20 fullorðnir í húsinu og voru börn að ganga kringum jólatré þegar kviknaði í silkipappír sem vafið hafði verið utan um jólatrésfótinn og varð strax mikið eldhaf. Tvennar dyr voru á salnum en þær lágu inn í önnur herbergi og út úr þeim var hægt að ganga í aðaldyragang hússins. Dyrnar opnuðust báðar inn í salinn. Tíu manns létust í brunanum eða af völdum hans, þar af sjö börn. Þau sem létust voru: :Kristín S. Halldórsdóttir 76 ára f. 4. september 1859 :Guðrún Eiríksdóttir, 61 ára f. 22. júní 1874 í Akurhúsum, Garði :Loftur Hlöðver Kristinsson 10 ára f. 8. janúar 1925 :Borgar Breiðfjörð Björnsson 6 ára f. 20. júlí.1929 :Guðbjörg Sigurgísladóttir 7 ára f. 4. október 1928 :Sólveig Helga Guðmundsdóttir 7 ára f. 21. maí 1928 :Anna Guðmundsdóttir 10 ára f. 28. júní 1925 :Árni Jóhann Júlíusson 8 ára f. 24. nóvember 1927 :Þóra Eyjólfsdóttir 71 árs f. 11. febrúar 1865 :Alma Sveinbjörg Þórðardóttir 10 ára f. 22.12. 1925. Alma lést 28. mars 1936. Árið 2026 gerði RÚV þrjá þætti sem fjalla um brunnan og afleiðingar hans. https://www.ruv.is/utvarp/spila/bruninn-i-skildi/39261/bmdg6h == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1230033 Hryllilegur stórbruni í Keflavík, Morgunblaðið, 304. tölublað (31.12.1935), Blaðsíða 1] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1230038 Bruninn í Keflavík, Morgunblaðið, 1. tölublað (03.01.1936), Blaðsíða 2] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=5121491 Fréttablaðið, 284. tölublað (03.12.2010), Blaðsíða 76] * [https://www.vf.is/frettir/husfyllir-a-minningarstund-um-tha-sem-letust-i-skildi/46709 Víkurfréttir 10. desember 2010] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3530715 Pressan, 5. tölublað (02.02.1989), Blaðsíða 5] *Bruninn í Skildi 2010. Útg. Dagný Gísladóttir<ref>{{Bókaheimild|titill=Bruninn í Skildi|höfundur=Dagný Gísladóttir|ár=2010}}</ref> [[Flokkur:Eldsvoðar á Íslandi]] [[Flokkur:Saga Keflavíkur]] [[Flokkur:1935]] ozxfyjqz1fby2t1sdgcb5j4uja6zfq4 1958984 1958982 2026-04-06T11:53:08Z Berserkur 10188 1958984 wikitext text/x-wiki '''Bruninn í Skildi''' er bruni sem varð á jólatrésskemmtun fyrir börn í félagsheimilinu Skildi í [[Keflavík]] þann [[30. desember]] [[1935]]. Það voru 180 börn og 20 fullorðnir í húsinu og voru börn að ganga kringum jólatré þegar kviknaði í silkipappír sem vafið hafði verið utan um jólatrésfótinn og varð strax mikið eldhaf. Tvennar dyr voru á salnum en þær lágu inn í önnur herbergi og út úr þeim var hægt að ganga í aðaldyragang hússins. Dyrnar opnuðust báðar inn í salinn. Tíu manns létust í brunanum eða af völdum hans, þar af sjö börn. Þau sem létust voru: :Kristín S. Halldórsdóttir 76 ára f. 4. september 1859 :Guðrún Eiríksdóttir, 61 ára f. 22. júní 1874 í Akurhúsum, Garði :Loftur Hlöðver Kristinsson 10 ára f. 8. janúar 1925 :Borgar Breiðfjörð Björnsson 6 ára f. 20. júlí.1929 :Guðbjörg Sigurgísladóttir 7 ára f. 4. október 1928 :Sólveig Helga Guðmundsdóttir 7 ára f. 21. maí 1928 :Anna Guðmundsdóttir 10 ára f. 28. júní 1925 :Árni Jóhann Júlíusson 8 ára f. 24. nóvember 1927 :Þóra Eyjólfsdóttir 71 árs f. 11. febrúar 1865 :Alma Sveinbjörg Þórðardóttir 10 ára f. 22.12. 1925. Alma lést 28. mars 1936. Árið 2026 gerði RÚV þrjá þætti sem fjölluðu um brunann og afleiðingar hans. == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1230033 Hryllilegur stórbruni í Keflavík, Morgunblaðið, 304. tölublað (31.12.1935), Blaðsíða 1] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1230038 Bruninn í Keflavík, Morgunblaðið, 1. tölublað (03.01.1936), Blaðsíða 2] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=5121491 Fréttablaðið, 284. tölublað (03.12.2010), Blaðsíða 76] * [https://www.vf.is/frettir/husfyllir-a-minningarstund-um-tha-sem-letust-i-skildi/46709 Víkurfréttir 10. desember 2010] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3530715 Pressan, 5. tölublað (02.02.1989), Blaðsíða 5] * [https://www.ruv.is/utvarp/spila/bruninn-i-skildi/39261/bmdg6h Bruninn í Skildi - Rúv] *Bruninn í Skildi 2010. Útg. Dagný Gísladóttir [[Flokkur:Eldsvoðar á Íslandi]] [[Flokkur:Saga Keflavíkur]] [[Flokkur:1935]] 4yeui3jwbs7bnm9v2cd6cecnyow59cy 0 126640 1958943 1955829 2026-04-06T00:25:28Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 1958943 wikitext text/x-wiki '''Geðhvörf''', eða '''geðhvarfasýki''', er alvarlegur [[geðsjúkdómur]] sem einkennist af sveiflum milli góðs hugarástands ([[Geðhæð|geðhæðar]]) og [[Þunglyndi (geðröskun)|þunglyndis]] ([[Geðlægð|geðlægðar]]). Geðhvörfum er almennt skipt niður í geðhvörf I, geðhvörf II og hverfilyndi (geðhvörf III). En keimlíkt ástand getur einnig komið fram við notkun lyfja, [[Fíkniefni|fíkniefna]] eða af öðrum læknisfræðilegum ástæðum. Til að fá greiningu á geðhvörfum I þarf viðkomandi að hafa upplifað geðhæð að minnsta kosti einu sinni á ævinni. Það má vel vera að atvikið komi í kjölfar hýpómaníu eða þunglyndis, sem eru algeng meðal þeirra með geðhvörf I, þó eru þau ekki nauðsynleg forsenda fyrir greiningu. Hins vegar til að fá greiningu á geðhvörfum II, þarf viðkomandi að hafa upplifað hýpómaníu einu sinni á ævinni sem og meiriháttar þunglyndi. [[DSM-5]] (The Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) gerir ráð fyrir því að þunglyndi einpóla sjúklinga sé eins og þunglyndi geðhvarfasjúkra.<ref name=DSM /> Sífellt fleiri eru að greinast með geðhvörf og sjúkdómsgreiningin talin færast í aukana, sérstaklega greining á geðhvörfum II. Sú aukning gæti endurspeglað breytingu á vitund fólks og leit eftir aðstoð, minni fordómum, bættari skimun og aðferðafræði, eða raunverulegri aukningu á röskuninni.<ref>{{cite journal|author=Parker, G. og Fletcher, K.|title=Differentiating bipolar I and II disorders and the likely contribution of DSM-5 classification to their cleavage|journal=Journal of Affective Disorders|year=2014|volume=152-154|pages=57-64|doi=10.1016/j.jad.2013.10.006}}</ref> Sjúkdómurinn er almennt talinn vangreindur<ref name=DSM /> en skipulagt mat á klínískum þáttum getur aukið líkur á réttri greiningu sé því beitt áður en til greiningastaðla DSM eða ICD sé sótt. Þetta er gert með því að fara ítarlega í gegnum sögu sjúklingsins.<ref>{{cite journal|author=Phelps, J. og Ghaemi, S. N.|title=The mistaken claim of bipolar overdiagnosis: solving the false positives problem for DSM-5⁄ICD-11|journal=Acta Psychiatrica Scandinavica|year=2012|volume=126|issue=6|pages=395–401|doi=10.1111/j.1600-0447.2012.01912.x}}</ref> == Dreifing og greining == === Lífstíðaralgengi === Lífstíðaralgengi geðhvarfa I og II eru álitin vera 0,6% og 0,3-0,4%, og leggst sjúkdómurinn jafnt á milli kynjanna. Áætlað algengi röskunarinnar er mjög misjafnt eftir tíma og svæðum, en sá breytileiki er háður breytingum í mælingaraðferðum.<ref name=DSM>{{bókaheimild|höfundur=American Psychiatric Association|titill=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition: DSM-5|ár=2013|útgefandi=American Psychiatric Association}}</ref> Ágætt er þó að minnast að tíðni geðhvarfarófsins er talin vera um 2,4-5,5%.<ref>{{cite journal|author=Angst, J.|title=The emerging epidemiology of hypomania and bipolar II disorder|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-affective-disorders_1998-09_50_2-3/page/143|journal=Journal of Affective Disorders|year=1998|volume=50|issue=2-3|pages=143–151|doi=10.1016/S0165-0327(98)00142-6}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Merikangas, K. R.|author2=Jin, R.|author3=He, J.|author4=Kessler, R.|author5=C., Lee|author6=S., Sampson|author7=N. A. o.fl.|title=Prevalence and correlates of bipolar spectrum disorder in the World Mental Health Survey initiative|journal=Arch Gen Psychiatry|date=2011|volume=63|issue=3|pages=241-251|doi=10.1001/archgenpsychiatry.2011.12|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21383262}}</ref> Geðhvörf geta valdið verulegri skerðingu á starfshæfni og félagslegri virkni. Alþjóðlega rannsóknin um sjúkdómsbyrði (e. The Global Burden of Disease Study) setti röskunina í sjötta sæti af ástæðum örorku af öllum læknisfræðilegum [[Sjúkdómur|sjúkdómum]] í heiminum.<ref>{{cite journal|author1=Lopez, A. D.|author2=Murrey, C. C. J. L. |title=The global burden of disease, 1990–2020|journal=Nature Medicine|year=1998|volume=11|issue=4|pages=1241-1243|doi=10.1038/3218}}</ref> Ástæðan fyrir því er einna helst vegna þess hversu snemma röskunin birtist, og hve krónísk hún er yfir ævi þeirra sem glíma við hana. <ref>{{bókaheimild|höfundur=World Health Organization|titill=The World Health Report 2002 – Reducing Risks, Promoting Healthy Life|ár=2002|útgefandi=Höfundur}}</ref> === Snemmbundin og síðbundin veikindi === Talsverður munur er á einstaklingum sem veikjast snemma (e. early onset), en það er ýmist skilgreint sem fyrsta atvik fyrir 18-21 ára aldur,  í samanburði við þá sem veikjast seint (e. late onset). Einstaklingar sem veikjast snemma glíma við alvarlegri einkenni, iðulega meira af geðrofseiginleikum og fleiri atvikum, þá einkum blönduðum atvikum. <ref>{{cite journal|author=Lish, J. D.|coauthors=Dime-Meenan, S., Whybrow, P. C., Price, P. C. og Hirschfeld, R. M. A.|title=The National Depressive and Manic-depressive Association (DMDA) survey of bipolar members|journal=Journal of Affective Disorder|year=1994|volume=4|issue=31|pages=281-294|doi=10.1016/0165-0327(94)90104-X}}</ref> Sem og er viðkomandi líklegri til að eiga frekar við [[felmtursröskun]], [[fíkn|fíknivanda]], [[sjálfsmorð|sjálfsvígstilraunir]], og svara síður fyrirbyggjandi [[litíum]] meðferð. Náskyldir ættingjar þessara sjúklinga eru í meiri hættu á að glíma við geðtruflanir, og sýna alvarlegri svipgerð þessara truflana.<ref>{{cite journal|author=Schürhoff, F.|coauthors=Bellivier, F., Jouvent, R., Mouren-Siméoni, M., Bouvard, M., Allilaire, J. o.fl.|title=Early and late onset bipolar disorders: two different forms of manic-depressive illness?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-affective-disorders_2000-06_58_3/page/215|journal=Journal of Affective Disorders|year=2000|volume=58|issue=3|pages=215–221|doi=10.1016/S0165-0327(99)00111-1}}</ref><ref>{{cite journal|author=Coryell, W.|coauthors=Fiedorowicz, J., Leon, A. C., Endicott J. og Keller, M. B.|title=Age of onset and the prospectively observed course of illness in bipolar disorder|journal=Journal of Affective Disorders|year=2013|volume=146|issue=1|pages=34–38|doi=10.1016/j.jad.2012.08.031}}</ref><ref>{{cite journal|author=Perlis, R. H.|coauthors=Miyahara, S., Marangell, L. B., Wisniewski, S. R., Ostacher, M., DelBello, M. P. o.fl.|title=Long-term implications of early onset in bipolar disorder: data from the first 1000 participants in the systematic treatment enhancement program for bipolar disorder (STEP-BD)|url=https://archive.org/details/sim_biological-psychiatry_2004-05-01_55_9/page/n19|journal=Biological Psychiatry|year=2004|volume=55|issue=9|pages=875-881|doi=10.1016/j.biopsych.2004.01.022}}</ref> Að veikjast snemma eykur líkur á því að viðkomandi glími við fleiri samkvilla, og lengri tími líður á milli fyrsta atviks og meðferðar, í samanburði hjá þeim sem veikjast seinna á ævinni.<ref>{{cite journal|author=Suominen, K.|coauthors=Mantere, O., Valtonen, H., Arvilommi, P., Leppämäki, S., Paunio, T., o.fl.|title=Early age at onset of bipolar disorder is associated with more severe clinical features but delayed treatment seeking|journal=Bipolar Disorders|year=2007|volume=9|issue=7|pages=698–705|doi=10.1111/j.1399-5618.2007.00388.x}}</ref> Snemmbundin veikindi eru ekki sjaldgæf í sjálfu sér en þau eru erfið í greiningu.<ref>{{cite journal|author=Leboyer, M.|coauthors=Henry, C., Paillere-Martinot, M. og Bellivier, F.|title=Age at onset in bipolar affective disorders: a review|journal=Bipolar Disorders|year=2005|volume=7|issue=2|pages=111–118|doi=10.1111/j.1399-5618.2005.00181.x}}</ref> === Upphafsmeðferð og rangar greiningar === Þættir á borð við að veikjast snemma á lífsleiðinni, vera af eldri árgerð, ásamt ýmsum sálfélagslegum þáttum eins og að vera karlkyns, giftur, lítið menntaður og í minnihlutahópi, ýtir undir það að viðkomandi sækir sér enga, eða mjög seint, upphafsmeðferð.<ref>{{cite journal|author1=Wang, P. S.|author2=Berglund, P.|author3=Olfson, M.|author4=Pincus, H. A. |author5=Wells, K., B.|author6=Kessler, R. C.|title=Failure and delay in initial treatment contact after first onset of mental disorders in the National Comorbidity Survey Replication|journal=Arch Gen Psychiatry|year=2005|volume=62|issue=6|pages=603-613|doi=10.1001/archpsyc.62.6.603}}</ref> Því miður er algengt að fólk með geðhvörf fái ranga greiningu á eigið sjúkdómsástandi.<ref name=kasper>{{cite journal|author=Kasper, S.|title=Issues in the treatment of bipolar disorder|journal=European Neuropsychopharmacology|year=2003|volume=13|issue=2|pages=37–42|doi=10.1016/S0924-977X(03)00076-2}}</ref> Um 40% greindra geðhvarfasjúklinga hafa áður verið ranglega greindir með meiriháttar þunglyndi og má sjá að það líði að jafnaði 7-8 ár þar til rétt greining kemur fram.<ref>{{cite journal|author1=Ghaemi, S. N.|author2=Boiman, E. E.|author3=Goodwin, F. K. |title=Diagnosing bipolar disorder and the effect of antidepressants: a naturalistic study|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|year=2000|volume=61|issue=10|pages=804-808|url=https://www.madinamerica.com/wp-content/uploads/2011/12/Diagnosing%20bipolar%20disorder%20and%20the%20effect%20of%20antidepressants.PDF|accessdate=2015}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Ghaemi, S. N.|author2=Sachs, G. S.|author3=Chiou, A. M.|author4=Pandurangi, A. K.|author5=Goodwin, F. K.|title=Is bipolar disorder still underdiagnosed? Are antidepressants overutilized?|journal=Journal of Affective Disorders|year=1999|volume=52|issue=1-3|pages=135–144|doi=10.1016/S0165-0327(98)00076-7}}</ref> Greiningarferlið er ennfremur flækt með þeirri staðreynd að margir sækja sér aldrei aðstoð, og telja eigin erfiðleika hluta af daglegu lífi.<ref name=kasper /> == Sjálfsvíg og tengd hegðun == Áætlað er að um 25-50% þessara sjúklinga muni gera a.m.k. einu sinni tilraun til sjálfsvígs á ævinni,<ref>{{cite journal|author=Chen, Y.|coauthors=Dilsaver, S. C.|title=Lifetime rates of suicide attempts among subjects with bipolar and unipolar disorders relative to subjects with other axis I disorders|journal=Society of Biological Psychiatry|year=1996|volume=39|issue=10|pages=896-899|doi=10.1016/0006-3223(95)00295-2}}</ref> <ref>{{cite journal|author=Lopez, P.|coauthors=Mosquera, F., Leon, J., Gutierrez, M., Ezcurra, J., Ramurez, F. o.fl.|title=Suicide attempts in bipolar patients|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|year=2001|volume=62|issue=12|pages=963-966}}</ref><ref name="simon">{{cite journal|author1=Simon, G. E.|date=|year=2007|title=Risk of suicide attempt and suicide death in patients treated for bipolar disorder|url=|journal=Bipolar Disorders|volume=9|issue=5|pages=526–530|doi=10.1111/j.1399-5618.2007.00408.x|via=|author2=Hunkeler, E.|author3= Fireman, B.|author4= Lee, J. Y.|author5= Savarino, J.}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Tsai, S.|author2=Lee, J. |author3=Chen, C.|title=Characteristics and psychosocial problems of patients with bipolar disorder at high risk for suicide attempt|journal=Journal of Affective Disorders,|year=1999|volume=52|issue=1-3|pages=145–152|doi=10.1016/S0165-0327(98)00066-4}}</ref> <ref>{{cite journal|author1=Valtonen, H. M.|author2=Suominen, K., |author3=Mantere, O. |author4=Leppämäki, S. |author5=Arvilommi, P. |author6=Isometsä, E. T.|title=Suicidal ideation and attempts in bipolar I and II disorder|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychiatry_2005-11_66_11/page/1456|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|year=2005|volume=66|issue=11|pages=1456-1462}}</ref> og ná 15-20% þeirra að ljúka ætlunarverki sínu.<ref>{{cite journal|author1=Gonda, X.|author2=Pompili, M. |author3=Serafini, G. |author4=Motebovi, F. |author5=Campi, S. |author6=Dome, P. |author7=o.fl.|title=Suicidal behavior in bipolar disorder: epidemiology, characteristics and major risk factors|journal=Journal of Affective Disorders|year=2012|volume=143|issue=1-3|pages=16–26|doi=10.1016/j.jad.2012.04.041}}</ref> <ref>{{cite journal|author=Malafosse, A.|title=Genetics of suicidal behavior|journal=merican Journal of Medical Genetics Part C|year=2005|volume=133|issue=1|pages=1-2|doi=10.1111/j.1399-5618.2004.00101.x}}</ref> Sjálfsvíg eru a.m.k. 30 sinnum algengari í þessum hópi en  á meðal almennings.<ref name=engstrom>{{cite journal|author=Engström, C.|coauthors=Brändström, S., Sigvardsson, S., Cloninger, C. R., og Nylander, P.|title=Bipolar disorder. III: harm avoidance a risk factor for suicide attempts|journal=Bipolar Disorders|year=2004|volume=6|issue=2|pages=130–138|doi=10.1111/j.1399-5618.2004.00101.x}}</ref> <ref>{{cite journal|author1=Grunebraun, M. F.|author2=Ramsay, S. R.|author3= Galfalvy, H. C. |author4=Ellis, S.|author5=P., Burke|author6=A. K., Sher, |author7=L. o.fl.|title=Correlates of suicide attempt history in bipolar disorder: a stress-diathesis perspective|journal=Bipolar Disorders|year=2006|volume=8|issue=5|pages=551–557|doi=10.1111/j.1399-5618.2006.00304.x}}</ref> Tímabil þunglyndis eða blandað ástands tvöfaldar líkur á sjálfsvígstilraun.<ref>{{cite journal|author=Oquendo, M. A., Waternaux, C., Brodsky, B., Parsons, B., Haas, G. L., Malone, K. M. o.fl.|title=Suicidal behavior in bipolar mood disorder: clinical characteristics of attempters and nonattempters|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-affective-disorders_2000-08_59_2/page/107|journal=Journal of Affective Disorders|year=2000|volume=59|issue=2|pages=107–117|doi=10.1016/S0165-0327(99)00129-9}}</ref> Með blönduðu ástandi er átt við að einkenni maníu eða hýpómaníu séu til staðar í samblandi við einkenni þunglyndis. Einnig aukast líkur sjálfsvígs á meðal einstaklinga sem upplifa hraðar sveiflur (e. rapid cycling).<ref>{{cite journal|author=Coryell, W., Soloman, D., Turvey, C., Keller, M., Leon, A. C., Endicott, J. o.fl.|title=The long-term course of rapid-cycling bipolar disoder|journal=Arch Gen Psychiatry|year=2003|volume=60|issue=9|pages=914-920|doi=10.1001/archpsyc.60.9.914}}</ref> Tæplega helminga sjálfsvígstilrauna má líta á sem kall á hjálp frekar en raunverulega löngun sjúklingsins til að deyja.<ref>{{cite journal|author=Kessler, R. C., Borges, G. og Walters, E. E.|title=Prevalence of and risk factors for lifetime suicide attempts in the National Comorbidity Survey|journal=Arch Gen Psychiatry|year=1999|volume=56|issue=7|pages=617-626|doi=10.1001/archpsyc.56.7.617}}</ref> Sjálfsvígstilraunir eru 2-3 sinnum algengari meðal kvenna, <ref name=engstrom /> en karlmenn eru fjórum sinnum líklegri til að deyja við athæfið.<ref name=tondo>{{cite journal|author=Tondo, L., Lepri, B. og Baldessarini, R. J.|title=Suicidal risks among 2826 Sardinian major affective disorder patients|journal=Acta Psychiatr Scand|year=2007|volume=116|issue=6|pages=419–428|doi= 10.1111/j.1600-0447.2007.01066.x}}</ref><ref name=simon /> Þriðjungur allra tilfella eiga sér stað fyrsta árið eftir greiningu,<ref name=tondo /> einkum hjá yngri sjúklingum.<ref>{{cite journal|author=Ösby, U., Brandt, L., Correia, N., Ekbom, A. og Sparén, P.|title=Excess mortality in bipolar and unipolar disorder in Sweden|journal=Arch Gen Psychiatry|year=2001|volume=58|issue=9|pages=844-850|doi=10.1001/archpsyc.58.9.844}}</ref> Um helmingur þeirra sem veikjast á fullorðins árum upplifa einhverntímann á ævinni sjálfsvígshugleiðingar, en þessi tala hækkar upp í þrjá af hverjum fjórum hafi einstaklingurinn fyrst veikst sem barn.<ref>{{cite journal|author=Carter, T. D. C., Mundo, E., Parikh, S. V. og Kennedy, J. L.|title=Early age at onset as a risk factor for poor outcome of bipolar disorder|journal=Journal of Psychiatric Research|year=2003|volume=37|issue=4|pages=297–303|doi=10.1016/S0022-3956(03)00052-9}}</ref> Tilraunir til sjálfsvíga eru algengastar hjá einstaklingum á aldrinum 18-34 ára, og meðal einstaklinga sem eru óvinnufærir, hafa skilið við maka sinn,<ref>{{cite journal|author=Szádóczky, E., Vitrai, J., Rihmer, Z. og Füredi, J.|title=Suicide attempts in the Hungarian adult population. Their relation with DIS/DSM-III-R affective and anxiety disorders|journal=Eur Psychiatry|year=2000|volume=15|issue=6|pages=343-347|doi=10.1016/S0924-9338(00)90501-7}}</ref> glíma við fíknivanda,<ref name=simon /> kvíða, mikið magn sjálfsvígshugsana og alvarlegri einkenni þunglyndis. <ref>{{cite journal|author=Sokero, T. P., Melatin, T. K., Rytsälä, H. J., Leskelä, U. S. og Lestelä-Mielonen, P. S.|title=Prospective study of risk factors for attempted suicide among patients with DSM−IV major depressive disorder|journal=The British Journal of Psychiatry|year=2005|volume=186|pages=314-318|doi=10.1192/bjp.186.4.314}}</ref> Einnig hefur [[ofbeldi]] í barnæsku, einkum kynferðisofbeldi,<ref>{{cite journal|author=Brent, D. A., Oquendo, M., Birmaher, B., Greenhill, L., Kolko, D., Stanley, B. o.fl.|title=Familial pathways to early-onset suicide attemt risk for suicidal behavior in offspring of mood-disordered suicide attempters|journal=Arch Gen Psychiatry|year=2002|volume=59|issue=9|pages=801-807|doi=10.1001/archpsyc.59.9.801}}</ref><ref>{{cite journal|author=Leverich, G. S., Altshuler, L. L., Frye, M. A., Suppes, T., Keck, P. E. Jr., McElroy, S. L. o.fl.|title=Foctors associated with suicide attempts in 648 patients with bipolar disorder in the Stanley Foundation bipolar network|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|year=2003|volume=64|issue=5|pages=506-515}}</ref><ref>{{cite journal|author=Leverich, G. S., McElroy, S. L., Suppes, T., Keck, P. E. Jr., Denicoff, K. D., Nolen, W. A. o.fl.|title=Early physical and sexual abuse associated with an adverse course of bipolar illness|url=https://archive.org/details/sim_biological-psychiatry_2002-02-15_51_4/page/n27|journal=Biological Psychiatry|year=2002|volume=51|issue=4|pages=288-297|doi=10.1016/S0006-3223(01)01239-2}}</ref> og heilaskaði af völdum áverka, áhrif á ákvörðun einstaklings til að reyna sjálfsvíg. Mikilvægt er að minnast á að hlutlæg mæling á alvarleika einkenna skipti ekki höfuðmáli, heldur er það upplifun sjúklingsins á einkennum sínum sem eykur líkur á sjálfsvígstilraunum.<ref>{{cite journal|author=Mann, J. J., Waternaux, C., Haas, G. L. og Malone, K. M.|title=Toward a clinical model of suicidal behavior in psychiatric patients|journal=Am J Psychiatry|year=1999|volume=156|issue=2|pages=181–189|url=http://ajp.psychiatryonline.org/article.aspx?articleid=173260|accessdate=2014|archive-date=2019-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190727041635/https://ajp.psychiatryonline.org/article.aspx?articleid=173260|url-status=dead}}</ref> === Fyrirbyggjandi þættir === Sjálfsvíg eru færri í þéttbýlum, meðal tekjuhærri einstaklinga, á svæðum þar sem [[hlutfall]] geðlækna og lækna eru hærri og þar sem ríki og sveitafélög eyða meira í geðheilsu.<ref>{{cite journal|author=Tondo, L., Albert M. J. og Baldessarini, R. J.|title=Suicide rates in relation to health care access in the United States: an ecological study|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|year=2006|volume=67|pages=517-523|doi=10.4088/JCP.v67n0402}}</ref> Sjúklingar á litíumi eru fimm sinnum ólíklegri til að reyna sjálfsvíg en þeir sem ekki taka lyfið.<ref>{{cite journal|author=Baldessarini, R. J., Tondo, L., Davis, P., Pompili, M., Goodwin, F. K. og Hennen, J.|title=Decreased risk of suicides and attempts during long-term lithium treatment: a meta-analytic review|journal=Bipolar Disorders|year=2006|volume=8|issue=5p2|pages=625–639|doi=10.1111/j.1399-5618.2006.00344.x}}</ref><ref>{{cite journal|author=Isometsä, E. T.|title=Suicide [útdráttur]|journal=Current Opinion in Psychiatry|year=2000|volume=13|issue=2|pages=143-147|url=http://journals.lww.com/co-psychiatry/Abstract/2000/03000/Suicide.2.aspx|accessdate=2014}}</ref> [[Litíum]] er lífsbjargandi í mörgum tilfellum fyrir þá sem glíma við lyndisraskanir og er það iðulega notað þó að viðkomandi sé ekki með einkenni, en það er fyrirbyggjandi gagnvart þunglyndi og maníu. Helsta vandamálið með lyfið eru hugsanleg eitrunaráhrif. Stundum eru flogalyf notuð sem geðsveiflulyf, en þau eru ekki eins góð í að hindra sjálfsmorð og litíum. <ref>{{bókaheimild|höfundur=Nolen-Hoeksema, S.|titill=Abnormal Psychology|ár=2011|útgefandi=McGraw Hill}}</ref> == Orsakir == Rannsakendur hafa í gegnum tíðina skoðað mögulegar orsakir geðhvarfa. Flestir samþykkja hinsvegar að það sé engin ein orsök. Þeir telja frekar að margir þættir vinni saman til að mynda veikindi sem auka líkurnar á geðhvörfum.<ref name=sinacola>{{bókaheimild|höfundur=Sinacola, R. S og Strickland, T. S.|titill=Basic psychopharmacology for councelors and psychotherapist|ár=2012|útgefandi=Pearsons education}}</ref> Geðhvörf hafa tilhneigingu til að ganga í fjölskyldum. Ýmsar erfðarannsóknir gefa til kynna að fólk sé með ákveðin [[erfðaefni]] sem auka líkurnar á því að þróa með sér sjúkdóminn.<ref>{{cite journal|author=Sklar, P., Ripke, S., Scott, L. J., Andreassen, O. A., Cichon, S. o.fl.|title=Large-scale genome-wide association analysis of bipolar disorder identifies a new susceptibility locus near ODZ4|journal=Nature genetics|year=2011|volume=43|issue=10|pages=977|doi=10.1038/ng.943}}</ref> Börn sem eiga foreldri eða systkini með geðhvörf eru mun líklegri til að þróa sjúkdóminn í samanburði við börn sem hafa enga fjölskyldusögu um sjúkdóminn. Erfðir eru þó ekki eini áhættuþátturinn fyrir geðhvörf. Rannsóknir á eineggja tvíburum hafa sýnt að annar tvíburinn þrói ekki alltaf með sér geðhvörf þótt hinn tvíburinn sé með sjúkdóminn.<ref>{{cite journal|author=Blackwood, D. H., Visscher, P. M., og Muir, W. J.|title=Genetic studies of bipolar affective disorder in large families|journal=The British Journal of Psychiatry|year=2001|volume=178|issue=41|pages=134-136|8=|url=http://www.genepi.qimr.edu.au/contents/p/staff/CVPV048.pdf|access-date=2015-02-05|archive-date=2016-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312092958/https://www.genepi.qimr.edu.au/contents/p/staff/CVPV048.pdf|url-status=dead}}</ref> Þess vegna telja rannsóknarmenn að fleiri þættir séu að verkum í þróun geðhvarfa. Vísindamenn hafa skoðað orsök m.t.t. taugarannsókna, sem og lyfja, enda virðast skapsveiflur, þunglyndi og oflæti oft temprast við lyfjagjöf. <ref name=sinacola /> == Taugarannsóknir == Aukin notkun myndgreininga á borð við [[Starfræn segulómmyndun|kvik-segulómunar]] (e. functional magnetic resonance imaging, fMRI), segulómunar (e. magnetic resonance imaging, MRI) og [[PET-skanni|jáeindarskanna]] (e. positron emission tomography) hafa gefið til kynna að heili einstaklinga með geðhvörf sé á einhver hátt afbrigðilegur í samanburði við heilbrigðan heila eða aðrar raskanir. Ein MRI rannsókn gaf til kynna að framennisbörkurinn (e. prefrontal cortex) hjá fullorðnum einstaklingum með geðhvörf sé minni og sýni almennt lægri virkni en hjá einstaklingum sem ekki eru með sjúkdóminn.<ref>{{cite journal|author=Blumberg, H. P.|first=|date=|year=2008|title=The Next Wave in Neuroimaging Research in Pediatric Bipolar Disorder|url=|journal=Journal Of The American Academy Of Child & Adolescent Psychiatry|volume=47|issue=5|pages=483-485|doi=10.1097/CHI.0b013e318168457f|via=}}</ref><ref>{{cite journal|author=Chepenik, L. G., Raffo, M., Hampson, M., Lacadie, C., Wang, F. o.fl.|title=Functional connectivity between ventral prefrontal cortex and amygdala at low frequency in the resting state in bipolar disorder|journal= Psychiatry Research|year=2010|volume=182|issue=3|pages=207-210|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2914819/}}</ref> === Framheili === Framennisbörkurinn er talinn hafa umsjón yfir stýrifærni (e. executive function) heilans á borð við þrautalausnir og ákvarðanatökur.<ref>{{cite journal|author=Mansouri, F. A., Tanaka, K., og Buckley, M. J.|title=Conflict-induced behavioural adjustment: a clue to the executive functions of the prefrontal cortex|journal=Nature Reviews Neuroscience|year=2009|volume=10|issue=2|pages=141-152|doi=10.1038/nrn2538}}</ref> Þessi hluti heilans sem og tengingar hans við önnur svæði heilans, halda áframa að þroskast fram að fullorðinsárunum. Þetta gæti útskýrt ástæðuna fyrir því að geðhvörf hefjast yfirleitt á unglingsárum, og hvernig afbrigðileiki á þessu svæði gæti haft áhrif þar á. Athugun svæðisins gæti hjálpað rannsakendur að greina geðhvörf fyrr og veita snemmbúið inngrip svo hægt sé að hægja á framgangi sjúkdómsins.<ref>{{cite journal|author=Blumberg, H. P.|title=The Next Wave in Neuroimaging Research in Pediatric Bipolar Disorder|journal=Journal Of The American Academy Of Child & Adolescent Psychiatry|year=2008|volume=47|issue=5|pages=483-485|doi=10.1097/CHI.0b013e318168457f}}</ref><ref>{{cite journal|author=Chepenik, L. G., Raffo, M., Hampson, M., Lacadie, C., Wang, F. o.fl.|title=Functional connectivity between ventral prefrontal cortex and amygdala at low frequency in the resting state in bipolar disorder|journal=Neuroimaging|year=2010|volume=182|issue=3|pages=207-210|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2914819/}}</ref> == Geðhvörf meðal barna og unglinga == Tíðni geðhvarfa er talin vera um 1-3% meðal barna og unglinga. Vegna ungs aldurs, samkvilla, og möguleika á mismunandi túlkun á manískum einkennum, er mjög erfitt að greina geðhvörf í börnum. Börn með einkenni undir greiningaviðmiðum og hafa fjölskyldusögu af geðhvörfum, eru í mikilli hættu á að fá sjálf geðhvörf I og II. Hvort tveggja einstaklingar sem ná greiningarviðmiðum og þeir sem ekki ná þeim eru í aukinni hættu á sálfélagslegum vandamálum, notkun fíkniefna, sjálfsvígi, glæpsamlegri hegðun og nýtingu á félagslegum kerfum. Til að greina börn og unglinga með maníu eða hýpómaníu má nota DSM greiningakerfið fyrir fullorðna. Hins vegar verður að sýna aðgát. Einkenni verða að vera til staðar sem eru ekki í samræmi við þroskastig barnsins.<ref>{{cite journal|author=Birmaher, B.|title=Bipolar disorder in children and adolescents. Child and Adolescent Mental Health|year=2013|volume=18|issue=3|pages=140-148|doi=10.1111/camh.12021}}</ref> == Greiningaviðmið DSM-5 == === Viðmið maníu === A. Tímabil þar sem óeðlilegt og viðvarandi hækkað geðslag eða pirringur gerir vart við sig. Ásamt óeðlilegri og viðvarandi orku eða markmiða drifinni hegðun. Þetta þarf að vara í að minnsta kosti í eina viku og vera til staðar mest af deginum, næstum alla daga. B. Að á þessu tímabili séu þrjú eða fleiri einkenni til staðar í miklum mæli, fjögur ef pirringur er eingöngu til staðar og þau sýni fram á marktæka breytingu frá annars hefðbundinni hegðun: : 1. Aukið sjálfsálit eða mikilmennska. : 2. Minnkuð svefnþörf eins og að upplifa sig úthvíldan eftir eingöngu 3 klukkustunda svefn. : 3. Talar meira en venjulega eða þrýstingur til að tala. : 4. Mikið hugmyndaflug eða hraðar hugsanir. : 5. Utan við sig / truflast auðveldlega (lýst af viðkomandi eða af öðrum). : 6. Vinna að ákveðnu marki, félagslega, í vinnu eða skóla, kynferðislegt markaleysi. : 7. Óhófleg þátttaka í atferli sem veitir ánægju en mun líklega hafa í för með sér mjög neikvæðar afleiðingar. : Til dæmis óhófleg kaupgleði, vafasamar breytingar á kynhegðun eða slæmar fjárfestingar. C. Lyndisröskunin er næg til að valda alvarlegri skerðingu í félags- eða starfshæfni eða svo sjúkrahúsavistun sé þörf til að koma í veg fyrir að sjúklingurinn skaði sjálfann sig eða aðra eða ef geðrofseinkenni eru til staðar. D. Atvikið má ekki rekja til líffræðilegra áhrifa efnis, lyfja eða fíkniefna, eða annars læknisfræðilegs ástands.   === Viðmið hýpómaníu === A. Alveg eins og A. liður liður í skilgreiningu maníu. B. Alveg eins og B. liður liður í skilgreiningu maníu. C. Atvikið hefur án efa áhrif á virkni einstaklingsins og er ástandið honum annars óeðlilegt þegar hann er einkennalaus. D. Lyndisröskunin og breytingin í virkni er svo að aðrir taka eftir því. E. Atvikið er ekki nógu alvarlegt til að það hafi áhrif á einstaklinginn félagslega, né heldur á starfshæfni eða heldur til að þurfi sjúkrahúsvist. Ef að til staðar eru geðrofseinkenni þá er atvikið skilgreint sem manía. F. Alveg eins og D. liður í skilgreiningu maníu. == Meðferð við geðhvörfum == Þrátt fyrir gagnsemi lyfja má búast við betri útkomu í framgangi sjúkdómsins ef sálfræðimeðferðum er beitt samhliða.<ref>{{cite journal|author=Yatham, L. N., Kennedy, S. H., Parikh, S. V., Schaffer, A., Beaulieuc, S., Alda, M o.fl.|title=Canadian network for mood and anxiety treatments (CANMAT) and international society for bipolar disorders (ISBD) collaborative update of CANMAT guidelines for the management of patients with bipolar disorder: update 2013|journal=Bipolar Disorders|year=2013|volume=15|issue=1|pages=1-44|doi=10.1111/bdi.12025}}</ref> Meðferðir á borð við sálarfræðslu (e. psychoeducation), hugræna atferlismeðferð, meðferð í samskiptum og félagslegum ryþma (e. IPSRT eða interpersonal and social rhythm therapy) og fjölskyldumiðaðri meðferð (family-focused therapy) eru einna helst notaðar. <ref name=nimh>{{cite journal|author=National Institute of Mental Health|title=Bipolar Disorder|year=2008|url=http://www.nimh.nih.gov/health/publications/bipolar-disorder/nimh-bipolar-adults.pdf|accessdate=25. janúar 2014|journal=|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731083808/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/bipolar-disorder/nimh-bipolar-adults.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|author=Miklowitz, D. J., Otto, M. W., Frank, E., Reilly-Harrington, N. A., Kogan, J. N. Sachs, G. S. o.fl.|title=Intensive psychosocial intervention enhances functioning in patients with bipolar depression: results from a 9-month randomized controlled trial|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2007-09_164_9/page/1340|journal=Am J Psychiatry|year=2007|volume=164|issue=9|pages=1340–1347|doi=10.1176/appi.ajp.2007.07020311}}</ref><ref>{{cite journal|author=Reinares, M., Sánchez-Moreno, J. og Fountoulakis, K. N.|title=Psychosocial interventions in bipolar disorder: what, for whom, and when.|journal=Journal of Affective Disorders|year=2014|volume=156|pages=46-55|doi=10.1016/j.jad.2013.12.017}}</ref> === Sálarfræðsla === Sálarfræðsla er áhrifaríkt meðferðarform sem hindrar bakslag og eykur meðferðarheldni.<ref name=colom>{{cite journal|author=Colom, F. og Lamb, D.|title=Psychoeducation: improving outcomes in bipolar disorder|journal=European Psychiatry|year=2005|volume=20|issue=5-6|pages=359–364|doi=10.1016/j.eurpsy.2005.06.002}}</ref> <ref>{{cite journal|author=Vieta, F., Sánchez-Mereno, J., Goikolea, J. M., Popova, E. og Bonnin, C. M.|title=Psychoeducation for bipolar II disorder: an exploratory, 5-year outcome subanalysis|journal=Journal of Affective Disorders|year=2009|volume=112|issue=1-3|pages=30-35|doi=10.1016/j.jad.2008.03.023}}</ref> Fræðslan tryggir rétt einstaklingsins til að vera upplýstur um eigin röskun.<ref name=colom /> Hér er einstaklingum hjálpað í því að koma augu á hættulega eða vafasama hegðun og bera snemma kennsl á viðvörunareinkenni bakslags. Með þessu eyðir fólk minni tíma í atvikum og getur fólk minnkað hrösunartíðni um allt að 40%.<ref>{{cite journal|author=Miklowitz, D. J., Otto, M. W., Frank, E., Reilly-Harrington, N. A., Wisniewski, S. R., Kogan, J. N. o.fl.|title=Psychosocial treatments for bipolar depression a 1-year randomized trial from the systematic treatment enhancement program|journal=Arch Gen Psychiatry|year=2007|volume=64|issue=4|pages=419-426|doi=10.1001/archpsyc.64.4.419}}</ref><ref>{{cite journal|author=Scott, J., Colom, F., Popova, E., Benabarre, A., Cruz, N., Valenti, M. o.fl.|title=Long-term mental health resource utilization and cost of care following group psychoeducation or unstructured group support for bipolar disorders: a cost-benefit analysis [útdráttur]|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychiatry_2009-03_70_3/page/378|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|year=2009|volume=70|issue=3|pages=378-386|doi=10.4088/JCP.08m04333}}</ref><ref>{{cite journal|author=Scott, J., Colom, F. og Vieta, E.|title=A meta-analysis of relapse rates with adjunctive psychological therapies compared to usual psychiatric treatment for bipolar disorders [útdráttur]|journal=he International Journal of Neuropsychopharmacology|year=2006|volume=10|issue=1|pages=123-129|doi=10.1017/S1461145706006900}}</ref> Sjúklingurinn er fenginn til að skilja flókna samspilið milli einkenna sinna, persónuleika, eigins umhverfis, aukaverkana lyfja, og það að bera ábyrgð á eigin sjúkdóm.<ref name=colom /> Fræðslan miðar er að bættari félags- og starfshæfni<ref>{{cite journal|author=Perry, A., Tarrier, N., Morriss, R., McCarthy, E. og Limb, K.|title=Randomised controlled trial of efficacy of teaching patients with bipolar disorder to identify early symptoms of relapse and obtain treatment|journal=BMJ|year=1999|volume=318|issue=7177|pages=149-153|doi=10.1136/bmj.318.7177.149}}</ref> og unnið er sérstaklega að því að draga úr fordómum hjá einstaklingnum sjálfum gagnvart eigin sjúkdóm og ástandi. <ref name=colom /> === Hugræn atferlismeðferð, HAM === [[Hugræn atferlismeðferð]] eða HAM miðar að því að hjálpa fólki að bera kennsl á og breyta skaðlegu eða neikvæðu hugsunarferli og hegðun.<ref name=nimh /> Talsverð sönnun er fyrir áhrifaríki HAM við þunglyndi<ref>{{bókaheimild|höfundur=Roth, A. og Fonagy, P.|titill=What works for whom? A critical review of psychotherapy research|ár=2006|útgefandi=The Guilford Press}}</ref> og kvíða.<ref>{{cite journal|author=Brown, T. A., Antony, M. M. og Barlow, D. H.|title=Diagnostic comorbidity in panic disorder: effect on treatment outcome and course of comorbid diagnoses following treatment|journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology|year=1995|volume=63|issue=3|pages=408-418|url=http://homepage.psy.utexas.edu/HomePage/Class/Psy394Q/Behavior%20Therapy%20Class/Assigned%20Readings/Panic%20Disorder/Brown95.pdf|access-date=2015-02-04|archive-date=2005-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20050330060251/http://homepage.psy.utexas.edu/homepage/class/Psy394Q/Behavior%20Therapy%20Class/Assigned%20Readings/Panic%20Disorder/Brown95.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|author=Craske, M. G., Farchione, T. J., Allen, L. B., Barrios, V., Stoyanova, M. og Rose, R.|title=Cognitive behavioral therapy for panic disorder and comorbidity: More of the same or less of more?|url=https://archive.org/details/sim_behaviour-research-and-therapy_2007-06_45_6/page/1095|journal=Behaviour Research and Therapy|year=2007|volume=45|issue=6|pages=1095–1109|doi=10.1016/j.brat.2006.09.006}}</ref><ref>{{cite journal|author=Davis, L., Barlow, D. H. og Smith, L.|title=Comorbidity and the treatment of principal anxiety disorders in a naturalistic sample|journal=Behavior Therapy|year=2010|volume=41|issue=3|pages=296–305|doi=10.1016/j.beth.2009.09.002}}</ref><ref>{{cite journal|author=Storch, Lewin, Farrell, Aldea, Reid, Geffken o.fl.|title=Does cognitive-behavioral therapy response among adults with obsessive–compulsive disorder differ as a function of certain comorbidities?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-anxiety-disorders_2010-08_24_6/page/547|journal=Journal of Anxiety Disorders|year=2010|volume=24|issue=6|pages=547–552|doi=10.1016/j.janxdis.2010.03.013}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tsao, J. C. I., Mystkowski, J. L., Zucker, B. G. og Craske, M. G.|title=Impact ofcognitive-behavioral therapy for panic disorder on comorbidity: a controlled investigation|url=https://archive.org/details/sim_behaviour-research-and-therapy_2005-07_43_7/page/959|journal=Behaviour Research and Therapy|year=2005|volume=43|issue=7|pages=959–970|doi=10.1016/j.brat.2004.11.013}}</ref> Um 75% geðhvarfasjúklinga glíma einnig við kvíða og eyða þessir einstaklingar iðulega lengri tíma í atviki, eru líklegri til að hrasa og njóta minna gagn af geðsveiflulyfjum.<ref>{{cite journal|author=Provencher, M. D., Hawke, L. D. og Thienot, E.|title=Psychotherapies for comorbid anxiety in bipolar spectrum disorders|journal=Journal of Affective Disorders|year=2011|volume=133|issue=3|pages=371–380|doi=10.1016/j.jad.2010.10.040}}</ref> Fjölmargar rannsóknir hafa athugað hugrænt mynstur hjá fólki með geðhvörf en niðurstöður hafa verið á reiki, einkum vegna takmarkanna í úrtaksstærð, óklínískra úrtaka, mismunandi skilgreiningar á jafnlyndi (e. euthymia) og ónæga stjórn á núliggjandi sálmeinisþáttum. Engu síður vísa sönnunargögn til þess að geðhvarfasjúkir sýna sambærilegt hugrænt mynstur og má sjá hjá einstaklingum með einpóla þunglyndi, þó með sérkenni eins og markmiðar drifinni hegðun, fullkomnunaráráttu, sjálfsgagnrýni, sjálfstæði og næmni fyrir umbunum.<ref>{{cite journal|author=Alatiq, Y., Crane, C., Williams, J. M. G. og Goodwin, G. M.|title=Dysfunctional beliefs in bipolar disorder: hypomanic vs. depressive attitudes|journal=Journal of Affective Disorders|year=2010|volume=122|issue=3|pages=294–300|doi=10.1016/j.jad.2009.08.021}}</ref><ref>{{cite journal|author=Alloy, L. B., Abramson, L. Y., Walshaw, P. D., Cogswell, A., Smith, J. M., Neeren, A. M. o.fl.|title=Behavioral Approach System (BAS) sensitivity and bipolar spectrum disorders: a retrospective and concurrent behavioral high-risk design|url=https://archive.org/details/sim_motivation-and-emotion_2006-06_30_2/page/143|journal=Motivation and Emotion|year=2006|volume=30|issue=2|pages=143-155|doi=10.1007/s11031-006-9003-3}}</ref><ref>{{cite journal|author=Alloy, L. B., Abramson, L. Y, Walshaw, P. D., Gerstein, R. K., Keyser, J. D., Whitehouse, W. G. o.fl.|title=Behavioral Approach System (BAS) - Relevant cognitive styles and bipolar spectrum disorders|journal=J Abnorm Psychol|year=2010|volume=118|issue=3|pages=459–471|doi=10.1037/a0016604}}</ref><ref>{{cite journal|author=Jones, L., Scott, J., Haque, S., Gordon-Smith, K., Heron, J., Caesar, S. o.fl.|title=Cognitive style in bipolar disorder|journal=The British Journal of Psychiatry|year=2005|volume=187|pages=431-437|doi=10.1192/bjp.187.5.431}}</ref><ref>{{cite journal|author=Lam, D. Wright, K. og Smith, N.|title=Dysfunctional assumptions in bipolar disorder|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-affective-disorders_2004-04_79_1-3/page/193|journal=Journal of Affective Disorders|year=2004|volume=79|issue=1-3|pages=193-199|doi=10.1016/S0165-0327(02)00462-7}}</ref><ref>{{cite journal|author=Mansell, W., Paszek, G., Seal, K., Pedley, R., Jones, S., Thomas, N. o.fl.|title=Extreme appraisals of internal states in bipolar I disorder: a multiple control group study|journal=Cognitive Therapy and Research|year=2011|volume=35|issue=1|pages=87-97|doi=10.1007/s10608-009-9287-1}}</ref><ref>{{cite journal|author=Pardoen, D., Bauwens, F., Tracy, A., Martin, F. og Mendlewicz, J.|title=Self-esteem in recovered bipolar and unipolar out-patients|journal=The British Journal of Psychiatry|year=1993|volume=163|pages=755-762|doi=10.1192/bjp.163.6.755}}</ref><ref>{{cite journal|author=Reilly-Harrington, N. A., Miklowitz, D. J., Otto, M. W., Frank, E., Wisniewki, S. R:, Thase, M. E. o.fl.|title=Dysfunctional attitudes, attributional styles, and phase of illness in bipolar disorder|journal=Cognitive Therapy and Research|year=2008|volume=34|issue=1|pages=22-34|doi=10.1007/s10608-008-9218-6}}</ref><ref>{{cite journal|author=Scott, J., Stanton, B., Garland, A. og Ferrier, I. N.|title=Cognitive vulnerability in patients with bipolar disorder|journal=Psychological Medicine|year=2000|volume=30|issue=2|pages=467-472|url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=26403|access-date=2015-02-04|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307024814/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=26403|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|author=Van der Gucht, E., Morriss, R., Lancaster, G., Kinderman, P. og Bentall, R. P.|title=Psychological processes in bipolar affective disorder: negative cognitive style and reward processing|journal=The British Journal of Psychiatry|year=2009|volume=194|pages=146-151|doi=10.1192/bjp.bp.107.047894}}</ref> === Hugræn núvitundar-meðferð, MBCT === Hugræn núvitundar-meðferð (e. mindfulness-based cognitive therapy, MBCT) er einnig árangursríkt meðferðarform. Meðferðin er dregin af núvitund sem er æfingarkerfi til að auka sjálfsþekkingu, persónulega hæfni, sjálfsstjórn og ánægju. Rannsóknir hafa sýnt að núvitund dragi úr hvatvísi sem er algengur undanfari sjálfsvígstilrauna.<ref name=perich>{{cite journal|author=Perich, T., Manicavasagar, V., Mitchell, P. B., Ball, J. R., og Hadzi‐Pavlovic, D.|title=A randomized controlled trial of mindfulness‐based cognitive therapy for bipolar disorder|journal=Acta Psychiatrica Scandinavica|year=2013|volume=127|issue=5|pages=333–343|doi=10.1111/acps.12033}}</ref><ref name=williams>{{cite journal|author=Williams, J. M. G., Alatiq, Y., Crane, C., Barnhofer, T., Fennell, M. J. V.|title=Mindfulness-based cognitive therapy (MBCT) in bipolar disorder: Preliminary evaluation of immediate effects on between-episode functioning|journal=Journal of Affective Disorders|year=2008|volume=107|issue=1-3|pages=275|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17884176}}</ref> Í MBCT eru lykileiningar hugrænnar meðferðar og þjálfun í núvitundar-hugleiðslu sameinaðar. <ref name=williams /> MBCT getur dregið úr þunglyndis- og kvíðaeinkennum og komið í veg fyrir hrösun.<ref name=williams /><ref name=perich /> Hugræn virkni á borð við athygli getur verið skert hjá einstaklingum með geðhvörf, og getur meðferðarformið þar af leiðandi aukið vanlíðan. En MBCT meðferð hefur gefið til kynna að hún getur aukið framkvæmdavirkni, minni, hæfni, frumkvæði í verkefnum og hvata til að ljúka þeim.<ref>{{cite journal|author=Howells, F. M., Ives-Deliperi, V. L., Horn, N. R. og Stein, D. J.|title=Mindfulness based cognitive therapy improves frontal control in bipolar disorder: A pilot EEG study|journal=BMC Psychiatry|year=2012|volume=12|pages=a-25|doi=10.1186/1471-244X-12-15}}</ref><ref name=stange>{{cite journal|author=Stange, J., Eisner, L., Hölzel, B., Peckham, A., Dougherty, D. o.fl.|title=Mindfulness-based cognitive therapy for bipolar disorder: Effects on cognitive functioning|journal=Journal of Psychiatric Practice|year=2011|volume=17|issue=6|pages=410|doi=10.1097/01.pra.0000407964.34604.03}}</ref> === Meðferð í samskiptum og félagslegum ryþma, IPSRT === Meðferð í samskiptum og félagslegum ryþma var sérstaklega hönnuð fyrir sjúklinga með geðhvörf en hún leggur áherslu á að hjálpa einstaklingum að bæta úr samböndum sínum við aðra og að hafa reglu á daglegri rútínu. T.d. með reglulegum svefnvenjum  má fyrirbyggja maníu. Meðferðarformið má beita hvort sem þegar einstaklingur er einkennamikill eða laus.<ref>{{cite journal|author=Frank, E., Swartz, H. A. og Kupfer, D. J.|title=Interpersonal and social rhythm therapy: managing the chaos of bipolar disorder|url=https://archive.org/details/sim_biological-psychiatry_2000-09-15_48_6/page/592|journal=Biological Psychiatry|year=2000|volume=48|issue=6|pages=593-604|doi=10.1016/S0006-3223(00)00969-0}}</ref><ref name=nimh /> Fjölskyldumiðuð meðferð hjálpar sjúklingum einnig með samskipti, en hér taka fjölskyldumeðlimir þátt. Með þessari aðferð er unnið að því að auka bjargráð fjölskyldunnar í heild sinni, bæta samskipti og úrlausn vandamála.<ref name=nimh /> Sálarfræðsla er hluti af þessu ferli.<ref>{{cite journal|author=Reinares, M., Sánchez-Moreno, J. og Fountoulakis, K. N.|title=Psychosocial interventions in bipolar disorder: what, for whom, and when|journal=Journal of Affective Disorders,|year=2014|volume=156|issue=46-55|doi=10.1016/j.jad.2013.12.017}}</ref> ==Bækur== [https://www.mbl.is/greinasafn/grein/503343/ Í róti hugans - Kay Redfield Jamison. Mbl.is] == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> [[Flokkur:Geðraskanir]] 37r3lol124fszptsw5nzukqqav64f93 0 129474 1958935 1765924 2026-04-05T23:52:48Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 1958935 wikitext text/x-wiki [[File:Governor Jindal Tours Sand Berms Protecting Louisiana’s Coast from Oil tarball in hand.jpg|thumb|[[Olíusandur]]]] '''Olíusandur, '''(e.'' Oil sands''), einnig kallað '''tjörusandur''' og '''jarðbikssandur''', er svæði þar sem unnið er að óhefðbundnum aðferðum í olíuvinnslu. Um er að ræða náttúrulega blöndu af sandi, leir og vatni sem er gegnsýrt með þykku lagi af jarðolíu. Oft er þetta kallað jarðbik. Jarðbik fyrirfinnst víðsvegar á jörðinni en stærstu svæðin eru að finna í [[Kanada]].<ref>Attanasi, Emil D.; Meyer, Richard F. (2010). ''Natural Bitumen and Extra-Heavy Oil''. Survey of Energy Resources.</ref> Olíusandsbirgðir eru nýlega taldar með sem hluti af olíubirgðum heimsins, þar sem hækkandi markaðsverð og ný tækni hafa valdið því að úrvinnsla er nú orðin arðbær. Olía unnin úr olíusandi er kölluð óhefðbundin olía eða hrátt jarðbik til aðgreiningar frá hinum hefðbundnu olíubrunnum.<ref>http://www.nrcan.gc.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/pdf/eneene/pubpub/pdf/OS-brochure-eng.pdf</ref> == Vinnsla == Olía unnin úr olíusandi er nær eingöngu bundin við Kanada í dag, þó stór jarðbikssvæði er að finna í Kazakhstan, Rússlandi og Venesúela. Árið 2006 var unnið á 81 mismunandi olíusandssvæðum í Kanada og nam vinnslan um 44% af heildarolíuframleiðslu landsins. Áætlað er að það hlutfall hækki á komandi áratugum þar sem jarðbiksvinnslan mun aukast á sama tíma og hin hefðbundna vinnsla dregst saman.<ref>National Energy Board of Canada. (2007). ''Canadian Energy Overview 2007''.</ref> Til að sækja olíu úr jarðbikssandinum þá eru notuð aðferð sem þarfnast talsvert meira af vatni og orku heldur en sú sem notuð er í hefðbundinni olíuvinnslu og fylgir henni talsverð umhverfisáhrif bæði loftmengun auk jarðvegsraskanna.<ref>Campbell, Colin J.; Laherrére, Jean H. (1998) ''The End of Cheap Oil. ''Scientific American Inc. ©</ref> == Umhverfisáhrif == Árið 2011 gaf olíuráð Bandaríkjanna (National Petroleum Council) út skýrslu þar sem fram koma ýmsar áhyggjur af olíuvinnslu á jarðbikssvæðum. Einkum er minnst á heilsu- og öryggisatriði hvað varðar hina miklu vatnsnotkun sem nauðsynleg er í vinnslunni. Bent er á að rennslið leiði til röskunnar á dýralíf og búsvæði, að aukin jarðvegseyðing eigi sér stað og að frárennslisefni t.d. þungmálmar, blandist við nálæg vatnskerfi.<ref>National Petroleum Council. (2011). ''Prudent Development: Realizing the Potential of North America‘s Abundant Natural Gas and Oil Resources.''</ref> Ýmiss umhverfissamtök hafa gagnrýnt olíusandsvinnslu bæði vegna loftmengunnar sem hlýst þar af og samsöfnun af þungmálmum sem fyrirfinnast í sandinum.<ref>Greenpeace Canada. (2011). ''Stop the Tar sands to curb Canada‘s growing greenhouse gas emissions.''</ref> Einnig hefur Evrópusambandið nýlega lýst yfir miklum áhyggjum af umhverfisáhrifum olíusandsvinnslu sem hefur leitt til ágreinings á milli ESB og Kanada.<ref>Carrington, Damian. (2012). ''Canada threatens trade war with EU over tar sands''.  The Guardian (London)</ref> == Sjá einnig == [[Olíuleirsteinn]] == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Olía]] [[Flokkur:Bergfræði]] 5h3sdd3kqheoldopxpoj6d5jpfor99z 0 136563 1958969 1847968 2026-04-06T01:20:05Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1958969 wikitext text/x-wiki '''Teaching Channel''' er [[vefur]] þar sem [[kennari|kennarar]] og kennaranemar geta lært af hverjum öðrum, deilt kennsluhugmyndum og horft á efni frá öðrum kennurum. Vefurinn gefur kennurum tækifæri til að læra af hvorum öðrum. Þar er notast við myndbönd og aðra tækni til að koma efninu til skila. Síðuna er hægt að flokka undir sístækkandi hóp netkennslu og jafningjakennslu í gegnum [[opið menntaefni]]. == Leitarhæft efni == Myndefni á Teaching Channel-síðunni er raðað eftir kennslugreinum og aldri bekkja, og því má finna kennsluhugmyndir byggt á þeim leitarforsendum. Bekkjarskiptingin er byggð á bandarísku bekkjarkerfi. Fleiri leitarbær atriði eru: === Kennslugreinar === Kennslugreinarnar eru listgreinar, [[enska]] (móðurmálskennsla), [[stærðfræði]], raunvísindi og félagsvísindi. === Bekkjarkerfi === Námsefnið er fyrir bekki allt frá [[Leikskóli|leikskóla]] og upp í efstu bekki high school. === Viðfangsefni === Hægt að velja ákveðin viðfangsefni (topics). === Kennarar === Hægt að kynnast einstaka kennurum og fylgja þeim og þeirra verkefnum. Þá er einnig hægt að senda inn fyrirspurnir og fá svör við þeim. == Markmið Teaching Channel == Þrjú aðalmarkmiðin með Teaching Channel eru: * Faglegt nám fyrir kennara * Auka tækifæri fyrir símenntun kennara * Byggja upp jákvætt almenningsálit á kennurum<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Teaching_Channel</ref> == Kenningar að faglegri nálgun samkvæmt Teaching Channel == * Greining og endurgjöf * Æfing og safna heimildum um starfið * Þýða og staðfæra * Horfa og greina * Safna og rýna í efni<ref>{{cite web |url=https://www.teachingchannel.org/teaching-channels-mission |title=Geymd eintak |access-date=2017-02-04 |archive-date=2017-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128020609/http://www.teachingchannel.org/teaching-channels-mission |url-status=dead }}</ref> ==Tilvísanir== <references /> [[Flokkur:Bandarískir menntavefir]] {{s|2010}} 3pb0hmq2w3gqxoy0gvbutdrbhcw0dd4 0 139678 1958977 1955497 2026-04-06T11:12:12Z TKSnaevarr 53243 1958977 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Adolphe Thiers | mynd = AdolpheThiersParNadarjpeg.jpg | myndatexti1 = Mynd af Thiers eftir [[Nadar]]. | titill2= [[Forsætisráðherra Frakklands]] | stjórnartíð_start3 = [[22. febrúar]] [[1836]] | stjórnartíð_end3 = [[6. september]] [[1836]] | einvaldur3 = [[Loðvík Filippus]] | forveri3 = [[Victor de Broglie (1785–1870)|Victor de Broglie]] | eftirmaður3 = [[Louis-Mathieu Molé]] | stjórnartíð_start2 = [[1. mars]] [[1840]] | stjórnartíð_end2 = [[29. október]] [[1840]] | einvaldur2 = [[Loðvík Filippus]] | forveri2 = [[Jean-de-Dieu Soult]] | eftirmaður2 = [[Jean-de-Dieu Soult]] | titill= [[Forseti Frakklands]] | stjórnartíð_start = [[31. ágúst]] [[1871]] | stjórnartíð_end = [[24. maí]] [[1873]] | forsætisráðherra = [[Jules Dufaure]] | forveri = [[Napóleon 3.]] {{small|(sem keisari)}} | eftirmaður = [[Patrice de Mac Mahon]] | fæðingarnafn = Marie Joseph Louis Adolphe Thiers | fæddur = [[15. apríl]] [[1797]] | fæðingarstaður = [[Bouc-Bel-Air]], [[Fyrsta franska lýðveldið|Frakkland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1877|10|3|1797|4|15}} | dánarstaður = [[Saint-Germain-en-Laye]], [[Þriðja franska lýðveldið|Frakklandi]] | orsök_dauða = | stjórnmálaflokkur = | þekktur_fyrir = | starf = Blaðamaður, sagnfræðingur, lögfræðingur, stjórnmálamaður | laun = | trúarbrögð = [[Frumgyðistrú]] | maki = Élise Dosne | háskóli = Háskólinn í Provence Aix-Marseille | börn = | foreldrar = | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = |undirskrift = Adolphe THIERS autograph.svg }} '''Marie Joseph Louis Adolphe Thiers''' ([[15. apríl]] [[1797]] – [[3. september]] [[1877]]) var franskur lögfræðingur, blaðamaður, sagnfræðingur og stjórnmálamaður. Hann var [[forseti Frakklands]] frá 31. ágúst 1871 – 24. maí 1873. ==Æviágrip== Thiers fæddist á landsbyggð Frakklands en fór í París að aðhyllast [[Frjálslyndi|frjálslyndishugmyndir]]. Þar gerðist hann auk þess sagnfræðingur um [[Franska byltingin|frönsku byltinguna]]. Thiers tók þátt í [[Júlíbyltingin|Júlíbyltingunni]] sem steypti [[Karl 10. Frakkakonungur|Karli 10.]] af stóli árið 1830 og kom á „[[Júlíríkið|júlíríkinu]]“ undir stjórn [[Loðvík Filippus|Loðvíks Filippusar]] Frakkakonungs<ref>{{cite book|title=Monsieur Thiers|last=De la Croix de Castries|first=René|publisher=Librarie Academique Perrin|year=1983|page=67-68}}</ref>, þar sem Thiers gegndi tvisvar embætti [[Forsætisráðherra Frakklands|forsætisráðherra]]. Thiers var í hópi „Orléanista“, sem studdu [[Orléans-ætt]] til konungsvaldsins, en vildi jafnframt að í Frakklandi væri [[þingbundin konungsstjórn]] þar sem konungurinn „ríkir en ræður ekki“<ref>[https://www.savoiretculture.com/le-roi-regne-mais-ne-gouverne-pas/ Le Roi règne mais ne gouverne pas]. SavoiretCulture.com. Sótt þann 5. september 2017.</ref>. Thiers fjarlægðist konunginn nokkuð í aðdraganda byltingarinnar árið 1848 og eftir að Loðvík Filippusi var steypt af stóli lýsti hann yfir stuðningi við hið [[Annað franska lýðveldið|endurreista franska lýðveldi]], en þó aðeins í því skyni að hægt yrði að gera það að þingbundnu konungdæmi í fyllingu tímans. Í fyrstu studdi hann [[Louis-Napoléon Bonaparte]] forseta en snerist gegn honum þegar forsetinn framdi valdarán þann 2. desember 1851 og lýsti yfir stofnun [[Síðara franska keisaradæmið|nýs fransks keisaradæmis]] með sjálfan sig á keisarastóli undir nafninu [[Napóleon 3.|Napóleon III]]. Við valdatöku Napóleons var Thiers handtekinn og sendur í stutta útlegð. Hann sneri þó fljótt aftur og varð hávær gagnrýnandi keisarans, sem hann bað í ræðu árið 1864 um að tryggja fimm „nauðsynleg réttindi“ fyrir Frakka: Persónuréttindi, mál- og prentfrelsi, kosningarétt, fyrirspurnarrétt almennings til ríkisstjórnarinnar og endurreisn þingræðis.<ref>[https://fr.wikisource.org/wiki/Discours_sur_les_libertés_nécessaires Discours sur les libertés nécessaires.] Thiers, Adolphe. 11. janúar 1864. Sótt 5. september 2017.</ref> Eftir hrun [[Síðara franska keisaradæmið|annars franska keisaradæmisins]] í kjölfar ósigurs Frakka í [[Fransk-prússneska stríðið|fransk-prússneska stríðinu]] árið 1871 kaus franska þingið Thiers ríkisleiðtoga nýju frönsku stjórnarinnar. Í maí sama ár skipaði Thiers franska hernum að kveða niður valdatöku [[Parísarkommúnan|Parísarkommúnunnar]]. Þann 31. ágúst 1871 var Thiers útnefndur fyrsti forseti [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja franska lýðveldisins]] á franska þinginu. Helsta afrek hans á forsetastól var að semja um brottför prússneska hernámsliðsins frá Frakklandi tveimur árum á undan áætlun. Thiers studdi enn endurreisn franska konungdæmisins í formi þingbundinnar konungsstjórnar en illgerlegt reyndist að koma á sátt meðal Orléanista og hefðbundinna Búrbónista til þess að framkvæma slíkt. Því hvatti Thiers Frakka til að sameinast undir merkjum þriðja lýðveldisins og sagði: „Lýðveldið er það stjórnarfyrirkomulag sem sundrar okkur síst.“<ref>{{cite book|title=Monsieur Thiers|last=De la Croix de Castries|first=René|publisher=Librarie Academique Perrin|year=1983|page=350}}</ref> Þessi sjónarmið gerðu Thiers að utangarðsmanni bæði meðal konungssinnaðra hægrimanna og lýðveldissinnaðra vinstrimanna og því fór svo þann 24. maí árið 1873 að hann sagði af sér og [[Patrice de Mac Mahon]] varð forseti. Thiers lést árið 1877 og jarðarför hans varð pólitískur stórviðburður.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2001443 Útlendar frjettir frá vordögum 1878 til vordaga 1879] – Skírnir, Megintexti (01.01.1879), Bls. 3-174</ref> Tveir leiðtogar lýðveldissinna, [[Victor Hugo]] og [[Léon Gambetta]], fóru fyrir útförinni, en þeir höfðu undir lokin verið bandamenn Thiers gegn konungssinnuðum íhaldsmönnum. ==Tilvísanir== <references/> {{Commonscat|Adolphe Thiers}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill=[[Forsætisráðherra Frakklands]] |frá=[[22. febrúar]] [[1836]] |til=[[6. september]] [[1836]] |fyrir=[[Victor de Broglie (1785–1870)|Victor de Broglie]] |eftir=[[Louis-Mathieu Molé]] }} {{Erfðatafla |titill=[[Forsætisráðherra Frakklands]] |frá=[[1. mars]] [[1840]] |til=[[29. október]] [[1840]] |fyrir=[[Jean-de-Dieu Soult]] |eftir=[[Jean-de-Dieu Soult]] }} {{Erfðatafla |titill=[[Forseti Frakklands]] |frá=[[31. ágúst]] [[1871]] |til=[[24. maí]] [[1873]] |fyrir=[[Napóleon 3.]]<br>{{small|(sem [[Frakkakeisari]])}} |eftir=[[Patrice de Mac Mahon]] }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Frakklands}} {{Forsætisráðherrar Frakklands}} {{DEFAULTSORT:Thiers, Adolphe}} {{fd|1797|1877}} [[Flokkur:Forsetar Frakklands]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Frakklands]] [[Flokkur:Franskir sagnfræðingar]] 6w1rct97i7lscnwz2k19t4zk17swrxd 0 144762 1958927 1916515 2026-04-05T22:02:15Z Berserkur 10188 1958927 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Philips Sport Vereniging | mynd = | Stytt nafn = PSV | Gælunafn = ''Boeren (Bændurnir), Lampen (Ljósaperurnar), Rood-witten (Rauðhvítir)'' | Stofnað =1913 | Leikvöllur =[[Philips Stadion]] | Stærð = 35 þúsund | Forseti ={{Holland}} Toon Gerbrands | Þjálfari={{Þýskaland}} [[Roger Schmidt]] | Deild =[[Eredivisie]] | Tímabil = 2025-26 | Staðsetning = 1. sæti | pattern_la1 = _psv2021h | pattern_b1 = _psv2021h | pattern_ra1 = _psv2021h | pattern_sh1 = _psv2021h | pattern_so1 = _psv2021hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000000 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _psv2021a | pattern_b2 = _psv2021a | pattern_ra2 = _psv2021a | pattern_sh2 = _psv2021a | pattern_so2 = _psv2021al | leftarm2 = 77BBFF | body2 = 77BBFF | rightarm2 = 77BBFF | shorts2 = 77BBFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _psv2021t | pattern_b3 = _psv2021t | pattern_ra3 = _psv2021t | pattern_sh3 = _psv2021h | pattern_so3 = _psv2021T | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''PSV Eindhoven''' eða '''Philips Sport Vereniging''' er hollenskt íþróttafélag frá [[Eindhoven]], [[Holland]]i, sem þekktast er fyrir knattspyrnulið sitt. Liðið var stofnað árið 1913 fyrir starfsmenn [[Philips]]-fyrirtækisins. Liðið er eitt þriggja liða sem eru stærst í hollensku efstu deild, [[Eredivisie]], og hefur unnið deildina 27. sinnum. Meðal leikmanna sem spilað hafa með félaginu eru: [[Ruud Gullit]], [[Ronald Koeman]], [[Romário]], [[Ronaldo]], [[Phillip Cocu]], [[Eiður Guðjohnsen]], [[Albert Guðmundsson (fæddur 1997)|Albert Guðmundsson]], [[Jaap Stam]], [[Ruud van Nistelrooy]], [[Park Ji-sung]] og [[Arjen Robben]]. == Titlar == * '''[[Eredivisie]]''': 27 :: 1928–29, 1934–35, 1950–51, 1962–63, 1974–75, 1975–76, 1977–78, 1985–86, 1986–87, 1987–88, 1988–89, 1990–91, 1991–92, 1996–97, 1999–00, 2000–01, 2002–03, 2004–05, 2005–06, 2006–07, 2007–08, 2014-15, 2015-16, 2017-18, 2023-24, 2024-2025, 2025-2026 * '''[[KNVB Cup]]''': 11 :: 1949–50, 1973–74, 1975–76, 1987–88, 1988–89, 1989–90, 1995–96, 2004–05, 2011-12, 2021-22, 2022-23 * '''Johan Cruijff Bikarinn''': 10 :: 1992, 1996, 1997, 1998, 2000, 2001, 2003, 2008, 2012, 2015 * '''[[Meistaradeild Evrópu]]''': 1 :: 1987-88 * '''[[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu|Evrópukeppni félagsliða ]]''': 1 :: 1977-78 [[Flokkur:Hollensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Stofnað 1913]] {{DEFAULTSORT:PSV}} ny42rnsxpmx0u8gco1hgz6byeku2900 0 145472 1958941 1601894 2026-04-06T00:23:56Z Kattarnef 106306 heimildir 1958941 wikitext text/x-wiki {{Heimildir}} {{Taxobox | image = Gasterophilus intestinalis, Trawscoed, North Wales, Aug 2015 (20134961243).jpg | image_caption = ''G. intestinalis'' | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') <!--| phylum = [[Liðdýr]] (''Arthropoda'')--> | subphylum = [[Sexfætlur]] (''Hexapoda'') | classis = [[Skordýr]] (''Insecta'') <!--| subclassis = [[Vængberar]] (''Pterygota'') | superordo = [[Innvængjur]] (''Endopterygota'')--> | ordo = [[Tvívængjur]] (''Diptera'') | familia = [[Oestridae]] | taxon = [[Gasterophilus]] | binominal = Gasterophilus intestinalis | binominal_authority = De Geer, 1776 | synonyms = ''Gasterophilus magnicornis'' <small>[[Mario Bezzi|Bezzi]], 1916</small><br>''Gastrophilus asininus'' <small>[[Brauer (auktor)|Brauer]], 1863</small><br>''Oestrus gastrophilus'' <small>[[Johannes von Nepomuk Franz Xaver Gistel|Gistel]], 1848</small><br>''Gasterophilus bengalensis'' <small>Macquart, 1843</small><br>''Oestrus equi'' <small>[[Clark (auktor)|Clark]], 1797</small> }} '''Hrossavembur''' ([[fræðiheiti]]: ''Gasterophilus intestinalis'') eru tegund flugna sem tilheyra [[Vemba|vembuættkvísl]] (''Gastrophilidae''). Lirfa vembunar lifir sníkjulífi í iðrum spendýra. Hrossavemban leggst eingöngu á hesta, flugan verpir eggjum sínum á feld hestsins og þegar hesturinn sleikir feldinn berast egginn ofan í meltingarveginn þar sem lirfurnar klekjast út og koma sér fyrir í iðrum hans, stundum í hundruðatali.<ref>{{Cite journal |last=Colebrook |first=Ellen |last2=Wall |first2=Richard |date=2004-04-15 |title=Ectoparasites of livestock in Europe and the Mediterranean region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S030440170400038X |journal=Veterinary Parasitology |volume=120 |issue=4 |pages=251–274 |doi=10.1016/j.vetpar.2004.01.012 |issn=0304-4017}}</ref> Flugan er um 1,6 cm, öll brún og loðin, augun stór og rauð. Vængirnir eru dökkflekkóttir. Fullvaxin hrossavemba tekur enga næringu til sín og hefur það eina hlutverk að eðla sig, kvendýrið límir síðan egg sín á herðakamb eða bringu hrossa (einnig asna). Eggin eru vel sýnileg og eru hestamenn sem þekkja til fljótir að sjá eggin og fjarlægja þau, með að þvo hestin upp úr steinolíu, ef eggin eru ekki tekin komast eggin ofan í maga hestsins þegar hann sleikir sig. ==Myndir== <gallery> Image:Gasterophilusintestinaliseggs2.JPG|''G. intestinalis'' egg á hesti Image:Gasterophlusintestinaliseggs.JPG|''G. intestinalis'' egg á hesti (nær) Image:Magendassel.jpg|''G. intestinalis'' lirfa Image:Gasterophilus intestinalisOestre.jpg|teikning af ''G. intestinalis'' lirfu í hrossmaga Image:Gasterophilusintestinalis.JPG|''G. intestinalis'' fullorðið kvendýr. </gallery> == Tilvísanir == {{Reflist}} {{commonscat|Gasterophilus intestinalis}} {{wikilífverur|Gasterophilus intestinalis}} {{stubbur|líffræði}} [[flokkur:Skordýr]] [[flokkur:Sníkjudýr]] [[Flokkur:Meindýr]] b8ehpq1e6yh004du87xi7ylgp9bn72n 0 147577 1958952 1883313 2026-04-06T00:47:17Z Kattarnef 106306 1958952 wikitext text/x-wiki {{engar heimildir}} [[Mynd:Ayahuasca prep.JPG|thumb|Ayahuasca]] [[Mynd:Aya-preparation.jpg|thumb|Ayahuasca búið til]] '''Ayahuasca''' eða hoasca er vímuefni, drukkið sem jurtarseyði. Lyfið veldur ofskynjunum, vellíðan, [[sjálfskoðun]] (e. introspection) og sterkum tilfinningum.<ref>{{Cite web|url=https://adf.org.au/drug-facts/ayahuasca/|title=Ayahuasca - Alcohol and Drug Foundation|website=adf.org.au|language=en|access-date=2026-04-04}}</ref> Hefð fyrir því er að [[andalæknir|andalæknar]] í [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] drekka seyðið til þess að falla í draumleiðslu. Það er bruggað úr vínviðnum ''[[Banisteriopsis caapi]]'' og fleiri jurtum svo sem runnanum ''[[Psychotria viridis]] og [[Diplopterys cabrerana]].''<ref>{{Cite journal|last=Li|first=Hui-Lin|date=1977-09-30|title=Hallucinogenic Plants in Chinese Herbals|journal=Botanical Museum leaflets, Harvard University|volume=25|issue=6|pages=161–181|doi=10.5962/p.168624|issn=0006-8098}}</ref> Helsta ofskynjunarefnið í ayahuasca er DMT (e. dimethylltryptamine) Á síðustu áratugum hefur notkun ayahuasca aukist á vesturlöndunum, þar með talið á íslandi. Ein rannsókn hefur verið framkvæmd á íslandi <ref>https://skemman.is/handle/1946/39092</ref>. {{stubbur|matur}} [[Flokkur:Vímuefni]] cvo3ra0rmn3a1349ogljgxxpcyexjzo 0 152460 1958957 1751292 2026-04-06T01:01:34Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 1958957 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Kesara Margrét Anamthawat-Jónsson | búseta = | mynd = Kesara Margrét Anamthawat-Jónsson.jpg | myndastærð = 300px | myndatexti = | alt = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = | fæðingarstaður = Bangkok Taílandi | dauðadagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | virkur = | þekktur_fyrir = | þekkt_fyrir = | þjóðerni = | starf = Prófessor í grasafræði og plöntuerfðafræði við Líf- og umhverfisvísindadeild [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] | titill = | verðlaun = | laun = | trú = | maki = | börn = | foreldrar = | háskóli = | stjórnmálaflokkur = | niðurmál = | hæð = | þyngd = | tilvitnun = | undirskrift = | heimasíða = }} '''Kesara Margrét Jónsson''' (eða Kesara Anamthawat-Jónsson) er [[prófessor]] í [[grasafræði]] og plöntuerfðafræði við Líf- og umhverfisvísindadeild [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]].<ref name="Kesara">{{vefheimild|url=https://www.hi.is/starfsfolk/kesara|titill=Kesara Margrét Jónsson. Prófessor í grasafræði og plöntuerfðafræði|mánuðurskoðað=3. júlí|árskoðað=2019}}</ref><ref name="visindavefur">{{vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=75347|titill=Hvað hefur vísindamaðurinn Kesara Anamthawat-Jónsson rannsakað?|mánuðurskoðað=3. júlí|árskoðað=2019}}</ref> == Menntun == Kesara fékk inngöngu í Raunvísindadeild Chulalongkorn Háskóla og lauk fjögurra ára námi við skólann árið 1974 með B.Sc. (Hons.) gráðu í grasafræði.<ref name="Kesara" /> Árið 1976 hlaut Kesara Fullbright styrkinn frá bandaríska sendiráðinu í Taílandi til framhaldsnáms við College of Liberal Arts and Sciences, University of Kansas. Hún nam grasafræði með áherslu á frumuerfðafræði, kerfisfræði plantna og þróunarfræði og varði MA-ritgerð<ref>Anamthawat K. (1979). Vegetative and reproductive growth of Clarkia nitens and Clarkia speciosa polyantha (North and South chromosome races) in relation to drought in garden experiments. M.A. Thesis. University of Kansas, USA. Pp. 166</ref> árið 1979. Árið 1988 eftir nokkurra ára rannsóknavinnu á Íslandi hóf Kesara doktorsnám í frumuerfðafræði plantna við Líffræðideild Cambridge Háskóla, Churchill College. Kesara hlaut fjárhagsstyrk til doktorsnáms frá eftirfarandi; Chevening verðlaunin frá breska sendiráðinu í Reykjavík, the Overseas Fellowship frá breska ríkinu og svo aðstoðamannalaun úr rannsóknastyrknum BP Venture Research frá British Petroleum. Kesara varði doktorsritgerð sína<ref>Anamthawat-Jónsson KM (1992) Molecular cytogenetics and nuclear organization in the Triticeae. Ph.D. Thesis. University of Cambridge, UK. Pp. 277.</ref> og útskrifaðist með PhD árið 1992. == Akademískur ferill == Kesara hóf sinn háskóla feril sem kennari við grasafræðideild Chulalongkorn háskóla (1973-1976) seinna frá 1979 sem lektor þangað til hún flutti til Íslands 1981. Kennslugreinar voru almenn grasafræði, plöntulífeðlisfræði og frumuerfðafræði. Við brottför frá Taílandi var Kesöru veitt heiðursorðan, Fjórða Orða Fílsins (The Most Exalted Order of the White Elephant, Companion (Fourth Class), จัตุรถาภรณ์ช้างเผือก) fyrir framlag hennar til menntamála í heimalandinu. Ferill hennar á Íslandi hófs í janúar 1982 á Rannsóknarmiðstöð Landbúnaðarins (RALA) við Keldnaholt í Reykjavík (nú hluti af [[Landbúnaðarháskóli Íslands|Landbúnaðarháskóla Íslands]]) þangað til hún fór til Bretlands í doktorsnám. Á þessum tíma lagði hún grunn að litningatækni við rannsóknir á birki og öðrum íslenskum plöntum. Hún fékk þjálfun í plöntulitningatækni við háskólann í Helsinki<ref>Anamthawat-Jónsson K, Atipanumpai L, Tigerstedt PMA and Tómasson Th (1986) The Feulgen-Giemsa method for chromosomes of Betula species. Hereditas 104: 321-322. DOI: 10.1111/j.1601-5223.1986.tb00547.x</ref> og svo þjálfun í frumuerfðafræði dýra við Dýralæknadeild Guelph Háskóla.<ref>Anamthawat-Jónsson K, Long SE, Basrur PK and Adalsteinsson S (1992) Reciprocal translocation (13;20)(q12;q22) in an Icelandic sheep. Research in Veterinary Science 52: 367-370.</ref> Eftir doktorsnám í Bretlandi kom Kesara til baka til starfa við RALA (1992-1996), og stundaði rannsóknir á erfðafræði birkis og melgresis. Árið 1996 hóf Kesara störf sem lektor við Líffræðistofnun Háskóla Íslands. Hún fékk framgang í stöðu dósentar árið 1997 og síðan prófessors frá 1. janúar 1999. Hún hefur kennt bæði grunn- og framhaldnámskeið við deildina, eins og lífheiminn, plöntulífeðlisfræði, plöntuerfðafræði og líftækni, frumuerfðafræði og hitabeltislíffræði. Kesara hefur leiðbeint og útskrifað tólf meistara- og doktorsnema Háskóla Íslands og frá háskólum í Finnlandi, [[Svíþjóð]] og Taílandi. Átta meistara- og doktorsnemar eru enn að störfum undir hennar umsjón.<ref name="Kesara" /> == Erfðafræðileg saga birkis á Íslandi (1982 – nú) == Rannsóknir Kesöru undanfarin 37 ár, frá því hún hóf starf á Íslandi, hafa að mestu snúist um erfðafræði íslenskra plantna<ref name="visindavefur" /> og hefur hún gert ýmsar uppgötvanir á því sviði, í samvinnu við nemendur og samstarfsaðila bæði innan- og utanlands.<ref>[https://scholar.google.com/citations?user=8D8A9Z4AAAAJ&hl=en&oi=ao Google Scholar. Kesara Anamthawat-Jonsson].</ref> Kesara hefur meðal annars rannsakað erfðafræðilega eiginleika íslensks birkis. Íslenskt birki er oftast kræklótt og það er vegna kynblöndunar við fjalldrapa.<ref>Anamthawat-Jónsson K and Tómasson Th (1990) Cytogenetics of hybrid introgression in Icelandic birch. Hereditas 112: 65-70. DOI: 10.1111/j.1601-5223.1990.tb00138.x</ref><ref>Anamthawat-Jónsson K and Heslop-Harrison JS (1995) Molecular cytogenetics of Icelandic birch species: physical mapping by in situ hybridization and rDNA polymorphism. Canadian Journal of Forest Research 25: 101-108. DOI: 10.1139/x95-012</ref><ref>Anamthawat-Jónsson K and Tómasson T (1999) High frequency of triploid birch hybrid by Betula nana seed parent. Hereditas 130: 191-193. DOI: 10.1111/j.1601-5223.1999.00191.x</ref><ref>Anamthawat-Jónsson, K. and Thórsson, Æ. Th. (2003). Natural hybridization in birch: Triploid hybrids between Betula nana and B. pubescens. Plant Cell Tissue and Organ Culture 75: 99-107. DOI: 10.1023/A:1025063123552</ref><ref>Anamthawat-Jónsson, K., Thórsson, Æ.Th., Temsch, E.M., Greilhuber, J. (2010) Icelandic birch polyploids – the case of perfect fit in genome size. Journal of Botany 2010: article ID 347254.</ref><ref>Kesara Anamthawat-Jónsson. (March 2018). Triploid birch hybrids: Fluorescence imaging of birch mitosis and meiosis. Imaging & Microscopy 20(1): 18-20. Wiley VCR Verlag GmbH & Co.</ref>Genaflæði á milli birkis og fjalldrapa á vegum tegundablöndunar<ref>Thórsson Æ, Salmela E and Anamthawat-Jónsson K (2001) Morphological, cytogenetic, and molecular evidence for introgressive hybridization in birch. Journal of Heredity 92: 404-408. DOI: 10.1093/jhered/92.5.404</ref><ref>Thórsson, Æ.Th., Pálsson, S., Sigurgeirsson, A., Anamthawat-Jónsson, K. (2007). Morphological variation among Betula nana (diploid), B. pubescens (tetraploid) and their triploid hybrids in Iceland. Annals of Botany 99: 1183-1193. DOI: 10.1093/aob/mcm060</ref> er talið vera þróunarfræðilegur kostur fyrir tegundirnar til að geta lifað af umhverfisbreytingum. Sameindaerfðafræðilegar rannsóknir undir umsjón Kesöru<ref>Thórsson, Æ. Th., Pálsson, S., Lascoux, M., Anamthawat-Jónsson, K. (2010). Introgression and phylogeography of Betula nana (diploid), B. pubescens (tetraploid) and their triploid hybrids in Iceland inferred from cp-DNA haplotype variation. Journal of Biogeography 37: 2098-2110. DOI: 10.1111/j.1365-2699.2010.02353.x</ref><ref>Anamthawat-Jónsson, K. (2012). Hybridisation, introgression and phylogeography of Icelandic birch. In: Current Topics in Phylogenetics and Phylogeography of Terrestrial and Aquatic Systems (K Anamthawat-Jónsson, ed.). InTech – Open Access Publisher, Croatia, pp. 117-144, ISBN 978-953-51-0217-5.</ref> hafa staðfest genaflæðið og hafa leitt í ljós að íslenskt birki hefur mismunandi uppruna. Merki um hrinur tegundablöndunar fundust í tengslum við hlýnandi veðráttu og útbreiðslu birkis nálægt hlýjasta skeiði nútíma.<ref>Karlsdóttir L, Thórsson ÆTh, Hallsdóttir M, Sigurgeirsson A, Eysteinsson Th, Anamthawat-Jónsson K (2007) Differentiating pollen of Betula species from Iceland. Grana 46: 78-84. DOI: 10.1080/00173130701237832</ref><ref>Karlsdóttir L, Hallsdóttir M, Thórsson ÆTh, Anamthawat-Jónsson K (2008) Characteristics of pollen from natural triploid Betula hybrids. Grana 47: 52-59. DOI: 10.1080/00173130801927498</ref><ref>Lilja Karlsdóttir, Margrét Hallsdóttir, Ægir Þór Þórsson, Kesara Anamthawat-Jónsson. (2009). Frjórkorn fjalldrapa og ilmbjarkar á Íslandi: Stærð og útlitseinkenni. Náttúrufræðingurinn 77: 70-75 </ref><ref>Karlsdóttir L, Hallsdóttir M, Thórsson ÆTh, Anamthawat-Jónsson K (2009) Evidence of hybridisation between Betula pubescens and B. nana in Iceland during the early Holocene. Review of Palaeobotany and Palynology 156: 350-357. DOI: 10.1016/j.revpalbo.2009.04.001</ref><ref>Karlsdóttir L, Hallsdóttir M, Thórsson ÆTh, Anamthawat-Jónsson K (2012) Early Holocene hybridisation between Betula pubescens and B. nana in relation to birch vegetation in Southwest Iceland. Review of Palaeobotany and Palynology 181: 1-10. DOI: 10.1016/j.revpalbo.2012.05.001</ref><ref>Karlsdóttir, L. Hallsdóttir, M., Eggertsson, Ó., Thórsson, Æ.Th., Anamthawat-Jónsson, K. (2014). Birch hybridization in Thistilfjördur, North-east Iceland during the Holocene. Icelandic Agricultural Sciences 27: 95-109. ISSN: 1670-567X WOS: 000345273200010</ref> Kesara hefur einnig rannsakað aðrar trjátegundir, þar á meðal ösp, reyni og víði.<ref>Sigurdsson V, Anamthawat-Jónsson K and Sigurgeirsson A (1995) DNA fingerprinting of Populus trichocarpa clones using RAPD markers. New Forest 10: 197-206.</ref><ref>Anamthawat-Jónsson K and Sigurðsson V (1998) Chromosome number of Icelandic Populus tremula L. Nordic Journal of Botany 18: 471-473.</ref><ref>Kesara Anamthawat-Jónsson og Hjörtur Þorbjörnsson (2016) Úlfareynir. Skógræktarritið 2016, 1. tbl., bls. 6-16.</ref><ref>Kesara Anamthawat-Jónsson (2017) Íslensk afbrigði gulvíðis Salix phylicifolia: Brekkuvíðir og Tunguvíðir (Icelandic varieties of Salix phylicifolia: Brekkuvíðir and Tunguvíðir). Skógræktarritið 2017(1): 46-52.</ref> == Uppbygging frumukjarna og flúrljómun litninga í plöntum (1988 – 1995) == Á doktornámsárunum vann Kesara fyrst við verkefni þar sem hún notaði ljós- og rafeindasmásjártækni til að staðfesta módel um innri uppbyggingu frumukjarna í plöntum.<ref>Anamthawat-Jónsson K and Heslop-Harrison JS (1990) Centromeres, telomeres and chromatin in the interphase nucleus of cereals. Caryologia 43: 205-213. DOI: 10.1080/00087114.1990.10796999</ref> Síðan tók hún virkan þátt í aðalvekefnum rannsóknahópsins, sem var þróun litningaaðferða með notkun flúrsmásjártækninnar, m.a. GISH-aðferðarinnar (Genomic In Situ Hybridization).<ref>Anamthawat-Jónsson K, Schwarzacher T, Leitch AR, Bennett MD and Heslop-Harrison JS (1990) Discrimination between closely related Triticeae species using genomic DNA as a probe. Theoretical and Applied Genetics 79: 721-728. DOI: 10.1007/BF00224236</ref> Við doktorsverkefnið hennar var aðferðin notuð í aðgreiningu litningatilfærsla í eftirsóttum hveitiyrkjum<ref>Heslop-Harrison JS, Leitch AR, Schwarzacher T and Anamthawat-Jónsson K (1990) Detection and characterization of 1B/1R translocations in hexaploid wheat. Heredity 65: 385-392. DOI: 10.1038/hdy.1990.108</ref><ref>Schwarzacher T, Anamthawat-Jónsson K, Harrison GE, Islam AKMR., Jia JZ, King IP, Leitch AR, Miller TE, Reader SM, Rogers WJ, Shi M and Heslop-Harrison JS (1992) Genomic in situ hybridization to identify alien chromosomes and chromosome segments in wheat. Theoretical and Applied Genetics 84: 778-786. DOI: 10.1007/BF00227384</ref> og við aðgreiningu forfeðra erfðamengja í blendingstegundum.<ref>Schwarzacher T, Heslop-Harrison JS, Anamthawat-Jónsson K, Finch RA and Bennett MD (1992) Parental genome separation in reconstructions of somatic and premeiotic metaphases of Hordeum vulgare x H. bulbosum. Journal of Cell Science 101: 13-24.</ref><ref>Anamthawat-Jónsson K and Heslop-Harrison JS (1992) Species specific DNA sequences in the Triticeae. Hereditas 116: 49-54. DOI: 10.1111/j.1601-5223.1992.tb00204.x</ref><ref>Anamthawat-Jónsson K, Schwarzacher T and Heslop-Harrison JS (1993) Bahavior of parental genomes in the hybrid Hordeum vulgare x H. bulbosum. The Journal of Heredity 84: 78-81. DOI: 10.1093/oxfordjournals.jhered.a111282</ref><ref>Anamthawat-Jónsson K and Heslop-Harrison JS (1993) Isolation and characterization of genome-specific DNA sequences in Triticeae species. Molecular and General Genetics 240: 151-158. DOI: 10.1007/BF00277052</ref><ref>Anamthawat-Jónsson K, Reader SM (1995). Preannealing of total genomic DNA probes for simultaneous genomic in situ hybridization. Genome 38: 814–816. DOI: 10.1139/g95-104</ref> == Erfðamengi kornjurta – frá byggi til melgresis (1989 – nú) == Kesara hefur rannsakað erfðamengi fjölmargra tegunda í undirætt hveitis (Triticeae). Hún vann við kortlagningu retróstökkla í byggi, með notkun litningaaðferða og flúrsmásjártækninnar.<ref>Suoniemi A, Anamthawat-Jónsson K, Arna T and Schulman A (1996) Retrotransposon BARE-1 is a major, dispersed component of the barley (Hordeum vulgare L.) genome. Plant Molecular Biology 30: 1321-1329. DOI: 10.1007/BF00019563</ref><ref>Vicient CM, Suoniemi A, Anamthawat-Jónsson K, Tanskanen J, Beharav A, Nevo E and Schulman AH (1999) Retrotransposon BARE-1 and its role in genome evolution in Hordeum. The Plant Cell 11: 1769-1784. DOI: 10.1105/tpc.11.9.1769</ref><ref>Vicient CM, Kalendar R, Anamthawat-Jónsson K, Suoniemi A and Schulman AH (1999) Structure, functionality, and evolution of the BARE-1 retrotransposon of barley. Genetica 107: 53-63. DOI: 10.1023/A:1003929913398</ref><ref>Kalendar R, Vicient CM, Peleg O, Anamthawat-Jónsson K, Bolshoy A and Schulman AH (2004) Large retrotransposon derivatives: Abundant, conserved but nonautonomous retroelements of barley and related genomes. Genetics 166: 1437-1450. DOI: 10.1534/genetics.166.3.1437</ref> Þá vann hún með greiningu erfðamengja í fjöllitna Triticeae tegundum, í samvinnu við hennar doktorsnemenda og samstarfsaðila á Íslandi og í Evrópu.<ref>Orgaard M and Anamthawat-Jónsson K (2001) Genome discrimination by in situ hybridization in Icelandic species of Elymus and Erytrigia (Poaceae: Triticeae). Genome 44: 275-283. DOI: 10.1139/gen-44-2-275</ref><ref>Ellneskog-Staam P, Salomon B, von Bothmer R and Anamthawat-Jónsson K (2001) Trigenomic origin of the hexaploid Psammopyrum athericum (Triticeae: Poaceae) revealed by in situ hybridization. Chromosome Research 9: 243-249. DOI: 10.1023/A:1016604705296</ref><ref>Ellneskog-Staam P, Salomon B, von Bothmer R and Anamthawat-Jónsson K (2003) The genome composition of hexaploid Psammopyrum athericum and octoploid Psammopyrum pungens (Poaceae: Triticeae). Genome 46: 164-169. DOI: 10.1139/G02-115</ref><ref>Ellneskog-Staam P, Takeda S, Salomon B, Anamthawat-Jónsson K and von Bothmer R. (2006) Identifying the genome of wood barley Hordelymus europaeus (Triticeae; Poaceae). Hereditas 143: 103-112. DOI: 10.1111/j.2006.0018-0661.01953.x</ref><ref>Ellneskog-Staam P, von Bothmer R, Anamthawat-Jónsson K and Salomon B (2007) Genome analysis of species in the genus Hystrix (Triticeae; Poaceae). Plant Systematics and Evolution 265: 241-249. DOI: 10.1007/s00606-006-0509-7</ref><ref>Víctor Lucía, M. Montserrat Martínez-Ortega, Enrique Rico, Kesara Anamthawat-Jónsson (2019) Discovery of the genus Pseudoroegneria (Triticeae, Poaceae) in the Western Mediterranean and on exploring the genetic boundaries of Elymus. Journal of Systematics and Evolution 57(1): 23-41. DOI: 10.1111/jse.12426</ref> Kesara hefur unnið nánar með íslenskt melgresi (''Leymus arenarius''), þ.á.m. fann hún uppruna erfðamengja melgresis og greindi erfðabreytileika meðal melgresisstofna á landinu.<ref>Anamthawat-Jónsson K, Bragason BTh, Bödvarsdottir SK and RMD Koebner (1999) Molecular variation in Leymus species and populations. Molecular Ecology 8: 309-315. DOI: 10.1046/j.1365-294X.1999.00575.x</ref><ref>Anamthawat-Jónsson K and Bödvarsdóttir SK (2001) Genomic and genetic relationships among species of Leymus (Poaceae: Triticeae) inferred from 18S.26S ribosomal genes. American Journal of Botany 88: 553-559. DOI: 10.2307/2657053</ref><ref>Anamthawat-Jónsson K (2001) Genetic and genomic relationships in Leymus Hochst. Hereditas 135: 247-253. DOI: 10.1111/j.1601-5223.2001.00247.x</ref><ref>Bödvarsdóttir SK and Anamthawat-Jónsson K (2003) Isolation, characterization and analysis of Leymus-specific DNA sequences. Genome 46: 673-682. DOI: 10.1139/G03-029</ref><ref>Anamthawat-Jónsson K, Wenke T, Thórsson ÆTh, Sveinsson S, Zakrzewski F, Schmidt T (2009) Evolutionary diversification of satellite DNA sequences from Leymus (Poaceae: Triticeae). Genome 54(4): 381-390. DOI: 10.1139/G09-013</ref><ref>Anamthawat-Jónsson K (2014) Molecular cytogenetics of Leymus: Mapping the Ns genome-specific repetitive sequences. Journal of Systematics and Evolution 52(6): 716-721. (Q2, IF 1.648) DOI: 10.1111/jse.12106</ref> == Melhveiti – ný kornjurtategund, nýtt brauð (1992 – nú) == Kesara hefur unnið að þróun nýrrar korntegundar til brauðgerðar sem hún nefnir „melhveiti“ (''Triticoleymus''). Það er manngerð blendingstegund sem mynduð er með víxlfrjóvgun milli melgresis og hveiti.<ref>Anamthawat-Jónsson K, Guðmundsson J, Bragason B, Martin PK and Koebner RMD (1994) Perennial lymegrass (Leymus arenarius and L. mollis) as potential crop species for northern latitudes. Proceedings of the 2nd International Triticeae Symposium (eds. Wang RR-C, Jensen KB and Jaussi C) Logan, Utah, USA, pp. 59-64.</ref><ref>Anamthawat-Jónsson K (1995) Wide-hybrids between wheat and lymegrass: breeding and agricultural potential. Búvísindi 10: 101-113</ref><ref>Koebner RMD, Martin PK and Anamthawat-Jónsson K (1995) Multiple branching stems in a hybrid between bread wheat (Triticum aestivum) and lymegrass (Leymus mollis). Canadian Journal of Botany 73: 1504-1507. DOI: 10.1139/b95-162</ref><ref>Anamthawat-Jónsson K, Bödvarssdóttir SK, Bragason BTh, Gudmundsson J, Martin PK and Koebner RMD (1997) Wide-hybridization between species of Triticum L. and Leymus Hochst. Euphytica 93: 293-300. DOI: 10.1023/A:1002965322262</ref> og er talið henta í ræktun á Íslandi. Erfðamengi nokkurra stofna samanstendur að tveimur þriðju hlutum úr hveiti og einum þriðja melgresi.<ref>Anamthawat-Jónsson K and Bödvarsdóttir SK (1998) Meiosis of wheat x lymegrass hybrids. Chromosome Research 6: 339-343. DOI: 10.1023/A:1009281911723</ref><ref>Anamthawat-Jónsson K (1999) Variable genome composition in stable Triticum x Leymus amphiploids. Theroretical and Applied Genetics 99: 1087-1093. DOI: 10.1007/s001220051313</ref> Kesara hefur þróað nokkra einæra stofna melhveitis sem tilbúnir eru til tilraunaræktunar. Vonir standa til að melhveitismjöl geti bætt bragð, áferð og næringargildi hveitibrauðs. == Litningatækni fyrir sjúkdómsgreiningu og krabbameinsrannsóknir á Íslandi (1993 – 1998) == Kesara kom til Íslands með flúrljómunartækni við greiningu mannalitninga. Í fyrsta lagi kenndi hún notkun aðferðanna, til dæmis við greiningu sjúkdómsvaldandi litningabreytinga. Í öðru lagi leiddi hún í fyrsta skipti hérlendis verkþætti um litningagreiningu í rannsóknum í tengslum við brjóstakrabbamein, einkum við BRCA2 og p53 stökkbreytingarnar.<ref>Eyfjörd JE, Thoracius S, Steinarsdóttir M, Valgardsdóttir R, Ögmundsdóttir HM and Anamthawat-Jónsson K (1995) P53 abnormalities and genomic instability in primary breast carcinomas. Cancer Research 55: 646-651.</ref><ref>Anamthawat-Jónsson K, Eyfjörd JE, Ögmundsdóttir HM, Pétursdóttir I and Steinarsdóttir M (1996) Instability of chromosomes 1, 3, 16 and 17 in primary breast carcinomas inferred by fluorescent in situ hybridization. Cancer Genetics and Cytogenetics 88: 1-7. DOI: 10.1016/0165-4608(95)00203-0</ref><ref>Valgardsdottir R, Steinarsdottir M, Anamthawat-Jónsson K, Petursdottir I, Ögmundsdottir HM and Eyfjörd JE (1996) Molecular genetics and cytogenetics of breast carcinomas: comparison of the two methods. Cancer Genetics and Cytogenetics 92: 37-42. DOI: 10.1016/S0165-4608(96)00150-1</ref><ref>Bödvarsdóttir SK, Sigurdsson S, Steinarsdóttir M, Eyfjörd JE, Ögmundsdóttir HM and Anamthawat-Jónsson K (1998) Simultaneous detection of p53 nuclear protein and chromosome aberrations on sections from formalin-fixed, paraffin-embedded breast cancer tissue. Chromosome Research 6: 233-235.</ref><ref>Gretarsdottir S, Thorlacius S, Valgardsdottir R, Gudlaugsdottir S, Sigurdsson S, Steinarsdottir M, Jonasson JG, Anamthawat-Jonsson K and Eyfjord JE (1998) BRCA2 and p53 mutations in primary breast cancer in realtion to genetic instability. Cancer Research 58: 859-862.</ref><ref>Sigurdsson S, Bödvarsdóttir SK, Anamthawat-Jónsson K, Steinarsdóttir M, Valgardsdóttir R, Jonasson JG, Ögmundsdóttir HM and Eyfjörd JE (2000) p53 abnormalities and chromosomal instability in the same breast tumor cells. Cancer Genetics and Cytogenetics 121: 150-155. DOI: 10.1016/S0165-4608(00)00260-0</ref> == Erfðafræði landnámsplantna á Surtsey (2010 – nú) == Undanfarin tíu ár hefur Kesara rannsakað erfðalandfræði og landnám blómplantna í [[Surtsey]], bæði landnám fyrstu tegunda sem átti sér stað sjóleiðis, eins og melgresi (Leymus) og fjöruarfa (Honckenya), og landnám tegunda sem dreifast með fuglum, svo sem túnvinguls (Festuca) og krækilyngs (Empetrum).<ref>Árnason, S.H., Thórsson, Æ.Th., Magnússon, B., Philipp, M., Adsersen, H.E, Anamthawat-Jónsson, K. (2014) Spatial genetic structure of the sea sandwort (Honckenya peploides) on Surtsey: an immigrant's journey. Biogeosciences 11: 6495-6507. DOI: 10.5194/bg-11-6495-2014</ref><ref>Sutkowska, A., Anamthawat-Jónsson, K., Magnússon, B., Baba, W., Mitka. J. (2015) ISSR analysis of two founding plant species on the volcanic island Surtsey, Iceland: grass versus shrub. Surtsey Research 13: 17-30 (www.surtsey.is). ISSN 1608-0998</ref>Fjöruarfi í Surtsey einkennist af miklum erfðabreytileika innan eyjarinnar, líklegast vegna mismunandi uppruna utan frá, vegna aðlögunar að nýju og breytilegu búsvæði og sökum ungs aldurs Surtseyjar. == Stuðningur við starfsemi á sviði smásjártækninnar á Íslandi og á Norðurlöndum (2007 – nú) == Kesara hefur nýtt smásjártækni í rannsóknum sínum, sérstaklega ljós- og rafeindasmásjá í lífræðilegum rannsóknum. Nýverið veitti hún aðstoð við notkun rafeindasmásjár í rannsóknum hjá öðrum fræðasviðum hérlendis og utan frá, eins og vistfræði og fornleifafræði.<ref>Seth Brewington, Megan Hicks, Ágústa Edwald, Árni Einarsson, Kesara Anamthawat-Jónsson, et al. (2015) Islands of change vs. islands of disaster: Managing pigs and birds in the Anthropocene of the North Atlantic. The Holocene 25(10): 1676-1684. DOI: 10.1177/0959683615591714</ref><ref>Megan Hicks, Árni Einarsson, Kesara Anamthawat-Jónson, Ágústa Edwald Maxwell, Ægir Thór Thórsson, Thomas H. McGovern (2019) Community and Conservation: Documenting Millennial Scale Sustainable Resource Use at Lake Mývatn Iceland. Chapter 12: 226-245. In: Christian Isendahl & Daryl Stump (eds.) The Oxford Handbook of Historical Ecology and Applied Archaeology, Oxford University Press. ISBN 9780199672691</ref><ref>Rannveig Þórhallsdóttir, Joe W. Walser III, Steinunn Kristjánsdóttir, Kesara Anamthawat-Jónsson (2019) SEM analysis of an archaeological hair sample from East-Iceland and comparative samples from nine modern-day species of mammals from the region. Journal of Archaeological Science: Reports 24: 24-29. DOI: 10.1016/j.jasrep.2018.12.022</ref><ref>Gunnar Steinn Jónsson, Kesara Anamthawat-Jónsson (in press) Notkun rafeindasmásjár við tegundagreiningar á svifþörungum í Þingvallavatni (The use of scanning electron microscopy (SEM) for the identification of phytoplanton taxa in Lake Thingvallavatn). Náttúrufræðingurinn 87(3-4)</ref> Hún hefur einnig skrifað fréttir um tæknina, til dæmis um nýjasta uppgötvun á sviði ljóssmásjártækninnar við sameindagreiningu í líffræðilegum tilgangi.<ref>Kesara Anamthawat-Jónsson. (2014). Hverjir fengu Nóbelsverðlaunin í efnafræði 2014 og fyrir hvað voru verðlaunin veitt? Vísindavefurinn 20.11.2014. Sótt af: http://visindavefur.is/?id=68578</ref> Kesara hefur látið mikið að sér kveða á alþjóðlegum vettvangi innan fagfélaga á sviði smjásjártækni og hefur m.a. gegnt embætti forseta SCANDEM Nordic Microscopy Society, fagfélags á Norðurlöndum um smásjártækni, bæði á sviði líf- og eðlisvísinda, frá janúar 2014. SCANDEM heldur árlega ráðstefnu og hefur hún tvisvar farið fram á Íslandi, 2009 og 2017,<ref>Ljóssmásjártækni er bylting. (2017, 10. júní). Morgunblaðið, Fréttir, innlent.</ref> bæði skiptin í Háskóla Íslands. Í gegnum störf sín sem forseti SCANDEM var henni boðið sæti í stjórn Konunglega breska smásjárfélagsins (The Royal Microscopical Society – RMS). Kesara var síðan kosin sem meðlimur félagsins (þ.e. Fellow of the Royal Microscopy Society FRMS) í byrjun janúar 2019, fyrst íslenskra vísindamanna.<ref>Háskóli íslands. (2019). Kesara tekin inn í Konungslega breska smásjáfélagið. Sótt af: https://www.hi.is/frettir/kesara_tekin_inn_i_konunglega_breska_smasjarfelagid</ref> == Kennslu– og rannsóknasamstarf í Taílandi (2003 – nú) == Á síðustu tuttugu árum hefur Kesara verið að endurnýja kennslu- og rannsóknasamstarfið við Taíland, einkum við Chulalongkorn háskóla og Mahidol háskóla í Bangkok. Í heimsóknum hennar til Taílands hefur hún haldið fræðileg erindi og kennt námskeið og vinnustofur um tækni í frumuerfðafræði plantna. Kesara hefur einnig verið meðleiðbeinandi doktorsnema við þessa háskóla, við rannsóknir á hitabeltis trjátegundum<ref>Chokchaichamnankit P, Chulalaksananukul W, Phengklai C, Anamthawat-Jónsson K (2007) Karyotypes of some species of Castanopsis, Lithocarpus and Quercus (Fagaceae) from Khun Mae Kuong Forest in Chiang Mai province, northern Thailand. Thai Forest Bulletin (Botany) 35: 38-44.</ref><ref>Chokchaichamnankit P, Anamthawat-Jónsson K, Chulalaksananukul W (2008) Chromosomal mapping of 18S-25S and 5S ribosomal genes on 15 species of Fagaceae from northern Thailand. Silvae Genetica 57: 5-13. DOI: 10.1515/sg-2008-0002</ref><ref>Chokchaichamnankit P, Chulalaksananukul W, Phengklai C, Anamthawat-Jónsson K (2008) Species and genetic diversity of Fagaceae in northern Thailand based on ISSR markers. Journal of Tropical Forest Science 20: 8-18.</ref><ref>Chokchaichamnankit P, Anamthawat-Jónsson K (2015) Cytogenetics of the rare and endangered Trigonobalanus doichangensis (Fagaceae) from northern Thailand. Journal of Tropical Forest Science 27(1): 60-68. ISSN: 0128-1283 WOS: 000349431200008</ref> og lyfjajurtum.<ref>Soontornchainaksaeng P, Anamthawat-Jónsson K (2011) Ribosomal FISH mapping reveals hybridity in phytoestrogen producing Curcuma species from Thailand. Plant Systematics and Evolution 292 (1-2): 41-49. DOI: 10.1007/s00606-010-0408-9</ref><ref>Puangpairote Tidarat, Maknoi Charun, Jenjittikul Thaya, Anamthawat-Jónsson Kesara, Soontornchainaksaeng Puangpaka (2016) Natural triploidy in phyto-oestrogen producing Curcuma species and cultivars from Thailand. Euphytica 208: 47-61. DOI: 10.1007/s10681-015-1497-x</ref><ref>Nopporncharoenkul Nattapon, Jatuporn Chandrmai, Thaya Jenjittikul, Kesara Anamthawat-Jónsson and Puangpaka Soontornchainaksaeng (2017) Chromosome number variation and polyploidy in 19 Kaempferia (Zingiberaceae) taxa from Thailand and one species from Laos. Journal of Systematics and Evolution 55(5): 466-476. DOI: 10.1111/jse.12264</ref><ref>Paweenut Lekhapan, Kesara Anamthawat-Jónsson, Ploenpit Chochaichamnankit (in press) Chromosome Evolution Based on Variation in Chromosome Number and Chiasma Frequency in the Genus Ocimum L. from Thailand. Cytologia.</ref> == Heimildir == {{reflist}} [[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]] nww5sg9evx87w9dqo4c595cn5faym2l 0 153427 1958926 1916523 2026-04-05T22:01:33Z Berserkur 10188 1958926 wikitext text/x-wiki {{Infobox football league |logo = Eredivisie nieuw logo 2017-.svg |pixels = 220px |organiser = [[Royal Dutch Football Association|KNVB]] |founded = {{start date and age|df=yes|1956}} |country = Holland |confed = [[UEFA]] |teams = 18 |levels = 1 |relegation = [[Eerste Divisie]] |domest_cup = {{Unbulleted list|[[KNVB Cup]]|[[Johan Cruyff Shield]]}} |confed_cup = {{Unbulleted list|[[UEFA Champions League]]|[[UEFA Europa League]]|[[UEFA Europa Conference League]]}} |champions = [[PSV Eindhoven]] 27. titill |season = 2025–26 |most_champs = [[AFC Ajax|Ajax]] (36 titlar) |most_appearances = [[Pim Doesburg]] (687) |top_goalscorer = [[Willy van der Kuijlen]] (311) |website = [https://eredivisie.eu/home/ Eredivisie.eu] |current = }} '''Eredivisie''' eða '''Hollenska úrvalsdeildin''' er efsta deild knattspyrnu í [[Holland]]i. Hún var stofnuð árið 1956 og eru nú 18 lið í deildinni. Sigursælustu liði eru [[Ajax]] með 36 titla, [[PSV Eindhoven]] með 27 titla og [[Feyenoord]] með 15. Tímabilið 2013–14 varð [[Alfreð Finnbogason]] markakóngur deildarinnar fyrir liðið [[SC Heerenveen]]. {| class="wikitable sortable vatop" width=75% ! style="width:14%;" | Félag ! style="width:9%;" | Titlar ! style="width:9%;" | 2. sæti ! style="width:35%;" | Ár |- | [[AFC Ajax|Ajax]] ||style="text-align:center"|36<br>||style="text-align:center"|23||1917–18, 1918–19, 1930–31, 1931–32, 1933–34, 1936–37, 1938–39, 1946–47, 1956–57, 1959–60, 1965–66, 1966–67, 1967–68, 1969–70, 1971–72, 1972–73, 1976–77, 1978–79, 1979–80, 1981–82, 1982–83, 1984–85, 1989–90, 1993–94, 1994–95, 1995–96, 1997–98, 2001–02, 2003–04, 2010–11, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2018–19, 2020-21, 2021-22 |- | [[PSV Eindhoven]] ||style="text-align:center"|26<br>|| style="text-align:center" |21||1928–29, 1934–35, 1950–51, 1962–63, 1974–75, 1975–76, 1977–78, 1985–86, 1986–87, 1987–88, 1988–89, 1990–91, 1991–92, 1996–97, 1999–00, 2000–01, 2002–03, 2004–05, 2005–06, 2006–07, 2007–08, 2014–15, 2015–16, 2017–18, 2023-2024, 2024-2025, 2025-2026 |- | [[Feyenoord]] ||style="text-align:center"|15<br>||style="text-align:center"|16||1923–24, 1927–28, 1935–36, 1937–38, 1939–40, 1960–61, 1961–62, 1964–65, 1968–69, 1970–71, 1973–74, 1983–84, 1992–93, 1998–99, 2016–17 |- | [[HVV Den Haag]] ||style="text-align:center"|10<br>||style="text-align:center"|1||1890–91, 1895–96, 1899–1900, 1900–01, 1901–02, 1902–03, 1904–05, 1906–07, 1909–10, 1913–14 |- | [[Sparta Rotterdam]] ||style="text-align:center"|6||style="text-align:center"|–||1908–09, 1910–11, 1911–12, 1912–13, 1914–15, 1958–59 |- | [[RAP Amsterdam|RAP]] ||style="text-align:center"|5||style="text-align:center"|3||1891–92, 1893–94, 1896–97, 1897–98, 1898–99 |- | [[Go Ahead Eagles]] ||style="text-align:center"|4||style="text-align:center"|5||1916–17, 1921–22, 1929–30, 1932–33 |- | [[Koninklijke HFC]] ||style="text-align:center"|3||style="text-align:center"|3||1889–90, 1892–93, 1894–95 |- | [[Willem II Tilburg|Willem II]] ||style="text-align:center"|3||style="text-align:center"|1||1915–16, 1951–52, 1954–55 |- | [[HBS Craeyenhout]] ||style="text-align:center"|3||style="text-align:center"|–||1903–04, 1905–06, 1924–25 |- | [[AZ Alkmaar|AZ]] ||style="text-align:center"|2||style="text-align:center"|2||1980–81, 2008–09 |- | [[Heracles Almelo]] ||style="text-align:center"|2||style="text-align:center"|1||1926–27, 1940–41 |- | [[ADO Den Haag]] ||style="text-align:center"|2||style="text-align:center"|–||1941–42, 1942–43 |- | [[Racing Club Heemstede|RCH]] ||style="text-align:center"|2||style="text-align:center"|–||1922–23, 1952–53 |- | [[NAC Breda]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|4||1920–21 |- | [[FC Twente]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|3||2009–10 |- | [[AFC DWS|DWS]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|3||1963–64 |- | [[Roda JC Kerkrade]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|2||1955–56 |- | [[Be Quick 1887|Be Quick]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|2||1919–20 |- | [[FC Eindhoven]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|2||1953–54 |- | [[Sportclub Enschede|SC Enschede]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|1||1925–26 |- | [[VV DOS|DOS]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|1||1957–58 |- | [[FC Den Bosch]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|1||1947–48 |- | [[De Volewijckers]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|–||1943–44 |- | [[HFC Haarlem]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|–||1945–46 |- | [[SV Limburgia|Limburgia]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|–||1949–50 |- | [[Schiedamse Voetbal Vereniging|SVV]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|–||1948–49 |- | [[HV & CV Quick|Quick Den Haag]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|–||1907–08 |- | [[VV Concordia]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|–||1888–89 |- |} ==Heimild== {{commonscat|Eredivisie}} {{wpheimild|tungumál= en|titill= Eredivisie|mánuðurskoðað= 9. ágúst |árskoðað= 2019 }} [[Flokkur:Úrvalsdeildir knattspyrnu í Evrópu]] [[Flokkur:Íþróttir í Hollandi]] [[Flokkur:Stofnað 1956]] h5s42lk5e8ekgejq633co601xv83nid 1958929 1958926 2026-04-05T22:59:33Z ~2026-12522-34 114034 1958929 wikitext text/x-wiki {{Infobox football league |logo = Eredivisie nieuw logo 2017-.svg |pixels = 220px |organiser = [[Royal Dutch Football Association|KNVB]] |founded = {{start date and age|df=yes|1956}} |country = Holland |confed = [[UEFA]] |teams = 18 |levels = 1 |relegation = [[Eerste Divisie]] |domest_cup = {{Unbulleted list|[[KNVB Cup]]|[[Johan Cruyff Shield]]}} |confed_cup = {{Unbulleted list|[[UEFA Champions League]]|[[UEFA Europa League]]|[[UEFA Europa Conference League]]}} |champions = [[PSV Eindhoven]] 27. titill |season = 2025–26 |most_champs = [[AFC Ajax|Ajax]] (36 titlar) |most_appearances = [[Pim Doesburg]] (687) |top_goalscorer = [[Willy van der Kuijlen]] (311) |website = [https://eredivisie.eu/home/ Eredivisie.eu] |current = }} '''Eredivisie''' eða '''Hollenska úrvalsdeildin''' er efsta deild knattspyrnu í [[Holland]]i. Hún var stofnuð árið 1956 og eru nú 18 lið í deildinni. Sigursælustu liði eru [[Ajax]] með 36 titla, [[PSV Eindhoven]] með 27 titla og [[Feyenoord]] með 15. Tímabilið 2013–14 varð [[Alfreð Finnbogason]] markakóngur deildarinnar fyrir liðið [[SC Heerenveen]]. {| class="wikitable sortable vatop" width=75% ! style="width:14%;" | Félag ! style="width:9%;" | Titlar ! style="width:9%;" | 2. sæti ! style="width:35%;" | Ár |- | [[AFC Ajax|Ajax]] ||style="text-align:center"|36<br>||style="text-align:center"|23||1917–18, 1918–19, 1930–31, 1931–32, 1933–34, 1936–37, 1938–39, 1946–47, 1956–57, 1959–60, 1965–66, 1966–67, 1967–68, 1969–70, 1971–72, 1972–73, 1976–77, 1978–79, 1979–80, 1981–82, 1982–83, 1984–85, 1989–90, 1993–94, 1994–95, 1995–96, 1997–98, 2001–02, 2003–04, 2010–11, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2018–19, 2020-21, 2021-22 |- | [[PSV Eindhoven]] ||style="text-align:center"|27<br>|| style="text-align:center" |21||1928–29, 1934–35, 1950–51, 1962–63, 1974–75, 1975–76, 1977–78, 1985–86, 1986–87, 1987–88, 1988–89, 1990–91, 1991–92, 1996–97, 1999–00, 2000–01, 2002–03, 2004–05, 2005–06, 2006–07, 2007–08, 2014–15, 2015–16, 2017–18, 2023-2024, 2024-2025, 2025-2026 |- | [[Feyenoord]] ||style="text-align:center"|15<br>||style="text-align:center"|16||1923–24, 1927–28, 1935–36, 1937–38, 1939–40, 1960–61, 1961–62, 1964–65, 1968–69, 1970–71, 1973–74, 1983–84, 1992–93, 1998–99, 2016–17 |- | [[HVV Den Haag]] ||style="text-align:center"|10<br>||style="text-align:center"|1||1890–91, 1895–96, 1899–1900, 1900–01, 1901–02, 1902–03, 1904–05, 1906–07, 1909–10, 1913–14 |- | [[Sparta Rotterdam]] ||style="text-align:center"|6||style="text-align:center"|–||1908–09, 1910–11, 1911–12, 1912–13, 1914–15, 1958–59 |- | [[RAP Amsterdam|RAP]] ||style="text-align:center"|5||style="text-align:center"|3||1891–92, 1893–94, 1896–97, 1897–98, 1898–99 |- | [[Go Ahead Eagles]] ||style="text-align:center"|4||style="text-align:center"|5||1916–17, 1921–22, 1929–30, 1932–33 |- | [[Koninklijke HFC]] ||style="text-align:center"|3||style="text-align:center"|3||1889–90, 1892–93, 1894–95 |- | [[Willem II Tilburg|Willem II]] ||style="text-align:center"|3||style="text-align:center"|1||1915–16, 1951–52, 1954–55 |- | [[HBS Craeyenhout]] ||style="text-align:center"|3||style="text-align:center"|–||1903–04, 1905–06, 1924–25 |- | [[AZ Alkmaar|AZ]] ||style="text-align:center"|2||style="text-align:center"|2||1980–81, 2008–09 |- | [[Heracles Almelo]] ||style="text-align:center"|2||style="text-align:center"|1||1926–27, 1940–41 |- | [[ADO Den Haag]] ||style="text-align:center"|2||style="text-align:center"|–||1941–42, 1942–43 |- | [[Racing Club Heemstede|RCH]] ||style="text-align:center"|2||style="text-align:center"|–||1922–23, 1952–53 |- | [[NAC Breda]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|4||1920–21 |- | [[FC Twente]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|3||2009–10 |- | [[AFC DWS|DWS]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|3||1963–64 |- | [[Roda JC Kerkrade]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|2||1955–56 |- | [[Be Quick 1887|Be Quick]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|2||1919–20 |- | [[FC Eindhoven]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|2||1953–54 |- | [[Sportclub Enschede|SC Enschede]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|1||1925–26 |- | [[VV DOS|DOS]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|1||1957–58 |- | [[FC Den Bosch]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|1||1947–48 |- | [[De Volewijckers]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|–||1943–44 |- | [[HFC Haarlem]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|–||1945–46 |- | [[SV Limburgia|Limburgia]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|–||1949–50 |- | [[Schiedamse Voetbal Vereniging|SVV]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|–||1948–49 |- | [[HV & CV Quick|Quick Den Haag]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|–||1907–08 |- | [[VV Concordia]] ||style="text-align:center"|1||style="text-align:center"|–||1888–89 |- |} ==Heimild== {{commonscat|Eredivisie}} {{wpheimild|tungumál= en|titill= Eredivisie|mánuðurskoðað= 9. ágúst |árskoðað= 2019 }} [[Flokkur:Úrvalsdeildir knattspyrnu í Evrópu]] [[Flokkur:Íþróttir í Hollandi]] [[Flokkur:Stofnað 1956]] rd3xl650j5najr8n2mxub4rsy7s29sv 0 153946 1958937 1945910 2026-04-05T23:56:57Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 1958937 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Guðrún Valgerður Stefánsdóttir | búseta = | mynd = KRI gudurn valgerdur 190911 002.jpg | myndastærð = 300px | myndatexti = | alt = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = | fæðingarstaður = | dauðadagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | virkur = | þekktur_fyrir = | þekkt_fyrir = | þjóðerni = | starf = Prófessor í fötlunarfræðum við Menntavísindasvið [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] | titill = | verðlaun = | laun = | trú = | maki = | börn = | foreldrar = | háskóli = | stjórnmálaflokkur = | niðurmál = | hæð = | þyngd = | tilvitnun = | undirskrift = | heimasíða = }} '''Guðrún Valgerður Stefánsdóttir''' er [[prófessor]] í fötlunarfræðum við Menntavísindasvið [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]]. == Ferill == Guðrún Valgerður Stefánsdóttir lauk prófi frá Þroskaþjálfaskóla Íslands árið 1976, sérkennarprófi frá Sérkennaraháskólanum í Osló árið 1983 og kennsluréttindanámi frá [[Kennaraháskóli Íslands|Kennaraháskóla Íslands]] árið 1991. Hún lauk meistaraprófi frá Kennaraháskóla Íslands árið 1998 og doktorsprófi í [[fötlunarfræði]] frá félagsvísindadeild Háskóla Íslands árið 2008. Áður en Guðrún hóf sinn akademíska feril starfaði hún lengi á vettvangi fatlaðs fólks, bæði sem þroskaþjálfi og sérkennari. Hún kenndi við Þroskaþjálfaskóla Íslands frá árinu 1989 og var ráðin sem lektor við Kennaraháskóla Íslands, nú [[Menntavísindasvið Háskóla Íslands|Menntavísindasvið Háskóla íslands]] árið 1998. Guðrún er nú prófessor í fötlunarfræði við Menntavísindasvið HÍ.<ref name="Guðrún">{{vefheimild|url=https://www.hi.is/starfsfolk/gvs|titill=Háskóli Íslands. Guðrún Valgerður Stefánsdóttir. Prófessor í fötlunarfræðum|mánuðurskoðað=7. september|árskoðað=2019}}</ref> == Rannsóknir == Eftir Guðrúnu liggur fjöldi greina, bókarkafla og bóka<ref>[https://www.researchgate.net/profile/Gudrun_Stefansdottir2 Researchgate. Guðrún V. Stefánsdóttir]. Sótt 7. september 2019.</ref><ref>[https://scholar.google.com/citations?user=uDICnh0AAAAJ&hl=en&oi=ao Google Scholar. Guðrún V. Stefánsdóttir]. Sótt 24. febrúar 2020.</ref> en rannsóknir hennar hafa verið á sviði fötlunarfræða. Hún hefur sérstaklega unnið rannsóknir sem tengjast lífi og aðstæðum fólks með þroskahömlun. Þar má telja lífssögurannsóknir og sögulegar rannsóknir. Guðrún hefur sérhæft sig í samvinnurannsóknum (e. inclusive research) og unnið náið með fötluðu fólki í rannsóknum. Þá hefur hún unnið rannsóknir á sjálfræði fatlaðs fólks og menntarannsóknir sem tengjast háskólanámi fólks með þroskahömlun.<ref name="Guðrún" /> Guðrún hefur tekið þátt í íslenskum og alþjóðlegum rannsóknarvekefnum sem tengjast fræðasviði hennar. Sem dæmi má nefna þverfaglega rannsóknarverkefnið Fötlun fyrir tíma fötlunar sem hlaut þriggja ára öndvegisstyrk [[Rannís]] 2017.<ref>Rannís. (2017). [https://www.rannis.is/frettir/uthlutun-ur-rannsoknasjodi-styrkarid-2017 Úthlutun úr Rannsóknasjóði styrkárið 2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250326212632/https://www.rannis.is/frettir/uthlutun-ur-rannsoknasjodi-styrkarid-2017 |date=2025-03-26 }}. Sótt 7. september 2019.</ref> Verkefnið byggist á þverfræðilegu samstarfi margra fræðigreina og fræðimanna sem beina sjónum að sögu fatlaðs fólks í íslenskri fortíð. Þá tók hún þátt í Grundtvig verkefni um fullorðinsfræðslu 2005-2008. Verkefnið ber heitið ''Empowerment and disability: Informal learning through self advocacy and life history''. Samstarfsaðilar voru fjórir háskólar í Evrópu: The Open University í Bretlandi, The University of Dublin, Trinity College á Írlandi, The University of Ghent í Belgíu og Háskóli Íslands. Auk háskólafólks tók hópur fólks með þroskahömlun í hverju landi þátt í verkefninu.<ref>Háskóli Íslands. Rannsóknarsetur í fötlunarfræðum. (2015). [http://www.fotlunarfraedi.hi.is/samstarfsadilar Samstarfsaðilar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191030062448/http://fotlunarfraedi.hi.is/samstarfsadilar |date=2019-10-30 }}. Sótt 7. september 2019.</ref> == Viðurkenningar == Árið 2008 fékk hún múrbrjót Landsamtakanna Þroskahjálpar fyrir lífssögurannsóknir með fötluðu fólki.<ref>Mbl.is. (2008, 5. desember). [https://www.mbl.is/folk/frettir/2008/12/05/throskahjalp_utnefnir_murbrjota_arsins/ Þroskahjálp útnefndir Múrbrjóta ársins]. Sótt 7. september 2019.</ref> == Ýmis störf og verkefni == Guðrún hefur um árabil gegnt trúnaðarstörfum innan og utan Háskóla Íslands. Sem dæmi má nefna sat hún í ritnefnd tímaritsins ''Uppeldi og menntun'' og var annar tveggja ritstjóra<ref>Uppeldi og menntun. (2013). [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6009845 Uppeldi og menntun 22. árgangur 2. hefti 2013 (bls. 2)]. Sótt 7. september 2019.</ref> þess yfir fjögurra ára tímabil , frá 2013-2016. Þá hefur hún verið brautarstjóri þroskaþjálfabrautar og tekið þátt í að þróa grunn- og framhaldsnám fyrir þroskaþjálfa. Hún sat auk þess í doktorsnefnd Menntavísindasviðs nokkur kjörtímabil og tók þátt í að þróa doktorsnám á Menntavísindasviði.<ref>Háskóli Íslands. [https://www.hi.is/menntavisindasvid/doktorsnam Doktorsnám. Stjórnsýsla doktorsnáms]. Sótt 7. september 2019.</ref> Auk þess var hún einn af upphafsmönnum náms í háskóla fyrir fólk með þroskahömlun<ref>Guðrún V. Stefánsdóttir og Vilborg Jóhannsdóttir. (2011). [http://netla.hi.is/greinar/2011/ryn/003.pdf Starfstengt diplómunám fyrir fólk með þroskahömlun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129021050/https://netla.hi.is/greinar/2011/ryn/003.pdf |date=2020-11-29 }}. Netla – Veftímarit um uppeldi og menntun. Sótt 7. september 2019.</ref> og hefur tekið þátt í alþjóðlegu starfi í því samhengi.<ref>Stefánsdóttir, G.V. and Björnsdóttir, K. (2016). [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/15017419.2015.1114019 ´I am að college student‘ postsecondary education for people with intellectual disabilities]. Scandinavian Journal of Disability research.</ref> Námið hefur hlotið ýmsar viðurkenningar, meðal annars múrbjrót Landsamtakanna þroskahjálpar<ref>Ruv.is. (2014, 3. desember). [https://www.ruv.is/frett/barattufolk-verdlaunad-a-degi-fatladra Baráttufólk verðlaunað á degi fatlaðra]. Sótt 7. september 2019.</ref> og hvatningarverlaun Öryrkjabandalag Íslands 2014.<ref>Öryrkjabandalag Íslands. Heildarsamtök fatlaðs fólks á Íslandi. [https://www.obi.is/is/um-obi/hvatningarverdlaun-obi/verdlaunahafar Hvatningarverðlaun ÖBÍ. Verðlaunahafar 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502161109/https://www.obi.is/is/um-obi/hvatningarverdlaun-obi/verdlaunahafar |date=2019-05-02 }}. Sótt 7. september 2019.</ref> Auk þess hefur hún verið í deildarráði, framan af í Kennaraháskóla Íslands en eftir sameiningu KHÍ við HÍ hefur hún setið í deildarráði Íþrótta, tómstunda- og þroskaþjálfadeildar og frá árinu 2018 í deildarráði deildar um Menntun og margbreytileika og gegnir nú hlutverki varadeildarforseta deildarinnar.<ref>Háskóli Íslands. (2016). [https://www.hi.is/frettir/nyr_forseti_ithrotta_tomstunda_og_throskathjalfadeildar Nýr forseti Íþrótta-, tómstunda- og þroskaþjálfadeildar]. Sótt 7. september 2019.</ref><ref>Háskóli Íslands. [https://www.hi.is/menntavisindasvid/stjorn_og_starfsfolk Stjórn og starfsfólk. Stjórn Menntavísindasviðs]. Sótt 7. september 2019.</ref> Guðrún hefur einnig átt í farsælu samstarfi við vettvang fatlaðs fólks og setið sem fulltrúi HÍ í ýmsum opinberum nefndum. Hún var meðal annars í nefnd á vegum Forsætisráðuneytisisins sem hafði það hlutverk að kanna aðbúnaði barna á Kópavogshæli<ref>Skýrsla nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007. [https://www.stjornarradid.is/media/innanrikisraduneyti-media/media/frettir-2017/skyrsla-nefndar-vistheimilanefndar---kopavogshaeli.pdf Könnun á vistun barna á Kópavogshæli 1952-1993]. Reykjavík. Sótt 7. september 2019.</ref><ref>Háskóli Íslands. (2017). [https://www.hi.is/frettir/mikilvaegt_ad_raddir_fatlads_folks_heyrist Mikilvægt að raddir fatlaðs fólk heyrist]. Sótt 7. september 2019.</ref> og er í réttindavakt velferðarráðuneytisins.<ref>Stjórnarráð Íslands. [https://www.stjornarradid.is/gaeda-og-eftirlitsstofnun/rettindagaesla-fyrir-fatlad-folk/rettindavaktin/ Réttindavaktin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823135337/https://www.stjornarradid.is/gaeda-og-eftirlitsstofnun/rettindagaesla-fyrir-fatlad-folk/rettindavaktin/ |date=2019-08-23 }}. Sótt 7. september 2019.</ref> == Helstu ritverk == === Greinar=== *Stefánsdóttir, G., Björnsdóttir, K. and Stefánsdóttir, Á. (2018). [https://www.sjdr.se/articles/10.16993/sjdr.21/ Autonomy and people with intellectual disabilities who require more intensive support]. Scandinavian Journal of Disability Research. 20(1), pp.162–171. *Björnsdóttir, K., Stefánsdóttir, Á. and Stefánsdóttir, G.V. (2017). [https://link.springer.com/article/10.1007/s11195-017-9492-x People with intellectual disabilities negotiate autonomy, gender and sexuality]. Sexuality and Disability, 35(3), 295–311. *Stefánsdóttir, G.V. and Björnsdóttir, K. (2016). [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/15017419.2015.1114019?journalCode=sjdr20 ´I am að college student‘ postsecondary education for people with intellectual disabilities]. Scandinavian Journal of Disability research. *Stefánsdóttir, G.V. and Traustadóttir, R. (2015). [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09687599.2015.1024827 Lifehistories as counter – narratives against dominant and negative stereotypes about people with intellectual disabilities]. Disability & Society, 30(3), 368–380. *Stefánsdóttir, G.V. (2014). [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.3109/13668250.2014.899327 Sterilisation and women with intellectual disability in Iceland]. Journal of Intellectual and Developmental disability,39(2), 188–197. *Björnsdóttir,K., Stefánsdóttir, G.V and Stefánsdóttir, Á. (2015). [https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1744629514564691 ´It is my life‘: Autonomy and people with intellectual disabilities]. Journal of Intellectual disabilities, 19(1), 5–21. *Guðrún V. Stefánsdóttir. (2013). [https://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6689470 Atvinnuþátttaka fólks með þroskahömlun sem lokið hefur starfstengdu diplómunámi frá Háskóla Íslands] [The employment of young people who have completed the semi-professional diploma programme at the University of Iceland]. Tímarit um menntarannsóknir, 10, 85–103. Stefánsdóttir, *G.V. and Hreinsdóttir, E.E.(2013). [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17496535.2013.815792 Sterilisation, intellectual disability, and some ethical and methodological challenges: It shouldn't be a secret]. Ethics and Social Welfare, 7(3), 302–308. *Hreinsdóttir, E.E. og Stefánsdóttir, G.V. (2010). Collaborative life history: different experinces of spending time in an institution in Iceland. British Journal of Learning Disabilities, 38(2), 103– 110. *Guðrún V. Stefánsdóttir. (2010). [http://netla.hi.is/greinar/2010/007/ Samvinnurannsóknir með fólki með þroskahömlun þroskahömlun]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [Inclusive research with people with intellectual disabilities]. Netla – Veftímarit um uppeldi og menntun. *Guðrún V. Stefándóttir. (2010). [https://skemman.is/bitstream/1946/15856/1/GudrunVStef-RaddirFolksMedThroskahomlun.pdf Raddir fólks með þroskahömlun: Bernska og æskuár]. [The voices of people with intellectual disabilities in Iceland: Memories from childhood]. Tímarit um menntarannsóknir, 9, 13-28. *Hreinsdóttir, E.B., Stefánsdóttir, G., Lewthwaite, A., Ledger S. og Shufflebotham, L. (2006). [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/j.1468-3156.2006.00417.x Is my story so different from yours? Comparing life stories, experiences of institutionalization and self‐advocacy in England and Iceland]. British Journal of Learning Disabilities, 34(3), 157–167. === Bókakaflar === *Stefánsdóttir, G. (2019). [https://policy.bristoluniversitypress.co.uk/intellectual-disability-in-the-twentieth-century People with intellectual disabilities in Iceland in the twentieth century: sterilization, social role valorisation, and a ‘normal life’]. Í J. Walmsley and S. Jarret, (ritstjórar). People, Policy and Practice: Intellectual Disabilities in the Twentieth Century (bls, 129–142). Bristol: Policy Press. *Stefánsdóttir, G.V. and Björnsdóttir, K. (2018). [https://brill.com/view/title/54482 Meaningful participation and shared ownership in an inclusive university program in Iceland]. Í P. O’Brien, M. Bonati, F. Gadow and R. Slee (ritstjórar). People with Intellectual Disability Experiencing University Life (bls. 115–128). Boston: Brill Sense. *Guðrún V. Stefánsdóttir og Kristín Björnsdóttir. (2016). ,,Við lærum af þeim og þau af okkur“ Mentorar í starfstengdu diplómunámi fyrir fólk með þroskahömlun [We learn from them and they learn from us - Mentors in a vocational diploma programme for students with intellectual disabilities]. Í Dóra S. Bjarnason, Hermína Gunnþórsdóttir og Ólafur Páll Jónsson (ritstjórar), [http://haskolautgafan.hi.is/skoli_margbreytileikans_menntun_og_manngildi_i_kjolfar_salamanca Skóli margbreytileikans: Menntun og manngildi í kjölfar Salamanca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190624001349/http://haskolautgafan.hi.is/skoli_margbreytileikans_menntun_og_manngildi_i_kjolfar_salamanca |date=2019-06-24 }} [Inclusive education afterthe Salamanca] (bls. 283–308). Reykjavík: Háskólaútgáfan. *Hreinsdóttir, E.E. and Grétarsson, S. with Stefánsdóttur, G.V. (2014). [https://www.jkp.com/uk/sexuality-and-relationships-in-the-lives-of-people-with-intellectual-disabilities-2.html Ebba and Jonni: This is our story]. Í R. Chapman, S. Ledger and L. Townson (editors), Sexuality and relationships in the lifes of people with intellectual disabilities (bls.185–192). London and Philadelphia: Jessica Kingsley. *Stefánsdóttir, G. og Traustadóttir, R. (2006). [https://www.jkp.com/uk/exploring-experiences-of-advocacy-by-people-with-learning-disabilities-2.html Resilience and resistance in the life histories of three women with learning difficulties in Iceland]. Í D. Mitchell, R. Traustadóttir, R. Chapman, L.Townson, I. Ingham og S. Ledger (editors), Exploring experiences of advocacy by people with learning disabilities: Testimonies of resistance (bls. 54–68). London: Jessica Kingsley. *Geirsdóttir, I.E. og Stefánsdóttir, G. (2005). [https://www.jkp.com/uk/deinstitutionalization-and-people-with-intellectual-disabilities-2.html The cost of moving out]. Í K. Johnson og R. Traustadóttir (editors), Deinstitutionalization and people with intellectual disabilities: In and out of institutions (bls. 130–137). London: Jessica Kingsley. Guðrún V. Stefánsdóttir. (2003). === Bækur === *María Hreiðarsdóttir og Guðrún V. Stefánsdóttir. (2017). ,,Ég lifði í þögninni“ Lífssaga Maríu Þ. Hreiðarsdóttir (Life-history of María Hreiðarsdóttir). Reykjavík: Bókaútgáfan Draumórar. == Heimildir == {{reflist}} [[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]] [[Flokkur:Íslenskir þroskaþjálfar]] k2ooxph9ihv45bhim2s0mqzco669fiz 0 159918 1958925 1912066 2026-04-05T21:45:08Z Berserkur 10188 1958925 wikitext text/x-wiki [[Mynd:HH4b.jpg|thumb|S.H. (2008)]] '''S. Husky Höskulds''' eða '''Steinar Höskuldsson''' (fæddur [[28. júní]] [[1969]]) er íslenskur [[upptökustjóri]] sem búið hefur í Bandaríkjunum um árabil (síðan 1991) eða í [[Los Angeles]]. Hann hefur unnið til [[Grammy-verðlaunin|Grammy]]-verðlauna m.a. fyrir upptökur á plötunum ''Come Away With Me'' með [[Norah Jones]] og ''Blood Money'' með [[Tom Waits]]. Einnig hefur hann unnið t.d. með Sheryl Crow, Wallflowers og Jakob Dylan (sonur [[Bob Dylan]]), Elvis Costello, Tracy Chapman og margsinnis með [[Mike Patton]] söngvara [[Faith No More]].<ref>[https://www.ruv.is/frett/thetta-med-vanillubudinginn-sko Upptökustjórinn Husky Höskulds] Rúv.is, skoðað 7. nóv 2020</ref> ==Tengill== *[http://www.eightbitaudio.com/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190109225851/http://www.eightbitaudio.com/ |date=2019-01-09 }} ==Tilvísanir== {{F|1969}} [[Flokkur:Íslenskir upptökustjórar]] tl04q23y3mdyws75fx6j9l0t1k7ltsw 0 162150 1958934 1710020 2026-04-05T23:51:13Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1958934 wikitext text/x-wiki '''Ungversk húsdýrakyn''' (þ.e.a.s. [[húsdýr]] sem ræktuð hafa verið í Ungverjalandi) eru álitin þjóðartákn í Ungverjalandi. == Spendýr == === Búfénaður === [[Mynd:Ungarisches Steppenrind, Kuh & Stier.jpg|thumb|Grár ungverskur nautgripur]] [[Mynd:Ungarisches Zackelschaf.jpg|thumb|Racka sauðfé]] [[Mynd:00 0823 Wollschwein (Mangalica).jpg|thumb|Mangalica svín]] [[Mynd:Noniusz mezohegyes.jpg|thumb|Nonius hestur]] [[Mynd:Hondenras Mudi.jpg|thumb|Mudi hundur]] * Hornalangir ungverskir gráir nautgripir- fornkyn af innlendum nautgripum frá frumbyggjum Ungverja. Að jafnaði útigangandi allan ársins hring.<ref>{{Citation|title=Hungarian Grey|date=2020-04-07|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Hungarian_Grey&oldid=949630022|work=Wikipedia|language=en|access-date=2021-02-24}}</ref> * Racka – Sauðfjártegund sem þekkt er fyrir sín óvenjulegu spírallaga horn. Þessir einstöku viðaukar skilja Racka tegundina frá öðrum innlendum sauðfjárhornum. Horn þeirra geta orðið allt að 62 cm. löng. Minnsta staðallengd er 51 cm. fyrir hrúta og 30-38 cm. fyrir ær.<ref>{{Citation|title=Racka|date=2020-01-04|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Racka&oldid=934028715|work=Wikipedia|language=en|access-date=2021-02-24}}</ref> * Mangalica – Svínategund sem einkennist af löngu krulluðu hári og tiltölulega feitu kjöti sem gerir þau tilvalin í að búa til kjötvörur, t.d. pylsur og salami. Kynið var þróað um miðja 19. öld með krossræktun á ungverskum kynum frá Nagyszalonta og Bakony með evrópskum villisvínum og serbneskri Sumadija tegund.<ref>{{Citation|title=Mangalica|date=2020-12-19|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mangalica&oldid=995108821|work=Wikipedia|language=en|access-date=2021-02-24}}</ref> * Cikta sauðfé – Sauðfjártegund frá Ungverjalandi sem kom til lands á 18.öld með þýskum landnemum. Sauðfjártegund þessi vex ull en er fyrst og fremst alin til kjöts. Cikta tilheyrir fjallahópi sauðfjárgripa.<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Cikta|title=Cikta - Wikipedia|website=en.wikipedia.org|language=en|access-date=2021-02-24}}</ref> * Nonius - Ungverskt hestakyn sem ensk-normannska stofnföður sínum. Almennt dökkir á litinn, vöðvastæltir og þungbeinaðir, svipaðir að gerð og aðrir dráttar- og kerruhestar. Kynið var þróað á keisarabýlinu í Ungverjalandi með vandlegri línuræktun. Upprunalega ræktaðir í að vera léttir dráttarhestar fyrir ungverska herinn, urðu þeir einnig notadrjúgir sem landbúnaðarhestar á 20. öld. Eftir að [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöld]] lauk minnkaði fjöldi Nonius hesta og þar sem minni notagildi var í hestunum neyddust margir til að senda þá í slátur. Í dag eru þeir notaðir í [[Landbúnaður|landbúnað]], tómstundareiðmennsku og keppniskeyrslu.<ref>{{Citation|title=Nonius horse|date=2020-06-09|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nonius_horse&oldid=961625526|work=Wikipedia|language=en|access-date=2021-02-24}}</ref> === Hundar === * Magyar Vizsla – er ungversk hundategund. Viszla þýðir leitari eða sporrekjari á ungversku og lýsir það eðli þeirra. Viszla hundar eru íþróttahundar og traustir félagar. Þeir eru nátturulegir veiðimen búnir frábæru nefi og framúrskarandi þjálfunargetu. Þeir voru ræktaðir til að vinna á túnum, skógum eða í vatni. Þó þeir séu líflegir, mildir, ástúðlegir og viðkvæmir eru þeir einnig óttalausir og hafa vel þróað verndunareðli.<ref>{{Citation|title=Vizsla|date=2021-02-18|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vizsla&oldid=1007532525|work=Wikipedia|language=en|access-date=2021-02-24}}</ref> * Ungverskur Puli – eru litlir-meðalstór hundategund frá Ungverjalandi. Þeir eru smala og búfjárverndunarhundar og þekktir fyrir langan, snúróttan feld. Þéttar krullur hundanna eiga það til að minna á dreadlocks.<ref>{{Citation|title=Puli dog|date=2021-02-21|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Puli_dog&oldid=1008060359|work=Wikipedia|language=en|access-date=2021-02-24}}</ref> * Ungverskur Komondor – einnig þekktir sem ungverskur fjárhundur, eru stórir, hvíthærðir ungversk tegund af búfjárverndarhundi með langan snúróttan feld. Stundum kallaðir moppuhundar, Komondor eru afsprengi langvarandi ræktunar til að verja búfé og annara eigna. Komondor tegundin hefur verið útnefnd einn af þjóðargersemum Ungverja og á að varðveita þá og vernda gegn breytingum.<ref>{{Citation|title=Komondor|date=2021-02-08|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Komondor&oldid=1005646875|work=Wikipedia|language=en|access-date=2021-02-24}}</ref> * Ungverskur Kuvasz – er hefðbundin ungversk ræktun búrfjárverndunarhunda. Hægt er að finna tegundina nefnda í gömlum ungverskum ritum. Í sögulegu samhengi hafa þeir aðallega verið konunglegir varðhundar og búfjárhundar en hafa á síðustu 70 árum fundist á heimilum í auknum mæli.<ref>{{Citation|title=Kuvasz|date=2021-01-13|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kuvasz&oldid=1000162212|work=Wikipedia|language=en|access-date=2021-02-24}}</ref> * Ungverskur Pumi – er meðal-lítill sauðfjárhundategund frá Ungverjalandi. Þeir eru fjölhæfir hjarðhundar, jafn duglegir að safna, reka og halda stjórn á hjörðinni. Þeir hafa langt höfuð með hálfupprétt eyru, duttlungafullan svip og hala sem hringast yfir bak. Feldurinn, getur verið svartur, brúnn, hvítur, grár eða gulbrúnn, er sambland af bylgjuðu og krulluðu hári sem þekur allan líkamann. Talið er að Pumi hafi komið til vegna krossræktar ungversks Puli við þýska og franska smalahunda frá og með 17. Öld. Sumir vísa til Pumi sem ,,ungverska hjarðmeistarans“ vegna eiginleika eins og skyndihreyfinga, vakandi skapgerð og kubbslegan, grannan og vöðvastælta líkamsgerð.<ref>{{Citation|title=Pumi dog|date=2021-02-09|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pumi_dog&oldid=1005747874|work=Wikipedia|language=en|access-date=2021-02-24}}</ref> * Ungverskur Veiðihundur – er veiðihundategund frá Ungverjalandi, hluta sem var undir veldi Austurríki-Ungverjalands. Þeir eru notaðir í veiði og rakningar, en eru einnig notaðir sem heimilishundar.<ref>{{Citation|title=Magyar agár|date=2021-01-08|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Magyar_ag%C3%A1r&oldid=999065957|work=Wikipedia|language=en|access-date=2021-02-24}}</ref> * Transylvaníublóðhundur – einnig þekktur sem Transylvaníulyktarhundur eða Ungverskur hundur sem á uppruna sinn að rekja í [[Transylvanía|Transylvaníu]]. Kynið er að finna í ungverjalandi og Rúmeníu. Í sögulegu samhengi hefur hann aðallega verið notaður til veiða. Sterkur, meðalstór lyktarhundur sem einkennist af svörtum líkama, með brúnleitan og stundum hvítar merkingar á trýni, bringu og útlimum og áberandi sólbrúna augabrúnabletti. Eru með háa geltitíðni af hundi af þessari stærð. Kyni þessu var bjargað frá útrýmingu með einbeittu ræktunarátaki seint á 20. öld. Áður voru tvær tegundir, háu og stuttu, þróaðar fyrir mismunandi tegundir veiða á miðöldum. Aðeins stóra tegundin lifir í dag.<ref>{{Citation|title=Transylvanian Hound|date=2021-02-10|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Transylvanian_Hound&oldid=1005993779|work=Wikipedia|language=en|access-date=2021-02-24}}</ref> * Ungverskur Mudi – er smalahundakyn frá Ungverjalandi. Nátengt Puli og Pumi, en var aðskilið á þriðja áratug síðustu aldar. Í dag er Mudi ræktaður fyrir vinnu, íþróttir, félagsskap og sýningar. Þeir eru áfram notaðir við smalamennsku, auk þess að taka þátt í ýmsum hundaíþróttum.<ref>{{Citation|title=Mudi|date=2021-01-09|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mudi&oldid=999268004|work=Wikipedia|language=en|access-date=2021-02-24}}</ref> * Sinka – Hin nýja ungverska hundategund. Nafnið ,,Sinka“ kemur frá ungversku orðunum ,,sima szöru“ sem þýðist í ,,slétt hár.“ Auðkenndir, liprir og vöðvastæltir hundar. Skapgerð tegundarinnar er hörð og árásargjörn.<ref>{{Cite web|url=https://dailynewshungary.com/hungarian-dingo-sinka/|title=Get to know Sinka, the mysterious, "new" Hungarian dog breed|date=2019-01-24|website=Daily News Hungary|language=en-US|access-date=2021-02-25}}</ref>[[Mynd:Tikka.jpg|thumb|Vizsla hundur]][[Mynd:PuliBlack wb.jpg|thumb|Puli hundur]][[Mynd:Komondor.jpg|thumb|Ungverskur Komondor hundur]][[Mynd:Kuvasz named Kan.jpg|thumb|Kuvasz hundur]][[Mynd:Pumi 2.jpg|thumb|Pumi hundur]][[Mynd:Magyar agár male.jpg|thumb|Ungverskur veiðihundur]][[Mynd:Erdelyi kopo VadaszNimrodSzeder01.jpg|thumb|Transylvaníublóðhundur]] == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Ungverjaland]] 13s25iurzmlf29xwo3b9xjk1ubpkwcx 0 164677 1958933 1956884 2026-04-05T23:49:22Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 1958933 wikitext text/x-wiki {{hreingera|Mikill ferilskráarbragur á greininni}} {{Persóna | nafn = Inga Minelgaité | mynd = Profile Inga Minelgaite.jpg | fæðingardagur = 1982 | starf = Prófessor við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] }} Inga Minelgaite (f. 1982) er [[prófessor]], [[ræðismaður]], fyrirtækjaþjálfari, heiðursræðismaður [[Litáen|Litháens]] á [[Island|Íslandi]] og opinber persóna. Inga starfar sem fastráðinn prófessor við Viðskiptafræðideild [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://hi.is/starfsfolk/inm|title=Inga Minelgaité - Prófessor|website=Háskóli Íslands|language=is|access-date=2025-03-17}}</ref> og er gestaprófessor í nokkrum háskólum utan Íslands<ref>{{Cite web|url=https://faculty.ism.lt/staff/inga-minelgaite/|title=Dr. Inga Minelgaitė|website=Faculty {{!}} ISM University of Management and Economics|language=lt-LT|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ujcontent.uj.ac.za/esploro/outputs/journalArticle/Hire-me-not-The-influence-of-grades-and/9929708007691|title=Research Portal|website=ujcontent.uj.ac.za|access-date=2025-03-17}}</ref>. Inga er fyrsti útlendingurinn til að gegna prófessorsstöðu við Viðskiptafræðideild Háskóla Íslands. Hún er forstöðumaður tveggja meistaranáma við Háskóla Íslands<ref>{{Cite web|url=https://hi.is/framhaldsnam/verkefnastjornun|title=Verkefnastjórnun|website=Háskóli Íslands|language=is|access-date=2025-03-17}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://hi.is/framhaldsnam/althjodavidskipti_og_verkefnastjornun|title=Alþjóðaviðskipti og verkefnastjórnun|website=Háskóli Íslands|language=is|access-date=2025-03-17}}</ref>. Meginrannsóknarsvið Ingu er skipulagsforysta<ref>{{vefheimild |titill=Search Page {{!}} SpringerLink |url=https://link.springer.com/search?new-search=true&query=&dateFrom=&dateTo=&taxonomy=%22Organization+and+Leadership%22&contributor=%22Inga+Minelgaite%22&sortBy=relevance |ritverk=link.springer.com |tungumál=en}}</ref>. Rannsóknir hennar hafa einnig beinst að (þver-)menningarlegum aðstæðum<ref>{{Cite book|url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-030-68861-5|title=Corporate Social Responsibility and Employer Attractiveness: An International Perspective|date=2021|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-030-68860-8|editor-last=Bustamante|editor-first=Silke|series=CSR, Sustainability, Ethics & Governance|location=Cham|language=en|doi=10.1007/978-3-030-68861-5|editor-last2=Pizzutilo|editor-first2=Fabio|editor-last3=Martinovic|editor-first3=Martina|editor-last4=Herrero Olarte|editor-first4=Susana}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Ljubica |first=Jasenko |last2=Littrell |first2=Romie Frederick |last3=Warner-Søderholm |first3=Gillian |last4=Minelgaite |first4=Inga |date=2021-11-24 |title=Empower me or not? Influence of societal culture |url=https://doi.org/10.1108/ccsm-05-2021-0091 |journal=Cross Cultural &amp; Strategic Management |volume=29 |issue=1 |pages=114–146 |doi=10.1108/ccsm-05-2021-0091 |issn=2059-5794}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://jidr.online/previous-publications/|title=Previous Publications|date=2021-08-18|website=Journal of International Doctoral Research|language=en|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gudmundsdottir |first=Arelia Eydis |last2=Minelgaite |first2=Inga |last3=Gudmundsdottir |first3=Svala |last4=Leupold |first4=Christopher R |last5=Snorradóttir |first5=Thelma Kristín |date=2021-02-25 |title=Perceptions of Working Conditions and Work-related Stress in Iceland |url=https://doi.org/10.7595/management.fon.2021.0004 |journal=Management:Journal of Sustainable Business and Management Solutions in Emerging Economies |doi=10.7595/management.fon.2021.0004 |issn=2406-0658}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Stangej |first=Olga |last2=Minelgaite |first2=Inga |last3=Leupold |first3=Christopher |date=2020-12-01 |title=Contouring Sustainability: Cultural Configurations of Nordic Firms |url=http://management.fon.bg.ac.rs/index.php/mng/article/view/336 |journal=Management:Journal of Sustainable Business and Management Solutions in Emerging Economies |volume=25 |issue=3 |pages=65 |doi=10.7595/management.fon.2020.0015 |issn=2406-0658}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Minelgaite |first=Inga |last2=Sund |first2=Berit |last3=Stankeviciene |first3=Jelena |date=2020-06-01 |title=Understanding the Nordic Gender Diversity Paradox |url=https://doi.org/10.1515/bjes-2020-0003 |journal=TalTech Journal of European Studies |volume=10 |issue=1 |pages=40–57 |doi=10.1515/bjes-2020-0003 |issn=2674-4619}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Minelgaite |first=Inga |last2=Christiansen |first2=Þóra H. |last3=Kristjánsdóttir |first3=Erla S. |date=2019-06-01 |title=Lithuanian Temporary Workers in Iceland in Another Economic Boom: Expectations and Experiences |url=https://doi.org/10.2478/jeb-2019-0008 |journal=South East European Journal of Economics and Business |volume=14 |issue=1 |pages=101–114 |doi=10.2478/jeb-2019-0008 |issn=2233-1999}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Minelgaite |first=Inga |last2=Christiansen |first2=Þóra H. |last3=Kristjánsdóttir |first3=Erla S. |date=2019-06-01 |title=Lithuanian Temporary Workers in Iceland in Another Economic Boom: Expectations and Experiences |url=https://www.sciendo.com/article/10.2478/jeb-2019-0008 |journal=South East European Journal of Economics and Business |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=101–114 |doi=10.2478/jeb-2019-0008 |issn=2233-1999}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Minelgaite |first=Inga |last2=Littrell |first2=Romie Frederick |date=2018-06-30 |title=Country’s preferred leader behaviour profile: Does cultural homogeneity matter? |url=https://doi.org/10.30924/mjcmi/2018.23.1.1 |journal=Management Journal of Contemporary Management Issues |volume=23 |issue=1 |pages=1–27 |doi=10.30924/mjcmi/2018.23.1.1 |issn=1331-0194}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Littrell |first=Romie Frederick |last2=Warner-Soderholm |first2=Gillian |last3=Minelgaite |first3=Inga |last4=Ahmadi |first4=Yaghoub |last5=Dalati |first5=Serene |last6=Bertsch |first6=Andrew |last7=Kuskova |first7=Valentina |date=2018-04-09 |title=Explicit preferred leader behaviours across cultures: Instrument development and validation |url=https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JMD-09-2017-0294/full/html |journal=Journal of Management Development |language=en |volume=37 |issue=3 |pages=243–257 |doi=10.1108/JMD-09-2017-0294 |issn=0262-1711}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Stangej |first=Olga |last2=Minelgaite |first2=Inga |last3=Kristinsson |first3=Kari |last4=Sigurdardottir |first4=Margret Sigrun |date=2018-09-14 |title=Post-migration labor market: prejudice and the role of host country education |url=https://doi.org/10.1108/ebhrm-03-2018-0019 |journal=Evidence-based HRM: a Global Forum for Empirical Scholarship |volume=7 |issue=1 |pages=42–55 |doi=10.1108/ebhrm-03-2018-0019 |issn=2049-3983}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Minelgaitė |first=Inga |last2=Littrell |first2=Romie F. |last3=Škudienė |first3=Vida |date=2018-12-31 |title=Preferred Leader Behaviour in the Business Sector of Lithuania: Follower Diversity Perspective |url=https://www.journals.vu.lt/omee/article/view/14164 |journal=Organizations and Markets in Emerging Economies |volume=9 |issue=2 |pages=272–291 |doi=10.15388/omee.2018.10.00014}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Minelgaitė |first=Inga |last2=Blažytė |first2=Giedrė |last3=Littrell |first3=Romie F. |date=2017-12-20 |title=Ethnicity and Occupational Differences in the Transforming Homogenous Culture: The Case of Lithuania |url=https://doi.org/10.15823/p.2017.52 |journal=Pedagogika |volume=128 |issue=4 |pages=20–38 |doi=10.15823/p.2017.52 |issn=2029-0551}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Snaebjornsson |first=Inga Minelgaite |last2=Edvardsson |first2=Ingi Runar |last3=Littrell |first3=Romie F. |date=2017-04 |title=Societal Culture in Iceland and Lithuania: Managerial Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2158244017704023 |journal=Sage Open |language=en |volume=7 |issue=2 |doi=10.1177/2158244017704023 |issn=2158-2440}}</ref><ref>Snaebjornsson, I. M., Edvardsson, I. R., Zydziunaite, V., & Vaiman, V. (2015). Cross-Cultural Leadership: Expectations on Gendered Leaders’ Behavior. SAGE Open, 5(2), 2158244015579727</ref>, teymum/net<ref>{{Cite journal |last=Patrucco |first=Andrea S. |last2=Canterino |first2=Filomena |last3=Minelgaite |first3=Inga |date=2022-12 |title=How do Scrum Methodologies Influence the Team's Cultural Values? A Multiple Case Study on Agile Teams in Nonsoftware Industries |url=https://doi.org/10.1109/tem.2022.3146717 |journal=IEEE Transactions on Engineering Management |volume=69 |issue=6 |pages=3503–3513 |doi=10.1109/tem.2022.3146717 |issn=0018-9391}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Unterhitzenberger |first=Christine |last2=Müller |first2=Ralf |last3=Vaagaasar |first3=Anne Live |last4=Ke |first4=Yongjian |last5=Alonderiene |first5=Raimonda |last6=Minelgaite |first6=Inga |last7=Pilkiene |first7=Margarita |last8=Wang |first8=Linzhuo |last9=Zhu |first9=Fangwei |last10=Drouin |first10=Nathalie |last11=Chmieliauskas |first11=Alfredas |last12=Šimkonis |first12=Saulius |last13=Mongeon |first13=Mylene |date=2022-11-24 |title=A Multilevel Governance Model for Interorganizational Project Networks |url=https://doi.org/10.1177/87569728221131254 |journal=Project Management Journal |volume=54 |issue=1 |pages=88–105 |doi=10.1177/87569728221131254 |issn=8756-9728}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Unterhitzenberger |first=Christine |last2=Müller |first2=Ralf |last3=Vaagaasar |first3=Anne Live |last4=Ke |first4=Yongjian |last5=Alonderiene |first5=Raimonda |last6=Minelgaite |first6=Inga |last7=Pilkiene |first7=Margarita |last8=Wang |first8=Linzhuo |last9=Zhu |first9=Fangwei |last10=Drouin |first10=Nathalie |last11=Chmieliauskas |first11=Alfredas |last12=Šimkonis |first12=Saulius |last13=Mongeon |first13=Mylene |date=2023-02 |title=A Multilevel Governance Model for Interorganizational Project Networks |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/87569728221131254 |journal=Project Management Journal |language=en |volume=54 |issue=1 |pages=88–105 |doi=10.1177/87569728221131254 |issn=8756-9728}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Müller |first=Ralf |last2=Alix-Séguin |first2=Charlotte |last3=Alonderienė |first3=Raimonda |last4=Bourgault |first4=Mario |last5=Chmieliauskas |first5=Alfredas |last6=Drouin |first6=Nathalie |last7=Ke |first7=Yongjian |last8=Minelgaite |first8=Inga |last9=Pilkienė |first9=Margarita |last10=Šimkonis |first10=Saulius |last11=Unterhitzenberger |first11=Christine |last12=Vaagaasar |first12=Anne Live |last13=Wang |first13=Linzhuo |last14=Zhu |first14=Fangwei |date=2024-07-26 |title=A (meta)governance framework for multi-level governance of inter-organizational project networks |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09537287.2022.2146018 |journal=Production Planning & Control |language=en |volume=35 |issue=10 |pages=1043–1062 |doi=10.1080/09537287.2022.2146018 |issn=0953-7287}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Unterhitzenberger |first=Christine |last2=Müller |first2=Ralf |last3=Vaagaasar |first3=Anne Live |last4=Ke |first4=Yongjian |last5=Alonderiene |first5=Raimonda |last6=Minelgaite |first6=Inga |last7=Pilkiene |first7=Margarita |last8=Wang |first8=Linzhuo |last9=Zhu |first9=Fangwei |last10=Drouin |first10=Nathalie |last11=Chmieliauskas |first11=Alfredas |last12=Šimkonis |first12=Saulius |last13=Mongeon |first13=Mylene |date=2022-11-24 |title=A Multilevel Governance Model for Interorganizational Project Networks |url=https://doi.org/10.1177/87569728221131254 |journal=Project Management Journal |volume=54 |issue=1 |pages=88–105 |doi=10.1177/87569728221131254 |issn=8756-9728}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Minelgaitė |first=Inga |last2=Nedzinskaitė-Mačiūnienė |first2=Rasa |last3=Kristinsson |first3=Kari |last4=Gudjonsson |first4=Sigurdur |date=2019-10-18 |title='The Emperor is Naked!': Exposing (In) efficiency of Self- Assessment and Group – Assessment in Higher Education |url=https://doi.org/10.15823/p.2019.134.3 |journal=Pedagogika |volume=134 |issue=2 |pages=45–60 |doi=10.15823/p.2019.134.3 |issn=2029-0551}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Harðardóttir |first=Arna Kristín |last2=Guðjónsson |first2=Sigurður |last3=Minelgaite |first3=Inga |last4=Kristinsson |first4=Kári |date=2019-12-18 |title=Ethics as usual? |url=https://doi.org/10.30924/mjcmi.24.2.2 |journal=Management |volume=24 |issue=2 |pages=11–21 |doi=10.30924/mjcmi.24.2.2 |issn=1846-3363}}</ref>, meðal annarra viðfangsefna.<ref>{{vefheimild |titill=Search Page {{!}} SpringerLink |url=https://link.springer.com/search?dc.creator=Inga+Minelgaite |ritverk=link.springer.com |tungumál=en}}</ref> == Ekki Akademískur Ferill == Inga Minelgaite hefur fjölbreyttan stjórnunarbakgrunn, með víðtækri reynslu bæði í einkageiranum og opinbera geiranum, sem spannar frá litlum fyrirtækjum til alþjóðlegra viðurkenndra iðnaðarleiðtoga. Á undanförnum árum, sem stofnandi Infinitus Labs<ref>{{Cite web|url=https://infinituslabs.com/|title=Home - infinituslabs.com|date=2022-10-22|language=en-GB|access-date=2025-03-17}}</ref>, hefur hún sérhæft sig í fyrirtækjaþjálfun og ráðgjöf, í samstarfi við fjölbreytt úrval viðskiptavina í einkageiranum, allt frá helstu leiðtogum iðnaðarins til sprotafyrirtækja. Að auki hefur hún tekið virkan þátt í að leggja sitt af mörkum til stjórnunaráætlana í opinbera geiranum, t.d. GovTech Innovation Academy<ref>{{Cite web|url=https://govtechlab.lt/lt/govtech-inovaciju-akademija/|title=GovTech Lab Lithuania|website=govtechlab.lt|access-date=2025-03-17}}</ref>. Nýlegri störf eru meðal annars: stjórnarmaður í WOW háskóla, fyrsta netháskóla heims fyrir konur<ref>{{Cite web|url=https://www.wowuniversity.org/|title=WoW University {{!}} Online Mokymai Moterims|date=2023-03-10|website=www.wowuniversity.org|language=lt-LT|access-date=2025-03-17}}</ref>; ráðgjafarnefnd STEAM miðstöðvarinnar við Klaipėda háskóla<ref>{{Cite web|url=https://www.ku.lt/lt/naujienos/i-steam-klaipeda-patariamosios-tarybos-gretas-prisijunge-islandijos-universiteto-profesore-dr-inga-minelgaite|title=Į STEAM Klaipėda patariamosios tarybos gretas prisijungė Islandijos universiteto profesorė dr. Inga Minelgaitė {{!}} Klaipėdos universitetas|website=www.ku.lt|language=lt|access-date=2025-03-17}}</ref>. Hún starfaði sem formaður ráðs við Kazimieras Simonavicius háskólann (2021–2024). Hún var einnig stofnandi Verkefnastjórnunarstofnunar Háskóla Íslands (2018–2019) og gegndi starfi formanns. Ferill hennar spannar ýmis leiðtogahlutverk, þar á meðal framkvæmdastjóri og verkefnastjóri í byggingariðnaði (2006–2012), auk forstöðumanns Verkefnastjórnunarmiðstöðvar Háskólans í Hagnýtum félagsvísindum (2005–2007). Hún hefur einnig stýrt markaðs-, sölu- og mannauðsstörfum og sýnt í fyrirtæki í viðarvinnsluiðnaði. Sem heiðursræðismaður Litháens á Íslandi (2020–nú) gegnir hún diplómatískum hlutverki við að efla tvíhliða samskipti Litháens og Íslands<ref name=":3">{{Cite web|url=https://dk.mfa.lt/en/news/82/lithuanias-newly-accredited-honorary-consul-in-iceland:916|title=Lithuania's newly accredited Honorary Consul in Iceland {{!}} Embassy of the Republic of Lithuania to the Kingdom of Denmark|website=Lithuania's newly accredited Honorary Consul in Iceland {{!}} Embassy of the Republic of Lithuania to the Kingdom of Denmark|language=en|access-date=2025-03-17}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://dk.mfa.lt/atstovybe/garbes-konsulai/islandijoje/10|title=Islandijoje {{!}} Lietuvos Respublikos ambasada Danijoje|website=Islandijoje {{!}} Lietuvos Respublikos ambasada Danijoje|language=lt|access-date=2025-03-17}}</ref>. Undanfarin ár hefur Inga Minelgaite lagt sitt af mörkum til þróunar ýmissa stofnana sem ráðgjafa og ráðgjafa, með sérþekkingu sinni á stefnumótun fyrirtækja, stjórnarháttum og forystu. Í þessu starfi hefur hún unnið með fjölbreyttum fyrirtækjum, þar á meðal leiðtogum á heimsvísu (t.d. Alba – stærsta álver heims, Bahrein)<ref>{{Cite web|url=https://www.albasmelter.com/en/|title=Home - Aluminium Bahrain (Alba)|website=www.albasmelter.com|language=en|access-date=2025-03-17}}</ref>[https://www.visir.is/paper/serblod/SD190831.pdf]. Inga Minelgaite hefur komið fram sem aðalfyrirlesari, sérfræðingur og pallborðsmeðlimur á fjölmörgum áberandi ráðstefnum, t.d. Innskráning, EBIT<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.delfi.lt/tv/konferencijos/login-2024/login-2024-prof-inga-minelgaite-phd-simona-bareike-jurgita-jaruseviciene-morta-grigaliunaite-starke-rima-aukstuolyte-diskusija-kaip-darbo-rinkoje-islikti-ant-bangos-96543899|title=Login 2024. Prof. Inga Minelgaitė - PhD, Simona Bareikė, Jurgita Jaruševičienė, Morta Grigaliūnaitė-Starkė, Rima Aukštuolytė. Diskusija: Kaip darbo rinkoje išlikti „ant bangos“?|website=Delfi TV|language=lt|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vadovukonferencija.lt/titulinis2021/|title=2021 TITULINIS|website=VADOVŲ KONFERENCIJA EBIT|language=lt-LT|access-date=2025-03-17}}</ref>. == Akademískur ferill == Inga útskrifaðist árið 2004 með BS gráðu í viðskiptafræði, með áherslu á markaðsstjórnun, frá ISM University of Management and Economics, viðskiptaháskóla stofnað í Litháen af ​​BI (Business Institute, Noregi)<ref>{{Cite web|url=https://www.ism.lt/|title=ISM Vadybos ir ekonomikos universitetas|website=ISM University of Management and Economics|language=lt-LT|access-date=2025-03-17}}</ref>. Árið 2008 lauk hún meistaranámi í viðskiptafræði með áherslu á mannauðs- og starfsmannastjórnun frá Tækniháskólanum í Kaunas<ref>{{Cite web|url=https://en.ktu.edu/|title=Home|website=Kaunas University of Technology|language=en|access-date=2025-03-17}}</ref>. Árin 2012-2016 stundaði Inga doktorsnám við Viðskiptafræðideild Háskóla Íslands<ref>{{Cite web|url=https://hi.is/|title=Háskóli Íslands|website=Háskóli Íslands|language=is|access-date=2025-03-17}}</ref> þar sem hún einbeitti sér að þvermenningarlegum leiðtogarannsóknum og hlaut árið 2016 doktorsgráðu í heimspeki. Inga Minelgaite öðlaðist sína fyrstu reynslu sem lektor í æðri menntun 2005-2006 og starfaði sem fyrirlestur við SMK <ref>{{Cite web|url=https://smk.lt/|title=SMK Aukštoji mokykla {{!}} smk.lt|website=smk.lt|access-date=2025-03-17}}</ref>. Hún hefur þó fyrst og fremst byggt upp feril sinn í háskólanámi við Háskóla Íslands, þar sem hún byrjaði sem lektor og var skipuð prófessor árið 2020<ref name=":1" />. Frá 2017 hefur Inga verið námsbrautarstjóri MSc verkefnastjórnunar<ref>{{Cite web|url=https://hi.is/framhaldsnam/verkefnastjornun|title=Verkefnastjórnun|website=Háskóli Íslands|language=is|access-date=2025-03-17}}</ref> og frá 2021 námsbrautarstjóri MA alþjóðaviðskipta og verkefnastjórnunar<ref>{{Cite web|url=https://hi.is/framhaldsnam/althjodavidskipti_og_verkefnastjornun|title=Alþjóðaviðskipti og verkefnastjórnun|website=Háskóli Íslands|language=is|access-date=2025-03-17}}</ref>. Inga Minelgaite hefur unnið með fjölda háskóla, svo sem BI (Noregi) og The Wharton School (Bandaríkjunum). Inga er tengd/gestaprófessor við háskólann í Jóhannesarborg, ISM og fleirum. Hún tekur virkan þátt í rannsóknar- og kennsluverkefnum í samstarfi við þekkta sérfræðinga í iðnaði. Hún er samstarfsaðili á landsvísu í stærstu rannsóknum á forystu innan skipulagsheilda sem gerðar hafa verið - GLOBE verkefnið<ref>{{Cite web|url=https://globeproject.com/|title=GLOBE Project|website=www.globeproject.com|language=en|access-date=2025-03-17}}</ref>. Hún er meðhöfundur fyrstu bókarinnar{{heimild vantar}} um skipulagsleiðtoga á Íslandi sem ber heitið „Demystifying leadership in Iceland: An Inquiry into cultural, societal, and entrepreneurial speciality“<ref name=":2">{{Cite journal |last=Minelgaite |first=Inga |last2=Guðmundsdóttir |first2=Svala |last3=Guðmundsdóttir |first3=Árelía E. |last4=Stangej |first4=Olga |date=2018 |title=Demystifying Leadership in Iceland |url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-96044-9 |journal=Contributions to Management Science |doi=10.1007/978-3-319-96044-9 |issn=1431-1941}}</ref>. == Opinber þjónusta og samfélagsþróun == * 2024 – Meðstofnandi og stjórnarmaður í Félagi litháískra sérfræðinga á Íslandi<ref>{{Cite web|url=https://www.lrt.lt/lituanica/pasaulio-lietuviu-balsas/753/2352608/nuo-verslininku-iki-menininku-islandijos-lietuviai-ikure-profesionalu-kluba?srsltid=AfmBOorIokHInWmj1SWHK9QgFJl5l9VlTb3MAI40joW8GgmomAIz9Yfq|title=Nuo verslininkų iki menininkų: Islandijos lietuviai įkūrė profesionalų klubą|date=2024-09-04|website=lrt.lt|language=lt|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lrt.lt/lituanica/pasaulio-lietuviu-balsas/753/2347330/islandijos-lietuviai-stiprina-rysius-steigs-profesionalu-kluba?srsltid=AfmBOooLV6zWt80pW6cSHJLVPrqWJRSzwr97TQCKvfrbqxbfQ65m9J42|title=Islandijos lietuviai stiprina ryšius: steigs profesionalų klubą|date=2024-08-28|website=lrt.lt|language=lt|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252674283d/skiptir-staerdin-mali-lit-haenskir-ser-fraedingar-a-is-landi-eining-og-sam-starf|title=Skiptir stærðin máli? Lit­háenskir sér­fræðingar á Ís­landi: Eining og sam­starf - Vísir|last=Minelgaite|first=Inga|date=2025-01-13|website=visir.is|language=is|access-date=2025-03-17}}</ref>. * 2023 - Stofnandi og leiðbeinandi við langtíma leiðbeinandanám fyrir stelpur „Aš galiu“ („Ég get“) í Ariogala íþróttahúsinu<ref>{{Cite web|url=https://ariogalosgimnazija.lt/projektine-veikla/ilgalaike-mergaiciu-mentorystes-programa-as-g-a-l-i-u|title=Ilgalaikė mergaičių mentorystės programa "Aš G.A.L.I.U"|website=Raseinių r. Ariogalos gimnazija|language=en|access-date=2025-03-17}}</ref>. * 2022 - Hvetjandi ræðumaður, Future Heroes leiðtoga- og frumkvöðlaáætlun fyrir stúlkur<ref>{{Cite web|url=https://futureheroes.lt/|title=Future Heroes 2025 Lithuania|website=futureheroes.lt|access-date=2025-03-17}}</ref>. * 2023 - 2024 Leiðbeinandi hjá Heidelberg Laureate Forum Foundation (HLFF)<ref>{{Cite web|url=https://www.hlf-foundation.org/|title=HLFF|website=Heidelberg Laureate Forum Foundation|language=en|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hi.is/frettir/vidskiptafraedin_mikilvaeg_i_thverfraedilegu_samstarfi|title=Viðskiptafræðin mikilvæg í þverfræðilegu samstarfi|website=Háskóli Íslands|language=is|access-date=2025-03-17}}</ref>. * 2022 - Virkur talsmaður fyrir stuðningi við Úkraínu<ref>{{Cite web|url=https://icelandmonitor.mbl.is/news/politics_and_society/2022/02/28/large_crowds_in_iceland_protest_invasion_of_ukraine/|title=Large Crowds in Iceland Protest Invasion of Ukraine|website=Iceland Monitor|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vz.lt/laisvalaikis/akiraciai/2018/06/22/portretas-verslo-lyderystes-islandus-moko-lietuveniekada-nenorejusi-buti-lydere|title=Portretas: verslo lyderystės islandus moko lietuvė, niekada nenorėjusi būti lydere - Verslo žinios|website=vz.lt|language=lt|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.linkedin.com/pulse/suffocating-while-breathing-prof-inga-minelgaite-phd-/|title=Suffocating while breathing|website=www.linkedin.com|language=en|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.icelandreview.com/news/protesters-authorities-voice-support-for-ukraine/|title=Protesters, Authorities Voice Support for Ukraine|last=Tómas|first=Ragnar|date=2022-02-25|website=Iceland Review|language=en-US|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/burdargrein/2022/02/27/thusund_motmaeltu_innras_russa_a_thremur_stodum/|title=Þúsund mótmæltu innrás Rússa á þremur stöðum|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-17}}</ref>. * 2022 - Ritnefndarmeðlimur, IPMA Publications, IPMA (International Project Management Association)<ref>{{Cite web|url=https://publications.ipma.world/about/|title=About|language=en-GB|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://english.hi.is/news/ui-professor-editorial-board-international-project-management-association|title=UI professor on the editorial board for the International Project Management Association {{!}} University of Iceland|website=english.hi.is|language=en|access-date=2025-03-17}}</ref>. * 2021 Frumkvöðull að félagslegu verkefninu „Ég er þú“ („Aš esu Tu“). Verkefni sem ætlað er að vekja athygli á og ögra staðalmyndum kynjanna á fagsviðum<ref>{{Cite web|url=https://www.asesutu.org/|title=Aš Esu Tu|website=Asesutu|language=lt-LT|access-date=2025-03-17|archive-date=2025-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250315181408/https://www.asesutu.org/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://zmones.15min.lt/galerija/projekto-as-esu-tu-pristatymas-Ye5K41XABbk|title=Projekto „Aš Esu Tu“ pristatymas|website=zmones.lt|language=lt|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.alfa.lt/aktualijos/kultura/atidaryta-zinomu-salies-vyru-ir-ju-dukteru-fotografiju-paroda-as-esu-tu/243133/|title=Atidaryta žinomų šalies vyrų ir jų dukterų fotografijų paroda „Aš esu Tu“|website=www.alfa.lt|language=lt|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.skinija.lt/en/naujienos/13_the-i-am-you-project-a-strong-message-to-pare|title=„Aš esu Tu“ projektas – stipri žinutė dukras auginantiems tėvams|website=Skinija.lt|language=en|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lrt.lt/naujienos/veidai/14/1465282/barjerus-moterims-darbo-aplinkoje-griaunancio-projekto-pristatyme-sveciai-reiske-stipru-palaikyma|title=Barjerus moterims darbo aplinkoje griaunančio projekto pristatyme svečiai reiškė stiprų palaikymą|date=2021-08-09|website=lrt.lt|language=lt|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.delfi.lt/veidai/zmones/i-paroda-palangoje-susirinko-zinomi-lietuvos-lyderiai-su-seimomis-surengta-socialine-akcija-sulauke-didelio-palaikymo-87898245|title=Į parodą Palangoje susirinko žinomi Lietuvos lyderiai su šeimomis: surengta socialinė akcija sulaukė didelio palaikymo|website=Delfi veidai|language=lt|access-date=2025-03-17}}</ref>. * 2020 skipuð af utanríkisráðuneyti Litháens sem heiðursræðismaður Lýðveldisins Litháen á Íslandi<ref name=":3" /><ref name=":4" />. * 2008 Stofnandi og stjórnarformaður (tvö kjörtímabil) litháísks samfélags á Íslandi<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2008/05/18/lithaar_a_islandi_stofna_felag/|title=Litháar á Íslandi stofna félag|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.icelandreview.com/news/lithuanians-iceland-found-association/|title=Lithuanians in Iceland Found Association|last=Review|first=Iceland|date=2008-05-19|website=Iceland Review|language=en-US|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Citation |title=Islandijos lietuvių bendruomenė |date=2025-03-10 |work=Vikipedija |url=https://lt.wikipedia.org/wiki/Islandijos_lietuvi%C5%B3_bendruomen%C4%97 |access-date=2025-03-17 |language=lt}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.delfi.lt/news/daily/emigrants/buriama-islandijos-lietuviu-bendruomene-17034541|title=Buriama Islandijos lietuvių bendruomenė|website=Delfi|language=lt|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.baltai.lt/?p=21849|title=Baltų žinyčios vartai » Lietuvių bendruomenė – viena aktyviausių imigrantų bendruomenių Islandijoje|language=en-US|access-date=2025-03-17}}</ref>. * 2006 – 2020 Fréttaritari erlendra frétta, LRT litháíska ríkisútvarpið<ref>{{Cite web|url=https://www.lrt.lt/naujienos/tavo-lrt/15/227401/lrt-bendradarbe-islandijoje-isivaizduojama-kad-lyciu-lygybe-moteru-noras-tapti-vyrais|title=LRT bendradarbė Islandijoje: įsivaizduojama, kad lyčių lygybė – moterų noras tapti vyrais|date=2018-09-20|website=lrt.lt|language=lt|access-date=2025-03-17}}</ref>. * Inga Minelgaite er tíð fjölmiðlakona og þjónar sem álitsgjafi, sérfræðingur og almannapersóna <ref>{{Citation |last=Violeta Baubliene |title=STILIUS 0527 STILIUS |date=2023-05-25 |url=https://www.youtube.com/watch?v=U0ptTmbKhmo |access-date=2025-03-17}}</ref><ref name=":5" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/1013708510/stilius|title=Stilius|date=2018-12-15|website=lrt.lt|language=lt|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lrt.lt/radioteka/irasas/2000163377/laimes-dieta-profesore-apie-moteriska-lyderyste-lygybe-profesineje-srityje-ne-tik-moteru-reikalas?season=/mediateka/audio/laimes-dieta/2021|title=Laimės dieta. Profesorė apie moterišką lyderystę: lygybė profesinėje srityje – ne tik moterų reikalas|website=lrt.lt|access-date=2025-03-17}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/2000064576/ar-garbus-amzius-yra-kliutis-turbo-moteriai|title=Ar garbus amžius yra kliūtis „ turbo moteriai ” ?|date=2018-12-15|website=lrt.lt|language=lt|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lrytas.lt/stilius/atvirai/2020/07/14/news/lietuviu-mokslininkes-talentas-atsiskleide-islandijoje-planu-kaip-siekti-karjeros-neturejau--15612906|title=Lietuvių mokslininkės talentas atsiskleidė Islandijoje: „Planų, kaip siekti karjeros, neturėjau“|website=www.lrytas.lt|language=lt|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lrytas.lt/stilius/atvirai/2020/07/16/news/tik-stiliui-islandijoje-gyvenanti-lietuviu-mokslininke-atvirai-apie-senus-stereotipus-ir-laika-seimai-15605203|title=Tik „Stiliui“: Islandijoje gyvenanti lietuvių mokslininkė atvirai – apie senus stereotipus ir laiką šeimai|website=www.lrytas.lt|language=lt|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lrt.lt/naujienos/verslo-pozicija/692/1206079/inga-minelgaite-tvarumas-turi-buti-uzkoduotas-imones-strategijoje|title=Inga Minelgaitė. Tvarumas turi būti užkoduotas įmonės strategijoje|date=2020-08-26|website=lrt.lt|language=lt|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/2000109664/kad-krize-atveria-ir-galimybes-irodo-islandai-apie-sekmingus-kriziu-valdymo-precedentus-pasakoja-mokslininke|title=Kad krizė atveria ir galimybes – įrodo islandai: apie sėkmingus krizių valdymo precedentus pasakoja mokslininkė|date=2020-05-27|website=lrt.lt|language=lt|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ziniuradijas.lt/laidos/ziniu-radijo-contribee/pasiaiskinam-kaip-su-nepotizmu-kovoja-islandija?video=1|title=„Pasiaiškinam?“. Kaip su nepotizmu kovoja Islandija?|website=Žinių radijas – viena objektyviausių ir operatyviausių radijo stočių Lietuvoje|language=lt-LT|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ziniuradijas.lt/laidos/ekonominiai-pietus/kaip-lietuviai-gali-tapti-profesoriais-islandijoje-ir-kodel-svarbu-nepamirsti-lyciu-lygybes?soundtrack=1|title=Kaip lietuviai gali tapti profesoriais Islandijoje ir kodėl svarbu nepamiršti lyčių lygybės?|website=Žinių radijas – viena objektyviausių ir operatyviausių radijo stočių Lietuvoje|language=lt-LT|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://viljinn.is/frettaveita/gleymid-stodugleikanum-framtidin-er-theirra-sem-syna-mestu-seigluna/|title=Gleymið stöðugleikanum, framtíðin er þeirra sem sýna mestu seigluna|last=Ritstjórn|date=2020-06-02|website=VILJINN|language=is|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242634682d/-opinberi-geirinn-er-ad-breytast-og-thar-tharf-mikinn-fjolda-verkefnastjora-|title=„Opin­beri geirinn er að breytast og þar þarf mikinn fjölda verkefnastjóra“ - Vísir|last=Sveinsdóttir|first=Rakel|date=2024-10-16|website=visir.is|language=is|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bernardinai.lt/lietuvos-garbes-konsule-islandijoje-palyginti-su-islandais-esame-linke-labiau-save-riboti-ir-sunkiau-dirbti/|title=Lietuvos garbės konsulė Islandijoje: palyginti su islandais, esame linkę labiau save riboti ir sunkiau dirbti|last=Rasa|last2=bernardinai.lt|date=2023-09-16|website=Bernardinai.lt|language=lt|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242632506d/fra-vinnustofum-til-bordstofa|title=Frá vinnu­stofum til borð­stofa - Vísir|last=Minelgaite|first=Halla Margrét Hinriksdóttir,Inga|date=2024-09-10|website=visir.is|language=is|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.birtingur.is/russar-eitrudu-lithaiska-menningu-afi-minn-eyddi-tiu-arum-i-siberiskum-utrymingarbudum-og-missti-thar-tvo-born/|title=Rússar eitruðu litháíska menningu. „Afi minn eyddi tíu árum í síberískum útrýmingarbúðum og missti þar tvö börn“ {{!}} Birtíngur útgáfufélag|date=2024-07-16|language=is|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gamla.mannlif.is/vikan/konur-af-erlendum-uppruna-eru-audlind/|title=„Konur af erlendum uppruna eru auðlind" -|last=Benónýsdóttir|first=Friðrika|date=2021-01-25|website=Mannlíf.is|language=is|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lrt.lt/naujienos/gyvenimas/13/1497777/inga-minelgaite-neuroivairove-ne-problema-o-galimybe-ne-individuali-o-visuomenes|title=Inga Minelgaitė. Neuroįvairovė: ne problema, o galimybė. Ne individuali, o visuomenės|date=2021-09-16|website=lrt.lt|language=lt|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vb.is/skodun/vannytt-audlind/|title=Vannýtt auðlind?|website=www.vb.is|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/skodun/2020-12-18-stjornun-tengslaneta-i-byggingaridnadinum-onytt-audlind/|title=Stjórnun tengslaneta í byggingariðnaðinum: ónýtt auðlind?|date=2020-12-21|website=Kjarninn|language=is|access-date=2025-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vb.is/frettir/norraenir-stjornarhaettir-eftirsottir-vids-vegar/|title=Norrænir stjórnarhættir eftirsóttir|website=www.vb.is|access-date=2025-03-17}}</ref><ref name=":2" />. == Viðurkenningar == Tilnefning "For International Scientific Achievements", gefin út af alþjóðlegum litháískum leiðtogum, verðlaun 2024 <ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1287/orms.2024.01.23n|title=Call for Nominations: Editor-in-Chief, &amp;lt;em&amp;gt;Marketing Science&amp;lt;/em&amp;gt;|date=2024-03-15|website=ORMS News Group|access-date=2025-03-17}}</ref>. Global Lithuanian Leaders (GLL) verðlaunin eru tileinkuð því að viðurkenna og fagna framúrskarandi framlagi litháískra sérfræðinga og útlendinga sem hafa komið verulega áleiðis í þróun Litháens og alþjóðlegri viðurkenningu. Þessi virtu verðlaun heiðra einstaklinga sem hafa sýnt einstaka hollustu við að tengja Litháen við heiminn með sérfræðiþekkingu sinni, nýsköpun og samvinnu. GLL sameinar Litháa frá yfir 40 löndum og stendur fyrir öflugt net meira en 1.000 sérfræðinga, frumkvöðla og frumkvöðla sem leggja virkan þátt í alþjóðlegri nærveru og þróun Litháens. 2024 var hún tilnefnd til verðlaunana sérfræðingur ársins af Lithuanian Project Management Association/IPMA Lithuania. Þessi tilnefning viðurkennir viðleitni og áhrif prófessors Minelgaite við að kynna viðeigandi og ný efni í verkefnastjórnun meðal fjölbreytts hóps hagsmunaaðila og örva þverfaglega umræðu<ref>{{Cite web|url=https://www.ipma.lt/naujienos/lpva-nariu-sventinis-vakaras/|title=LPVA narių šventinis vakaras – Lietuvos projektų vadybos asociacija|language=lt-LT|access-date=2025-03-17}}</ref>. „Žemaitis“-verðlaunin, Raseiniai-héraðssveitarfélaginu, febrúar 2024 <ref>{{Cite journal |last=Malakauskas (redaktorius) |first=Kęstutis |last2=Biekšienė |first2=Kristina |last3=Zaveckienė |first3=Jurgita |last4=Poškienė |first4=Lina |last5=Dobrovolskienė |first5=Laima |last6=Šarauskas |first6=Valdas |last7=Žemaitis |first7=Marius |last8=Miliauskas |first8=Skaidrius |date=2024-05-23 |title=Idiopatinės plaučių fibrozės ir progresuojančios plaučių fibrozės diagnostikos ir gydymo rekomendacijos 2024 m |url=https://doi.org/10.37499/pia.1419 |journal=Pulmonology and allergology |volume=8 |issue=1 |pages=10–25 |doi=10.37499/pia.1419 |issn=2538-7324}}</ref>. Žemaitis-verðlaunin eru veitt af Raseiniai-héraðssveitarfélaginu til að heiðra einstaklinga, samtök eða samfélög sem hafa lagt mikið af mörkum til þróunar menningar, sögu, almenningslífs eða annarra svæða Raseiniai-svæðisins. „Ariogalos Garbė“ (heiður Ariogala) verðlaunin, Ariogala Town, á 770 ára afmælishátíð árið 2023<ref>{{Cite journal |last=Dobradziejutė |first=Rugilė |last2=Ruokis |first2=Pijus |date=2023-12-01 |title=KRAUJAVIMO NĖŠTUMO METU DIAGNOSTIKA IR GYDYMAS |url=https://doi.org/10.35988/sm-hs.2023.302 |journal=Health Sciences |volume=33 |issue=7 |pages=192–195 |doi=10.35988/sm-hs.2023.302}}</ref>. Ariogalos Garbė verðlaunin eru veitt einstaklingum sem hafa lagt framúrskarandi framlag til þróunar og fulltrúa Ariogala samfélagsins. Þessi virðulega viðurkenning er veitt bæði íbúum á staðnum og þeim sem hafa haft jákvæð áhrif á bæinn og umhverfi hans. Verðlaunin tákna viðurkenningu fyrir afrek sem hafa aukið nafn og álit Ariogala. Árið 2020 var Inga tilnefnd sem vísindamaður ársins af tímaritinu People („Žmonės“) í Litháen<ref name=":1" />. Hún var tilnefnd fyrir virka þátttöku í leiðtogarannsóknum, sérstaklega fyrir opinbera útrás um forystu og forystu. Inga er meðhöfundur bókarinnar Demystifying Leadership in Iceland sem var tilnefnd til EURAM bókaverðlaunanna 2018. Evrópska stjórnunarakademían (EURAM) var stofnuð árið 2001 og er tileinkuð framgangi stjórnunar sem fræðigreinar í Evrópu<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.26481/umamer.1995014|title=The dynamics of research networks in Brite-Euram|last=W.|first=Garcia-Fontes|last2=A.|first2=geuna|date=1995|website=doi.org|access-date=2025-03-17}}</ref>. == Einkalíf == Inga Minelgaite er dóttir Liudvikas Minelga (1957–2016), rafeindavirkja, frumkvöðuls og æðstu stjórnanda, og Jovita Minelgienė (f. 1962), MSc í kennslufræði, frumkvöðla. Hún er einnig (stjúp)móðir fimm barna. == Tilvísanir == <references /> [[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1982]] 4sczpevdqss9s0qxg5fgzu2nzwrdauh 0 169697 1958944 1934895 2026-04-06T00:25:56Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 1958944 wikitext text/x-wiki [[Mynd:David_Wessel_(14052982748).jpg|thumb|David Wessel.]] '''David Meyer Wessel''' (fæddur febrúar 21, 1954) er bandarískur blaðamaður og [[rithöfundur]]. Hann hefur deilt tveimur [[Pulitzer-verðlaunin|Pulitzer-verðlaunum]] fyrir blaðamennsku.<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/topics|title=Topics - The Wall Street Journal|website=WSJ|language=en|access-date=2022-09-23}}</ref> Hann er forstöðumaður Hutchins Center on Fiscal & Monetary Policy hjá Brookings Institution og er fréttaritari The Wall Street Journal, þar sem hann starfaði í 30 ár.<ref>{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/experts/david-wessel/|title=David Wessel|date=2016-07-06|website=Brookings|language=en-US|access-date=2022-09-23}}</ref> == Ævi == Wessel er ættaður frá New Haven, Connecticut. Hann er sonur Morris A. Wessel, barnalæknis, og Irmgard R. Wessel, klínísks félagsráðgjafa.<ref>{{Cite web|url=https://www.nhregister.com/news/article/City-native-is-expanding-his-Scope-11710610.php|title=City native is expanding his 'Scope'|last=Kita|first=Walter|date=2001-01-02|website=New Haven Register|language=en-US|access-date=2022-09-23}}</ref> Wessel útskrifaðist frá Richard C. Lee High School í New Haven árið 1971 og frá Haverford College árið 1975 með hagfræðigráðu.<ref>{{Cite web|url=https://www.haverford.edu/college-communications/news/michael-paulson-86-and-david-wessel-75-among-2003-pulitzer-winners|title=MICHAEL PAULSON '86 AND DAVID WESSEL '75 AMONG 2003 PULITZER WINNERS|website=www.haverford.edu|language=en|access-date=2022-09-23|archive-date=2022-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203647/https://www.haverford.edu/college-communications/news/michael-paulson-86-and-david-wessel-75-among-2003-pulitzer-winners|url-status=dead}}</ref> Wessel hóf blaðamennskuferil sinn hjá Middletown, ''Connecticut Press'' árið 1975 og flutti sig til ''Hartford Courant'' árið 1977. Árið 1980 var hann í eitt ár Knight-Bagehot Fellow í viðskipta- og hagfræðiblaðamennsku við Graduate School of Journalism í Columbiaháskóla.<ref>{{cite web|url=http://www.journalism.columbia.edu/system/documents/534/original/2011_Knight-Bagehot_Annual_Report.pdf|title=Wayback Machine|date=2013-11-05|website=web.archive.org|access-date=2022-09-23|archive-date=2013-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105091059/http://www.journalism.columbia.edu/system/documents/534/original/2011_Knight-Bagehot_Annual_Report.pdf|url-status=unfit}}</ref> Wessel flutti sig ti ''The Boston Globe'' árið 1981 og árið 1983 sem blaðamaður ''The Wall Street Journal'' í Boston. Hann flutti til skrifstofunnar í [[Washington, D.C.]] árið 1987 og starfaði þar nær allan þann tíman á meðan hann starfaði fyrir blaðið, nema á árunum 1999-2000 þar sem hann var við störf í Berlín við blaðamennsku.<ref>{{Cite web|url=http://www.fiscalsummit.com/?p=1075|title=David Wessel {{!}} 2012 Fiscal Summit|date=2013-01-23|website=archive.ph|access-date=2022-09-23|archive-date=2013-01-23|archive-url=https://archive.today/20130123155525/http://www.fiscalsummit.com/?p=1075|url-status=bot: unknown}}</ref> Þann 4. desember 2013 tilkynnti The Brookings Institution að Wessel yrði stofnandi nýrrar Hutchins-miðstöðvar um ríkisfjármál og peningastefnu.<ref>{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/news-releases/brookings-launches-the-hutchins-center-on-fiscal-and-monetary-policy/|title=Brookings Launches the Hutchins Center on Fiscal and Monetary Policy|date=-001-11-30T00:00:00+00:00|website=Brookings|language=en-US|access-date=2022-09-23}}</ref> Wessel og eiginkona hans Naomi Karp, sem áður var háttsettur sérfræðingur á skrifstofu Consumer Financial Protection Bureau fyrir eldri Bandaríkjamenn,<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/10/31/your-money/new-guidelines-aim-to-help-financial-caregivers.html|title=New Guidelines Aim to Help Financial Caregivers|last=Carrns|first=Ann|date=2013-10-30|work=The New York Times|access-date=2022-09-23|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> eiga tvö börn, Julia og Ben. == Framlög til hagfræðinnar == Wessel er höfundur nokkurra bóka og ritstjóri ''Central Banking after the Great Recession'' (2014), Bók Wessel, ''Only the Rich Can Play: How Washington Works in the New Gilded Age'' (2021) fjallar um svokölluð "Opportunity Zones" sem tekin voru upp árið 2017 í Bandaríkjunum. Markmiðið með "Opportunity Zones" er að ýta undir fjárfestingu og þar með atvinnusköpun á svæðum þar sem efnahagsleg neyð ríkir. Til þess að laða að fjárfesta eru þeim gefin margvísleg skattafríðindi.<ref>{{Cite web|url=https://www.irs.gov/credits-deductions/businesses/opportunity-zones|title=Opportunity Zones {{!}} Internal Revenue Service|website=www.irs.gov|language=en|access-date=2022-09-23}}</ref> Wessel talar um að þróunin hefur leitt til 8,764 skattaskjóla í Bandaríkjunum. Hann talar um að efnaðir einstaklingar hafa nýtt sér þessi fríðindi til að koma í veg fyrir greiðslu á fjármagnstekjuskatti í sínu fylki. Fjárfestar hafa þar með selt sín hlutabréf með hagnaði og sett fjármagnið í "Opportunity Zones" og komist þar með undan því að greiða skatt ef fjármagnið er haldið föstu þar í 10 ár. Titill bókarinnar sem er að þeir ríku geta einnig spilað er lýsandi fyrir þessar aðstæður, eina leiðin til að fá þá efnuðu til að styðja við lágtekjusamfélögin er með því að gera þá enn efnaðari.<ref>{{Citation|title=David Wessel: Only the Rich Can Play: How Washington Works in the New Gilded Age|url=https://www.youtube.com/watch?v=kJWaeJANpB0|language=is-IS|access-date=2022-09-23}}</ref> == Tilvísanir== {{f|1954}} {{DEFAULTSORT:Wessel, David}} [[Flokkur:Bandarískir blaðamenn]] [[Flokkur:Pulitzer-verðlaunahafar]] 3lywqidahkgykb69a9ipzdxhrl57f5r 0 171361 1958967 1789265 2026-04-06T01:17:49Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1958967 wikitext text/x-wiki Samkvæmt skýrslu Pew Research Center frá 2009 búa um 2.000 múslimar í Liechtenstein, um það bil 4,8% af almenningi (miðað við manntal frá árinu 2000).<ref>{{Cite web |url=http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf |title=Pew Forum |access-date=2010-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110519092435/http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf |archive-date=2011-05-19 |url-status=dead }}</ref> Í manntalinu 2010 voru 5,4% þjóðarinnar (1960 manns) múslimar; fjöldinn hækkaði í 5,9% í manntalinu 2015.<ref name="li">{{cite web|title=Islam in Liechtenstein. Demografische Entwicklung, Vereinigungen, Wahrnehmungen, Herausforderungen|url=https://www.liechtenstein-institut.li/contortionist/0/contortionistUniverses/397/rsc/Publikation_downloadLink/Islamstudie_final_6.pdf|publisher=Liechtenstein Institut|author=Wilfried Marxer|author2=Martina Sochin D’Elia|author3=Günther Boss|author4=Hüseyin I. Çiçek|publication-place=Bendern|date=September 2017|access-date=June 8, 2019|archive-date=júní 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608185812/https://www.liechtenstein-institut.li/contortionist/0/contortionistUniverses/397/rsc/Publikation_downloadLink/Islamstudie_final_6.pdf|url-status=dead}}</ref> Samkvæmt Pew Research er spáð að þessi tala haldist stöðug fram til 2030.<ref>{{cite web|title=Muslim populations by country|url= https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/jan/28/muslim-population-country-projection-2030|publisher=The Guardian Datablog|access-date=June 9, 2019}}</ref> Mikill meirihluti múslima í Liechtenstein eru súnnítar og eru þeir aðallega frá Tyrklandi, Kosovo, [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] og Norður-Makedóníu.<ref name=Liechtenstein>{{cite web|title=Liechtenstein|url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2017/eur/280926.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529213455/https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2017/eur/280926.htm|url-status=dead|archive-date=29 May 2018|publisher=U.S. Department of State|access-date=29 May 2017}}</ref> Ekki kemur fram í manntalsskýrslum hversu stór hluti múslima hefur ríkisborgararétt frá Liechtenstein. Árið 2006 lagði ríkið framlag upp á 20.000 Bandaríkjadali (25.000 svissneska franka) til múslimasamfélagsins.<ref>{{cite web|title=Religious Beliefs In Liechtenstein|url=https://www.worldatlas.com/articles/religious-beliefs-in-liechtenstein.html|publisher=worldatlas.com|access-date=25 April 2017}}</ref> Síðan 2001 hefur ríkisstjórnin veitt múslimasamfélaginu dvalarleyfi fyrir einn imam, auk eins skammtímadvalarleyfis fyrir imam til viðbótar á [[Ramadan]]. Ríkisstjórnin fylgir þeirri stefnu að veita ímamum vegabréfsáritanir reglulega í skiptum fyrir samþykki bæði [[tyrkneska]] félagsins og íslamska samfélagsins um að koma í veg fyrir trúarofbeldi imamanna eða útbreiðslu trúarofsatrúar.<ref>{{cite web|title=Liechtenstein - The World Missions Atlas Project|url=http://www.worldmap.org/uploads/9/3/4/4/9344303/liechtensteinprofile.pdf|publisher=worldmap.org|page=14}}</ref> == Tengt efni == * [[Íslam]] * [[Íslam í Evrópu]] * [[Íslam á Íslandi]] * [[Evrabía]] ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Íslam í Evrópu]] 2drxo4llc9v5yhpmg9wt30j4bw3ma50 1958968 1958967 2026-04-06T01:19:40Z Kattarnef 106306 1958968 wikitext text/x-wiki Það búa um 2.000 múslimar í Liechtenstein, um það bil 4,8% af almenningi (miðað við manntal frá árinu 2000).<ref>{{Cite web |url=http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf |title=Pew Forum |access-date=2010-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110519092435/http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf |archive-date=2011-05-19 |url-status=dead }}</ref> Í manntalinu 2010 voru 5,4% þjóðarinnar (1960 manns) múslimar; fjöldinn hækkaði í 5,9% í manntalinu 2015.<ref name="li">{{cite web|title=Islam in Liechtenstein. Demografische Entwicklung, Vereinigungen, Wahrnehmungen, Herausforderungen|url=https://www.liechtenstein-institut.li/contortionist/0/contortionistUniverses/397/rsc/Publikation_downloadLink/Islamstudie_final_6.pdf|publisher=Liechtenstein Institut|author=Wilfried Marxer|author2=Martina Sochin D’Elia|author3=Günther Boss|author4=Hüseyin I. Çiçek|publication-place=Bendern|date=September 2017|access-date=June 8, 2019|archive-date=júní 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608185812/https://www.liechtenstein-institut.li/contortionist/0/contortionistUniverses/397/rsc/Publikation_downloadLink/Islamstudie_final_6.pdf|url-status=dead}}</ref> Samkvæmt Pew Research er spáð að þessi tala haldist stöðug fram til 2030.<ref>{{cite web|title=Muslim populations by country|url= https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/jan/28/muslim-population-country-projection-2030|publisher=The Guardian Datablog|access-date=June 9, 2019}}</ref> Mikill meirihluti múslima í Liechtenstein eru súnnítar og eru þeir aðallega frá Tyrklandi, Kosovo, [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] og Norður-Makedóníu.<ref name=Liechtenstein>{{cite web|title=Liechtenstein|url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2017/eur/280926.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529213455/https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2017/eur/280926.htm|url-status=dead|archive-date=29 May 2018|publisher=U.S. Department of State|access-date=29 May 2017}}</ref> Ekki kemur fram í manntalsskýrslum hversu stór hluti múslima hefur ríkisborgararétt frá Liechtenstein. Árið 2006 lagði ríkið framlag upp á 20.000 Bandaríkjadali (25.000 svissneska franka) til múslimasamfélagsins.<ref>{{cite web|title=Religious Beliefs In Liechtenstein|url=https://www.worldatlas.com/articles/religious-beliefs-in-liechtenstein.html|publisher=worldatlas.com|access-date=25 April 2017}}</ref> Síðan 2001 hefur ríkisstjórnin veitt múslimasamfélaginu dvalarleyfi fyrir einn imam, auk eins skammtímadvalarleyfis fyrir imam til viðbótar á [[Ramadan]]. Ríkisstjórnin fylgir þeirri stefnu að veita ímamum vegabréfsáritanir reglulega í skiptum fyrir samþykki bæði [[tyrkneska]] félagsins og íslamska samfélagsins um að koma í veg fyrir trúarofbeldi imamanna eða útbreiðslu trúarofsatrúar.<ref>{{cite web|title=Liechtenstein - The World Missions Atlas Project|url=http://www.worldmap.org/uploads/9/3/4/4/9344303/liechtensteinprofile.pdf|publisher=worldmap.org|page=14}}</ref> == Tengt efni == * [[Íslam]] * [[Íslam í Evrópu]] * [[Íslam á Íslandi]] * [[Evrabía]] ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Íslam í Evrópu]] ebrxkx2ova6n5elkhbp5u7s4frxi0cp 2 172897 1958930 1914131 2026-04-05T23:24:53Z Örverpi 89677 1958930 wikitext text/x-wiki {{Formúlu 1 ökumaður |name = Alain Prost |image = Festival automobile international 2015 - Photocall - 065 (cropped3).jpg |image_size = |alt = |caption = Prost árið 2015 |birth_name = Alain Marie Pascal Prost |birth_date = {{fæðingardagur og aldur|1955|2|24}} |birth_place = Lorette, Loire, [[Frakkland]] |death_date = |death_place = |relatives = |nationality = {{flagicon|Frakkland}} Franskur |years = [[Formúla 1 1980|1980]]-[[Formúla 1 1991|1991]], [[Formúla 1 1993|1993]] |teams = [[McLaren]], [[Renault í Formúlu 1|Renault]], [[Scuderia Ferrari|Ferrari]], [[Williams Racing|Williams]] |2025 Team = |car_number = |races = 202 (199 ræsingar) |championships = 4 ([[Formúla 1 1985|1985]], [[Formúla 1 1986|1986]], [[Formúla 1 1989|1989]], [[Formúla 1 1993|1993]]) |wins = 51 |podiums = 106 |points = 768.5 |poles = 33 |fastest_laps = 41 |first_race = Argentínski kappaksturinn 1980 |first_win = Franski kappaksturinn 1981 |last_win = Þýski kappaksturinn 1993 |last_race = Ástralski kappaksturinn 1993 |last_season = |last_position = | prev series = | prev series years= |titles = | title years = |website = |signature = Tanda tangan Alain Prost.svg |signature_size = |module = |module2 = |module3 = |module4 = |module5 = |updated = }} '''Alain Marie Pascal Prost''' (f. 24 febrúar 1955) er franskur fyrrum akstursíþróttamaður og liðseigandi sem keppti í Formúlu 1 á árunum 1980 til 1993. Prost fékk viðurnefnið "'''Prófessorinn'''", hann vann fjóra heimsmeistaratitla ökumanna í Formúlu 1 og þegar hann hætti átti hann metið fyrir flestar unnar keppnir (51), hraðasta hringi (41) og verðlaunapalla (106). ==Formúla 1== ===McLaren (1980)=== Eftir að hafa unnið evrópsku Formúlu 3 mótaröðina var Prost í viðræðum við þrjú Formúlu 1 lið, [[McLaren]], [[Brabham]] og [[Équipe Ligier|Ligier]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mclaren.com/racing/heritage/formula-1/drivers/alain-prost/alain-prost-extract-1/|titill=Alain Prost Biography | Extract 1|höfundur=|útgefandi=|tilvitnun=|dags=6. október 2015|vefsíða=mclaren.com|skoðað=XXXX 2025|archive-url=|archive-date=}}</ref> Hann heillaði McLaren liðsstjórann Teddy Mayer í prufukeyrslu fyrir liðið og skrifaði undir hjá þeim fyrir 1980 tímabilið og varð liðsfélagi John Watson.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.formula1.com/en/information/drivers-hall-of-fame-alain-prost.6xkomcqkRL5K0HgmPX4zAH|titill=Alain Prost|höfundur=|útgefandi=|tilvitnun=|dags=|vefsíða=formula1.com|skoðað=XXXX 2025|archive-url=|archive-date=}}</ref> Prost byrjaði vel og náði því sjaldgæfa afreki að skora stig í sinni fyrstu keppni í [[Búenos Aíres]], 1 stig fyrir að lenda í sjötta sæti.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.nytimes.com/1987/11/08/magazine/racing-s-record-breaker.html|titill=RACING'S RECORD-BREAKER|höfundur=Stewart McBride|útgefandi=|tilvitnun=|dags=8. nóvember 1987|vefsíða=nytimes.com|skoðað=XXXX 2025|archive-url=|archive-date=}}</ref> Prost endaði í 15. sæti í ökumannsmótinu með aðeins fimm stig (einu stigi á eftir liðsfélaganum Watson), hann skoraði stig í Búenos Aíres, Interlagos, Brands Hatch og Zandvoort. Hann lenti í nokkrum slysum og úlnliðsbrotnaði á Kyalami og fékk heilahristing á æfingu á Watkins Glen. Hann þurfti að hætti keppni í [[Montréal]] eftir bilun í afturfjöðrun. Í lok tímabils, þrátt fyrir að eiga tvö tímabil eftir á samning sínum, fór Prost frá McLaren til Renault. Hann útskýrði seinna að hann fór frá liðinu því bíllinn bilaði mikið og honum fannst liðið kenna honum um marga árekstra.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-2000/28/alain-prost-mclaren/|titill=Alain Prost - McLaren (1980)|höfundur=David Malsher|útgefandi=|tilvitnun=|dags=|vefsíða=motorsportmagazine.com|skoðað=XXXX 2025|archive-url=|archive-date=}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://web.archive.org/web/20061030002900/http://www.grandprix.com/gpe/drv-proala.html|titill=DRIVERS: ALAIN PROST|höfundur=|útgefandi=|tilvitnun=|dags=|vefsíða=https://web.archive.org/web/20061030002900/http://www.grandprix.com/gpe/drv-proala.html|skoðað=XXXX 2025|archive-url=|archive-date=}}</ref> ===Renault (1981-1983)=== Prost náði fyrsti sigri sínum í Franska kappakstrinum 1981 á Dijon brautinni.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.upi.com/Archives/1981/07/05/Alain-Prost-of-France-won-the-French-Formula-1/9010363153600/|titill=Alain Prost of France won the French Formula 1|höfundur=John A. Callcott|útgefandi=United Press International|tilvitnun=|dags=5. júlí 1981|vefsíða=upi.com|skoðað=5. apríl 2026|archive-url=|archive-date=}}</ref> ===McLaren (1984-1989)=== Prost varð liðsfélagi tvöfalda heimsmeistarans [[Niki Lauda]] árið 1984 þegar hann fór aftur til McLaren. Hann keyrði McLaren MP4/2 sem nýtti 1.5 lítra TAG-Porsche V6 vél. Hann tapaði heimsmeistaratitlinum fyrir liðsfélaganum í seinustu keppni tímabilsins í Portúgal, hálfu stigi á eftir Lauda þrátt fyrir að hafa unnið 7 keppnir yfir tímabilið gegn 5 sigrum Lauda.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.motorsportmagazine.com/database/drivers/alain-prost/|titill=Alain Prost|höfundur=|útgefandi=Motorsport Database - Motor sport Magazine|tilvitnun=|dags=5. apríl 2025|vefsíða=motorsportmagazine.com|skoðað=5. apríl 2026|archive-url=|archive-date=}}</ref> ===Ferrari (1990-1991)=== ===Williams (1993)=== ==Tilvísanir== <references/> {{f|1955}} [[Flokkur:Formúlu 1 ökumenn]] [[Flokkur:Franskir akstursíþróttamenn]] aeg982i28zbtfxuogw7i22pp1zqxwzm 1958939 1958930 2026-04-06T00:04:39Z Örverpi 89677 1958939 wikitext text/x-wiki {{Formúlu 1 ökumaður |name = Alain Prost |image = Festival automobile international 2015 - Photocall - 065 (cropped3).jpg |image_size = |alt = |caption = Prost árið 2015 |birth_name = Alain Marie Pascal Prost |birth_date = {{fæðingardagur og aldur|1955|2|24}} |birth_place = Lorette, Loire, [[Frakkland]] |death_date = |death_place = |relatives = |nationality = {{flagicon|Frakkland}} Franskur |years = [[Formúla 1 1980|1980]]-[[Formúla 1 1991|1991]], [[Formúla 1 1993|1993]] |teams = [[McLaren]], [[Renault í Formúlu 1|Renault]], [[Scuderia Ferrari|Ferrari]], [[Williams Racing|Williams]] |2025 Team = |car_number = |races = 202 (199 ræsingar) |championships = 4 ([[Formúla 1 1985|1985]], [[Formúla 1 1986|1986]], [[Formúla 1 1989|1989]], [[Formúla 1 1993|1993]]) |wins = 51 |podiums = 106 |points = 768.5 |poles = 33 |fastest_laps = 41 |first_race = Argentínski kappaksturinn 1980 |first_win = Franski kappaksturinn 1981 |last_win = Þýski kappaksturinn 1993 |last_race = Ástralski kappaksturinn 1993 |last_season = |last_position = | prev series = | prev series years= |titles = | title years = |website = |signature = Tanda tangan Alain Prost.svg |signature_size = |module = |module2 = |module3 = |module4 = |module5 = |updated = }} '''Alain Marie Pascal Prost''' (f. 24 febrúar 1955) er franskur fyrrum akstursíþróttamaður og liðseigandi sem keppti í Formúlu 1 á árunum 1980 til 1993. Prost fékk viðurnefnið "'''Prófessorinn'''", hann vann fjóra heimsmeistaratitla ökumanna í Formúlu 1 og þegar hann hætti átti hann metið fyrir flestar unnar keppnir (51), hraðasta hringi (41) og verðlaunapalla (106). ==Formúla 1== ===McLaren (1980)=== Eftir að hafa unnið evrópsku Formúlu 3 mótaröðina var Prost í viðræðum við þrjú Formúlu 1 lið, [[McLaren]], [[Brabham]] og [[Équipe Ligier|Ligier]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mclaren.com/racing/heritage/formula-1/drivers/alain-prost/alain-prost-extract-1/|titill=Alain Prost Biography | Extract 1|höfundur=|útgefandi=|tilvitnun=|dags=6. október 2015|vefsíða=mclaren.com|skoðað=XXXX 2025|archive-url=|archive-date=}}</ref> Hann heillaði McLaren liðsstjórann Teddy Mayer í prufukeyrslu fyrir liðið og skrifaði undir hjá þeim fyrir 1980 tímabilið og varð liðsfélagi John Watson.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.formula1.com/en/information/drivers-hall-of-fame-alain-prost.6xkomcqkRL5K0HgmPX4zAH|titill=Alain Prost|höfundur=|útgefandi=|tilvitnun=|dags=|vefsíða=formula1.com|skoðað=XXXX 2025|archive-url=|archive-date=}}</ref> Prost byrjaði vel og náði því sjaldgæfa afreki að skora stig í sinni fyrstu keppni í [[Búenos Aíres]], 1 stig fyrir að lenda í sjötta sæti.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.nytimes.com/1987/11/08/magazine/racing-s-record-breaker.html|titill=RACING'S RECORD-BREAKER|höfundur=Stewart McBride|útgefandi=|tilvitnun=|dags=8. nóvember 1987|vefsíða=nytimes.com|skoðað=XXXX 2025|archive-url=|archive-date=}}</ref> Prost endaði í 15. sæti í ökumannsmótinu með aðeins fimm stig (einu stigi á eftir liðsfélaganum Watson), hann skoraði stig í Búenos Aíres, Interlagos, Brands Hatch og Zandvoort. Hann lenti í nokkrum slysum og úlnliðsbrotnaði á Kyalami og fékk heilahristing á æfingu á Watkins Glen. Hann þurfti að hætti keppni í [[Montréal]] eftir bilun í afturfjöðrun. Í lok tímabils, þrátt fyrir að eiga tvö tímabil eftir á samning sínum, fór Prost frá McLaren til Renault. Hann útskýrði seinna að hann fór frá liðinu því bíllinn bilaði mikið og honum fannst liðið kenna honum um marga árekstra.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-2000/28/alain-prost-mclaren/|titill=Alain Prost - McLaren (1980)|höfundur=David Malsher|útgefandi=|tilvitnun=|dags=|vefsíða=motorsportmagazine.com|skoðað=XXXX 2025|archive-url=|archive-date=}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://web.archive.org/web/20061030002900/http://www.grandprix.com/gpe/drv-proala.html|titill=DRIVERS: ALAIN PROST|höfundur=|útgefandi=|tilvitnun=|dags=|vefsíða=https://web.archive.org/web/20061030002900/http://www.grandprix.com/gpe/drv-proala.html|skoðað=XXXX 2025|archive-url=|archive-date=}}</ref> ===Renault (1981-1983)=== Prost náði fyrsti sigri sínum í Franska kappakstrinum 1981 á Dijon brautinni.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.upi.com/Archives/1981/07/05/Alain-Prost-of-France-won-the-French-Formula-1/9010363153600/|titill=Alain Prost of France won the French Formula 1|höfundur=John A. Callcott|útgefandi=United Press International|tilvitnun=|dags=5. júlí 1981|vefsíða=upi.com|skoðað=5. apríl 2026|archive-url=|archive-date=}}</ref> ===McLaren (1984-1989)=== Prost varð liðsfélagi tvöfalda heimsmeistarans [[Niki Lauda]] árið 1984 þegar hann fór aftur til McLaren. Hann keyrði McLaren MP4/2 sem nýtti 1.5 lítra TAG-Porsche V6 vél. Hann tapaði heimsmeistaratitlinum fyrir liðsfélaganum í seinustu keppni tímabilsins í Portúgal, hálfu stigi á eftir Lauda þrátt fyrir að hafa unnið 7 keppnir yfir tímabilið gegn 5 sigrum Lauda.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.motorsportmagazine.com/database/drivers/alain-prost/|titill=Alain Prost|höfundur=|útgefandi=Motorsport Database - Motor sport Magazine|tilvitnun=|dags=5. apríl 2025|vefsíða=motorsportmagazine.com|skoðað=5. apríl 2026|archive-url=|archive-date=}}</ref> ====1988==== Tímabilið 1988 varð vendipunktur fyrir Formúlu 1 þegar vélaframleiðandinn [[Honda]] lauk samstarfi sínu við ríkjandi meistara [[Williams Racing|Williams]] og komu með ósigrandi mótor sinn RA16 til McLaren.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.espn.com/f1/story/_/id/20530902/30-years-later-honda-awkward-italian-grand-prix|titill=30 years later: Honda's awkward Italian Grand Prix|höfundur=Maurice Hamilton|útgefandi=ESPN|tilvitnun=|dags=1. september 2017|vefsíða=espn.com|skoðað=5. apríl 2026|archive-url=|archive-date=}}</ref> Fyrir tímabilið var ljóst að það lið sem vildi fá Honda vélar í bílana sína þyrfti að fá einn af tveimur brasilísku ökumönnunum sem velviljaðir voru af Honda (enda sóttist fyrirtækið eftir ítökum á suður-ameríska bílamarkaðnum<ref>{{Vefheimild|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/october-1987/13/honda-and-formula-one/|titill=Honda and Formula One|höfundur=Denis Jenkinson|útgefandi=Motor Sport Magazine|tilvitnun=|dags=|vefsíða=www.motorsportmagazine.com|skoðað=5. apríl 2026|archive-url=|archive-date=}}</ref>): þrefalda heimsmeistarann [[Nelson Piquet]] eða rísandi stjörnuna [[Ayrton Senna]]. Þegar McLaren leituðu álits Prost sagðist hann hallast að Senna og vísaði til þess að hann væri ungur og hæfileikaríkur. Það var ákvörðun sem hann átti seinna eftir að sjá eftir.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/october-1998/28/ayrton-senna-alain-prost/|titill=Ayrton Senna by Alain Prost|höfundur=Nigel Roebuck|útgefandi=Motor Sport Magazine|tilvitnun=|dags=|vefsíða=www.motorsportmagazine.com|skoðað=5. apríl 2026|archive-url=|archive-date=}}</ref> ===Ferrari (1990-1991)=== ===Williams (1993)=== ==Tilvísanir== <references/> {{f|1955}} [[Flokkur:Formúlu 1 ökumenn]] [[Flokkur:Franskir akstursíþróttamenn]] ts7gh87oqktle3pugqpuy2svbatjnhy 0 174566 1958910 1861173 2026-04-05T16:22:23Z ~2026-20844-48 115189 1958910 wikitext text/x-wiki '''Freyjumenið''' er [[verðlaunagripur]] sem veittur er í [[Glíma|glímu]] á [[Glímukeppni Íslands]]. Fyrst var keppt um Freyjumenið hinn [[18. júní]] árið [[2000]]. Sú sem ber Freyjumenið er titluð ''glímudrottning''. == Glímudrottningar Íslands == {| class="wikitable" |- !Ár ![[Glímudrottning]] !Félag |- |2000 |[[Inga Gerða Pétursdóttir]] |[[Héraðssamband Þingeyinga]] |- |2001 |[[Hildigunnur Káradóttir]] |[[Héraðssamband Þingeyinga]] |- |2002 |[[Inga Gerða Pétursdóttir]] |[[Héraðssamband Þingeyinga]] |- |2003 |[[Svana Hrönn Jóhannesdóttir]] |[[Glímufélag Dalamanna]] |- |2004 |[[Sólveig Rós Jóhannesdóttir]] |[[Glímufélag Dalamanna]] |- |2005 |[[Sólveig Rós Jóhannesdóttir]] |[[Glímufélag Dalamanna]] |- |2006 |[[Svana Hrönn Jóhannesdóttir]] |[[Glímufélag Dalamanna]] |- |2007 |[[Svana Hrönn Jóhannesdóttir]] |[[Glímufélag Dalamanna]] |- |2008 |[[Svana Hrönn Jóhannesdóttir]] |[[Glímufélag Dalamanna]] |- |2009 |[[Svana Hrönn Jóhannesdóttir]] |[[Glímufélag Dalamanna]] |- |2010 |[[Svana Hrönn Jóhannesdóttir]] |[[Glímufélag Dalamanna]] |- |2011 |[[Marín Laufey Davíðsdóttir]] |[[Héraðssambandið Skarphéðinn ]] |- |2012 |[[Marín Laufey Davíðsdóttir]] |[[Héraðssambandið Skarphéðinn ]] |- |2013 |[[Marín Laufey Davíðsdóttir]] |[[Héraðssambandið Skarphéðinn ]] |- |2014 |[[Sólveig Rós Jóhannesdóttir]] |[[Glímufélag Dalamanna]] |- |2015 |[[Eva Dögg Jóhannsdóttir]] |[[Ungmenna- og íþróttasamband Austurlands]] |- |2016 |[[Marín Laufey Davíðsdóttir]] |[[Héraðssambandið Skarphéðinn ]] |- |2017 |[[Marín Laufey Davíðsdóttir]] |[[Héraðssambandið Skarphéðinn ]] |- |2018 |[[Kristín Embla Guðjónsdóttir]] |[[Ungmenna- og íþróttasamband Austurlands]] |- |2019 |[[Jana Lind Ellertsdóttir]] |[[Héraðssambandið Skarphéðinn]] |- |2020 |Ekki keppt | |- |2021 |[[Jana Lind Ellertsdóttir]] |[[Héraðssambandið Skarphéðinn]] |- |2022 |[[Kristín Embla Guðjónsdóttir]] |[[Ungmenna- og íþróttasamband Austurlands]] |- |2023 |[[Kristín Embla Guðjónsdóttir]] |[[Ungmenna- og íþróttasamband Austurlands]] |- |2024 |[[Marín Laufey Davíðsdóttir]] |[[Héraðssambandið Skarphéðinn]] |- |2025 |Kristín Embla Guðjónsdóttir |Ungmenna- og íþróttasamband Austurlands |} == Tengt efni == * [[Grettisbeltið]] ==Tenglar== *[https://timarit.is/page/5117726?iabr=on#page/n36/mode/1up Freyjumenið verður Grettisbelti kvenna] ''19. júní'' (2000). {{Stubbur}} [[Flokkur:Glíma]] pujk4jhbosg1d405m3b3cleyvaeu4w9 0 176127 1958970 1935466 2026-04-06T01:21:42Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 1958970 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Françoise Foliot - Jean Gigoux - Portrait de Charles Fourrier (cropped) (1).jpg|thumb|Charles Fourier (1772–1837)]]'''François Marie Charles Fourier''' (7. apríl 1772 – 10. október 1837) var franskur heimspekingur, hagfræðingur og rithöfundur. Hann er þekktur sem einn helsti hugmyndasmiður [[Útópískur sósíalismi|útópísks sósíalisma]] á 19. öld og hafði áhrif á þróun sósíalískra hugmynda í [[Evrópa|Evrópu]]. Hugmyndir hans snerust um að byggja samfélag á samvinnu og samhyggð til að draga úr fátækt og félagslegum vandamálum. Fourier lagði einnig áherslu á jafnrétti kynjanna og er sagður hafa kynnt hugtakið [[femínismi]] (fr. ''féminisme''). Hann taldi að [[kynhneigð]] væri náttúrulegur og jákvæður hluti mannlegrar tilveru og ætti að líta á hana sem hvöt fremur en sem siðferðislega synd.<ref name="Beecher19865">Beecher, Jonathan (1986). ''Charles Fourier: The Visionary and His World''. Berkeley: University of California Press, bls. 1–5.</ref> Fourier var afkastamikill höfundur og skrifaði rit sem þóttu bæði frumleg og umdeild. Hann hafði áhrif á síðari hugsuði á borð við [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]], sem tóku þó gagnrýna afstöðu til margra hugmynda hans.<ref name="Heilbroner19993">Heilbroner, Robert (1999). ''The Worldly Philosophers: The Lives, Times, and Ideas of the Great Economic Thinkers''. 7. útgáfa. New York: Touchstone, bls. 101–103.</ref> == Ævi og bakgrunnur == Charles Fourier fæddist í Besançon í [[Frakkland|Frakklandi]] árið 1772. Faðir hans var vel stæður kaupmaður, og ætluðu foreldrar hans honum að taka við fjölskyldufyrirtækinu. Fourier hafði þó lítinn áhuga á viðskiptum og lýsti síðar andúð sinni á kapítalísku hagkerfi sem byggði á gróðasókn og samkeppni.<ref name="Beecher19864">Beecher, Jonathan (1986). ''Charles Fourier: The Visionary and His World''. Berkeley: University of California Press, bls. 15–18.</ref> Hann hlaut menntun í heimabæ sínum og stundaði síðar ýmis störf sem ritari og bókari í verslunum og á skrifstofum. Á þessum árum varð hann vitni að frönsku byltingunni og átökunum sem henni fylgdu, sem mótuðu pólitískar og félagslegar hugmyndir hans.<ref name="Reis1991">Reis, João (1991). ''Utopian Thought in the Western World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, bls. 214–216.</ref> Fourier bjó lengst af í [[París]] og helgaði sig ritstörfum. Hann átti erfitt með að lifa af skrifunum einum saman og lifði oft við fátækt, en hélt áfram að þróa kenningar sínar um samfélag og framtíðarsýn. Hann giftist aldrei og átti engin börn, heldur einbeitti sér að hugmyndavinnu sinni allt til dauðadags árið 1837 í París.<ref name="Beecher19864" /> == Fræðileg framlög == Eftir Fourier liggur gríðarlegur fjöldi handrita sem hafa verið gefin út eftir dauða hans. Hann gaf út þrjú mikil rit á árunum 1808-1829 þar sem hann setti fram hugmyndir sínar um samfélagsbreytingar og framtíðarsýn. * '''''Théorie des quatre mouvements et des destinées générales''''' (''Kenningin um fjóra hreyfingar og almenn örlög'', 1808) var fyrsta stóra rit hans. Þar kynnti hann grundvallarhugmyndir sínar um mannlega þróun og samfélag, og hélt því fram að samfélög fylgdu ákveðnum hringrásum sem gætu endað í friðsælu jafnvægi.<ref>Fourier, Charles (1996). ''The Theory of the Four Movements''. The Press Syndicate of the University of Cambridge.</ref> * '''''Traité de l'association domestique-agricole''''' (''Ritgerð um félagslegt og landbúnaðarlegt samlíf'', 1822) fjallaði um hvernig mætti sameina [[Landbúnaður|landbúnað]] og [[iðnaður]] í skipulögðum samfélagsbúðum eða ''phalanstères''.<ref>Beecher, Jonathan (1986). ''Charles Fourier: The Visionary and His World''. University of California Press.</ref> * '''''Le Nouveau Monde industriel et sociétaire''''' (''Nýi iðnaðar- og félagsheimurinn'', 1829) var eitt þekktasta verk hans. Þar lýsti hann í smáatriðum skipulagi samfélagsins sem hann kallaði fram á sjónarsviðið, með nákvæmum útfærslum á vinnuskipan, menntun og félagslífi.<ref>Beecher, Jonathan (1995). ''Utopian Vision of Charles Fourier: Selected Texts on Work, Love, and Passionate Attraction''. University of Missouri Press.</ref> == Hugmyndir og framlög == Fourier er þekktastur fyrir hugmynd sína um svokallaðar ''phalanstères'', eða samfélagsbúðir, sem áttu að hýsa um 1.600 einstaklinga í sjálfbæru samfélagi þar sem landbúnaður, iðnaður og þjónusta mynduðu eina heild. Hver samfélagsbúð átti að vera bæði heimili og vinnueining, með sameiginleg eldhús, matsali, vinnurými og íbúðir sem endurspegluðu stöðu og framlag einstaklingsins. Íbúarnir myndu skipuleggja störf sín í svokallaða „ástríðuhópa“, þar sem fólk sameinaðist út frá áhuga sínum og hæfileikum. Hver samfélagsbúð átti að vera bæði heimili og vinnueining með sameiginlegum eldhúsum, matsölum, vinnurýmum og íbúðum sem endurspegluðu framlag einstaklingsins. Íbúarnir myndu skipuleggja störf sín í svokallaða „ástríðuhópa“, þar sem fólk sameinaðist út frá áhuga sínum og hæfileikum. Með þessu vildi Fourier tryggja að vinnan yrði fjölbreytt, ánægjuleg og samræmd náttúrulegum hvötum fólks fremur en þvingun. Hver hópur myndi sinna ákveðnum verkefnum, til dæmis í landbúnaði, matargerð, handverki eða fræðastörfum, og einstaklingar gátu tekið þátt í fleiri en einum hópi yfir daginn. Með þessu vildi Fourier tryggja að vinnan yrði fjölbreytt og ánægjuleg í stað þess að vera þvinguð eða leiðinleg. Með þessu vildi Fouriers endurskilgreina vinnu sem uppsprettu ánægju frekar en kvöð. Með þessu mætti uppræta vansæld og leiðindi og skapa hvata fyrir fólk til að leggja hart að sér. Fourier sá fyrir sér að samfélagsbúðirnar yrðu að mestu sjálfbærar einingar þar sem arði væri skipt milli þátttakenda eftir vinnuframlagi, fjármagnseign og hæfileikum. Hann taldi að slík skipan myndi sameina einstaklingshvata og sameiginlega velferð, og skapa samfélag byggt á samvinnu fremur en samkeppni. Hann lagði jafnframt áherslu á jafnrétti kynjanna og trúði því að með þessu fyrirkomulagi mætti uppræta fátækt, leiðindi og óréttlæti í samfélaginu. Hann lagði mikla áherslu á að mannlegar tilfinningar og ástríður væru náttúrulegar og ættu að fá útrás í samfélaginu. Ólíkt mörgum samtímamönnum sínum taldi hann að þær væru ekki uppspretta [[:en:Sin|syndar]] heldur jákvæður hvati sem gæti styrkt samfélagið.<ref>Reis, T. (2011). "Fourier’s Concept of Society". ''Journal of the History of Ideas'', 72(3), bls. 403–428.</ref><ref name="Heilbroner8">Heilbroner, Robert L. (1999). ''The Worldly Philosophers: The Lives, Times and Ideas of the Great Economic Thinkers''. New York: Simon & Schuster, bls. 94–96.</ref> Fourier setti einnig fram hugmyndir um [[Alþjóðaviðskiptastofnunin|alþjóðlegt viðskiptafrelsi]] og hélt því fram að ríki ættu að eiga í friðsamlegum samskiptum á grundvelli samvinnu frekar en átaka. Hann trúði því að með tímanum gætu ríki myndað hnattrænt samfélag sem tryggði öllum manneskjum jafnan aðgang að auðlindum jarðar.<ref>Beecher, Jonathan (1995). ''Utopian Vision of Charles Fourier: Selected Texts on Work, Love, and Passionate Attraction''. University of Missouri Press.</ref> Í kenningum hans má einnig finna frumstæðan [[:en:Environmentalism|umhverfishyggju]] tón. Hann taldi að rétt skipulag samfélagsins gæti jafnvel haft áhrif á [[Náttúra|náttúruna]] sjálfa, og hélt því fram að í fullkomnu samfélagi myndi hafið missa seltu sína og breytast í drykkjarhæft vatn.<ref>Beecher, Jonathan (1986). ''Charles Fourier: The Visionary and His World''. University of California Press.</ref> Slíkar hugmyndir þóttu undarlegar og voru oft gagnrýndar, en sýna jafnframt frumleika hans og ímyndunarafl. == Kenningar Fourier í framkvæmd == Á þriðja og fjórða áratug 19. aldar reyndu fylgismenn Fouriers að stofna til svokallaðra ''Fourierist'' samfélaga bæði í Frakklandi og Bandaríkjunum, þar á meðal á Brook Farm í Massachusetts. Þessar tilraunir sýna hve sterkt aðdráttarafl hugmyndanna var á umbótasinna í Evrópu og Norður-Ameríku. Flest þessara samfélaga liðu undir lok eftir skamman tíma. Tilraunirnar mistókust flestar vegna fjarskorts, skipulagsvanda og ágreinings innan hópanna, sem margir töldu staðfesta veikleika þeirra.<ref name="Beecher19863">Beecher, Jonathan (1986). ''Charles Fourier: The Visionary and His World''. Berkeley: University of California Press, bls. 289–293.</ref> Margir samtímamenn hans litu á þær sem of hugsjóna­kenndar og óraunhæfar í framkvæmd. Gagnrýnendum fannst Fourier hafa gert ráð fyrir að mannlegar hvatir og samkennd væru nægar til að tryggja sátt og samvinnu, án þess að taka nægilegt tillit til valdaójafnvægis eða ágreinings milli einstaklinga.<ref name="Beecher19863" /> == Arfleið == Þó framkvæmd hugmynda Fourier hafi steytt á skeri lifðu þær og höfðu margvísleg áhrif á þróun sósíalískrar hugsunar á 19. öld. Þær veittu innblástur til frekari umræðu um félagslegt réttlæti, vinnuskipulag og jafnrétti kynjanna. Fourier hafði óbein áhrif á Karl Marx og Friedrich Engels, sem tóku upp sum hugtök úr kenningum hans en gagnrýndu hann jafnframt fyrir að treysta of mikið á siðferðileg rök og tæki ekki á misskiptingu auðsins sem væri uppspretta eymdar, ekki skortur á andlegri lífsfyllingu, líkt og Fourier færði rök fyrir.<ref name="Beecher19862">Beecher, Jonathan (1986). ''Charles Fourier: The Visionary and His World''. Berkeley: University of California Press, bls. 312–315.</ref> Hagfræðingurinn Robert Heilbroner sem skrifað hefur um sögu hagfræðinnar telur að áhersla Fouriers á hamingju og jafnvægi í mannlegum samskiptum hafi verið bæði róttæk og einlæg, þó margir hafi síðan gagnrýnt hann fyrir barnalega trú á eðlisgóða manneskju.<ref name="Heilbroner8" /> Mistök Fourier hafi verið að vanmeta raunveruleg átök og félagslegar spennur í samfélaginu, sem gerði þær erfitt að framkvæma í reynd.<ref name="Heilbroner19992">Heilbroner, Robert (1999). ''The Worldly Philosophers: The Lives, Times, and Ideas of the Great Economic Thinkers''. 7. útgáfa. New York: Touchstone, bls. 104–106.</ref> Þó hugmyndir hans hafi ekki orðið að veruleika í þeirri mynd sem hann lýsti, höfðu þær samt haft djúp áhrif á þróun útópískrar hugsunar og síðar samvinnuhreyfingar á 19. öld.<ref name="Heilbroner1999">Heilbroner, Robert (1999). ''The Worldly Philosophers: The Lives, Times, and Ideas of the Great Economic Thinkers''. 7. útgáfa. New York: Touchstone, bls. 102–104.</ref> Á 20. öld hafa félagsfræðingar og hugmyndasagnfræðingar séð í hugmyndum Fouriers forvera að straumum eins og umhverfishyggju, femínisma og lýðræðislegri þátttöku í efnahagslífi. Í dag er Fourier minnst bæði fyrir frumleika sinn og fyrir að hafa lagt grunn að umræðu um framtíðarsýn samfélagsins sem heldur áfram að vekja áhuga.<ref name="Beecher19862" /> ==Tilvísanir== <references /> {{DEFAULTSORT:Fourier, Charles}} {{fd|1772|1837}} [[Flokkur:Franskir heimspekingar]] jpn2ok81rexoxecgdbkd5y6oyd1tk9c 1958971 1958970 2026-04-06T01:24:16Z Kattarnef 106306 1958971 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Françoise Foliot - Jean Gigoux - Portrait de Charles Fourrier (cropped) (1).jpg|thumb|Charles Fourier (1772–1837)]]'''François Marie Charles Fourier''' (7. apríl 1772 – 10. október 1837) var [[Frakkland|franskur]] heimspekingur, hagfræðingur og rithöfundur. Hann er þekktur sem einn helsti hugmyndasmiður [[Útópískur sósíalismi|útópísks sósíalisma]] á 19. öld og hafði áhrif á þróun sósíalískra hugmynda í [[Evrópa|Evrópu]]. Hugmyndir hans snerust um að byggja samfélag á samvinnu og samhyggð til að draga úr fátækt og félagslegum vandamálum. Fourier lagði einnig áherslu á jafnrétti kynjanna og er sagður hafa kynnt hugtakið [[femínismi]] (fr. ''féminisme''). Hann taldi að [[kynhneigð]] væri náttúrulegur og jákvæður hluti mannlegrar tilveru og ætti að líta á hana sem hvöt fremur en sem siðferðislega synd.<ref name="Beecher19865">Beecher, Jonathan (1986). ''Charles Fourier: The Visionary and His World''. Berkeley: University of California Press, bls. 1–5.</ref> Fourier var afkastamikill höfundur og skrifaði rit sem þóttu bæði frumleg og umdeild. Hann hafði áhrif á síðari hugsuði á borð við [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]], sem tóku þó gagnrýna afstöðu til margra hugmynda hans.<ref name="Heilbroner19993">Heilbroner, Robert (1999). ''The Worldly Philosophers: The Lives, Times, and Ideas of the Great Economic Thinkers''. 7. útgáfa. New York: Touchstone, bls. 101–103.</ref> == Ævi og bakgrunnur == Charles Fourier fæddist í [[Besançon]] í Frakklandi árið 1772. Faðir hans var vel stæður kaupmaður, og ætluðu foreldrar hans honum að taka við fjölskyldufyrirtækinu. Fourier hafði þó lítinn áhuga á viðskiptum og lýsti síðar andúð sinni á kapítalísku hagkerfi sem byggði á [[gróðasókn]] og samkeppni.<ref name="Beecher19864">Beecher, Jonathan (1986). ''Charles Fourier: The Visionary and His World''. Berkeley: University of California Press, bls. 15–18.</ref> Hann hlaut menntun í heimabæ sínum og stundaði síðar ýmis störf sem ritari og bókari í verslunum og á skrifstofum. Á þessum árum varð hann vitni að frönsku byltingunni og átökunum sem henni fylgdu, sem mótuðu pólitískar og félagslegar hugmyndir hans.<ref name="Reis1991">Reis, João (1991). ''Utopian Thought in the Western World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, bls. 214–216.</ref> Fourier bjó lengst af í [[París]] og helgaði sig ritstörfum. Hann átti erfitt með að lifa af skrifunum einum saman og lifði oft við fátækt, en hélt áfram að þróa kenningar sínar um samfélag og framtíðarsýn. Hann giftist aldrei og átti engin börn, heldur einbeitti sér að hugmyndavinnu sinni allt til dauðadags árið 1837 í París.<ref name="Beecher19864" /> == Fræðileg framlög == Eftir Fourier liggur gríðarlegur fjöldi handrita sem hafa verið gefin út eftir dauða hans. Hann gaf út þrjú mikil rit á árunum 1808-1829 þar sem hann setti fram hugmyndir sínar um samfélagsbreytingar og framtíðarsýn. * '''''Théorie des quatre mouvements et des destinées générales''''' (''Kenningin um fjóra hreyfingar og almenn örlög'', 1808) var fyrsta stóra rit hans. Þar kynnti hann grundvallarhugmyndir sínar um mannlega þróun og samfélag, og hélt því fram að samfélög fylgdu ákveðnum hringrásum sem gætu endað í friðsælu jafnvægi.<ref>Fourier, Charles (1996). ''The Theory of the Four Movements''. The Press Syndicate of the University of Cambridge.</ref> * '''''Traité de l'association domestique-agricole''''' (''Ritgerð um félagslegt og landbúnaðarlegt samlíf'', 1822) fjallaði um hvernig mætti sameina [[Landbúnaður|landbúnað]] og [[iðnaður]] í skipulögðum samfélagsbúðum eða ''phalanstères''.<ref>Beecher, Jonathan (1986). ''Charles Fourier: The Visionary and His World''. University of California Press.</ref> * '''''Le Nouveau Monde industriel et sociétaire''''' (''Nýi iðnaðar- og félagsheimurinn'', 1829) var eitt þekktasta verk hans. Þar lýsti hann í smáatriðum skipulagi samfélagsins sem hann kallaði fram á sjónarsviðið, með nákvæmum útfærslum á vinnuskipan, menntun og félagslífi.<ref>Beecher, Jonathan (1995). ''Utopian Vision of Charles Fourier: Selected Texts on Work, Love, and Passionate Attraction''. University of Missouri Press.</ref> == Hugmyndir og framlög == Fourier er þekktastur fyrir hugmynd sína um svokallaðar ''phalanstères'', eða samfélagsbúðir, sem áttu að hýsa um 1.600 einstaklinga í sjálfbæru samfélagi þar sem landbúnaður, iðnaður og þjónusta mynduðu eina heild. Hver samfélagsbúð átti að vera bæði heimili og vinnueining, með sameiginleg eldhús, matsali, vinnurými og íbúðir sem endurspegluðu stöðu og framlag einstaklingsins. Íbúarnir myndu skipuleggja störf sín í svokallaða „ástríðuhópa“, þar sem fólk sameinaðist út frá áhuga sínum og hæfileikum. Hver samfélagsbúð átti að vera bæði heimili og vinnueining með sameiginlegum eldhúsum, matsölum, vinnurýmum og íbúðum sem endurspegluðu framlag einstaklingsins. Íbúarnir myndu skipuleggja störf sín í svokallaða „ástríðuhópa“, þar sem fólk sameinaðist út frá áhuga sínum og hæfileikum. Með þessu vildi Fourier tryggja að vinnan yrði fjölbreytt, ánægjuleg og samræmd náttúrulegum hvötum fólks fremur en þvingun. Hver hópur myndi sinna ákveðnum verkefnum, til dæmis í landbúnaði, matargerð, handverki eða fræðastörfum, og einstaklingar gátu tekið þátt í fleiri en einum hópi yfir daginn. Með þessu vildi Fourier tryggja að vinnan yrði fjölbreytt og ánægjuleg í stað þess að vera þvinguð eða leiðinleg. Með þessu vildi Fouriers endurskilgreina vinnu sem uppsprettu ánægju frekar en kvöð. Með þessu mætti uppræta vansæld og leiðindi og skapa hvata fyrir fólk til að leggja hart að sér. Fourier sá fyrir sér að samfélagsbúðirnar yrðu að mestu sjálfbærar einingar þar sem arði væri skipt milli þátttakenda eftir vinnuframlagi, fjármagnseign og hæfileikum. Hann taldi að slík skipan myndi sameina einstaklingshvata og sameiginlega velferð, og skapa samfélag byggt á samvinnu fremur en samkeppni. Hann lagði jafnframt áherslu á jafnrétti kynjanna og trúði því að með þessu fyrirkomulagi mætti uppræta fátækt, leiðindi og óréttlæti í samfélaginu. Hann lagði mikla áherslu á að mannlegar tilfinningar og ástríður væru náttúrulegar og ættu að fá útrás í samfélaginu. Ólíkt mörgum samtímamönnum sínum taldi hann að þær væru ekki uppspretta [[:en:Sin|syndar]] heldur jákvæður hvati sem gæti styrkt samfélagið.<ref>Reis, T. (2011). "Fourier’s Concept of Society". ''Journal of the History of Ideas'', 72(3), bls. 403–428.</ref><ref name="Heilbroner8">Heilbroner, Robert L. (1999). ''The Worldly Philosophers: The Lives, Times and Ideas of the Great Economic Thinkers''. New York: Simon & Schuster, bls. 94–96.</ref> Fourier setti einnig fram hugmyndir um [[Alþjóðaviðskiptastofnunin|alþjóðlegt viðskiptafrelsi]] og hélt því fram að ríki ættu að eiga í friðsamlegum samskiptum á grundvelli samvinnu frekar en átaka. Hann trúði því að með tímanum gætu ríki myndað hnattrænt samfélag sem tryggði öllum manneskjum jafnan aðgang að auðlindum jarðar.<ref>Beecher, Jonathan (1995). ''Utopian Vision of Charles Fourier: Selected Texts on Work, Love, and Passionate Attraction''. University of Missouri Press.</ref> Í kenningum hans má einnig finna frumstæðan [[:en:Environmentalism|umhverfishyggju]] tón. Hann taldi að rétt skipulag samfélagsins gæti jafnvel haft áhrif á [[Náttúra|náttúruna]] sjálfa, og hélt því fram að í fullkomnu samfélagi myndi hafið missa seltu sína og breytast í drykkjarhæft vatn.<ref>Beecher, Jonathan (1986). ''Charles Fourier: The Visionary and His World''. University of California Press.</ref> Slíkar hugmyndir þóttu undarlegar og voru oft gagnrýndar, en sýna jafnframt frumleika hans og ímyndunarafl. == Kenningar Fourier í framkvæmd == Á þriðja og fjórða áratug 19. aldar reyndu fylgismenn Fouriers að stofna til svokallaðra ''Fourierist'' samfélaga bæði í Frakklandi og Bandaríkjunum, þar á meðal á Brook Farm í Massachusetts. Þessar tilraunir sýna hve sterkt aðdráttarafl hugmyndanna var á umbótasinna í Evrópu og Norður-Ameríku. Flest þessara samfélaga liðu undir lok eftir skamman tíma. Tilraunirnar mistókust flestar vegna fjarskorts, skipulagsvanda og ágreinings innan hópanna, sem margir töldu staðfesta veikleika þeirra.<ref name="Beecher19863">Beecher, Jonathan (1986). ''Charles Fourier: The Visionary and His World''. Berkeley: University of California Press, bls. 289–293.</ref> Margir samtímamenn hans litu á þær sem of hugsjóna­kenndar og óraunhæfar í framkvæmd. Gagnrýnendum fannst Fourier hafa gert ráð fyrir að mannlegar hvatir og samkennd væru nægar til að tryggja sátt og samvinnu, án þess að taka nægilegt tillit til valdaójafnvægis eða ágreinings milli einstaklinga.<ref name="Beecher19863" /> == Arfleið == Þó framkvæmd hugmynda Fourier hafi steytt á skeri lifðu þær og höfðu margvísleg áhrif á þróun sósíalískrar hugsunar á 19. öld. Þær veittu innblástur til frekari umræðu um félagslegt réttlæti, vinnuskipulag og jafnrétti kynjanna. Fourier hafði óbein áhrif á Karl Marx og Friedrich Engels, sem tóku upp sum hugtök úr kenningum hans en gagnrýndu hann jafnframt fyrir að treysta of mikið á siðferðileg rök og tæki ekki á misskiptingu auðsins sem væri uppspretta eymdar, ekki skortur á andlegri lífsfyllingu, líkt og Fourier færði rök fyrir.<ref name="Beecher19862">Beecher, Jonathan (1986). ''Charles Fourier: The Visionary and His World''. Berkeley: University of California Press, bls. 312–315.</ref> Hagfræðingurinn Robert Heilbroner sem skrifað hefur um sögu hagfræðinnar telur að áhersla Fouriers á hamingju og jafnvægi í mannlegum samskiptum hafi verið bæði róttæk og einlæg, þó margir hafi síðan gagnrýnt hann fyrir barnalega trú á eðlisgóða manneskju.<ref name="Heilbroner8" /> Mistök Fourier hafi verið að vanmeta raunveruleg átök og félagslegar spennur í samfélaginu, sem gerði þær erfitt að framkvæma í reynd.<ref name="Heilbroner19992">Heilbroner, Robert (1999). ''The Worldly Philosophers: The Lives, Times, and Ideas of the Great Economic Thinkers''. 7. útgáfa. New York: Touchstone, bls. 104–106.</ref> Þó hugmyndir hans hafi ekki orðið að veruleika í þeirri mynd sem hann lýsti, höfðu þær samt haft djúp áhrif á þróun útópískrar hugsunar og síðar samvinnuhreyfingar á 19. öld.<ref name="Heilbroner1999">Heilbroner, Robert (1999). ''The Worldly Philosophers: The Lives, Times, and Ideas of the Great Economic Thinkers''. 7. útgáfa. New York: Touchstone, bls. 102–104.</ref> Á 20. öld hafa félagsfræðingar og hugmyndasagnfræðingar séð í hugmyndum Fouriers forvera að straumum eins og umhverfishyggju, femínisma og lýðræðislegri þátttöku í efnahagslífi. Í dag er Fourier minnst bæði fyrir frumleika sinn og fyrir að hafa lagt grunn að umræðu um framtíðarsýn samfélagsins sem heldur áfram að vekja áhuga.<ref name="Beecher19862" /> ==Tilvísanir== <references /> {{DEFAULTSORT:Fourier, Charles}} {{fd|1772|1837}} [[Flokkur:Franskir heimspekingar]] ktd3seay2g0f4283yzkxe2y6122cm27 0 178780 1958965 1957372 2026-04-06T01:14:49Z TKSnaevarr 53243 1958965 wikitext text/x-wiki {{Forseti | forskeyti = | nafn = Alexander Stubb | mynd = | myndatexti1 = Alexander Stubb árið 2024. | titill= [[Forseti Finnlands]] | stjórnartíð_start = [[1. mars]] [[2024]] | forsætisráðherra = [[Petteri Orpo]] | forveri = [[Sauli Niinistö]] | titill2= Forsætisráðherra Finnlands | stjórnartíð_start2 = [[24. júní]] [[2014]] | stjórnartíð_end2 = [[29. maí]] [[2015]] | forseti2 =[[Sauli Niinistö]] | forveri2 =[[Jyrki Katainen]] | eftirmaður2 = [[Juha Sipilä]] | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1968|4|1}} | fæðingarstaður = [[Helsinki]], [[Uusimaa]], [[Finnland]]i | þjóderni = [[Finnland|Finnskur]] | maki = [[Suzanne Innes-Stubb]] ​(g. 1998) | stjórnmálaflokkur = [[Samstöðuflokkurinn (Finnland)|Samstöðuflokkurinn]] | börn = 2 | háskóli = [[Furman-háskóli]]<br>[[Université Paris-Sorbonne|Paris-Sorbonne-háskóli]]<br>[[Evrópuháskólinn]]<br>[[London School of Economics]] }} '''Cai-Göran Alexander Stubb''' (f. 1. apríl 1968) er finnskur stjórnmálamaður og núverandi [[forseti Finnlands]]. Stubb var kjörinn forseti í seinni umferð finnsku forsetakosninganna árið 2024. Hann var áður [[forsætisráðherra Finnlands]] frá 2014 til 2015 og fjármálaráðherra frá 2015 til 2016. Stubb var leiðtogi finnska [[Samstöðuflokkurinn (Finnland)|Samstöðuflokksins]] frá 14. júní 2014 til 11 júní 2016. Stubb hefur jafnframt verið varaformaður [[Evrópski fjárfestingabankinn|Evrópska fjárfestingabankans]] og prófessor við [[European University Institute]] Stubb er annar [[Finnlandssvíar|Finnlandssvíinn]] sem hefur gegnt embætti forseta Finnlands, á eftir [[Carl Gustaf Emil Mannerheim]], og sá fyrsti sem hefur verið kjörinn í beinum kosningum.<ref>{{cite web|url=https://www.hs.fi/kuukausiliite/art-2000009998610.html|title=Mikä on seuraavan presidentin äidinkieli?|first=Marko|last=Junkkari|work=[[Helsingin Sanomat]]|date=2 December 2023|access-date=12 February 2024|language=fi|archive-date=13 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231213210912/https://www.hs.fi/kuukausiliite/art-2000009998610.html|url-status=live}}</ref> ==Bakgrunnur== Stubb á ættir að rekja til [[Esse]] í [[Pedersöre]] í sænskumælandi hluta [[Austurbotn]]s og til [[Víborg (Rússlandi)|Víborgar]] í [[Karelía|Karelíu]]. Hann útskrifaðist með stúdentspróf frá Lärkan-menntaskólanum í [[Helsinki]]. Auk móðurmála sinna, [[Sænska|sænsku]] og [[Finnska|finnsku]], talar hann [[Enska|ensku]], [[Franska|frönsku]] og [[Þýska|þýsku]]. Áður en hann hóf stjórnmálaferil vann hann sem embættismaður hjá [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]]. Hann hefur starfað sem ráðgjafi fyrrverandi forseta [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórnar ESB]], [[Romano Prodi]], og ríkisstjórnar Finnlands á leiðtogafundum í Amsterdam og Nice. Þegar Finnland fór með [[forsæti Ráðs Evrópusambandsins]] árið 1999 var Stubb aðstoðarmaður sendiherrans [[Antti Satuli]]. Eftir að Stubb gaf upp á bátinn áætlanir um að gerast atvinnumaður í [[golf]]i<ref>[https://blogs.lse.ac.uk/internationalrelations/2014/06/24/alexander-stubb-to-become-finnish-prime-minister/ Alexander Stubb to become Finnish Prime Minister]</ref> nam hann [[stjórnmálafræði]] við [[Furman-háskóli|Furman-háskóla]] í [[Suður-Karólína|Suður-Karólínu]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] í fjögur ár. Eftir að hann útskrifaðist með kandídatspróf frá Furman-háskóla nam hann við [[Panthéon-Sorbonne-háskóli|Panthéon-Sorbonne-háskóla]] og [[Evrópuháskólinn|Evrópuháskólann]] í [[Brugge]]. Hann útskrifaðist þaðan með meistaragráðu eftir eitt ár. Stubb varði doktorsritgerð sína um ESB-málefni við [[London School of Economics]] árið 1999. Stubb hefur verið dálkahöfundur í ýmsum fréttablöðum og tímaritum. Hann hefur samið nokkrar bækur um Evrópusambandið og hefur jafnframt skrifað bók um [[maraþonhlaup]]. Hann stjórnaði útvarpsþættinum ''Sommar i P1'' hjá Sveriges Radio þann 24. júní árið 2009. ==Stjórnmálaferill== Alexander Stubb sat á [[Evrópuþingið|Evrópuþinginu]] frá 2004 til 2008. Hann var utanríkisráðherra Finnlands í ríkisstjórnum [[Matti Vanhanen]] og [[Mari Kiviniemi]] frá 2004 til 2011 og utanríkis- og Evrópumálaráðherra í ríkisstjórn [[Jyrki Katainen]] frá 2011 til 2014. Hann var aftur kjörinn á Evrópuþingið [[Evrópuþingskosningar 2014|Evrópuþingskosningunum 2014]]<ref>{{Vefheimild|titill=1. Finländska ledamöter invalda i Europaparlamentet i Europaparlamentsvalet 2014 och deras röstetal, parti och politisk gruppering i Europaparlamentet|url=https://www.stat.fi/til/euvaa/2014/euvaa_2014_2014-06-11_tau_001_sv.html|útgefandi=Statistikcentralen|skoðað=2014-06-16}}</ref> en þann 14. júní sama ár var hann kjörinn flokksleiðtogi [[Samstöðuflokkurinn (Finnland)|Samstöðuflokksins]] og var þá gert ráð fyrir því að hann yrði forsætisráðherra Finnlands þegar Jyrki Katainen tilkynnti afsögn sína þann 16. júní.<ref>{{Vefheimild|url=http://hbl.fi/nyheter/2014-06-14/619376/stubb-mot-risikko-i-andra-omgangen|titill=Stubb överlägsen segrare|safnslóð=https://web.archive.org/web/20140714135118/http://hbl.fi/nyheter/2014-06-14/619376/stubb-mot-risikko-i-andra-omgangen|safndags=14. júlí 2014|skoðað=12. febrúar 2024|útgefandi=Hufvudstadsbladet|vefsíða=hbl.fi|dags=14. júní 2014}}</ref> Finnska þingið kaus Stubb forsætisráðherra þann 23. júní 2014<ref>{{Vefheimild|url=http://web.eduskunta.fi/Resource.phx/pubman/templates/22.htx?id=6685|titill=Riksdagen valde Alexander Stubb till statsminister|safnslóð=https://web.archive.org/web/20150402110417/http://president.fi/Public/default.aspx?contentid=308569&nodeid=44807&culture=sv-FI|safndags=2. apríl 2015|útgefandi=Finnska þingið|dags=23. júní 2014|skoðað=12. febrúar 2024 }}</ref> og [[Sauli Niinistö]] forseti staðfesti ríkisstjórn hans daginn eftir.<ref>{{Vefheimild|url=http://president.fi/Public/default.aspx?contentid=308569&nodeid=44807&culture=sv-FI|titill=Republikens president utnämnde ny regering|safnslóð=https://web.archive.org/web/20150402110417/http://president.fi/Public/default.aspx?contentid=308569&nodeid=44807&culture=sv-FI|safndags=2. apríl 2015|útgefandi=Skrifstofa forseta Finnlands|dags=24. júní 2014|skoðað=12. febrúar 2024 }}</ref> Stubb myndaði fimm flokka ríkisstjórn en [[Græningjar (Finnland)|Græningjar]] yfirgáfu stjórn hans í september 2014 eftir að ákvörðun var tekin um að reisa nýtt [[kjarnorkuver]] í norðurhluta Finnlands. Stubb sat sem forsætisráðherra út kjörtímabilið en ljóst þótti eftir kosningar árið 2015 að hann hefði ekki stuðning til að sitja áfram.<ref>{{Vefheimild|url=https://kjarninn.is/skyring/finnar-sja-fram-a-mogur-ar-med-nidurskurdi-og-skattahaekkunum/|titill=Finnar sjá fram á mögur ár með niðurskurði og skattahækkunum|dags=15. apríl 2015|útgefandi=[[Kjarninn]]|skoðað=12. febrúar 2024|höfundur=Baldvin Þór Bergsson}}</ref> ==Forsetaframboð== Stubb gaf kost á sér í forsetakosningum Finnlands árið 2024. Hann lenti í fyrsta sæti í fyrri umferð kosninganna, sem fóru fram þann 28. janúar. Stubb hlaut rúm 27 prósent en fyrrum utanríkisráðherrann [[Pekka Haavisto]] hlaut um 25 prósent.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20242521966d/stubb-sigradi-fyrri-umferd-finnsku-forsetakosninganna|titill=Stubb sigraði fyrri um­ferð finnsku for­seta­kosninganna|dags=29. janúar 2024|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|skoðað=12. febrúar 2024|höfundur=Gunnar Reynir Valþórsson}}</ref> Stubb var kjörinn forseti Finnlands í seinni umferð kosninganna þann 11. febrúar og hlaut þar um 52 prósent atkvæða gegn um 48 prósentum sem Haavisto hlaut. Bæði Stubb og Haavisto höfðu boðað svipaða stefnu í utanríkismálum sem gekk meðal áframhaldandi stuðning við Úkraínu og viðskiptaþvinganir gegn Rússlandi.<ref>{{Vefheimild|url=https://nyr.ruv.is/frettir/erlent/2024-02-11-alexander-stubb-kjorinn-nyr-forseti-finnlands-404782|titill=Alexander Stubb kjörinn nýr forseti Finnlands|dags=11. febrúar 2024|útgefandi=[[RÚV]]|skoðað=12. febrúar 2024|höfundur=Ragnar Jón Hrólfsson}}</ref> ==Einkahagir== Alexander Stubb er sonur íþróttamannsins [[Göran Stubb|Görans Stubb]]<ref>{{Vefheimild|dags=2023-10-06|titill=Alexander Stubb vieraili juurillaan – mitä hänen sukunimensä tarkoittaa?|url=https://www.verkkouutiset.fi/a/alexander-stubb-tuli-juurilleen-mita-hanen-sukunimensa-tarkoittaa/#7aac0b55|tungumál=fi|útgefandi=Verkkouutiset|skoðað=2024-01-28|höfundur=Juha-Pekka Tikka}}</ref> og er er kvæntur enska lögfræðingnum Suzanne Innes-Stubb. Hann á með henni tvö börn sem eru fædd árin 2001 og 2004. Fjölskyldan býr í [[Esbo]]. Stubb iðkar ýmsar íþróttir í tómstundum sínum, meðal annars [[þríþraut]].<ref>{{Cite web |url=http://www.politikerbloggen.se/2008/07/17/10886/ |title=Geymd eintak |access-date=2024-02-12 |archive-date=2009-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402143525/http://www.politikerbloggen.se/2008/07/17/10886/ |url-status=dead }}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=[[Forseti Finnlands]]| frá=[[1. mars]] [[2024]]| til=| fyrir=[[Sauli Niinistö]]| eftir=Enn í embætti| }} {{Erfðatafla| titill=Forsætisráðherra Finnlands| frá=[[24. júní]] [[2014]]| til=[[29. maí]] [[2015]]| fyrir=[[Jyrki Katainen]]| eftir=[[Juha Sipilä]]| }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Finnlands}} {{Forsætisráðherrar Finnlands}} {{Þjóðhöfðingjar aðildarríkja Evrópusambandsins}} {{DEFAULTSORT:Stubb, Alexander}} {{f|1968}} [[Flokkur:Evrópuþingmenn]] [[Flokkur:Forsetar Finnlands]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Finnlands]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] hk3omkzjj51w7h0w4ro58bbsyd7t6ec 0 179005 1958945 1878821 2026-04-06T00:26:02Z TKSnaevarr 53243 1958945 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Confederate Reunion Parade Richmond.jpg|thumb|right|[[George Washington Custis Lee|Custis Lee]] (1832–1913) ríður á hesti fyrir framan Jefferson Davis-minnismerkið í [[Richmond (Virginía)|Richmond]] þann 3. júní 1907 og fylgist með skrúðgöngu til heiðurs gamalla hermanna Suðurríkjasambandsins.]] '''Hinn glataði málstaður suðurríkjanna''' ([[enska]]: ''Lost Cause of the Confederacy'' eða bara ''Lost Cause'') er bandarísk [[skýringarsögn]] sem byggir á gervisagnfræði<ref>{{cite news |last=Duggan |first=Paul |date=November 28, 2018 |url=https://www.washingtonpost.com/news/magazine/wp/2018/11/28/feature/the-confederacy-was-built-on-slavery-how-can-so-many-southern-whites-still-believe-otherwise/ |title=The Confederacy Was Built on Slavery. How Can So Many Southern Whites Think Otherwise? |newspaper=[[The Washington Post]] |access-date=March 2, 2020 |archive-date=April 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416212916/https://www.washingtonpost.com/news/magazine/wp/2018/11/28/feature/the-confederacy-was-built-on-slavery-how-can-so-many-southern-whites-still-believe-otherwise/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |title=The Black and the Gray: An Interview with Tony Horwitz |journal=Southern Cultures |date=1998 |volume=4 |issue=1 |pages=5–15 |doi=10.1353/scu.1998.0065 }}</ref> og afneitunarstefnu.<ref>{{Cite web |url=https://www.battlefields.org/learn/articles/lost-cause-definition-and-origins |title=American Battlefield Trust, October 30, 2020, updated March 25, 2021 |date=October 30, 2020 |access-date=June 2, 2021 |archive-date=June 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602214043/https://www.battlefields.org/learn/articles/lost-cause-definition-and-origins |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine | first=Molly | last=Ball | title=Stonewalled | magazine=[[Time (magazine)|Time]] | date=June 7–14, 2021 | page=54 }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/five-myths/five-myths-about-the-lost-cause/2021/01/14/78853464-55f9-11eb-a08b-f1381ef3d207_story.html |title=Karen L. Cox, "Five Myths About the Lost Cause," ''The Washington Post,'' January 14, 2021 |newspaper=[[The Washington Post]] |access-date=June 2, 2021 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414185416/https://www.washingtonpost.com/outlook/five-myths/five-myths-about-the-lost-cause/2021/01/14/78853464-55f9-11eb-a08b-f1381ef3d207_story.html |url-status=live }}</ref> Sögnin gengur út á að málstaður [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjasambandsins]] í bandaríska [[Þrælastríðið|þrælastríðinu]] hafi verið göfugur, réttlátur og hafi ekki snúist um [[þrælahald]].<ref>{{cite news | url=https://enewspaper.latimes.com/infinity/article_share.aspx?guid=bfb284f1-9b32-4419-ad7b-205953ac2c73 | agency=Associated Press | title=Confederate Symbols Are Making Way for Better Things | newspaper=Los Angeles Times | date=February 27, 2021 | page=A-2 | access-date=May 23, 2021 | archive-date=May 23, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210523192823/https://enewspaper.latimes.com/infinity/article_share.aspx?guid=bfb284f1-9b32-4419-ad7b-205953ac2c73 | url-status=live }}</ref><ref name=":0">{{cite book|editor-first=Aaron|editor-last=Sheehan-Dean|title=A Companion to the U.S. Civil War|url=https://books.google.com/books?id=-bfQAgAAQBAJ&pg=PT837|year=2014|publisher=Wiley|page=837|isbn=978-1-118-80295-3|access-date=April 19, 2017|archive-date=April 20, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170420060013/https://books.google.com/books?id=-bfQAgAAQBAJ&pg=PT837|url-status=live}}</ref> Meginatriði skýringarsagnarinnar birtust fyrst árið 1866 og hún hefur enn töluverð áhrif á [[Kynþáttahyggja|kynþáttahyggju]], [[kynhlutverk]] og trúarleg viðhörf í [[Suðurríki Bandaríkjanna|suðurríkjum Bandaríkjanna]].<ref name="Cox">{{cite book | first=Karen L. | last=Cox | title=Dixie's Daughters: The United Daughters of the Confederacy and the Preservation of Confederate Culture | url=https://archive.org/details/dixiesdaughtersu0000kare | publisher=University Press of Florida | date=2019 | isbn=9780813064130 | oclc=1258986793}}</ref><ref>{{cite book | first=Charles Reagan | last=Wilson | title=Baptized in Blood: The Religion of the Lost Cause, 1865–1920 | publisher=University of Georgia Press | date=2011}}</ref> Sagnfræðingar hafa afsannað marga þætti í söguskýringu glataða málstaðarins. Auk þess að þurfa að vinna nauðungarvinnu og fá ekki að yfirgefa þrælahaldarana sættu þrælar í Bandaríkjunum oft [[kynferðisofbeldi]] og [[Nauðgun|nauðgunum]], fengu ekki að mennta sig og var gjarnan refsað með [[hýðing]]u og öðrum líkamlegum refsingum. Fjölskyldum þræla var oft skipt upp þegar einn eða fleiri fjölskyldumeðlimir voru seldir. Í slíkum tilvikum sáust þessir fjölskyldumeðlimir yfirleitt aldrei framar.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/podcasts/retropod/last-seen-ads-1/ |newspaper=[[Washington Post]] |date=December 20, 2019 |title=Last Seen Ads |first=Mark |last=Rosenwald |series=Retropod |access-date=December 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191229111208/https://www.washingtonpost.com/podcasts/retropod/last-seen-ads-1/ |archive-date=December 29, 2019 |url-status=live}}</ref> Talsmenn glataða málstaðarins hundsa þennan veruleika og halda því fram að þrælahald í Bandaríkjunum hafi fyrst og fremst verið af hinu góða. Þá hafna þeir því að deilan um þrælahald hafi verið meginorsök þrælastríðsins.<ref name="False Cause">{{Cite book|last=Domby|first=Adam H.|url=https://books.google.com/books?id=dJ24DwAAQBAJ|title=The False Cause: Fraud, Fabrication, and White Supremacy In Confederate Memory|date=February 11, 2020|publisher=University of Virginia Press|isbn=978-0-8139-4376-3|oclc=1151896244|access-date=July 4, 2020|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806074552/https://books.google.com/books?id=dJ24DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> Þeir halda því fram að stríðið hafi fyrst og fremst verið frelsisbarátta suðurríkjanna á móti ofríki alríkisstjórnarinnar í [[Washington, D.C.|Washington]] og hafi snúist um vernd suðræna landbúnaðarhagkerfisins á móti árásargirni norðurríkjanna.<ref>{{cite book |last1=White |first1=C. |title=Journeys in Social Education: A Primer |date=July 23, 2011 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-6091-358-7 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=DjnV7M8Fn6oC&pg=PA102 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Craven |first1=Avery O. |title=The Growth of Southern Nationalism, 1848–1861: A History of the South |date=February 1, 1953 |publisher=LSU Press |isbn=978-0-8071-0006-6 |page=339 |url=https://books.google.com/books?id=uDUjPolsuRAC&pg=PA339 |access-date=September 7, 2022 |language=en}}</ref><ref name=Gallagher1>{{cite book |editor-first= Gary W. |editor-last= Gallagher |editor-first2= Alan T. |editor-last2= Nolan |title= The Myth of the Lost Cause and Civil War History |url= https://books.google.com/books?id=5SJvUWYDBhUC&pg=PA28 |year= 2000 |publisher= Indiana UP |isbn= 978-0-253-33822-8 |access-date= December 11, 2015 |archive-date= May 12, 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160512175906/https://books.google.com/books?id=5SJvUWYDBhUC&pg=PA28 |url-status= live }}</ref> Talsmenn skýringarsagnarinnar halda því fram að sigur sambandssinna í stríðinu hafi verið vegna meiri mannfjölda og sterkari iðnkjarna þeirra en að suðurríkjamenn hafi þó verið réttsýnni og kænni hermenn en andstæðingar þeirra.<ref name="False Cause" /> Langflestir nútímasagnfræðingar hafna þessum skýringum og leggja áherslu á að meginorsök stríðsins hafi verið þrælahald.<ref name=":8">{{Cite journal |last=Finkelman |first=Paul |date=June 24, 2015 |title=States' Rights, Southern Hypocrisy, and the Crisis of the Union |url=https://ideaexchange.uakron.edu/akronlawreview/vol45/iss2/5 |journal=Akron Law Review |volume=45 |issue=2 }}</ref><ref>{{Cite book |last=McPherson |first=James M. |title=Battle Cry of Freedom: The Civil War Era |year=1988 |others=Frank and Virginia Williams Collection of Lincolniana |isbn=0-19-503863-0 |location=New York |pages=vii–viii |oclc=15550774}}</ref><ref>{{Cite book |last=McPherson |first=James M. |title=This Mighty Scourge: Perspectives on the Civil War |url=https://archive.org/details/isbn_9780195313666 |date=2007 |publisher=Oxford University Press |others=Frank and Virginia Williams Collection of Lincolniana |isbn=978-0-19-531366-6 |location=Oxford |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780195313666/page/3 3]–9 |oclc=74915689}}</ref> Hugmyndin um glataða málstaðinn var mjög útbreidd í kringum aldamót 19. og 20. aldar, þegar talsmenn hennar reistu fjölda minnismerkja til heiðurs gömlum hermönnum Suðurríkjasambandsins sem voru þá farnir að deyja hver af öðrum. Skýringarsögnin náði aftur mikilli útbreiðslu á tíma [[Mannréttindabarátta blökkumanna í Bandaríkjunum|réttindahreyfingarinnar]] á sjötta og sjöunda áratugi 20. aldar, þegar hún varð hluti af mótspyrnu suðurríkjamanna gegn auknum stuðningi við kynþáttajafnrétti í Bandaríkjunum. Stofnanir sem studdu kenninguna um glataða málstaðinn létu reisa fjölda minnismerkja og rituðu sagnfræðibækur til að halda á lofti „réttri“ frásögn af þrælastríðinu. Þannig var tryggt að hvítir suðurríkjamenn myndu áfram styðja stefnur sem tryggðu yfirráð hvítra, meðal annars [[Jim Crow]]-lögin.<ref name="Cox" /><ref name="auto">{{cite book|author=David W. Blight|title=Race and Reunion: The Civil War in American Memory|url=https://books.google.com/books?id=3R-yvmpYaqAC&pg=PA266|year=2001|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-00332-3|page=259|access-date=December 11, 2015|archive-date=June 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610020739/https://books.google.com/books?id=3R-yvmpYaqAC&pg=PA266|url-status=live}}</ref> Hugmyndir um yfirburði hvíta mannsins eru lykilatriði í hugmyndafræði glataða málstaðarins.<ref name="auto"/> ==Einkenni== [[File:Pompey and Master -- Massa linkum.jpg|thumb|Hugmyndafræði glataða málstaðarins byggist meðal annars á ranghugmyndum um samband þræla og húsbænda þeirra.]] Mýtan um glataða málstaðinn felst meðal annars í fullyrðingum um að [[þrælahald]] hafi ekki verið helsta ágreiningsefnið á milli norður- og suðurríkjanna og hafi ekki verið ástæða þess að suðurríkin reyndu að kljúfa sig frá Bandaríkjunum. Samkvæmt mýtunni hefði aðeins verið tímaspursmál hvenær suðurríkin myndu afnema þrælahald af fúsum og frjálsum vilja, og í reynd hafi það verið upphlaupssamir afnámssinnar sem espuðu upp ágreining á milli ríkjanna. [[Svartir Bandaríkjamenn|Svart fólk]] sem bjó í þrældómi hafi upp til hópa verið hamingjusamt og tryggt húsbændum sínum.<ref name="Nolan200015">{{cite book |last1=Nolan |first1=Alan T. |editor1-last=Gallagher |editor1-first=Gary W. |editor2-last=Nolan |editor2-first=Alan T. |title=The Myth of the Lost Cause and Civil War History |year=2000 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-33822-8 |pages=15–18 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5SJvUWYDBhUC&pg=PA15 |chapter=The Anatomy of the Myth}}</ref><ref name="Piston1990">{{cite book |last1=Piston |first1=William Garrett |title=Lee's Tarnished Lieutenant: James Longstreet and His Place in Southern History |year=1990 |publisher=University of Georgia Press |isbn=978-0-8203-1229-3 |page=158 |url=https://books.google.com/books?id=n24-UIO3TuUC&pg=PA158}}</ref> Ein röksemd að baki glataða málstaðnum gengur út á hugmyndina um að suðurríkjamenn hafi verið komnir af [[Normannar|normönnskum]] riddurum [[Vilhjálmur sigursæli|Vilhjálms sigursæla]], „[kynþætti] sem var kunnur fyrir vaskleika, riddaramennsku, heiður, blíðu og gáfur.“<ref name="Falconer1860">{{cite journal |last1=Falconer |first1=William |title=The Difference of Race Between the Northern and Southern People |journal=Southern Literary Messenger |date=June 1860 |volume=30 |issue=6 |page=407 |url=http://quod.lib.umich.edu/m/moajrnl/acf2679.0030.006/407}}</ref><ref name="McPherson1999">{{cite journal |last1=McPherson |first1=James M. |title=Was Blood Thicker than Water? Ethnic and Civic Nationalism in the American Civil War |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-american-philosophical-society_1999-03_143_1/page/106 |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |date=1999 |volume=143 |issue=1 |page=106 |jstor=3181978 }}</ref> Talsmenn glataða málstaðarins reyna að skýra hernaðarósigur Suðurríkjasambandsins þannig að suðrið hafi í raun ekki verið sigrað, heldur hafi það lotið í lægra haldi vegna ósanngjarnra yfirburða norðurríkjanna á sviði mannfjölda og auðlinda. Hins vegar halda þeir því gjarnan fram að suðurríkin hefðu sigrað ef þau hefðu unnið [[Orrustan við Gettysburg|orrustuna við Gettysburg]] eða að þau hafi tapað vegna dauða [[Stonewall Jackson]]s árið 1863 og mistaka [[James Longstreet]] aðstoðarhershöfðingja.<ref name="Nolan200015"/> Í orðræðu glataða málstaðarins eru suðurríkin sýnd á rómantískan máta sem land „glæsibrags og kyrrðar“ þar sem plantekruaðallinn var undanlátssamur gagnvart glaðlyndum þrælum sínum og gildi á borð við karlmennsku og hugrekki voru í hávegum höfð. Svart og hvítt fólk hafi búið saman í sátt og samlyndi og bæði notið góðs af siðmenningu suðurríkjanna, sem hafi verið langtum betri en í norðrinu.<ref name="Piston1990112">{{cite book |last1=Piston |first1=William Garrett |title=Lee's Tarnished Lieutenant: James Longstreet and His Place in Southern History |year=1990 |publisher=University of Georgia Press |isbn=978-0-8203-1229-3 |page=112 |url=https://books.google.com/books?id=n24-UIO3TuUC&pg=PA112}}</ref> Hermenn Suðurríkjasambandsins eru sýndir sem staðfastir, glæsilegir og hugrakkir. Herforingjum suðurríkjanna er nánast lyft upp á dýrlingastall og [[Robert E. Lee]] er látinn líkjast Kristi.<ref name="Nolan2000197">{{cite book |last1=Nolan |first1=Alan T. |editor1-last=Gallagher |editor1-first=Gary W. |editor2-last=Nolan |editor2-first=Alan T. |title=The Myth of the Lost Cause and Civil War History |year=2000 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-33822-8 |pages=197 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5SJvUWYDBhUC&pg=PA197 |chapter=The Anatomy of the Myth}}</ref> [[Jefferson Davis]], forseti Suðurríkjasambandsins, skrifaði um stöðu svartra þræla í bókinni ''[[The Rise and Fall of the Confederate Government]]'' (1881):{{Tilvitnun|Þrælslund [svörtu hermannanna] gerði þá sátta við hlutskipti sitt, og þolinmæðisvinna þeirra gæddi heimaland þeirra ómældum auðæfum. Sterk staðbundin og persónuleg bönd þeirra tryggðu dygga þjónustu þeirra&nbsp;... Aldrei hefur verið til lánsamlegra samband milli vinnuafls og auðmagns. Þá kom freistarinn, eins og höggormurinn í Eden, og ginnti þá með galdraorðinu „frelsi“&nbsp;... Hann færði þeim vopn í hönd og þjálfaði lítillátt en tilfinningasamt eðli þeirra í ofbeldi og blóðsúthellingum, og sendi þá til að tortíma velunnurum þeirra.<ref name="Blight2009">{{cite book |last1=Blight |first1=David |editor1-last=Radway |editor1-first=Janice A. |editor2-last=Gaines |editor2-first=Kevin |editor3-last=Shank |editor3-first=Barry |editor4-last=Von Eschen |editor4-first=Penny |title=American Studies: An Anthology |year=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-1351-9 |page=529 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3D9FE-UfYxEC&pg=PA529 |chapter=The Lost Cause and Causes Not Lost}}</ref><ref name="Davis1881">{{cite book |last1=Davis |first1=Jefferson |title=The Rise and Fall of the Confederate Government |date=1881 |publisher=D. Appleton and Company |pages=192–193 |url=https://books.google.com/books?id=F9gBAAAAMAAJ&pg=PA192}}</ref>}} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|saga|Bandaríkin}} [[Flokkur:Gervisagnfræði]] [[Flokkur:Þrælastríðið]] dupom8jo9xmf9ucyxdzankcmeb5eo27 0 180731 1958974 1958731 2026-04-06T10:26:48Z Cinquantecinq 12601 2025 1958974 wikitext text/x-wiki '''Óskarsverðlaun fyrir bestu kvikmynd''' (e. ''Academy Award for Best Picture'') eru ein af verðlaunum [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaunanna]] sem veitt eru árlega af [[Bandaríska kvikmyndaakademían|Bandarísku kvikmyndaakademíunni]]. Verðlaunin eru þau síðustu sem veitt eru hverju sinni og eru almennt talin virtustu verðlaun hátíðarinnar. == Sigurvegarar == === 1920-1929 === {| class="wikitable" !'''Útgáfuár''' '''kvikmyndar''' !Upprunalegur titill !Íslenskur titill !Kvikmyndaver |- ! colspan="1" rowspan="3" |1927/28 (1.) |style="background:#FAEB86" |'''''Wings''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''Famous Players–Lasky''' |- |''7th Heaven'' | |Fox |- |''The Racket'' | |The Caddo Company |- ! colspan="1" rowspan="5" |1928/29 (2.) |style="background:#FAEB86" |'''''The Broadway Melody''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''Metro-Goldwyn-Mayer''' |- |''Alibi'' | |Feature Productions |- |''Hollywood Revue'' | |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''In Old Arizona'' | |Fox |- |''The Patriot'' |''Frelsishetjan'' |Paramount Famous Lasky |} === 1930-1939 === {| class="wikitable" !'''Útgáfuár''' '''kvikmyndar''' !Upprunalegur titill !Íslenskur titill !Kvikmyndaver (Framleiðandi/endur) |- ! colspan="1" rowspan="5" |1929/30 (3.) |style="background:#FAEB86" |'''''All Quiet on the Western Front''''' |style="background:#FAEB86" |'''''[[Tíðindalaust á vesturvígstöðvunum (kvikmynd frá 1930)|Tíðindalaust á vesturvígstöðvunum]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''Universal (Carl Laemmle Jr.)''' |- |''The Big House'' |''Stóra húsið'' |Cosmopolitan (Irving Thalberg) |- |''Disraeli'' | |Warner Bros. (Jack L. Warner & Darryl F. Zanucks) |- |''The Divorcee'' | |Metro-Goldwyn-Mayer (Robert Z. Leonard) |- |''The Love Parade'' |''Eiginmaður drottningarinnar'' |Paramount Famous Lasky ([[Ernst Lubitsch]]) |- ! colspan="1" rowspan="5" |1930/31 (4.) |style="background:#FAEB86" |'''''Cimarron''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''RKO Radio (William LeBaron)''' |- |''East Lynne'' | |Fox |- |''The Front Page'' |''Fyrstir með fréttirnar'' |The Caddo Company (Howard Hughes & Lewis Milestones) |- |''Skippy'' | |Paramount Publix (Jesse L. Lasky, B.P. Schulberg, & Adolph Zukors) |- |''Trader Horn'' | |Metro-Goldwyn-Mayer (Irving Thalberg) |- ! colspan="1" rowspan="8" |1931/32 (5.) |style="background:#FAEB86" |'''''Grand Hotel''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''Metro-Goldwyn-Mayer (Irving Thalberg)''' |- |''Arrowsmith'' | |Samuel Goldwyn Productions (Samuel Goldwyn) |- |''Bad Girl'' | |Fox |- |''The Champ'' | |Metro-Goldwyn-Mayer (King Vidor) |- |''Five Star Final'' | |First National (Hal B. Wallis) |- |''One Hour with You'' | |Paramount Publix (Ernst Lubitsch) |- |''Shanghai Express'' | |Paramount Publix (Adolph Zukor) |- |''The Smiling Lieutenant'' | |Paramount Publix (Ernst Lubitsch) |- ! colspan="1" rowspan="10" |1932/33 (6.) |style="background:#FAEB86" |'''''Cavalcade''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''Fox (Frank Lloyd & Winfield Sheehans)''' |- |''42nd Street'' | |[[Warner Bros.]] |- |''A Farewell to Arms'' |''Vopnin kvödd'' |Paramount |- |''I Am a Fugitive from a Chain Gang'' | |[[Warner Bros.]] |- |''Lady for a Day'' | |Columbia |- |''Little Women'' | |RKO Radio |- |''The Private Life of Henry VIII'' | |London Films |- |''She Done Him Wrong'' | |Paramount |- |''Smilin' Through'' | |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''State Fair'' | |Fox |- ! colspan="1" rowspan="12" |1934 (7.) |style="background:#FAEB86" |'''''It Happened One Night''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Það gerðist um nótt''''' |style="background:#FAEB86" |'''Columbia (Frank Capra & Harry Cohn)''' |- |''The Barretts of Wimpole Street'' |''Barrettfjölskyldan í Wimpolestræti'' |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''Cleopatra'' | |Paramount |- |''Flirtation Walk'' |''Ástarstígur'' |First National |- |''The Gay Divorcee'' | |RKO Radio |- |''Here Comes the Navy'' |''Nú kemur flotinn'' |[[Warner Bros.]] |- |''The House of Rothschild'' |''Bræðurnir Rothschild'' |20th Century |- |''Imitation of Life'' | |Universal |- |''One Night of Love'' | |Columbia |- |''The Thin Man'' | |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''Viva Villa!'' | |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''The White Parade'' |''Hvíta fylkingin'' |Jesse L. Lasky (production company) |- ! colspan="1" rowspan="12" |1935 (8.) |style="background:#FAEB86" |'''''Mutiny on the Bounty''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Uppreisnin á Bounty''''' |style="background:#FAEB86" |'''Metro-Goldwyn-Mayer (Frank Lloyd & Irving Thalbergs)''' |- |''Alice Adams'' | |RKO Radio |- |''Broadway Melody of 1936'' | |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''Captain Blood'' |''Víkingurinn'' |Cosmopolitan |- |''David Copperfield'' | |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''The Informer'' | |RKO Radio |- |''The Lives of a Bengal Lancer'' |''Synir Englands'' |Paramount |- |''A Midsummer Night's Dream'' |''Draumur á Jónsmessunótt'' |[[Warner Bros.]] |- |''Les Misérables'' |''Vesalingarnir'' |20th Century |- |''Naughty Marietta'' |''Léttúðuga Marietta'' |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''Ruggles of Red Gap'' |''Vistaskipti'' |Paramount |- |''Top Hat'' | |RKO Radio |- ! colspan="1" rowspan="10" |1936 (9.) |style="background:#FAEB86" |'''''The Great Ziegfeld''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Ziegfeld hinn mikli''''' |style="background:#FAEB86" |'''Metro-Goldwyn-Mayer (Hunt Stromberg)''' |- |''Anthony Adverse'' | |[[Warner Bros.]] |- |''Dodsworth'' | |Samuel Goldwyn Productions (Samuel Goldwyn) |- |''Libeled Lady'' | |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''Mr. Deeds Goes to Town'' |''Herra Deeds fer til borgarinnar'' |Columbia |- |''Romeo and Juliet'' |''Rómeó og Júlía'' |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''San Francisco'' | |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''The Story of Louis Pasteur'' |''Louis Pasteur'' |Cosmopolitan |- |''A Tale of Two Cities'' |''Saga tveggja borga'' |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''Three Smart Girls'' |''Þrjár kænar stúlkur'' |Universal |- ! colspan="1" rowspan="10" |1937 (10.) |style="background:#FAEB86" |'''''The Life of Emile Zola''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''Warner Bros. (Henry Blanke)''' |- |''The Awful Truth'' | |Columbia |- |''Captains Courageous'' | |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''Dead End'' | |Samuel Goldwyn Productions (Samuel Goldwyn) |- |''The Good Earth'' | |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''In Old Chicago'' | |[[20th Century Fox|20th Century-Fox]] |- |''Lost Horizon'' |''Horfin sjónarmið'' |Columbia |- |''One Hundred Men and a Girl'' | |Universal |- |''Stage Door'' | |RKO Radio |- |''A Star Is Born'' |''Leikaralíf í Hollywood'' eða ''Stjarna fæðist'' |Selznick International Pictures |- ! colspan="1" rowspan="10" |1938 (11.) |style="background:#FAEB86" |'''''You Can't Take It with You''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Þú tekur það ekki með þér''''' |style="background:#FAEB86" |'''Columbia (Frank Capra)''' |- |''The Adventures of Robin Hood'' | |Warner Bros.-First National |- |''Alexander's Ragtime Band'' | |[[20th Century Fox|20th Century-Fox]] |- |''Boys Town'' | |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''The Citadel'' | |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''Four Daughters'' | |Warner Bros.-First National |- |''La Grande Illusion'' |''Sjónhverfingin mikla'' |Réalisation d'art Cinématographique |- |''Jezebel'' | |[[Warner Bros.]] |- |''Pygmalion'' | |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''Test Pilot'' | |Metro-Goldwyn-Mayer |- ! colspan="1" rowspan="10" |1939 (12.) |style="background:#FAEB86" |'''''Gone with the Wind''''' |style="background:#FAEB86" |''[[Á hverfanda hveli (kvikmynd)|'''Á hverfanda hveli''']]'' |style="background:#FAEB86" |'''Selznick International Pictures (David O. Selznick)''' |- |''Dark Victory'' | |Warner Bros.-First National |- |''Goodbye, Mr. Chips'' | |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''Love Affair'' | |RKO Radio |- |''Mr. Smith Goes to Washington'' |''Mr. Smith gerist þingmaður'' eða ''Herra Smith fer á þing'' |Columbia |- |''Ninotchka'' | |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''Of Mice and Men'' |''Mýs og menn'' |Hal Roach (production company) |- |''Stagecoach'' |''Póstvagninn'' |Walter Wanger (production company) |- |''The Wizard of Oz'' |''Galdrakarlinn í Oz'' |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''Wuthering Heights'' |''Fýkur yfir hæðir'' |Samuel Goldwyn Productions |} ===1940-1949=== {| class="wikitable" !'''Útgáfuár''' '''kvikmyndar''' !Upprunalegur titill !Íslenskur titill !Kvikmyndaver (Framleiðandi/endur) |- ! colspan="1" rowspan="10" |1940 (13.) |style="background:#FAEB86" |'''''Rebecca''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''Selznick International Pictures (David O. Selznick)''' |- |''All This, and Heaven Too'' |''Þetta allt og himinninn líka'' eða ''Dæmið ekki'' |Warner Bros. |- |''Foreign Correspondent'' |''Utanríkisréttarritarinn'' |Walter Wanger (production company) |- |''The Grapes of Wrath'' |''Þrúgur reiðinnar'' |20th Century-Fox |- |''The Great Dictator'' | |Charles Chaplin Productions |- |''Kitty Foyle'' | |RKO Radio |- |''The Letter'' | |Warner Bros. |- |''The Long Voyage Home'' |''Á heimleið'' |Argosy-Wanger |- |''Our Town'' | |Sol Lesser (production company) |- |''The Philadelphia Story'' |''Kenjótt kona'' |Metro-Goldwyn-Mayer |- ! colspan="1" rowspan="10" |1941 (14.) |style="background:#FAEB86" |'''''How Green Was My Valley''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Heima er best'' eða ''Grænn varstu dalur'' eða ''Grænadalsfjölslyldan''''' |style="background:#FAEB86" |'''20th Century-Fox (Darryl F. Zanuck)''' |- |''Blossoms in the Dust'' |''Móðurást'' |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''Citizen Kane'' |''Blaðakóngurinn'' |Mercury |- |''Here Comes Mr. Jordan'' |''Örlagavaldurinn'' eða ''Hinn framliðni snýr aftur'' |Columbia |- |''Hold Back the Dawn'' |''Rödd hjartans'' |Paramount |- |''The Little Foxes'' |''Refirnir'' |Samuel Goldwyn Productions (Samuel Goldwyn) |- |''The Maltese Falcon'' |''Möltufálkinn'' |Warner Bros. |- |''One Foot in Heaven'' | |Warner Bros. |- |''Sergeant York'' | |Warner Bros. |- |''Suspicion'' |''Illur grunur'' |RKO Radio |- ! colspan="1" rowspan="10" |1942 (15.) |style="background:#FAEB86" |'''''Mrs. Miniver''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Frú Miniver''''' |style="background:#FAEB86" |'''Metro-Goldwyn-Mayer (Sidney Franklin)''' |- |''49th Parallel'' | |Ortus |- |''Kings Row'' | |Warner Bros. |- |''The Magnificent Ambersons'' |''Dýrðardagar Amberson-fjölskyldunnar'' |Mercury |- |''The Pied Piper'' |''Flóttafólk'' |20th Century-Fox |- |''The Pride of the Yankees'' | |Samuel Goldwyn Productions (Samuel Goldwyn) |- |''Random Harvest'' |''Í leit að liðinni ævi'' |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''The Talk of the Town'' |''Bæjarslúðrið'' |Columbia |- |''Wake Island'' |''Vörnin frækna'' |Paramount |- |''Yankee Doodle Dandy'' | |Warner Bros. |- ! colspan="1" rowspan="10" |1943 (16.) | colspan="2" style="background:#FAEB86" |'''''[[Casablanca (kvikmynd)|Casablanca]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''Warner Bros. (Hal B. Wallis)''' |- |''For Whom the Bell Tolls'' |''Hverjum klukkan glymur'' |Paramount |- |''Heaven Can Wait'' |''Himnaríki má bíða'' |20th Century-Fox |- |''The Human Comedy'' |''Þeir sem heima bíða'' |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''In Which We Serve'' |''Undir gunnfána'' |Two Cities Films |- |''Madame Curie'' | |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''The More the Merrier'' |''Glatt á hjalla'' |Columbia |- |''The Ox-Bow Incident'' |''Ógnarnóttin'' eða ''Atvikið við Uxaklafa'' |20th Century-Fox |- |''The Song of Bernadette'' |''Óður Bernadettu'' |20th Century-Fox |- |''Watch on the Rhine'' |''Vörður við Rín'' |Warner Bros. |- ! colspan="1" rowspan="5" |1944 (17.) |style="background:#FAEB86" |'''''Going My Way''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Leyf mér þig að leiða''''' |style="background:#FAEB86" |'''Paramount (Leo McCarey)''' |- |''Double Indemnity'' |''Tvöfaldar tjónabætur'' |Paramount |- |''Gaslight'' |''Gasljós'' |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''Since You Went Away'' |''Langt finnst þeim sem bíður'' |Selznick International Pictures (David O. Selznick) |- |''Wilson'' | |20th Century-Fox |- ! colspan="1" rowspan="5" |1945 (18.) |style="background:#FAEB86" |'''''The Lost Weekend''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Glötuð helgi''''' |style="background:#FAEB86" |'''Paramount (Charles Brackett)''' |- |''Anchors Aweigh'' |''Sjóliðar dáðadrengir'' |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''The Bells of St. Mary's'' |''Klukkur heilagrar Maríu'' |Rainbow Productions |- |''Mildred Pierce'' | |Warner Bros. |- |''Spellbound'' |''Í álögum'' |Selznick International Pictures (David O. Selznick) |- ! colspan="1" rowspan="5" |1946 (19.) |style="background:#FAEB86" |'''''The Best Years of Our Lives''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Beztu ár ævinnar''''' |style="background:#FAEB86" |'''Samuel Goldwyn Productions (Samuel Goldwyn)''' |- |''Henry V'' | |Two Cities Films |- |''It's a Wonderful Life'' |''Lífið er dásamlegt'' |Liberty Films |- |''The Razor's Edge'' |''Í leit að lífshamingju'' eða ''Blað skilur bakka og egg'' |20th Century-Fox |- |''The Yearling'' |''Landnemalíf'' |Metro-Goldwyn-Mayer |- ! colspan="1" rowspan="5" |1947 (20.) |style="background:#FAEB86" |'''''Gentleman's Agreement''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Heiður að veði''''' |style="background:#FAEB86" |'''20th Century-Fox (Darryl F. Zanuck)''' |- |''The Bishop's Wife'' |''Kona biskupsins'' |Samuel Goldwyn Productions (Samuel Goldwyn) |- |''Crossfire'' |''Hatur'' |RKO Radio |- |''Great Expectations'' |''Glæstar vonir'' |J. Arthur Rank-Cineguild |- |''Miracle on 34th Street'' |''Jólasveinninn'' eða ''Kraftaverkið á 34. stræti'' |20th Century-Fox |- ! colspan="1" rowspan="5" |1948 (21.) | colspan="2" style="background:#FAEB86" |'''''Hamlet''''' |style="background:#FAEB86" |'''J. Arthur Rank-Two Cities Films (Laurence Olivier)''' |- |''Johnny Belinda'' | |Warner Bros. |- |''The Red Shoes'' |''Rauðu skórnir'' |J. Arthur Rank-Archers |- |''The Snake Pit'' |''Ormagryfjan'' |20th Century-Fox |- |''The Treasure of the Sierra Madre'' |''Gullið í Sierra Madre'' |Warner Bros. |- ! colspan="1" rowspan="5" |1949 (22.) |style="background:#FAEB86" |'''''All the King's Men''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Við stjórnvölin''''' |style="background:#FAEB86" |'''Columbia (Robert Rossen)''' |- |''Battleground'' |''Orrustuvöllur'' |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''The Heiress'' | |Paramount |- |''A Letter to Three Wives'' |''Bréf til þriggja kvenna'' |20th Century-Fox |- |''Twelve O'Clock High'' | |20th Century-Fox |} === 1950-1959 === {| class="wikitable" !'''Útgáfuár''' '''kvikmyndar''' !Upprunalegur titill !Íslenskur titill !Kvikmyndaver (Framleiðandi/endur) |- ! colspan="1" rowspan="5" |1950 (23.) |style="background:#FAEB86" |'''''All About Eve''''' |style="background:#FAEB86" |'''''[[Allt um Evu]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''20th Century-Fox (Darryl F. Zanuck)''' |- |''Born Yesterday'' |''Fædd í gær'' |Columbia |- |''Father of the Bride'' |''Faðir brúðarinnar'' |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''King Solomon's Mines'' |''Námur Salomons konungs'' |Metro-Goldwyn-Mayer |- |''Sunset Boulevard'' | |Paramount |- ! colspan="1" rowspan="5" |1951 (24.) |style="background:#FAEB86" |'''''An American in Paris''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Ameríkumaður í París''''' |style="background:#FAEB86" |'''Arthur Freed''' |- |''Decision Before Dawn'' |''Voru það landráð?'' |Anatole Litvak and Frank McCarthy |- |''A Place in the Sun'' |''Þar sem sólin skín'' |George Stevens |- |''Quo Vadis'' | |Sam Zimbalist |- |''A Streetcar Named Desire'' |''Á girndarleiðum'' eða ''Sporvagninn Girnd'' |Charles K. Feldman |- ! colspan="1" rowspan="5" |1952 (25.) |style="background:#FAEB86" |'''''The Greatest Show on Earth''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Heimsins mesta gleði og gaman'' eða ''Fjölleikahúsið''''' |style="background:#FAEB86" |'''Cecil B. DeMille''' |- |''High Noon'' |''Háski á hádegi'' eða ''12 á hádegi'' |Stanley Kramer |- |''Ivanhoe'' |''Ívar Hlújárn'' |Pandro S. Berman |- | colspan="2" |''Moulin Rouge'' |John and James Woolf |- |''The Quiet Man'' |''Hægláti maðurinn'' |John Ford og Merian C. Cooper |- ! colspan="1" rowspan="5" |1953 (26.) |style="background:#FAEB86" |'''''From Here to Eternity''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Héðan til eilífðar''''' |style="background:#FAEB86" |'''Buddy Adler''' |- |''Julius Caesar'' | |John Houseman |- |''The Robe'' |''Kyrtillinn'' |Frank Ross |- |''Roman Holiday'' |''Gleðidagur í Róm'' |William Wyler |- |''Shane'' | |George Stevens |- ! colspan="1" rowspan="5" |1954 (27.) |style="background:#FAEB86" |'''''On the Waterfront''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Á eyrinni''''' |style="background:#FAEB86" |'''Sam Spiegel''' |- |''The Caine Mutiny'' |''Uppreisnin á Caine'' |Stanley Kramer |- |''The Country Girl'' |''Sveitastúlkan'' |William Perlberg |- |''Seven Brides for Seven Brothers'' |''Adam átti syni sjö'' |Jack Cummings |- |''Three Coins in the Fountain'' |''Óskabrunnurinn'' |Sol C. Siegel |- ! colspan="1" rowspan="5" |1955 (28.) | colspan="2" style="background:#FAEB86" |'''''Marty''''' |style="background:#FAEB86" |'''Harold Hecht''' |- |''Love Is a Many-Splendored Thing'' |''Í viðjum ásta og örlaga'' |Buddy Adler |- |''Mister Roberts'' |''Roberts sjóliðsforingi'' |Leland Hayward |- |''Picnic'' |''Skógarferðin'' |Fred Kohlmar |- |''The Rose Tattoo'' |''Tattóveraða rósin'' |Hal B. Wallis |- ! colspan="1" rowspan="5" |1956 (29.) |style="background:#FAEB86" |'''''[[Umhverfis jörðina á 80 dögum (kvikmynd frá 1956)|Around the World in 80 Days]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''''[[Umhverfis jörðina á 80 dögum (kvikmynd frá 1956)|Umhverfis jörðina á 80 dögum]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''Michael Todd''' |- |''Friendly Persuasion'' |''Elska skaltu náungann'' |William Wyler |- |''Giant'' |''Risi'' |George Stevens and Henry Ginsberg |- |''The King and I'' |''Kóngurinn og ég'' |Charles Brackett |- |''The Ten Commandments'' |''Boðorðin'' |Cecil B. DeMille |- ! colspan="1" rowspan="5" |1957 (30.) |style="background:#FAEB86" |'''''The Bridge on the River Kwai''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Brúin yfir Kwai''''' |style="background:#FAEB86" |'''Sam Spiegel''' |- |''12 Angry Men'' |''12 reiðir menn'' |Henry Fonda and Reginald Rose |- |''Peyton Place'' |''Sámsbær'' |Jerry Wald |- |''Sayonara'' | |William Goetz |- |''Witness for the Prosecution'' |''Vitni saksóknarans'' |Arthur Hornblow Jr. |- ! colspan="1" rowspan="5" |1958 (31.) | colspan="2" style="background:#FAEB86" |'''''Gigi''''' |style="background:#FAEB86" |'''Arthur Freed''' |- |''Auntie Mame'' |''Frænka mín'' |Jack L. Warner |- |''Cat on a Hot Tin Roof'' |''Köttur á heitu þaki'' |Lawrence Weingarten |- |''The Defiant Ones'' |''Flótti í hlekkjum'' |Stanley Kramer |- |''Separate Tables'' |''Frá borði til borðs'' eða ''Aðskilin borð'' |Harold Hecht |- ! colspan="1" rowspan="5" |1959 (32.) |style="background:#FAEB86" |'''''Ben-Hur''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''Sam Zimbalist''' |- |''Anatomy of a Murder'' |''Sá einn er sekur'' |Otto Preminger |- |''The Diary of Anne Frank'' |''Dagbók Önnu Frank'' |George Stevens |- |''The Nun's Story'' |''Nunnan'' |Henry Blanke |- |''Room at the Top'' |''Dýrkeyptur sigur'' |John Woolf and James Woolf |} === 1960-1969 === {| class="wikitable" !Útgáfuár kvikmyndar !Upprunalegur titill !Íslenskur titill !Framleiðendur |- ! colspan="1" rowspan="5" |1960 (33.) |style="background:#FAEB86" |'''''The Apartment''''' |style="background:#FAEB86" |''[[Lykillinn undir mottunni|'''Lykillinn undir mottunni''']]'' |style="background:#FAEB86" |[[Billy Wilder|'''Billy Wilder''']] |- |''The Alamo'' |''Orustan um Alamo'' |[[John Wayne]] |- |''Elmer Gantry'' | |[[Bernard Smith]] |- |''Sons and Lovers'' |''Synir og elskendur'' |[[Jerry Wald]] |- |''The Sundowners'' |''Fjarlægðin gerir fjöllin blá'' |[[Fred Zinnemann]] |- ! colspan="1" rowspan="5" |1961 (34.) |style="background:#FAEB86" |'''''West Side Story''''' |style="background:#FAEB86" |'''''[[Saga úr Vesturbænum (kvikmynd frá 1960)|Saga úr Vesturbænum]]''''' |style="background:#FAEB86" |[[Robert Wise|'''Robert Wise''']] |- |''Fanny'' | |[[Joshua Logan]] |- |''The Guns of Navarone'' |''[[Byssurnar í Navarone]]'' |[[Carl Foreman]] |- |''The Hustler'' |''Fjárhættuspilarinn'' |[[Robert Rossen]] |- |''Judgment at Nuremberg'' |''[[Réttarhöldin í Nürnberg (kvikmynd frá 1961)|Réttarhöldin í Nürnberg]]'' |[[Stanley Kramer]] |- ! colspan="1" rowspan="5" |1962 (35.) |style="background:#FAEB86" |'''''Lawrence of Arabia''''' |style="background:#FAEB86" |''[[Arabíu-Lawrence (kvikmynd)|'''Arabíu-Lawrence''']]'' |style="background:#FAEB86" |[[Sam Spiegel|'''Sam Spiegel''']] |- |''The Longest Day'' |''Lengstur dagur'' |[[Darryl F. Zanuck]] |- |''The Music Man'' |''Tónlistarmaðurinn'' |[[Morton DaCosta]] |- |''Mutiny on the Bounty'' |''Uppreisnin á Bounty'' |[[Aaron Rosenberg]] |- |''To Kill a Mockingbird'' |''[[Að granda söngfugli (kvikmynd)|Að granda söngfugli]]'' |[[Alan J. Pakula]] |- ! colspan="1" rowspan="5" |1963 (36.) |style="background:#FAEB86" colspan="2" |'''''Tom Jones''''' |style="background:#FAEB86" |[[Tony Richardson|'''Tony Richardson''']] |- |''America America'' | |[[Elia Kazan]] |- |''Cleopatra'' | |[[Walter Wanger]] |- |''How the West Was Won'' |''Villta Vestrið sigrað'' |[[Bernard Smith]] |- |''Lilies of the Field'' |''Liljur vallarins'' |[[Ralph Nelson]] |- ! colspan="1" rowspan="5" |1964 (37.) |style="background:#FAEB86" |'''''My Fair Lady''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Mín liljan fríð''''' |style="background:#FAEB86" |[[Jack L. Warner|'''Jack L. Warner''']] |- | colspan="2" |''Becket'' |[[Hal B. Wallis]] |- |''Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb'' |''[[Dr. Strangelove, eða: Hvernig ég vann bug á óttanum og lærði að elska sprengjuna]]'' |[[Stanley Kubrick]] |- |''[[Mary Poppins (kvikmynd)|Mary Poppins]]'' | |[[Walt Disney]] og [[Bill Walsh]] |- |''Alexis Zorbas'' |''[[Grikkinn Zorba]]'' |[[Michael Cacoyannis]] |- ! colspan="1" rowspan="5" |1965 (38.) |style="background:#FAEB86" |'''''The Sound of Music''''' |style="background:#FAEB86" |'''''[[Söngvaseiður (kvikmynd)|Söngvaseiður]]''''' |style="background:#FAEB86" |[[Robert Wise|'''Robert Wise''']] |- |''Darling'' | |[[Joseph Janni]] |- |''Doctor Zhivago'' |''[[Doktor Sívagó]]'' |[[Carlo Ponti]] |- |''Ship of Fools'' |''Fíflaskipið'' |[[Stanley Kramer]] |- |''A Thousand Clowns'' | |[[Fred Coe]] |- ! colspan="1" rowspan="5" |1966 (39.) |style="background:#FAEB86" |'''''A Man for All Seasons''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Maður allra tíma''''' |style="background:#FAEB86" |[[Fred Zinnemann|'''Fred Zinnemann''']] |- | colspan="2" |''Alfie'' |[[Lewis Gilbert]] |- |''The Russians Are Coming, the Russians Are Coming'' |''Rússarnir koma, Rússarnir koma'' |[[Norman Jewison]] |- |''The Sand Pebbles'' |''Stormar og stríð'' |[[Robert Wise]] |- |''Who's Afraid of Virginia Woolf?'' |''[[Hver er hræddur við Virginu Woolf?]]'' |[[Ernest Lehman]] |- ! colspan="1" rowspan="5" |1967 (40.) |style="background:#FAEB86" |'''''In the Heat of the Night''''' |style="background:#FAEB86" |''[[Í næturhitanum|'''Í næturhitanum''']]'' |style="background:#FAEB86" |[[Walter Mirisch|'''Walter Mirisch''']] |- |''Bonnie and Clyde'' |''[[Bonnie og Clyde (kvikmynd frá 1967)|Bonnie og Clyde]]'' |[[Warren Beatty]] |- |''Doctor Dolittle'' |''Dagfinnur dýralæknir'' |[[Arthur P. Jacobs]] |- |''The Graduate'' |''[[Frú Robinson]]'' |[[Lawrence Turman]] |- |''Guess Who's Coming to Dinner'' |''Gestur til miðdegisverðar'' |[[Stanley Kramer]] |- ! colspan="1" rowspan="5" |1968 (41.) |style="background:#FAEB86" |'''''Oliver!''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |[[John Woolf|'''John Woolf''']] |- |''Funny Girl'' | |[[Ray Stark]] |- |''The Lion in Winter'' |''Vetrarljón'' |[[Martin Poll]] |- |''Rachel, Rachel'' | |[[Paul Newman]] |- |''Romeo and Juliet'' |''Rómeó og Júlía'' |[[Anthony Havelock-Allan]] og [[John Brabourne]] |- ! colspan="1" rowspan="5" |1969 (42.) |style="background:#FAEB86" |'''''Midnight Cowboy''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |[[Jerome Hellman|'''Jerome Hellman''']] |- |''Anne of the Thousand Days'' | |[[Hal B. Wallis]] |- |''Butch Cassidy and the Sundance Kid'' |''[[Butch Cassidy og Sundance strákurinn]]'' |[[John Foreman]] |- |''Hello, Dolly!'' | |[[Ernest Lehman]] |- |''Z'' | |[[Jacques Perrin]] og [[Ahmed Rachedi]] |} === 1970-1979 === {| class="wikitable" !Útgáfuár kvikmyndar !Upprunalegur titill !Íslenskur titill !Framleiðendur |- ! colspan="1" rowspan="5" |1970 (43.) | colspan="2" style="background:#FAEB86" |'''''Patton''''' |style="background:#FAEB86" |'''Frank McCarthy''' |- |''Airport'' | |Ross Hunter |- |''Five Easy Pieces'' |''Svik og lauslæti'' |Bob Rafelson og Richard Wechsler |- |''Love Story'' |''Ástarsaga'' |Howard G. Minsky |- |''M*A*S*H'' | |Ingo Preminger |- ! colspan="1" rowspan="5" |1971 (44.) |style="background:#FAEB86" |'''''The French Connection''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''Philip D'Antoni''' |- |''A Clockwork Orange'' | |[[Stanley Kubrick]] |- |''Fiddler on the Roof'' |''Fiðlarinn á þakinu'' |Norman Jewison |- |''The Last Picture Show'' | |Stephen J. Friedman |- |''Nicholas and Alexandra'' | |Sam Spiegel |- ! colspan="1" rowspan="5" |1972 (45.) |style="background:#FAEB86" |'''''The Godfather''''' |style="background:#FAEB86" |'''''[[Guðfaðirinn]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''Albert S. Ruddy''' |- |''Cabaret'' | |Cy Feuer |- |''Deliverance'' |''Leikur við dauðann'' |[[John Boorman]] |- |''Utvandrarna'' |''Vesturfararnir'' |Bengt Forslund |- |''Sounder'' | |Robert B. Radnitz |- ! colspan="1" rowspan="5" |1973 (46.) |style="background:#FAEB86" |'''''The Sting''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Gildran''''' |style="background:#FAEB86" |'''Tony Bill, Michael Phillips og Julia Phillips''' |- |''American Graffiti'' | |[[Francis Ford Coppola]] og Gary Kurtz |- |''Viskningar och rop'' |''Hvísl og hróp'' |[[Ingmar Bergman]] |- |''The Exorcist'' |''Særingamaðurinn'' |William Peter Blatty |- |''A Touch of Class'' |''Vottur af glæsibrag'' |Melvin Frank |- ! colspan="1" rowspan="5" |1974 (47.) |style="background:#FAEB86" |'''''The Godfather Part II''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Guðfaðirinn 2''''' |style="background:#FAEB86" |'''[[Francis Ford Coppola]], Gray Frederickson og Fred Roos''' |- |''Chinatown'' |''Kínahverfið'' |Robert Evans |- |''The Conversation'' | |[[Francis Ford Coppola]] |- |''Lenny'' | |Marvin Worth |- |''The Towering Inferno'' |''Logandi viti'' |Irwin Allen |- ! colspan="1" rowspan="5" |1975 (48.) |style="background:#FAEB86" |'''''One Flew Over the Cuckoo's Nest''''' |style="background:#FAEB86" |'''''[[Gaukshreiðrið]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''Michael Douglas og Saul Zaentz''' |- |''Barry Lyndon'' | |[[Stanley Kubrick]] |- |''Dog Day Afternoon'' | |Martin Bregman og Martin Elfand |- |''Jaws'' |''Ókindin'' |Richard D. Zanuck og David Brown |- | colspan="2" |''Nashville'' |[[Robert Altman]] |- ! colspan="1" rowspan="5" |1976 (49.) | colspan="2" style="background:#FAEB86" |'''''Rocky''''' |style="background:#FAEB86" |'''Irwin Winkler og Robert Chartoff''' |- |''All the President's Men'' |''Allir menn forsetans'' |Walter Coblenz |- |''Bound for Glory'' |''Woody Guthrie'' |Robert F. Blumofe og Harold Leventhal |- |''Network'' |''Sjónvarpsstöðin'' |Howard Gottfried |- |''Taxi Driver'' | |Michael Phillips og Julia Phillips |- ! colspan="1" rowspan="5" |1977 (50.) | colspan="2" style="background:#FAEB86" |'''''Annie Hall''''' |style="background:#FAEB86" |'''Charles H. Joffe''' |- |''The Goodbye Girl'' | |Ray Stark |- |''Julia'' | |Richard Roth |- |''Star Wars'' |''[[Stjörnustríð: Ný von|Stjörnustríð]]'' |Gary Kurtz |- |''The Turning Point'' |''Á krossgötum'' |Herbert Ross og Arthur Laurents |- ! colspan="1" rowspan="5" |1978 (51.) |style="background:#FAEB86" |'''''The Deer Hunter''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Dádýraveiðarinn'' eða ''Hjartarbaninn''''' |style="background:#FAEB86" |'''Barry Spikings, Michael Deeley, Michael Cimino og John Peverall''' |- |''Coming Home'' |''Heimkoman'' |Jerome Hellman |- |''Heaven Can Wait'' |''Himnaríki má bíða'' |[[Warren Beatty]] |- |''Midnight Express'' |''Miðnæturhraðlestin'' |Alan Marshall og David Puttnam |- |''An Unmarried Woman'' |''Kona á lausu'' |Paul Mazursky og Anthony Ray |- ! colspan="1" rowspan="5" |1979 (52.) |style="background:#FAEB86" |'''''Kramer vs. Kramer''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Kramer gegn Kramer''''' |style="background:#FAEB86" |'''Stanley R. Jaffe''' |- |''All That Jazz'' | |Robert Alan Aurthur |- |''Apocalypse Now'' |''[[Apocalypse Now|Dómsdagur nú]]'' |[[Francis Ford Coppola]], Fred Roos, Gray Frederickson og Tom Sternberg |- |''Breaking Away'' |''Kapp er best með forsjá'' |[[Peter Yates]] |- |''Norma Rae'' | |Tamara Asseyev og Alex Rose |} === 1980-1989 === {| class="wikitable" !Útgáfuár kvikmyndar !Upprunalegur titill !Íslenskur titill !Framleiðendur |- ! colspan="1" rowspan="5" |1980 (53.) |style="background:#FAEB86" |'''''Ordinary People''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Venjulegt fólk''''' |style="background:#FAEB86" |'''Ronald L. Schwary''' |- |''Coal Miner's Daughter'' |''Dóttir kolanámumannsins'' |Bernard Schwartz |- |''The Elephant Man'' |''[[The Elephant Man|Fílamaðurinn]]'' |Jonathan Sanger |- |''Raging Bull'' |''Óður tuddi'' |Irwin Winkler og Robert Chartoff |- |''Tess'' | |Claude Berri og Timothy Burrill |- ! colspan="1" rowspan="5" |1981 (54.) |style="background:#FAEB86" |'''''Chariots of Fire''''' |style="background:#FAEB86" |''[[Chariots of Fire|'''Eldvagninn''']]'' |style="background:#FAEB86" |'''David Puttnam''' |- |''Atlantic City'' | |Denis Héroux |- |''On Golden Pond'' |''Síðsumar'' |Bruce Gilbert |- |''Raiders of the Lost Ark'' |''[[Ránið á týndu örkinni]]'' |Frank Marshall |- |''Reds'' | |Warren Beatty |- ! colspan="1" rowspan="5" |1982 (55.) | colspan="2" style="background:#FAEB86" |'''''Gandhi''''' |style="background:#FAEB86" |[[Richard Attenborough|'''Richard Attenborough''']] |- |''E.T. the Extra-Terrestrial'' | |[[Steven Spielberg]] og Kathleen Kennedy |- |''Missing'' |''Týndur'' eða ''Saknað'' |Edward Lewis og Mildred Lewis |- |''Tootsie'' | |[[Sydney Pollack]] og Dick Richards |- |''The Verdict'' |''Dómsorð'' |Richard D. Zanuck og David Brown |- ! colspan="1" rowspan="5" |1983 (56.) |style="background:#FAEB86" |'''''Terms of Endearment''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Í blíðu og stríðu''''' |style="background:#FAEB86" |'''James L. Brooks''' |- |''The Big Chill'' |''Kuldahrollurinn'' |Michael Shamberg |- |''The Dresser'' | |[[Peter Yates]] |- |''The Right Stuff'' |''Ofurhugar'' |Irwin Winkler og Robert Chartoff |- |''Tender Mercies'' | |Philip S. Hobel |- ! colspan="1" rowspan="5" |1984 (57.) | colspan="2" style="background:#FAEB86" |'''''Amadeus''''' |style="background:#FAEB86" |'''Saul Zaentz''' |- |''The Killing Fields'' |''Vígvellir'' |David Puttnam |- |''A Passage to India'' |''Ferðin til Indlands'' |John Brabourne og Richard B. Goodwin |- |''Places in the Heart'' |''Í fylgsnum hjartans'' |Arlene Donovan |- |''A Soldier's Story'' |''Saga hermanns'' |[[Norman Jewison]], Ronald L. Schwary og Patrick Palmer |- ! colspan="1" rowspan="5" |1985 (58.) |style="background:#FAEB86" |'''''Out of Africa''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |[[Sydney Pollack|'''Sydney Pollack''']] |- |''The Color Purple'' |''Purpuraliturinn'' |[[Steven Spielberg]], Kathleen Kennedy, Frank Marshall og Quincy Jones |- |''Kiss of the Spider Woman'' |''Koss köngulóarkonunnar'' |David Weisman |- |''Prizzi's Honor'' |''Heiður Prizzis'' |John Foreman |- |''Witness'' |''Vitnið'' |Edward S. Feldman |- ! colspan="1" rowspan="5" |1986 (59.) |style="background:#FAEB86" |'''''Platoon''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''Arnold Kopelson''' |- |''Children of a Lesser God'' |''Guð gaf mér eyra'' |Burt Sugarman og Patrick J. Palmer |- |''Hannah and Her Sisters'' |''Hanna og systur hennar'' |Robert Greenhut |- |''The Mission'' |''Trúboðsstöðin'' |Fernando Ghia og David Puttnam |- |''A Room with a View'' |''Herbergi með útsýni'' |Ismail Merchant |- ! colspan="1" rowspan="5" |1987 (60.) |style="background:#FAEB86" |'''''The Last Emperor''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Síðasti keisarinn''''' |style="background:#FAEB86" |'''Jeremy Thomas''' |- |''Broadcast News'' |''Sjónvarpsfréttir'' |James L. Brooks |- |''Fatal Attraction'' |''Hættuleg kynni'' |Stanley R. Jaffe og Sherry Lansing |- |''Hope and Glory'' |''Von og vegsemd'' |[[John Boorman]] |- |''Moonstruck'' |''Fullt tungl'' |Patrick J. Palmer og Norman Jewison |- ! colspan="1" rowspan="5" |1988 (61.) |style="background:#FAEB86" |'''''Rain Man''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Regnmaðurinn''''' |style="background:#FAEB86" |'''Mark Johnson''' |- |''The Accidental Tourist'' |''Á faraldsfæti'' |Lawrence Kasdan, Charles Okun og Michael Grillo |- |''Dangerous Liaisons'' |''Hættuleg sambönd'' |Norma Heyman og Hank Moonjean |- |''Mississippi Burning'' |''Í ljósum logum'' |Frederick Zollo og Robert F. Colesberry |- |''Working Girl'' |''Ein útivinnandi'' |Douglas Wick |- ! colspan="1" rowspan="5" |1989 (62.) |style="background:#FAEB86" |'''''Driving Miss Daisy''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Ekið með Daisy''''' |style="background:#FAEB86" |'''Richard D. Zanuck og Lili Fini Zanuck''' |- |''Born on the Fourth of July'' |''Fæddur 4. júlí'' |A. Kitman Ho og Oliver Stone |- |''Dead Poets Society'' |''Bekkjarfélagið'' |Steven Haft, Paul Junger Witt og Tony Thomas |- |''Field of Dreams'' |''Draumavöllurinn'' |Lawrence Gordon og Charles Gordon |- |''My Left Foot'' |''Vinstri fóturinn'' |Noel Pearson |} === 1990-1999 === {| class="wikitable" !Útgáfuár kvikmyndar !Upprunalegur titill !Íslenskur titill !Framleiðendur |- ! colspan="1" rowspan="5" |1990 (63.) |style="background:#FAEB86" |'''''Dances with Wolves''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Úlfadansar''''' |style="background:#FAEB86" |'''Jim Wilson og [[Kevin Costner]]''' |- |''Awakenings'' |''Uppvakningar'' |Walter Parkes og Lawrence Lasker |- |''Ghost'' |''Vofan'' |Lisa Weinstein |- |''The Godfather Part III'' |''[[Guðfaðirinn 3]]'' |[[Francis Ford Coppola]] |- |''Goodfellas'' |''Góðir gæjar'' |Irwin Winkler |- ! colspan="1" rowspan="5" |1991 (64.) |style="background:#FAEB86" |'''''The Silence of the Lambs''''' |style="background:#FAEB86" |''[[Lömbin þagna (kvikmynd)|'''Lömbin þagna''']]'' |style="background:#FAEB86" |'''Edward Saxon, Kenneth Utt og Ron Bozman''' |- |''Beauty and the Beast'' |''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 1991)|Fríða og Dýrið]]'' |Don Hahn |- |''Bugsy'' | |Mark Johnson, Barry Levinson og [[Warren Beatty]] |- |''JFK'' | |A. Kitman Ho og Oliver Stone |- |''The Prince of Tides'' |''Óður til hafsins'' |Barbra Streisand og Andrew S. Karsch |- ! colspan="1" rowspan="5" |1992 (65.) |style="background:#FAEB86" |'''''Unforgiven''''' |style="background:#FAEB86" |''[[Hinir vægðarlausu|'''Hinir vægðarlausu''']]'' |style="background:#FAEB86" |[[Clint Eastwood|'''Clint Eastwood''']] |- |''The Crying Game'' |''Ljótur leikur'' |Stephen Woolley |- |''A Few Good Men'' |''Fáeinir góðir menn'' |David Brown, Rob Reiner og Andrew Scheinman |- |''Howards End'' |''Hávarðsendi'' |Ismail Merchant |- |''Scent of a Woman'' |''Konuilmur'' |Martin Brest |- ! colspan="1" rowspan="5" |1993 (66.) |style="background:#FAEB86" |'''''Schindler's List''''' |style="background:#FAEB86" |''[[Listi Schindlers (kvikmynd)|'''Listi Schindlers''']]'' |style="background:#FAEB86" |'''[[Steven Spielberg]], Gerald R. Molen og Branko Lustig''' |- |''The Fugitive'' |''Flóttamaðurinn'' |Arnold Kopelson |- |''In the Name of the Father'' |''Í nafni föðurins'' |[[Jim Sheridan]] |- |''The Piano'' |''Píanó'' |Jan Chapman |- |''The Remains of the Day'' |''Dreggjar dagsins'' |Mike Nichols, John Calley og Ismail Merchant |- ! colspan="1" rowspan="5" |1994 (67.) | colspan="2" style="background:#FAEB86" |''[[Forrest Gump|'''Forrest Gump''']]'' |style="background:#FAEB86" |'''Wendy Finerman, Steve Tisch og Steve Starkey''' |- |''Four Weddings and a Funeral'' |''Fjögur brúðkaup og jarðarför'' |Duncan Kenworthy |- |''Pulp Fiction'' |''Sorprit'' |Lawrence Bender |- |''Quiz Show'' |''Gettu betur'' |Michael Jacobs, Julian Krainin, Michael Nozik og [[Robert Redford]] |- |''The Shawshank Redemption'' |''[[Shawshank-fangelsið]]'' |Niki Marvin |- ! colspan="1" rowspan="5" |1995 (68.) |style="background:#FAEB86" |'''''Braveheart''''' |style="background:#FAEB86" |'''''[[Frelsishetjan]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''[[Mel Gibson]], Alan Ladd Jr. og Bruce Davey''' |- | colspan="2" |''Apollo 13'' |Brian Grazer |- | colspan="2" |''Babe'' |Bill Miller, George Miller og Doug Mitchell |- |''Il Postino'' | |Mario Cecchi Gori, Vittorio Cecchi Gori og Gaetano Daniele |- |''Sense and Sensibility'' |''Vonir og væntingar'' |Lindsay Doran |- ! colspan="1" rowspan="5" |1996 (69.) |style="background:#FAEB86" |'''''The English Patient''''' |style="background:#FAEB86" |''[[Enski sjúklingurinn|'''Enski sjúklingurinn''']]'' |style="background:#FAEB86" |'''Saul Zaentz''' |- | colspan="2" |''Fargo'' |[[Ethan Coen]] |- | colspan="2" |''Jerry Maguire'' |[[James L. Brooks]], Laurence Mark, Richard Sakai og Cameron Crowe |- |''Secrets & Lies'' |''Leyndarmál og lygar'' |Simon Channing-Williams |- |''Shine'' | |Jane Scott |- ! colspan="1" rowspan="5" |1997 (70.) | colspan="2" style="background:#FAEB86" |'''''[[Titanic (kvikmynd frá 1997)|Titanic]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''James Cameron og Jon Landau''' |- |''As Good as It Gets'' |''Það gerist ekki betra'' |[[James L. Brooks]], Bridget Johnson og Kristi Zea |- |''The Full Monty'' |''Með fullri reisn'' |[[Uberto Pasolini]] |- |''Good Will Hunting'' | |Lawrence Bender |- |''L.A. Confidential'' | |Curtis Hanson, Arnon Milchan og Michael Nathanson |- ! colspan="1" rowspan="5" |1998 (71.) |style="background:#FAEB86" |'''''Shakespeare in Love''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''David Parfitt, Donna Gigliotti, [[Harvey Weinstein]], [[Edward Zwick]] og Marc Norman''' |- |''Elizabeth'' | |Alison Owen, Eric Fellner og Tim Bevan |- |''La vita è bella'' |''Lífið er fallegt'' |Elda Ferri og Gianluigi Braschi |- |''Saving Private Ryan'' |''Björgun óbreytts Ryans'' |[[Steven Spielberg]], Ian Bryce, Mark Gordon og Gary Levinsohn |- |''The Thin Red Line'' |''Hin hárfína lína'' |Robert Michael Geisler, John Roberdeau og Grant Hill |- ! colspan="1" rowspan="5" |1999 (72.) |style="background:#FAEB86" |'''''American Beauty''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Amerísk fegurð''''' |style="background:#FAEB86" |'''Bruce Cohen og Dan Jinks''' |- |''The Cider House Rules'' |''Reglur hússins'' |Richard N. Gladstein |- |''The Green Mile'' |''Græna mílan'' |[[Frank Darabont]] og David Valdes |- |''The Insider'' |''Innherjinn'' |Pieter Jan Brugge og [[Michael Mann]] |- |''The Sixth Sense'' |''[[Sjötta skilningarvitið]]'' |Frank Marshall, Kathleen Kennedy og Barry Mendel |} === 2000-2009 === {| class="wikitable" !Útgáfuár kvikmyndar !Upprunalegur titill !Íslenskur titill !Framleiðendur |- ! colspan="1" rowspan="5" |2000 (73.) |style="background:#FAEB86" |'''''Gladiator''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Skylmingaþrællinn''''' |style="background:#FAEB86" |'''Douglas Wick, David Franzoni og Branko Lustig''' |- |''Chocolat'' | |David Brown, Kit Golden og Leslie Holleran |- |''卧虎藏龙'' |''Krjúpandi tígur, falinn dreki'' eða ''Skríðandi tígur, dreki í leynum'' |William Kong, Hsu Li-kong og [[Ang Lee]] |- |''Erin Brockovich'' | |[[Danny DeVito]], Michael Shamberg og Stacey Sher |- |''Traffic'' | |[[Edward Zwick]], Marshall Herskovitz og Laura Bickford |- ! colspan="1" rowspan="5" |2001 (74.) |style="background:#FAEB86" |'''''[[Fögur hugsun|A Beautiful Mind]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''''[[Fögur hugsun]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''Brian Grazer og [[Ron Howard]]''' |- |''Gosford Park'' | |[[Robert Altman]], Bob Balaban og David Levy |- |''In the Bedroom'' |''Í svefnherberginu'' |Graham Leader, Ross Katz og Todd Field |- |''The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring'' |''[[Hringadróttinssaga: Föruneyti hringsins]]'' |[[Peter Jackson]], Fran Walsh og Barrie M. Osborne |- |''Moulin Rouge!'' | |Martin Brown, [[Baz Luhrmann]] og Fred Baron |- ! colspan="1" rowspan="5" |2002 (75.) | colspan="2" style="background:#FAEB86" |'''''Chicago''''' |style="background:#FAEB86" |'''Martin Richards''' |- |''Gangs of New York'' |''Gengi New York-borgar'' |Alberto Grimaldi og [[Harvey Weinstein]] |- |''The Hours'' |''Stundirnar'' |Scott Rudin og Robert Fox |- |''The Lord of the Rings: The Two Towers'' |''[[Hringadróttinssaga: Tveggja turna tal]]'' |Barrie M. Osborne, Fran Walsh og [[Peter Jackson]] |- |''The Pianist'' |''Píanóleikarinn'' |[[Roman Polanski]], Robert Benmussa og Alain Sarde |- ! colspan="1" rowspan="5" |2003 (76.) |style="background:#FAEB86" |'''''The Lord of the Rings: The Return of the King''''' |style="background:#FAEB86" |'''''[[Hringadróttinssaga: Hilmir snýr heim]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''Barrie M. Osborne, [[Peter Jackson]] og Fran Walsh''' |- |''Lost in Translation'' |''Týnd í þýðingu'' |Ross Katz og [[Sofia Coppola]] |- |''Master and Commander: The Far Side of the World'' |''Sjóliðsforingi á hjara veraldar'' |Samuel Goldwyn Jr., [[Peter Weir]] og Duncan Henderson |- |''Mystic River'' |''Falda fljótið'' |Robert Lorenz, Judie G. Hoyt og [[Clint Eastwood]] |- |''Seabiscuit'' | |Kathleen Kennedy, Frank Marshall og Gary Ross |- ! colspan="1" rowspan="5" |2004 (77.) |style="background:#FAEB86" |'''''Million Dollar Baby''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''[[Clint Eastwood]], Albert S. Ruddy og Tom Rosenberg''' |- |''The Aviator'' |''Flugkappinn'' |[[Michael Mann]] og Graham King |- |''Finding Neverland'' |''Fundið Hvergiland'' |Richard N. Gladstein og Nellie Bellflower |- |''Ray'' | |Taylor Hackford, Stuart Benjamin og Howard Baldwin |- |''Sideways'' | |Michael London |- ! colspan="1" rowspan="5" |2005 (78.) |style="background:#FAEB86" |'''''Crash''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''Paul Haggis og Cathy Schulman''' |- |''Brokeback Mountain'' | |Diana Ossana og James Schamus |- |''Capote'' | |Caroline Baron, William Vince og Michael Ohoven |- |''Good Night, and Good Luck'' |''Góða nótt og gangi ykkur vel'' |Grant Heslov |- |''Munich'' |''München'' |[[Steven Spielberg]], Kathleen Kennedy og Barry Mendel |- ! colspan="1" rowspan="5" |2006 (79.) |style="background:#FAEB86" |'''''The Departed''''' |style="background:#FAEB86" |''[[Hinir framliðnu|'''Hinir framliðnu''']]'' |style="background:#FAEB86" |'''Graham King''' |- |''Babel'' | |[[Alejandro González Iñárritu]], Steve Golin og Jon Kilik |- |''Letters from Iwo Jima'' |''Bréf frá Iwo Jima'' |[[Clint Eastwood]], [[Steven Spielberg]] og Robert Lorenz |- |''Little Miss Sunshine'' |''Litla ungfrú sólskin'' |David T. Friendly, Peter Saraf og Marc Turtletaub |- |''The Queen'' |''Drottningin'' |Andy Harries, Christine Langan og Tracey Seaward |- ! colspan="1" rowspan="5" |2007 (80.) |style="background:#FAEB86" |'''''No Country for Old Men''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Ekki fyrir gamla menn''''' |style="background:#FAEB86" |'''Scott Rudin, [[Coen-bræður|Joel Coen og Ethan Coen]]''' |- |''Atonement'' |''Friðþæging'' |Tim Bevan, Eric Fellner og Paul Webster |- | colspan="2" |''Juno'' |Lianne Halfon, Mason Novick og Russell Smith |- | colspan="2" |''Michael Clayton'' |Jennifer Fox, Kerry Orent og [[Sydney Pollack]] |- |''There Will Be Blood'' |''Blóði verður úthellt'' |[[Paul Thomas Anderson]], Daniel Lupi og JoAnne Sellar |- ! colspan="1" rowspan="5" |2008 (81.) |style="background:#FAEB86" |'''''Slumdog Millionaire''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Villtu vinna milljarð''''' |style="background:#FAEB86" |'''Christian Colson''' |- |''The Curious Case of Benjamin Button'' | |Kathleen Kennedy, Frank Marshall og Ceán Chaffin |- |''Frost/Nixon'' | |[[Ron Howard]], Brian Grazer og Eric Fellner |- |''Milk'' | |Bruce Cohen og Dan Jinks |- |''The Reader'' | |Anthony Minghella, [[Sydney Pollack]], Donna Gigliotti og Redmond Morris |- ! colspan="1" rowspan="10" |2009 (82.) |style="background:#FAEB86" |'''''The Hurt Locker''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''[[Kathryn Bigelow]], Mark Boal, Nicolas Chartier og Greg Shapiro''' |- |''Avatar'' | |[[James Cameron]] og Jon Landau |- |''The Blind Side'' | |Gil Netter, Andrew A. Kosove og Broderick Johnson |- |''District 9'' | |[[Peter Jackson]] og Carolynne Cunningham |- |''An Education'' | |Finola Dwyer og Amanda Posey |- |''Inglourious Basterds'' | |Lawrence Bender |- |''Precious: Based on the Novel 'Push' by Sapphire'' | |Lee Daniels, Sarah Siegel-Magness og Gary Magness |- |''A Serious Man'' | |[[Coen-bræður|Joel Coen og Ethan Coen]] |- |''Up'' | |Jonas Rivera |- |''Up in the Air'' | |Daniel Dubiecki, Ivan Reitman og [[Jason Reitman]] |} === 2010-2019 === {| class="wikitable" !Útgáfuár kvikmyndar !Upprunalegur titill !Íslenskur titill !Framleiðendur |- ! colspan="1" rowspan="10" |2010 (83.) |style="background:#FAEB86" |'''''The King's Speech''''' |style="background:#FAEB86" |'''''[[The King's Speech|Ræða konungs]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''Iain Canning, Emile Sherman og Gareth Unwin''' |- |''Black Swan'' | |Scott Franklin, Mike Medavoy og Brian Oliver |- |''The Fighter'' | |David Hoberman, Todd Lieberman og [[Mark Wahlberg]] |- |''Inception'' |''[[Hugljómun]]'' |[[Christopher Nolan]] og Emma Thomas |- |''The Kids Are All Right'' | |Gary Gilbert, Jeffrey Levy-Hinte og Celine Rattray |- |''127 Hours'' |''[[127 klukkustundir]]'' |[[Danny Boyle]], John Smithson og Christian Colson |- |''The Social Network'' | |Dana Brunetti, Ceán Chaffin, Michael De Luca og Scott Rudin |- |''Toy Story 3'' |''[[Leikfangasaga 3]]'' |Darla K. Anderson |- |''True Grit'' | |[[Joel Coen]], [[Coen-bræður|Ethan Coen]] og Scott Rudin |- |''Winter's Bone'' | |Alix Madigan og Anne Rosellini |- ! colspan="1" rowspan="9" |2011 (84.) |style="background:#FAEB86" |'''''The Artist''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''Thomas Langmann''' |- |''The Descendants'' |''Afkomendurnir'' |Jim Burke, [[Alexander Payne]] og Jim Taylor |- |''Extremely Loud & Incredibly Close'' | |Scott Rudin |- |''The Help'' |''[[Húshjálpin (kvikmynd)|Húshjálpin]]'' |Brunson Green, Chris Columbus og Michael Barnathan |- |''Hugo'' | |Graham King og [[Martin Scorsese]] |- |''Midnight in Paris'' | |Letty Aronson og Stephen Tenenbaum |- |''Moneyball'' | |Michael De Luca, Rachael Horovitz og [[Brad Pitt]] |- |''The Tree of Life'' |''Lífsins tré'' |Sarah Green, Bill Pohlad, Dede Gardner og Grant Hill |- |''War Horse'' | |[[Steven Spielberg]] og Kathleen Kennedy |- ! colspan="1" rowspan="9" |2012 (85.) |style="background:#FAEB86" |'''''Argo''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''Grant Heslov, [[Ben Affleck]] og [[George Clooney]]''' |- |''Amour'' |''Ást'' |Margaret Menegoz, Stefan Arndt, Veit Heiduschka og Michael Katz |- |''Beasts of the Southern Wild'' |''Skepnur suðursins villta'' |Dan Janvey, Josh Penn og Michael Gottwald |- |''Django Unchained'' | |Stacey Sher, Reginald Hudlin og Pilar Savone |- |''Life of Pi'' | |Gil Netter, [[Ang Lee]] og David Womark |- |''Lincoln'' | |[[Steven Spielberg]] og Kathleen Kennedy |- |''Les Misérables'' |''Vesalingarnir'' |Tim Bevan, Eric Fellner, Debra Hayward og Cameron Mackintosh |- |''Silver Linings Playbook'' | |Donna Gigliotti, Bruce Cohen og Jonathan Gordon |- |''Zero Dark Thirty'' | |Mark Boal, [[Kathryn Bigelow]] og Megan Ellison |- ! colspan="1" rowspan="9" |2013 (86.) |style="background:#FAEB86" |'''''12 Years a Slave''''' |style="background:#FAEB86" |'''''Þræll í 12 ár''''' |style="background:#FAEB86" |'''[[Brad Pitt]], Dede Gardner, Jeremy Kleiner, Steve McQueen og Anthony Katagas''' |- |''American Hustle'' | |Charles Roven, Richard Suckle, Megan Ellison og Jonathan Gordon |- |''Captain Phillips'' | |Scott Rudin, Dana Brunetti og Michael De Luca |- |''Dallas Buyers Club'' | |Robbie Brenner og Rachel Winter |- |''[[Gravity (kvikmynd)|Gravity]]'' | |[[Alfonso Cuarón]] og David Heyman |- |''Her'' | |Megan Ellison, Spike Jonze og Vincent Landay |- |''Nebraska'' | |Albert Berger og Ron Yerxa |- |''Philomena'' | |Gabrielle Tana, Steve Coogan og Tracey Seaward |- |''The Wolf of Wall Street'' | |[[Martin Scorsese]], [[Leonardo DiCaprio]], Joey McFarland og Emma Tillinger Koskoff |- ! colspan="1" rowspan="8" |2014 (87.) |style="background:#FAEB86" |'''''Birdman or (The Unexpected Virtue of Ignorance)''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''[[Alejandro G. Iñárritu]], John Lesher og James W. Skotchdopole''' |- |''American Sniper'' | |[[Clint Eastwood]], Andrew Lazar, Robert Lorenz, [[Bradley Cooper]] og Peter Morgan |- |''Boyhood'' | |[[Richard Linklater]] og Cathleen Sutherland |- |''The Grand Budapest Hotel'' | |[[Wes Anderson]], Scott Rudin, Steven Rales og Jeremy Dawson |- |''The Imitation Game'' | |Nora Grossman, Ido Ostrowsky og Teddy Schwarzman |- |''Selma'' | |Christian Colson, Oprah Winfrey, Dede Gardner og Jeremy Kleiner |- |''The Theory of Everything'' | |Tim Bevan, Eric Fellner, Lisa Bruce og Anthony McCarten |- |''Whiplash'' | |Jason Blum, Helen Estabrook og David Lancaster |- ! colspan="1" rowspan="8" |2015 (88.) |style="background:#FAEB86" |'''''Spotlight''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''Blye Pagon Faust, Steve Golin, Nicole Rocklin og Michael Sugar''' |- |''The Big Short'' | |Dede Gardner, Jeremy Kleiner og [[Brad Pitt]] |- |''Bridge of Spies'' | |[[Steven Spielberg]], Marc Platt og Kristie Macosko Krieger |- |''Brooklyn'' | |Finola Dwyer og Amanda Posey |- |''Mad Max: Fury Road'' | |Doug Mitchell og George Miller |- |''The Martian'' | |Simon Kinberg, [[Ridley Scott]], Michael Schaefer og Mark Huffam |- |''The Revenant'' |''Afturgangan'' |Arnon Milchan, Steve Golin, [[Alejandro G. Iñárritu]], Mary Parent og Keith Redmon |- |''Room'' | |Ed Guiney |- ! colspan="1" rowspan="9" |2016 (89.) |style="background:#FAEB86" |'''''Moonlight''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''Adele Romanski, Dede Gardner og Jeremy Kleiner''' |- |''Arrival'' | |Shawn Levy, Dan Levine, Aaron Ryder og David Linde |- |''Fences'' | |Scott Rudin, [[Denzel Washington]] og Todd Black |- |''Hacksaw Ridge'' | |Bill Mechanic og David Permut |- |''Hell or High Water'' | |Carla Hacken og Julie Yorn |- |''Hidden Figures'' | |Donna Gigliotti, Peter Chernin, Jenno Topping, [[Pharrell Williams]] og Theodore Melfi |- |''La La Land'' | |Fred Berger, Jordan Horowitz og Marc Platt |- |''Lion'' | |Emile Sherman, Iain Canning og Angie Fielder |- |''Manchester by the Sea'' | |[[Matt Damon]], Kimberly Steward, Chris Moore, Lauren Beck og Kevin J. Walsh |- ! colspan="1" rowspan="9" |2017 (90.) |style="background:#FAEB86" |'''''The Shape of Water''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''[[Guillermo del Toro]] og J. Miles Dale''' |- |''Call Me by Your Name'' | |Peter Spears, Luca Guadagnino, Emilie Georges og Marco Morabito |- |''Darkest Hour'' | |Tim Bevan, Eric Fellner, Lisa Bruce, Anthony McCarten og Douglas Urbanski |- |''Dunkirk'' | |Emma Thomas og [[Christopher Nolan]] |- |''Get Out'' | |Sean McKittrick, Jason Blum, Edward H. Hamm Jr. og [[Jordan Peele]] |- |''Lady Bird'' | |Scott Rudin, Eli Bush og Evelyn O'Neill |- |''Phantom Thread'' | |JoAnne Sellar, [[Paul Thomas Anderson]], Megan Ellison og Daniel Lupi |- |''The Post'' | |Amy Pascal, [[Steven Spielberg]] og Kristie Macosko Krieger |- |''Three Billboards Outside Ebbing, Missouri'' | |Graham Broadbent, Pete Czernin og Martin McDonagh |- ! colspan="1" rowspan="8" |2018 (91.) |style="background:#FAEB86" |'''''Green Book''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''Jim Burke, Charles B. Wessler, Brian Currie, Peter Farrelly og Nick Vallelonga''' |- |''Black Panther'' | |Kevin Feige |- |''BlacKkKlansman'' | |Sean McKittrick, Jason Blum, Raymond Mansfield, Jordan Peele og [[Spike Lee]] |- |''Bohemian Rhapsody'' | |Graham King |- |''The Favourite'' |''Dálætið'' |Ceci Dempsey, Ed Guiney, Lee Magiday og [[Gíorgos Lanþímos]] |- |''Roma'' | |Gabriela Rodríguez og [[Alfonso Cuarón]] |- |''A Star Is Born'' | |Bill Gerber, [[Bradley Cooper]] og Lynette Howell Taylor |- |''Vice'' | |Dede Gardner, Jeremy Kleiner, [[Adam McKay]] og Kevin Messick |- ! colspan="1" rowspan="9" |2019 (92.) |style="background:#FAEB86" |'''''기생충 / Gisaengchung''''' |style="background:#FAEB86" |'''''[[Sníkjudýrin]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''Kwak Sin-ae og [[Bong Joon-ho]]''' |- |''Ford v Ferrari'' | |Peter Chernin, Jenno Topping og James Mangold |- |''The Irishman'' | |[[Martin Scorsese]], [[Robert De Niro]], Jane Rosenthal og Emma Tillinger Koskoff |- |''Jojo Rabbit'' | |Carthew Neal, [[Taika Waititi]] og Chelsea Winstanley |- |''Joker'' | |Todd Phillips, [[Bradley Cooper]] og Emma Tillinger Koskoff |- |''Little Women'' | |Amy Pascal |- |''Marriage Story'' | |[[Noah Baumbach]] og David Heyman |- |''1917'' | |[[Sam Mendes]], Pippa Harris, Jayne-Ann Tenggren og Callum McDougall |- |''Once Upon a Time in Hollywood'' |''Einu sinni var í Hollywood'' |David Heyman, Shannon McIntosh og [[Quentin Tarantino]] |} === 2020- === {| class="wikitable" !Útgáfuár kvikmyndar !Upprunalegur titill !Íslenskur titill !Framleiðendur |- ! colspan="1" rowspan="8" |2020 (93.) |style="background:#FAEB86" |'''''Nomadland''''' |style="background:#FAEB86" |''Hirðingjaland'' |style="background:#FAEB86" |'''[[Frances McDormand]], Peter Spears, Mollye Asher, Dan Janvey og Chloé Zhao''' |- |''The Father'' | |David Parfitt, Jean-Louis Livi og Philippe Carcassonne |- |''Judas and the Black Messiah'' | |Shaka King, Charles D. King og Ryan Coogler |- |''Mank'' | |Ceán Chaffin, Eric Roth og Douglas Urbanski |- |''Minari'' |''Draumalíf'' |Christina Oh |- |''Promising Young Woman'' | |Ben Browning, Ashley Fox, Emerald Fennell og Josey McNamara |- |''Sound of Metal'' | |Bert Hamelinck og Sacha Ben Harroche |- |''The Trial of the Chicago 7'' | |Marc Platt og Stuart M. Besser |- ! colspan="1" rowspan="10" |2021 (94.) |style="background:#FAEB86" |'''''CODA''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''Philippe Rousselet, Fabrice Gianfermi og Patrick Wachsberger''' |- |''Belfast'' | |Laura Berwick, [[Kenneth Branagh]], Becca Kovacik og Tamar Thomas |- |''Don't Look Up'' |''Ekki horfa upp'' |[[Adam McKay]] og Kevin Messick |- |''Doraibu Mai Kā'' |''Keyrðu bílinn minn'' |Teruhisa Yamamoto |- |''Dune'' | |Mary Parent, [[Denis Villeneuve]] og Cale Boyter |- |''King Richard'' | |Tim White, Trevor White og [[Will Smith]] |- |''Licorice Pizza'' | |Sara Murphy, Adam Somner og [[Paul Thomas Anderson]] |- |''Nightmare Alley'' | |[[Guillermo del Toro]], J. Miles Dale og [[Bradley Cooper]] |- |''The Power of the Dog'' |''Völd vesalingsins'' |[[Jane Campion]], Tanya Seghatchian, Emile Sherman, Iain Canning og Roger Frappier |- |''West Side Story'' | |[[Steven Spielberg]] og Kristie Macosko Krieger |- ! colspan="1" rowspan="10" |2022 (95.) |style="background:#FAEB86" |'''''Everything Everywhere All at Once''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''Daniel Kwan, Daniel Scheinert og Jonathan Wang''' |- |''Im Westen nichts Neues'' |''Tíðindalaust á vesturvígstöðvunum'' |Malte Grunert |- |''Avatar: The Way of Water'' | |[[James Cameron]] og Jon Landau |- |''The Banshees of Inisherin'' |''Dauðavættirnar frá Insherin'' |Graham Broadbent, Pete Czernin og Martin McDonagh |- | colspan="2" |''Elvis'' |[[Baz Luhrmann]], Catherine Martin, Gail Berman, Patrick McCormick og Schuyler Weiss |- |''The Fabelmans'' | |Kristie Macosko Krieger, [[Steven Spielberg]] og Tony Kushner |- |''Tár'' | |Todd Field, Alexandra Milchan og Scott Lambert |- |''Top Gun: Maverick'' | |[[Tom Cruise]], Christopher McQuarrie, David Ellison og [[Jerry Bruckheimer]] |- |''Triangle of Sadness'' |''Sorgarþríhyrningur'' |Erik Hemmendorff og Philippe Bober |- |''Women Talking'' |''Konur ræða málin'' |Dede Gardner, Jeremy Kleiner og [[Frances McDormand]] |- ! colspan="1" rowspan="10" |2023 (96.) | colspan="2" style="background:#FAEB86" |'''''[[Oppenheimer (kvikmynd)|Oppenheimer]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''Emma Thomas, Charles Roven og [[Christopher Nolan]]''' |- |''American Fiction'' | |Ben LeClair, Nikos Karamigios, Cord Jefferson og Jermaine Johnson |- |''Anatomie d'une chute'' |''Fallið er hátt'' |Marie-Ange Luciani og David Thion |- |''[[Barbie (kvikmynd)|Barbie]]'' | |David Heyman, [[Margot Robbie]], Tom Ackerley og Robbie Brenner |- |''The Holdovers'' | |Mark Johnson |- |''Killers of the Flower Moon'' | |Dan Friedkin, Bradley Thomas, [[Martin Scorsese]] og Daniel Lupi |- |''Maestro'' | |[[Bradley Cooper]], [[Steven Spielberg]], Fred Berner, Amy Durning og Kristie Macosko Krieger |- |''Past Lives'' | |David Hinojosa, Christine Vachon og Pamela Koffler |- |''Poor Things'' |''Greyin'' |Ed Guiney, Andrew Lowe, [[Gíorgos Lanþímos]] og [[Emma Stone]] |- |''The Zone of Interest'' | |James Wilson |- ! rowspan="10" |2024 (97.) |style="background:#FAEB86" |'''''Anora''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''Alex Coco, Samantha Quan''' '''og [[Sean Baker]]''' |- |''The Brutalist'' |''Brútalistinn'' |Nick Gordon, Brian Young, Andrew Morrison, D.J. Gugenheim og Brady Corbet |- |''A Complete Unknown'' | |Fred Berger, James Mangold og Alex Heineman |- |''Conclave'' | |Tessa Ross, Juliette Howell og Michael A. Jackman |- |''Dune: Part Two'' | |Mary Parent, Cale Boyter, Tanya Lapointe og [[Denis Villeneuve]] |- | colspan="2" |''Emilia Pérez'' |Pascal Caucheteux og [[Jacques Audiard]] |- |''Ainda Estou Aqui'' | |Maria Carlota Bruno og Rodrigo Teixeira |- |''Nickel Boys'' | |Dede Gardner, Jeremy Kleiner og Joslyn Barnes |- |''The Substance'' | |Coralie Fargeat, Tim Bevan og Eric Fellner |- |''Wicked'' | |Marc Platt |- ! rowspan="10" |2025 (98.) |style="background:#FAEB86" |'''''One Battle After Another''''' |style="background:#FAEB86" | |style="background:#FAEB86" |'''Adam Somner, Sara Murphy, og [[Paul Thomas Anderson]]''' |- |''Bugonia'' | |Ed Guiney, Andrew Lowe, [[Gíorgos Lanþímos]], [[Emma Stone]], og Lars Knudsen |- | colspan="2" |''F1'' |Chad Oman, [[Brad Pitt]], Dede Gardner, Jeremy Kleiner, Joseph Kosinski og [[Jerry Bruckheimer]] |- | colspan="2" |''Frankenstein'' |[[Guillermo del Toro]], J. Miles Dale, og Scott Stuber |- |''Hamnet'' | |Liza Marshall, Pippa Harris, Nicolas Gonda, [[Steven Spielberg]] og [[Sam Mendes]] |- |''Marty Supreme'' | |Eli Bush, Ronald Bronstein, Josh Safdie, Anthony Katagas og Timothée Chalamet |- |''O Agente Secreto'' |''Leyniþjónustumaðurinn'' |Emilie Lesclaux |- |''Affeksjonsverdi'' | |Maria Ekerhovd og Andrea Berentsen Ottmar |- |''Sinners'' | |Zinzi Coogler, Sev Ohanian og Ryan Coogler |- |''Train Dreams'' | |Marissa McMahon, Teddy Schwarzman, Will Janowitz, Ashley Schlaifer og Michael Heimler |} [[Flokkur:Óskarsverðlaunamyndir í flokki bestu kvikmyndarinnar| ]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunin]] [[Flokkur:Kvikmyndaverðlaun]] ptyyp40afsh3uakc8utrnlti1bypo95 0 182501 1958951 1886135 2026-04-06T00:45:51Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 1958951 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005|ISBN=978-0-511-11348-2}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref>{{Bókaheimild|titill=A Companion to the History of Economic Thought|höfundur=Warren J. Samuels|bls=184-185|ár=2003|útgefandi=Blackwell Publishing|höfundur2=Jeff E. Biddle|höfundur3=John B. Davis}}</ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref>{{Bókaheimild|titill=A Companion to the History of Economic Thought|höfundur=Warren J. Samuels|höfundur2=Jeff E. Biddle|höfundur3=John B. Davis|ISBN=0-631-22573-0|útgefandi=Blackwell Publishing Ltd|ár=2003|bls=184}}</ref> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=E. K. Hunt|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=177-179|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Ríkardísku sósíalistarnir áttu margt sameiginlegt með [[Karl Marx|Marx]] og hans hugsanahætti, og hafði Marx þetta að segja um þá sem hóp: “But these Socialist and Communist writings contain also a critical element. They attack every principle of existing society. Hence, they are full of the most valuable materials for the enlightenment of the working class.”<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=21|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Helstu fulltrúar == === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787–1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal <nowiki>''Popular Political Economy''</nowiki> (1827), gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224|ISBN=978-0-511-11348-2}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809–1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni <nowiki>''Labour's Wrongs and Labour's Remedy''</nowiki> (1839) setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|ISBN=978-0-511-11348-2|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenningarinnar um umframvirði, eins og E. R. A. Seligman lýsir honum í verki sínu frá 1903, ''On Some Neglected British Economists''. Seligman kallaði Ravenstone „fyrsta fulltrúa umframvirðiskenningarinnar“ (Seligman, 1903).<ref>{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists|höfundur=Edwin R. A. Seligman|útgefandi=The Economic Journal, Vol. 13, No. 51|ár=1903|bls=335-363|url=https://doi.org/10.2307/2221519}}</ref> Ravenstone var sérstakur á meðal ríkardískra sósíalista þótt hann, líkt og aðrir úr þeim hópi, trúði því að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Hins vegar hafði hann aðrar ástæður fyrir þessari trú en margir samtíðarmenn hans. Flestir ríkardískir sósíalistar byggðu trú sína á [[Nytjastefna|nytjastefnu]] með það sem helsta markmið að auka hamingju sem flestra, en Ravenstone leit á þetta sem siðferðilega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira eiga.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=16|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Ravenstone hafði einnig áhrif á Karl Marx með hugmyndum sínum bæði bein áhrif og óbein áhrif í gegnum hina ríkardísku sósíalistanna. Marx samsvaraði sig með sjónarmiði Ravenstone um að ef vinnuafl skapaði eingöngu nóg til að framfleyta sér, þá væru hvergi til eignir í heiminum. Hann tók einnig undir þá skoðun að til þess að fjármagn gæti þjónað samfélaginu yrði fyrst að vera til staðar þróuð verkaskipting (Miles, bls. 6–7, 23).<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone:A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=6-7|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref><ref name=":3" /> === William Thompson === William Thompson (1775–1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina (Miles, bls. 25).<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244|ISBN=978-0-511-11348-2}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] 2a1jt4bbjol4zn0psmeyntffhnj3z5c 0 183157 1958932 1951848 2026-04-05T23:47:50Z Kattarnef 106306 lagfæring á málfari 1958932 wikitext text/x-wiki [[File:Icelandic sheep Roundup- Réttir.jpg|thumb|Traditional Icelandic sheep corral]] == Smölun og réttir == Smölun og réttir fara fram á haustin þar sem sauðfé er sótt úr afrétt og smalað aftur í fjárhúsin fyrir veturinn og [[Lamb|lömb]] eru valin til slátrunar. Tímasetning er breytilegt eftir svæði og hefðum, en á hverju ári kemur út réttarlisti þar sem tímasetningar eru tilkynntar. === Leitir === Oft eru farnar nokkrar ferðir yfir 2-3 vikna tímabil til að hægt sé að ná öllu féinu<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bbl.is/frettir/rettalistinn-2025|title=Réttalistinn 2025|website=www.bbl.is|language=is|access-date=2026-03-26}}</ref>. Lög og reglur um skiladaga eru misjöfn eftir svæðum. Yfirleitt eru það [[Sveitarfélög Íslands|sveitfélögin]] sem að setja þau lög, en fjallaskilaumdæmin falla ekki öll innan sveitafélagamarka og þar eru aðrir samningar í gildi<ref>{{Cite web|url=https://www.stjornarradid.is/verkefni/atvinnuvegir/landbunadur/bufjarraekt/fjallskil/|title=Fjallskil|website=www.stjornarradid.is|language=is|access-date=2026-03-26}}</ref>. Þar má nefna t.d. [[Fjallaskilasamþykkt]] fyrir Landnám Ingólfs Arnarsonar frá 2012. Lengd leita er breytileg á hverjum stað eftir stærð afréttar, magn fólks og veðurfars. Á [[Strandasýsla|Ströndum]] er leitum yfirleitt lokið á einum degi<ref name=":1">{{Cite web|url=https://saudfjarsetur.is/smolun-og-leitir/|title=Smölun og leitir – Sauðfjársetur á Ströndum|access-date=2026-03-26}}</ref> en í [[Sveinsstaðaafrétt]] t.d. tekur ferlið nokkrar vikur. Staðall er að leitir séu einar eða tvær, en sum staðar er þörf á þriðju leitinni. Síðari tvær leitirnar eru kallaðar eftirleitir<ref name=":2">Guðmunda Ólafsdóttir. (2013). ''Konur áttu að halda sig heima. Rannsókn á upphafi fjallferða kvenna á afréttunum milli Þjórsár og Stóru-laxár''. [Lokaritgerð til bakkalárs]. Skemman. http://hdl.handle.net/1946/15314</ref>. Kindur eru sóttar á fjöll af smölum sem nútildags eru yfirleitt bændur, fjölskylda, fólk úr umlyggjandi sveitum og sjálfboðaliðar. Þeir sem ganga til fjalla eru ýmist kallaðir gangnamenn<ref>{{Cite web|url=https://skolavefurinn.is/namsgreinar/gangnamenn?entity_iframe|title=gangnamenn {{!}} skolavefurinn.is|website=skolavefurinn.is|access-date=2026-03-26}}</ref> eða fjallamenn<ref name=":2" />. Þeir fara í afrétt að sækja kindurnar, og heitir það ferli ýmist leitir, göngur, réttir eða smölun eftir svæðum<ref name=":1" />. Á Suðurlandi kallast það “að fara á fjall”<ref name=":2" />. [[Fjallkóngur]] (stundum kallaður gagnaforingi eða leitarforingi) heitir sá sem að sér um að skipuleggja leitirnar. Hann ákveður hver gerir hvað, hvert er haldið, í hvaða röð er smalað, o.s.frv. <ref name=":2" /><ref name=":1" />. Hvernig þetta hlutverk er skipað er breytilegt eftir svæðum, en sums staðar er hann ráðin í hlutverkið af hreppsnefnd eða af svipuðu stjórnveldi og er þar ákvæði um að ekki megi fullhraustur maður neita að taka við stöðunni. Á ströndum, þar sem leitirnar eru stuttar, er í staðinn Leitarkóngur sem að stýrir ferðum smalanna. Í réttunum tekur við réttarkóngur sem að stýrir réttunum.<ref name=":1" /> Ýmist er gengið, keyrt á bílum og fjórhjólum, riðið á hestbaki og jafnvel flogið á þyrlum eftir þörfum<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242616417d/bjoda-baendum-thyrluflug-i-smala-mennsku-fyrir-slikk|title=Bjóða bændum þyrluflug í smala­mennsku fyrir slikk - Vísir|last=Unnarsson|first=Kristján Már|date=2024-04-09|website=visir.is|language=is|access-date=2026-03-26}}</ref>. Nýjung hefur verið að nota [[Flygildi|fylggildi]] til aðstoðar við leitir<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20161246619d/sjaid-hvernig-bondinn-smalar-fe-med-flygildi|title=Sjáið hvernig bóndinn smalar fé með flygildi - Vísir|last=Unnarsson|first=Kristján Már|date=2016-10-21|website=visir.is|language=is|access-date=2026-03-26}}</ref>. === Réttir === Sauðfénu er smalað saman í réttir sem finnast í sveitum. Í flestum sýslum má finna nokkrar réttir<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://borgarbyggd.is/frettir/fjarrettir-i-borgarbyggd-2025|title=Fjárréttir í Borgarbyggð 2025 - Borgarbyggð|website=borgarbyggd.is|language=is|access-date=2026-03-26}}</ref>. Miðja réttarinnar kallast almenningur, en þar er öllum kindum safnað saman áður en bændur flokka kindur niður á bæi og færa í sér hólf sem kallast dilkar. Þaðan er féð leitt heim, annaðhvort er því smalað eða keyrt. Mismunandir hefðir finnast í hverri sveit, á mörgum stöðum er féð t.d. hvílt í sólahring áður en því er raðað á dilkana<ref name=":1" />. En algengt er að mikið fjör og gaman fylgi réttunum, sem og mikil drykkja. Sumsstaðar eru haldin böll eftir réttir, og kallast þau réttarböll. === Konur við smalarstörf === Fram undir miðja 20. öld tíðkaðist einungis að karlar stunduðu leitir, en nútildags taka taka öll kyn þátt. Þátttaka kvenna í leitum fylgdi sömu þróun og þátttaka kvenna í öðru atvinnulífi. Í gegn um aldirnar hefur það verið svo að fjárhúsastörfin voru karlmanns verk, en krónurnar mjólkuð í í fjósunum og sáu um heimilið. Því var smalamennska tengd við karlmennsku á, og tregi verið í sumum að hleypa krónum með upp á fjöll. Upp úr seinni heimstyrjöld byrjuðu konur að slást með í fjör, til að mynda 1943 þegar þrjár ungar stelpur gengu til fjalls í [[Gnúpverjaafréttur|Gnúpverjafrétti]]. Svo mikil tíðindi voru það að birtist grein um málið í Gnúpverjanum<ref name=":2" />. Upp úr 1960 byrjaði það að færast í aukanna að konur gengu til fjalls, sem fylgdi aukinni þátttöku þeirra á atvinnumarkaði. Fyrsti kvenkyns fjallakóngur á landinu var Lilja Loftsdóttir frá Steinsholti<ref>Soffía Sigurðardóttir. (2004). Afrétturinn dregur mig til sín. ''Vera, 23(''4), 38–39. https://timarit.is/gegnir/991001028349706886</ref>. Hún tók við embættinu árið 2002. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Sauðfjárrækt á Íslandi]] jwib083vzl837v27g1jiyi907zwpd0v 0 183256 1958953 1886719 2026-04-06T00:52:17Z Kattarnef 106306 heimildir 1958953 wikitext text/x-wiki {{heimildir vantar}} {{skáletrað}} {{Sjónvarpsþáttur | show_name = Cuidado con el ángel | image = | caption = | show_name_2 = | genre = Drama | creator = Delia Fiallo | director = Víctor Manuel Fouilloux<br />Victor Rodriguez | developer = | presenter = | presented = | starring = Maite Perroni<br />William Levy | voices = | narrated = | theme_music_composer = | opentheme = | endtheme = | composer = | country = {{flagcountry|MEX}} | language = [[Spænska]] | num_seasons = 1 | num_episodes = 194 | list_episodes = | executive_producer = Nathalie Lartilleux | producer = [[Televisa]] | asst_producer = | editor = | location = | camera = Nokkrar myndavélar | runtime = | network = Canal de las Estrellas | picture_format = 1080i ([[HDTV]]) | audio_format = | first_run = | first_aired = 9. júní 2008 | last_aired = 6. mars 2009 | preceded_by = | followed_by = | related = | website = | imdb_id = | tv_com_id = }} '''''Cuidado con el ángel''''' var [[Mexíkó|mexíkanskur]] drama sjónvarpsþáttur, framleiddur fyrir [[Televisa]] 2008.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.imdb.com/title/tt1245565/|titill=Don't Mess with an Angel|útgefandi=IMDB}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.filmaffinity.com/en/film837745.html|title=Don't mess with an Angel|publisher=filmaffinity.com|access-date=June 9, 2008|language=en}}</ref> == Leikendur == * Maite Perroni - María de Jesús "Marichuy" Velarde Santos * William Levy - Juan Miguel San Román Bustos * Helena Rojo - Cecilia Santos de Velarde * Ricardo Blume - Patricio Velarde del Bosque * Laura Zapata - Onelia Montenegro Vda. de Mayer * Evita Muñoz "Chachita" - Candelaria Martínez == Heimildir == <references/> {{Stubbur|Sjónvarp}} [[Flokkur:Mexíkóskir sjónvarpsþættir]] 10s2a2uxnyri60ygl75jbs408eucqfd 0 184436 1958905 1952772 2026-04-05T15:48:32Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1958905 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Two Fishermen on an Aspidochelone, c. 1270 (cropped).JPG|thumb|alt=Lyngbakur úr frönsku handriti frá 1270|Lyngbakur úr frönsku handriti frá 1270.]] '''Lyngbakur''' er nafn á gríðarstóri hvallíkri skepnu sem meðal annars er greint frá í [[Saga Örvars-Odds|Örvars-Odds]] sögu í [[Grænlandshaf]]i. Lyngbakurinn var talinn vera stærstur allra dýra í sjó og lá hann oft þannig á hálfu kafi að hann virtist vera eyja og leit þá út eins og þar á sé vaxið [[Lyng|lyng]] og því er hann kallaður lyngbakur. Fjölmargar sögur eru um lyngbaka víða frá á Íslandi. <ref>[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=67629 Eru sjávarskrímsli til?]</ref> Svipuð sjóskrímsli hafa sést víða í heiminum: Í [[Þjóðsaga|þjóðsögum]] [[Inúítar|inúíta]] á [[Grænland]]i var er talað um svipað skrímsli sem hét ''Imap Umassoursa''. Þetta var risastórt sjóskrímsli sem oft var túlkað fyrir stóra og flata eyja. Þegar skrímslið kom upp úr sjónum velti það húðkeypum svo ræðarar dukknuðu. Þegar farið var yfir grynnur var farið varlega af ótta við að vera yfir þessari hræðilegu veru.[https://mythus.fandom.com/wiki/Imap_Umassoursua] Í þjóðsögum Yamana-fólksins á syðsta odda [[Argentína|Argentínu]] og [[Chile]] eru stórir vatnsandar sem nefnndir eru ''lakúma''. Þeir liggja flatir á yfirborði vatnsins og hægt er að ganga út á skrokkinn. Þegar þeir sökkva sér í kaf geta drekkja þei öllum öllum sem ganga ofan á þeim.<ref>{{Bókaheimild|titill=Folk Literature of the Yamana Indians.|höfundur=Wilbert, Johannes, þýðandi|útgefandi=University of California Press|ár=2020|ISBN=0520032993|bls=49-42}}</ref> Í lengri og yngri gerðinni af fornaldarsögunni um Örvar Odd er sagt frá tveimur sjóskrímslum. Örvar-Oddr og skipverjar hans voru á siglingu meðfram Grænlandsströnd suður og vestur í átt að [[Helluland]]<nowiki/>i. Í sögunni segir svo: “''Þeir sjá um daginn, hvar klettar tveir koma upp ór hafinu. Oddr undrast þat mjök. Þar sigldu þeir á millum klettanna. En er á leið daginn, sáu þeir ey mikla. Oddr bað þar at leggja. Vignir spurði, hvat því skyldi. Oddr bað fimm menn ganga á land ok leita at vatni. Vignir kvað þess enga þörf ok sagði enga af sínu skipi fara skyldu. En er menn Odds kómu á eyna, höfðu þeir litla stund þar verit, áðr eyin sökk, ok drukknuðu þeir allir. Lyngi var vaxin ey sjá ofan. Ekki sáu þeir hana síðan upp koma. Horfnir váru ok klettarnir, þegar þeir sáu til''.[https://www.snerpa.is/net/forn/orvar.htm] [[Mynd:Saint brendan german manuscript.jpg|thumb|alt=Brendan sæfari og hvalurinn Jasconius. Úr þýsku 15. aldar handriti|Brendan sæfari og hvalurinn Jasconius. Úr þýsku 15. aldar handriti]] Svipuð skepna kemur fyrir í sögunum um [[Sankti Brendan|Brendan sæfara]], sem þar er nefnt Jasconius. Á sjóferð hans um norðurhöf komu Brendan og samferðamenn að því sem þeir halda að sé eyja og setja þar upp búðir. Þeir halda upp á páskana á bakinu á sofandi risanum, en vekja hann þegar þeir kveikja upp eld. Þeim tekst að bjarga sér út í skipið u og Brendan útskýrir að eyjan sem fer á kaf sé í raun Jasconius, sem reynir árangurslaust að stinga halanum í kjaftinn.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Voyage of Saint Brendan: Journey to the Promised Land|útgefandi=Colin Smythe Ltd|ár=1981|bls=23|ISBN=9780851055046|höfundur=John Joseph O'Meara þýðandi}}</ref> Langt fram eftir öldum töldu flestir Norður-Evrópubúar, jafnt lærðir sem leikmenn, að skepnur eins og lyngbakur væru alvörudýr. Seinnitíma náttúrufræðingar telja að margar þessar frásagnir hafi uppruna í stórum hvölum, eins og [[Hnúfubakur|hnúfubak]], [[Steypireyður|steypireyð]] og [[Langreyður|langreyð]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Parallels for cetacean trap feeding and tread‐water feeding in the historical record across two millennia|höfundur=McCarthy, John; Sebo, Erin; Firth, Matthew|útgefandi=Marine Mammal Science.|ár=2023}}</ref> == Tengt efni == * [[Sæskrímsli]] * [[Kraki (óvættur)]] * [[Hafgufa]] == Tenglar == * [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=67629 ''Eru sjávarskrímsli til?''; grein á Vísindavef] * Jón Árnason, Árni Böðvarsson og Bjarni Vilhjálmsson. ''Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri,'' þriðja bindi. Reykjavík: Bókaútgáfan Þjóðsaga, 1954. * Jón Baldur Hlíðberg og Sigurður Ægisson. ''Íslenskar kynjaskepnur.'' Reykjavík: JPV útgáfa, 2008. * Þorvaldur Friðriksson, 2023. Skrímsli í sjó og vötnum á Íslandi. Söguútgáfan, ISBN 9789935312099 * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3286830&lang=0 ''Nokkur furðudýr fornaldar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1961] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160429034723/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3286830&lang=0 |date=2016-04-29 }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3279950 ''Sæslangan er meinlaus fiskur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1951] == Heimildir == <references /> [[Flokkur:Íslenskar þjóðsögur]] [[Flokkur:Sjávarskrímsli]] 2sgnbd8kcylc768vjoa11tgado5cjip 0 186204 1958942 1913789 2026-04-06T00:24:23Z Kattarnef 106306 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1958942 wikitext text/x-wiki {{kvikmynd | nafn = Jóakim og Opinberunardagurinn | plagat = Foto_backstage_film_Il_Monaco_che_vinse_l%27Apocalisse.jpg | upprunalegt heiti= | caption = | leikstjóri = Jordan River | handritshöfundur = Michela Albanese, Jordan River, Valeria De Fraja, Andrea Tagliapietra | leikarar = Francesco Turbanti, Elisabetta Pellini, Nikolay Moss | tónlist = Michele Josia | framleiðandi = Delta Star Pictures | dreifingaraðili = Delta Star Pictures | klipping = Alessio Focardi, Jordan River | kvikmyndataka = Gianni Mammolotti | land = Italy | útgáfudagur = 2024 | | imdb_id = 14824880 }} '''Jóakim og Opinberunardagurinn''' (''Joachim and the Apocalypse'') er ítölsk söguleg og andleg [[kvikmynd]] frá árinu 2024 í leikstjórn Jordan River, byggð á heimsendi sem dulspekingurinn Jóakim frá Fíori lýsti (''Joachim of Fiore''). == Leikarar == * Francesco Turbanti * Elisabetta Pellini * Nikolay Moss * Bill Hutchens * G-Max * Giancarlo Martini * Willy Stella * Yoon C. Joyce == Verðlaun og viðurkenningar== * Best Script Awards (London, UK) ** 2024 - Best Script Award<ref>[https://filmitalia.org/it/film/157223/ ''Filmitalia, premi e festival''].</ref>. * Global Music Awards ([[Los Angeles]], USA) ** 2024 - Gold Medal Original Score * Accolade Global Film Competition (Los Angeles, USA) ** 2024 - Award of Excellence Original Score * Your Way International Film Festival (Malta) ** 2024 - Best Original Score * Tracks Music Awards (Los Angeles, USA) ** 2024 - Best Original Score * Septimius Awards (Amsterdam, Netherlands) ** 2024 - Nomination Best Costume Design ** 2024 - Nomination Best Soundtrack ** 2024 - Nomination Best Makeup & Hairstyling ** 2024 - Nomination Best European Actor * Terni International Film Festival ** 2024 - Best Film ** 2024 - Best Photography ** 2024 - Best Scenography ** 2024 - Best VFX * 78° Festival internazionale del cinema di Salerno ** 2024 - Best Film == Frumsýning == Myndin var frumsýnd á Ítalíu 5. desember 2024.<ref>[https://cinecittanews.it/il-monaco-che-vinse-lapocalisse-il-trailer-ufficiale/ ''Cinecittà: la data d’uscita''].</ref> Frumsýningin í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] fór fram 26. febrúar 2025 í TCL Chinese Theatre í Hollywood, sem er opinbert val á 20. útgáfu kvikmyndahátíðarinnar í Los Angeles. <ref>[https://senalnews.com/en/content/delta-star-pictures-joachim-and-the-apocalypse-to-premiere-in-the-united-states ''SenalNews"Joachim and the Apocalypse" to premiere in the United States''].</ref> == Heimildir == <references/> == Tenglar == * {{Imdb titill|id=14824880}} [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2024]] 7j7fklysp9xgbztizzk1yftzcuvdl8k 0 186234 1958901 1943068 2026-04-05T13:13:15Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1958901 wikitext text/x-wiki '''Linda Dröfn Gunnarsdóttir''' (f. 1975<ref>{{Vefheimild|titill= Morð og meiri missir: „Ég hélt henni í fanginu og sagði að allt yrði í lagi“ |url=https://www.visir.is/g/20252704772d/mord-og-meiri-missir-eg-helt-henni-i-fanginu-og-sagdi-ad-allt-yrdi-i-lagi-|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 23. mars 2025 |skoðað=3. maí 2025|höfundur=Rakel Sveinsdóttir}}</ref>) er framkvæmdastýra [[Kvennaathvarfið|Kvennaathvarfsins]]. Hún tók við starfinu árið 2022 af [[Sigþrúður Guðmundsdóttir|Sigþrúði Guðmundsdóttur]].<ref name=ka>{{cite web|url=https://kvennaathvarf.is/ny-framkvaemdastyra-kvennaathvarfsins/|title=Ný framkvæmdastýra Kvennaathvarfsins|publisher=Kvennaathvarfið|accessdate=5 December 2024 |language=Is}}</ref> Árið 2024 var hún valin á lista [[BBC]] yfir 100 áhrifamestu konur heims.<ref>{{Vefheimild|titill= Linda Dröfn á lista BBC um 100 áhrifa­mestu konur heims|url=https://www.visir.is/g/20242659110d/linda-drofn-a-lista-bbc-um-100-ahrifa-mestu-konur-heims|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 4. desember 2024|skoðað=3. maí 2025|höfundur=Lovísa Arnardóttir}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icelandreview.com/de/gesellschaft-de/frauenhaus-in-akureyri-verliert-seine-raeumlichkeiten/|title=Frauenhaus in Akureyri verliert seine Räumlichkeiten|publisher=Iceland Review|author=Trodler, Dagmar|date=14 July 2024|accessdate=5 December 2024 |language=de}}</ref><ref name=bbc>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/resources/idt-4f79d09b-655a-42f8-82b4-9b2ecebab611|title=Linda Dröfn Gunnarsdóttir in BBC 100 Women 2024: Who is on the list this year?|publisher=BBC|date=2 December 2024|accessdate=5 December 2024 |language=}}</ref> ==Menntun== Linda er með BA-gráðu í [[Spænska|spænsku]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og meistaragráðu í Evrópufræðum frá [[Árósaháskóli|Árósaháskóla]]. Hún lauk einnig námi í rekstri og fjármálum frá Opna háskólanum við [[Háskólinn í Reykjavík|Háskólann í Reykjavík]]. Auk þess hefur hún kennsluréttindi frá Háskóla Íslands.<ref name=ka/><ref name=efling>{{cite web|url=https://efling.is/en/2022/01/new-efling-director/|title=New Efling director|publisher=Efling|date=6 January 2022|accessdate=5 December 2024|language=}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Starfsferill== Linda hefur starfað að stjórnun ýmissa verkefna á sveitarstjórnarstigi með flóttafólki og hjá alþjóðadeild ríkislögreglustjóra. Hún var verkefnisstjóri hjá Evris, með það hlutverk að stuðla að alþjóðasamstarfi. Síðla árs 2022 var hún ráðin tímabundið sem framkvæmdastjóri stéttarfélagsins [[Efling stéttarfélag|Eflingar]]. Hún hefur einnig gegn starfi aðstoðarframkvæmdastjóri [[Fjölmenningarsetur]]s.<ref name=ka/><ref name=efling/><ref>{{cite web|url=https://mcc.is/about-us|title=About Us|publisher=Multicultural Information Centre|accessdate=5 December 2024 |language=}}</ref> Í júní 2022 var hún skipuð framkvæmdastýra [[Kvennaathvarfið|Samtaka um kvennaathvarf]].<ref>{{cite web|url=https://www-mbl-is.translate.goog/mogginn/bladid/innskraning/?redirect=/mogginn/bladid/grein/1812587/?t%3D875786696&page_name=grein&grein_id=1812587&_x_tr_sl=is&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=wapp|title=Linda Dröfn to the Women's Shelter|publisher=Morgunbladid|date=30 June 2022|accessdate=5 December 2024|language=}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Hún ber ábyrgð á athvörfum samtakanna í Reykjavík og á Akureyri. Í október 2024 tókst henni að útvega nýtt húsnæði fyrir athvarfið á Akureyri og tryggja áframhaldani starfsemi þess næstu þrjú árin.<ref name=news>{{cite web|url=https://www.ruv.is/english/2024-10-21-womens-shelter-in-akureyri-secures-new-home-425273|title=Women's Shelter in Akureyri secures new home|publisher=News from Iceland|author=Adam, Darren|date=21 October 2024|accessdate=5 December 2024 |language=}}</ref> Í desember 2024 var Linda á lista [[BBC]] yfir 100 áhrifamestu konur heims. Í umfjöllun BBC var haft eftir henni: „Fyrir 20 árum sneru 64% sem dvöldu hjá athvarfinu á endanum aftur til ofbeldismanna þeirra, en nú er sú tala aðeins 11% vegna bætts stuðnings og þjónustu.“<ref name=bbc/> Linda var sæmd riddarakrossi [[Hin íslenska fálkaorða|Hinnar íslensku fálkaorðu]] fyrir störf í þágu fjöl­menn­ing­ar og þolenda kyn­bund­ins of­beld­is þann 17. júní 2025.<ref>{{Vefheimild|titill= Fimmtán fengu fálkaorðuna í dag|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/06/17/fimmtan_fengu_falkaorduna_i_dag/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 17. júní 2025 |skoðað=26. júní 2025}}</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist}} {{f|1975}} [[Flokkur:Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Íslenskar konur]] i8k4qatbcn55dn0gh6o4zsepqsj4391 0 187218 1958899 1958883 2026-04-05T12:06:15Z CommonsDelinker 1159 Skipti út Lady_Gaga_Los_Angeles_-_54891708372.jpg fyrir [[Mynd:Lady_Gaga_performing_Garden_of_Eden_on_The_Mayhem_Ball,_Los_Angeles,_July_2025.jpg]] (eftir [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vegna þess að: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR 1958899 wikitext text/x-wiki {{Tónleikar | tónleikaferðalag_nafn = The Mayhem Ball | gerð = Tónleikaferðalag | mynd = Lady Gaga performs Garden of Eden at The Mayhem Ball 02.jpeg | mynd_stærð = 220px | mynd_rammi = | mynd_texti = Gaga í [[London]], 30. september 2025 | mynd_alt = | listamaður = [[Lady Gaga]] | staðsetning = {{Flatlist| * Asía * Evrópa * Eyjaálfa * Norður-Ameríka }} | hljómplötur = ''[[Mayhem (plata)|Mayhem]]'' | upphafsdagur = {{Upphafsdagur|2025|7|16}} | lokadagur = {{Lokadagur|2026|4|13}} | fjöldi_sýninga = 87 | aukaatriði = | aðsókn = | heildartekjur = | síðasta_ferð = [[The Chromatica Ball]]<br />(2022) | þessi_ferð = '''The Mayhem Ball'''<br />(2025–2026) | næsta_ferð = ... | vefsíða = | misc = [[Mynd:The Mayhem Ball Tour logo.jpg|220px]] }} '''The Mayhem Ball''' er áttunda tónleikaferðalag bandarísku söngkonunnar [[Lady Gaga]] til stuðnings við plötuna ''[[Mayhem (plata)|Mayhem]]'' (2025). Ferðin hófst 16. júlí 2025 í [[Paradise (Nevada)|Paradise]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og lýkur 13. apríl 2026 í [[New York-borg]], Bandaríkjunum. ==Lagalisti== Þessi lagalisti var notaður í sýningunni í Paradise, Bandaríkjunum, 16. júlí 2025.<ref name="Variety 1">{{cite magazine |last1=Willman |first1=Chris |title=Lady Gaga's Complete 'Mayhem Ball' Tour Setlist: Every Song Played on Opening Night in Las Vegas |url=https://variety.com/2025/music/news/lady-gaga-setlist-tour-opening-las-vegas-complete-1236461233/ |website=[[Variety]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |access-date=July 17, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250717143914/https://variety.com/2025/music/news/lady-gaga-setlist-tour-opening-las-vegas-complete-1236461233/ |archive-date=July 17, 2025 |date=July 17, 2025 |issn=0042-2738 |oclc=60626328 |url-status=live}}</ref><ref name="USA Today 1">{{cite news |last1=Ruggieri |first1=Melissa |title=Lady Gaga setlist: All the songs setting her Mayhem Ball tour on fire |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2025/07/17/lady-gaga-setlist-mayhem-ball-tour/85246282007/ |access-date=July 17, 2025 |newspaper=[[USA Today]] |publisher=[[Gannett]] |date=July 17, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250717094114/https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2025/07/17/lady-gaga-setlist-mayhem-ball-tour/85246282007/ |archive-date=July 17, 2025 |issn=0734-7456 |oclc=8799626 |url-status=live}}</ref><ref name="Consequence 1">{{cite magazine |last1=Fu |first1=Eddie |title=Lady Gaga Kicks Off 'the Mayhem Ball' Tour in Las Vegas with Thrilling 27-Song Set |url=https://consequence.net/2025/07/lady-gaga-mayhem-ball-tour-opener-las-vegas/ |magazine=[[Consequence]] |access-date=July 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717183001/https://consequence.net/2025/07/lady-gaga-mayhem-ball-tour-opener-las-vegas/ |archive-date=July 17, 2025 |date=July 17, 2025 |url-status=live}}</ref> {{Div col}} '''Þáttur I: Of Velvet and Vice''' # „Bloody Mary“ # „Abracadabra“ # „Judas“ / „Aura“ # „Scheiße“ # „Garden of Eden“ # „Poker Face“ '''Þáttur II: And She Fell Into a Gothic Dream''' # <li value="7">„Perfect Celebrity“ # „Disease“ # „Paparazzi“ # „LoveGame“ # „Alejandro“ # „The Beast“ '''Þáttur III: The Beautiful Nightmare That Knows Her Name''' # <li value="13">„Killah“ # „Zombieboy“ # „LoveDrug“ # „Applause“ # „Just Dance“ '''Þáttur IV: Every Chessboard Has Two Queens''' # <li value="18">„Shadow of a Man“ # „Kill for Love“ # „Summerboy“ # „Born This Way“ # „Million Reasons“ # „Shallow“ # „Die with a Smile“ # „Vanish into You“ '''Lokaþáttur: Eternal Aria of the Monster Heart''' # <li value="26">„Bad Romance“ '''Aukalög''' # <li value="27">„How Bad Do U Want Me“ {{Div col end}} == Myndir == <gallery> Mynd: Lady Gaga - The Mayhem Ball in London (cropped).jpg|„Bloody Mary“ Mynd: Lady Gaga - Poker Face at The Mayhem Ball.jpg|„Poker Face“ Mynd: Lady Gaga - Paparazzi at The Mayhem Ball in London.jpg|„Paparazzi“ Mynd: Lady Gaga performing Garden of Eden on The Mayhem Ball, Los Angeles, July 2025.jpg|„Garden of Eden“ Mynd: Lady Gaga performing Shallow on The Mayhem Ball, Los Angeles, July 2025.jpg|„Shallow“ </gallery> ==Dagsetningar== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Sýningar árið 2025<ref name="Billboard 1">{{cite magazine |last1=Kaufman |first1=Gil |title=Lady Gaga Adds 13 New Shows to Mayhem Ball Tour: See the Dates |url=https://www.billboard.com/music/pop/lady-gaga-adds-13-new-shows-2025-mayhem-ball-tour-see-dates-1235939299/ |magazine=[[Billboard]] |publisher=Penske Media Corporation |access-date=April 4, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250404154415/https://www.billboard.com/music/pop/lady-gaga-adds-13-new-shows-2025-mayhem-ball-tour-see-dates-1235939299/ |archive-date=April 4, 2025 |location=Bandaríkin |issn=0006-2510 |oclc=732913734 |date=April 4, 2025 |url-status=live}}</ref><ref name="IQ 1">{{cite magazine |last1=Ellington |first1=Hanna |title=Fans go gaga for Mayhem Ball tour |url=https://www.iq-mag.net/2025/04/fans-go-gaga-sell-out-lady-gaga-mayhem-ball/ |magazine=[[IQ (tímarit)|IQ]] |access-date=April 4, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250404153723/https://www.iq-mag.net/2025/04/fans-go-gaga-sell-out-lady-gaga-mayhem-ball/ |archive-date=April 4, 2025 |location=Bretland |issn=2633-0636 |date=April 4, 2025 |url-status=live}}</ref><ref name="Live Nation 1">{{cite web |title=Lady Gaga announces first Australian shows in 11 years and her first-ever stadium dates in the country on 'The Mayhem Ball' Tour |url=https://news.livenation.asia/news/lady-gaga-announces-first-australian-shows-in-11-years-and-her-first-ever-stadium-dates-in-the-country-on-the-mayhem-ball-tour |publisher=Live Nation Asia |date=April 9, 2025 |access-date=April 9, 2025 |archive-date=April 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409004306/https://news.livenation.asia/news/lady-gaga-announces-first-australian-shows-in-11-years-and-her-first-ever-stadium-dates-in-the-country-on-the-mayhem-ball-tour |url-status=live }}</ref> ! scope="col" style="width:10em;"| Dagsetning (2025) ! scope="col" style="width:10em;" | Borg ! scope="col" style="width:10em;"| Land ! scope="col" style="width:15em;"| Vettvangur |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 16. júlí | rowspan="3" | [[Paradise (Nevada)|Paradise]] | rowspan="21"| [[Bandaríkin]] | rowspan="3"| [[T-Mobile Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 18. júlí |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 19. júlí |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 22. júlí | rowspan="3"| [[San Francisco]] | rowspan="3"| [[Chase Center]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 24. júlí |- ! scope="row" style="text-align:center; | 26. júlí |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 28. júlí | rowspan="4"| [[Inglewood (Kaliforníu)|Inglewood]] | rowspan="4"| [[Kia Forum]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 29. júlí |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 1. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 2. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 6. ágúst | rowspan="3"| [[Seattle]] | rowspan="3"| [[Climate Pledge Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 7. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 9. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 22. ágúst | rowspan="4"| [[New York-borg]] | rowspan="4"| [[Madison Square Garden]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 23. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center; | 26. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 27. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 31. ágúst | rowspan="2"| [[Miami]] | rowspan="2"| [[Kaseya Center]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 1. september |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 6. september | rowspan="2"| New York-borg | rowspan="2"| Madison Square Garden |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 7. september |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 10. september | rowspan="3"| [[Torontó]] | rowspan="3"| [[Kanada]] | rowspan="3"| [[Scotiabank Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 11. september |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 13. september |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 15. september | rowspan="3"| [[Chicago]] | rowspan="3"| Bandaríkin | rowspan="3"| [[United Center]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 17. september |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 18. september |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 29. september | rowspan="4" | [[London]] | rowspan="6"| [[England]] | rowspan="4"| [[The O2 Arena|The O₂ Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 30. september |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 2. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 4. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 7. október | rowspan="2"| [[Manchester]] | rowspan="2"| Co-op Live |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 8. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 12. október | rowspan="3"| [[Stokkhólmur]] | rowspan="3"| [[Svíþjóð]] | rowspan="3"| [[Avicii Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 13. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 15. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 19. október | rowspan="2"| [[Assago]] | rowspan="2"| [[Ítalía]] | rowspan="2"| [[Forum di Milano|Unipol Forum]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 20. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 28. október | rowspan="3"| [[Barcelona]] | rowspan="3"| [[Spánn]] | rowspan="3"| [[Palau Sant Jordi]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 29. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 31. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 4. nóvember | rowspan="2"| [[Berlín]] | rowspan="2"| [[Þýskaland]] | rowspan="2"| [[Uber Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 5. nóvember |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 9. nóvember | [[Amsterdam]] | [[Holland]] | [[Ziggo Dome]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 11. nóvember | [[Antwerpen]] | [[Belgía]] | AFAS Dome |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 13. nóvember | rowspan="2"| [[Décines-Charpieu]] | rowspan="6"| [[Frakkland]] | rowspan="2"| LDLC Arena |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 14. nóvember |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 17. nóvember | rowspan="4"| [[París]] | rowspan="4"| [[Accor Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 18. nóvember |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 20. nóvember |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 22. nóvember |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 5. desember | rowspan="2" | [[Melbourne]] | rowspan="5"| [[Ástralía]] | rowspan="2"| [[Docklands Stadium|Marvel Stadium]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 6. desember |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 9. desember | [[Brisbane]] | [[Lang Park|Suncorp Stadium]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 12. desember | rowspan="2"| [[Sydney]] | rowspan="2"| [[Stadium Australia|Accor Stadium]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 13. desember |} {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Sýningar árið 2026 ! scope="col" style="width:10em;"| Dagsetning (2026) ! scope="col" style="width:10em;" | Borg ! scope="col" style="width:10em;"| Land ! scope="col" style="width:15em;"| Vettvangur |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 21. janúar | rowspan="2"| [[Osaka]] | rowspan="6"| [[Japan]] | rowspan="2"| Kyocera Dome |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 22. janúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 25. janúar | rowspan="4"| [[Tókýó]] | rowspan="4"| [[Tokyo Dome]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 26. janúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 29. janúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 30. janúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 14. febrúar | rowspan="2"| [[Glendale (Arizona)|Glendale]] | rowspan="19"| Bandaríkin | rowspan="2"| Desert Diamond Arena |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 15. febrúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 18. febrúar | rowspan="4"| Inglewood | rowspan="4"| Kia Forum |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 19. febrúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 22. febrúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 23. febrúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 28. febrúar | rowspan="2"| [[Fort Worth]] | rowspan="2"| Dickies Arena |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 1. mars |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 4. mars | rowspan="2"| [[Atlanta]] | rowspan="2"| [[State Farm Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 5. mars |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 8. mars | rowspan="2"| [[Austin (Texas)|Austin]] | rowspan="2"| Moody Center |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 9. mars |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 13. mars{{efn|Tónleikarnir í Miami 13. mars 2026 áttu upprunalega að fara fram 3. september 2025 en voru frestaðir.}} | Miami | Kaseya Center |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 19. mars | rowspan="2"| New York-borg | rowspan="2"| Madison Square Garden |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 20. mars |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 23. mars | rowspan="2"| [[Washington, D.C.]] | rowspan="2"| [[Capital One Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 24. mars |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 29. mars | rowspan="2"| [[Boston]] | rowspan="2"| [[TD Garden]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 30. mars |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 2. apríl | rowspan="3"| [[Montréal]] | rowspan="3"| Kanada | rowspan="3"| [[Bell Centre|Centre Bell]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 3. apríl |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 6. apríl |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 9. apríl | rowspan="2"| [[Saint Paul]] | rowspan="3"| Bandaríkin | rowspan="2"| Grand Casino Arena |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 10. apríl |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 13. apríl | New York-borg | Madison Square Garden |} == Athugasemdir == {{notelist}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Commons category|The Mayhem Ball}} * [https://www.ladygaga.com Opinber vefsíða Lady Gaga] {{Lady Gaga}} {{DEFAULTSORT:Mayhem Ball, The}} [[Flokkur:Tónleikaferðalög Lady Gaga]] qjzh97yhhojer0fjfi3zni3if2f5en3 0 190551 1958900 1958690 2026-04-05T12:56:09Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1958900 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Greek Fresco of Saint Leo I Pope of Rome.jpg|thumb|alt=[[Freska]] af Leó 1. frá Kirkju heilags. Georga, Staro Nagoričane|Freska af Leó 1. frá Kirkju heilags Georgs, Staro Nagoričane]] '''Leó 1. páfi''' ([[latína]]: Leo I; [[ítalska]]: Leone I) (fæddur um 391 – lést 10. nóvember 461), einnig þekktur sem Leó hinn mikli (latína: Leo Magnus; ítalska: Leone Magno),<ref> Neil, Bronwen (2009). Leo the Great. Routledge. Bls. 50. ISBN: 0415394813</ref> var biskup í Róm<ref>[ http://www.liturgialatina.org/martyrologium/21.htm "Martyrologium Romanum - November"] www.liturgialatina.org. (á latínu) Sótt 2. aprií 2026.</ref> frá 29. september 440 til dauðadags 10. nóvember 461. Hann er fyrstur af þremur páfum sem nefndir eru í ''Annuario Pontificio'' (''Árbók páfagarðs'') <ref>https://www.annuariopontificio.catholic/welcome Annuario Pontificio] Árbók páfagarðs</ref> með nafnbótinni „hinn mikli“, ásamt [[Gregoríus 1|Gregoríusi 1]]. og [[Nikulás 1 páfi|Nikulási 1]]. Honum tókst að sannfæra [[Atli Húnakonungur |Húnakonunginn Atla]] um að hætta við að ræna og eyðileggja [[Rómaborg]] árið 452.<ref> Given, John (2014). The Fragmentary History of Priscus : Attila, the Huns and the Roman Empire, AD 430-476. Merchantville, New Jersey: Evolution Publishing. bls. 107. ISBN 978-1-935228-14-1. </ref>Hann er talinn sem einn af [[Kirkjufeður|kirkjufeðrunum]] og var útnefndur kirkjufræðari (''Doctor Communis Ecclesiae'') <ref> Kirkjufræðari (Doctor Communis Ecclesiae) er titill innan kaþólsku kirkjunnar. Það er páfinn sem getur veitt tillinn til guðfræðinga og annara sem eru taldir fyrirmyndir hinna trúuðu. Skilyrðið er að starf þeirra hafi haft grundvallarþýðingu fyrir alla kaþólsku kirkjuna. Einungis 38 einstaklingar hafa fengið þennan titil (árið 2026) og hann er aðeins veittur látnum einstaklingum sem hafa verið tekiir í dýrlingatölu. Bæði konur og karlar teljast sem kirkjufræðarar.. [https://www.cbcew.org.uk/newman-what-is-a-doctor-of-the-church/ What is a Doctor of the Church?] the Catholic Church in England and Welsh (2025)</ref> árið 1754. Leó 1. er [[dýrlingur ]]í rómversk-kaþólsku kirkjunni. Minningardagur hans var áður haldinn 28. júní, þegar leifar hans voru fluttar í [[Péturskirkjan|Péturskirkjuna]]. Í dag er minningardagur hans sá sami og dánardagur hans, 10. nóvember. ==Æviágrip== [[Mynd:Chronicon Pictum P016 Attila és Leó pápa.JPG|thumb|alt=Leó 1. og Atli Húnakonungur. Bókaskreyting úr Chronicon Pictum, ungverskt handrit frá 14. öld|Leó 1. og Atli Húnakonungur. Bókaskreyting úr Chronicon Pictum, ungverskt handrit frá 14. öld]] Fæðingarár Leós er óþekkt; samkvæmt ''Liber Pontificalis'' <ref> Liber Pontificalis (latína fyrir Páfabók) eru ævisögur páfa frá Pétri postula og fram á 15. öld. McKitterick, Rosamond (2020). Rome and the Invention of the Papacy : The Liber Pontificalis. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press. ISBN 978-1-108-87258-4 </ref>fæddist hann í Toskana og var af rómverskri aðalsætt. Hann var líklega fyrst nefndur í bréfi frá heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]], þar sem hann nefnir prest sem heitir Leó. Ritaðar heimildir eru til um starf hans sem djákni hjá páfunum [[Selestínus I]] og [[Sixtus 3.]] er skjalfest. ==Páfaembættið== Leo 1. var einn mikilvægasti biskup Rómar á 5. öld og átti mikinn þátt í skapa sterka miðstýringu rómönsk-kaþólsku kirkjunnar. Leo 1. tók sér rómverska titilinn [[Pontifex Maximus]], <ref> Asimov, Isaac (1967) The Roman Empire, Houghton Mifflin: Boston, bls. 236 ISBN 0395065771</ref> sem [[Júlíus Caesar|Caesar]], [[Ágústus]] og aðrir [[Keisari|keisarar]] höfðu haft sem æðstuprestar í rómverskri [[Fjölgyðistrú|fjölgyðistrú]]. Hann notaði þó ekki titilinn eingöngu um sjálfan sig sem biskup Rómar, heldur sagði hann að Kristur væri hinn sanni, æðsti Pontifex. Guðfræðingurinn og rithöfundurinn Prosper frá [[Akvitaníu]], kallaði Leo 1. „papa“ og „summus sacerdos“ (æðsti prestur) í Chronica Gallica frá 452.<ref>Richard Burgess: "The Gallic Chronicle of 452: A New Critical Edition with a Brief Introduction". í: Ralph W. Mathisen and Danuta Shanzer (ritstj. Society and Culture in Late Antique Gaul: Revisiting the Sources. Aldershot: Ashgate, 2001, bls. 52. ISBN 1138251321 </ref>. Það var reyndar ekki verk Leos 1. að yfirfæra titilinn Pontifex Maximus frá keisaranum til páfans, en kenningar hans um hlutverk Péturs postula í samræmi við fyrirmæli Jesú samkvæmt Matteusarguðspjalli (kafli 16, 16–19) og lagði með því grunn að hugmyndinni um sérstöðu Rómabiskups. Á [[Kirkjuþingið í Kalkedon|kirkjuþinginu í Kalkedon]] ár 451 var biskupsstólunum í Róm og [[Konstantínópel]] gefinn sömu forréttindi (''isa presbeia'') gagnvart öðrum helstu helstu biskupsstólum í Austurlöndum ([[Alexandría|Alexandríu]], [[Antíokkía|Antíokkíu]] og [[Jerúsalem]]). <ref>Schwerin, Philip: [http://essays.wls.wels.net/bitstream/handle/123456789/3512/SchwerinBishop.pdf ''How the Bishop of Rome Assumed the Title of «Vicar of Christ»''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805133528/http://essays.wls.wels.net/bitstream/handle/123456789/3512/SchwerinBishop.pdf |date=2017-08-05 }} [http://essays.wls.wels.net/bitstream/handle/123456789/3512/SchwerinBishop.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805133528/http://essays.wls.wels.net/bitstream/handle/123456789/3512/SchwerinBishop.pdf |date=2017-08-05 }} Wayback]] (PDF), bls. 3. Siat: «Leo believed that in him was the voice of Peter. The Fourth Ecumenical Council at Chalcedon in 451 declared that Constantinople had the same patriarchal status as Rome (28th canon), a statement with which Leo never agreed, and which he even tried to declare invalid. When Leo tried to reinstate a defrocked French bishop, St. Hilary who presided over the Gallican Church as Supreme Pontiff, told Leo to keep his Roman nose out of French affairs. Leo’s aspirations were strongly opposed, especially by the patriarch of Constantinople. Yet through him the papacy still gained some ground.»</ref><ref> Bokenkotter, Thomas (2004): ''A Concise History of the Catholic Church''. Doubleday, ISBN 0-385-50584-1, s. 84.</ref> en Leó 1. neitaði að samþykkja það. Leo 1. tók mikinn þátt í deilum um guðfræðilegar og barðist gegn ýmsum kenningum innan meginkirkjunnar, til dæmis [[Manikeismi|manikeisma]], [[Nestoríanar|nestoríanisma]], [[Pelagian|pelagianisma]], [[Priskillian|priskillianisma]] og [[Aríus|Aríusartrú]] . Allar þessar trúardeildir voru úrskurðar sem [[Villutrú|villutrú]] af meginkirkjunni. Mikið af þessum deilum fjölluðu um túlkanir á veru og verki Jesú og mannlegu og guðlegu eðli hans sem persónuskipting guðdómsins, eða einingu guðdómsins. Prédikanir og bréf Leós fjalla aðallega um guðfræðilegar spurningar varðandi persónu Jesú Krists ([[Kristsfræði]]; latína: christologica) og hlutverk hans sem sáttasemjara og frelsara (latína: Soteriologia). Hann skrifar til biskupa og annara valdaaðila um kenninguna um að í Kristi væru tvær eðlisgerðir (mannleg og guðleg) sameinaðar í einni persónu og deilir á aðrar hugmyndir sem hann telur villutrúa. Leó 1. Leggur einnig mikla áherslu í guðfræði sinni á kenninguna um nærveru Krists í kirkjunni, sérstaklega í kennslu og prédikun trúarinnar (Ritningin, hefðin og túlkun þeirra) og í helgiathöfnunum (sakramentin og hátíðir). [[Vestrómverska keisaradæmið|Vesturrómverska ríkið]] var á barmi hruns á páfatíma Leós 1. og með rýrnandi valdum konunga og fursta fékk páfi og kirkjan tækifæri til aukinna völda á Vesturlöndum. == Stíll == Um 250 prédikanir og bréf Leós 1. hafa varðveist og einkennast þau af stílfærni og skýrri rökfestu. Rytmískur stíll Leos sem kallaðs ur er ''cursus Leonicus'' átti eftir að hafa áhrif á tungu kirkjunnar um aldir. ==Heimildir== ===Tilvitnanir=== <references/> ===Vefheimildir=== * http://www.newadvent.org/cathen/09154b.htm Pope St. Leo I (the Great)] Catholic Encyclopedia, útgefandi New Advent * [http://www.santiebeati.it/dettaglio/25000 San Leone I, detto Magno, papa e dottore della Chiesa] Santi e Beati ===Prentaðar heimildir=== * Farmer, David Hugh (1992). T''he Oxford Dictionary of Saints''. Oxford Reference (3 ed.). Oxford: Oxford University Press. sid. 294–295. ISBN 0-19-283069-4 * Kelly, J.N.D. (1988). ''The Oxford Dictionary of Popes''. Oxford: Oxford University Press. sid. 43–45. ISBN 0-19-282085-0 * Meyendorff, John (1989). I''mperial unity and Christian divisions: The Church 450-680 A.D. The Church in history.'' Vol. 2. Crestwood, NY: St. Vladimir's Seminary Press. ISBN 978-0-88-141056-3. * Rendina, Claudio (1999). ''I papi: storia e segreti''. Roma: Newton & Compton editori. sid. 109–115. ISBN 88-8289-070-8 {{Commonscat|Leo I Magnus}} {{Páfar}} {{d|461}} [[Flokkur:Páfar]] 2te9lkvkfaswi2ea2fy2t53dvrhnbl7 0 190569 1958983 1958888 2026-04-06T11:28:15Z TKSnaevarr 53243 1958983 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Fæðing þjóðar | upprunalegt heiti = The Birth of a Nation | image = Birth of a Nation theatrical poster.jpg | caption = Auglýsingaplakat fyrir myndina | director = [[D. W. Griffith]] | producer = {{unbulleted list|D. W. Griffith|[[Harry Aitken]]<ref>{{cite web |url=http://www.cobbles.com/simpp_archive/dwgriffith.htm |title=D. W. Griffith: Hollywood Independent |publisher=Cobbles.com |date=June 26, 1917 |access-date=July 3, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824173109/http://www.cobbles.com/simpp_archive/dwgriffith.htm |archive-date=August 24, 2013}}</ref>}} | screenplay = {{unbulleted list|D. W. Griffith|[[Frank E. Woods]]}} | based_on = ''[[The Clansman: An Historical Romance of the Ku Klux Klan|The Clansman]]'' eftir [[Thomas Dixon Jr.]] | starring = {{plainlist| * [[Lillian Gish]] * [[Mae Marsh]] * [[Henry B. Walthall]] * [[Miriam Cooper]] * [[Ralph Lewis (leikari)|Ralph Lewis]] * [[George Siegmann]] * [[Walter Long (leikari)|Walter Long]] }} | music = [[Joseph Carl Breil]] | cinematography = [[Billy Bitzer]] | editing = D. W. Griffith | studio = David W. Griffith Corp. | distributor = Epoch Producing Co. | released = {{Film date|1915|02|08}} | runtime = 12 filmur<br /> 133–193 mínútur<ref>{{cite web|title=''The Birth of a Nation'' (U)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/birth-nation-1970|work=Western Import Co. Ltd.|publisher=[[British Board of Film Classification]]|access-date=August 20, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305143624/http://www.bbfc.co.uk/releases/birth-nation-1970|archive-date=March 5, 2016}}</ref> | country = Bandaríkin | language = {{ubl|Þögul mynd|Enskur texti}} | budget = $100.000+<ref name="Hall & Neale (2010)">{{Cite book |last1=Hall |first1=Sheldon |last2=Neale |first2=Stephen |title=Epics, spectacles, and blockbusters: a Hollywood history |series=Contemporary Approaches to Film and Television |year=2010 |publisher=[[Wayne State University Press]] |isbn=978-0-8143-3697-7 |page=[https://books.google.com/books?id=Ro0hASPfC68C&pg=PA270 270] (note 2.78)|quote=In common with most film historians, he estimates that ''The Birth of Nation'' cost "just a little more than $100,000" to produce...|trans-quote=Líkt og flestir kvikmyndasagnfræðingar telur hann að ''Fæðing þjóðar'' hafi kostað „rétt rúmlega 100.000 dali“ til að framleiða...}}</ref> | gross = $50–100 milljónir<ref name="Monaco">{{cite book |last=Monaco |first=James |title=How to Read a Film: Movies, Media, and Beyond |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0-19-975579-0 |page=[https://books.google.com/books?id=bgbOsjnppAcC&pg=PA262 262] |quote=The Birth of a Nation, costing an unprecedented and, many believed, thoroughly foolhardy $110,000, eventually returned $20 million and more. The actual figure is hard to calculate because the film was distributed on a "states' rights" basis in which licenses to show the film were sold outright. The actual cash generated by ''The Birth of a Nation'' may have been as much as $50 million to $100 million, an almost inconceivable amount for such an early film.|trans-quote=''Fæðing þjóðar'', sem kostaði fordæmalausa og að margra mati fífldjarfa 110.000 dollara upphæð, skilaði á endanum 20 milljónum dala og vel það. Hina raunverulegu fjárhæð er erfitt að áætla þar sem myndinni var dreift á grundvelli „ríkjaréttinda“ þar sem sýningarleyfi myndarinnar var beinlínis selt. Hin raunverulega fjárhæð sem ''Fæðing þjóðar'' skilaði kann að nema allt að 50 milljónum upp í 100 milljónir, nánast óhugsandi upphæð fyrir mynd á árdögum kvikmyndaiðnaðarins.}}</ref> }} '''''Fæðing þjóðar''''' eða '''''Þjóðin vaknar''''' (enska: ''The Birth of a Nation'') er bandarísk [[Þögul kvikmynd|þögul]] dramamynd sem [[D. W. Griffith]] leikstýrði. [[Lillian Gish]] lék aðalhlutverkið í myndinni. Handrit myndarinnar var byggt á bókinni og leikritinu ''[[The Clansman: A Historical Romance of the Ku Klux Klan]]'' frá árinu 1905 eftir [[Thomas Dixon Jr.|Thomas Dixon yngri]]. Griffith skrifaði handritið ásamt [[Frank E. Woods]] og framleiddi myndina ásamt [[Harry Aitken]]. ''Fæðing þjóðar'' markaði mikið framfaraspor í þróun kvikmyndaiðnaðarins<ref>{{cite book |title=The Birth of a Nation |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/The-Birth-of-a-Nation |access-date=August 1, 2022 |archive-date=September 18, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918182156/https://www.britannica.com/topic/The-Birth-of-a-Nation |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.filmsite.org/birt.html|title=The Birth of a Nation (1915)|work=filmsite.org|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903173349/http://www.filmsite.org/birt.html|archive-date=September 3, 2011}}</ref> með ýmsum tækninýjungum sem hún kynnti til sögunnar.<ref name="Historynet">{{cite web |first=Eric |last=Niderost |title='The Birth of a Nation': When Hollywood Glorified the KKK |date=October 2005 |website=[[HistoryNet]] |url=https://www.historynet.com/the-birth-of-a-nation-when-hollywood-glorified-the-kkk.htm |access-date=June 7, 2021 |archive-date=January 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130233324/https://www.historynet.com/the-birth-of-a-nation-when-hollywood-glorified-the-kkk.htm |url-status=live }}</ref> Hún var fyrsta bandaríska kvikmyndin, að undanskildum framhaldsmyndum, sem gerð var á tólf filmurúllum.<ref>{{Cite book|last=Hubbert|first=Julie|title=Celluloid Symphonies: Texts and Contexts in Film Music History|date=2011|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-94743-6|pages=12}}</ref> Saga myndarinnar, sem að hluta til er skáldskapur og að hluta sannsöguleg, segir frá [[Morðið á Abraham Lincoln|morðinu á Abraham Lincoln]] og frá sambandi tveggja fjölskylda á tíma [[Þrælastríðið|þrælastríðsins]] og [[Endurbyggingartímabilið|endurbyggingartímabilsins]]. Fjölskyldurnar eru Stoneman-ættin, sem styður alríkisstjórnina í þrælastríðinu, og Cameron-ættin, sem styður málstað [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjasambandsins]]. Myndin var upphaflega sýnd í tveimur hlutum með hléi á milli. ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta bandaríska myndin sem sýnd var með sérstökum undirleik sem hljómsveit spilaði. Hún átti þátt í að gera [[nærmynd]]ir og [[langvinnt úthvarfl]] að algengum stílbrigðum í kvikmyndum. Í myndinni er vandlega sviðsett bardagaatriði með hundruðum aukaleikara sem látið er líta út fyrir að nemi þúsundum.<ref name="auto">{{cite book |last=Norton |first=Mary Beth |title=A People and a Nation, Volume II: Since 1865, Brief Edition |publisher=Cengage Learning |year=2015 |isbn=978-1-305-14278-7 |page=487}}</ref> Myndinni fylgdi þrettán blaðsíðna „minjagripaskrá“.<ref>{{cite web|title=Souvenir. The Birth of a Nation|year=1915|url=https://digitalcommons.gardner-webb.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&context=birth-of-nation-program|access-date=April 5, 2019|format=PDF}}</ref> ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta kvikmyndin sem sýnd var í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]], þar sem [[Woodrow Wilson]] Bandaríkjaforseti horfði á hana. Myndin var umdeild jafnvel áður en hún var frumsýnd og hefur ætíð verið það síðan. Hún hefur verið kölluð „umdeildasta kvikmynd sem gerð hefur verið í Bandaríkjunum“<ref name=Slide>{{cite book |last=Slide |first=Anthony |author-link=Anthony Slide |title=American Racist: The Life and Films of Thomas Dixon |year=2004 |publisher=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-0-8131-2328-8 |url=https://muse.jhu.edu/book/10080 |via=[[Project MUSE]] |access-date=September 16, 2018 |archive-date=September 17, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917143241/http://muse.jhu.edu/book/10080 |url-status=live }}</ref>{{rp|198}} og „andstyggilegasta, rasískasta kvikmynd í sögu Hollywood“.<ref>{{cite news |first=Ed |last=Rampell |title='The Birth of a Nation': The most racist movie ever made |date=March 3, 2015 |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2015/03/03/the-birth-of-a-nation/ |access-date=June 7, 2021 |archive-date=September 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905072712/https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2015/03/03/the-birth-of-a-nation/ |url-status=live }}</ref> Myndin hefur verið gagnrýnd fyrir að slá upp rasískri mynd af [[Svartir Bandaríkjamenn|svörtum Bandaríkjamönnum]] (sem margir eru leiknir í myndinni af hvítum mönnum með svartan andlitsfarða) sem heimskum og kynferðislega ágengum gagnvart hvítum konum. Á hinn bóginn sýnir myndin haturssamtökin [[Ku Klux Klan]] (KKK) í hetjulegu ljósi þar sem þau vernda hvítar konur og viðhalda yfirburðastöðu hvíts fólks.<ref>{{Cite web|url=http://www.moviejustice.com/vault/index.php?p=getitem&db_id=4&item_id=27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707194449/http://www.moviejustice.com/vault/index.php?p=getitem&db_id=4&item_id=27|url-status=dead|title=MJ Movie Reviews – Birth of a Nation, The (1915) by Dan DeVore|archive-date=July 7, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://themovingarts.com/revered-and-reviled-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation/|first=Eric M.|last=Armstrong|title=Revered and Reviled: D.W. Griffith's 'The Birth of a Nation'|work=The Moving Arts Film Journal|date=February 26, 2010|access-date=April 13, 2010|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529224316/http://themovingarts.com/revered-and-reviled-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation/|archive-date=May 29, 2010}}</ref> Myndin var vinsæl meðal hvítra áhorfenda þegar hún kom út. Velgengni hennar var bæði afleiðing og örsök frekari kynþáttaaðskilnaðarstefnu í Bandaríkjunum.<ref>{{cite book |title=Stand Your Ground: A History of America's Love Affair with Lethal Self-Defense |date=2017 |publisher=Beacon Press |page=81 |quote=The Birth of a Nation was an instant success across the nation, grossing more than any prior motion picture ... white audiences throughout the nation enjoyed the romantic depiction of the Old South.|trans-quote=''Fæðing þjóðar'' var umsvifalaus stórsmellur um allt landið og þénaði meira en nokkur fyrri kvikmynd ... hvítir áhorfendur um allt landið nutu rómantískrar uppstillingarinnar á gamla suðrinu.}}</ref> Svart fólk um öll Bandaríkin mótmælti myndinni vegna afbökunar hennar á sögu þrælastríðsins og á svörtu fólki. Í [[Boston]] og annars staðar reyndu svartir leiðtogar, ásamt [[National Association for the Advancement of Colored People|Þjóðarsamtökum til eflingar framfara þeldökks fólks]] (NAACP), að láta banna myndina með vísan til þess að hún kynti undir kynþáttahatur og gæti egnt fólk til ofbeldis, en án árangurs.<ref name="NAACP">{{cite news|title=The Black Activist Who Fought Against D. W. Griffith's "The Birth of a Nation"|url=https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/the-black-activist-who-fought-against-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation|access-date=March 11, 2022|magazine=The New Yorker|archive-date=March 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311191403/https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/the-black-activist-who-fought-against-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation|url-status=live}}</ref> Í Ohio og borgunum Chicago, Denver, Pittsburgh, St. Louis og Minneapolis var myndinni synjað um sýningarleyfi. Reiði Griffiths yfir tilraunum til að ritskoða eða banna myndina varð honum hvatning til að gera myndina ''[[Umburðarleysi]]'' árið á eftir.<ref>Sonneborn, Liz (2002). ''A to Z of American Women in the Performing Arts''. New York: Facts on File, Inc. p. 85. {{ISBN|9780816043989}}.</ref> Þrátt fyrir að vera umdeild vegnaði ''Fæðingu þjóðar'' mjög vel í kvikmyndahúsum. Hún þénaði mun meira fé en nokkur fyrri kvikmynd og hafði djúpstæð áhrif bæði á kvikmyndaiðnaðinn og á bandaríska menningu. Með tilliti til verðbólgu er myndin enn ein [[Tekjuhæstu kvikmyndir allra tíma|tekjuhæsta kvikmynd allra tíma]]. Myndin var einn hvatinn að endurstofnun Ku Klux Klan, sem varð aðeins nokkrum mánuðum eftir frumsýningu hennar. Árið 1992 lýsti [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna]] myndina „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæga“ og valdi hana til varðveislu í kvikmyndasafninu [[National Film Registry]].<ref>{{Cite web|title=Complete National Film Registry Listing|url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|website=Library of Congress|access-date=2020-05-19|archive-date=October 31, 2016|archive-url=https://archive.today/20161031213743/https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title='The Birth of a Nation' Documents History|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-01-04-ca-864-story.html|date=1993-01-04|website=The Los Angeles Times|language=en-US|access-date=2020-05-19|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809043320/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-01-04-ca-864-story.html|url-status=live}}</ref> ==Söguþráður== ===Fyrri hluti: Borgarastyrjöld í Bandaríkjunum=== [[File:The Birth of a Nation war scene.jpg|left|thumb|[[Umsátrið um Petersburg]] eins og það birtist í myndinni, undir stjórn Bens Cameron.]] Phil, eldri sonur Stoneman-hjónanna (fjölskyldu að norðan), verður ástfanginn af Margaret Cameron (dóttur fjölskyldu að sunnan), þegar hann heimsækir Cameron-búgarðinn í Suður-Karólínu. Þar verður bróðir Margaretar, Ben, jafnframt hugfanginn af mynd af Elsie Stoneman, systur Phils. Þegar [[þrælastríðið]] byrjar skrá ungmenni beggja fjölskyldanna sig í heri sinna ríkja. Yngri Stoneman-bróðirinn og tveir Cameron-bræðranna falla í valinn. Á meðan ræðst herlið svartra manna á heimili Cameron-fjölskyldunnar en er rekinn á brott þegar hermenn Suðurríkjasambandsins mæta á svæðið og bjarga Cameron-konunum. Ben Cameron leiðir síðasta áhlaup [[Umsátrið um Petersburg|umsátursins um Petersburg]] og honum áskotnast viðurnefnið „litli ofurstinnn“ en hann særist jafnframt og er tekinn til fanga. Hann er síðan fluttur á hersjúkrahús sambandshersins í Washington, D.C. Á meðan Ben Cameron dvelst á sjúkrahúsinu kemst hann að því að til stendur að hengja hann. Elsie Stoneman, sem er á myndinni sem hann hefur verið með á sér, er þar að störfum sem hjúkrunarkona. Elsie fer með móður Camerons, sem er komin þangað til að hlúa að syni sínum, á fund [[Abraham Lincoln|Abrahams Lincoln]]. Frú Cameron telur hann á að veita Ben sakaruppgjöf. Eftir að [[Morðið á Abraham Lincoln|Lincoln er myrtur]] deyr sáttastefna hans í garð suðurríkjanna með honum. Faðir Elsie og aðrir róttækir Repúblikanar eru staðráðnir í því að refsa suðurríkjunum.<ref>Griffith var fylgjandi söguskýringu sagnfræðinga á borð við [[William Archibald Dunning]] og [[Claude G. Bowers]] um að endurbyggingartímabilið hafi verið „sorgartímabil“. Þessi sýn á tímabilið var algeng meðal Bandaríkjamanna í byrjun 20. aldar.{{harvnb|Stokes|2007|pp=190–191}}.</ref> ===Seinni hluti: Endurbyggingin=== Stoneman og lærlingur hans, Silas Lynch, siðblindur maður af blönduðum kynþætti, halda til Suður-Karólínu til að fylgjast með framkvæmd endurbyggingarstefna. Í kosningunum, þar sem Lynch er kjörinn varafylkisstjóri, beita svartir kjósendur kosningasvikum og mörgu hvítu fólki er meinað að greiða atkvæði. Flestir nýir þingmenn á fylkisþingi Suður-Karólínu eru svartir. [[File:Birth-of-a-nation-klan-and-black-man.jpg|thumb|Grímuklæddir hvíthettir Ku Klux Klan handsama Gus, sem leikinn er af hvíta leikaranum [[Walter Long (actor)|Walter Long]] í svörtum andlitsfarða.]] Ben berst gegn nýjum valdhöfum með því að stofna samtökin [[Ku Klux Klan]] (eða hvíthetti). Þetta leiðir til þess að Elsie slítur sambandi við hann. Þegar Flora Cameron fer ein inn í skóg til að sækja vatn eltir Gus, svartur leysingi sem nú er orðinn höfuðsmaður, hana. Gus segir Floru að hann vilji kvænast henni. Hún hafnar honum en hann lætur ekki til leiðast. Flora flýr inn í skóginn með Gus á hælunum. Hann króar hana af við bjarg og Flora hótar að stökkva af bjarginu ef hann kemur nær. Þegar hann stígur nær henni stekkur hún af bjarginu. Ben kemur auga á Floru stökkva. Hann heldur á henni þegar hún deyr og fer með lík hennar á heimili Cameron-fjölskyldunnar. Gus felur sig á krá en járnsmiðurinn Jeff gengur inn. Slagsmál brjótast út og Gus skýtur Jeff og flýr af hólmi. Hvíthettir Ku Klux Klan elta Gus uppi, rétta yfir honum, sakfella hann, taka hann af lífi í [[Múgæsingsaftaka|múgæsingsaftöku]] og skilja lík hans eftir við hús Silas Lynch. Þegar Lynch fréttir af morðinu á Gus skipar hann atlögu gegn Ku Klux Klan. Hann knýr einnig í gegn löggjöf sem heimilar hjónabönd þvert á kynþætti. Dr. Cameron er handtekinn fyrir að hafa tignarmerki Bens úr Ku Klux Klan í fórum sér, sem nú er glæpur sem varðar dauðarefsingu. Phil Stone bjargar honum ásamt svörtum þjónum sínum. Þeir komast undan ásamt Margaret Cameron. Þegar vagn þeirra verður fyrir skemmdum flýja þau í gegnum skóginn að litlum kofa. Þar búa tveir uppgjafarhermenn í sambandshernum sem fallast á að fela þau. Stoneman fulltrúadeildarþingmaður, faðir Elsie, hefur sig á brott til þess að forðast að vera bendlaður við aðfarir Lynch. Þegar Elsie fréttir af handtöku Dr. Camerons fer hún á fund Lynch til að biðla til hans um frelsun hans. Lynch, sem girnist Elsie, reynir að þvinga hana til að giftast honum, sem veldur því að hún fellur í yfirlið. Stoneman snýr aftur og Elsie er færð í annað herbergi. Stoneman er í fyrstu glaður að heyra að Lynch vilji kvænast hvítri konu en reiðist þegar Lynch segist vilja kvænast Elsie. Hún brýtur glugga og hrópar á hjálp, sem berst til eyrna njósnara Ku Klux Klan. Hvíthettir ríða af stað undir forystu Bens til að leggja undir sig bæinn. Lynch er handsamaður á meðan hersveitir hans sitja um kofann þar sem Cameron-fjölskyldan er í felum. Hvíthettirnir bjarga þeim hins vegar undir forystu Bens. Þegar svartir menn ganga út af hóteli næsta kjördag mæta þeir vopnuðum meðlimum Ku Klux Klan, sem hræða þá til þess að koma í veg fyrir að þeir kjósi. Margaret Cameron giftist Phil Stoneman og Elsie Stoneman giftist Ben Cameron. ==Leikarar== [[File:The Birth of a Nation (1915) 2.jpg|thumb|George Siegmann, Ralph Lewis, Lillian Gish og Henry B. Walthall í atriði í myndinni]] {{Div col|colwidth=30em}} ;Á kreditlista * [[Lillian Gish]] sem Elsie Stoneman * [[Mae Marsh]] sem Flora Cameron, yngsta systirin * [[Henry B. Walthall]] sem Benjamin Cameron ofursti („litli ofurstinn“) * [[Miriam Cooper]] sem Margaret Cameron, eldri systirin * [[Mary Alden]] sem Lydia Brown, húsþerna Stoneman-fjölskyldunnar * [[Ralph Lewis (leikari)|Ralph Lewis]] sem Austin Stoneman, þingforseti * [[George Siegmann]] sem Silas Lynch * [[Walter Long (leikari)|Walter Long]] sem Gus * [[Wallace Reid]] sem Jeff, járnsmiðurinn * [[Joseph Henabery]] sem [[Abraham Lincoln]] * [[Elmer Clifton]] sem Phil Stoneman, elsti sonurinn * [[Robert Harron]] sem Tod Stoneman * [[Josephine Crowell]] sem frú Cameron * [[Spottiswoode Aitken]] sem Dr. Cameron * [[George Beranger]] sem Wade Cameron, miðsonurinn * [[Maxfield Stanley]] sem Duke Cameron, yngsti sonurinn * [[Jennie Lee (leikkona)|Jennie Lee]] sem Mammy, hinn trúi þjónn * [[Donald Crisp]] sem [[Ulysses S. Grant]] hershöfðingi * [[Howard Gaye]] sem [[Robert E. Lee]] hershöfðingi {{div col end}} ;Ekki á kreditlista<ref>{{Citation |title=Index of Titles: 1914–15 |date=2004 |url=https://books.google.com/books?id=aOXxDwAAQBAJ&pg=PA50 |work=The Griffith Project |publisher=British Film Institute |doi=10.5040/9781838710729.0007 |isbn=978-1-84457-043-0 |access-date=2022-05-08|via=[[Google Books]]}}</ref> [[File:Nation walsh.jpg|thumb|upright|[[Raoul Walsh]] sem [[John Wilkes Booth]]]] {{Div col|colwidth=30em}} * [[Harry Braham]] sem hinn trúi þjónn Cameron-fjölskyldunnar * [[Edmund Burns]] as Klansman * [[David Butler (leikstjóri)|David Butler]] sem sambandshermaður / suðurríkjahermaður * William Freeman sem Jake, vörður á sjúkrahúsi * [[Sam De Grasse]] sem [[Charles Sumner]] öldungadeildarþingmaður * [[Olga Grey]] sem [[Laura Keene]] * [[Russell Hicks]] * [[Elmo Lincoln]] sem eigandi bómullarmyllu / þrælauppboðshaldari * [[Eugene Pallette]] sem sambandshermaður * [[Harry Braham]] sem Jake / Nelse * [[Charles Stevens (leikari)|Charles Stevens]] sem sjálfboðaliði * [[Madame Sul-Te-Wan]] sem kona með sjal * [[Raoul Walsh]] sem [[John Wilkes Booth]] * Lenore Cooper sem þerna Elsie * [[Violet Wilkey]] sem Flora (ung) * [[Tom Wilson (leikari)|Tom Wilson]] sem þjónn Stoneman-fjölskyldunnar * Donna Montran sem fögur dama 1861 * [[Alberta Lee]] sem [[Mary Todd Lincoln]] * [[Allan Sears]] sem hvíthöttur * [[Dark Cloud (leikari)|Dark Cloud]] sem hershöfðingi við uppgjöfina í Appomattox * [[Vester Pegg]] * [[Alma Rubens]] * [[Mary Wynn]] * [[Jules White]] * [[Monte Blue]] * [[Gibson Gowland]] * [[Fred Burns (leikari)|Fred Burns]] * [[Charles King (leikari)|Charles King]] {{div col end}} ==Tengt efni== * [[Glataði málstaðurinn]] ==Heimildir== * {{cite book |last=Stokes |first=Melvyn |title=D. W. Griffith's The Birth of a Nation: A History of "The Most Controversial Motion Picture of All Time" |location=New York |publisher=[[Oxford University Press]] |url=https://books.google.com/books?id=fGJFpiTjbKwC| year=2007 |isbn=978-0-19-804436-9}} ==Tilvísanir== <references/> {{k|1915}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn D. W. Griffith]] [[Flokkur:Kvikmyndir um þrælastríðið]] b33jvloqpx6qm6gjpdllj2poqgs4cgj 0 190575 1958907 2026-04-05T16:16:32Z Berserkur 10188 Berserkur færði [[Erpur Eyvindarson]] á [[Erpur Eyvindsson]]: Stafsetningarvilla í titli 1958907 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Erpur Eyvindsson]] dph35bc4xvv0bf105pii8zbsfgy39vc 1 190576 1958909 2026-04-05T16:16:32Z Berserkur 10188 Berserkur færði [[Spjall:Erpur Eyvindarson]] á [[Spjall:Erpur Eyvindsson]]: Stafsetningarvilla í titli 1958909 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Spjall:Erpur Eyvindsson]] 6rfflgpzw8jatbilko6wze8re2k6ker