Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 918 1959217 1910475 2026-04-08T11:12:01Z Akigka 183 1959217 wikitext text/x-wiki {{dagatal|apríl}} '''8. apríl''' er 98. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (99. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 267 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[217]] - [[Caracalla]] var myrtur af hermönnum sínum við [[Edessa]]. Foringi Pretóríuvarðarins, Marcus Opellius [[Macrinus]], lýsti sig keisara. * [[1571]] - [[Guðbrandur Þorláksson]] var vígður [[biskup]] á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]], 29 ára gamall. Hann gegndi embættinu í 56 ár. * [[1609]] - [[Shimazu Yoshihiro]] hóf að leggja [[Ryūkyū-eyjar]] undir lénið [[Satsuma]] í [[Japan]]. * [[1663]] - [[Theatre Royal, Drury Lane]] opnaði með nýrri uppfærslu á ''[[Gamansami liðsforinginn|Gamansama liðsforingjanum]]'' eftir [[John Fletcher]]. * [[1703]] - [[Manntal]] var tekið á [[Ísland]]i um þetta leyti ársins. Þetta manntal var fyrsta manntal heims sem náði til heillar þjóðar. * [[1742]] - Óratorían ''[[Messías (óratoría)|Messías]]'' eftir [[Georg Friedrich Händel]] var frumflutt í [[Dyflinni]] á [[Írland]]i. * [[1783]] - [[Krímkanatið]] var innlimað í [[Rússneska keisaradæmið]]. * [[1827]] - [[George Canning]] varð forsætisráðherra Bretlands. * [[1838]] - Áætlunarsiglingar með [[gufuskip]]um hófust á milli [[Bristol]] í Englandi og [[New York]] í Bandaríkjunum. Það var gufuskipið ''Great Western'' sem fór fyrstu ferðina. * [[1893]] - Fyrsti skjalfesti [[körfubolti|körfuboltaleikurinn]] fór fram í Pennsylvaníu. * [[1898]] - [[Kristján 9.|Kristján konungur 9.]] varð áttræður og var af því tilefni haldin stórveisla í [[Reykjavík]] samkvæmt ''[[Árbækur Reykjavíkur|Árbókum Reykjavíkur]]''. * [[1924]] - [[Sharia]]-dómstólar eru bannaðir í [[Tyrkland]]i sem hluti af umbótum stjórnar [[Kemal Atatürk]]. * [[1947]] - Síðustu bandarísku hermennirnir sem staðsettir voru á Íslandi í [[Síðari heimsstyrjöld]] yfirgáfu landið með herflutningaskipinu ''[[USS America (ID-3006)|Edmund B. Alexander]]''. * [[1957]] - 49 punda stór[[lax]] veiddist í þorskanet við [[Grímsey]]. Þetta var stærsti lax sem menn vissu til að veiðst hefði við [[Ísland]]. * [[1962]] - [[Évian-friðarsamningarnir]] um sjálfstæði [[Alsír]]s voru samþykktir með 90% atkvæða í þjóðaratkvæðagreiðslu í Frakklandi. * [[1963]] - Kvikmyndin ''[[Arabíu-Lawrence (kvikmynd)|Arabíu-Lawrence]]'' hlaut sjö óskarsverðlaun. * [[1964]] - Bandaríska ómannaða geimfarið ''[[Gemini 1]]'' var sent út í geim. * [[1965]] - Bandaríkjaþing samþykkti lög um almenna sjúkratryggingu, [[Medicare (Bandaríkin)|Medicare]]. * [[1967]] - Bretland sigraði [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1967]] með laginu „[[Puppet On a String]]“ sem [[Sandie Shaw]] söng. * [[1970]] - 79 létust í gassprengingu í neðanjarðarlestarkerfi [[Ósaka]] í Japan. * [[1977]] - Fyrsta hljómplata bresku hljómsveitarinnar [[The Clash]] kom út. * [[1978]] - [[Leikskólinn Furugrund]] hóf starfsemi í Kópavogi. * [[1989]] - [[Bónus (verslun)|Bónus]] opnaði fyrstu verslun sína við Skútuvog í [[Reykjavík]]. * [[1990]] - Fyrsti þáttur ''[[Tvídrangar|Tvídranga]]'' (''Twin Peaks'') var sendur út á [[ABC]] í Bandaríkjunum. * [[1990]] - [[Birendra af Nepal]] aflétti banni við stjórnarandstöðuflokkum í Nepal eftir mikil mótmæli. * [[1991]] - Gítarleikari norsku svartmálmshljómsveitarinnar [[Mayhem]], [[Øystein Aarseth]], kom að söngvara hljómsveitarinnar [[Per Yngve Ohlin]] sem hafði framið sjálfsmorð. Aarseth tók ljósmynd af líkinu sem var notuð á umslag bootleg-plötunnar ''[[Dawn of the Black Hearts]]'' fjórum árum síðar. * [[1994]] - [[Lýðveldið Makedónía]] gerist aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]]. * [[1994]] - ''Dómsdagur'' [[Michelangelo]]s á endavegg [[Sixtínska kapellan|Sixtínsku kapellunnar]] í Vatíkaninu var sýndur almenningi eftir 10 ára viðgerðir. <onlyinclude> * [[1994]] - [[Kurt Cobain]], söngvari bandarísku hljómsveitarinnar Nirvana, fannst látinn á heimili sínu. * [[1995]] - [[Alþingiskosningar 1995|Alþingiskosningar]] voru haldnar á Íslandi. * [[1999]] - [[Bill Gates]] varð ríkasti einstaklingur heims vegna mikilla hækkana á hlutabréfum í [[Microsoft]]. * [[2004]] - [[Átökin í Darfúr]]: Ríkisstjórn [[Súdan]] gerði vopnahléssamkomulag við tvo skæruliðahópa. * [[2010]] - Bandaríkin og Rússland endurnýjuðu [[START]]-samninginn um fækkun kjarnavopna. * [[2018]] - [[Borgarastyrjöldin í Sýrlandi]]: 70 voru sagðir hafa látist eftir [[sarín]]gasárás á bæinn [[Douma]]. * [[2020]] – [[Sádi-Arabía]] og bandamenn þeirra lýstu yfir einhliða vopnahléi í [[Borgarastyrjöldin í Jemen (2014-)|borgarastyrjöldinni í Jemen]]. * [[2025]] - Yfir 220 létust þegar þak næturklúbbs hrundi í [[Dóminíska lýðveldið|Dóminíska lýðveldinu]].</onlyinclude> == Fædd == * [[563 f.Kr.]] - [[Gautama Búdda]], trúarleiðtogi (d. [[483 f.Kr.]]). * [[1320]] - [[Pétur 2. Portúgalskonungur]] (d. [[1367]]). * [[1588]] - [[Thomas Hobbes]], enskur heimspekingur (d. [[1679]]). * [[1605]] - [[Filippus 4.]] konungur Spánar og Portúgals (d. [[1665]]). * [[1794]] - [[Helgi G. Thordersen]], íslenskur biskup (d. [[1867]]). * [[1818]] - [[Kristján 9.]] Danakonungur (d. [[1906]]). * [[1836]] - [[Oddur V. Gíslason]], íslenskur prestur (d. [[1911]]). * [[1850]] - [[Jóhannes Guðmundsson Nordal]], íslenskur athafnamaður (d. [[1946]]). * [[1859]] - [[Edmund Husserl]], þýskur heimspekingur (d. [[1938]]). * [[1863]] - [[Kristján 9.]], Danakonungur (d. [[1906]]). * [[1875]] - [[Albert 1. Belgíukonungur]] (d. [[1934]]). * [[1892]] - [[Mary Pickford]], kanadísk leikkona (d. [[1979]]). * [[1912]] - [[Sonja Henie]], norskur listskautari (d. [[1969]]). * [[1919]] - [[Ian Smith]], fyrrum forsætisráðherra [[Ródesía|Ródesíu]] (d. [[2007]]). * [[1929]] - [[Erlendur Jónsson (f. 1929)|Erlendur Jónsson]], íslenskur rithöfundur. * [[1938]] - [[Kofi Annan]], fyrrum aðalritari [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] (d. [[2018]]). * [[1941]] - [[Vivienne Westwood]], enskur fatahönnuður (d. [[2022]]). * [[1944]] - [[Masanobu Izumi]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1947]] - [[Larry Norman]], bandarískur tónlistarmaður (d. [[2008]]). * [[1947]] - [[Robert Kiyosaki]], bandarískur athafnamaður. * [[1950]] - [[Nobuo Fujishima]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1951]] - [[Geir H. Haarde]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1955]] - [[Kazuyoshi Nakamura]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1962]] - [[Izzy Stradlin]], bandarískur tónlistarmaður. * [[1963]] - [[Julian Lennon]], breskur tónlistarmaður. * [[1968]] - [[Patricia Arquette]], bandarísk leikkona. * [[1972]] - [[Piotr Świerczewski]], pólskur knattspyrnumaður. * [[1975]] - [[Stefán Pálsson]], íslenskur sagnfræðingur. == Dáin == * [[217]] - [[Caracalla]], Rómarkeisari (f. [[186]]). * [[1364]] - [[Jóhann 2. Frakkakonungur]] (f. [[1319]]). * [[1492]] - [[Lorenzo de Medici]], ítalskur stjórnmálamaður (f. [[1449]]). * [[1608]] - [[Þórður Guðmundsson (lögmaður)|Þórður Guðmundsson]], íslenskur lögmaður (f. [[1524]]). * [[1697]] - [[Niels Juel]], danskur flotaforingi (f. [[1629]]). * [[1879]] - [[Anthony Panizzi]], ítalskur lögfræðingur og bókavörður (f. [[1797]]). * [[1909]] - [[V.U. Hammershaimb]], færeyskur málvísindamaður (f. [[1819]]). * [[1931]] - [[Erik Axel Karlfeldt]], sænskt ljóðskáld og Nóbelsverðlaunahafi (f. [[1864]]). * [[1973]] - [[Pablo Picasso]], spænskur myndlistarmaður (f. [[1881]]). * [[1973]] - [[E.R. Dodds]], breskur fornfræðingur (f. [[1893]]). * [[1975]] - [[Brynjólfur Jóhannesson]], íslenskur leikari (f. [[1897]]). * [[1977]] - [[Stefania Turkewich]], úkraínskt tónskáld (f. [[1898]]). * [[2009]] – [[Haraldur Bessason]], íslenskur fræðimaður og rithöfundur (f. [[1931]]) * [[2010]] - [[Malcolm McLaren]], breskur tónlistarmaður og umboðsmaður (f. 1946). * [[2013]] – [[Margrét Thatcher]], forsætisráðherra Bretlands (f. [[1925]]). * [[2018]] - [[Chuck McCann]], bandarískur leikari (f. [[1934]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Apríl]] 81a8omkzrp1lmpz6zzfu1fm23nh465p 0 3630 1959140 1932016 2026-04-07T13:13:26Z ~2026-21416-50 115243 /* Aðildarríki */ 1959140 wikitext text/x-wiki {{Félagasamtök |nafn =Atlantshafsbandalagið<br>{{small|''North Atlantic Treaty Organization''}}<br>{{small|''Organisation du traité de l'Atlantique nord''}} |bakgrunnslitur = |mynd =Flag of NATO.svg |myndaheiti =Fáni |kort =North Atlantic Treaty Organization (orthographic projection).svg |kortastærð=200px |kortaheiti=Aðildarríki (2024) sjást hér grænlituð. |skammstöfun=NATO (enska); OTAN (franska) |einkennisorð=''Animus in consulendo liber'' |undanfari= |framhald= |stofnun={{start date and age|1949|4|4}} |gerð=Hernaðarbandalag |staða= |markmið= |höfuðstöðvar={{BEL}} [[Brussel]], Belgíu |staðsetning= |hnit= |markaðsvæði= |meðlimir={{Collapsible list |titlestyle= background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title= 32 |{{ALB}} [[Albanía]] |{{USA}} [[Bandaríkin]] |{{BEL}} [[Belgía]] |{{UK}} [[Bretland]] |{{BGR}} [[Búlgaría]] |{{DNK}} [[Danmörk]] |{{EST}} [[Eistland]] |{{FIN}} [[Finnland]] |{{FRA}} [[Frakkland]] |{{GRC}} [[Grikkland]] |{{NLD}} [[Holland]] |{{ISL}} [[Ísland]] |{{ITA}} [[Ítalía]] |{{CAN}} [[Kanada]] |{{HRV}} [[Króatía]] |{{LVA}} [[Lettland]] |{{LTU}} [[Litáen]] |{{LUX}} [[Lúxemborg]] |{{MKD}} [[Norður-Makedónía]] |{{NOR}} [[Noregur]] |{{POL}} [[Pólland]] |{{PRT}} [[Portúgal]] |{{ROU}} [[Rúmenía]] |{{SVK}} [[Slóvakía]] |{{SVN}} [[Slóvenía]] |{{ESP}} [[Spánn]] |{{MNE}} [[Svartfjallaland]] |{{SWE}} [[Svíþjóð]] |{{CZE}} [[Tékkland]] |{{TUR}} [[Tyrkland]] |{{HUN}} [[Ungverjaland]] |{{DEU}} [[Þýskaland]]}} |tungumál=[[Enska]], [[franska]] |titill_leiðtoga = Framkvæmdastjóri |nafn_leiðtoga = [[Mark Rutte]] |titill_leiðtoga2 = Yfirmaður hermálanefndarinnar |nafn_leiðtoga2 = [[Giuseppe Cavo Dragone]] |titill_leiðtoga3 = Yfirmaður Evrópuherstjórnarinnar |nafn_leiðtoga3 = [[Christopher G. Cavoli]] |titill_leiðtoga4 = Yfirmaður herstjórnarmiðstöðvarinnar |nafn_leiðtoga4 = [[Pierre Vandier]] |forstöðumaður= |lykilmenn= |móðurfélag= |fjöldi starfsfólks= |fjöldi sjálfboðaliða= |vefsíða=[https://www.nato.int www.nato.int] }} '''Atlantshafsbandalagið''' (einnig '''NATO''' eða '''NATÓ''' eftir [[enska|enskri]] [[skammstöfun]] á nafni þess: ''North Atlantic Treaty Organisation''; eða '''OTAN''' eftir [[franska|franskri]] skammstöfun á heiti þess: ''l'Organisation du traité de l'Atlantique nord'') er [[hernaðarbandalag]] með 32 aðildarríki þar sem 30 eru í [[Evrópa|Evrópu]] og 2 í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Bandalagið var stofnað í kjölfar [[síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]] við upphaf [[kalda stríðið|kalda stríðsins]]. Skrifað var undir stofnsáttmála bandalagsins í [[Washington D.C.]] [[4. apríl]] [[1949]]. Kjarninn í stofnsáttmála bandalagsins er að aðildarríki skuldbinda sig til að tryggja [[sameiginlegar varnir]] hvers annars ef utanaðkomandi aðili ræðst á eitthvert þeirra. Þetta er inntak 5. greinar samningsins þar sem kveðið er á um að árás á eitt aðildarríki jafngildi árás á þau öll. Fimmta greinin var hugsuð til að gera [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] það ljóst að innrás inn í [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]] jafngilti stríðsyfirlýsingu við [[Bandaríkin]] og allan hernaðarmátt þeirra. Á móti stofnuðu Sovétríkin ásamt bandamönnum sínum í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] [[Varsjárbandalagið]]. Hernaðarbandalögin tvö léku síðan aðalhlutverk í [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] og því vígbúnaðarkapphlaupi og kjarnorkuvopnavæðingu sem einkenndu það. Innrás Sovétmanna í Vestur-Evrópu varð aldrei að veruleika. Eftir [[upplausn Sovétríkjanna]] árið 1991 breyttist hlutverk bandalagsins, sem hóf sína fyrstu stóru hernaðaríhlutun í [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] (1992-1995) og [[Júgóslavía|Júgóslavíu]] (1995). 5. grein NATO-samningsins var virkjuð í fyrsta sinn 12. september 2001 eftir [[Hryðjuverkin 11. september 2001|hryðjuverkaárás]] á Bandaríkin. Það leiddi til hernaðaríhlutunar í [[Afganistan]] með [[Alþjóðaliðið|Alþjóðaliðinu]]. Bandalagið hefur síðan þá tekið þátt í ýmsum aðgerðum, eins og [[herþjálfun]] [[Íraksher]]s og [[herlögregla Íraks|herlögreglu Íraks]], hernaðaraðgerðum í [[Líbía|Líbíu]] 2011, og baráttu gegn [[sjórán]]um í [[Sómalía|Sómalíu]]. Frá lokum kalda stríðsins hafa sextán aðildarríki bæst við, þar á meðal fyrrum aðildarríki Varsjárbandalagsins og fyrrum [[sovétlýðveldi]]. Atlantshafsbandalagið hefur átt í margvíslegu samstarfi við [[Rússland]], en rússneskir ráðamenn hafa sagt útþenslu bandalagsins í austur vera ógn við öryggishagsmuni Rússlands. Rússland er andsnúið mögulegri aðild [[Úkraína|Úkraínu]] að NATO. [[Innlimun Rússlands á Krímskaga]] 2014 vakti hörð viðbrögð frá bandalaginu sem lagði aukna áherslu á sameiginlegar varnir aðildarríkjanna. [[Innrás Rússa í Úkraínu]] 2022 fékk NATO til að efla varnir á austurlandamærum bandalagsins. Hún olli því líka að Finnland og Svíþjóð hurfu frá hlutleysisstefnu sinni og sóttu um aðild að bandalaginu. Atlantshafsbandalagið lítur á Úkraínu, Bosníu og Hersegóvínu og [[Georgía|Georgíu]] sem umsóknarríki. Höfuðstöðvar Atlantshafsbandalagsins eru í [[Brussel]] í Belgíu, en [[Herstjórnarmiðstöð NATO í Evrópu]] er nálægt [[Mons]]. Samanlagt ráða aðildarríki NATO yfir herstyrk sem nemur 3,5 milljón hermönnum og borgaralegu starfsfólki. Samanlögð fjárframlög þeirra til hernaðarmála nema rúmlega helmingi af samanlögðum hernaðarútgjöldum allra ríkja heims. Árið 2025 samþykktu öll aðildarríkin að verja hvert um sig 5% af landsframleiðslu til varnarmála.<ref>{{cite web|url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_49198.htm|title=Defence expenditures and NATO’s 5% commitment|website=Nato|date=27. ágúst 2025}}</ref> == Mótherjar == {{div col|colwidth=13em}} * {{flag|Albanía}} (2009) * {{flag|Bandaríkin}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"|Stofnfélagar (1949).}} * {{flag|Belgía}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Bretland}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Búlgaría}} (2004) * {{flag|Danmörk}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Eistland}} (2004) * {{flag|Finnland}} (2023){{efn|name="scandi"|Svíþjóð og Finnland sóttu um aðild að bandalaginu eftir [[innrás Rússa í Úkraínu 2022]]. Finnland fékk inngöngu 4. apríl, 2023 og Svíþjóð 7. mars, 2024.}} * {{flag|Frakkland}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Grikkland}} (1952) * {{flag|Holland}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Ísland}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Ítalía}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Kanada}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Króatía}} (2009) * {{flag|Lettland}} (2004) * {{flag|Litáen}} (2004) * {{flag|Lúxemborg}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Norður-Makedónía}} (2020) * {{flag|Noregur}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Portúgal}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Pólland}} (1999) * {{flag|Rúmenía}} (2004) * {{flag|Slóvakía}} (2004) * {{flag|Slóvenía}} (2004) * {{flag|Spánn}} (1982) * {{flag|Svartfjallaland}} (2017) * {{flag|Svíþjóð}} (2024){{efn|name="scandi"}} * {{flag|Tékkland}} (1999) * {{flag|Tyrkland}} (1952) * {{flag|Ungverjaland}} (1999) * {{flag|Þýskaland}} (1955) {{efn|Þýskaland gekk í sambandið sem [[Vestur-Þýskaland]]. Landsvæðið sem áður var [[Austur-Þýskaland]] varð hluti af NATÓ með sameiningu þýsku ríkjanna árið 1990.}} {{div col end}} {{notelist}} == Aðild Íslands == Lög um inngöngu Íslands í NATO voru samþykkt á [[Alþingi]], [[30. mars]] [[1949]]. Þau voru mjög umdeild og [[Óeirðirnar á Austurvelli 1949|talsverðar óeirðir]] urðu í sambandi við samþykkt þeirra á [[Austurvöllur|Austurvelli]].<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1704266|title=Misminni frá marslokum 1949|year=6. júní 1989|journal=Morgunblaðið|page=45|author=Daníel Daníelsson}}</ref> Andstæðingar NATO-aðildar kröfðust þjóðaratkvæðis um þetta mikilvæga mál en ekki var orðið við því. Hins vegar var því lofað að aldrei yrði erlendur her á íslenskri grundu á friðartímum. NATO ásamt [[Bandaríkjaher]] rak [[Keflavíkurstöðin|Keflavíkurherstöðina]] á [[Miðnesheiði]] frá [[1951]] til [[2006]]. Fastanefnd Íslands hjá Atlantshafsbandalaginu var stofnuð árið 1952, þegar Atlantshafsráðið var stofnað með höfuðstöðvar í París. Höfuðstöðvarnar og fastanefndin fluttu til Brussel árið 1967.<ref>{{cite web|url=https://www.stjornarradid.is/sendiskrifstofur/fastanefnd-islands-hja-atlantshafsbandalaginu/um-sendiskrifstofu/|title=Um fastanefndina|website=Stjórnarráðið|access-date=10.10.2025}}</ref> Árið 1966 var ráðinn sérstakur [[upplýsingafulltrúi]] NATO á Íslandi. [[Magnús Þórðarson]], fyrrum blaðamaður hjá ''Morgunblaðinu'' gegndi því starfi til dauðadags 1992. Hann var jafnframt stjórnarmaður í [[Varðberg]]i og [[Samtök um vestræna samvinnu|Samtökum um vestræna samvinnu]].<ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2529753|title=Barátta milli góðs og ills : NATO-Mangi slær ekki af|pages=22-23|journal=Dagblaðið Vísir|year=23. maí 1987}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=981848|title=Það er enginn hlutlaus nema hóran|author=Ómar Friðriksson|journal=Helgarpósturinn|year=25. október 1984|pages=16-17}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.nato.int Vefur Atlantshafsbandalagsins] * [https://www.stjornarradid.is/sendiskrifstofur/fastanefnd-islands-hja-atlantshafsbandalaginu/ Fastanefnd Íslands hjá NATO.] * [https://www.youtube.com/watch?v=IBNZbqPMrgw ''The Atlantic Community: Iceland'']. Heimildarmynd frá Atlantshafsbandalaginu um Ísland 1955. {{Atlantshafsbandalagið}} {{Kalda stríðið}} {{s|1949}} {{stubbur}} [[Flokkur:Alþjóðastofnanir]] [[Flokkur:Atlantshafsbandalagið| ]] [[Flokkur:Hernaðarbandalög]] 5u1feubsf0fcurvi2egi1ipwfpk3t7r 1959142 1959140 2026-04-07T13:23:51Z Karl ágúst 115246 /* Mótherjar */ 1959142 wikitext text/x-wiki {{Félagasamtök |nafn =Atlantshafsbandalagið<br>{{small|''North Atlantic Treaty Organization''}}<br>{{small|''Organisation du traité de l'Atlantique nord''}} |bakgrunnslitur = |mynd =Flag of NATO.svg |myndaheiti =Fáni |kort =North Atlantic Treaty Organization (orthographic projection).svg |kortastærð=200px |kortaheiti=Aðildarríki (2024) sjást hér grænlituð. |skammstöfun=NATO (enska); OTAN (franska) |einkennisorð=''Animus in consulendo liber'' |undanfari= |framhald= |stofnun={{start date and age|1949|4|4}} |gerð=Hernaðarbandalag |staða= |markmið= |höfuðstöðvar={{BEL}} [[Brussel]], Belgíu |staðsetning= |hnit= |markaðsvæði= |meðlimir={{Collapsible list |titlestyle= background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title= 32 |{{ALB}} [[Albanía]] |{{USA}} [[Bandaríkin]] |{{BEL}} [[Belgía]] |{{UK}} [[Bretland]] |{{BGR}} [[Búlgaría]] |{{DNK}} [[Danmörk]] |{{EST}} [[Eistland]] |{{FIN}} [[Finnland]] |{{FRA}} [[Frakkland]] |{{GRC}} [[Grikkland]] |{{NLD}} [[Holland]] |{{ISL}} [[Ísland]] |{{ITA}} [[Ítalía]] |{{CAN}} [[Kanada]] |{{HRV}} [[Króatía]] |{{LVA}} [[Lettland]] |{{LTU}} [[Litáen]] |{{LUX}} [[Lúxemborg]] |{{MKD}} [[Norður-Makedónía]] |{{NOR}} [[Noregur]] |{{POL}} [[Pólland]] |{{PRT}} [[Portúgal]] |{{ROU}} [[Rúmenía]] |{{SVK}} [[Slóvakía]] |{{SVN}} [[Slóvenía]] |{{ESP}} [[Spánn]] |{{MNE}} [[Svartfjallaland]] |{{SWE}} [[Svíþjóð]] |{{CZE}} [[Tékkland]] |{{TUR}} [[Tyrkland]] |{{HUN}} [[Ungverjaland]] |{{DEU}} [[Þýskaland]]}} |tungumál=[[Enska]], [[franska]] |titill_leiðtoga = Framkvæmdastjóri |nafn_leiðtoga = [[Mark Rutte]] |titill_leiðtoga2 = Yfirmaður hermálanefndarinnar |nafn_leiðtoga2 = [[Giuseppe Cavo Dragone]] |titill_leiðtoga3 = Yfirmaður Evrópuherstjórnarinnar |nafn_leiðtoga3 = [[Christopher G. Cavoli]] |titill_leiðtoga4 = Yfirmaður herstjórnarmiðstöðvarinnar |nafn_leiðtoga4 = [[Pierre Vandier]] |forstöðumaður= |lykilmenn= |móðurfélag= |fjöldi starfsfólks= |fjöldi sjálfboðaliða= |vefsíða=[https://www.nato.int www.nato.int] }} '''Atlantshafsbandalagið''' (einnig '''NATO''' eða '''NATÓ''' eftir [[enska|enskri]] [[skammstöfun]] á nafni þess: ''North Atlantic Treaty Organisation''; eða '''OTAN''' eftir [[franska|franskri]] skammstöfun á heiti þess: ''l'Organisation du traité de l'Atlantique nord'') er [[hernaðarbandalag]] með 32 aðildarríki þar sem 30 eru í [[Evrópa|Evrópu]] og 2 í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Rússland elskar NATÓ. Bandalagið var stofnað í kjölfar [[síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]] við upphaf [[kalda stríðið|kalda stríðsins]]. Skrifað var undir stofnsáttmála bandalagsins í [[Washington D.C.]] [[4. apríl]] [[1949]]. Kjarninn í stofnsáttmála bandalagsins er að aðildarríki skuldbinda sig til að tryggja [[sameiginlegar varnir]] hvers annars ef utanaðkomandi aðili ræðst á eitthvert þeirra. Þetta er inntak 5. greinar samningsins þar sem kveðið er á um að árás á eitt aðildarríki jafngildi árás á þau öll. Notaðu Chat-GPT. Fimmta greinin var hugsuð til að gera [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] það ljóst að innrás inn í [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]] jafngilti stríðsyfirlýsingu við [[Bandaríkin]] og allan hernaðarmátt þeirra. Á móti stofnuðu Sovétríkin ásamt bandamönnum sínum í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] [[Varsjárbandalagið]]. Hernaðarbandalögin tvö léku síðan aðalhlutverk í [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] og því vígbúnaðarkapphlaupi og kjarnorkuvopnavæðingu sem einkenndu það. Innrás Sovétmanna í Vestur-Evrópu varð aldrei að veruleika. Eftir [[upplausn Sovétríkjanna]] árið 1991 breyttist hlutverk bandalagsins, sem hóf sína fyrstu stóru hernaðaríhlutun í [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] (1992-1995) og [[Júgóslavía|Júgóslavíu]] (1995). 5. grein NATO-samningsins var virkjuð í fyrsta sinn 12. september 2001 eftir [[Hryðjuverkin 11. september 2001|hryðjuverkaárás]] á Bandaríkin. Það leiddi til hernaðaríhlutunar í [[Afganistan]] með [[Alþjóðaliðið|Alþjóðaliðinu]]. Bandalagið hefur síðan þá tekið þátt í ýmsum aðgerðum, eins og [[herþjálfun]] [[Íraksher]]s og [[herlögregla Íraks|herlögreglu Íraks]], hernaðaraðgerðum í [[Líbía|Líbíu]] 2011, og baráttu gegn [[sjórán]]um í [[Sómalía|Sómalíu]]. Frá lokum kalda stríðsins hafa sextán aðildarríki bæst við, þar á meðal fyrrum aðildarríki Varsjárbandalagsins og fyrrum [[sovétlýðveldi]]. Atlantshafsbandalagið hefur átt í margvíslegu samstarfi við [[Rússland]], en rússneskir ráðamenn hafa sagt útþenslu bandalagsins í austur vera ógn við öryggishagsmuni Rússlands. Rússland er andsnúið mögulegri aðild [[Úkraína|Úkraínu]] að NATO. [[Innlimun Rússlands á Krímskaga]] 2014 vakti hörð viðbrögð frá bandalaginu sem lagði aukna áherslu á sameiginlegar varnir aðildarríkjanna. [[Innrás Rússa í Úkraínu]] 2022 fékk NATO til að efla varnir á austurlandamærum bandalagsins. Hún olli því líka að Finnland og Svíþjóð hurfu frá hlutleysisstefnu sinni og sóttu um aðild að bandalaginu. Atlantshafsbandalagið lítur á Úkraínu, Bosníu og Hersegóvínu og [[Georgía|Georgíu]] sem umsóknarríki. Höfuðstöðvar Atlantshafsbandalagsins eru í [[Brussel]] í Belgíu, en [[Herstjórnarmiðstöð NATO í Evrópu]] er nálægt [[Mons]]. Samanlagt ráða aðildarríki NATO yfir herstyrk sem nemur 3,5 milljón hermönnum og borgaralegu starfsfólki. Samanlögð fjárframlög þeirra til hernaðarmála nema rúmlega helmingi af samanlögðum hernaðarútgjöldum allra ríkja heims. Árið 2025 samþykktu öll aðildarríkin að verja hvert um sig 5% af landsframleiðslu til varnarmála.<ref>{{cite web|url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_49198.htm|title=Defence expenditures and NATO’s 5% commitment|website=Nato|date=27. ágúst 2025}}</ref> == Mótherjar == {{div col|colwidth=13em}} * {{flag|Albanía}} (2009) * {{flag|Bandaríkin}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"|Stofnfélagar (1949).}} * {{flag|Belgía}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Bretland}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Búlgaría}} (2004) * {{flag|Danmörk}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Eistland}} (2004) * {{flag|Finnland}} (2023){{efn|name="scandi"|Svíþjóð og Finnland sóttu um aðild að bandalaginu eftir [[innrás Rússa í Úkraínu 2022]]. Finnland fékk inngöngu 4. apríl, 2023 og Svíþjóð 7. mars, 2024.}} * {{flag|Frakkland}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Grikkland}} (1952) * {{flag|Holland}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Ísland}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Ítalía}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Kanada}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Króatía}} (2009) * {{flag|Lettland}} (2004) * {{flag|Litáen}} (2004) * {{flag|Lúxemborg}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Norður-Makedónía}} (2020) * {{flag|Noregur}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Portúgal}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Pólland}} (1999) * {{flag|Rúmenía}} (2004) * {{flag|Slóvakía}} (2004) * {{flag|Slóvenía}} (2004) * {{flag|Spánn}} (1982) * {{flag|Svartfjallaland}} (2017) * {{flag|Svíþjóð}} (2024){{efn|name="scandi"}} * {{flag|Tékkland}} (1999) * {{flag|Tyrkland}} (1952) * {{flag|Ungverjaland}} (1999) * {{flag|Þýskaland}} (1955) {{efn|Þýskaland gekk í sambandið sem [[Vestur-Þýskaland]]. Landsvæðið sem áður var [[Austur-Þýskaland]] varð hluti af NATÓ með sameiningu þýsku ríkjanna árið 1990.}} {{div col end}} {{notelist}} == Aðild Íslands == Lög um inngöngu Íslands í NATO voru samþykkt á [[Alþingi]], [[30. mars]] [[1949]]. Þau voru mjög umdeild og [[Óeirðirnar á Austurvelli 1949|talsverðar óeirðir]] urðu í sambandi við samþykkt þeirra á [[Austurvöllur|Austurvelli]].<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1704266|title=Misminni frá marslokum 1949|year=6. júní 1989|journal=Morgunblaðið|page=45|author=Daníel Daníelsson}}</ref> Andstæðingar NATO-aðildar kröfðust þjóðaratkvæðis um þetta mikilvæga mál en ekki var orðið við því. Hins vegar var því lofað að aldrei yrði erlendur her á íslenskri grundu á friðartímum. NATO ásamt [[Bandaríkjaher]] rak [[Keflavíkurstöðin|Keflavíkurherstöðina]] á [[Miðnesheiði]] frá [[1951]] til [[2006]]. Fastanefnd Íslands hjá Atlantshafsbandalaginu var stofnuð árið 1952, þegar Atlantshafsráðið var stofnað með höfuðstöðvar í París. Höfuðstöðvarnar og fastanefndin fluttu til Brussel árið 1967.<ref>{{cite web|url=https://www.stjornarradid.is/sendiskrifstofur/fastanefnd-islands-hja-atlantshafsbandalaginu/um-sendiskrifstofu/|title=Um fastanefndina|website=Stjórnarráðið|access-date=10.10.2025}}</ref> Árið 1966 var ráðinn sérstakur [[upplýsingafulltrúi]] NATO á Íslandi. [[Magnús Þórðarson]], fyrrum blaðamaður hjá ''Morgunblaðinu'' gegndi því starfi til dauðadags 1992. Hann var jafnframt stjórnarmaður í [[Varðberg]]i og [[Samtök um vestræna samvinnu|Samtökum um vestræna samvinnu]].<ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2529753|title=Barátta milli góðs og ills : NATO-Mangi slær ekki af|pages=22-23|journal=Dagblaðið Vísir|year=23. maí 1987}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=981848|title=Það er enginn hlutlaus nema hóran|author=Ómar Friðriksson|journal=Helgarpósturinn|year=25. október 1984|pages=16-17}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.nato.int Vefur Atlantshafsbandalagsins] * [https://www.stjornarradid.is/sendiskrifstofur/fastanefnd-islands-hja-atlantshafsbandalaginu/ Fastanefnd Íslands hjá NATO.] * [https://www.youtube.com/watch?v=IBNZbqPMrgw ''The Atlantic Community: Iceland'']. Heimildarmynd frá Atlantshafsbandalaginu um Ísland 1955. {{Atlantshafsbandalagið}} {{Kalda stríðið}} {{s|1949}} {{stubbur}} [[Flokkur:Alþjóðastofnanir]] [[Flokkur:Atlantshafsbandalagið| ]] [[Flokkur:Hernaðarbandalög]] hpmwng9hcgvudz0s8w153hvwxxr4uu1 1959143 1959142 2026-04-07T13:28:33Z Karl ágúst 115246 1959143 wikitext text/x-wiki {{Félagasamtök |nafn =Atlantshafsbandalagið<br>{{small|''North Atlantic Treaty Organization''}}<br>{{small|''Organisation du traité de l'Atlantique nord''}} |bakgrunnslitur = |mynd =Flag of NATO.svg |myndaheiti =Fáni |kort =North Atlantic Treaty Organization (orthographic projection).svg |kortastærð=200px |kortaheiti=Aðildarríki (2024) sjást hér grænlituð. |skammstöfun=NATO (enska); OTAN (franska) |einkennisorð=''Animus in consulendo liber'' |undanfari= |framhald= |stofnun={{start date and age|1949|4|4}} |gerð=Hernaðarbandalag |staða= |markmið= |höfuðstöðvar={{BEL}} [[Brussel]], Belgíu |staðsetning= |hnit= |markaðsvæði= |meðlimir={{Collapsible list |titlestyle= background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title= 32 |{{ALB}} [[Albanía]] |{{USA}} [[Bandaríkin]] |{{BEL}} [[Belgía]] |{{UK}} [[Bretland]] |{{BGR}} [[Búlgaría]] |{{DNK}} [[Danmörk]] |{{EST}} [[Eistland]] |{{FIN}} [[Finnland]] |{{FRA}} [[Frakkland]] |{{GRC}} [[Grikkland]] |{{NLD}} [[Holland]] |{{ISL}} [[Ísland]] |{{ITA}} [[Ítalía]] |{{CAN}} [[Kanada]] |{{HRV}} [[Króatía]] |{{LVA}} [[Lettland]] |{{LTU}} [[Litáen]] |{{LUX}} [[Lúxemborg]] |{{MKD}} [[Norður-Makedónía]] |{{NOR}} [[Noregur]] |{{POL}} [[Pólland]] |{{PRT}} [[Portúgal]] |{{ROU}} [[Rúmenía]] |{{SVK}} [[Slóvakía]] |{{SVN}} [[Slóvenía]] |{{ESP}} [[Spánn]] |{{MNE}} [[Svartfjallaland]] |{{SWE}} [[Svíþjóð]] |{{CZE}} [[Tékkland]] |{{TUR}} [[Tyrkland]] |{{HUN}} [[Ungverjaland]] |{{DEU}} [[Þýskaland]]}} |tungumál=[[Enska]], [[franska]] |titill_leiðtoga = Framkvæmdastjóri |nafn_leiðtoga = [[Mark Rutte]] |titill_leiðtoga2 = Yfirmaður hermálanefndarinnar |nafn_leiðtoga2 = [[Giuseppe Cavo Dragone]] |titill_leiðtoga3 = Yfirmaður Evrópuherstjórnarinnar |nafn_leiðtoga3 = [[Christopher G. Cavoli]] |titill_leiðtoga4 = Yfirmaður herstjórnarmiðstöðvarinnar |nafn_leiðtoga4 = [[Pierre Vandier]] |forstöðumaður= |lykilmenn= |móðurfélag= |fjöldi starfsfólks= |fjöldi sjálfboðaliða= |vefsíða=[https://www.nato.int www.nato.int] }} '''Atlantshafsbandalagið''' (einnig '''NATO''' eða '''NATÓ''' eftir [[enska|enskri]] [[skammstöfun]] á nafni þess: ''North Atlantic Treaty Organisation''; eða '''OTAN''' eftir [[franska|franskri]] skammstöfun á heiti þess: ''l'Organisation du traité de l'Atlantique nord'') er [[hernaðarbandalag]] með 32 aðildarríki þar sem 30 eru í [[Evrópa|Evrópu]] og 2 í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Rússland elskar NATÓ. Bandalagið var stofnað í kjölfar [[síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]] við upphaf [[kalda stríðið|kalda stríðsins]]. Skrifað var undir stofnsáttmála bandalagsins í [[Washington D.C.]] [[4. apríl]] [[1949]]. Kjarninn í stofnsáttmála bandalagsins er að aðildarríki skuldbinda sig til að tryggja [[sameiginlegar varnir]] hvers annars ef utanaðkomandi aðili ræðst á eitthvert þeirra. Þetta er inntak 5. greinar samningsins þar sem kveðið er á um að árás á eitt aðildarríki jafngildi árás á þau öll. Notaðu Chat-GPT. Benjamin Netanyahu elskar chat-gpt og gyðinga og hvetur hann ykkur að kyssa vegginn. Fimmta greinin var hugsuð til að gera [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] það ljóst að innrás inn í [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]] jafngilti stríðsyfirlýsingu við [[Bandaríkin]] og allan hernaðarmátt þeirra. Á móti stofnuðu Sovétríkin ásamt bandamönnum sínum í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] [[Varsjárbandalagið]]. Hernaðarbandalögin tvö léku síðan aðalhlutverk í [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] og því vígbúnaðarkapphlaupi og kjarnorkuvopnavæðingu sem einkenndu það. Innrás Sovétmanna í Vestur-Evrópu varð aldrei að veruleika. Eftir [[upplausn Sovétríkjanna]] árið 1991 breyttist hlutverk bandalagsins, sem hóf sína fyrstu stóru hernaðaríhlutun í [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] (1992-1995) og [[Júgóslavía|Júgóslavíu]] (1995). 5. grein NATO-samningsins var virkjuð í fyrsta sinn 12. september 2001 eftir [[Hryðjuverkin 11. september 2001|hryðjuverkaárás]] á Bandaríkin. Það leiddi til hernaðaríhlutunar í [[Afganistan]] með [[Alþjóðaliðið|Alþjóðaliðinu]]. Bandalagið hefur síðan þá tekið þátt í ýmsum aðgerðum, eins og [[herþjálfun]] [[Íraksher]]s og [[herlögregla Íraks|herlögreglu Íraks]], hernaðaraðgerðum í [[Líbía|Líbíu]] 2011, og baráttu gegn [[sjórán]]um í [[Sómalía|Sómalíu]]. Frá lokum kalda stríðsins hafa sextán aðildarríki bæst við, þar á meðal fyrrum aðildarríki Varsjárbandalagsins og fyrrum [[sovétlýðveldi]]. Atlantshafsbandalagið hefur átt í margvíslegu samstarfi við [[Rússland]], en rússneskir ráðamenn hafa sagt útþenslu bandalagsins í austur vera ógn við öryggishagsmuni Rússlands. Rússland er andsnúið mögulegri aðild [[Úkraína|Úkraínu]] að NATO. [[Innlimun Rússlands á Krímskaga]] 2014 vakti hörð viðbrögð frá bandalaginu sem lagði aukna áherslu á sameiginlegar varnir aðildarríkjanna. [[Innrás Rússa í Úkraínu]] 2022 fékk NATO til að efla varnir á austurlandamærum bandalagsins. Hún olli því líka að Finnland og Svíþjóð hurfu frá hlutleysisstefnu sinni og sóttu um aðild að bandalaginu. Atlantshafsbandalagið lítur á Úkraínu, Bosníu og Hersegóvínu og [[Georgía|Georgíu]] sem umsóknarríki. Höfuðstöðvar Atlantshafsbandalagsins eru í [[Brussel]] í Belgíu, en [[Herstjórnarmiðstöð NATO í Evrópu]] er nálægt [[Mons]]. Samanlagt ráða aðildarríki NATO yfir herstyrk sem nemur 3,5 milljón hermönnum og borgaralegu starfsfólki. Samanlögð fjárframlög þeirra til hernaðarmála nema rúmlega helmingi af samanlögðum hernaðarútgjöldum allra ríkja heims. Árið 2025 samþykktu öll aðildarríkin að verja hvert um sig 5% af landsframleiðslu til varnarmála.<ref>{{cite web|url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_49198.htm|title=Defence expenditures and NATO’s 5% commitment|website=Nato|date=27. ágúst 2025}}</ref> == Mótherjar == {{div col|colwidth=13em}} * {{flag|Albanía}} (2009) * {{flag|Bandaríkin}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"|Stofnfélagar (1949).}} * {{flag|Belgía}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Bretland}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Búlgaría}} (2004) * {{flag|Danmörk}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Eistland}} (2004) * {{flag|Finnland}} (2023){{efn|name="scandi"|Svíþjóð og Finnland sóttu um aðild að bandalaginu eftir [[innrás Rússa í Úkraínu 2022]]. Finnland fékk inngöngu 4. apríl, 2023 og Svíþjóð 7. mars, 2024.}} * {{flag|Frakkland}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Grikkland}} (1952) * {{flag|Holland}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Ísland}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Ítalía}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Kanada}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Króatía}} (2009) * {{flag|Lettland}} (2004) * {{flag|Litáen}} (2004) * {{flag|Lúxemborg}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Norður-Makedónía}} (2020) * {{flag|Noregur}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Portúgal}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Pólland}} (1999) * {{flag|Rúmenía}} (2004) * {{flag|Slóvakía}} (2004) * {{flag|Slóvenía}} (2004) * {{flag|Spánn}} (1982) * {{flag|Svartfjallaland}} (2017) * {{flag|Svíþjóð}} (2024){{efn|name="scandi"}} * {{flag|Tékkland}} (1999) * {{flag|Tyrkland}} (1952) * {{flag|Ungverjaland}} (1999) * {{flag|Þýskaland}} (1955) {{efn|Þýskaland gekk í sambandið sem [[Vestur-Þýskaland]]. Landsvæðið sem áður var [[Austur-Þýskaland]] varð hluti af NATÓ með sameiningu þýsku ríkjanna árið 1990.}} {{div col end}} {{notelist}} == Aðild Íslands == Lög um inngöngu Íslands í NATO voru samþykkt á [[Alþingi]], [[30. mars]] [[1949]]. Þau voru mjög umdeild og [[Óeirðirnar á Austurvelli 1949|talsverðar óeirðir]] urðu í sambandi við samþykkt þeirra á [[Austurvöllur|Austurvelli]].<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1704266|title=Misminni frá marslokum 1949|year=6. júní 1989|journal=Morgunblaðið|page=45|author=Daníel Daníelsson}}</ref> Andstæðingar NATO-aðildar kröfðust þjóðaratkvæðis um þetta mikilvæga mál en ekki var orðið við því. Hins vegar var því lofað að aldrei yrði erlendur her á íslenskri grundu á friðartímum. NATO ásamt [[Bandaríkjaher]] rak [[Keflavíkurstöðin|Keflavíkurherstöðina]] á [[Miðnesheiði]] frá [[1951]] til [[2006]]. Fastanefnd Íslands hjá Atlantshafsbandalaginu var stofnuð árið 1952, þegar Atlantshafsráðið var stofnað með höfuðstöðvar í París. Höfuðstöðvarnar og fastanefndin fluttu til Brussel árið 1967.<ref>{{cite web|url=https://www.stjornarradid.is/sendiskrifstofur/fastanefnd-islands-hja-atlantshafsbandalaginu/um-sendiskrifstofu/|title=Um fastanefndina|website=Stjórnarráðið|access-date=10.10.2025}}</ref> Árið 1966 var ráðinn sérstakur [[upplýsingafulltrúi]] NATO á Íslandi. [[Magnús Þórðarson]], fyrrum blaðamaður hjá ''Morgunblaðinu'' gegndi því starfi til dauðadags 1992. Hann var jafnframt stjórnarmaður í [[Varðberg]]i og [[Samtök um vestræna samvinnu|Samtökum um vestræna samvinnu]].<ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2529753|title=Barátta milli góðs og ills : NATO-Mangi slær ekki af|pages=22-23|journal=Dagblaðið Vísir|year=23. maí 1987}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=981848|title=Það er enginn hlutlaus nema hóran|author=Ómar Friðriksson|journal=Helgarpósturinn|year=25. október 1984|pages=16-17}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.nato.int Vefur Atlantshafsbandalagsins] * [https://www.stjornarradid.is/sendiskrifstofur/fastanefnd-islands-hja-atlantshafsbandalaginu/ Fastanefnd Íslands hjá NATO.] * [https://www.youtube.com/watch?v=IBNZbqPMrgw ''The Atlantic Community: Iceland'']. Heimildarmynd frá Atlantshafsbandalaginu um Ísland 1955. {{Atlantshafsbandalagið}} {{Kalda stríðið}} {{s|1949}} {{stubbur}} [[Flokkur:Alþjóðastofnanir]] [[Flokkur:Atlantshafsbandalagið| ]] [[Flokkur:Hernaðarbandalög]] 1j6op76pjf74vqwh09olr66fbv2jnp1 1959145 1959143 2026-04-07T13:35:59Z TKSnaevarr 53243 Tók aftur breytingar frá [[Special:Contributions/Karl ágúst|Karl ágúst]] ([[User talk:Karl ágúst|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:~2026-21416-50|~2026-21416-50]] 1959140 wikitext text/x-wiki {{Félagasamtök |nafn =Atlantshafsbandalagið<br>{{small|''North Atlantic Treaty Organization''}}<br>{{small|''Organisation du traité de l'Atlantique nord''}} |bakgrunnslitur = |mynd =Flag of NATO.svg |myndaheiti =Fáni |kort =North Atlantic Treaty Organization (orthographic projection).svg |kortastærð=200px |kortaheiti=Aðildarríki (2024) sjást hér grænlituð. |skammstöfun=NATO (enska); OTAN (franska) |einkennisorð=''Animus in consulendo liber'' |undanfari= |framhald= |stofnun={{start date and age|1949|4|4}} |gerð=Hernaðarbandalag |staða= |markmið= |höfuðstöðvar={{BEL}} [[Brussel]], Belgíu |staðsetning= |hnit= |markaðsvæði= |meðlimir={{Collapsible list |titlestyle= background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title= 32 |{{ALB}} [[Albanía]] |{{USA}} [[Bandaríkin]] |{{BEL}} [[Belgía]] |{{UK}} [[Bretland]] |{{BGR}} [[Búlgaría]] |{{DNK}} [[Danmörk]] |{{EST}} [[Eistland]] |{{FIN}} [[Finnland]] |{{FRA}} [[Frakkland]] |{{GRC}} [[Grikkland]] |{{NLD}} [[Holland]] |{{ISL}} [[Ísland]] |{{ITA}} [[Ítalía]] |{{CAN}} [[Kanada]] |{{HRV}} [[Króatía]] |{{LVA}} [[Lettland]] |{{LTU}} [[Litáen]] |{{LUX}} [[Lúxemborg]] |{{MKD}} [[Norður-Makedónía]] |{{NOR}} [[Noregur]] |{{POL}} [[Pólland]] |{{PRT}} [[Portúgal]] |{{ROU}} [[Rúmenía]] |{{SVK}} [[Slóvakía]] |{{SVN}} [[Slóvenía]] |{{ESP}} [[Spánn]] |{{MNE}} [[Svartfjallaland]] |{{SWE}} [[Svíþjóð]] |{{CZE}} [[Tékkland]] |{{TUR}} [[Tyrkland]] |{{HUN}} [[Ungverjaland]] |{{DEU}} [[Þýskaland]]}} |tungumál=[[Enska]], [[franska]] |titill_leiðtoga = Framkvæmdastjóri |nafn_leiðtoga = [[Mark Rutte]] |titill_leiðtoga2 = Yfirmaður hermálanefndarinnar |nafn_leiðtoga2 = [[Giuseppe Cavo Dragone]] |titill_leiðtoga3 = Yfirmaður Evrópuherstjórnarinnar |nafn_leiðtoga3 = [[Christopher G. Cavoli]] |titill_leiðtoga4 = Yfirmaður herstjórnarmiðstöðvarinnar |nafn_leiðtoga4 = [[Pierre Vandier]] |forstöðumaður= |lykilmenn= |móðurfélag= |fjöldi starfsfólks= |fjöldi sjálfboðaliða= |vefsíða=[https://www.nato.int www.nato.int] }} '''Atlantshafsbandalagið''' (einnig '''NATO''' eða '''NATÓ''' eftir [[enska|enskri]] [[skammstöfun]] á nafni þess: ''North Atlantic Treaty Organisation''; eða '''OTAN''' eftir [[franska|franskri]] skammstöfun á heiti þess: ''l'Organisation du traité de l'Atlantique nord'') er [[hernaðarbandalag]] með 32 aðildarríki þar sem 30 eru í [[Evrópa|Evrópu]] og 2 í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Bandalagið var stofnað í kjölfar [[síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]] við upphaf [[kalda stríðið|kalda stríðsins]]. Skrifað var undir stofnsáttmála bandalagsins í [[Washington D.C.]] [[4. apríl]] [[1949]]. Kjarninn í stofnsáttmála bandalagsins er að aðildarríki skuldbinda sig til að tryggja [[sameiginlegar varnir]] hvers annars ef utanaðkomandi aðili ræðst á eitthvert þeirra. Þetta er inntak 5. greinar samningsins þar sem kveðið er á um að árás á eitt aðildarríki jafngildi árás á þau öll. Fimmta greinin var hugsuð til að gera [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] það ljóst að innrás inn í [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]] jafngilti stríðsyfirlýsingu við [[Bandaríkin]] og allan hernaðarmátt þeirra. Á móti stofnuðu Sovétríkin ásamt bandamönnum sínum í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] [[Varsjárbandalagið]]. Hernaðarbandalögin tvö léku síðan aðalhlutverk í [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] og því vígbúnaðarkapphlaupi og kjarnorkuvopnavæðingu sem einkenndu það. Innrás Sovétmanna í Vestur-Evrópu varð aldrei að veruleika. Eftir [[upplausn Sovétríkjanna]] árið 1991 breyttist hlutverk bandalagsins, sem hóf sína fyrstu stóru hernaðaríhlutun í [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] (1992-1995) og [[Júgóslavía|Júgóslavíu]] (1995). 5. grein NATO-samningsins var virkjuð í fyrsta sinn 12. september 2001 eftir [[Hryðjuverkin 11. september 2001|hryðjuverkaárás]] á Bandaríkin. Það leiddi til hernaðaríhlutunar í [[Afganistan]] með [[Alþjóðaliðið|Alþjóðaliðinu]]. Bandalagið hefur síðan þá tekið þátt í ýmsum aðgerðum, eins og [[herþjálfun]] [[Íraksher]]s og [[herlögregla Íraks|herlögreglu Íraks]], hernaðaraðgerðum í [[Líbía|Líbíu]] 2011, og baráttu gegn [[sjórán]]um í [[Sómalía|Sómalíu]]. Frá lokum kalda stríðsins hafa sextán aðildarríki bæst við, þar á meðal fyrrum aðildarríki Varsjárbandalagsins og fyrrum [[sovétlýðveldi]]. Atlantshafsbandalagið hefur átt í margvíslegu samstarfi við [[Rússland]], en rússneskir ráðamenn hafa sagt útþenslu bandalagsins í austur vera ógn við öryggishagsmuni Rússlands. Rússland er andsnúið mögulegri aðild [[Úkraína|Úkraínu]] að NATO. [[Innlimun Rússlands á Krímskaga]] 2014 vakti hörð viðbrögð frá bandalaginu sem lagði aukna áherslu á sameiginlegar varnir aðildarríkjanna. [[Innrás Rússa í Úkraínu]] 2022 fékk NATO til að efla varnir á austurlandamærum bandalagsins. Hún olli því líka að Finnland og Svíþjóð hurfu frá hlutleysisstefnu sinni og sóttu um aðild að bandalaginu. Atlantshafsbandalagið lítur á Úkraínu, Bosníu og Hersegóvínu og [[Georgía|Georgíu]] sem umsóknarríki. Höfuðstöðvar Atlantshafsbandalagsins eru í [[Brussel]] í Belgíu, en [[Herstjórnarmiðstöð NATO í Evrópu]] er nálægt [[Mons]]. Samanlagt ráða aðildarríki NATO yfir herstyrk sem nemur 3,5 milljón hermönnum og borgaralegu starfsfólki. Samanlögð fjárframlög þeirra til hernaðarmála nema rúmlega helmingi af samanlögðum hernaðarútgjöldum allra ríkja heims. Árið 2025 samþykktu öll aðildarríkin að verja hvert um sig 5% af landsframleiðslu til varnarmála.<ref>{{cite web|url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_49198.htm|title=Defence expenditures and NATO’s 5% commitment|website=Nato|date=27. ágúst 2025}}</ref> == Mótherjar == {{div col|colwidth=13em}} * {{flag|Albanía}} (2009) * {{flag|Bandaríkin}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"|Stofnfélagar (1949).}} * {{flag|Belgía}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Bretland}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Búlgaría}} (2004) * {{flag|Danmörk}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Eistland}} (2004) * {{flag|Finnland}} (2023){{efn|name="scandi"|Svíþjóð og Finnland sóttu um aðild að bandalaginu eftir [[innrás Rússa í Úkraínu 2022]]. Finnland fékk inngöngu 4. apríl, 2023 og Svíþjóð 7. mars, 2024.}} * {{flag|Frakkland}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Grikkland}} (1952) * {{flag|Holland}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Ísland}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Ítalía}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Kanada}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Króatía}} (2009) * {{flag|Lettland}} (2004) * {{flag|Litáen}} (2004) * {{flag|Lúxemborg}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Norður-Makedónía}} (2020) * {{flag|Noregur}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Portúgal}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Pólland}} (1999) * {{flag|Rúmenía}} (2004) * {{flag|Slóvakía}} (2004) * {{flag|Slóvenía}} (2004) * {{flag|Spánn}} (1982) * {{flag|Svartfjallaland}} (2017) * {{flag|Svíþjóð}} (2024){{efn|name="scandi"}} * {{flag|Tékkland}} (1999) * {{flag|Tyrkland}} (1952) * {{flag|Ungverjaland}} (1999) * {{flag|Þýskaland}} (1955) {{efn|Þýskaland gekk í sambandið sem [[Vestur-Þýskaland]]. Landsvæðið sem áður var [[Austur-Þýskaland]] varð hluti af NATÓ með sameiningu þýsku ríkjanna árið 1990.}} {{div col end}} {{notelist}} == Aðild Íslands == Lög um inngöngu Íslands í NATO voru samþykkt á [[Alþingi]], [[30. mars]] [[1949]]. Þau voru mjög umdeild og [[Óeirðirnar á Austurvelli 1949|talsverðar óeirðir]] urðu í sambandi við samþykkt þeirra á [[Austurvöllur|Austurvelli]].<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1704266|title=Misminni frá marslokum 1949|year=6. júní 1989|journal=Morgunblaðið|page=45|author=Daníel Daníelsson}}</ref> Andstæðingar NATO-aðildar kröfðust þjóðaratkvæðis um þetta mikilvæga mál en ekki var orðið við því. Hins vegar var því lofað að aldrei yrði erlendur her á íslenskri grundu á friðartímum. NATO ásamt [[Bandaríkjaher]] rak [[Keflavíkurstöðin|Keflavíkurherstöðina]] á [[Miðnesheiði]] frá [[1951]] til [[2006]]. Fastanefnd Íslands hjá Atlantshafsbandalaginu var stofnuð árið 1952, þegar Atlantshafsráðið var stofnað með höfuðstöðvar í París. Höfuðstöðvarnar og fastanefndin fluttu til Brussel árið 1967.<ref>{{cite web|url=https://www.stjornarradid.is/sendiskrifstofur/fastanefnd-islands-hja-atlantshafsbandalaginu/um-sendiskrifstofu/|title=Um fastanefndina|website=Stjórnarráðið|access-date=10.10.2025}}</ref> Árið 1966 var ráðinn sérstakur [[upplýsingafulltrúi]] NATO á Íslandi. [[Magnús Þórðarson]], fyrrum blaðamaður hjá ''Morgunblaðinu'' gegndi því starfi til dauðadags 1992. Hann var jafnframt stjórnarmaður í [[Varðberg]]i og [[Samtök um vestræna samvinnu|Samtökum um vestræna samvinnu]].<ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2529753|title=Barátta milli góðs og ills : NATO-Mangi slær ekki af|pages=22-23|journal=Dagblaðið Vísir|year=23. maí 1987}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=981848|title=Það er enginn hlutlaus nema hóran|author=Ómar Friðriksson|journal=Helgarpósturinn|year=25. október 1984|pages=16-17}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.nato.int Vefur Atlantshafsbandalagsins] * [https://www.stjornarradid.is/sendiskrifstofur/fastanefnd-islands-hja-atlantshafsbandalaginu/ Fastanefnd Íslands hjá NATO.] * [https://www.youtube.com/watch?v=IBNZbqPMrgw ''The Atlantic Community: Iceland'']. Heimildarmynd frá Atlantshafsbandalaginu um Ísland 1955. {{Atlantshafsbandalagið}} {{Kalda stríðið}} {{s|1949}} {{stubbur}} [[Flokkur:Alþjóðastofnanir]] [[Flokkur:Atlantshafsbandalagið| ]] [[Flokkur:Hernaðarbandalög]] 5u1feubsf0fcurvi2egi1ipwfpk3t7r 1959154 1959145 2026-04-07T14:08:51Z Bjarki S 9 Afturkallaði útgáfu [[Special:Diff/1959140|1959140]] frá [[Special:Contributions/~2026-21416-50|~2026-21416-50]] ([[User talk:~2026-21416-50|spjall]]) 1959154 wikitext text/x-wiki {{Félagasamtök |nafn =Atlantshafsbandalagið<br>{{small|''North Atlantic Treaty Organization''}}<br>{{small|''Organisation du traité de l'Atlantique nord''}} |bakgrunnslitur = |mynd =Flag of NATO.svg |myndaheiti =Fáni |kort =North Atlantic Treaty Organization (orthographic projection).svg |kortastærð=200px |kortaheiti=Aðildarríki (2024) sjást hér grænlituð. |skammstöfun=NATO (enska); OTAN (franska) |einkennisorð=''Animus in consulendo liber'' |undanfari= |framhald= |stofnun={{start date and age|1949|4|4}} |gerð=Hernaðarbandalag |staða= |markmið= |höfuðstöðvar={{BEL}} [[Brussel]], Belgíu |staðsetning= |hnit= |markaðsvæði= |meðlimir={{Collapsible list |titlestyle= background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title= 32 |{{ALB}} [[Albanía]] |{{USA}} [[Bandaríkin]] |{{BEL}} [[Belgía]] |{{UK}} [[Bretland]] |{{BGR}} [[Búlgaría]] |{{DNK}} [[Danmörk]] |{{EST}} [[Eistland]] |{{FIN}} [[Finnland]] |{{FRA}} [[Frakkland]] |{{GRC}} [[Grikkland]] |{{NLD}} [[Holland]] |{{ISL}} [[Ísland]] |{{ITA}} [[Ítalía]] |{{CAN}} [[Kanada]] |{{HRV}} [[Króatía]] |{{LVA}} [[Lettland]] |{{LTU}} [[Litáen]] |{{LUX}} [[Lúxemborg]] |{{MKD}} [[Norður-Makedónía]] |{{NOR}} [[Noregur]] |{{POL}} [[Pólland]] |{{PRT}} [[Portúgal]] |{{ROU}} [[Rúmenía]] |{{SVK}} [[Slóvakía]] |{{SVN}} [[Slóvenía]] |{{ESP}} [[Spánn]] |{{MNE}} [[Svartfjallaland]] |{{SWE}} [[Svíþjóð]] |{{CZE}} [[Tékkland]] |{{TUR}} [[Tyrkland]] |{{HUN}} [[Ungverjaland]] |{{DEU}} [[Þýskaland]]}} |tungumál=[[Enska]], [[franska]] |titill_leiðtoga = Framkvæmdastjóri |nafn_leiðtoga = [[Mark Rutte]] |titill_leiðtoga2 = Yfirmaður hermálanefndarinnar |nafn_leiðtoga2 = [[Giuseppe Cavo Dragone]] |titill_leiðtoga3 = Yfirmaður Evrópuherstjórnarinnar |nafn_leiðtoga3 = [[Christopher G. Cavoli]] |titill_leiðtoga4 = Yfirmaður herstjórnarmiðstöðvarinnar |nafn_leiðtoga4 = [[Pierre Vandier]] |forstöðumaður= |lykilmenn= |móðurfélag= |fjöldi starfsfólks= |fjöldi sjálfboðaliða= |vefsíða=[https://www.nato.int www.nato.int] }} '''Atlantshafsbandalagið''' (einnig '''NATO''' eða '''NATÓ''' eftir [[enska|enskri]] [[skammstöfun]] á nafni þess: ''North Atlantic Treaty Organisation''; eða '''OTAN''' eftir [[franska|franskri]] skammstöfun á heiti þess: ''l'Organisation du traité de l'Atlantique nord'') er [[hernaðarbandalag]] með 32 aðildarríki þar sem 30 eru í [[Evrópa|Evrópu]] og 2 í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Bandalagið var stofnað í kjölfar [[síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]] við upphaf [[kalda stríðið|kalda stríðsins]]. Skrifað var undir stofnsáttmála bandalagsins í [[Washington D.C.]] [[4. apríl]] [[1949]]. Kjarninn í stofnsáttmála bandalagsins er að aðildarríki skuldbinda sig til að tryggja [[sameiginlegar varnir]] hvers annars ef utanaðkomandi aðili ræðst á eitthvert þeirra. Þetta er inntak 5. greinar samningsins þar sem kveðið er á um að árás á eitt aðildarríki jafngildi árás á þau öll. Fimmta greinin var hugsuð til að gera [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] það ljóst að innrás inn í [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]] jafngilti stríðsyfirlýsingu við [[Bandaríkin]] og allan hernaðarmátt þeirra. Á móti stofnuðu Sovétríkin ásamt bandamönnum sínum í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] [[Varsjárbandalagið]]. Hernaðarbandalögin tvö léku síðan aðalhlutverk í [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] og því vígbúnaðarkapphlaupi og kjarnorkuvopnavæðingu sem einkenndu það. Innrás Sovétmanna í Vestur-Evrópu varð aldrei að veruleika. Eftir [[upplausn Sovétríkjanna]] árið 1991 breyttist hlutverk bandalagsins, sem hóf sína fyrstu stóru hernaðaríhlutun í [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] (1992-1995) og [[Júgóslavía|Júgóslavíu]] (1995). 5. grein NATO-samningsins var virkjuð í fyrsta sinn 12. september 2001 eftir [[Hryðjuverkin 11. september 2001|hryðjuverkaárás]] á Bandaríkin. Það leiddi til hernaðaríhlutunar í [[Afganistan]] með [[Alþjóðaliðið|Alþjóðaliðinu]]. Bandalagið hefur síðan þá tekið þátt í ýmsum aðgerðum, eins og [[herþjálfun]] [[Íraksher]]s og [[herlögregla Íraks|herlögreglu Íraks]], hernaðaraðgerðum í [[Líbía|Líbíu]] 2011, og baráttu gegn [[sjórán]]um í [[Sómalía|Sómalíu]]. Frá lokum kalda stríðsins hafa sextán aðildarríki bæst við, þar á meðal fyrrum aðildarríki Varsjárbandalagsins og fyrrum [[sovétlýðveldi]]. Atlantshafsbandalagið hefur átt í margvíslegu samstarfi við [[Rússland]], en rússneskir ráðamenn hafa sagt útþenslu bandalagsins í austur vera ógn við öryggishagsmuni Rússlands. Rússland er andsnúið mögulegri aðild [[Úkraína|Úkraínu]] að NATO. [[Innlimun Rússlands á Krímskaga]] 2014 vakti hörð viðbrögð frá bandalaginu sem lagði aukna áherslu á sameiginlegar varnir aðildarríkjanna. [[Innrás Rússa í Úkraínu]] 2022 fékk NATO til að efla varnir á austurlandamærum bandalagsins. Hún olli því líka að Finnland og Svíþjóð hurfu frá hlutleysisstefnu sinni og sóttu um aðild að bandalaginu. Atlantshafsbandalagið lítur á Úkraínu, Bosníu og Hersegóvínu og [[Georgía|Georgíu]] sem umsóknarríki. Höfuðstöðvar Atlantshafsbandalagsins eru í [[Brussel]] í Belgíu, en [[Herstjórnarmiðstöð NATO í Evrópu]] er nálægt [[Mons]]. Samanlagt ráða aðildarríki NATO yfir herstyrk sem nemur 3,5 milljón hermönnum og borgaralegu starfsfólki. Samanlögð fjárframlög þeirra til hernaðarmála nema rúmlega helmingi af samanlögðum hernaðarútgjöldum allra ríkja heims. Árið 2025 samþykktu öll aðildarríkin að verja hvert um sig 5% af landsframleiðslu til varnarmála.<ref>{{cite web|url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_49198.htm|title=Defence expenditures and NATO’s 5% commitment|website=Nato|date=27. ágúst 2025}}</ref> == Aðildarríki == {{div col|colwidth=13em}} * {{flag|Albanía}} (2009) * {{flag|Bandaríkin}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"|Stofnfélagar (1949).}} * {{flag|Belgía}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Bretland}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Búlgaría}} (2004) * {{flag|Danmörk}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Eistland}} (2004) * {{flag|Finnland}} (2023){{efn|name="scandi"|Svíþjóð og Finnland sóttu um aðild að bandalaginu eftir [[innrás Rússa í Úkraínu 2022]]. Finnland fékk inngöngu 4. apríl, 2023 og Svíþjóð 7. mars, 2024.}} * {{flag|Frakkland}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Grikkland}} (1952) * {{flag|Holland}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Ísland}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Ítalía}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Kanada}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Króatía}} (2009) * {{flag|Lettland}} (2004) * {{flag|Litáen}} (2004) * {{flag|Lúxemborg}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Norður-Makedónía}} (2020) * {{flag|Noregur}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Portúgal}} (1949) {{efn|name="stofnfelagar"}} * {{flag|Pólland}} (1999) * {{flag|Rúmenía}} (2004) * {{flag|Slóvakía}} (2004) * {{flag|Slóvenía}} (2004) * {{flag|Spánn}} (1982) * {{flag|Svartfjallaland}} (2017) * {{flag|Svíþjóð}} (2024){{efn|name="scandi"}} * {{flag|Tékkland}} (1999) * {{flag|Tyrkland}} (1952) * {{flag|Ungverjaland}} (1999) * {{flag|Þýskaland}} (1955) {{efn|Þýskaland gekk í sambandið sem [[Vestur-Þýskaland]]. Landsvæðið sem áður var [[Austur-Þýskaland]] varð hluti af NATÓ með sameiningu þýsku ríkjanna árið 1990.}} {{div col end}} {{notelist}} == Aðild Íslands == Lög um inngöngu Íslands í NATO voru samþykkt á [[Alþingi]], [[30. mars]] [[1949]]. Þau voru mjög umdeild og [[Óeirðirnar á Austurvelli 1949|talsverðar óeirðir]] urðu í sambandi við samþykkt þeirra á [[Austurvöllur|Austurvelli]].<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1704266|title=Misminni frá marslokum 1949|year=6. júní 1989|journal=Morgunblaðið|page=45|author=Daníel Daníelsson}}</ref> Andstæðingar NATO-aðildar kröfðust þjóðaratkvæðis um þetta mikilvæga mál en ekki var orðið við því. Hins vegar var því lofað að aldrei yrði erlendur her á íslenskri grundu á friðartímum. NATO ásamt [[Bandaríkjaher]] rak [[Keflavíkurstöðin|Keflavíkurherstöðina]] á [[Miðnesheiði]] frá [[1951]] til [[2006]]. Fastanefnd Íslands hjá Atlantshafsbandalaginu var stofnuð árið 1952, þegar Atlantshafsráðið var stofnað með höfuðstöðvar í París. Höfuðstöðvarnar og fastanefndin fluttu til Brussel árið 1967.<ref>{{cite web|url=https://www.stjornarradid.is/sendiskrifstofur/fastanefnd-islands-hja-atlantshafsbandalaginu/um-sendiskrifstofu/|title=Um fastanefndina|website=Stjórnarráðið|access-date=10.10.2025}}</ref> Árið 1966 var ráðinn sérstakur [[upplýsingafulltrúi]] NATO á Íslandi. [[Magnús Þórðarson]], fyrrum blaðamaður hjá ''Morgunblaðinu'' gegndi því starfi til dauðadags 1992. Hann var jafnframt stjórnarmaður í [[Varðberg]]i og [[Samtök um vestræna samvinnu|Samtökum um vestræna samvinnu]].<ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2529753|title=Barátta milli góðs og ills : NATO-Mangi slær ekki af|pages=22-23|journal=Dagblaðið Vísir|year=23. maí 1987}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=981848|title=Það er enginn hlutlaus nema hóran|author=Ómar Friðriksson|journal=Helgarpósturinn|year=25. október 1984|pages=16-17}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.nato.int Vefur Atlantshafsbandalagsins] * [https://www.stjornarradid.is/sendiskrifstofur/fastanefnd-islands-hja-atlantshafsbandalaginu/ Fastanefnd Íslands hjá NATO.] * [https://www.youtube.com/watch?v=IBNZbqPMrgw ''The Atlantic Community: Iceland'']. Heimildarmynd frá Atlantshafsbandalaginu um Ísland 1955. {{Atlantshafsbandalagið}} {{Kalda stríðið}} {{s|1949}} {{stubbur}} [[Flokkur:Alþjóðastofnanir]] [[Flokkur:Atlantshafsbandalagið| ]] [[Flokkur:Hernaðarbandalög]] 92xzx63gfx26s18n4n2vy6kowcs17n2 0 5458 1959195 1948291 2026-04-08T00:51:04Z TKSnaevarr 53243 1959195 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = England | nafn_í_eignarfalli = Englands | fáni = Flag of England.svg | skjaldarmerki = Royal Arms of England (1198-1340).svg | staðsetningarkort = England_in_the_UK_and_Europe.svg | kjörorð = Dieu et mon droit | kjörorð_tungumál = franska | kjörorð_þýðing = Guð og réttur minn | þjóðsöngur = [[God Save the King]] | tungumál = [[enska]] | höfuðborg = [[London]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 =[[Bretakonungur|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Bretlands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Keir Starmer]] | staða = Sameining | atburður1 = Stofnun | dagsetning1 = 12. júlí 927 | atburður2 = Sameining við Skotland | dagsetning2 = 1. maí 1707 | flatarmál = 130.279 | fólksfjöldi = 56.286.961 | mannfjöldaár = 2019 | íbúar_á_ferkílómetra = 432 | gjaldmiðill = [[Sterlingspund]] (£) | tímabelti = [[UTC]] (+1 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | tld = uk | símakóði = 44 }} '''England''' (borið fram /ˈɪŋglənd/ á [[enska|ensku]]) er land sem er hluti af [[Bretland]]i. Íbúar Englands eru yfir 83% af íbúum Bretlands. England á landamæri að [[Skotland]]i í norðri, [[Wales]] í vestri og strönd við [[Norðursjór|Norðursjó]], [[Írlandshaf]], [[Keltahaf]], [[Bristol-sund]] og [[Ermarsund]]. Landið nær yfir 5/8 hluta af [[Stóra-Bretland]]i auk yfir [[eyjar Englands|100 minni eyja]], þar á meðal [[Scilly-eyjar]] og [[Wight-eyja|Wight-eyju]]. Menn settust að á Englandi á [[síðfornsteinöld]], en nafnið er fengið frá [[Englar|Englum]], [[Germanir|germönskum]] ættflokki sem settist þar að á [[5. öldin|5.]] og [[6. öldin|6. öld]] og drógu nafn sitt af skaganum [[Angeln]] í Norður-Þýskalandi. England var sameinað í eitt ríki á 10. öld og hefur haft mikil menningarleg og efnahagsleg áhrif um víða veröld síðan á [[landafundatímabilið|landafundatímabilinu]] sem hófst á 15. öld.<ref>{{cite web |title=England&nbsp;– Culture |url=http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516162153/http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0 |archive-date=16 May 2008 |publisher=britainusa.com |access-date=1 February 2009}}</ref> [[Enska|Ensk tunga]], [[ensk lög]] og [[enska biskupakirkjan]] hafa orðið undirstaða [[réttarkerfi]]s margra landa og enskt [[þingræði]] hefur verið tekið upp víða.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1038758.stm |title=Country profile: United Kingdom |publisher=news.bbc.co.uk |work=BBC News |access-date=1 February 2009 |date=26 October 2009}}</ref> [[Iðnbyltingin]] hófst á Englandi seint á 18. öld og England varð fyrsta iðvædda samfélag heims.<ref>{{cite web |url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_Warming/Older/Industrial_Revolution.html |publisher=Ace.mmu.ac.uk |title=Industrial Revolution |access-date=1 February 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080427080826/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_warming/older/Industrial_Revolution.html |archive-date=27 April 2008 }}</ref> Á Englandi eru tveir elstu háskólar hins enskumælandi heims: [[Oxford-háskóli]] (stofnaður 1096) og [[Cambridge-háskóli]] (stofnaður 1209), sem teljast báðir með fremstu háskólum heims.<ref>[https://www.usnews.com/education/best-global-universities/rankings "2022-2023 Best Global Universities Rankings"], ''[[U.S. News & World Report]]''</ref> [[Konungsríkið England]] innlimaði [[Wales]] árið 1535 en hætti að vera til sem sjálfstætt ríki árið 1707 þegar það sameinaðist [[Skotland]]i með [[bresku sambandslögin 1707|bresku sambandslögunum]] þegar sameinaða konungsríkið [[Bretland]] var stofnað.<ref>{{Cite book |first=William E. |last=Burns |title=A Brief History of Great Britain |page=[https://books.google.com/books?id=Fjf4YynnC90C&pg=PT21#v=onepage xxi]}}; {{cite web |url=http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny |title=Acts of Union 1707 |website=parliament.uk |access-date=27 January 2011}}</ref> Árið 1801 sameinaðist þetta ríki [[Írland]]i með [[bresku sambandslögin 1801|nýjum sambandslögum]] og til varð sameinað konungsríki Bretlands og Írlands. Árið 1922 sagði [[Írska fríríkið]] sig frá þessu ríki og eftir stóð þá sameinað konungsríki Bretlands og Norður-Írlands.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/ireland/articles/the-partition-of-ireland-a-short-history/|title=The Partition Of Ireland: A Short History|last=Phelan|first=Kate|website=Culture Trip|date=4 October 2016|access-date=20 May 2019|archive-date=27 ágúst 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827140219/https://theculturetrip.com/europe/ireland/articles/the-partition-of-ireland-a-short-history/|url-status=dead}}</ref> Landslag á Englandi er að mestu flatt með lágum hæðadrögum, aðallega í [[Midlands]] og [[Suður-England]]i. Flest fjöllin eru í norðurhlutanum, í [[Lake District]] og [[Pennínafjöll]]um, en líka í vestri í [[Dartmoor]] og [[Shropshire Hills]]. Höfuðborg landsins er [[London]] sem er stærsta þéttbýli Bretlands með 14,2 milljón íbúa árið 2021. Íbúar Englands eru 56,3 milljónir, eða 84% af íbúum Bretlands.<ref name="ONS-pop-ests-June2018">{{cite web|last1=Park|first1=Neil|date=24 June 2020|title=Population estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest#population-growth-in-england-wales-scotland-and-northern-ireland|website=www.ons.gov.uk|publisher=[[Office for National Statistics (United Kingdom)]]}}</ref> Langflestir búa í og við London, í [[Suðaustur-England]]i og borgum í [[Midlands]], [[Norðvestur-England]]i og [[Yorkshire]] þar sem stórar iðnaðarborgir byggðust upp á 19. öld.<ref name=2011census>[http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf 2011 Census – Population and household estimates for England and Wales, March 2011]. Accessed 31 May 2013.</ref> == Heiti == Heitið England kemur úr [[fornenska|fornensku]], ''Englaland'', sem merkir „land Engla“.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=England |title=England |website=Online Etymology Dictionary |access-date=21 July 2010}}</ref> Þessir [[Englar]] voru [[Germanir|germanskur]] ættflokkur sem settist þar að á [[5. öldin|5.]] og [[6. öldin|6. öld]] og er talinn hafa komið frá skaganum [[Angeln]], sem í dag er hluti af [[Danmörk]]u og Norður-[[Þýskaland]]i ([[Slésvík]]-[[Holtsetaland]]i). Elsta heimildin um landið er úr handriti með þýðingu á ''[[Kirkjusaga Englendinga|Kirkjusögu Englendinga]]'' eftir [[Beda prestur|Beda prest]], þar sem það kemur fyrir sem ''Engla londe''. Hugtakið merkti landið þar sem Englendingar búa, og náði því líka yfir það sem síðar varð suðausturhluti Skotlands, en var þá hluti [[Norðymbraland]]s og byggt Englendingum. Í ''[[Krónika Engilsaxa|Króniku Engilsaxa]]'' segir að ''[[Dómsdagsbókin]]'' hafi náð yfir allt England, í merkingunni enska konungsríkið, en nokkrum árum síðar stendur þar að [[Malcolm 3.]] hafi farið frá Skotlandi inn í [[Lothian]] í Englalandi, sem þá er eldri merkingin.{{sfn|Molyneaux|2015|pp=6–7}} Samkvæmt ''[[Oxford Dictionary]]'' kom nútímastafsetning orðsins fyrst fyrir árið 1538. Elstu heimildir um Engla eru í ''[[Germanía (Tacitus)|Germaníu]]'' [[Tacitus]]ar frá 1. öld þar sem latneska heitið ''Anglii'' kemur fyrir.<ref name="Fordham">{{cite web |url=http://www.fordham.edu/halsall/basis/tacitus-germanygord.html |title=Germania |publisher=[[Tacitus]] |access-date=5 September 2009 |archive-date=16 september 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916075339/http://www.fordham.edu/halsall/basis/tacitus-germanygord.html |url-status=dead }}</ref> Uppruni ættbálkaheitisins er umdeildur. Stungið hefur verið upp á því að það sé dregið ýmist af orðinu ''öng'' („beygja“ eða „krókur“) eða ''angr'' („mjór“) og vísi þá annað hvort til skagans við mynni árinnar [[Slien]] eða þess hve árósinn er þröngur.<ref>Pyles, Thomas and John Algeo 1993. ''Origins and development of the English language''. 4th edition. (New York: Harcourt, Brace, Jovanovich). </ref><ref>Barber, Charles, Joan C. Beal and Philip A. Shaw 2009. Other Indo-European languages have derivities of the PIE Sten or Lepto or Dol-ə'kho as root words for narrow. ''The English language. A historical introduction''. Second edition of Barber (1993). Cambridge: University Press.</ref> Ekki er vitað af hverju þetta nafn varð að landaheiti, frekar en önnur ættbálkaheiti (til dæmis [[Saxar]]), en hugsanlega var það til að greina Saxa á Englandi frá Söxum á meginlandinu.<ref>{{harvnb|Crystal|2004| pp=26–27}}</ref> Í [[skosk gelíska|skoskri gelísku]] heitir landið hins vegar eftir Söxum, ''Sasunn''.<ref>{{cite book |last=Forbes |first=John |title=The Principles of Gaelic Grammar |year=1848 |publisher=Oliver, Boyd and Tweeddale |location=Edinburgh}}</ref> Velska heitið yfir ensku er líka dregið af Söxum, ''Saesneg''. Í skáldamáli hefur England líka verið nefnt [[Loegria]] (dregið af velska heitinu ''Lloegr'') og [[Albion]]<ref>{{harvnb|Foster|1988|p=9}}</ref> sem upphaflega náði yfir allt Stóra-Bretland. == Saga == {{aðalgrein|Saga Englands}} === Forsögulegur tími === Bein- og tinnusteinstól hafa fundist í [[Norfolk]] og [[Suffolk]] sem sýna að ''[[Homo erectus]]'' bjó á Englandi fyrir 700.000 árum. Þá tengdist England meginlandi [[Evrópa|Evrópu]] um [[landbrú]]. [[Ermarsund]]ið var á sem að lágu [[þverá]]rnar [[Thames]] og [[Signa (á)|Signa]]. Á síðustu [[ísöld]] eyddist byggð á þessu svæði. England var síðan ekki byggt aftur fyrr en fyrir 13.000 árum. Þeir íbúar tóku síðar upp [[Keltar|keltneska]] menningu. [[File:Stonehenge2007 07 30.jpg|thumb|[[Stonehenge]] er stórt mannvirki frá [[nýsteinöld]].]] [[File:Maiden Castle, Dorchester..jpg|thumb|Veggir hæðavirkisins [[Maiden Castle]] í Dorset.]] Elstu merki um menn á því svæði sem nú er þekkt sem England eru leifar af ''[[Homo antecessor]]'' frá um 780.000 árum. Elstu bein frummanna sem fundist hafa í Englandi eru 500.000 ára gömul.<ref>{{Cite web |date=24 May 2007 |title=500,000 BC&nbsp;– Boxgrove |url=http://www.archaeology.co.uk/the-timeline-of-britain/boxgrove.htm |access-date=20 December 2010 |website=Current Archaeology |publisher=Current Publishing}}</ref> Vitað er að nútímamenn bjuggu á svæðinu á [[síðfornsteinöld]], þótt elstu merki um fasta búsetu séu aðeins um 6000 ára gömul.<ref>{{Cite web |title=Palaeolithic Archaeology Teaching Resource Box |url=http://www.personal.rdg.ac.uk/~sgs04rh/SWRivers/Palaeolithic%20Archaeology%20Teaching%20Resource%20Box_Lifestyles_Basic.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505012542/http://www.personal.rdg.ac.uk/~sgs04rh/SWRivers/Palaeolithic%20Archaeology%20Teaching%20Resource%20Box_Lifestyles_Basic.pdf |archive-date=5 May 2021 |access-date=20 December 2010 |publisher=Palaeolithic Rivers of South-West Britain Project (2006)}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chalk east |url=http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110305032854/http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm |archive-date=5 March 2011 |access-date=20 December 2010 |publisher=A Geo East Project}}</ref> Eftir [[síðasta ísöld|síðustu ísöld]] voru einungis stór spendýr eins og [[mammútur|mammútar]], [[vísundur|vísundar]] og [[loðnashyrningur|loðnashyrningar]] eftir. Fyrir um 11.000 árum, þegar ísbreiðurnar hörfuðu, fluttust menn aftur inn á svæðið. Erfðarannsóknir benda til þess að þeir hafi komið frá norðurhluta [[Íberíuskagi|Íberíuskaga]].{{Sfn|Oppenheimer|2006|p=173}} Sjávarborð var lægra en í dag og Bretland tengdist Írlandi og Evrópu með landbrúm.<ref>{{Cite web |title=Tertiary Rivers: Tectonic and structural background |url=http://www.qpg.geog.cam.ac.uk/research/projects/tertiaryrivers/tectonics.html |access-date=9 September 2009 |publisher=University of Cambridge}}</ref> Seinna hækkaði sjávarborð svo Bretland og Írland skildust að fyrir um 10.000 árum og Bretland skildist frá meginlandi Evrópu tvö þúsund árum síðar. [[Bikarmenningin]] barst til Bretlands um 2500 f.o.t. með drykkjarílátum úr leir og pottum sem notaðir voru til að bræða kopargrýti.<ref>{{Cite web |title=Function and significance of Bell Beaker pottery according to data from residue analyses |url=http://tp.revistas.csic.es/index.php/tp/article/viewFile/5/5 |access-date=21 December 2010}}</ref> Á þessum tíma voru stór steinmannvirki, eins og [[Stonehenge]] og [[Avebury]], reist. Með því að bræða saman tin og kopar, sem nóg var af í landinu, var hægt að framleiða [[brons]]. Seinna hófst [[járn]]bræðsla sem leiddi til gerðar betri [[plógur|plóga]] og sterkari [[vopn]]a.<ref>{{Cite book |last=Reid |first=Struan |url=https://books.google.com/books?id=bn88JPk_Fr0C&q=inventions+in+trade |title=Inventions and Trade. P.8 |date=1994 |isbn=978-0-921921-30-1 |access-date=23 December 2010}}</ref> [[Keltar|Keltnesk menning]], afkomandi [[Hallstatt-menningin|Hallstatt-menningarinnar]] og [[La Tène-menningin|La Téne-menningarinnar]], barst til Bretlands frá Mið-Evrópu. Keltneska málið [[breska]] var töluð í landinu á þessum tíma. Samfélagið skiptist í ættbálka. Í ''[[Geographia]]'' áætlar [[Kládíus Ptólmæos]] að þeir hafi verið um 20 talsins. Eldri skiptingar eru óþekktar því Bretar skildu engar ritaðar heimildir eftir sig. Líkt og aðrar þjóðir við jaðar [[Rómaveldi]]s höfðu Bretar lengi stundað viðskipti við Rómverja. [[Júlíus Sesar]] reyndi tvisvar að gera innrás 55 f.Kr., og tókst að koma rómverskum leppkonungi til valda hjá [[Trínóvantar|Trínóvöntum]]. [[File:Queen Boudica by John Opie.jpg|thumb|right|[[Bóadíkea]] leiddi uppreisn gegn Rómaveldi.]] Rómverjar réðust fyrst inn í Bretland árið 43 e.Kr., í valdatíð [[Kládíus]]ar keisara. Í kjölfarið [[Hernám Rómverja á Bretlandi|lögðu þeir undir sig meginhluta landsins]]. Landið var gert að rómverska skattlandinu [[Rómverska Bretland|Britanníu]].<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |date=2 December 2000 |title=Dig uncovers Boudicca's brutal streak |work=The Observer |location=London |url=http://observer.guardian.co.uk/uk_news/story/0,6903,406152,00.html |url-status=dead |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031022061846/http://observer.guardian.co.uk/uk_news/story/0%2C6903%2C406152%2C00.html |archive-date=22 October 2003}}</ref> Þekktasti ættbálkurinn sem veitti þeim mótspyrnu voru [[Catuvellauni]] undir forystu [[Caratacus]]ar. Síðar leiddi [[Bóadíkea]], drottning [[Íkenar|Íkena]], uppreisn sem lauk með því að hún framdi sjálfsmorð eftir ósigur í [[orrustan við Watling Street|orrustunni við Watling Street]].<ref>{{Cite web |title=Cornelius Tacitus, The Annals |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Tac.+Ann.+14.37&redirect=true |access-date=22 December 2010 |publisher=Alfred John Church, William Jackson Brudribh, Ed}}</ref> Höfundur einnar bókar um rómverska Bretland hefur áætlað að Rómverjar hafi drepið milli 100 og 250.000 manns, af um 2 milljónum íbúa.<ref>{{Cite book |last=Goldsworthy |first=Adrian |title=Pax Romana: War, Peace and Conquest in the Roman World |date=2016 |publisher=Hachette UK |page=276}}</ref> Á þessum tíma varð [[grísk-rómversk menning]] ríkjandi með [[rómarréttur|rómverskum lögum]], [[rómversk byggingalist|rómverskri byggingalist]], vatnsveitum, holræsum, skipulegum landbúnaði og silki.<ref>{{Cite web |last=Bedoyere |first=Guy |title=Architecture in Roman Britain |url=http://heritage-key.com/publication/architecture-roman-britain |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090703012351/http://heritage-key.com/publication/architecture-roman-britain |archive-date=3 July 2009 |access-date=23 December 2010 |website=Heritage Key}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bylBAAAAIAAJ&q=roman+law+after+roman+invasion+of+britain&pg=PA276 |title=The History of Progress in Great Britain |volume=2 |first=Robert |last=Philip |access-date=23 December 2010 |date=1860}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=1qiFEQ1tAHQC&q=roman+occupation+brought+to+britain+a+sewage+system&pg=PT119 |title=Medicine through time |publisher=Heinemann |first1=Bob |last1=Rees |first2=Paul |last2=Shute |first3=Nigel |last3=Kelly |access-date=24 December 2010 |isbn=978-0-435-30841-4 |date=9 January 2003}}</ref> Á 3. öld dó keisarinn [[Septimius Severus]] í [[Eboracum]] (nú [[York]]), þar sem [[Konstantínus mikli]] var lýstur keisari einni öld síðar.{{Sfn|Rankov|1994|p=16}} Það er umdeilt hvenær kristni barst fyrst til Englands. Það hefur ekki verið seinna en á 4. öld, og líklega mun fyrr. Samkvæmt [[Beda prestur|Beda presti]] voru trúboðar sendir frá Róm af [[Elevþeríus páfi|Elevþeríusi páfa]] að beiðni höfðingjans [[Lúsíus af Bretlandi|Lúsíusar af Bretland]] árið 180, til að skera úr um deilur um austræna og vestræna kirkjusiði sem ollu ósætti innan kirkjunnar. Til eru hefðir sem tengjast [[Glastonbury]] sem snúast um komu [[Jósef frá Arímaþeu|Jósefs frá Arímaþeu]].{{Sfn|Wright|2008|p=143}} Um 410 hafði rómverskum herdeildum í Bretlandi fækkað vegna [[hnignun Rómaveldis|hnignunar Rómaveldis]]. Þær voru sendar annað til að berjast á landamærasvæðum eða taka þátt í borgarastyrjöldum.<ref name="james_anglosaxons" /> Keltnesk klausturlífi blómstruðu: [[Heilagur Patrekur]] (Írland á 5. öld) og [[Brendan sæfari]] (6. öld), [[Comgall]], [[heilagur Davíð]], [[Aiden]] og [[Kólumkilli]]. Kristni varð á þessum tíma fyrir áhrifum frá fornri keltneskri menningu. Klaustrin voru miðstöðvar kirkjusókna, og klausturleiðtogar voru eins og ættbálkahöfðingjar til forna.<ref name="Lehane">{{Cite book |last=Lehane |first=Brendan |title=Early Christian Christianity |date=1968 |publisher=John Murray}}</ref> === Miðaldir === [[File:Sutton Hoo replica (face).jpg|thumb|Endurgerð af spangarhjálmi frá [[Sutton Hoo]] í Austur-Anglíu.]] [[Rómaveldi|Rómverski herinn]] hvarf frá Bretlandi sem leiddi til innrása heiðinna sjóræningja frá norðvesturhluta meginlands Evrópu, sérstaklega [[Saxar|Saxa]], [[Englar (Germanar)|Engla]], [[Jótar|Jóta]] og [[Frísland|Fríslendinga]] sem höfðu lengi stundað strandhögg þar. Þessir hópar tóku að setjast að í Bretlandi á 5. og 6. öld, fyrst í austurhluta landsins.<ref name="james_anglosaxons">{{Cite web |last=James |first=Edward |title=Overview: Anglo-Saxons, 410 to 800 |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/anglo_saxons/overview_anglo_saxons_01.shtml |access-date=3 December 2010 |publisher=BBC}}</ref> Framrás þeirra stöðvaðist um tíma eftir sigur Breta í [[orrustan við Badon|orrustunni við Badon]], en hélt svo áfram. [[Engilsaxar]] lögðu undir sig frjósamt láglendið á Englandi og Bretar hrökkluðust inn á sífellt minni svæði í vesturhluta landsins undir lok 6. aldar. Samtímaheimildir frá þessum tíma eru mjög fáar og það er því stundum kallað [[myrku aldirnar]]. Sagnfræðingar deila því um umfang og eðli landnáms Engilsaxa; en almennt er talið að það hafi verið mest í suðri og austri, en minna í norðri og vestri, þar sem keltnesk mál voru áfram töluð, jafnvel á landsvæðum sem Engilsaxar réðu yfir.<ref>{{Cite web |last=Dark |first=Ken R. |date=2003 |title=Large-scale population movements into and from Britain south of Hadrian's Wall in the fourth to sixth centuries AD |url=https://www.reading.ac.uk/web/files/GCMS/RMS-2003-03_K._R._Dark%2C_Large-scale_population_movements_into_and_from_Britan_south_of_Hadrian%27s_Wall_in_the_fourth_to_sixth_centuries_AD.pdf |access-date=20 June 2020 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601080017/https://www.reading.ac.uk/web/files/GCMS/RMS-2003-03_K._R._Dark%2C_Large-scale_population_movements_into_and_from_Britan_south_of_Hadrian%27s_Wall_in_the_fourth_to_sixth_centuries_AD.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |first=Toby F. |last=Martin |title=The Cruciform Brooch and Anglo-Saxon England |publisher=Boydell and Brewer Press |date=2015 |pages=174–178}}</ref><ref>{{Cite web |last=Coates |first=Richard |title=Celtic whispers: revisiting the problems of the relation between Brittonic and Old English |url=https://ul.qucosa.de/api/qucosa%3A31804/attachment/ATT-0/ }}</ref><ref>{{Cite web |last=Kortlandt |first=Frederik |year=2018 |title=Relative Chronology |url=https://www.kortlandt.nl/publications/art320e.pdf }}</ref><ref>{{Cite web |last=Fox |first=Bethany |title=The P-Celtic Place Names of North-East England and South-East Scotland |url=http://www.heroicage.org/issues/10/fox.html }}</ref><ref name="Härke, Heinrich 2011">{{Cite journal |last=Härke |first=Heinrich |title=Anglo-Saxon Immigration and Ethnogenesis |journal=Medieval Archaeology |volume=55 |issue=1 |date=2011 |pages=1–28|doi=10.1179/174581711X13103897378311 |s2cid=162331501 }}</ref> [[Engilsaxnesk heiðni]] tók við af rómverskri kristni sem ríkjandi trúarbrögð, en rómverskir trúboðar undir forystu [[Ágústínus frá Kantaraborg|Ágústínusar frá Kantaraborg]] tóku aftur að boða kristni þar frá 597.<ref>{{Cite web |title=The Christian Tradition |url=http://www.picturesofengland.com/history/england-history-p4.html |access-date=5 September 2009 |website=PicturesofEngland.com}}</ref> Afleiðingin varð deilur milli keltneskrar og rómverskrar kristni sem lauk með sigri þeirrar síðarnefndu á [[kirkjuþingið í Whitby|kirkjuþinginu í Whitby]] árið 664, sem að nafninu til snerist um klippingu presta og dagsetningu páskahátíðarinnar.<ref name="Lehane" /> Landnám Saxa virðist hafa skipst í mikinn fjölda smáríkja, en á 7. öld höfðu þau runnið saman í um tylft konungsríkja eins og [[Norðymbraland]], [[Mersía|Mersíu]], [[Wessex]], [[Konungsríkið Austur-Anglía|Austur-Anglíu]], [[Konungsríkið Essex|Essex]], [[Konungsríkið Kent|Kent]] og [[Konungsríkið Sussex|Sussex]]. Næstu aldirnar héldu þessar sameiningar áfram.{{Sfn|Kirby|2000|p=4}} Á 7. öld tókust Norðymbraland og Mersía á um yfirráð yfir landi og á 8. öld náði Mersía undirtökunum í þeim átökum. Fyrsti einvaldurinn sem notaði nafnbótina „[[Listi yfir einvalda Englands|Englandskonungur]]“ var [[Offa af Mersíu]] árið 774 þó svo að listar hefjist oft á [[Egbert af Wessex]] árið [[829]].{{Sfn|Lyon|1960|p=23}} Snemma á 9. öld tók Wessex við sem valdamesta ríkið í Englandi. Seinna á þeirri öld hófust innrásir [[Víkingaöld|Víkinga]] sem lögðu undir sig norður- og austurhluta Englands og hertóku konungsríkin Norðymbraland, Mersíu og Austur-Anglíu. Eina saxneska ríkið sem lifði þetta umrót af var Wessex undir stjórn [[Alfreð mikli|Alfreðs mikla]]. Það stækkaði síðan smátt og smátt með því að ná undir sig löndum frá [[Danalög]]um. Með því móti varð England til sem eitt konungsríki, fyrst undir stjórn [[Aðalsteinn Englandskonungur|Aðalsteins]] árið 927 og síðan eftir landvinninga [[Játráður Englandskonungur|Játráðs]] 953. Árásum víkinga fjölgaði aftur seint á 10. öld og enduðu með því að [[Sveinn tjúguskegg]] lagði England undir sig 1013, og sonur hans, [[Knútur ríki]], árið 1016. Knútur stofnaði skammlíft [[Norðursjávarveldið|Norðursjávarveldi]] sem náði líka yfir Danmörku og Noreg. Innlend konungsætt náði aftur völdum þegar [[Játvarður góði]] tók við völdum 1042. [[File:King Henry V at the Battle of Agincourt.jpg|thumb|upright|Hinrik 5. í orrustunni við Agincourt sem lauk með enskum sigri yfir stærri frönsku herliði í hundrað ára stríðinu.]] Deilur um eftirmann Játvarðs leiddu til [[innrás Normanna|innrásar Normanna]] árið 1066 undir forystu [[Vilhjálmur sigursæli|Vilhjálms sigursæla]] hertoga af Normandí.<ref>{{Cite web |title=Overview: The Normans, 1066–1154 |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/normans/overview_normans_01.shtml |access-date=3 December 2010 |publisher=BBC}}</ref> [[Normannar]] voru sjálfir ættaðir frá Norðurlöndunum og höfðu sest að í Normandí í Frakklandi á 9. og 10. öld.<ref>{{harvnb|Crouch|2006|pp=2–4}}</ref> Með hernámi Normanna var nær allri ensku yfirstéttinni skipt út fyrir nýjan frönskumælandi aðal, sem hafði mikil og varanleg áhrif á þróun enskrar tungu.<ref>{{Cite news |date=20 February 2008 |title=Norman invasion word impact study |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/mid/7254446.stm |access-date=3 December 2010}}</ref> [[Plantagenet-ætt]] frá Anjou í Frakklandi erfði ensku krúnuna, undir forystu [[Hinrik 2. Englandskonungur|Hinriks 2.]]. England varð þar með hluti af ört stækkandi ríki [[Angevínar|Angevína]], sem ríktu meðal annars yfir [[Akvitanía|Akvitaníu]].<ref name="Bartlett p124">{{harvnb|Bartlett|1999|p=124}}.</ref> Plantagenet-ætt hélt völdum í þrjár aldir. Meðal frægustu konunga af þeirri ætt má nefna [[Ríkharður ljónshjarta|Ríkharð ljónshjarta]], [[Játvarður 1. Englandskonungur|Játvarð 1.]], [[Játvarður 3. Englandskonungur|Játvarð 3.]] og [[Hinrik 5. Englandskonungur|Hinrik 5.]].<ref name="Bartlett p124" /> Á þessum tíma urðu miklar breytingar á verslun og lagasetningu, meðal annars með undirritun ''[[Magna Carta]]'' sem takmarkaði völd konungs og tryggði réttindi frjálsborinna manna. Kaþólsk [[klausturlífi]] blómstruðu og háskólarnir í Oxford og Cambridge voru stofnaðir með stuðningi konungs. [[Furstadæmið Wales]] varð að léni Plantagenet-ættar á 13. öld<ref>{{Cite web |title=Edward I (r. 1272–1307) |url=http://www.royal.gov.uk/OutPut/Page61.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624181028/http://www.royal.gov.uk/OutPut/Page61.asp |archive-date=24 June 2008 |access-date=21 September 2009 |website=Royal.gov.uk}}</ref> og páfi veitti konungi titilinn [[lávarður Írlands]]. Á 14. öld gerðu bæði Plantagenet-ætt og [[Valois-ætt]] tilkall til þess að erfa krúnuna í Frakklandi frá [[Kapetingar|Kapetingum]]. Í kjölfarið hófst [[hundrað ára stríðið]].{{Sfn|Fowler|1967|p=208}} [[Svarti dauði]] barst til Englands árið 1348 og er talið að um helmingur íbúa hafi látist.<ref>{{harvnb|Ziegler|2003|p=230}}; {{harvnb|Goldberg|1996|p=4}}.</ref> Frá 1453 til 1487 stóð [[rósastríðið]] yfir, borgarastyrjöld milli tveggja greina konungsfjölskyldunnar: [[York-ætt]]ar og [[Lancaster-ætt]]ar.{{Sfn|Crofton|2007|p=111}} Að lokum missti York-ætt krúnuna til velskrar aðalsættar, [[Túdorætt]]ar, sem voru grein af Lancaster-ætt undir forystu [[Hinrik 7. Englandskonungur|Hinriks Tudor]] sem gerði innrás í England með velskum og bretónskum málaliðum og vann sigur í [[orrustan við Bosworth Field|orrustunni við Bosworth Field]]. [[Ríkharður 3. Englandskonungur]] af York-ætt féll í bardaganum.<ref>{{Cite web |title=Richard III (r. 1483–1485) |url=http://www.royal.gov.uk/output/Page50.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20080710093939/http://www.royal.gov.uk/output/Page50.asp |archive-date=10 July 2008 |access-date=21 September 2009 |website=Royal.gov.uk}}</ref> === Árnýöld === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 310 | caption_align = left | align = right | image1 = After Hans Holbein the Younger (1497-8-1543) - Henry VIII (1491-1547) - RCIN 404438 - Royal Collection.jpg | caption1 = [[Hinrik 8.]] (1491–1547) | image2 = Elizabeth I in Parliament Robes.jpg | caption2 = [[Elísabet 1.]] (1558–1603) | caption3 = | caption4 = | width = 200 }} Á [[Túdortímabilið|Túdortímabilinu]] barst [[endurreisnin]] til Englands með ítölskum hirðmönnum sem kynntu fyrir ensku hirðinni listræn viðmið og heimspeki klassískrar fornaldar.<ref>{{cite book |last=Hay |first=Denys |url=https://books.google.com/books?id=jzm2Vu9h-CYC&q=italian+influence+on+the+english+renaissance&pg=PA165 |title=Renaissance essays |page=65 |access-date=26 December 2010 |isbn=978-0-907628-96-5 |year=1988}}</ref> [[Enski flotinn]] varð til og könnun [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]] hófst fyrir alvöru.<ref>{{cite web |url=http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |title=Royal Navy History, Tudor Period and the Birth of a Regular Navy |access-date=24. desember 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118040146/http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |archive-date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite book |last=Smith |first=Goldwin |url=https://books.google.com/books?id=RdOTQUDgH54C&q=england+under+the+tudors+by+goldwin+smith |title=England Under the Tudors |page=176 |access-date=26 December 2010 |isbn=978-1-60620-939-4}}</ref> [[Hinrik 8.]] sleit sambandið við kaþólsku kirkjuna í Róm með [[Drottnunarlögin 1534|Drottnunarlögunum]] árið 1534 þar sem hann lýsti því yfir að konungur væri æðsti ráðamaður [[Enska kirkjan|ensku kirkjunnar]]. Ólíkt meginstraumi [[mótmælendatrú]]ar í Evrópu, voru ástæður [[enska siðbótin|ensku siðbótarinnar]] pólitískar fremur en trúarlegar. Hinrik felldi líka Wales (heimaland Túdorættarinnar) saman við England með [[lög um lög í Wales 1535-1542|lögum um lög í Wales]]. Í valdatíð dætra Hinriks, [[María 1. Englandsdrottning|Maríu 1.]] og [[Elísabet 1.|Elísabetar 1.]], urðu mikil trúarleg átök í landinu. Sú fyrrnefnda færði landið nær kaþólsku kirkjunni, meðan sú síðari sleit það aftur frá henni og kom á [[biskupakirkja|biskupakirkju]] með valdi. [[Elísabetartímabilið]] er oft nefnt sem dæmi um [[gullöld]] í enskri sögu. Á þeim tíma náði [[enska endurreisnin]] hátindi sínum og myndlist, ljóðlist, tónlist og bókmenntir blómstruðu.<ref>Lewis, ''English Literature in the Sixteenth Century'' (Oxford, 1954) p. 1</ref> Tímabilið er þekktast fyrir leikhúslíf og fræg leikskáld. Á þessum tíma var stjórn Englands vel skipulögð og áhrifarík vegna hinna miklu umbóta Túdorættarinnar.<ref>{{Cite web|title=Tudor Parliaments|url=https://spartacus-educational.com/TUDparliament.htm|access-date=4 April 2021|website=Spartacus Educational|language=en}}</ref> England átti í harðri samkeppni við [[spænska heimsveldið]] sem hófst þegar fyrsta enska nýlendan í Ameríku var stofnuð af [[Walter Raleigh]] í [[Virginía|Virginíu]] og nefnd [[Roanoke-nýlendan]]. Nýlendustofnunin mistókst og er síðan þekkt sem týnda nýlendan eftir að hún fannst yfirgefin þegar birgðaskip kom þangað.<ref>{{cite book |last=Ordahl |first=Karen |url=https://books.google.com/books?id=W8cr4Vgt9ekC&q=roanoke+colony |title=Roanak:the abandoned colony |publisher=Rowman & Littlefield publishers Inc |access-date=24 December 2010 |isbn=978-0-7425-5263-0 |date=25 February 2007}}</ref> Með stofnun [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]] hóf England líka samkeppni við [[hollenska heimsveldið]] og [[franska heimsveldið]] í [[Austur-Indíur|Austur-Indíum]]. Á Elísabetartímabilinu átti England í stríðsátökum við Spán sem sendi [[flotinn ósigrandi|flotann ósigrandi]] árið 1588 til að endurreisa kaþólska trú í Englandi. Lélegt skipulag og óhagstætt veður, auk árása enskra skipa undir stjórn [[Charles Howard, jarl af Nottingham|Charles Howard]], urðu til þess að innrásin mistókst. Spánn hugðist endurtaka leikinn 1596 og 1597 en í bæði skiptin hröktu óveður skipin af leið. === Samband við Skotland === Yfirstjórn Stóra-Bretlands breyttist varanlega árið 1603 þegar [[Jakob 6. Skotakonungur]] erfði ensku krúnuna. Þá gengu England og Skotland í [[konungssamband]] en voru áfram tvö ríki.<ref name="Britons">{{harvnb|Colley|1992|p=12}}.; {{cite web |title=Making the Act of Union |url=http://www.parliament.uk/actofunion/01_background.html |publisher=Parliament.uk |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609075346/http://www.parliament.uk/actofunion/01_background.html |archive-date=9 June 2008}}</ref> Jakob tók að kalla sig „konung Stóra-Bretlands“ þótt enginn grundvöllur væri fyrir þeim titli í enskum lögum.<ref>{{cite web |url=http://ads.ahds.ac.uk/catalogue/adsdata/PSAS_2002/pdf/vol_089/89_055_066.pdf |title=The term "Great Britain" in the Middle Ages |last=Hay |first=Denys |publisher=ads.ahds.ac.uk |access-date=19 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325061737/http://ads.ahds.ac.uk/catalogue/adsdata/PSAS_2002/pdf/vol_089/89_055_066.pdf |archive-date=25 March 2009 }}</ref> Jakob lét gefa út [[Jakobsbiblían|Jakobsbiblíuna]], sem einu lögmætu útgáfu [[Biblían|Biblíunnar]] á ensku árið 1611. [[File:Charles II of England.jpeg|thumb|upright|left|Konungsvaldið var endurreist í Englandi þegar Karl 2. tók við völdum.]] Í valdatíð sonar Jakobs, [[Karl 1. Englandskonungur|Karls 1.]], braust út [[enska borgarastyrjöldin|borgarastríð]] milli stuðningsmanna konungs annars vegar og [[langa þingið|langa þingsins]] hins vegar. Konungssinnar og þingsinnar voru þekktir sem „[[kavaler]]ar“ og „[[hnatthöfði|hnatthöfðar]]“. Þeir skiptust eftir landfræðilegum, pólitískum, trúarlegum og samfélagslegum átakalínum. Átök brutust líka út í öðrum ríkjum Bretlandseyja og urðu þekkt sem [[þríríkjastríðin]] þar sem þau áttu sér stað í konungsríkjunum þremur, Írlandi, Skotlandi og Englandi. Þingsinnar báru á endanum sigur úr býtum og Karl var tekinn af lífi. Leiðtogi þingliðsins, [[Oliver Cromwell]], varð lávarður ríkisins árið 1653 og [[enska samveldið]] tók við af konungsveldinu.<ref name="Ocromwell">{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/143822/Oliver-Cromwell |title=Oliver Cromwell (English statesman) |year=2009 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |publisher=britannica.com |access-date=8 August 2009}}</ref> Þegar Cromwell lést og sonur hans, [[Richard Cromwell]], sagði af sér sem lávarður, var [[Karl 2. Englandskonungur|Karl 2.]] boðaður aftur og krýndur konungur árið 1660. Það markar upphaf [[Stúartendurreisnin|Stúartendurreisnarinnar]] þar sem leikhúsin voru opnuð á ný og listirnar blómstruðu.<ref>Lyndsey Bakewell, "Changing scenes and flying machines: re-examination of spectacle and the spectacular in Restoration theatre, 1660–1714" (PhD. Diss. Loughborough University, 2016) [https://web.archive.org/web/20200212175057/https://pdfs.semanticscholar.org/5c52/dfd2b876951f2d9ca982a2aa2460f52c228f.pdf online].</ref> Eftir [[dýrlega byltingin|dýrlegu byltinguna]] 1688 var [[þingbundin konungsstjórn]] fest í lög með [[Réttindaskráin 1689|réttindaskrá]], þar sem konungi var gert að ríkja með þinginu. Aðeins þingið gat lagt fram ný lög og konungur mátti hvorki leysa upp þing, boða nýja skatta eða kveða menn í herinn án samþykkis þingsins.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=mPoqfoiIp4sC&q=with+the+restoration+it+was+not+constitutionally+established+that+king+and+parliament+should+rule+together&pg=PA340 |title=World Civilization |first1=Philip J. |last1=Adler |first2=Randall L. |last2=Pouwels |page=340 |access-date=24 December 2010 |isbn=978-0-495-50262-3 |date=27 November 2007}}</ref> Frá þeim tíma hefur enginn konungur komið inn í [[neðri deild breska þingsins]] meðan á þingi stendur. Tákn þess er athöfn sem fer fram árlega þar sem dyrum þingsins er skellt framan í fulltrúa konungs.<ref>[http://news.bbc.co.uk/democracylive/hi/guides/newsid_81000/81909.stm "Democracy Live: Black Rod"]. BBC. Retrieved 6 August 2008; </ref> Vísindi tóku miklum framförum eftir stofnun [[Konunglega breska vísindafélagið|Konunglega breska vísindafélagsins]] árið 1660. Árið 1666 varð [[Lundúnabruninn mikli]] til þess að stór hluti miðborgar London eyðilagðist og var endurbyggður skömmu síðar.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/great_fire_02.shtml |work=BBC News |title=London's Burning: The Great Fire |access-date=25 September 2009}}</ref> Margar stórbyggingar voru hannaðar af arkitektinum [[Christopher Wren]]. Tveir flokkar komu fram á þinginu: [[Toríar]] og [[Viggar (Bretland)|Viggar]]. Toríar studdu upphaflega hinn kaþólska [[Jakob 2. Englandskonungur|Jakob 2.]], en sumir þeirra gengu í lið með Viggum í dýrlegu byltingunni og buðu [[Vilhjálmur 2. Englandskonungur|Vilhjálmi af Óraníu]] krúnuna. Andstæðingar Vilhjálms voru kallaðir [[Jakobítar]] og þeir nutu einkum fylgis í norðurhluta landsins og Skotlandi. Undir stjórn [[Stúartætt]]ar þandist verslunarveldi Englendinga út um allan heim og hagsæld jókst. Stærsti kaupskipafloti Evrópu varð til í Bretlandi.<ref>{{Cite web|title=The History Press {{!}} The Stuarts|url=https://www.thehistorypress.co.uk/the-stuarts |access-date=11 April 2021|website=www.thehistorypress.co.uk|language=en}}</ref> Þing Englands og Skotlands samþykktu hvert í sínu lagi að sameina löndin tvö og stofna [[Konungsríki Stóra-Bretlands]] árið 1707.<ref name="unionwithscotland" /><ref name="Britons" /> Ýmsar stofnanir, löggjöf og kirkjuskipan, voru áfram aðskilin. === Nútíminn === [[File:CanalettoSomersetHouseTerrace.jpg|thumb|[[Thames-á]] á [[Georgstímabilið|Georgstímabilinu]] frá svölum á Somerset House í átt að Saint Paul's (um 1750).]] Eftir að Konungsríkið Stóra-Bretland var stofnað áttu [[Konunglega breska vísindafélagið]], [[skoska upplýsingin]] og [[enska upplýsingin]] þátt í nýjungum í visindum og verkfræði, meðan mikill vöxtur í [[þríhyrningsverslunin]]ni á Atlantshafi sem naut verndar [[konunglegi breski sjóherinn|konunglega breska sjóhersins]] skapaði undirstöður undir [[breska heimsveldið]]. Í Englandi hófst [[iðnbyltingin]] sem olli miklum efnahagslegum, samfélagslegum og menningarlegum breytingum á ensku samfélagi. Á þeim tíma iðnvæddist landbúnaðurinn, iðnaðarframleiðslan og námavinnsla, auk þess sem nýir innviðir fyrir vöruflutninga og fólksflutninga stóðu undir útþenslu og þróun iðnfyrirtækja.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml |title=The Workshop of the World |author=Hudson, Pat |publisher=BBC |access-date=10 December 2010}}</ref> Árið 1761 var [[Bridgewater-skurðurinn]] opnaður í Norðvestur-Englandi og markaði upphaf skurðatímabilsins í Bretlandi.<ref name="Briton20015">{{Harvnb|Office for National Statistics|2000|p=5}}; {{harvnb|McNeil|Nevell|2000|p=4}}.</ref> Árið 1825 hóf fyrsta varanlega farþegalestin starfsemi: [[Stockton- og Darlington-lestin]].<ref name="Briton20015"/> [[File:Turner, The Battle of Trafalgar (1822).jpg|thumb|[[Orrustan við Trafalgar]] var sjóorrusta milli breska sjóhersins og sameinaðs spænsks og fransks flota í Napóleonsstyrjöldunum.<ref>{{Cite web|date=28 July 2014|title=Department of History – Napoleonic Wars|url=http://www.westpoint.edu/history/SitePages/Napoleonic%20Wars.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140728203458/http://www.westpoint.edu/history/SitePages/Napoleonic%20Wars.aspx|url-status=dead|archive-date=28 July 2014|access-date=8. apríl 2021}}</ref>]] Vegna [[iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]] fluttust margir verkamenn frá sveitum Englands í ört vaxandi þéttbýliskjarna til að vinna í verksmiðjum, til dæmis í [[Birmingham]] og [[Manchester]], sem voru nefndar „verkstæði heimsins“ og „vöruhúsaborgin“.<ref>{{Harvnb|McNeil|Nevell|2000|p=9}}.; {{cite web |url=http://www.visitbirmingham.com/arts_and_culture/heritage/ |access-date=4 October 2009 |title=Heritage |publisher=visitbirmingham.com |author=Birmingham City Council |author-link=Birmingham City Council |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426080011/http://www.visitbirmingham.com/arts_and_culture/heritage/ |archive-date=26 April 2012}}</ref> Manchester var fyrsta iðnaðarborg heimsins.<ref name="Industrial city">{{cite web|title=Manchester – the first industrial city|url=http://www.sciencemuseum.org.uk/on-line/energyhall/page84.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309184810/http://www.sciencemuseum.org.uk/on-line/energyhall/page84.asp|archive-date=9 March 2012|access-date=17 March 2012|publisher=Entry on Sciencemuseum website}}</ref> Þegar [[franska byltingin]] hófst hélst stöðugleiki í Englandi. [[William Pitt yngri]] var forsætisráðherra í valdatíð [[Georg 3. Bretakonungur|Georgs 3.]] Staðgengilsstjórn [[Georg 4.|Georgs 4.]] var þekkt fyrir framfarir í listum og arkitektúr.<ref>{{Cite web|title=Regency {{!}} British Architectural Dates and Styles {{!}} Property {{!}} UK {{!}} Mayfair Office|url=https://www.mayfairoffice.co.uk/members-home/British-Architectural-Styles/British-Architectural-Styles-Regency|access-date=8 April 2021|website=www.mayfairoffice.co.uk|archive-date=17 apríl 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417084322/https://www.mayfairoffice.co.uk/members-home/British-Architectural-Styles/British-Architectural-Styles-Regency|url-status=dead}}</ref> Í [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjöldunum]] hugðist Napóleon gera innrás í Bretland úr suðaustri, en það gerðist þó aldrei og [[Horatio Nelson]] vann sigur á her Napóleons á sjó, meðan [[Arthur Wellesley]] vann sigur á landi. Sigur Breta í [[orrustan við Trafalgar|orrustunni við Trafalgar]] staðfesti yfirburði breska sjóhersins.<ref>Bennet, Geoffrey (2004). ''The Battle of Trafalgar''. England: Pen & Sword Books Limited, CPI UK, South Yorkshire.</ref> Á [[Napóleonstímabilið|Napóleonstímabilinu]] varð til bresk sjálfsmynd og hugmynd um [[Bretar|Breta]] sem sameinaða þjóð Englendinga, Skota og Wales-búa.<ref name="Colley1">{{Harvnb|Colley|1992|p=1}}.</ref> [[File:Frith A Private View.jpg|thumb|[[Viktoríutímabilið]] er oft nefnt em dæmi um [[gullöld]]. Málverk eftir [[William Powell Frith]] sem á að sýna menningarmun.]] London varð stærsta og fjölmennasta þéttbýlissvæði heims á [[Viktoríutímabilið|Viktoríutímabilinu]] og verslun, her og floti breska heimsveldisins nutu mikillar virðingar.<ref>{{cite book |last=Haggard |first=Robert F. |url=https://books.google.com/books?id=53VUwDw_UYMC&q=prestige+of+the+british+empire+in+victorian+times&pg=PA13 |title=The persistence of Victorian liberalism:The Politics of Social Reform in Britain, 1870–1900 |page=13 |access-date=26 December 2010 |isbn=978-0-313-31305-9 |year=2001}}</ref> Á þessum tíma urðu miklar tækniframfarir sem leiddu til aukinnar velsældar.<ref name=":17">{{Cite web|last=Atterbury|first=Paul|date=17 February 2011|title=Victorian Technology|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/victorian_technology_01.shtml|access-date=13 October 2020|website=BBC History}}</ref> Róttækar stjórnmálahreyfingar eins og [[Chartistar]] og [[súffragettur]] áttu þátt í að hraða lagalegum umbótum sem leiddu til almenns kosningaréttar.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/abolition/abolition_women_article_01.shtml#five |title=Women: From Abolition to the Vote |author=Crawford, Elizabeth |publisher=BBC |access-date=10 December 2010}}</ref> [[Samuel Hynes]] lýsti [[Játvarðstímabilið|Játvarðstímabilinu]] sem þægilegum tíma þar sem konur gengu með [[myndahattur|myndahatta]] og kusu ekki, ríkt fólk skammaðist sín ekki fyrir að sýna ríkidæmi sitt, og [[Heimsveldi þar sem sólin sest aldrei|sólin settist aldrei á breska fánann]].<ref>{{Cite web|title=Manor House. Edwardian Life {{pipe}} PBS|url=https://www.pbs.org/manorhouse/edwardianlife/introduction.html|website=www.pbs.org}}</ref> Breytingar á valdajafnvægi í Austur- og Mið-Evrópu leiddu til [[fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldar]] þar sem hundruð þúsunda enskra hermanna börðust fyrir Bretland sem hluti af [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] Tveimur áratugum síðar var Bretland enn hluti af [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] í [[síðari heimsstyrjöld]]. Undir lok [[Þykjustustríðið|þykjustustríðsins]] varð [[Winston Churchill]] forsætisráðherra. Margar enskar borgir urðu fyrir miklu tjóni í [[Orrustan um Bretland|loftárásum Þjóðverja]]. Eftir stríðið hófst hröð [[afnýlenduvæðing]] [[breska heimsveldið|breska heimsveldisins]] og tækniþróun olli miklum breytingum á daglegu lífi fólks. Bílar urðu helsti samgöngumátinn og [[þotuhreyfill]]inn (önnur ensk uppfinning) leiddi til þess að flugferðir urðu hagkvæmari.<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituaries-air-commodore-sir-frank-whittle-1309015.html |title=Obituaries: Air Commodore Sir Frank Whittle |author=Golley, John |date=10 August 1996 |access-date=2 December 2010 |newspaper=The Independent |location=London}}</ref> Búseta fólks í Englandi breyttist með tilkomu bifreiða og heilsugæslan [[National Health Service]] hóf að veita almenningi ókeypis heilbrigðisþjónustu árið 1948. Þessi þróun leiddi til breytinga á sveitarfélögum í Englandi um miðja 20. öld.<ref>{{Harvnb|Clark|Steed|Marshall|1973|p=1}}; {{Harvnb|Wilson|Game|2002|p=55}}.</ref> Frá og með 20. öld hafa miklir fólksflutningar orðið til Englands, aðallega frá öðrum hlutum [[Bretlandseyjar|Bretlandseyja]], en líka frá öðrum [[Breska samveldið|samveldislöndum]], sérstaklega [[Indlandsskagi|Indlandsskaga]].<ref>{{harvnb|Gallagher|2006|pp=10–11}}.</ref> Frá 8. áratug 20. aldar hefur störfum fækkað í iðnaði og fjölgað í [[þjónustugeirinn|þjónustugeiranum]].<ref name="Thatcher">{{harvnb|Reitan|2003|p=50}}.</ref> England varð hluti af [[Evrópska efnahagssvæðið|evrópska efnahagssvæðinu]] sem síðar varð [[Evrópusambandið]]. Frá lokum 20. aldar breyttist stjórn Bretlands þannig að aukin völd færðust til endurreistra þinga Skotlands, Wales og Norður-Írlands.<ref>{{cite journal |last=Keating |first=Michael |author-link=Michael Keating (political scientist) |date=1 January 1998 |title=Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom |journal=Publius: The Journal of Federalism |volume=28 |issue=1 |page=217 |doi=10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948}}</ref> [[England og Wales]] er þó áfram til sem sérstakt lögsagnarumdæmi innan Bretlands.<ref name="BBC Wales">{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/guide/ch11_part2_coming_of_the_tudor.shtml |title=The coming of the Tudors and the Act of Union |year=2009 |publisher=BBC News |website=[[BBC Wales]] |access-date=9 September 2009}}</ref> Aukin valddreifing hefur leitt til meiri áherslu á sérstaka enska sjálfsmynd.<ref>{{harvnb|Kenny|English|Hayton|2008|p=3}}; {{Harvnb|Ward|2004|p=180}}.</ref> Ekkert sérstakt þing eða stjórn Englands er til, og hugmyndum um slíka sérstjórn hefur verið hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslum.<ref name="refreject"/> == Landfræði == England nær yfir tvo þriðju hluta [[Stóra-Bretland]]s með eyjum, eins og [[Wighteyja|Wighteyju]] og [[Scilly-eyjar|Scilly-eyjum]]. [[Skotland]] liggur að landinu í norðri og [[Wales]] í vestri. England er nær [[Meginland Evrópu|meginlandi Evrópu]] en aðrir hlutar Bretlands. [[Ermarsund]] greinir England að meginlandinu og er 52 [[kílómetri|km]] að breidd þar sem það er grennst.<ref name="Engchannel">{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/187921/English-Channel |title=English Channel |year=2009 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |publisher=britannica.com |access-date=15 August 2009}}</ref> [[Ermarsundsgöngin]] skammt frá [[Folkestone]] tengja England beint við [[Frakkland]]i.<ref>{{cite web |title=History |url=http://www.eurotunnel.com/ukcP3Main/ukcCorporate/ukcAboutUs/ukm/history.htm |publisher=EuroTunnel.com |access-date=5 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081116055538/http://www.eurotunnel.com/ukcP3Main/ukcCorporate/ukcAboutUs/ukm/history.htm |archive-date=16 November 2008}}</ref> England á líka strönd að [[Norðursjór|Norðursjó]] og [[Atlantshaf]]i. Helstu hafnarborgir landsins, London, [[Liverpool]] og [[Newcastle upon Tyne]], liggja við árnar [[Thames]], [[Mersey]] og [[Tyne-á]]. Lengsta áin sem rennur um England er [[Severn]], 354 km að lengd.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/england/sevenwonders/west/severn-river/ |publisher=BBC |title=The River Severn |access-date=5 December 2010}}</ref> Hún rennur út í [[Bristolsund]] og er þekkt fyrir [[Severn-röstin]]a, [[sjávarfallaröst]] sem getur myndað 2 metra brimöldur.<ref>{{cite web |url=http://www.environment-agency.gov.uk/homeandleisure/recreation/31439.aspx |title=Severn Bore and Trent Aegir |publisher=Environment Agency |access-date=5 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122125420/http://environment-agency.gov.uk/homeandleisure/recreation/31439.aspx |archive-date=22 November 2010}}</ref> Lengsta áin sem aðeins rennur um England er þó Thames sem er 346 km að lengd.<ref name="Thames">{{cite web |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard-home/related-139-94056-articles-reviews/River+Thames-London+(England)/related.do |title=River Thames and London (England) |website=London Evening Standard |location=London |access-date=17 August 2009 }}{{dead link|date=October 2017|bot=medic}}</ref> [[File:Malvern Hills - England.jpg|left|thumb|[[Malvern-hæðir]] í ensku sýslunum [[Worcestershire]] og [[Herefordshire]] eru skilgreindar sem svæði einstakrar náttúrufegurðar.]] Í Englandi eru mörg vötn. Stærsta stöðuvatn landsins er [[Windermere]] í vatnasvæðinu [[Lake District]].<ref name="metoffice_nw">{{cite web |url=http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/nw/ |title=North West England & Isle of Man: climate |publisher=Met Office |access-date=5 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605003213/http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/nw/ |archive-date=5 June 2011 }}</ref> Landslag í Englandi einkennist aðallega af lágum hæðardrögum, en í norðri er landið fjalllendara. Þar eru [[Pennínafjöll]], sem eru fjallgarður sem liggur frá austri til vesturs, [[Kúmbríufjöll]] í Lake District og [[Cheviot-hæðir]] við landamæri Englands og Skotlands. Hæsti tindur Englands er [[Scafell Pike]], 978 metrar á hæð.<ref name="metoffice_nw" /> [[Shropshire-hæðir]] liggja að landamærum Wales, og [[Dartmoor]] og [[Exmoor]] eru heiðarlönd í suðvestri. Í [[Austur-Anglía|Austur-Anglíu]] er flatt undirlendi notað sem beitiland. Þetta svæði er kallað [[Fens]]. [[Tees–Exe-línan]] er stundum notuð til að greina norður- og vesturhlutann, með eldra bergi og meira hálendi; frá suður- og austurhlutanum sem einkennist af meira flatlendi og setbergi.<ref>{{cite book|title=World Regional Geography|url=https://books.google.com/books?id=yAgGHnENHjoC&q=tees+exe+line+england+lowland+upland&pg=PA100|publisher=Joseph J. Hobbs|access-date=6 December 2017|isbn=978-0-495-38950-7|date=13 March 2008}}</ref> Elstu fjöll landsins eru [[Pennínafjöll]] sem eru stundum kölluð „hryggjarsúla landsins“ og eru frá lokum [[fornlífsöld|fornlífsaldar]] frá því fyrir um 300 milljón árum..<ref>{{cite web |url=http://www.summitpost.org/area/range/220026/pennines.html |title=Pennines |publisher=Smmit Post |access-date=8 September 2009}}</ref> Þau eru meðal annars mynduð úr [[sandsteinn|sandsteini]] og [[kalksteinn|kalksteini]] og þar er líka að finna [[kol]]alög. [[Karst]]landslag er að finna í [[Yorkshire]] og [[Derbyshire]]. Við fjöllin eru mýrlendi og frjósamir dalir þar sem árnar skera sig inn í þau. [[Yorkshire Dales-þjóðgarðurinn|Yorkshire Dales]] og [[Peak District]] eru tveir þjóðgarðar í Pennínafjöllum. Í suðvestri eru heiðarlöndin Dartmoor og Exmoor sem liggja á granítklöpp og þar sem milt úthafsloftslag er ríkjandi. Bæði heiðarlöndin eru þjóðgarðar.<ref>{{cite web |url=http://www.nationalparks.gov.uk/aboutus |title=National Parks&nbsp;– About us |publisher=nationalparks.gov.uk |access-date=5 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101027162402/http://www.nationalparks.gov.uk/aboutus |archive-date=27 October 2010 |url-status=dead }}</ref> [[Ensku láglöndin]] eru í mið- og suðurhluta landsins og einkennast af grónum hæðardrögum, eins og [[Cotswold-hæðir|Cotswold-hæðum]], [[Chiltern-hæðir|Chiltern-hæðum]], [[North Downs]] og [[South Downs]]. Við ströndina eru hvítir kalksteinsklettar, eins og við [[Dover]]. Þar eru líka sléttur eins og [[Salisbury-sléttan]], [[Somerset-flatlendið]], [[Suðurstrandarsléttan]] og [[Fenin (Englandi)|Fenin]]. == Stjórnmál == [[File:Palace of Westminster, London - Feb 2007.jpg|thumb|right|[[Westminster-höll]] er samkomustaður [[breska þingið|breska þingsins]].]] England er hluti af Bretlandi, þar sem er [[þingbundið konungsvald]] með [[þingræði]]skerfi.<ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ "United Kingdom"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |date=2021-01-09 }} CIA ''The World Factbook'']. Retrieved 13 April 2021</ref> England hefur ekki haft sína eigin ríkisstjórn síðan 1707 en með [[Sambandslögin 1707|sambandslögunum]] sameinuðust [[konungsríkið Skotland]] og [[konungsríkið England]] í [[konungsríkið Stóra-Bretland]].<ref name="unionwithscotland">{{cite web |title=The first Parliament of Great Britain |url=http://www.parliament.uk/actofunion/08_02_great.html |publisher=Parliament.uk |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621165514/http://www.parliament.uk/actofunion/08_02_great.html |archive-date=21 June 2008}}</ref> Fyrir sambandið var landinu stjórnað af [[Listi yfir þjóðhöfðingja Englands|konungi]] og [[enska þingið|þinginu]]. Í dag fer [[breska þingið]] með stjórn Englands, en önnur lönd Bretlands hafa sínar eigin ríkisstjórnir og þing sem starfa í umboði þess.<ref name="Devolution">{{cite web |url=http://www.cabinetoffice.gov.uk/devolution.aspx |title=Devolution in the United Kingdom |date=26 March 2009 |author=Cabinet Office |author-link=Cabinet Office |publisher=cabinetoffice.gov.uk |access-date=16 August 2009}}</ref> Í [[Neðri málstofa breska þingsins|neðri málstofu breska þingsins]] sitja 532 fulltrúar einmenningskjördæma á Englandi, af 650 þingmönnum deildarinnar.<ref>{{cite web |title=Lists of MPs |url=http://www.parliament.uk/mps-lords-and-offices/mps/ |publisher=Parliament.uk |access-date=21 May 2009}}</ref> Eftir [[þingkosningar í Bretlandi 2019]] voru fulltrúar úr [[Íhaldsflokkurinn (Bretlandi)|Íhaldsflokknum]] 345, 179 úr [[Verkamannaflokkurinn (Bretlandi)|Verkamannaflokknum]], sjö úr [[Frjálslyndi flokkurinn (Bretlandi)|Frjálslynda flokknum]], einn úr [[Græningjaflokkur Englands og Wales|Græningjum]], og [[forseti neðri málstofu breska þingsins]], [[Lindsay Hoyle]]. Eftir að breska þingið fól þingum annarra landa Bretlands að fara með stjórn að hluta í Skotlandi, Wales og Norður-Írlandi, hefur verið rætt um að koma á líku fyrirkomulagi í Englandi. Upphaflega var rætt um að hvert [[héruð Englands|hérað]] fengi eigin þing, en þegar tillögunni var hafnað af [[Norðaustur-England]]i í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2004, var hætt við það.<ref name="refreject">{{cite news |last=Sherman |first=Jill |author2=Andrew Norfolk |date=5 November 2004 |title=Prescott's dream in tatters as North East rejects assembly |work=The Times |location=London |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525121618/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece |archive-date=25 May 2010}}</ref> Eitt vandamál er [[spurningin um Vestur-Lothian]] þar sem þingmenn úr Skotlandi og Wales geta kosið um löggjöf sem snertir eingöngu England, meðan enskir þingmenn geta ekki kosið um mál sem hin þingin fást við.<ref>{{cite news |title=West Lothian question |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7702326.stm |work=BBC News |access-date=5 September 2009 |date=31 October 2008}}</ref> Þetta hefur verið sett í samhengi við það að England er eina land Bretlands þar sem ekki eru ókeypis lyfseðlar og skráningargjöld í háskóla<ref name="msnmoney">{{cite web |title=Are Scottish people better off? |url=http://money.uk.msn.com/consumer/article.aspx?cp-documentid=6543296 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417222726/http://money.uk.msn.com/consumer/article.aspx?cp-documentid=6543296 |archive-date=17 April 2008 |publisher=MSN Money |access-date=5 September 2009}}</ref> og hefur leitt til vaxandi enskrar þjóðernishyggju.<ref>{{cite news |title=English nationalism "threat to UK" |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/596703.stm |work=BBC News |access-date=5 September 2009 |date=9 January 2000}}</ref> Sumir hafa því stungið upp á stofnun sérstaks ensks þings<ref>{{cite news |last=Davidson |first=Lorraine |date=3 June 2008 |title=Gordon Brown pressed on English parliament |work=The Times |location=London |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/article4061785.ece |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529115803/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/article4061785.ece |archive-date=29 May 2010}}</ref> meðan aðrir hafa mælt með því að aðeins enskir þingmenn fái að kjósa um löggjöf sem eingöngu varðar England.<ref>{{cite news |title=English votes for English laws' plan by Tories |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/english-votes-for-english-laws-plan-by-tories-857647.html |access-date=5 September 2009 |work=The Independent |location=London |first=Andrew |last=Grice |date=1 July 2008}}</ref> == Efnahagslíf == [[Mynd:City of London Skyline.jpg|thumb|350px|[[Lundúnaborg]] er miðstöð heimsefnahags.]] England er eitt af stærstu efnahagskerfum [[Evrópa|Evrópu]] og fimmta stærsta í heimi. Hagkerfi Englands notar [[engilsaxneskt haglíkan]]. Það er eitt af fjórum hagkerfum á Bretlandi, og 100 af 500 stærstum fyrirtækjum í Evrópu eru með höfuðstöðvar í [[London]]. Sem hluti Bretlands er England aðalmiðstöð fyrir efnahagsmál heimsins. England er eitt iðnvæddu landa í heimi. Aðaliðnaðasvæði eru efna- og lyfjaiðnaðir og tækniiðnaðir eins og [[geimverkfræði]], [[vopn]]aiðnaður og framleiðslu [[hugbúnaður|hugbúnaða]]. London flytur út aðallega iðnaðarvörur and flytja inn efni eins og jarðolía, te, ull, hrásykur, timbur, smjör, málmur og kjöt. Í fyrra flutti út England meira en 30.000 [[tonn]] nautakjöta eiga 75.000.000 [[breskt pund|breskra punda]]. [[Frakkland]], [[Ítalía]], [[Grikkland]], [[Holland]], [[Belgía]] og [[Spánn]] eru aðalinnflytjendur nautakjöta frá Englandi. Seðlabanki Bretlands sem setur vaxtaprósentur og kemur á peningamálastefnu er [[Englandsbanki]] í London. [[Kauphöllin í London]] er líka í borginni og er aðalkauphöllin í Bretlandi og er stærsta í Evrópu. London er alheimsleiðtogi í fjármáli, börgin er stærsta fjármálamiðstöð í Evrópu. Hefðbundnir framleiðslu- og þungaiðnaðir hafa hnignað undanfarið á Englandi eins og annars staðar á Bretlandi. Um leið hafa [[þjónustugrein]]ar orðið öllu meira mikilvægar. Til dæmis er [[ferðaþjónusta]] sjötti stærsti iðnaðurinn á Bretlandi og gaf hagkerfinu 76 milljónir breskra punda. Árið [[2002]] ræður hún 1.800.000 stöðugildi fólks eða 6,1% vinnandi íbúa. Aðalmiðstöð fyrir ferðamenn er London og börgin laðar að milljónum ferðamanna árlega. Embættislegi gjaldmiðill Bretlands er [[breskt pund]] (stundum ''sterlingspund'' eða ''GBP'', e. ''pound sterling''). == Íbúar == [[File:England counties population (crop).png|thumb|alt=Kort af Englandi þar sem sýslurnar eru litaðar með missterkum bláum lit.|Borgar- og sveitasýslur eftir mannfjölda.]] [[File:England and Wales population cartogram districts.svg|thumb|Íbúafjöldi Englands og Wales eftir stjórnsýslueiningum.]] England er langfjölmennasta land Bretlands, með yfir 56 milljón íbúa, sem eru 84% af heildarfjöldanum.<ref name="2011census"/>{{rp|12}}<ref>{{cite web |author=Office for National Statistics |author-link=Office for National Statistics |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/mid-2011-and-mid-2012/index.html |title=Population estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland&nbsp;– current datasets |publisher=statistics.gov.uk |access-date=5 October 2013|date=8 August 2013 }}</ref> Ef England væri sérstakt ríki væri það 25. fjölmennasta ríki heims miðað við árið 2005.<ref>{{cite web |last=United Nations Department of Economic and Social Affairs |author-link=United Nations Department of Economic and Social Affairs |title=World Population Prospects: Analytical Report for the 2004 |url=https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm |publisher=United Nations |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090807035831/http://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm |archive-date=7 August 2009 |url-status=dead }}</ref> [[Englendingar]] eru [[bresk þjóð]].<ref name="ethnicityengl">{{cite web |author=Office for National Statistics |author-link=Office for National Statistics |title=Ethnicity and National Identity in England and Wales 2011 |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html |publisher=Statistics.gov.uk |access-date=5 October 2013 |year=2011}}</ref> Sumar erfðarannsóknir benda til þess að 75-95% þeirra séu afkomendur landnema frá forsögulegum tíma sem fluttust þangað upprunalega frá [[Íberíuskagi|Íberíuskaga]], með um 5% framlagi [[Englar (þjóð)|Engla]] og [[Saxar|Saxa]], auk þó nokkurs framlags frá [[Norðurlönd]]unum.{{sfn|Oppenheimer|2006|p=378}}<ref>{{cite web |title=British and Irish, descendant of the Basques? |url=http://www.eitb24.com/new/en/B24_38277/life/GENETIC-STUDY-British-and-Irish-descendant-of-the-Basques/ |publisher=Eitb24.com |access-date=5 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516142837/http://www.eitb24.com/new/en/B24_38277/life/GENETIC-STUDY-British-and-Irish-descendant-of-the-Basques/ |archive-date=16 May 2011}}; {{cite news |title=What does being British mean? Ask the Spanish |url=https://www.telegraph.co.uk/scienceandtechnology/3348004/What-does-being-British-mean-Ask-the-Spanish.html |newspaper=The Daily Telegraph |location=London |access-date=5 September 2009 |first=Stephen |last=Oppenheimer |date=10 October 2006a |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090715070548/http://www.telegraph.co.uk/scienceandtechnology/3348004/What-does-being-British-mean-Ask-the-Spanish.html |archive-date=15 July 2009 }}</ref> Aðrar rannsóknir meta framlag germanskra þjóða sem allt að 50%.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/03/06/science/06brits.html |title=A United Kingdom? Maybe |last=Wade |first=Nicholas |date=6 March 2007 |newspaper=The New York Times |access-date=8 August 2009}}; {{cite journal |title=Evidence for an apartheid-like social structure in early Anglo-Saxon England |pmc=1635457 |year=2006 |volume=273 |issue=1601 |pmid=17002951 |last1=Thomas |first1=M.G. |last2=Stumpf |first2=M.P. |last3=Härke |first3=H. |pages=2651–7 |doi=10.1098/rspb.2006.3627 |journal=Proceedings: Biological Sciences}}</ref> Ýmis menningarsamfélög hafa orðið áhrifamikil á Englandi í gegnum söguna: [[Forsögulegt Bretland|forsöguleg samfélög]], [[Bretar (söguleg þjóð)|Bretar]],<ref>{{cite web |title=Roman Britons after 410 |url=http://www.britarch.ac.uk/ba/ba68/feat1.shtml |publisher=Britarch.ac.uk |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522193002/http://www.britarch.ac.uk/ba/ba68/feat1.shtml |archive-date=22 May 2009 |url-status=dead}}</ref> [[Rómaveldi]], [[Engilsaxar]],<ref>{{cite book |title=Anglo-Saxon Origins: The Reality of the Myth |url=https://books.google.com/books?id=D3GPUqysfoAC&q=Anglo-Saxon%20Origins%3A%20The%20Reality%20of%20the%20Myth&pg=PA3 |access-date=5 September 2009 |publisher=Malcolm Todd |isbn=978-1-871516-85-2 |last=Cameron |first=Keith |date=March 1994}}</ref> [[Víkingar]],<ref>{{cite news |title=Legacy of the Vikings |url=https://www.bbc.co.uk/history/trail/conquest/after_viking/legacy_vikings_01.shtml |work=BBC News |access-date=5 September 2009}}</ref> [[Gelar]] og [[Normannar]]. Samfélög brottfluttra Englendinga er víða að finna í fyrrum löndum breska heimsveldisins, sérstaklega í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], [[Kanada]], [[Ástralía|Ástralíu]], [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] og [[Nýja-Sjáland]]i.<ref>{{cite news |title=Shifting Identities&nbsp;– statistical data on ethnic identities in the US |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m4021/is_/ai_80408799 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112123723/http://findarticles.com/p/articles/mi_m4021/is_/ai_80408799 |url-status=dead |archive-date=12 January 2016 |publisher=Bnet |access-date=29 July 2009 |year=2001}}</ref> <ref>{{cite web |title=Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |publisher=Statistics Canada |access-date=29 July 2009 |date=2 April 2008 |archive-date=1 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091101151108/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Australian Population: Ethnic Origins |url=http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n4/v7n4_3price.pdf |author=Centre for Population and Urban Research, Monash University |access-date=29 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719124226/http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n4/v7n4_3price.pdf |archive-date=19 July 2011 }}</ref><ref>{{cite web |title=Inmigración británica en Chile |url=http://www.galeon.com/typepad/ |publisher=Galeon.com |access-date=29 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090822074242/http://www.galeon.com/typepad/ |archive-date=22 August 2009 |url-status=dead }}</ref> Frá lokum 20. aldar hafa margir Englendingar flust til Spánar.<ref>{{cite news |title=An Englishman's home is his casa as thousands go south |url=https://www.theguardian.com/world/2005/oct/09/spain.spain |newspaper=The Guardian |location=London |access-date=5 September 2009 |first=Jason |last=Burke |date=9 October 2005}}; {{cite news |url=https://www.theguardian.com/society/2007/nov/16/emigration |title=Record numbers leave the country for life abroad |first=Alan |last=Travis |author2=Sarah Knapton |date=16 November 2007 |newspaper=The Guardian |location=London |access-date=8 August 2009}}</ref> Þegar ''[[Dómsdagsbókin]]'' var samin árið 1086 var íbúafjöldi Englands tvær milljónir. Um 10% bjuggu þá í þéttbýli.<ref>{{cite web |author=University of Wisconsin |title=Medieval English society |url=http://history.wisc.edu/sommerville/123/123%2013%20Society.htm |access-date=14 August 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111025121640/http://history.wisc.edu/sommerville/123/123%2013%20Society.htm |archive-date=25 October 2011 |url-status=dead}}</ref> Árið 1801 var íbúafjöldinn 8,3 milljónir og árið 1901 var hann orðinn 30,5 milljónir.<ref>{{cite report |publisher=[[Office for National Statistics]] |title=Focus on People and Migration |url=http://ons.gov.uk/ons/rel/fertility-analysis/focus-on-people-and-migration/december-2005/index.html |date=7 December 2005 |chapter=Chapter 1 – The UK population: past, present and future |chapter-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/fertility-analysis/focus-on-people-and-migration/december-2005/focus-on-people-and-migration---focus-on-people-and-migration---chapter-1.pdf |access-date=16 February 2017 |format=PDF}}</ref> Efnahagslegur vöxtur í [[Suðaustur-England]]i hefur gert það að áfangastað fyrir fólksflutninga annars staðar að í Bretlandi.<ref name="ethnicityengl"/> Þó nokkur fjöldi Íra hefur líka flust til Englands.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/1224611.stm |title=One in four Britons claim Irish roots |work=BBC News |access-date=26 November 2010 |date=16 March 2001}}</ref> Hlutfall íbúa af evrópskum uppruna er 87,5%. Þar á meðal eru íbúar af þýskum<ref name="migra"/> og pólskum uppruna.<ref name="ethnicityengl"/> Innflytjendur hafa flust til Englands lengra að síðan á 6. áratugnum. Um 6% íbúa Englands tilheyra fjölskyldum sem komu upprunalega frá [[Indlandsskagi|Indlandsskaga]] ([[Indland]]i, [[Pakistan]] og [[Bangladess]]).<ref name="ethnicityengl"/><ref name="migra">{{cite news |title=British Immigration Map Revealed |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4218740.stm |work=BBC News |access-date=5 September 2009 |date=7 September 2005}}</ref> Um 0,7% íbúa eru af kínverskum uppruna.<ref name="ethnicityengl"/><ref name="migra"/> 2,9% íbúa eru þeldökkir af afrískum og karabískum uppruna, sérstaklega frá fyrrum breskum nýlendum þar.<ref name="ethnicityengl"/><ref name="migra"/> Árið 2007 tilheyrðu 22% skólabarna í Englandi minnihlutaþjóðarbrotum<ref name="Paton">{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1564365/One-fifth-of-children-from-ethnic-minorities.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1564365/One-fifth-of-children-from-ethnic-minorities.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=One fifth of children from ethnic minorities |newspaper=The Daily Telegraph |location=London |first=Graeme |last=Paton |date=1 October 2007 |access-date=14 August 2014}}</ref> og árið 2011 var fjöldi þeirra 26,5%.<ref name="Shepherd">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/education/2011/jun/22/quarter-state-school-pupils-from-ethnic-minority |title=Almost a quarter of state school pupils are from an ethnic minority |newspaper=The Guardian |location=London |first=Jessica |last=Shepherd |date=22 June 2011 |access-date=17 January 2014}}</ref> Um helmingur fólksfjölgunar milli 1991 og 2001 var vegna aðflutnings.<ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece |title=Immigration rise increases segregation in British cities |last=Leppard |first=David |date=10 April 2005 |work=The Times |location=London |access-date=8 August 2009 |archive-date=11 febrúar 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185641/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece |url-status=dead }}</ref> Deilur um þennan aðflutning eru áberandi í enskum stjórnmálum.<ref>{{cite web |title=Immigration debate hots up in England |url=http://www.dawn.com/news/821775/immigration-debate-hots-up-in-england |publisher=The Independent News Service |date=26 November 2008 |access-date=14 August 2014}}</ref> Í könnun innanríkisráðuneytisins árið 2009 sögðust 80% aðspurðra vilja takmarka aðflutning fólks.<ref>{{cite news |title=80% say cap immigration |url=http://www.express.co.uk/posts/view/115745/80-say-cap-immigration |newspaper=Daily Express |location=London |date=23 July 2009 |first=Gabriel |last=Milland |access-date=5 September 2009}}</ref> [[Hagstofa Bretlands]] áætlar að íbúum muni fjölga um 9 milljónir milli 2014 og 2039.<ref>{{cite report |title=National Population Projections: 2014-based Statistical Bulletin |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationprojections/bulletins/nationalpopulationprojections/2015-10-29 |date=29 October 2015 |publisher=Office for National Statistics}}</ref> [[Kornbretar]] eru eina þjóðarbrotið sem er upprunnið á Englandi, sem er viðurkennt af ríkisstjórn Bretlands samkvæmt [[Rammasamkomulag um vernd þjóðarbrota|Rammasamkomulagi um vernd þjóðarbrota]] frá 2014.<ref name="ReferenceB">{{cite news |title=Cornish people formally declared a national minority along with Scots, Welsh and Irish |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/cornish-people-formally-declared-a-national-minority-along-with-scots-welsh-and-irish-9278725.html |access-date=23 April 2014 |newspaper=The Independent |date=23 April 2014 |archive-date=24 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140424100108/http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/cornish-people-formally-declared-a-national-minority-along-with-scots-welsh-and-irish-9278725.html |url-status=dead }}</ref> === Tungumál === {{aðalgrein|Enska}} Enska varð til á Englandi og er aðaltungumál Englands í dag. Enska er vesturgermanskt [[indóevrópsk tungumál|indóevrópskt]] tungumál og er skylt [[Skoska|skosku]] og [[frísneska|frísnesku]]. Í sögu málsins er tímabilið fram til ársins [[1066]] nefnt [[fornenska]] en frá árinu 1066 til [[15. öld|15. aldar]] er talað um [[miðenska|miðensku]] og frá 15. öld um nútímaensku. Allt frá árinu 1066 hefur enska orðið fyrir miklum áhrifum frá latínu og frönsku, ekki síst orðaforðinn sem er nú að verulegu leyti af latneskum rótum líkt og í [[Rómönsk mál|rómönsku málunum]]. === Borgir === [[London]] er stærsta borg Bretlands og er líka [[höfuðborg]] landsins. Þær eru stærsta þéttbýli á landinu. [[Birmingham]] er önnur stærsta borgin. Aðrar stórar borgir eru [[Manchester]], [[Leeds]], [[Liverpool]], [[Newcastle]], [[Sheffield]], [[Bristol]], [[Coventry]], [[Bradford]], [[Leicester]] og [[Nottingham]]. Stærsta höfnin er [[Poole]] á suðströndinni. {|class="wikitable" |- !Röð !Þéttbýli !Fólksfjöldi<br />(manntal 2011) !Staðir !Stærri þéttbýlisstaðir |- !1 |[[Þéttbýli Stór-Lundúnasvæðisins]] |9.787.426 |67 |[[London]] |- !2 |[[Stór-Manchester]] |2.553.379 |57 |[[Manchester]], [[Salford]], [[Bolton]], [[Stockport]], [[Oldham]] |- !3 |[[Þéttbýli Vestur-Miðhéraðanna]] |2.440.986 |22 |[[Birmingham]], [[Wolverhampton]], [[Dudley]], [[Walsall]] |- !4 |[[Þéttbýli Vestur-Yorkshire]] |1.777.934 |26 |[[Leeds]], [[Bradford]], [[Huddersfield]], [[Wakefield]] |- !5 |[[Þéttbýlið Liverpool]] |864.122 |8 |[[Liverpool]], [[St Helens (Merseyside)|St Helens]], [[Bootle]], [[Huyton-with-Roby]] |- !6 |[[Þéttbýlið South-Hampshire]] |855.569 |16 |[[Southampton]], [[Portsmouth]] |- !7 |[[Tyneside]] |774.891 |25 |[[Newcastle upon Tyne]], [[North Shields]], [[South Shields]], [[Gateshead]], [[Jarrow]] |- !8 |[[Þéttbýlið Nottingham]] |729.977 |15 |[[Nottingham]], [[Beeston (Nottinghamshire)|Beeston]] og [[Stapleford (Nottinghamshire)|Stapleford]], [[Carlton, Nottinghamshire|Carlton]], [[Long Eaton]] |- !9 |[[Þéttbýlið Sheffield]] |685.368 |7 |[[Sheffield]], [[Rotherham]], [[Chapeltown (Suður-Yorkshire)|Chapeltown]], [[Mosborough]]/[[Highlane]] |- !10 |[[Þéttbýlið Bristol]] |617.280 |7 |[[Bristol]], [[Kingswood, South Gloucestershire|Kingswood]], [[Mangotsfield]], [[Stoke Gifford]] |} == Menning == {{aðalgrein|Ensk menning}} Ensk menning er breið og fjölbreytileg. Englendingar hafa spilað inn í þróun [[list]]a og [[vísindi|vísindanna]]. Margir mikilvægir vísindamenn og heimspekingar fæddust á Englandi eða hafa búið á Englandi, til dæmis [[Isaac Newton]], [[Francis Bacon (heimspekingur)|Francis Bacon]], [[Charles Darwin]], [[Ernest Rutherford]] (fæddur á [[Nýja-Sjáland]]i), [[John Locke]], [[John Stuart Mill]], [[Bertrand Russell]], [[Thomas Hobbes]] og hagfræðingar svo sem [[David Ricardo]] og [[John Maynard Keynes]]. [[Karl Marx]] skrifaði mest af ritverkum sínum í [[Manchester]]. === Matargerð === Mörg lönd telja að ensk matargerð sé gróf og einföld. Ensk matargerð umbreyttist á sjötta áratuginum undir áhrifum frá [[Indland]]i og [[Kína]] sem fylgdu innflytjendum. Dæmi af hefðbundnum enskum mat eru: [[Mynd:English Breakfast.jpg|thumb|180px|Enskur morgunverður]] {{dálkar |width= | col1 = * [[Eplabaka]] * [[Bjúgu og stappa]] * [[Bedfordshire clanger]] * [[Bubble and Squeak]] * [[Kornbresk kjötbaka]] * [[Bústaðarbaka]] * [[Devonshire rjómaté]] * [[Fiskur og franskar]] | col2width = | col2 = * [[Enskur morgunverður]] * [[Kjötsósa|Kjötsósur]] * [[Hlaupaáll]] * [[Lancashire grýta]] * [[Lincolnshire bjúga|Lincolnshire bjúgu]] * [[Kjötbaka|Kjötbökur]] * [[Baka og stappa]] * [[Ploughmans hádegisverður]] | col3 = * [[Svínabaka|Svínabökur]] * [[Scouse]] * [[Smalabaka]] * [[Spotted Dick]] * [[Nýrnabaka]] * [[Sunnudagssteik]]ur * [[Toad in the hole]] * [[Yorkshire pudding]] }} === Verkfræði === England er fæðingarstaður [[Iðnbyltingin|Iðnbyltingarinnar]] og margir uppfinningamenn bjuggu á Englandi á [[18. öld|18.]] og [[19. öld]]. Frægir verkfræðingar eru til dæmis [[Isambard Kingdom Brunel]], [[Charles Babbage]], [[Tim Berners-Lee]], [[John Dalton]], [[James Dyson]], [[Michael Faraday]], [[Robert Hooke]], [[Robert Stephenson]], [[Joseph Swan]] og [[Alan Turing]]. === Vísindi og heimspeki === [[Mynd:Charles Darwin aged 51.jpg|thumb|right|[[Charles Darwin]].]] Meðal mikilhæfra vísindamanna frá Englandi má nefna [[Isaac Newton]], [[Michael Faraday]], [[Robert Hooke]], [[Robert Boyle]], [[Joseph Priestley]], [[J. J. Thomson]], [[Charles Babbage]], [[Charles Darwin]], [[Stephen Hawking]], [[Christopher Wren]], [[Alan Turing]], [[Francis Crick]], [[Joseph Lister]], [[Tim Berners-Lee]], [[Andrew Wiles]] og [[Richard Dawkins]]. Enskir heimspekingar áttu ríkan þátt í að móta vestræna heimspeki. Þar má nefna [[William af Ockham]], [[Francis Bacon (heimspekingur)|Francis Bacon]], [[Thomas Hobbes]], [[John Locke]], [[Jeremy Bentham]], [[Thomas Paine]], [[John Stuart Mill]], [[Herbert Spencer]], [[Bertrand Russell]], [[G.E. Moore]], [[A.J. Ayer]], [[Gilbert Ryle]], [[J.L. Austin]], [[G.E.M. Anscombe]] og [[Bernard Williams]]. === Bókmenntir === [[Mynd:CHANDOS3.jpg|thumb|upright|right|Leikskáld [[William Shakespeare]].]] Saga enskra bókmennta er rótgróin. Margir [[rithöfundur|rithöfundar]] eru frá Englandi til dæmis leikskáldin [[William Shakespeare]], [[Christopher Marlowe]], [[Ben Jonson]] og [[John Webster]], til viðbótar rithöfundarnir [[Daniel Defoe]], [[Henry Fielding]], [[Jane Austen]], [[William Makepeace Thackeray]], [[Charlotte Brontë]], [[Emily Brontë]], [[J.R.R. Tolkien]], [[Charles Dickens]], [[Mary Shelley]], [[H. G. Wells]], [[George Eliot]], [[Rudyard Kipling]], [[D.H. Lawrence]], [[E.M. Forster]], [[Virginia Woolf]], [[George Orwell]] og [[Harold Pinter]]. [[J.K. Rowling]], [[Enid Blyton]] og [[Agatha Christie]] eru rithöfundar sem hafa orðið frægir á [[20. öld]]. === Tónlist === Tónskáld frá Englandi eru ekki eins fræg og rithöfundarnir þaðan. Flytjendur eins og [[Bítlarnir]], [[Led Zeppelin]], [[Pink Floyd]], [[Elton John]], [[Queen]] og [[The Rolling Stones]] eru meðal þeirra sem hafa selt mest af plötum í heiminum. England er einnig fæðingarstaður margra [[tónlistarstefna]] til dæmis [[harðrokk]]s, [[þungarokk]]s, [[Britpop]]s, [[glamrokk]]s, [[drum and bass]], [[framsækið rokk|framsækins rokks]], [[pönk]]s, [[gotneskt rokk|gotnesks rokks]] og [[triphop]]s. == Tilvísanir == {{Reflist}} == Heimildir == * {{Cite book |last=Colley |first=Linda |url=https://archive.org/details/britonsforgingna0000coll |title=Britons: Forging the Nation, 1701–1837 |publisher=Yale University Press |date=1992 |isbn=978-0-300-05737-9 |author-link=Linda Colley}} * {{Cite book |last=Crofton |first=Ian |title=The Kings and Queens of England |publisher=Quercus |date=2007 |isbn=978-1-84724-065-1}} * {{Cite book |last=Crouch |first=David |url=https://archive.org/details/isbn_9781852855956 |title=Normans: The History of a Dynasty |publisher=Hambledon Continuum |date=2006 |isbn=978-1-85285-595-6 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Crystal |first=David |url=https://archive.org/details/storiesofenglish00crys |title=The Stories of English |publisher=The Overlook Press |date=2004 |isbn=978-1-58567-601-9 |author-link=David Crystal}} * {{Cite book |last=Fowler |first=Kenneth |url=https://archive.org/details/ageofplantagenet0000fowl |title=The Age of Plantagenet and Valois: The Struggle for Supremacy, 1328–1498 |publisher=Putnam |date=1967 |isbn=978-0-236-30832-3 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Gallagher |first=Michael |title=The United Kingdom Today |publisher=Franklin Watts |date=2006 |isbn=978-0-7496-6488-6 |location=London}} * {{Cite book |last=Goldberg |first=Jeremy |title=The Black Death in England |publisher=Paul Watkins |date=1996 |isbn=978-1-871615-56-2 |editor-last=Mark Ormrod & P.G. Lindley |location=Stamford |chapter=Introduction |author-link=Jeremy Goldberg}} * {{Cite book |last=Kirby |first=D.P. |title=The earliest English kings |publisher=Routledge |date=2000 |isbn=978-0-415-24210-3}} * {{Cite book |last=Molyneaux |first=George |title=The Formation of the English Kingdom in the Tenth Century |url=https://archive.org/details/formationofengli0000moly |publisher=Oxford University Press |date=2015 |isbn=978-0-19-871791-1}} * {{Cite book |last=Rankov |first=Boris |title=The Praetorian Guard |url=https://archive.org/details/praetorianguard0000rank |publisher=Osprey Publishing |date=1994 |isbn=978-1-85532-361-2}} * {{Cite book |last=Reitan |first=Earl Aaron |title=The Thatcher Revolution |publisher=Rowman & Littlefield |date=2003 |isbn=978-0-7425-2203-9}} * {{Cite book |last=Oppenheimer |first=Stephen |url=https://archive.org/details/isbn_9780786718900 |title=Origins of the British |publisher=Carroll & Graf |date=2006 |isbn=978-0-7867-1890-0 |author-link=Stephen Oppenheimer}} * {{Cite book |last=Wright |first=Kevin J |url=https://archive.org/details/christiantravelp0000wrig |title=The Christian Travel Planner |publisher=Thomas Nelson Inc |date=2008 |isbn=978-1-4016-0374-8 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Ziegler |first=Philip |title=The Black Death |url=https://archive.org/details/blackdeath00unse |publisher=Sutton Publishing Ltd. |date=2003 |isbn=978-0-7509-3202-8 |edition=New |location=Sutton |author-link=Philip Ziegler}} == Tenglar == {{Wiktionary|England}} * [https://www.ons.gov.uk/ Office for National Statistics] - Hagstofa Bretlands. * [https://visitengland.com/ ''Visit England''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305164945/https://www.visitengland.com/ |date=2023-03-05 }} — Vefur frá Ferðamálaráði Bretlands. * [https://www.gov.uk/ Opinber vefur ríkisstjórnar Bretlands]. * [https://bbc.co.uk/england/ Fréttir frá Englandi á vef BBC]. * [https://www.gov.uk/government/organisations/natural-england Natural England] — náttúrufræðistofnun Englands. * [https://www.english-heritage.org.uk/ English Heritage] — félag um enskan menningararf. * {{Vísindavefurinn|14634|Hversu gamalt er England og hvernig myndaðist það?}} {{Evrópa}} [[Flokkur:England| ]] 8asibym52pc9ec6g9b0ese0r6inju7f 0 11460 1959177 1944418 2026-04-07T17:31:45Z Berserkur 10188 1959177 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} [[Mynd:Siege de Sancerre early 17th century Claude Chastillon.jpg|thumb|right|Umsátrið um virkisborgina [[Sancerre]].]] [[Mynd:Jeanne-albret-navarre.jpg|thumb|right|[[Jóhanna 3., drottning Navarra|Jóhanna 3.]], drottning Navarra.]] Árið '''1572''' (MDLXXII í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 72. ár 16. aldar og [[hlaupár]] sem hófst á [[þriðjudagur|þriðjudegi]] samkvæmt [[júlíska tímatalið|júlíska tímatalinu]]. == Á Íslandi == * [[Ormur Sturluson|Ormi Sturlusyni]] var vikið úr lögmannsembætti í annað sinn. ===Fædd=== ===Dáin=== ===Opinberar aftökur=== * Sigríður Guðmundardóttir var tekin af lífi á Kópavogsþingi fyrir dulsmál.<ref>Upplýsingar um aftökur sóttar á vef rannsóknarverkefnisins ''Dysjar hinna dauðu'', þá ekki síst skrá á slóðinni https://dhd.hi.is/gogn/Info.pdf, sótt 15.2.20202.</ref> == Erlendis == * [[13. maí]] - [[Gregoríus 13.]] (Ugo Boncompagni) varð páfi. * [[9. júní]] - [[Hinrik 4. Frakkakonungur|Hinrik 3.]] varð konungur [[Konungsríkið Navarra|Navarra]]. * [[4. júlí]] - [[Áttatíu ára stríðið]]: Borgarráð [[Haarlem]] gekk til liðs við andspyrnuna gegn Spánarkonungi. Síðar sátu Spánverjar um borgina í 8 mánuði. * [[20. júlí]] - [[Friðrik 2. Danakonungur]] gekk að eiga frænku sína, [[Soffía af Mecklenburg|Soffíu af Mecklenburg]]. * [[19. ágúst]] - [[Hinrik 4. Frakkakonungur|Hinrik 3.]] af Navarra giftist [[Margrét af Valois|Margréti af Valois]], systur [[Karl 9. Frakkakonungur|Karls 9.]] Frakkakonungs. * [[24. ágúst]] - [[Bartólómeusarvígin]] í [[París]]. [[Kaþólsk trú|Kaþólikkar]] myrtu þúsundir [[húgenottar|húgenotta]] samkvæmt skipun [[Karl 9. Frakkakonungur|Karls 9.]]. [[Hinrik 4. Frakkakonungur|Hinrik]] Navarrakonungur, mágur konungs, slapp naumlega. * [[24. september]] - [[Tupac Amaru]] og aðrir [[Inkar|Inkaleiðtogar]] voru teknir af lífi að skupun spænska landstjórans [[Francisco de Toledo]]. [[Inkaveldið]] leið undir lok. * [[2. október]] - Spánverjar réðust á borgina [[Mechelen]] (nú í Belgíu) og drápu, rændu og nauðguðu borgarbúum. Síðar drápu þeir nær alla íbúa bæjanna Zutphen og Naarden. * [[9. nóvember]] - [[Umsátrið um Sancerre]] hófst. Kaþólikkar settust um Sancerre, virkisborg í Mið-Frakklandi sem [[húgenottar]] réðu. Umsátrið stóð í nærri átta mánuði. * [[10. desember]] - Portúgalar skipti [[Brasilía|Brasilíu]] í tvær nýlendur með landstjóra í [[Rio de Janeiro]] og [[Bahia]]. * [[Poul Huitfeldt]] var gerður að fyrsta [[Ríkisstjórar Noregs|ríkisstjóranum í Noregi]]. ===Fædd=== * [[7. mars]] - [[Johann Bayer]], þýskur stjörnufræðingur (d. [[1625]]). * [[31. mars]] - [[John Donne]], enskur rithöfundur (d. [[1631]]). * [[11. júní]] - [[Ben Jonson]], enskt leikskáld (d. [[1637]]). * [[31. desember]] - [[Yōzei annar]], Japanskeisari (d. [[1617]]) ===Ódagsett=== * [[Cornelius Drebbel]], hollenskur uppfinningamaður (d. [[1633]]). * [[Bartholomew Gosnold]], enskur landkönnuður og sjóræningi (d. [[1607]]). * [[Susenyos]], Eþíópíukeisari (d. [[1632]]). ===Dáin=== * [[1. maí]] - Heilagur [[Píus 5.]] páfi (f. [[1504]]). * [[9. júní]] - [[Jóhanna 3., drottning Navarra|Jóhanna 3.]], drottning [[Konungsríkið Navarra|Navarra]] og móðir [[Hinrik 4. Frakkakonungur|Hinriks 4.]] Frakkakonungs (f. [[1528]]). * [[24. ágúst]] - [[Gaspard de Coligny]], franskur húgenottaleiðtogi (f. [[1519]]) * [[24. september]] - [[Túpac Amaru]], síðasti leiðtogi [[Inkar|Inkanna]]. == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:1572]] [[Flokkur:1571-1580]] jyf9izjq2mhbey60k5jr0firaqa2zfw 0 11779 1959173 1903098 2026-04-07T17:04:38Z Berserkur 10188 uppfæri 1959173 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn_á_frummáli = Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam | nafn = Sósíalíska lýðveldið Víetnam | nafn_í_eignarfalli = Víetnams | kjörorð = Độc lập, tự do, hạnh phúc | kjörorð_tungumál = víetnamska | kjörorð_þýðing = Sjálfstæði, frelsi, hamingja | þjóðsöngur = [[Tiến Quân Ca]] | fáni = Flag of Vietnam.svg | skjaldarmerki = Emblem of Vietnam.svg | staðsetningarkort = Vietnam_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[Hanoí]] | tungumál = [[víetnamska]] | stjórnarfar = [[kommúnismi|kommúnískt]] [[flokksræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Aðalritari Kommúnistaflokks Víetnams|Aðalritari]] | nafn_leiðtoga1 = [[Tô Lâm]] | titill_leiðtoga2 = [[Forseti Víetnams|Forseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[Tô Lâm]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Víetnams|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga3 = [[Lê Minh Hưng]] | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá [[Frakkland]]i | atburður1 = Yfirlýst | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning1 = 2. september 1945 | dagsetning2 = 21. júlí 1954 | flatarmál = 331.699 | stærðarsæti = 66 | hlutfall_vatns = 6,38 | fólksfjöldi = 100.000.000 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 16 | íbúar_á_ferkílómetra = 295 | VLF_ár = 2020 | VLF = 1.047,318 | VLF_sæti = 23 | VLF_á_mann = 10.755 | VLF_á_mann_sæti = 106 | VÞL = {{hækkun}} 0.708 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 117 | gjaldmiðill = [[Dong]] (VND) | tímabelti = [[UTC]]+7 | tld = vn | símakóði = 84 }} '''Víetnam''' er land í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] með landamæri að [[Alþýðulýðveldið Kína|Alþýðulýðveldinu Kína]] í norðri, [[Laos]] í norðvestri og [[Kambódía|Kambódíu]] í suðvestri, og strandlengju að [[Suður-Kínahaf]]i í austri. Landhelgi Víetnams nær auk þess að landhelgi [[Taíland]]s í vestri, [[Indónesía|Indónesíu]], [[Filippseyjar|Filippseyja]] og [[Malasía|Malasíu]] í suðri og suðaustri. Víetnam er yfir 330 þúsund ferkílómetrar að stærð og nær yfir austurströnd [[Indókína]]. Landið skiptist í 58 sýslur og 5 sveitarfélög. Íbúar landsins voru 100 milljónir árið [[2023]], sem gerir það að 15. fjölmennasta ríki heims. Höfuðborg Víetnams er [[Hanoí]], en stærsta borgin er [[Ho Chi Minh-borg]] sem áður hét Saígon. Fornleifafundir benda til þess að mannvist hafi hafist í Víetnam á [[fornsteinöld]]. Þjóðflokkar sem bjuggu í [[Rauðá]]rdal og nærliggjandi strandhéruðum urðu hluti af ríki [[Hanveldið|Hanveldisins]] í Kína á 2. öld f.o.t. Næstu þúsund árin var Víetnam hluti af kínverska keisaraveldinu. Fyrstu sjálfstæðu konungsríkin urðu til á 10. öld. Þau stækkuðu smám saman í suður, þar til [[Frakkland|Frakkar]] lögðu landið undir sig á 19. öld og Víetnam varð hluti af [[Franska Indókína]]. Nútímaríkið Víetnam varð til þegar íbúar þar lýstu yfir sjálfstæði eftir að [[hernám Japana í Víetnam|hernámi Japana]] lauk 1945. Frakkar reyndu að halda völdum en Víetnamar sigruðu þá í [[Fyrsta stríðið í Indókína|Fyrsta stríðinu í Indókína]] sem lauk 1954. Eftir það klofnaði landið í tvennt: [[Norður-Víetnam]] með kommúnistastjórn, og [[Suður-Víetnam]] með andkommúníska stjórn. Átök milli ríkjanna tveggja leiddu til [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðsins]] þar sem [[Bandaríkjaher]] beitti sér til stuðnings stjórninni í Suður-Víetnam, en beið ósigur. Stjórn Norður-Víetnam sameinaði landið í eitt Víetnam árið 1975. Eftir sigur kommúnistastjórnarinnar var landið lengi vel einangrað á alþjóðavettvangi. Árið 1986 hóf [[Kommúnistaflokkur Víetnams]] röð umbóta sem áttu þátt í að bæta stöðu Víetnams efnahagslega og pólitískt. Síðan þá hefur vöxtur verið hraður og landið oft í efstu sætum ríkja með mestan hagvöxt á heimsvísu. Víetnam er stórveldi í sínum heimshluta og er flokkað sem miðveldi.<ref>{{vefheimild|höfundur=Lowy Institute|ár=2020|titill=Asia Power Index 2020 Edition: Vietnam|útgefandi=Lowy Institute|url=https://power.lowyinstitute.org/countries/vietnam/}}</ref><ref>{{vefheimild|höfundur=Le Dinh Tinh; Hoang Long|ár=2019|titill=Middle Powers, Joining Together: The Case of Vietnam and Australia|útgefandi=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2019/08/middle-powers-joining-together-the-case-of-vietnam-and-australia/}}</ref> Landið á aðild að fjölda alþjóðastofnana og ríkjasamtaka, þar á meðal [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samband Suðaustur-Asíuríkja|Sambandi Suðaustur-Asíuríkja]], [[Efnahagssamstarf Asíu- og Kyrrahafsríkjanna|Efnahagssamstarfi Asíu- og Kyrrahafsríkjanna]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]], [[RCEP]] og [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni. Víetnam hefur tvisvar tekið sæti í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]]. Víetnam var flokkað sem [[þróunarland]] af Sameinuðu þjóðunum til 2019 og Bandaríkjunum til 2020.<ref>{{vefheimild|höfundur=VnExpress|titill=US delisting of Vietnam as developing nation no big deal - VnExpress International|útgefandi=VnExpress International – Latest news, business, travel and analysis from Vietnam|skoðað=17. maí 2021|url=https://e.vnexpress.net/news/business/economy/us-delisting-of-vietnam-as-developing-nation-no-big-deal-4058934.html}}</ref> [[Spilling]], þar á meðal útbreidd [[mútur|mútuþægni]], er stórvandamál í Víetnam.<ref>{{Cite journal|last=Pham|first=Andrew T|date=2011|title=The Returning Diaspora: Analyzing overseas Vietnamese (Viet Kieu) Contributions toward Vietnam's Economic Growth|url=http://www.depocenwp.org/upload/pubs/AndrewPham/VK%20contributions%20to%20VN%20growth_APham_DEPOCENWP.pdf|journal=Working Paper Series No|pages=1–39}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Dang|first=Thuy Vo|date=2005-01-01|title=The Cultural Work of Anticommunism in the San Diego Vietnamese American Community|url=https://doi.org/10.17953/amer.31.2.t80283284556j378|journal=Amerasia Journal|volume=31|issue=2|pages=64–86|doi=10.17953/amer.31.2.t80283284556j378|s2cid=146428400|issn=0044-7471}}</ref> Kannanir frá 2005 og 2010 sýndu að íbúar í þéttbýli mátu gagnsæi sem mjög lítið, og að mútugreiðslur til embættismanna og starfsfólks í heilbrigðisgeirum og opinberri þjónustu voru mjög útbreiddar. Peningagreiðslur í [[rautt umslag|rauðum umslögum]], sem eru algengar sem óformlegt greiðslukerfi í kringum hátíðir, urðu útbreiddar í heilbrigðiskerfinu eftir tilraunir til markaðsvæðingar eftir 1986. Aðgerðir gegn spillingu hafa bætt ástandið, en þrátt fyrir það var það enn metið mjög slæmt milli 2015 og 2017.<ref>{{Cite web|title=Vietnam Corruption Report|url=https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/vietnam/|access-date=2021-05-17|website=GAN Integrity|archive-date=2021-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517164811/https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/vietnam/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Overview of corruption and anti-corruption in Vietnam|url=https://www.transparency.org/files/content/corruptionqas/315_Overview_of_corruption_and_anti-corruption_in_Vietnam.pdf|url-status=dead|website=transparency.org|access-date=2021-07-05|archive-date=2021-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517164811/https://www.transparency.org/files/content/corruptionqas/315_Overview_of_corruption_and_anti-corruption_in_Vietnam.pdf}}</ref> Öflugra átak gegn spillingu á að eiga sér stað milli 2021 og 2025.<ref>{{Cite web|title=State President targets stronger push against corruption in 2021-25 period|url=http://hanoitimes.vn/state-president-targets-stronger-push-against-corruption-in-2021-25-period-316713.html|access-date=2021-05-17|website=hanoitimes.vn}}</ref> ==Heiti== Nafnið ''Việt Nam'' (越南) er útgáfa heitisins ''Nam Việt'' (南越, sem merkir bókstaflega „Suður-Việt“) sem til eru heimildir um frá valdatíð [[Triệu-ætt]]ar á 2. öld f.o.t.<ref>{{Bókaheimild|höfundur=Woods, L. Shelton|ár=2002|titill=Vietnam: a global studies handbook|bls=38}}</ref> Orðið ''Việt'' (''Yue'') var upphaflega ritað í [[miðkínverska|miðkínversku]] með tákninu 戉 sem táknar exi (samhljóma orð), í bein- og bronsáletrunum frá [[Sjangveldið|Sjangveldinu]] um 1200 f.o.t., en síðar með tákninu 越.<ref>{{Cite journal|last1=Norman|first1=Jerry|last2=Mei|first2=Tsu-lin|year=1976|title=The Austroasiatics in Ancient South China: Some Lexical Evidence|journal=Monumenta Serica|volume=32|pages=274–301}}</ref> Á þeim tíma vísaði það til höfðingja eða þjóðflokks norðvestan við Sjangveldið.<ref>{{Cite journal|last=Meacham|first=William|year=1996|title=Defining the Hundred Yue|journal=Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association|volume=15|pages=93–100}}</ref> Snemma á 8. öld f.o.t. var þjóðflokkur sem bjó um miðbik [[Jangtse]] kallaður ''Yangyue'', sem síðar var notað yfir íbúa sem bjuggu sunnar. Milli 7. og 4. aldar f.o.t. vísaði orðið Yue/Việt til íbúa ríkisins [[Yue (ríki)|Yue]] neðar við Jangtse. Frá 3. öld f.o.t. var hugtakið notað yfir þjóðir sem ekki töluðu kínversku og bjuggu í Suður-Kína og Norður-Víetnam, sérstaklega þjóðirnar [[Minyue]], [[Ouyue]], Luoyue ([[Lạc Việt]] á víetnömsku), sem líka voru kallaðar ''Baiyue'' (Bách Việt, „hundrað Yue“, á víetnömsku). Baiyue/Bách Việt kemur fyrst fyrir í annálnum ''[[Lüshi Chunqiu]]'' sem var tekinn saman um 239 f.o.t.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Knoblock, John; Riegel, Jeffrey|ár=2001|titill=The Annals of Lü Buwei|útgefandi=Stanford University Press}}</ref> Á 17. og 18. öld töluðu víetnamskir menntamenn um sjálfa sig sem ''nguoi Viet'' („Víetþjóðina“) eða ''nguoi Nam'' („suðurþjóðina“).<ref>{{bókaheimild|höfundur=Lieberman, Victor|ár=2003|titill=Strange Parallels: Integration of the Mainland Southeast Asia in Global Context, c. 800-1830. Volume 1|útgefandi=Cambridge University Press}}</ref> Elstu heimildir um ritháttinn ''Việt Nam'' (越南) eru í 16. aldar kvæðinu ''[[Sấm Trạng Trình]]''. Hann kemur líka fyrir á 12 steintöflum frá 16. og 17. öld, þar á meðal einni í Bao Lam-hofinu í [[Hải Phòng]] sem er frá árinu 1558.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Phan, Khoang|ár=1976|titill=Việt sử: xứ đàng trong, 1558–1777. Cuộc nam-tié̂n của dân-tộc Việt-Nam. Nhà Sách Khai Trí|tungumál=víetnamska|útgefandi=University of Michigan}}</ref> Árið 1802 stofnaði [[Nguyễn Phúc Ánh]], sem síðar varð [[Gia Long]] keisari, [[Nguyễn-ætt]]. Hann óskaði eftir því við [[Jiaqing keisari|Jiaqing Kínakeisara]] að hann fengi titilinn „konungur Nam Việt/Nanyue“. Keisarinn hafnaði því þar sem nafnið gat vísað til hins forna Nanyue sem náði líka yfir kínversku héruðin [[Guangxi]] og [[Guangdong]]. Keisarinn ákvað því að nota heldur ritháttinn ''Việt Nam''.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Ooi, Keat Gin|ár=2004|titill=Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor}}</ref> Frá 1804 til 1813 notaði keisarinn Gia Long því nafnið Vietnam. Snemma á 20. öld var þetta nafn endurvakið í bókinni ''Yuènán Wángguó Shǐ'' eftir sjálfstæðisleiðtogann [[Phan Bội Châu]] og víetnamski þjóðernisflokkurinn [[Việt Nam Quốc Dân Đảng]] tók það líka upp. Fram til 1945 var landið oftast kallað Annam, en það ár tók keisarastjórnin í [[Huế]] upp nafnið ''Việt Nam''.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Tonnesson, Stein; Antlov, Hans|ár=1996|titill=Asian Forms of the Nation|útgefandi=Routledge}}</ref> ==Saga== [[Mynd:DrumFromSongDaVietnamDongSonIICultureMid1stMilleniumBCEBronze.jpg|thumb|right|Đông Sơn-bronstromma.]] Elstu menjar um mannabyggð í Víetnam eru frá [[Fornsteinöld]]. Steingervingar tengdir ''[[Homo erectus]]'' hafa fundist í hellum í [[Lạng Sơn]] og [[Nghệ An]] í Norður-Víetnam. Elstu leifar frá ''[[Homo sapiens]]'' í Víetnam eru frá [[Miðpleistósen]]. Tennur úr ''Homo sapiens'' frá [[Síðpleistósen]] hafa fundist í Dong Can, og frá [[Árhólósen]] frá Mai Da Dieu, Lang Gao og Lang Cuom. Um árið 1000 f.o.t. varð [[hrísgrjón]]arækt á [[flæðiakur|flæðiökrum]] grundvöllur [[Đông Sơn-menningin|Đông Sơn-menningarinnar]] sem er þekktust fyrir íburðarmiklar steyptar bronstrommur. Um þetta leyti komu fram víetnömsku ríkin [[Văn Lang]] og [[Âu Lạc]] og áhrifa þeirra gætti víða í Suðaustur-Asíu, meðal annar á [[Malajaeyjar|Malajaeyjum]] allt 1. árþúsundið f.o.t. ===Konungsveldin=== [[Hồng Bàng-veldið]] þar sem [[Hùng-konungar]] ríktu er goðsagnakennt fyrsta konungsveldi Víetnams og sagt stofnað árið 2879 f.o.t. Árið 257 f.o.t. var síðasti Hùng-konungurinn sigraður af Thục Phán. Hann sameinaði [[Lạc Việt]] og [[Âu Việt]] í eitt [[Âu Lạc]] og tók sér konungsheitið [[An Dương Vương]]. Árið 179 f.o.t. sigraði kínverski herforinginn [[Zhao Tuo]] An Dương Vương og lagði Âu Lạc undir [[Nanyue]]. [[Hanveldið]] lagði síðan Nanyue undir sig í kjölfar [[Stríð Han og Nanyue|stríðs Han og Nanyue]] árið 111 f.o.t. Næstu þúsund árin var landið sem í dag er Norður-Víetnam undir yfirráðum Kína. Tímabundnar uppreisnir voru gerðar undir forystu [[Trưng-systur|Trưng-systra]] og [[lafði Triệu]], og landið fékk sjálfstæði um tíma sem [[Vạn Xuân]] milli 544 og 602. Snemma á 10. öld naut landið sjálfræðis undir stjórn [[Khúc-ætt]]ar. Árið 938 sigraði víetnamski lávarðurinn [[Ngô Quyền]] her Kínverja frá [[Suður-Han]] við [[Bạch Đằng]] og landið fékk fullt sjálfstæði í kjölfarið sem Đại Việt (Mikla-Víet). Eftir það gekk landið í gegnum blómaskeið undir [[Lý-ætt]] og [[Trần-ætt]]. Á tíma Trần-ættar hratt landið þremur innrásartilraunum [[Mongólar|Mongóla]]. Á sama tíma blómstraði [[Mahayana-búddismi]] í landinu og varð ríkistrú. Kínverska [[Mingveldið]] lagði landið undir sig um stutt skeið eftir sigur á [[Hồ-ætt]] en endurheimti sjálfstæðið undir [[Lê-ætt]]. Á þessum tíma stækkaði Víetnam smám saman til suðurs og lagði að lokum [[Champa]] undir sig auk hluta [[Kmeraveldið|Kmeraveldisins]]. Frá 16. öld einkenndist stjórn landsins af innri átökum. [[Mạc-ætt]] hóf átök við Lê-ætt og eftir að sigur vannst á Mạc-ætt var Lê-ætt aðeins endurreist að nafninu til. Raunveruleg völd voru í höndum [[Trịnh-lávarðarnir|Trịnh-lávarðanna]] í Norður-Víetnam og [[Nguyễn-lávarðarnir|Nguyễn-lávarðanna]] í suðri sem tókust á um völdin í landinu í fjóra áratugi. Samið var um frið og skiptingu landsins á [[1671-1680|8. áratug 17. aldar]]. Á þessum tíma stækkuðu Nguyễn-lávarðarnir veldi sitt í suður svo það náði yfir árósa Mekong, miðhálendið og lönd Kmera vestan við árósana. Skiptingu landsins lauk öld síðar þegar [[Tây Sơn-bræður]] sameinuðu löndin tvö um stutt skeið, þar til [[Nguyễn Ánh]] sigraði þá með aðstoð Frakka. Hann tók sér keisaranafnið [[Gia Long]] og stofnaði [[Nguyễn-veldið]] árið 1802. ===Franska Indókína=== Fyrstu Evrópubúarnir sem áttu í viðskiptum við Víetnam voru Portúgalar sem komu þangað á 16. öld. Eftir að hafa stofnað nýlendur í [[Makaó]] og [[Nagasaki]] hófu þeir verslun í [[Hội An]] um miðbik Víetnam. [[Jesúítar]] stunduðu trúboð í Víetnam á 17. öld. [[Hollenska Austur-Indíafélagið]] og [[Breska Austur-Indíafélagið]] reyndu að koma sér fyrir í Víetnam en gekk illa vegna átaka við íbúa. Franskir kaupmenn stunduðu verslun við Víetnam milli 1615 og 1753. Fyrstu frönsku trúboðarnir komu til landsins árið 1658. Brátt bættust spænskir [[Dóminikanareglan|Dóminikanar]] og [[Fransiskanareglan|Fransiskanar]] í hópinn. Víetnömsk yfirvöld tóku að líta á þetta trúboð sem ógnun og handtóku nokkra kaþólska trúboða 1843. [[Franski sjóherinn]] fékk þá leyfi til hernaðaraðgerða til að frelsa trúboðana. Milli 1859 og 1885 unnu Frakkar nokkra hernaðarsigra á Víetnömum og lögðu Suður-Víetnam undir sig 1867. Eftir það hóf [[Văn Thân-hreyfingin]] aðgerðir gegn kaþólikkum í Mið- og Norður-Víetnam. Um 1884 var nánast allt landið á valdi Frakka. Þeir skiptu því í þrennt: [[Cochinchine]] (Suður-Víetnam) [[Annam]] (Mið-Víetnam) og [[Tonkin]] (Norður-Víetnam). Þessi þrjú landsvæði voru formlega sameinuð [[Franska Indókína]] árið 1887. Stjórn Frakka olli miklum stjórnarfarslegum breytingum á samfélagi Víetnama, sérstaklega með vestrænu menntakerfi. Flestir Frakkar settust að í Suður-Víetnam og í borgunum [[Saígon]] og [[Hanoí]]. [[Cần Vương-hreyfingin]] barðist gegn yfirráðum Frakka og myrti um þriðjung allra kristinna Víetnama áður en hún var sigruð árið 1890 í kjölfar víðtækra hefndaraðgerða. [[Thái Nguyên-uppreisnin]] var líka barin niður af hörku. Frakkar komu upp [[plantekra|plantekrum]] sem ræktuðu [[tóbak]], [[indigó]], [[te]] og [[kaffi]] um leið og þeir hunsuðu kröfur landsmanna um aukna sjálfstjórn. Þjóðernishreyfing varð til í upphafi 20. aldar með leiðtogum á borð við [[Phan Bội Châu]], [[Phan Châu Trinh]], [[Phan Đình Phùng]], [[Hàm Nghi]] keisara og [[Hồ Chí Minh]] sem kölluðu eftir sjálfstæði. [[Víetnamski þjóðernisflokkurinn]] blés til [[Yên Bái-uppreisnin|Yên Bái-uppreisnarinnar]] árið 1930 sem Frakkar börðu niður. Uppreisnin leiddi til klofnings innan hreyfingarinnar og margir leiðtogar hennar tóku að aðhyllast [[Kommúnismi|kommúnisma]]. Frakkar héldu yfirráðum sínum í Indókína fram að [[síðari heimsstyrjöld]] þegar [[Japan]]ar réðust inn í Frönsku Indókína í [[Kyrrahafsstríðið|Kyrrahafsstríðinu]] 1940. Japanar leyfðu frönskum stjórnvöldum sem voru hliðholl [[Vichy-stjórnin]]ni í Frakklandi að starfa áfram í landinu gegn því að fá að setja heri sína þar niður og nýta náttúruauðlindir landsins. Japanar tóku alveg yfir stjórn landsins í mars 1945. Í kjölfarið fylgdi [[hungursneyðin í Víetnam 1945]] sem olli dauða tveggja milljóna manna. ===Fyrsta stríðið í Indókína=== {{aðalgrein|Fyrsta stríðið í Indókína}} [[Mynd:French_Indochina_post_partition.png|thumb|right|Skipting Franska Indókína eftir Genfarráðstefnuna 1954.]] Árið 1941 var [[Việt Minh]]-hreyfingin stofnuð undir stjórn Hồ Chí Minh. Hreyfingin sóttist eftir sjálfstæði frá Frökkum og endalokum hernáms Japana. Eftir ósigur Japans og hrun leppstjórnar þeirra í Víetnam í ágúst 1945 upphófst ofbeldisalda í landinu. Việt Minh lagði Hanoí undir sig og lýsti yfir stofnun starfsstjórnar sem aftur lýsti yfir sjálfstæði 2. september. Í júlí 1945 ákváðu [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöld)|Bandamenn]] að skipta Indókína við 16. breiddargráðu til að [[Chiang Kai-shek]] gæti tekið við uppgjöf Japana í norðurhlutanum og [[Mountbatten lávarður]] gert það sama í suðurhlutanum. Bandamenn samþykktu að Frakkar fengju yfirráð yfir Indókína að nýju. Indverskar hersveitir á vegum Breta og [[Suðurher Japana]] voru notuð til að viðhalda lögum og reglu og aðstoða Frakka við að taka stjórnina í sínar hendur. Hồ Chí Minh ákvað að forðast bein átök við Frakka, óskaði eftir því að franskir embættismenn hyrfu frá landinu og að franskir kennarar aðstoðuðu stjórnina við að byggja upp nútímalegt menntakerfi. [[Starfsstjórn Franska lýðveldisins]] hafnaði þessum óskum og sendi [[Leiðangursher Frakka til Austurlanda fjær]] til að endurreisa nýlenduyfirvöldin. Seint á árinu 1946 hóf Việt Minh skæruhernað gegn Frökkum og þar með [[Fyrsta stríðið í Indókína]]. Stríðið stóð til ársins 1954 þegar Frakkar biðu ósigur í [[orrustan við Điện Biên Phủ|orrustunni við Điện Biên Phủ]]. Á [[Genfarráðstefnan 1954|Genfarráðstefnunni 1954]] var Hồ Chí Minh í góðri stöðu til að semja um friðarskilmála. Við endalok nýlendustjórnarinnar var Franska Indókína skipt í þrjú lönd: Víetnam, og konungsríkin Kambódíu og Laos. Víetnam var auk þess skipt í norður- og suðurhluta við 17. breiddargráðu, fram að kosningum sem áttu að fara fram árið 1956. Frjáls för fólks milli landshlutanna var heimiluð í 300 daga og á þeim tíma fluttust flestir útlendingar og kaþólskir Víetnamar frá norðurhlutanum til suðurhlutans af ótta við ofsóknir kommúnista. [[Bandaríkjaher]] aðstoðaði við flutningana. [[Skipting Víetnams]] átti aldrei að vera langvarandi, en árið 1955 framdi [[Ngô Đình Diệm]] valdarán í Suður-Víetnam og lýsti sjálfan sig forseta [[Lýðveldið Víetnam|Lýðveldisins Víetnam]]. Lýðveldið fékk stuðning frá Bandaríkjunum, Laos, Lýðveldinu Kína og Taílandi, en [[Alþýðulýðveldið Víetnam]] í norðurhlutanum fékk stuðning frá Sovétríkjunum, Svíþjóð, Rauðu Kmerunum og Alþýðulýðveldinu Kína. ===Víetnamstríðið=== {{aðalgrein|Víetnamstríðið}} Frá 1953 til 1956 stóð stjórn Norður-Víetnams fyrir umbótum í landbúnaði sem leiddu til kúgunartilburða og aftaka meðal þorpsbúa í sveitum. Lengi var talið að um 50.000 hefðu verið tekin af lífi, en nýlegar rannsóknir benda til mun lægri tölu, en þó fleiri en 13.500.<ref>{{cite journal|last=Vu|first=Tuong|year=2007|title=Newly released documents on the land reform|journal=Naval Postgraduate School|publisher=University of Washington Libraries|archivedate=2011-04-20|url=http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html|access-date=2021-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html|url-status=unfit}}</ref> Í suðurhlutanum barði Diệm niður andstöðu með því að handtaka þúsundir meintra kommúnista og setja í „endurmenntunarbúðir“. Skæruliðasveitir [[Việt Cộng]], sem voru hliðhollar stjórninni í Hanoí, hófu vopnaða baráttu gegn stjórn Suður-Víetnams seint á 6. áratugnum. Árið 1960 gerði stjórn Norður-Víetnams samninga um hernaðaraðstoð við [[Sovétríkin]]. Stjórn Diệms var höll undir kaþólska trú og óánægja búddista með hana leiddi til mótmælaöldu árið 1963 sem barin var niður af mikilli hörku. Þetta varð til þess að samband stjórnarinnar við Bandaríkin rofnaði og nýs valdaráns þar sem [[Ngo Dinh Diem]] [[Handtaka og aftaka Ngo Dinh Diem|var myrtur]]. Eftir það tók hver herforingjastjórnin við af annarri þar til herforingjarnir [[Nguyễn Cao Kỳ]] og [[Nguyễn Văn Thiệu]] tóku völdin í sínar hendur um mitt ár 1965. Thiệu sölsaði síðan völdin undir sig með kosningasvindli 1967 og 1971. Á þessum tíma óx kommúnistum ásmegin og Bandaríkin hófu að senda hernaðarráðgjafa til Suður-Víetnam. [[Tonkinflóaatvikið]] 2. ágúst 1964 var átylla sem Bandaríkin notuðu fyrir beinum afskiptum. Bandarískir hermenn hófu hernaðaraðgerðir í Víetnam árið 1965 og urðu um 500.000 talsins þegar mest var nokkrum árum síðar. Á sama tíma sáu Alþýðulýðveldið Kína og Sovétríkin Norður-Víetnam fyrir hergögnum og 15.000 ráðgjöfum. Birgðum var komið frá Norður-Víetnam til Việt Cộng í Suður-Víetnam eftir [[Hồ Chí Minh-slóðin]]ni sem lá um Laos. Árið 1968 hófu kommúnistar [[Tết-sóknin]]a gegn skotmörkum í Suður-Víetnam. Sóknin mistókst en olli því að almenningsálitið í Bandaríkjunum snerist gegn stríðinu. [[Fjöldamorðin í Huế]], þar sem talið er að yfir 3000 almennir borgarar hafi verið myrtir af Việt Cộng, auk fjöldamorða sem bandarískir hermenn og hermenn stjórnar Suður-Víetnams frömdu, og ljósmyndir birtust af í vestrænum blöðum, urðu til þess að [[andstaða við Víetnamstríðið í Bandaríkjunum]] jókst hratt. Rannsóknarnefnd [[Bandaríska öldungadeildin|bandarísku öldungadeildarinnar]] komst að því 1974 að 1,4 milljónir almennra borgara hefðu týnt lífinu frá 1965 til 1974, þar af yfir helmingur vegna aðgerða Bandaríkjahers og stjórnvalda í Suður-Víetnam. Bandaríkin hófu því að draga herlið sitt frá Víetnam snemma á 8. áratugnum. Tilraunir til að styrkja stöðu stjórnvalda í Suður-Víetnam mistókust og með [[Friðarsamningarnir í París|friðarsamningum í París]] var Bandaríkjunum gert að hverfa með allt herlið sitt frá Víetnam fyrir 29. mars 1973. Í desember 1974 hóf Norður-Víetnam sókn suður á bóginn sem lyktaði með [[fall Saígon|falli Saígon]] 30. apríl 1975. Suður-Víetnam var undir starfsstjórn í nærri átta ár eftir hernám Norður-Víetnams. ===Sameining og umbætur=== Norður- og Suður-Víetnam voru formlega sameinuð sem Alþýðulýðveldið Víetnam 2. júlí 1976. Víetnamstríðið skildi landið eftir í rúst og talið er að milli 966.000 og 3,8 milljónir hafi týnt lífinu. Undir stjórn [[Lê Duẩn]] voru engin fjöldamorð framin á Suður-Víetnömum eins og Vesturveldin höfðu óttast, en 300.000 voru send í endurmenntunarbúðir þar sem fangar voru látnir vinna erfiðisvinnu og margir máttu þola pyntingar, hungur og sjúkdóma. Samyrkjustefna var tekin upp í landbúnaði og iðnaði. Eftir að [[Rauðu Kmerarnir]] fyrirskipuðu fjöldamorð á Víetnömum í landamærabæjunum [[An Giang]] og [[Kiên Giang]] gerði Víetnam [[Innrás Víetnams í Kambódíu|innrás í Kambódíu]] og setti þar á fót leppstjórn, [[Alþýðulýðveldið Kampútsea|Alþýðulýðveldið Kampútseu]], sem ríkti til 1989. Þetta leiddi til versnandi samskipta við Kína sem hafði stutt Kmerana. Í kjölfarið tók Víetnam upp nánari samskipti við Sovétríkin. Á [[Sjötta þing Kommúnistaflokks Víetnams|sjötta þingi Kommúnistaflokks Víetnams]] í desember 1986 tók ný kynslóð umbótasinna við valdataumunum í Víetnam. Leiðtogi þeirra var [[Nguyễn Văn Linh]] sem varð aðalritari flokksins. Hann hóf röð umbóta sem lutu að því að færa landið frá [[áætlunarbúskapur|áætlunarbúskap]] í átt til meira efnahagslegs frjálsræðis í nafni [[sósíalískt markaðshagkerfi|sósíalísks markaðshagkerfis]]. Umbæturnar voru kallaðar [[Đổi Mới]] („endurnýjun“). Ríkið hélt stjórn á lykilatvinnuvegum en hvatti jafnframt til fjárfestinga einkaaðila og útlendinga. Í kjölfarið óx efnahagur Víetnams hratt samhliða auknum ójöfnuði. ==Landfræði== [[File:Geography of Vietnam.jpg|thumb|left|[[Hạ Long-flói]], [[Bản-Giốc-fossar]] og [[Yến-fljót]].]] Víetnam er austasti hluti [[Indókína]] milli 8° og 24° norður, og 102° og 110° austur. Landið er rúmlega 330 þúsund ferkílómetrar að stærð. Samanlagt eru landamæri Víetnams 4.639 km að lengd og strandlengjan er 3.444 km.<ref>{{Cite journal|last=Nasuchon|first=Nopparat|year=2008|title=Coastal Management and Community Management in Malaysia, Vietnam, Cambodia and Thailand, with a case study of Thai Fisheries Management|url=http://www.un.org/depts/los/nippon/unnff_programme_home/fellows_pages/fellows_papers/nasuchon_0809_thailand_ppt.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002033819/http://www.un.org/depts/los/nippon/unnff_programme_home/fellows_pages/fellows_papers/nasuchon_0809_thailand_ppt.pdf|journal=United Nations-Nippon Foundation Fellow Research Presentation|archivedate=10-2-2018|accessdate=10-16-2018}}</ref> Þar sem landið er grennst, í héraðinu [[Quảng Bình]], er það aðeins 50 km breitt, en breiðast er það 600 km í norðurhlutanum.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Protected Areas and Development Partnership|ár=2003|titill=Review of Protected Areas and Development in the Four Countries of the Lower Mekong River Region|útgefandi=ICEM|isbn=978-0-9750332-4-1}}</ref> Landið er að mestu hæðótt og vaxið þéttum skógi. Sléttlendi er aðeins 20% af heildarlandsvæðinu en fjöll þekja 40% þess.<ref>{{Cite book|last1=Fröhlich|first1=Holger L.|last2=Schreinemachers|first2=Pepijn|last3=Stahr|first3=Karl|last4=Clemens|first4=Gerhard|year=2013|title=Sustainable Land Use and Rural Development in Southeast Asia: Innovations and Policies for Mountainous Areas|publisher=Springer Science + Business Media|isbn=978-3-642-33377-4}}</ref> Hitabeltisskógar þekja um 42% landsins. Mesta þéttbýlið er við árósa [[Rauðá]]r í norðrinu, á þríhyrndu landsvæði sem er um 15.000 ferkílómetrar að stærð. Árósar [[Mekong]] í suðrinu eru ekki eins þéttbýlir. Eitt sinn var þar vík við [[Tonkinflói|Tonkinflóa]] en hún hefur fyllst af framburði árinnar í gegnum árþúsundin.<ref>{{Cite journal|last=Huu Chiem|first=Nguyen|year=1993|title=Geo-Pedological Study of the Mekong Delta|journal=Southeast Asian Studies|volume=31|issue=2|archivedate=10-2-2018|accessdate=10-2-2018|url=https://kyoto-seas.org/pdf/31/2/310205.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002080004/https://kyoto-seas.org/pdf/31/2/310205.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Minh Hoang|first1=Truong|last2=van Lap|first2=Nguyen|last3=Kim Oanh|first3=Ta Thi|last4=Jiro|first4=Takemura|year=2016|title=The influence of delta formation mechanism on geotechnical property sequence of the late Pleistocene–Holocene sediments in the Mekong River Delta|journal=Heliyon|volume=2|issue=11|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5114594}}</ref> Árósarnir ná yfir 40.000 ferkílómetra og eru aðeins 3 metra yfir sjávarmáli að meðaltali. Um þá liggur net árfarvega og skipaskurða sem bera svo mikið set að ósarnir stækka 60 til 80 metra út í sjó á hverju ári.<ref>{{Cite journal|last=Huu Chiem|first=Nguyen|year=1993|title=Geo-Pedological Study of the Mekong Delta|journal=Southeast Asian Studies|volume=31|issue=2|archivedate=10-2-2018|url=https://kyoto-seas.org/pdf/31/2/310205.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002080004/https://kyoto-seas.org/pdf/31/2/310205.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hong Truong|first1=Son|last2=Ye|first2=Qinghue|last3=Stive|first3=Marcel J. F.|year=2017|title=Estuarine Mangrove Squeeze in the Mekong Delta, Vietnam|journal=Journal of Coastal Research|volume=33|issue=4|pages=747–763}}</ref> Efnahagslögsaga Víetnams er 417.663 km² að stærð í [[Suður-Kínahaf]]i.<ref>{{vefheimild|höfundur=Vietnamese Waters Zone|titill=Catches by Taxon in the waters of Viet Nam|ritverk=Sea Around Us|url=http://www.seaaroundus.org/data/#/eez/704?chart=catch-chart&dimension=taxon&measure=tonnage&limit=10}}</ref> [[File:I'm coming, PXP.jpg|thumb|right|Hoàng Liên Sơn-fjöll, hlutar af [[Fansipan]] sem er hæsti tindur Indókína.]] Suður-Víetnam skiptist í láglendi við ströndina, [[Annamfjöll]] og stóra skóga. Hálendið skiptist í fimm, tiltölulega flatlendar, sléttur með [[basalt]]jarðvegi, sem þekja um 16% af ræktarlandi og 22% af skóglendi Víetnams.<ref>{{Cite book|last1=Cosslett|first1=Tuyet L.|last2=Cosslett|first2=Patrick D.|year=2017|title=Sustainable Development of Rice and Water Resources in Mainland Southeast Asia and Mekong River Basin|publisher=Springer Publishing}}</ref> Jarðvegur í suðurhluta Víetnams er tiltölulega snauður vegna þaulræktunar.<ref>{{Cite journal|last1=Van De|first1=Nguyen|last2=Douglas|first2=Ian|last3=McMorrow|first3=Julia|last4=Lindley|first4=Sarah|year=2008|title=Erosion and Nutrient Loss on Sloping Land under Intense Cultivation in Southern Vietnam|journal=Geographical Research|volume=46|issue=1|pages=4–16}}</ref> Nokkrir litlir jarðskjálftar hafa mælst í landinu, flestir við landamærin í norðri, í héruðunum [[Điện Biên]], [[Lào Cai]] og [[Sơn La]], en aðrir undan strönd miðhluta landsins.<ref>{{Cite journal|last=Hong Phuong|first=Nguyen|year=2012|title=Seismic Hazard Studies in Vietnam|journal=GEM Semi-Annual Meeting – Academia Sinica|archivedate=10-10-2018|url=http://tec.earth.sinica.edu.tw/TEM/meeting/20120606_pdf/771_18_GEM_Taipei_June12_VietnamHazard.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181010113105/http://tec.earth.sinica.edu.tw/TEM/meeting/20120606_pdf/771_18_GEM_Taipei_June12_VietnamHazard.pdf}}</ref><ref>{{vefheimild|url=https://vietnamnews.vn/environment/281576/seismologists-predict-potential-earthquakes.html|höfundur=Việt Nam News|ár=2016|titill=Seismologists predict potential earthquakes|ritverk=Việt Nam News}}</ref> Norðurhluti landsins er aðallega hálendi og árósar Rauðár. Fjallið [[Fansipan]] (líka skrifað Phan Xi Păng) í héraðinu [[Lào Cai]], er hæsti tindur Víetnams, 3.143 metrar á hæð.<ref>{{vefheimild|höfundur=Vietnam Ministry of Culture, Sports and Tourism|ár=2014|titill=Conquering the Fansipan|ritverk=VIR. Ministry of Culture, Sports and Tourism|archivedate=10-2-2018|url=https://web.archive.org/web/20181002053919/http://vietnamtourism.gov.vn/english/index.php/items/7911}}</ref> Undan strönd Víetnams eru margar eyjar. Sú stærsta er [[Phú Quốc]].<ref>{{Cite book|last1=Boobbyer|first1=Claire|last2=Spooner|first2=Andrew|year=2013|title=Vietnam, Cambodia & Laos Footprint Handbook|url=https://archive.org/details/vietnamcambodial0000boob|publisher=Footprint Travel Guides|isbn=978-1-907263-64-4}}</ref> Hellirinn [[Hang Sơn Đoòng]] er með stærstu náttúrulegu hellum heims. Hann uppgötvaðist árið 2009. Stærsta stöðuvatn Víetnams er [[Ba Bể-vatn]], en lengsta áin er [[Mekong]].<ref>{{Cite book|last1=Cosslett|first1=Tuyet L.|last2=Cosslett|first2=Patrick D.|year=2013|title=Water Resources and Food Security in the Vietnam Mekong Delta|publisher=Springer Science + Business Media|isbn=978-3-319-02198-0|page=13}}</ref> ==Efnahagur== === Sjávarútvegur === Strandlengja Víetnams er 3260 km og skiptist veiðisvæðið í fjóra aðalhluta; við Tonkinflóa (ásamt [[Kína]]), Mið-Víetnam, Suðaustur-Víetnam og við Suðvestur-Víetnam (ásamt [[Kambódía|Kambódíu]] og [[Taíland]]i) sem er hluti af Taílandsflóa. Á þessu svæði eru yfir 80 hafnir sem hafa burði til að taka við vélknúnum bátum sem voru 81 þúsund árið [[2003]]. Þær eru hins vegar misstórar og ekki allar eru fullbúnar fyrir þróaðan sjávarútveg og lendir mikill hluti aflans í staðbundnum bæjar- og þorpsmörkuðum á verulega gamaldags hátt. Vinnslustöðvar rísa þó hratt við hafnirnar og ísunaraðferðum fleygir áfram á vissum stöðum. Veiðar alveg við ströndina eru mjög mikilvægar fyrir fátækari hlið sjávarútvegsins. Um 30 þúsund óvélknúnir bátar og [[Kajak- og kanóróður|kanóar]] starfa þar og um 45 þúsund litlir vélknúnir, en enginn notast við höfn heldur er unnið beint af [[strönd]]inni. Helstu veiðarfæri eru [[fiskinet|net]], [[lína (veiðarfæri)|lína]] og [[gildra|gildrur]]. Floti Víetnam þegar veitt er á [[grunnsævi]] aðeins lengra frá ströndum þess samanstendur af um 20 þúsund vélknúnum bátum sem eru nánast allir úr [[viður|viði]]. Mest eða um 30% er veitt í [[botnvarpa|botnvörpur]], 26% í [[nót|nætur]] og 18% í net. Mikilvægustu tegundir Víetnams eru [[rækja]], [[túnfiskur]], [[smokkfiskur]], [[karfi]], [[skelfiskur]] og litlar uppsjávartegundir. [[fiskeldi|Fiskeldi/vatnarækt]] í Víetnam er einnig mikilvægur hluti fiskframleiðslunnar og eru mikilvægar tegundir meðal annars [[steinbítur|steinbítstegundir]], [[rækja|rækjur/risa rækjur]], [[humar]], [[krabbi]], [[karfi]] og [[tilapia]]. Innanlandsveiðar utan eldis reka svo lestina en ferskvatnsveiðar voru mikilvægar fyrir efnahag landsins áður fyrr. Ofnýting hafði slæm áhrif á þann iðnað, þó að [[Mekong]]-áin sé ennþá mikilvægur hluti af fiskframleiðslu í Víetnam. ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.fao.org/fi/oldsite/FCP/en/VNM/profile.htm FAO Fishery Country Profile, Vietnam 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090411052831/http://www.fao.org/fi/oldsite/FCP/en/VNM/profile.htm |date=2009-04-11 }} {{ASEAN}} {{Asía}} [[Flokkur:Víetnam]] t5pt9a34t37mg4ikrgkvuq14inmlgxt 0 22240 1959141 1949469 2026-04-07T13:14:09Z TKSnaevarr 53243 1959141 wikitext text/x-wiki {{Kvikmynd | nafn = Þriðji maðurinn ósýnilegi | upprunalegt heiti= North by Northwest | plagat = Northbynorthwest1.jpg | leikstjóri = [[Alfred Hitchcock]] | framleiðandi = [[Herbert Coleman]]<br />[[Alfred Hitchcock]] | handritshöfundur = [[Ernest Lehman]] | | leikarar = [[Cary Grant]]<br />[[Eva Marie Saint]]<br />[[James Mason]]<br />[[Jessie Royce Landis]] | dreifingaraðili = [[Metro Goldwyn Mayer]] | útgáfudagur = [[17. júlí]] [[1959]] | sýningartími = 136 mín. | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $4,000,000 (áætlað) | tónlist = [[Bernard Herrmann]] | imdb_id = 0053125 | |}} '''''Þriðji maðurinn ósýnilegi''''' (enska: '''''North by Northwest''''') er kvikmynd í leikstjórn [[Alfred Hitchcock]] sem var framleidd í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] árið [[1959]]. == Aðalhlutverk == * [[Cary Grant]] sem Roger O. Thornhill * [[Eva Marie Saint]] sem Eve Kendall * [[James Mason]] sem Phillip Vandamm * [[Jessie Royce Landis]] sem Clara Thornhill == Tengill == * [http://www.cinema.is/hitchcock Íslenski Alfred Hitchcock vefurinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050321183157/http://www.cinema.is/hitchcock/ |date=2005-03-21 }} * [http://www.imdb.com/title/tt0053125/ North by Northwest á imdb.com] {{Kvikmyndir eftir Alfred Hitchcock}} {{Stubbur|kvikmynd}} {{K|1959}} [[Flokkur:Kvikmyndir eftir Alfred Hitchcock]] [[Flokkur:Metro-Goldwyn-Mayer-kvikmyndir]] 11pyz3x7qe3fl4njt2f3afepca5xwh7 0 22867 1959187 1706436 2026-04-07T23:17:01Z TKSnaevarr 53243 1959187 wikitext text/x-wiki [[Mynd:George_bernard_shaw.jpg|thumb|right|250px|Mynd af George Bernard Shaw.]] '''George Bernard Shaw''' ([[26. júlí]] [[1856]] – [[2. nóvember]] [[1950]]) var [[Írland|írskt]] [[leikritaskáld]]. Hann hlaut [[Bókmenntaverðlaun Nóbels]] árið [[1925]]. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=411646&pageSelected=8&lang=0 ''Nóbelsverðlaunaskáldið George Bernard Shaw''; grein í Morgunblaðinu 1950] {{Commonscat|George Bernard Shaw|George Bernard Shaw}} {{Stubbur|æviágrip}} {{fde|1856|1950|Shaw, George Bernard}} {{Nóbelsverðlaun í bókmenntum}} {{DEFAULTSORT:Shaw, George Bernard}} [[Flokkur:Írskir rithöfundar|Shaw, George Bernard]] [[Flokkur:Handhafar bókmenntaverðlauna Nóbels|Shaw, George Bernard]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta handritsins byggðs á öðru verki]] d0mvwwes77horm34tl774pqdx3vpahv 0 26926 1959191 1958801 2026-04-07T23:21:10Z TKSnaevarr 53243 1959191 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Francis Ford Coppola(CannesPhotoCall).jpg|thumb|Francis Ford Coppola á [[Cannes-hátíðin]]ni 2001]] '''Francis Ford Coppola''' (fæddur [[7. apríl]] [[1939]] í [[Detroit]] í [[Michigan]]) er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[kvikmynd]]agerðarmaður. Hann ólst upp í [[New York-borg|New York]]. Faðir hans var [[tónlistarmaður]]inn [[Carmine Coppola]] og móðir hans var [[leikkona]]. Hans frægustu kvikmyndir eru ''[[Guðfaðirinn|Guðfaðirinn 1]]'', ''[[Guðfaðirinn 2|2]]'' og ''[[Guðfaðirinn 3|3]]''. == Kvikmyndaskrá == {| class="wikitable" |+ !Ár !Upprunalegur titill !Íslenskur titill !Leikstjóri !Handritshöfundur !Framleiðandi !Athugasemdir |- |1963 |''Dementia 13'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} | |- |1966 |''You're a Big Boy Now'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} | |- |1968 |''Finian's Rainbow'' | |{{Já}} |{{Nei}} |{{Nei}} | |- |1969 |''The Rain People'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} | |- |1972 |''[[Guðfaðirinn|The Godfather]]'' |''[[Guðfaðirinn]]'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |Handritshöfundur ásamt Mario Puzo |- | rowspan="2" |1974 |''The Conversation'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} | |- |''The Godfather Part II'' |''Guðfaðirinn 2'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |Handritshöfundur ásamt Mario Puzo |- |1979 |''[[Dómsdagur nú|Apocalypse Now]]'' |''[[Dómsdagur nú]]'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |Handritshöfundur ásamt John Milius og Michael Herr |- |1982 |''One from the Heart'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |Handritshöfundur ásamt Armyan Bernstein |- | rowspan="2" |1983 |''The Outsiders'' |''Utangarðsdrengir'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |Handritshöfundur ásamt S. E. Hinton |- |''Rumble Fish'' |''Götudrengir'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |Handritshöfundur ásamt S. E. Hinton |- |1984 |''The Cotton Club'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |Handritshöfundur ásamt William Kennedy |- | rowspan="2" |1986 |''Captain EO'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |Stuttmynd. Handritshöfundur ásamt [[George Lucas]] og Rusty Lemorande |- |''Peggy Sue Got Married'' | |{{Já}} |{{Nei}} |{{Nei}} | |- |1987 |''Gardens of Stone'' | |{{Já}} |{{Nei}} |{{Já}} | |- |1988 |''Tucker: The Man and His Dream'' | |{{Já}} |{{Nei}} |{{Nei}} | |- |1989 |''New York Stories'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |Hluti: "Life Without Zoë". Handritshöfundur ásamt Sofia Coppola |- |1990 |''The Godfather Part III'' |''Guðfaðirinn 3'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |Handritshöfundur ásamt Mario Puzo |- |1992 |''Bram Stoker's Dracula'' | |{{Já}} |{{Nei}} |{{Já}} | |- |1996 |''Jack'' | |{{Já}} |{{Nei}} |{{Já}} | |- |1997 |''The Rainmaker'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} | |- |2007 |''Youth Without Youth'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} | |- |2009 |''Tetro'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} | |- |2011 |''Twixt'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} | |- |2024 |''Megalopolis'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} | |} {{Stubbur|æviágrip}} {{DEFAULTSORT:Coppola, Francis Ford}} [[Flokkur:Bandarískir kvikmyndaleikstjórar]] [[Flokkur:Coppola-ættin]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1939]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta leikstjóra]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta frumsamda handritsins]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta handritsins byggðs á öðru verki]] 3j1754kjop63whfyq1krhhnqi9q84ey 0 28558 1959216 1947686 2026-04-08T11:07:31Z ~2026-21616-74 115273 laga 1959216 wikitext text/x-wiki * mikeal er með rósey *: ''Drengurinn '''svaf''' lengi.'' * ''Setningarleg einkenni'': Sumar sagnir taka með sér [[fallorð]] og stjórna [[fall (málfræði)|falli]] á því. Þær kallast [[áhrifssögn|áhrifssagnir]]. *: ''Ég '''drep''' fuglinn.'' *: ''Hann '''borðaði''' gulrót.'' * ''Beygingarleg einkenni'': Sagnir beygjast í [[Tíðbeyging sagna|tíð]]<ref name="skola">[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100816192215/www.skolavefurinn.is/_opid/islenska/vanda_malid/kynning/hugtakaskyringar_malfraedi_kynning.html Hugtakaskýringar - Málfræði]</ref> (ég ''les'', ég ''las), [[Persónufornafn|persónu]]<ref name="skola"/> (hann ''les'', þú ''lest), [[tala (málfræði)|tölu]] (ég ''les'', við ''lesum''), [[hættir sagna|hætti]]<ref name="skola"/> og þremur [[sagnmyndir|myndum]] ([[germynd]], [[miðmynd]] og [[þolmynd]]). == Nafnháttur == Sagnir í nafnhætti enda oftast á ''-a'': * ''að les'''a''''' * ''að skrif'''a''''' * ''að skoð'''a''''' * ''að elsk'''a''''' * ''að hopp'''a''''' * ''að von'''a''''' en í nokkrum sögnum hefur ''-a'' fallið á brott eftir ''-á'': * ''að sp'''á''' * ''að sj'''á''' * ''að f'''á''''' Einnig eru til [[miðmyndarsögn|miðmyndarsagnir]] sem enda á ''-st'': * ''að elska'''st''''' * ''að stela'''st''''' * ''að lengja'''st''''' Aðeins tvær sagnir enda á ''-u'' og eru þær báðar [[núþáleg sögn|núþálegar]] ([[nafnháttarmerkið]] ‚að‘ er ekki notað með þeim): * ''mun'''u''' * ''skul'''u''''' aðeins ein endar á ''-e'': * ''að sk'''e''''' og aðeins ein endar á ''-o'': * ''að þv'''o''''' == Persónur og tölur sagna == Íslensk sögn í [[hættir sagna|persónuhætti]] stendur ýmist í fyrstu, annarri eða þriðju [[persóna (málfræði)|persónu]], [[tala (málfræði)|eintölu eða fleirtölu]]. ''Ég'', ''við'', ''vér'' (1. [[persónufornafn]] í [[fall (málfræði)|nefnifalli]]) hefur með sér sögn í fyrstu persónu. ''Þú'', ''þið'', ''þér'' (2. [[persónufornafn]] í [[fall (málfræði)|nefnifalli]]) hefur með sér sögn í annarri persónu. ''Hann'', ''hún'', ''það'', ''þeir'', ''þær'', ''þau'' (3. [[persónufornafn]] í [[fall (málfræði)|nefnifalli]]) og önnur [[fallorð]], t.d. [[nafnorð]], hafa með sér sögn í þriðju persónu. Dæmi: * 1. pers. et.: Ég ''skrifa'' * 1. pers. ft.: Við ''skrifum'' * 2. pers. et.: Þú ''skrifar'' * 2. pers. ft.: Þið ''skrifið'' * 3. pers. et.: Hann/hún/það ''skrifar'' * 3. pers. ft.: Þeir/þær/þau ''skrifa'' Í 3. pers. et. enda allar sagnir á -r. Þessi ending er upprunalegust í þýsku og hollensku af nútíðarmálunum enda er sama ending í latínu og öðrum fjölskyldum. Í ensku hefur -t orðið að -s enda enda ekki óalgeng þróun, og síðan -s að -r í dönsku & íslensku. Að stökkva frá -t til -r má teljast ólíklegt. Endingar 1. & 2. persónu fleirtölu eru vísast einskonar gamlar viðskeitingar sbr, farðu, sjáðu, sbr. öll aukaföllin af 1. persónu persónufornafninu og að fleirtöluform 1.p. persónufornafnins hefst á -m í öllum málum austur af Þýskalandi, hvort heldur sem er finska eða ungverska eða slavnesku málum, í ítölsku breyttist -m í -n sbr. noi en í þýsku málunum í -v. Sumar sagnir eru aðeins notaðar í ''þriðju persónu eintölu''. Þær beygjast ekki eftir persónum en skýra aðeins frá því að eitthvað eigi sér stað, án þess að getið sé hver valdi því. Kallast slíkar sagnir '''ópersónulegar'''. Þessar sagnir eru margvíslegar en oft tákna þær veðurfar, komu dagstíma og árstíma, ástand eða líðan o.fl. Dæmi; ''snjóar, rignir, hitnar, kólnar, dagar, kvöldar, vorar, haustar, hungrar, þyrstir, batnar, versnar.'' [[Fallorð]] fyrstu, annarrar eða þriðju persónu í [[fall (málfræði)|aukafalli]] stendur oft með ópersónulegri sögn en ákveður þó ekki persónuna. Sögnin ''batnar'' er t.d. óbreytt hvort sem fyrir framan hana stendur ''mér, þér, okkur, ykkur'' o.s.frv. Þetta er vegna þess að '''fallorð í aukafalli ákveður aldrei persónu sagnar'''. Ýmsar sagnir eru ýmist persónulegar eða ópersónulegar og veltur það á merkingunni hvort heldur er. Dæmi; sögnin að ''minna'' er persónuleg þegar hún merkir að minna einhvern á eitthvað en ópersónuleg er hún þegar hún merkir að minnast einhvers, ráma í eitthvað: <table border="1" cellspacing="0" cellpadding="0"> <tr> <td colspan="2" align="center">Persónuleg</td> <td colspan="2" align="center">Ópersónuleg</td> </tr> <tr> <td>Ég minni á loforðið</td> <td>1. pers. et</td> <td>Mig minnir þetta</td> <td>3. pers. et.</td> </tr> <tr> <td>Við minnum á loforðið</td> <td>1. pers. ft.</td> <td>Þig minnir þetta</td> <td>3. pers. et.</td> </tr> <tr> <td>Þú minnir hana á loforðið</td> <td>2. pers. et.</td> <td>Hann minnir þetta</td> <td>3. pers. et.</td> </tr> <tr> <td>Þið minnið hana á loforðið</td> <td>2. pers. ft</td> <td>Okkur minnir þetta</td> <td>3. pers. et.</td> </tr> <tr> <td>Hann minnir hana á loforðið</td> <td>3. pers. et.</td> <td>Ykkur minnir þetta</td> <td>3. pers. et.</td> </tr> <tr> <td>Þeir/þær/þau minnið hana á loforðið</td> <td>3. pers. ft.</td> <td>Þá/þær/þau minnir þetta</td> <td>3. pers. et.</td> </tr> </table> Ópersónulega sögnin breytist ekki; er ávallt eins og 3. persóna eintölu persónulegu sagnarinnar. Meðal annarra sagna sem eru ýmis persónulegar eða ópersónulegar má nefna; '''bera, fjölga, fækka, leggja, reka'''. Nokkrar ópersónulegar sagnir hafa fallorð í þolfalli: ''mig'' '''dreymir, fýsir, grunar, hungrar, langar, lystir, skortir, vantar, verkjar, þyrstir'''. Einhverjir hafa tilhneigingu til notkunar þágufalls með þessum sögnum, t.d. „?mér langar“, og er sú tilhneiging kölluð ''þágufallssýki''. Þykir hún ekki til eftirbreytni. Ekki er ólíklegt að þessi „sýki“ stafi af því að nokkrar sagnir hafa fallorð í þágufalli; ''mér'' '''batnar, þykir, líkar, líður, gagnar, dugir''', sem getur valdið ruglingi. Sagnirnar '''hlakka''' (til) og '''kvíða''' eru persónulegar og ráðast því af nefnifalli; ''ég hlakka til, við kvíðum fyrir.'' Forðast ætti notkun aukafalla með þessum sögnum. == Ending íslenskra sagnorða == Í [[nafnháttur|nafnhætti]] er oftast notað '''-a''' með nokkrum undantekningum (þvo, frá þváa, ske - tökuorð, fá, flá, gá, lá, ná, sjá, má, afmá, sá, slá, spá, tjá, há, hrjá, þrá,) og [[miðmyndarsögn|miðmyndarsagnir]] í [[íslenska|nútíma íslensku]] enda á ''-st''. == Áhrifssagnir og áhrifslausar sagnir == Sagnir greinast í '''[[áhrifssagnir]]''' ({{skammst|áhrs.}}) og '''[[áhrifslausar sagnir]]''' ({{skammst|áhrl. s.}}). === Áhrifssögn === Sögn sem stýrir falli er fallvaldur og kallast sú sögn [[áhrifssögn]]. Áhrifssagnir valda því að [[fallorð]] sem þær stýra standa í [[aukafall]]i. Fallorðið sem stendur með áhrifssögninni kallast [[andlag]]. * ''Allir '''lesa''' bækur.'' ([[fornafn|fn.]] + [[áhrifssögn|áhrs.]] + [[andlag|andl.]]) * ''Ég '''elska''' bækur.'' ([[persónufornafn|pfn.]] + [[áhrifssögn|áhrs.]] + [[andlag|andl.]]) * ''Ég '''vil''' mjólk.'' ([[persónufornafn|pfn.]] + [[áhrifssögn|áhrs.]] + [[andlag|andl.]]) * ''Ég '''tek''' hnífinn.'' ([[persónufornafn|pfn.]] + [[áhrifssögn|áhrs.]] + [[andlag|andl.]]) * ''Ég '''drekk''' gos.'' ([[persónufornafn|pfn.]] + [[áhrifssögn|áhrs.]] + [[andlag|andl.]]) ==== Áhrifssagnir skipt eftir hvaða falli þær stýra ==== Sumar sagnir stýra aðeins einu falli (ekki tæmandi): * Sagnir sem stjórna [[þolfall]]i: *: ''eignast'', ''fela'', ''kaupa'', ''nota'' * Sagnir sem stjórna [[þágufall]]i: *: ''gleyma'', ''henda'', ''nenna'', ''stela'' * Sagnir sem stjórna [[eignarfall]]i *: ''bíða'', ''sakna'', ''spyrja'', ''vænta'' Sumar sagnir stýra tveimur fallorðum eins og í setningunni „maðurinn ''gefur'' kettinum (þgf.) fisk (þf.)“ kallast [[Tvígild áhrifssögn|tvígildar áhrifssagnir]] (eða tveggja andlaga sögn). Þessi upptalning er ekki tæmandi: * Sagnir sem stýra [[þágufall]]i og [[þolfall]]i: *: ''gefa'', ''selja'', ''senda'' * Sagnir sem stýra [[þágufall]]i og [[þágufall]]i: *: ''hóta'', ''lofa'', ''svara'' * Sagnir sem stýra [[þolfall]]i og [[þágufall]]i: *: ''firra'', ''ræna'', ''svipta'' * Sagnir sem stýra [[þolfall]]i og [[eignarfall]]i: *: ''letja'', ''spyrja'' === Áhrifslaus sögn === Sögn sem ekki stýrir falli kallast [[áhrifslaus sögn]] eins og ''vera'', ''verða'', ''heita'' og ''þykja.'' Orðin sem með þeim standa kallast [[sagnfylling]]ar. Þessi fallorð geta verið [[nafnorð]] eða [[lýsingarorð]]. * ''Vökvinn '''verður''' blár.'' ([[Nafnorð|no.]] + [[áhrifslaus sögn|áhrl. s.]] + [[sagnfylling|sagnf.]] sem er [[lýsingarorð|lo.]]) * ''Ég '''er''' maður.'' ([[persónufornafn|pfn.]] + [[áhrifslaus sögn|áhrl. s.]] + [[sagnfylling|sagnf.]] sem er [[nafnorð|no.]]) * ''Ég '''er''' ljóshærður.'' ([[persónufornafn|pfn.]] + [[áhrifslaus sögn|áhrl. s.]] + [[sagnfylling|sagnf.]] sem er [[lýsingarorð|lo.]]) * ''Hann '''heitir''' Jónas.'' ([[persónufornafn|pfn.]] + [[áhrifslaus sögn|áhrl. s.]] + [[sagnfylling|sagnf.]] sem er [[nafnorð|no.]]) * ''Bókin '''þykir''' góð.'' ([[persónufornafn|pfn.]] + [[áhrifslaus sögn|áhrl. s.]] + [[sagnfylling|sagnf.]] sem er [[lýsingarorð|lo.]]) == Orsakarsagnir == '''[[Orsakarsögn]]''' er ný sögn sem má mynda af [[önnur kennimynd|annarri kennimynd]] margra [[sterk sögn|sterkra sagna]]. Orsakarsögn hefur ekki sömu merkingu og sögnin sem hún er mynduð af, en þær eru oft merkingarlega skyldar. Orsakarsögn hefur alltaf [[veik beyging|veika beygingu]] og oft á sér stað [[i-hljóðvarp]] við myndun hennar. {| class="wikitable" !Fyrsta kennimynd !Önnur kennimynd !Þriðja kennimynd !Fjórða kennimynd |- ![[nafnháttur]] ![[fyrsta persóna]] [[eintala]] [[þátíð]] [[framsöguháttur]] ![[fyrsta persóna]] [[fleirtala]] [[þátíð]] [[framsöguháttur]] ![[lýsingarháttur þátíðar]] |- |Að '''brjóta'''||Ég '''braut''' ||Við '''brutum'''||Ég hef '''brotið''' |- |Að '''fara'''||Ég '''fór''' ||Við '''fórum'''||Ég hef '''farið''' |} Af annari kennimynd sagnarinnar „að brjóta“ sem er „ég br'''au'''t“ má draga orðið „að br'''ey'''ta“. Það að „au“ breytist í „ey“ kallast [[i-hljóðvarp]]. Af annari kennimynd sagnarinnar „að fara“ sem er „ég f'''ó'''r“ má draga orðið „að f'''æ'''ra“. Það að „ó“ breytist í „æ“ kallast líka [[i-hljóðvarp]]. {| class="wikitable" !Fyrsta kennimynd !Önnur kennimynd !Þriðja kennimynd |- ![[nafnháttur]] ![[fyrsta persóna]] [[eintala]] [[þátíð]] [[framsöguháttur]] ![[lýsingarháttur þátíðar]] |- |Að '''breyta'''||Ég '''breytti''' ||Ég hef '''breytt''' |- |Að '''færa'''||Ég '''færði''' ||Ég hef '''fært''' |} Orsakarsagnir má mynda af eftirfarandi sögnum; ''rísa'', ''líta'', ''sitja'', ''þrífa'', ''sleppa'', ''drekka'', ''sjóða'', ''fljóta'', ''rjúka'', ''spretta'', ''hníga''. == Sjálfstæðar og ósjálfstæðar sagnir == Sögn er '''[[Sjálfstæðar og ósjálfstæðar sagnir|sjálfstæð]]''' þegar hún segir fulla hugsun ásamt því orði sem ákveður persónu hennar, t.d. ''maðurinn hlær''. Annars er sögnin '''[[Sjálfstæðar og ósjálfstæðar sagnir|ósjálfstæð]]''', t.d. ''maðurinn heitir...'' Áhrifslausar, ósjálfstæðar sagnir eru fáar: * Í [[germynd]]; ''vera, verða, heita, þykja''. * Í [[miðmynd]]; ''nefnast, kallast, reynast, sýnast, virðast''. * Í [[þolmynd]]; ''vera nefndur, vera kallaður, vera talinn, vera sagður, vera álitinn'' o.fl. == Tíðir sagna == Tíðir sagna eru tvær. Nútíð og þátíð.  Þar að auki er hægt að nota hjálparsagnirnar  hafa og munu og mynda sex samsettar tíðir sagna. Nútíð á við um eitthvað sem er ekki liðið. Þátíð á við um eitthvað sem er liðið. Dæmi: * Nútíð: ''Ég tala.'' * Þátíð: ''Ég talaði.'' * Núliðin tíð: ''Ég hef talað.'' * Þáliðin tíð: ''Ég hafði talað.'' * Framtíð: ''Ég mun tala''. * Þáframtíð: ''Ég mun hafa talað.'' * Skildagatíð: Ég myndi tala. * Þáskildagatíð: ''Ég myndi hafa talað.'' == Sjá einnig == * [[Ri-sagnir]] * [[Sterkar sagnir]] * [[Veikar sagnir]] * [[Hættir sagna]] * [[Hættir sagna í íslensku]] * [[Núþáleg sögn]] * [[Miðmyndarsögn]] * [[Miðmyndarending í forníslensku]] * [[Regluleg sögn]] * [[Óregluleg sögn]] * [[Veðursögn]] == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * {{bókaheimild|höfundur=Bjarni Ólafsson|titill=Íslenskur málfræðilykill|útgefandi=Mál og menning|ár=1995|ISBN=ISBN 9979-3-0874-5}} * {{bókaheimild|höfundur=Björn Guðfinnson|titill=Íslensk málfræði|útgefandi=Námsgagnastofnun|ár=án árs}} == Tengt efni == * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041103080403/www.ma.is/islenska/ISL202/kennsluefni/malfraedi/sagnord.htm Sagnorð] [[Flokkur:Málfræði]] [[Flokkur:Orðflokkar]] [[Flokkur:Sagnorð| ]] c7692pp510008qeppatnwun3a6owofv 1959223 1959216 2026-04-08T11:46:11Z Akigka 183 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-21616-74|~2026-21616-74]] ([[User talk:~2026-21616-74|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Berserkur|Berserkur]] 1945352 wikitext text/x-wiki '''Sagnorð''' eða '''sagnir''' {{skammstsem|so.}} eru [[orð]] sem lýsa atburðum. Þegar sögn er tiltekin ein og sér er [[nafnháttarmerki]]ð ''að'' oft haft á undan henni og [[Ending íslenskra sagnorða|endar]] hún þá ofast á ''-a'' (að les''a'', að skrif''a'', að syngj''a''). Þetta kallast [[nafnháttur]] sagnarinnar. Þá hafa sagnir í [[íslenska|íslensku]] [[sterk beyging|sterka]], [[veik beyging|veika]] og [[blönduð beyging|blandaða]] [[sagnbeyging|beygingu]]. Sagnir hafa þrjú einkenni: * ''Merkingarleg einkenni'': Sagnir tákna það sem gerist eða það sem gerðist; og því er oft sagt að þær lýsi atburðum. Þær geta líka táknað ástand frekar en atburð og lýsa því sem er eða var. *: ''Bollinn '''datt''' á gólfið.'' *: ''Drengurinn '''svaf''' lengi.'' * ''Setningarleg einkenni'': Sumar sagnir taka með sér [[fallorð]] og stjórna [[fall (málfræði)|falli]] á því. Þær kallast [[áhrifssögn|áhrifssagnir]]. *: ''Ég '''drep''' fuglinn.'' *: ''Hann '''borðaði''' gulrót.'' * ''Beygingarleg einkenni'': Sagnir beygjast í [[Tíðbeyging sagna|tíð]]<ref name="skola">[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100816192215/www.skolavefurinn.is/_opid/islenska/vanda_malid/kynning/hugtakaskyringar_malfraedi_kynning.html Hugtakaskýringar - Málfræði]</ref> (ég ''les'', ég ''las), [[Persónufornafn|persónu]]<ref name="skola"/> (hann ''les'', þú ''lest), [[tala (málfræði)|tölu]] (ég ''les'', við ''lesum''), [[hættir sagna|hætti]]<ref name="skola"/> og þremur [[sagnmyndir|myndum]] ([[germynd]], [[miðmynd]] og [[þolmynd]]). == Nafnháttur == Sagnir í nafnhætti enda oftast á ''-a'': * ''að les'''a''''' * ''að skrif'''a''''' * ''að skoð'''a''''' * ''að elsk'''a''''' * ''að hopp'''a''''' * ''að von'''a''''' en í nokkrum sögnum hefur ''-a'' fallið á brott eftir ''-á'': * ''að sp'''á''' * ''að sj'''á''' * ''að f'''á''''' Einnig eru til [[miðmyndarsögn|miðmyndarsagnir]] sem enda á ''-st'': * ''að elska'''st''''' * ''að stela'''st''''' * ''að lengja'''st''''' Aðeins tvær sagnir enda á ''-u'' og eru þær báðar [[núþáleg sögn|núþálegar]] ([[nafnháttarmerkið]] ‚að‘ er ekki notað með þeim): * ''mun'''u''' * ''skul'''u''''' aðeins ein endar á ''-e'': * ''að sk'''e''''' og aðeins ein endar á ''-o'': * ''að þv'''o''''' == Persónur og tölur sagna == Íslensk sögn í [[hættir sagna|persónuhætti]] stendur ýmist í fyrstu, annarri eða þriðju [[persóna (málfræði)|persónu]], [[tala (málfræði)|eintölu eða fleirtölu]]. ''Ég'', ''við'', ''vér'' (1. [[persónufornafn]] í [[fall (málfræði)|nefnifalli]]) hefur með sér sögn í fyrstu persónu. ''Þú'', ''þið'', ''þér'' (2. [[persónufornafn]] í [[fall (málfræði)|nefnifalli]]) hefur með sér sögn í annarri persónu. ''Hann'', ''hún'', ''það'', ''þeir'', ''þær'', ''þau'' (3. [[persónufornafn]] í [[fall (málfræði)|nefnifalli]]) og önnur [[fallorð]], t.d. [[nafnorð]], hafa með sér sögn í þriðju persónu. Dæmi: * 1. pers. et.: Ég ''skrifa'' * 1. pers. ft.: Við ''skrifum'' * 2. pers. et.: Þú ''skrifar'' * 2. pers. ft.: Þið ''skrifið'' * 3. pers. et.: Hann/hún/það ''skrifar'' * 3. pers. ft.: Þeir/þær/þau ''skrifa'' Í 3. pers. et. enda allar sagnir á -r. Þessi ending er upprunalegust í þýsku og hollensku af nútíðarmálunum enda er sama ending í latínu og öðrum fjölskyldum. Í ensku hefur -t orðið að -s enda enda ekki óalgeng þróun, og síðan -s að -r í dönsku & íslensku. Að stökkva frá -t til -r má teljast ólíklegt. Endingar 1. & 2. persónu fleirtölu eru vísast einskonar gamlar viðskeitingar sbr, farðu, sjáðu, sbr. öll aukaföllin af 1. persónu persónufornafninu og að fleirtöluform 1.p. persónufornafnins hefst á -m í öllum málum austur af Þýskalandi, hvort heldur sem er finska eða ungverska eða slavnesku málum, í ítölsku breyttist -m í -n sbr. noi en í þýsku málunum í -v. Sumar sagnir eru aðeins notaðar í ''þriðju persónu eintölu''. Þær beygjast ekki eftir persónum en skýra aðeins frá því að eitthvað eigi sér stað, án þess að getið sé hver valdi því. Kallast slíkar sagnir '''ópersónulegar'''. Þessar sagnir eru margvíslegar en oft tákna þær veðurfar, komu dagstíma og árstíma, ástand eða líðan o.fl. Dæmi; ''snjóar, rignir, hitnar, kólnar, dagar, kvöldar, vorar, haustar, hungrar, þyrstir, batnar, versnar.'' [[Fallorð]] fyrstu, annarrar eða þriðju persónu í [[fall (málfræði)|aukafalli]] stendur oft með ópersónulegri sögn en ákveður þó ekki persónuna. Sögnin ''batnar'' er t.d. óbreytt hvort sem fyrir framan hana stendur ''mér, þér, okkur, ykkur'' o.s.frv. Þetta er vegna þess að '''fallorð í aukafalli ákveður aldrei persónu sagnar'''. Ýmsar sagnir eru ýmist persónulegar eða ópersónulegar og veltur það á merkingunni hvort heldur er. Dæmi; sögnin að ''minna'' er persónuleg þegar hún merkir að minna einhvern á eitthvað en ópersónuleg er hún þegar hún merkir að minnast einhvers, ráma í eitthvað: <table border="1" cellspacing="0" cellpadding="0"> <tr> <td colspan="2" align="center">Persónuleg</td> <td colspan="2" align="center">Ópersónuleg</td> </tr> <tr> <td>Ég minni á loforðið</td> <td>1. pers. et</td> <td>Mig minnir þetta</td> <td>3. pers. et.</td> </tr> <tr> <td>Við minnum á loforðið</td> <td>1. pers. ft.</td> <td>Þig minnir þetta</td> <td>3. pers. et.</td> </tr> <tr> <td>Þú minnir hana á loforðið</td> <td>2. pers. et.</td> <td>Hann minnir þetta</td> <td>3. pers. et.</td> </tr> <tr> <td>Þið minnið hana á loforðið</td> <td>2. pers. ft</td> <td>Okkur minnir þetta</td> <td>3. pers. et.</td> </tr> <tr> <td>Hann minnir hana á loforðið</td> <td>3. pers. et.</td> <td>Ykkur minnir þetta</td> <td>3. pers. et.</td> </tr> <tr> <td>Þeir/þær/þau minnið hana á loforðið</td> <td>3. pers. ft.</td> <td>Þá/þær/þau minnir þetta</td> <td>3. pers. et.</td> </tr> </table> Ópersónulega sögnin breytist ekki; er ávallt eins og 3. persóna eintölu persónulegu sagnarinnar. Meðal annarra sagna sem eru ýmis persónulegar eða ópersónulegar má nefna; '''bera, fjölga, fækka, leggja, reka'''. Nokkrar ópersónulegar sagnir hafa fallorð í þolfalli: ''mig'' '''dreymir, fýsir, grunar, hungrar, langar, lystir, skortir, vantar, verkjar, þyrstir'''. Einhverjir hafa tilhneigingu til notkunar þágufalls með þessum sögnum, t.d. „?mér langar“, og er sú tilhneiging kölluð ''þágufallssýki''. Þykir hún ekki til eftirbreytni. Ekki er ólíklegt að þessi „sýki“ stafi af því að nokkrar sagnir hafa fallorð í þágufalli; ''mér'' '''batnar, þykir, líkar, líður, gagnar, dugir''', sem getur valdið ruglingi. Sagnirnar '''hlakka''' (til) og '''kvíða''' eru persónulegar og ráðast því af nefnifalli; ''ég hlakka til, við kvíðum fyrir.'' Forðast ætti notkun aukafalla með þessum sögnum. == Ending íslenskra sagnorða == Í [[nafnháttur|nafnhætti]] er oftast notað '''-a''' með nokkrum undantekningum (þvo, frá þváa, ske - tökuorð, fá, flá, gá, lá, ná, sjá, má, afmá, sá, slá, spá, tjá, há, hrjá, þrá,) og [[miðmyndarsögn|miðmyndarsagnir]] í [[íslenska|nútíma íslensku]] enda á ''-st''. == Áhrifssagnir og áhrifslausar sagnir == Sagnir greinast í '''[[áhrifssagnir]]''' ({{skammst|áhrs.}}) og '''[[áhrifslausar sagnir]]''' ({{skammst|áhrl. s.}}). === Áhrifssögn === Sögn sem stýrir falli er fallvaldur og kallast sú sögn [[áhrifssögn]]. Áhrifssagnir valda því að [[fallorð]] sem þær stýra standa í [[aukafall]]i. Fallorðið sem stendur með áhrifssögninni kallast [[andlag]]. * ''Allir '''lesa''' bækur.'' ([[fornafn|fn.]] + [[áhrifssögn|áhrs.]] + [[andlag|andl.]]) * ''Ég '''elska''' bækur.'' ([[persónufornafn|pfn.]] + [[áhrifssögn|áhrs.]] + [[andlag|andl.]]) * ''Ég '''vil''' mjólk.'' ([[persónufornafn|pfn.]] + [[áhrifssögn|áhrs.]] + [[andlag|andl.]]) * ''Ég '''tek''' hnífinn.'' ([[persónufornafn|pfn.]] + [[áhrifssögn|áhrs.]] + [[andlag|andl.]]) * ''Ég '''drekk''' gos.'' ([[persónufornafn|pfn.]] + [[áhrifssögn|áhrs.]] + [[andlag|andl.]]) ==== Áhrifssagnir skipt eftir hvaða falli þær stýra ==== Sumar sagnir stýra aðeins einu falli (ekki tæmandi): * Sagnir sem stjórna [[þolfall]]i: *: ''eignast'', ''fela'', ''kaupa'', ''nota'' * Sagnir sem stjórna [[þágufall]]i: *: ''gleyma'', ''henda'', ''nenna'', ''stela'' * Sagnir sem stjórna [[eignarfall]]i *: ''bíða'', ''sakna'', ''spyrja'', ''vænta'' Sumar sagnir stýra tveimur fallorðum eins og í setningunni „maðurinn ''gefur'' kettinum (þgf.) fisk (þf.)“ kallast [[Tvígild áhrifssögn|tvígildar áhrifssagnir]] (eða tveggja andlaga sögn). Þessi upptalning er ekki tæmandi: * Sagnir sem stýra [[þágufall]]i og [[þolfall]]i: *: ''gefa'', ''selja'', ''senda'' * Sagnir sem stýra [[þágufall]]i og [[þágufall]]i: *: ''hóta'', ''lofa'', ''svara'' * Sagnir sem stýra [[þolfall]]i og [[þágufall]]i: *: ''firra'', ''ræna'', ''svipta'' * Sagnir sem stýra [[þolfall]]i og [[eignarfall]]i: *: ''letja'', ''spyrja'' === Áhrifslaus sögn === Sögn sem ekki stýrir falli kallast [[áhrifslaus sögn]] eins og ''vera'', ''verða'', ''heita'' og ''þykja.'' Orðin sem með þeim standa kallast [[sagnfylling]]ar. Þessi fallorð geta verið [[nafnorð]] eða [[lýsingarorð]]. * ''Vökvinn '''verður''' blár.'' ([[Nafnorð|no.]] + [[áhrifslaus sögn|áhrl. s.]] + [[sagnfylling|sagnf.]] sem er [[lýsingarorð|lo.]]) * ''Ég '''er''' maður.'' ([[persónufornafn|pfn.]] + [[áhrifslaus sögn|áhrl. s.]] + [[sagnfylling|sagnf.]] sem er [[nafnorð|no.]]) * ''Ég '''er''' ljóshærður.'' ([[persónufornafn|pfn.]] + [[áhrifslaus sögn|áhrl. s.]] + [[sagnfylling|sagnf.]] sem er [[lýsingarorð|lo.]]) * ''Hann '''heitir''' Jónas.'' ([[persónufornafn|pfn.]] + [[áhrifslaus sögn|áhrl. s.]] + [[sagnfylling|sagnf.]] sem er [[nafnorð|no.]]) * ''Bókin '''þykir''' góð.'' ([[persónufornafn|pfn.]] + [[áhrifslaus sögn|áhrl. s.]] + [[sagnfylling|sagnf.]] sem er [[lýsingarorð|lo.]]) == Orsakarsagnir == '''[[Orsakarsögn]]''' er ný sögn sem má mynda af [[önnur kennimynd|annarri kennimynd]] margra [[sterk sögn|sterkra sagna]]. Orsakarsögn hefur ekki sömu merkingu og sögnin sem hún er mynduð af, en þær eru oft merkingarlega skyldar. Orsakarsögn hefur alltaf [[veik beyging|veika beygingu]] og oft á sér stað [[i-hljóðvarp]] við myndun hennar. {| class="wikitable" !Fyrsta kennimynd !Önnur kennimynd !Þriðja kennimynd !Fjórða kennimynd |- ![[nafnháttur]] ![[fyrsta persóna]] [[eintala]] [[þátíð]] [[framsöguháttur]] ![[fyrsta persóna]] [[fleirtala]] [[þátíð]] [[framsöguháttur]] ![[lýsingarháttur þátíðar]] |- |Að '''brjóta'''||Ég '''braut''' ||Við '''brutum'''||Ég hef '''brotið''' |- |Að '''fara'''||Ég '''fór''' ||Við '''fórum'''||Ég hef '''farið''' |} Af annari kennimynd sagnarinnar „að brjóta“ sem er „ég br'''au'''t“ má draga orðið „að br'''ey'''ta“. Það að „au“ breytist í „ey“ kallast [[i-hljóðvarp]]. Af annari kennimynd sagnarinnar „að fara“ sem er „ég f'''ó'''r“ má draga orðið „að f'''æ'''ra“. Það að „ó“ breytist í „æ“ kallast líka [[i-hljóðvarp]]. {| class="wikitable" !Fyrsta kennimynd !Önnur kennimynd !Þriðja kennimynd |- ![[nafnháttur]] ![[fyrsta persóna]] [[eintala]] [[þátíð]] [[framsöguháttur]] ![[lýsingarháttur þátíðar]] |- |Að '''breyta'''||Ég '''breytti''' ||Ég hef '''breytt''' |- |Að '''færa'''||Ég '''færði''' ||Ég hef '''fært''' |} Orsakarsagnir má mynda af eftirfarandi sögnum; ''rísa'', ''líta'', ''sitja'', ''þrífa'', ''sleppa'', ''drekka'', ''sjóða'', ''fljóta'', ''rjúka'', ''spretta'', ''hníga''. == Sjálfstæðar og ósjálfstæðar sagnir == Sögn er '''[[Sjálfstæðar og ósjálfstæðar sagnir|sjálfstæð]]''' þegar hún segir fulla hugsun ásamt því orði sem ákveður persónu hennar, t.d. ''maðurinn hlær''. Annars er sögnin '''[[Sjálfstæðar og ósjálfstæðar sagnir|ósjálfstæð]]''', t.d. ''maðurinn heitir...'' Áhrifslausar, ósjálfstæðar sagnir eru fáar: * Í [[germynd]]; ''vera, verða, heita, þykja''. * Í [[miðmynd]]; ''nefnast, kallast, reynast, sýnast, virðast''. * Í [[þolmynd]]; ''vera nefndur, vera kallaður, vera talinn, vera sagður, vera álitinn'' o.fl. == Tíðir sagna == Tíðir sagna eru tvær. Nútíð og þátíð.  Þar að auki er hægt að nota hjálparsagnirnar  hafa og munu og mynda sex samsettar tíðir sagna. Nútíð á við um eitthvað sem er ekki liðið. Þátíð á við um eitthvað sem er liðið. Dæmi: * Nútíð: ''Ég tala.'' * Þátíð: ''Ég talaði.'' * Núliðin tíð: ''Ég hef talað.'' * Þáliðin tíð: ''Ég hafði talað.'' * Framtíð: ''Ég mun tala''. * Þáframtíð: ''Ég mun hafa talað.'' * Skildagatíð: Ég myndi tala. * Þáskildagatíð: ''Ég myndi hafa talað.'' == Sjá einnig == * [[Ri-sagnir]] * [[Sterkar sagnir]] * [[Veikar sagnir]] * [[Hættir sagna]] * [[Hættir sagna í íslensku]] * [[Núþáleg sögn]] * [[Miðmyndarsögn]] * [[Miðmyndarending í forníslensku]] * [[Regluleg sögn]] * [[Óregluleg sögn]] * [[Veðursögn]] == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * {{bókaheimild|höfundur=Bjarni Ólafsson|titill=Íslenskur málfræðilykill|útgefandi=Mál og menning|ár=1995|ISBN=ISBN 9979-3-0874-5}} * {{bókaheimild|höfundur=Björn Guðfinnson|titill=Íslensk málfræði|útgefandi=Námsgagnastofnun|ár=án árs}} == Tengt efni == * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041103080403/www.ma.is/islenska/ISL202/kennsluefni/malfraedi/sagnord.htm Sagnorð] [[Flokkur:Málfræði]] [[Flokkur:Orðflokkar]] [[Flokkur:Sagnorð| ]] 3ln8ft0lh2y8xhhdzhoosh8db6zz1g7 14 29986 1959213 1746426 2026-04-08T10:50:49Z ~2026-21536-56 115272 1959213 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Haffræði]] [[Flokkur:Fiskar]] niggers are very bad for the earth they rape other people lime they have raped me once 74p3bi03yat5xqsqqrsc6t5fmls8zdv 1959220 1959213 2026-04-08T11:18:38Z ~2026-21536-56 115272 1959220 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Haffræði]] [[Flokkur:Fiskar]] jói brundaði í konuna sína í gær fwrbquw71vxdituf04dbl4862gphqtq 1959224 1959220 2026-04-08T11:46:23Z Akigka 183 Tók aftur breytingar frá [[Special:Contributions/~2026-21536-56|~2026-21536-56]] ([[User talk:~2026-21536-56|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Snævar|Snævar]] 1717853 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Haffræði]] [[Flokkur:Fiskar]] 7vefq8r5p7a8jnv2haqvs682pm2nr21 0 33360 1959134 1953506 2026-04-07T12:52:31Z TKSnaevarr 53243 1959134 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Víetnamstríðið | partof = [[Kalda stríðið|Kalda stríðinu]] | image = My Tho, Vietnam. A Viet Cong base camp being. In the foreground is Private First Class Raymond Rumpa, St Paul, Minnesota - NARA - 530621 edit.jpg | image_size = 300px | caption = {{small|Kofi í eigu Viet-Cong-hreyfingarinnar brennur eftir sprengjuárás Bandaríkjamanna.}} | date = [[1. nóvember]] [[1955]] – [[30. apríl]] [[1975]] (19 ár, 5 mánuðir, 4 vikur og 1 dagur) | place = [[Suður-Víetnam]], [[Norður-Víetnam]], [[Kambódía]], [[Laos]], [[Suður-Kínahaf]], [[Taílandsflói]] | territory = | result = Norður-víetnamskur sigur. Kommúnistar taka völdin í Suður-Víetnam, Kambódíu og Laos | combatant1 = {{plainlist| * {{flagicon|Víetnam}} [[Norður-Víetnam]] * {{flagicon image|FNL Flag.svg}} [[Víet-Kong]] * {{flagicon|Kambódía|1975}} [[Rauðu kmerarnir]] * {{flagicon|Kambódía}} [[Kambódía|Útlagastjórn Kambódíu]] * {{flagicon|Laos}} [[Pathet Lao]] * {{flagicon|Kína}} [[Kína]] * {{flagicon|Sovétríkin|1955}} [[Sovétríkin]] * {{flagicon|Norður-Kórea}} [[Norður-Kórea]]}} | combatant2 = {{plainlist| * {{flagicon|Víetnam|1890}} [[Suður-Víetnam]] * {{flagicon|Bandaríkin}} [[Bandaríkin]] * {{flagicon|Kambódía|1970}} [[Khmer-lýðveldið]] * {{flagicon|Laos|1952}} [[Laos|Konungsríkið Laos]] * {{flagicon|Kambódía}} [[Kambódía|Konungsríkið Kambódía]] * {{flagicon|Suður-Kórea|1949}} [[Suður-Kórea]] * {{flagicon|Taíland}} [[Taíland]] * {{flagicon|Ástralía}} [[Ástralía]] * {{flagicon|Filippseyjar}} [[Filippseyjar]] * {{flagicon|Nýja-Sjáland}} [[Nýja-Sjáland]]}} | commander1 = {{plainlist| * {{flagicon|Víetnam}} [[Hồ Chí Minh]] * {{flagicon|Víetnam}} [[Lê Duẩn]] * {{flagicon|Víetnam}} [[Võ Nguyên Giáp]] * {{flagicon|Víetnam}} [[Lê Đức Thọ]] * {{flagicon|Laos}} [[Souphanouvong]] * {{flagicon|Kambódía}} [[Norodom Sihanouk]] * {{flagicon|Kambódía|1975}} [[Pol Pot]]}} | commander2 = {{plainlist| * {{flagicon|Víetnam|1890}} [[Ngô Đình Diệm]] * {{flagicon|Víetnam|1890}} [[Nguyễn Văn Thiệu]] * {{flagicon|Bandaríkin}} [[John F. Kennedy]] * {{flagicon|Bandaríkin}} [[Lyndon B. Johnson]] * {{flagicon|Bandaríkin}} [[Richard Nixon]] * {{flagicon|Bandaríkin}} [[Gerald Ford]] * {{flagicon|Kambódía|1970}} [[Lon Nol]] * {{flagicon|Laos|1952}} [[Souvanna Phouma]] * {{flagicon|Suður-Kórea|1949}} [[Park Chung-hee]]}} | casualties1 = Um 667.130–951.895 hermenn drepnir. | casualties2 = Um 333,620–392,364 hermenn drepnir. | casualties3 = {{small| * Um 627,000–2,000,000 almennir víetnamskir borgarar drepnir. * Alls látnir: 1.326.494–4.249.494 manns}} }} '''Víetnamstríðið''' er oftast notað yfir þau hernaðarátök sem áttu sér staðar í [[Víetnam]] frá [[1959]] til [[1975]]. Hernaðarsvæðið var þó engan veginn bundið við Víetnam heldur náði einnig yfir [[Laos]] og [[Kambódía|Kambódíu]]. Þessi átakatími hefur einnig verið nefndur ''Seinni Indókínastyrjöldin'' og er hugtakið [[Fyrri Indókínastyrjöldin]] notað um baráttuna gegn [[Frakkland]]i [[1945]] til [[1954]]. Í þessari seinni [[styrjöld]] tókust á annars vegar her [[Norður-Víetnam]], [[Þjóðarfylkingin fyrir frelsun Suður-Víetnam]], einnig þekkt sem [[Viet-Cong]], og bandamenn þeirra og hins vegar her [[Suður-Víetnam]] og bandamenn hans, einkum [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]]. Þegar átökunum lauk 1975 höfðu um 3 til 4 milljónir Víetnama látið lífið, 1,5 til 2 milljóna íbúa [[Laos]] og [[Kambódía|Kambódíu]], og þar að auki um 60.000 [[Bandaríkin|bandarískir]] hermenn.<ref>[https://web.archive.org/web/20080604140842/http://www.vietnamwar.com/ Vietnamwar.com archive.org record].</ref> Endaði þar með yfir hundrað ára vopnuð barátta Víetnama gegn erlendum hersveitum.</onlyinclude> Meginorsök stríðsins var tvískipting landsins eftir [[fyrri Indókínastyrjöldin]]a [[1946]] til [[1954]] þar sem sjálfstæðissinnum, [[Viet-Minh]], tókst ekki að ná völdum í suðurhluta landsins í baráttu þeirra fyrir [[sjálfstæði]] landsins frá [[Frakkland]]i. Að sumu leyti var Víetnamstríðið eins konar [[leppstríð]] þar sem [[risaveldi]]n í [[Kalda stríðið|Kalda stríðinu]] tókust á óbeint gegnum bandamenn sína í Víetnam. Aðalbandamenn Norður-Víetnam og skæruliða Þjóðfylkingarinnar voru annars [[Sovétríkin]] og [[Kínverska alþýðulýðveldið]], en aðalbandamenn stjórnarinnar í Suður-Víetnam voru Bandaríkin, [[Ástralía]], [[Taíland]], [[Filippseyjar]] og [[Nýja-Sjáland]]. Aðallega voru það þó Bandaríkin sem sendu stóra herflokka til að taka þátt í átökunum í Víetnam frá [[1965]]. Víetnamstríðinu lauk [[30. apríl]] [[1975]] með [[fall Saígon|falli Saígon]] í hendur hers Norður-Víetnama. ==Yfirlit== Víetnamstríðinu er oft skipt í tvö aðskilin tímabil. Fyrra stríðið var stríð [[frakkland|Frakka]] til að endurheimta eða halda [[Nýlenda|nýlendu]] sinni Víetnam í [[Indókína]] og hindra að þjóðernissinnaðir [[kommúnismi|kommúnistar]] næðu henni á vald sitt. Stríðið hófst við lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]] þegar [[Japan]]ir yfirgáfu Víetnam og afhentu [[Hồ Chí Minh]] og hans mönnum yfirráðin í landinu. Frakkar reyndu að semja við þá í fyrstu en slitnaði uppúr samningaviðræðunum í nóvember [[1946]] og bardagar hófust. Stríðinu lauk með miklum ósigri Frakka í [[Orrustan við Dien Bien Phu|orrustunni við Dien Bien Phu]] [[1954]]. Í [[Genfarráðstefnan 1954|Genfarsamningnum]] var síðan ákveðið að skipta landinu til bráðarbyrgðar í Norður- og Suður-Víetnam og átti síðar að sameina landið í kosningum [[1957]]. Þá ríkti kommúnistastjórn Hồ Chí Minh í Norður-Víetnam, en keisarastjórn og síðar andkommúnískt lýðveldi hliðhollt Bandaríkjamönnum í Suður-Víetnam. Hồ Chí Minh-stjórnin vildi fylgja Genfarsamningnum en suður-víetnamska stjórnin neitaði að gera það með stuðning frá Bandaríkjunum. Með þeim deilum hófst síðara Víetnamstríðið (sem er stríðið sem oftast er verið að tala um þegar minnst er á Víetnamstríðið) árið 1960. Norður-Víetnamar beittu skæruhernaði sem á endanum bar sigur af hólmi gegn herfylkingum og loftárásum Bandaríkjamanna og er þetta eini hernaðarósigur sem Bandaríkin hafa orðið fyrir. Eftir stríðið höfðu þjóðernissinnaðir kommúnistar öll völd í landinu frá árinu 1975 en landið var illa farið og lamað eftir nánast þrjátíu ára samfellt stríð. === Stríðið í Frönsku Indókína === {{aðalgrein|Fyrri Indókínastyrjöldin}} Á [[19. öld]] töldu nýlenduveldin að löndin í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] væru arðvænlegasti heimshlutinn. Víetnam ásamt Laos og Kambódíu, var hluti af frönsku nýlendunni Indókína. Japanir hertóku landið í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni en þá var við völd í Frakklandi [[Vichystjórnin]] sem var leppstjórn [[Þriðja ríkið|Þjóðverja]]. Þjóðverjar höfðu þá auðvitað verið búnir að ná undir sig meirihluta Frakklands. Frönsku embættismennirnir í Indókína hlýddu þeirri stjórn sem sagði þeim að hlýða fyrirmælum Japana. Japanir komu síðan illa fram við landsmenn og það ýtti undir andspyrnuhreyfingar undir forystu [[Hồ Chí Minh]]. Við lok heimsstyrjaldarinnar seinni misstu Japanir svo völd sín í landinu.<ref>Gísli Gunnarsson. „Hvenær hófst Víetnamstríðið og hvenær lauk því?“. Vísindavefurinn 18.9.2000. https://visindavefur.is/?id=919. (Skoðað 4.5.2009).</ref> Þegar Frakkar sneru svo aftur til Indókína eftir seinni heimsstyrjöldina var allt breytt. Hồ Chí Minh, foringi [[Kommúnistaflokkur Víetnams|kommúnistaflokks Indókína]], hafði lýst yfir stofnun [[Norður-Víetnam|Alþýðulýðveldisins Víetnams]] hinn 2. september 1945. Hồ Chí Minh sem nýtti sér skæruliðahernað átti í borgarastyrjöld gegn andkommúnistum. Kommúnistum tókst þó að afla mikils fylgis í kosningum í febrúar 1946 og Hồ Chí Minh hélt áfram að reyna að yfirbuga andstæðinga sína. Á meðan þessu stóð sat franska stjórnin og Hồ Chí Minh við samningaborðið, því Frakkar vildu ekki viðurkenna stjórn hans. Að lokum viðurkenndu Frakkar Víetnam sem frjálst ríki innan franska ríkjasambandsins í mars árið 1946. Samningar stóðu þó lengur yfir um stærð ríkisins og afstöðu þess til Frakklands. Ekki tókst að ná sáttum og slitnaði uppúr samningaviðræðum í nóvember sama ár þegar bardagar hófust.<ref>Huldt, Bo. ''Saga mannkyns ritröð AB, 14. bindi: Þrír heimshlutar 1945-1965'': 243-245</ref> Stríðinu lauk ekki fyrr en árið 1954. Þá höfðu Frakkar verið sigurstranglegri í varnarstríði, með hernaðaraðstoð frá Bandaríkjamönnum. Frakkar sáu fram á að Víetnamar gætu tekið við stríðinu sjálfir og frönsku hersveitirnar gætu haldið heim á leið. Þá átti að mynda stjórn í landinu undir forustu [[Bảo Đại]] keisara. Fyrst þurfti þó að gjörsigra skæruliðanna í átökum. Þá var valinn vígvöllur í þröngum dal í norðvesturhluta landsins nálægt borginni Den Bien Phu þar sem átti að neyða skæruliðanna til orrustu. Foringi skæruliðanna beit á agnið en Frakkar höfðu greinilega vanmetið styrk þeirra því þeim beið mikil ósigur þar. Borgin Den Bien Phu féll svo í maí 1954. Þá hófust friðarviðræður því Frakkar höfðu fengið nóg af stríðinu og á Genfarráðstefnunni var ákveðið að skipta landinu til bráðarbyrgðar í Norður og Suður-Víetnam við 17. breiddargráðu.<ref>Huldt, Bo. ''Saga mannkyns ritröð AB, 14. bindi: Þrír heimshlutar 1945-1965'': 243-245</ref> === Bandarísk afskipti === [[Mynd:HoCMT.png|thumb|Hồ Chí Minh-stígurinn sem lá um Laos og Kambódíu alla leið til Suður-Víetnam, 1967]] Frakkar yfirgáfu þá landið en Bandaríkjamenn tóku við forráðum. Hồ Chí Minh tók við völdum í Norður-Víetnam með sinni kommúnistastjórn og Bảo Đại í Suður-Víetnam. Ekki var keisarinn lengi við völd því forsætisráðherra hans, sem starfaði náið með Bandaríkjamönnum, breytti landinu fyrst í lýðveldi með sig sjálfan sem forseta. Í Genfarsáttmálanum var ákvæði um að árið 1957 yrði landið sameinað með frjálsum kosningum undir eftirliti [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]]. Norður-Víetnam vildi fylgja því en Suður-Víetnamar neituðu því með stuðningi frá Bandaríkjastjórn.<ref>Gísli Gunnarsson. „Hvenær hófst Víetnamstríðið og hvenær lauk því?“. Vísindavefurinn 18.9.2000. https://visindavefur.is/?id=919. (Skoðað 4.5.2009).</ref> Hồ Chí Minh hafði styrkt stöðu sína töluvert í norðurhlutanum og mikil iðnvæðing hófst. Stjórn hans var traust og hún beitti sér mikið til þess að sameina Víetnam. Fjöldi hermanna Norðurhlutans hafði orðið eftir í suðurhlutanum eftir friðarsáttmálann 1954 og mynduðu þeir nýja og öfluga skæruliðahreyfingu sem Suður-Víetnamar kölluðu Víetkong þ.e. víetnamskir kommúnistar. Ekki er vitað með vissu um tengsl milli Norður-Víetnama og Víetkong hreyfingarinnar, en þeir fyrrnefndu yfirtóku forustu hennar eftir 1965. Á meðan stjórnaði [[Ngô Đình Diệm]] suðurhlutanum í andkommúnískum anda, studdur af Bandaríkjamönnum sem höfðu miklar áhyggjur af útbreiðslu kommúnismans. Hann hafði ekki í huga að sameina Víetnam eins og Genfarsáttmálinn kvað um og smám saman hófst uppreisn gegn stjórn hans. Stjórn hans var spillt og ótraust og á endanum var honum steypt af stóli í nóvember 1963 með byltingu hersins. Fram að þessu hafði stuðningur Bandaríkjamanna aðallega verið efnahagslegur en Kennedy stjórnin ákvað að auka fjölda „tækniráðgjafa“ í landinu upp í 15.000 talsins. Talið er að Bandaríkjamenn hafi staðið að baki byltingarinnar og [[Handtaka og aftaka Ngo Dinh Diem|látið myrða Diệm]]. Þeir vonuðust þá eftir virkari stjórn í kjölfarið en það rættist ekki.<ref>Huldt, Bo. ''Saga mannkyns ritröð AB, 14. bindi: Þrír heimshlutar 1945-1965''.<!--Hér vantar blaðsíðutal--></ref> Mikil straumhvörf urðu í stríðinu í ágúst árið 1964, þegar Bandaríkjamenn ásökuðu Norður-Víetnama um að hafa ráðist á skip úr bandaríska flotanum. Þetta taldi bandaríska þingið næga ástæðu til þess að gefa forsetanum heimild til að reiða fram beinni aðstoð við Suður-Víetnama með hersveitum og flugvélum. Þetta atvik er þó umdeilt og talið er að það hafi verið skipulagt af Bandaríkjamönnum.<ref>Huldt, Bo. ''Saga mannkyns ritröð AB, 14. bindi: Þrír heimshlutar 1945-1965''.<!--Hér vantar blaðsíðutal--></ref> [[Mynd:Bombing in Vietnam.jpg|thumb|left|upright|Bandarískar herþotur að varpa sprengjum í Norður-Víetnam]] Í upphafi síðara stríðsins réðu skæruliðar Vietkong hreyfingarinnar mestu í sveitum landsins en stjórn Suður-Víetnama og Bandaríkjanna réðu borgunum. Stríðið var aðallega háð í suðurhluta landsins en Bandaríkjamenn gerðu þó miklar loftárásir á norðurhluta landsins í þeim tilgangi að hindra birgðaflutninga til skæruliðanna. Þegar líða tók á stríðið fóru þjálfaðar hersveitir frá Norður-Víetnam að streyma á vígvellina skæruliðahreyfingunni til aðstoðar.<ref>Gísli Gunnarsson. „Hvenær hófst Víetnamstríðið og hvenær lauk því?“. Vísindavefurinn 18.9.2000. https://visindavefur.is/?id=919. (Skoðað 4.5.2009).</ref> En um leið fjölgaði mjög í bandarískum hersveitum og árið 1967 var herlið þeirra orðin hálf milljón manna.<ref>Huldt, Bo. ''Saga mannkyns ritröð AB, 14. bindi: Þrír heimshlutar 1945-1965''.<!--Hér vantar blaðsíðutal--></ref> Þeir dreifðu eiturefnum og napalm sprengjum úr lofti yfir stór skóglendi og þorp í því skyni að eyðileggja þá staði sem skæruliðar gætu leynst á. Skæruliðarnir höfðu líka eitt herbragð sem fólst í því að grafa gríðarlega flókin neðanjarðargöng. Í því kerfi voru um 16.000 hermenn sem gátu komið andstæðingum sínum sífellt óvart með árásum sínum.<ref>Andreu, Guillemette o.fl: ''Heims sögu atlas Iðunnar'': 220-221.</ref> [[Mynd:VietnamWarMemorialinHouston.JPG|thumb|Minnismerki um víetnamstríðið í Texas í Bandaríkjunum.]] Á miðjum 7. áratugnum fór að bera mikið á mótmælum gegn stríðinu, þá aðallega í Bandaríkjunum. Árið 1968 fóru Bandaríkjamenn að hallast að því að gefast upp. Ári síðar fóru þeir að kalla hersveitir sínar til baka og árið 1973 var undirritaður vopnahléssamningur. Stríðinu lauk þó ekki endanlega fyrr en árið 1975 þegar Norður-Víetnamar höfðu unnið algjöran sigur á Suður-Víetnömum.<ref>Andreu, Guillemette o.fl: ''Heims sögu atlas Iðunnar'': 220-221.</ref> Stríðið í Víetnam voru fyrstu hernaðarátökin sem voru sýnd í sjónvarpinu um allan heim. Þegar tölur látinna og særðra hermanna jukust fór fólkið að streyma út á götur og mótmæla. Þessi miklu mótmæli gegn stríðinu var meginástæða þess að Nixon þáverandi forseti Bandaríkjanna ákvað að hætta stríðsrekstrinum.<ref>Andreu, Guillemette o.fl: ''Heims sögu atlas Iðunnar'': 220-221.</ref> ==Tengt efni== * [[Víetnamstríðið í dægurmenningu]] *[[Þátttaka kvenna í Víetnamstríðinu]] == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == {{Commonscat|Vietnam War|Víetnamstríðinu}} * {{Vísindavefurinn|919|Hvenær hófst Víetnamstríðið og hvenær lauk því?|höfundur=Gísli Gunnarsson|dags=18. september 2000|skoðað=27. febrúar 2024}} * {{Tímarit.is|000872082|Morgunblaðið og Víetnam 1967-1973: Undanhald samkvæmt áætlun|blað=[[Sagnir (tímarit)|Sagnir]]|höfundur=Sigfús Ólafsson|útgáfudagsetning=1. júní 2004|blaðsíða=50-57}} {{Kalda stríðið}} [[Flokkur:Víetnamstríðið| ]] [[Flokkur:Kalda stríðið]] [[Flokkur:Stríð á 20. öld]] [[Flokkur:Stríð í Asíu]] 5iqxitmzvdhuglbv4aj0erpu8f2f9t5 0 34674 1959196 1909978 2026-04-08T01:07:11Z CommonsDelinker 1159 Skipti út F1_(registered_trademark).svg fyrir [[Mynd:Formula_One_logo.svg]] (eftir [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vegna þess að: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · To clarify its meaning.). 1959196 wikitext text/x-wiki {{NPOV|Greinin er upphaflega skrifuð sem blaðagrein og endurspeglar því skoðanir höfundar}} [[Mynd:Formula One logo.svg|thumb|275px|Merki Formúlu 1 síðan 2018]] '''Formúla 1''', oft stytt í '''F1''', er hæsti flokkur í [[Kappakstur|kappakstri]] bíla þar sem yfirbygging bílsins nær ekki yfir hjólin. Mótaröðin hefur verið ein þekktasta tegund kappaksturs í heiminum síðan hún hófst 1950. Mótaröðin hefst yfirleitt í mars og er búin í desember. Formúla 1 er heimsmeistarakeppni þar sem keppt er um tvo titla, annarsvegar heimsmeistaratitill ökumanna og heimsmeistaratitil bílasmiða. Orðið formúla í nafninu kemur frá því að liðin þurfa að fylgja ákveðinni reglugerð við að smíða bíla. == Saga Formúlu 1 == === Á árum áður === {{Færa málsgrein|grein=Mótorsport}} [[Mótorsport]] er nærri því eins gamalt og mótorknúnir bílar. [[Karl Benz]] og [[Gottlieb Daimler]] uppgvötvuðu bílinn. Árið [[1885]] settu þeir fyrstu olíuknúnu vélina í gang og áður en langt um leið voru fyrstu bílarnir ræstir í [[kappakstur]]. Þó að [[bíllinn]] hafi verið fundinn upp í Þýskalandi þá fór fyrsti kappakstur sögunar fram í Frakklandi. Í þá daga var ekki ekið hring eftir hring heldur frá stað til staðar einsog tíðkast í [[ralli]] nú til dags. 1984 hélt franska dagblaðið ''[[Le Petit Journal]]'' [[Paris–Rouen (motor race)|keppni fyrir hestalausa vagna]] á leiðinni frá París til Rouen. Þetta er víða talið fyrsti mótorsport viðburðurinn.{{sfn|Gifford|page=7}} Um [[1901]] voru bílarnir farnir að aka á 120 km/klst. Fyrsta keppnin sem fram fór á braut var árið [[1902]], það var brautin [[Circuid des Ardennes]] í Belgíu. Fyrsti [[Grand Prix]] kappaksturinn fór fram í [[Le Mans]] í Frakklandi árið [[1906]]. Keppnina vann ungverjinn [[Ferenc Szisz]] á [[Renault]] bíl, en hann hafði verið viðgerðamaður Louis Renault í þjóðvegakeppnunum. Eknir voru margir kappakstrar með „Grand Prix“ forminu, en „Grand Prix“ var ekki notað á alþjóðavettvangi fyrr en löngu seinna. === Tæknisprenging milli stríða === Mikil tækniþróun varð í [[fyrri heimstyrjöld]]inni og á þeim tuttugu árum sem liðu fram að [[seinni heimsstyrjöldin|næstu styrjöld]]. Stærsta sprengingin varð þegar [[Fiat]] kynnti til sögunnar átta sílindra mótor sem varð svo síðar undirstaða í vélaþróun framtíðarinnar. Mörg stór skref voru tekin og var þetta aðeins af þeim. [[Grand Prix]] kappakstrar urðu einnig tíðari og Ítalska brautin [[Monza]], sem staðsett er nálægt Milano, var tekin í notkun. Enn er verið að aka á Monza í Formúlu eitt og fleiri mótaröðum. [[Monza]] var fyrsta sérsmíðaða brautin í heiminum. Nokkru síðar fleiri brautir voru byggðar, Montlhéry í útjaðri Parísar og Sitges nokkru sunnar en [[Barcelona]] á Spáni. [[Adolf Hitler]] studdi þýska bílaframleiðendur og þýska ökumenn í kappakstri eftir að hann komst til valda árið [[1933]]. Eftir það voru Þjóðverjar mjög sterkir í kappakstri um allan heim og einokuðu sportið eftir að [[Mercedes-Benz]] og [[Auto Union]] kynntu til sögunar nýja kynslóð af keppnisökutækjum árið [[1934]]. Einokun þeirra stóð þangað til [[Bretar]] lýstu Þjóðverjum stríð á hendur [[1. september]] árið [[1939]], eða þegar Grand Prix-kappökstrunum var slegið á frest. === Fæðing Formúlu eitt === Eftir seinni heimstryrjöldina voru [[Þjóðverjar]] ekki neinu ástandi til að taka þátt í alþjóðlegum kappakstri. [[Alfa Romeo]], [[Maserati]] og [[ERA]] voru á toppnum svona rétt eftir hörmungarnar. Nokkur ríki tóku sig til og hnipruðu saman dagatali sem átti að vera einskonar æðsta stigið í Grand Prix kappakstri, þetta var árið [[1947]]. Ári seinna var tilkynnt að mótaröðin fengi nafnið [[Formúla eitt]]. Þar yrðu gerðar nokkrar breytingar á reglum og vélareglur voru settar, vélar með forþjöppu máttu aðeins vera 1.5 lítrar en Formúla eitt bauð einnig upp á að vélar sem ekki höfðu forþjöppu mættu vera allt að 4.5 lítrar. Á meðan ítölsku og þýsku verksmiðjurnar voru ónýtar gátu önnur lönd, eins og Bandaríkin og Bretland komið sér að. Sá blómatími enskumælandi manna var ekki lengi því árið 1949 hafði ítalski markaðurinn vaxið aftur og [[Ferrari]] kom til sögunnar eftir að [[Enzo Ferrari]] hætti sem keppnisstjóri hjá [[Alfa Romeo]] liðinu. [[Ferrari]] skutust strax upp á toppinn eftir að hafa unnið sína fyrstu Grand Prix kappakstra. Árið [[1950]] varð Formúla eitt að heimsmeistarakeppninni sem keppt er í dag. Alfa Romeo sá sér þá tækifæri til að komast aftur á toppinn þar sem þeir höfðu verið. Í keppninni átti að finna „heimsins besta ökumann”. Stig voru gefin fyrir sex útvaldar Grand Prix keppnir. Fyrsta keppnin sem fór fram undir merkjum Formúlu eitt heimsmeistarakeppninnar var haldin á [[Silverstone]].<ref>{{Cite web |date=27 May 2021 |title=Facts you may not know about Silverstone Circuit and its place on the F1 calendar |url=https://www.silverstonemuseum.co.uk/about-us/our-organisation/blog/facts-you-may-not-know-about-silverstone-circuit/ |access-date=18 May 2023 |website=Silverstone Museum |archive-date=18 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518141045/https://www.silverstonemuseum.co.uk/about-us/our-organisation/blog/facts-you-may-not-know-about-silverstone-circuit/ |url-status=live }}</ref> Reyndar voru allar keppnirnar haldnar í Evrópu, fyrir utan Amerísku [[Indianapolis 500]] keppninni sem var í fyrstu á dagatalinu. Þetta fyrirkomulag hélst mestallan áratuginn eða þangað til fleiri brautir frá öðrum heimsálfum birtust á dagatölunum. Alfa Romeo vann hvern einasta kappakstur árið [[1950]]. Og urðu ökumenn liðsins, þeir [[Giuseppe Farina]] og [[Juan Manuel Fangio]], sem börðust um titilinn það árið. Farina hafði hins vegar betur og var valinn heimsins besti ökumaður árið 1950. Fangio aftur á móti vann sinn fyrsta heimsmeistaratitil árið [[1951]] fyrir Alfa Romeo. Alfa Romeo bíllinn hafði forþjöppu en Ferrari bíllinn, sem veitti Fangio og félögum hans mikla og harða samkeppni var án þjöppunar. Árið eftir var yfirburða ár Ferrari. Alfa Romeo færði sig niður um deild og tók þátt í Formúlu tvö það árið. Formúla eitt hafði þá vandræði í aðsígi því Ferrari náði betri árangri en önnur lið. Maserati voru að gera plön fyrir framtíðina og [[BRM]]. Ferrari hins vegar tefldu út [[Alberto Ascari]], efnilegum Ítala. Ascari vann heimsmeistaratitilinn [[1951]] og [[1952]] fyrir Ferrari. Hann sigraði öll mótin árið 1951 og sex af sjö árið 1952. Árið [[1953]] var hans tíð á enda. Fangio var kominn aftur, nú á Maserati. Ascari tapaði miklum slag í síðasta kappakstri ársins. Fangio og Ascari voru með fremstu tvö rásstæðin í ræsingunni. Liðsfélagar kappana voru heldur ekki langt undan og skiptust fjórmenningarnir á að leiða kappaksturinn. Marimon, liðsfélagi Fangio þurfti að hætta í toppslagnum þegar hálf keppnin var búinn. Þegar Farina, liðsfélagi Ascari hjá Ferrari, gerði atlögu að fyrsta sætinu skullu þeir félagar saman og Ascari gat ekki klárað kappaksturinn. Fangio vann sinn fyrsta sigur eftir að hafa hálsbrotnað á sömu braut ári áður. === Fangio === [[Mynd:Mercedes W 196 mit 3-l-Motor (Fangio) 1986-08-16.jpg|thumb|Mynd af Mercedes Benz W196 sem Juan Manuel Fangio vann titilinn 1954 og 1955 með.]] Fangio vann 24 af 52 kappökstrum sem hann tók þátt í, sem er metið yfir hæstu vinnings prósentu ökumanns.<ref>{{Cite web|url=http://www.statsf1.com/en/statistiques/pilote/victoire/national.aspx|title=Statistics Drivers – Wins – By national GP|website=statsf1.com|language=en|access-date=2 November 2021|archive-date=14 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414040632/http://www.statsf1.com/en/statistiques/pilote/victoire/national.aspx|url-status=live}}</ref> Hann hóf ferill sinn í Argentínu, þar sem hann fæddist og vann sinn fyrsta kappakstur sem var þjóðvegakappakstur. Hann var svo sendur til Evrópu og komst í tæri við Formúlu eitt á stofndögum mótaraðarinnar. Hann varð fimm sinnum heimsmeistari árin [[1951]], [[1953]], [[1954]], [[1955]], [[1956]] og [[1957]]. Árið [[1952]] hálsbrotnaði hann og var frá allt það tímabil. Það vakti því athygli að hann vann heimsmeistaratitilinn árið 1953. Hann var fyrsti ökumaðurinn til að taka skipulagt [[viðgerðahlé]], og í þeirri keppni vann hann. Fangio lést árið [[1995]]. === Vélarnar færðar aftur === [[Cooper]] liðið fór nýjar leiðir í uppbyggingu bíla sinna og skilaði það sér í sigri í Argentínu árið [[1958]] þegar [[Stirling Moss]] ók bílnum til sigurs. Cooper varð einnig heimsmestari bílasmiða árin [[1959]] og [[1960]], [[Jack Brabham]], sem ók fyrir liðið, vann einnig heimsmeistaratitla ökumanna þessi ár. Það sem var öðruvísi í Cooper-bílnum var að vélin var fyrir aftan ökumanninn en ekki fyrir framan einsog flest hin liðin höfðu hannað bíla sína. Þeir hönnuðu bílinn með hugmyndum frá ýmsu aðilum. Gírkassinn var smíðaður eftir gírkassa úr [[Citroën]] fólksbíl, undirstaðan í fjöðrunarkerfinu var úr [[Volkswagen]] Bjöllu og stýris hlutir úr [[Triumph]]. Vélin var fengin frá [[Coventry Climax]]. Bíllinn þótti svo framúrskaranlegur að önnur lið hermdu eftir og fóru að smíða bíla sína með vélina fyrir aftan ökumanninn. [[Lotus]] voru þeir einu sem eitthvað höfðu í Cooper. Þeir notuðu sömu vélar og Cooper og voru fjótir að grípa nýja stefnu í þróun bílanna. Lotus smíðu fyrsta bíl sinn með vélina fyrir aftan ökumanninn fyrir tímabilið [[1960]]. [[Colin Chapman]], liðsstjóri Lotus, hafði skapað sér gott orð sem mikill hugsuður og yfirleitt voru hugsanir hans langt á undan samtíð sinni. En það var meðal annars stolt hans sem kom í veg fyrir að hann hermdi eftir Cooper fyrr en raun bar vitni; Lotus hafði verið í vandræðum árin [[1958]] og [[1959]] með vélina fyrir framan. 1961 var Fergusson eini framleiðandinn með vélina frammí.<ref>{{cite web|url=http://www.gpracing.net192.com/cars/data/186.cfm|title=Ferguson P99|access-date =17 November 2007|publisher=gpracing.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20080330231253/http://www.gpracing.net192.com/cars/data/186.cfm|archive-date=30 March 2008|url-status=dead}}</ref> Lotus uppskar svo sinn fyrsta sigur í [[Mónakó]] [[1960]] þegar Stirling Moss vann, en aðeins tveim kappökstrum síðar braut hann bakið á sér við æfingar fyrir Belgíska kappaksturinn. Það gerði útaf við vonir Lotus mann að ná Cooper en keppinauturinn sigldi í mark einn og óáreittur. Það ár hafði Ferrari verið afskrifað sem keppinautar um titlana tvo sem í boði voru vegna undirbúnings þeirra undir næsta tímabil. Árið [[1961]] átti að breyta vélarstærðunum bílana sem ekki notuðu forþjöppu úr 2.5 lítrum niður í 1.5 lítra. === Jim Clark - tíminn === Árið [[1963]] rann upp sá dagur, loksins, sem Lotus urðu heimsmeistarar eftir langa bið. [[Jim Clark]] hafði gengið til liðs við Champman og félaga árið áður en það ár hafði Clark verið í hörku slag við [[Graham Hill]] á [[BRM]] sem tók svo titilinn á áreiðanleika bílsins. Árið [[1963]] hins vegar hafði Lotus verið með yfirburði. Þeir unnu sjö af tíu keppnum í meistarakeppninni, í Hollenska kappakstrinum hafði Clark hringað alla keppinautana, í Frakklandi leiddi hann keppnina frá ræsingu þar til að flaggið féll og ef hann vann ekki var það vegna bilunnar í bílnum eða einhverra annarra tæknilegra vandamála. Árið [[1964]] komust svo aftur einhverjar bilunarpöddur uppí bílnum og titillinn varð [[John Surtees]]. John hafði hafið feril sinn í mótorhjólum en hafið feril sinn í Formúlu eitt hjá Lotus, en var nú hjá Ferrari. Hann hjálpaði til við að skerpa nýju V8 vélin, og vann titilinn eftir að olíuleiðsla hjá Clark hafði gefið sig. Surtees er enn sá eini sem hefur unnið titla bæði á fjórum og tveim hjólum. Clark og Lotus, endurskipulögðu sig fyrir árið [[1965]] sem skilaði sér því heimsmeistaratitlar bílasmiða og ökumans var í höfn í árslok. Þeir höfðu unnið sex af níu keppnum, en misstu af einni keppni til að geta keppt í [[Indianapolis 500]] kappakstrinum, sem þeir og unnu. Formúlu eitt bílunum var gefið aflið aftur árið [[1966]] þegar leyfð var 3 lítra vélastærðir. Reglurnar um 1.5 lítra vélar voru taldar úreltar og talin var þörf á breytingum. Með þessum breytingum var gert ráð fyrir því að [[amerískir bílaframleiðendur]] gætu tekið meiri þátt í Formúlu eitt en þeir gerðu. Japanski bílaframleiðandinn [[Honda]] hafði unnið síðasta kappaksturinn árið áður, í [[Mexíkó]] [[1965]]. Stjórnendur formúlunnar héldu að það væri forboði þess að bílaframleiðendur færu að taka virkari þátt eins og áður tíðkaðist. Það varð ekki. [[Honda]] smíðaði mjög sterkar og kraftmiklar vélar en hönnun bílsins sjálfs var langt á eftir þeim sem gætu hugsanlega talist keppnautar. Undir lok sjöunda áratugarins þegar bílarnir fóru að þróast ennþá lengra, varð til svo djúp gjá á milli fólksbíla og kappaksturs bíla að ekki var lengur búist við því að fólksbílaframleiðendur, eins og Honda skildi koma, sjá og sigra í einni bendu. === Öryggið á oddinn === Um miðjan sjötta áratuginn hófst mikil barátta, bæði ökumanna og annarra til að koma upp órjúfanlegu öryggisneti í kappakstri um allan heim. Öryggið er ekki fullkomnað ennþá en mikið hefur gerst síðan þá. Fyrsta skrefið var örugglega tekið eftir að [[Jackie Stewart]], sem á stóran þátt í öryggiskröfum í Formúlu eitt nú dags, lenti í hræðilegu slysi sem hefið getað kostað hann lífð einn rigningardag í Hollandi [[1966]]. Ringt getur á einum stað en sólin skinið á hinum staðnum. Þetta geriðst árið [[1966]]. Ræst var í þurru en þegar menn óku lengra eftir brautinni lentu þeir í bleytu. Átta ökumenn snerust á brautinni, meðal annarra Jackie Stewart. Bíllinn hafði oltið og þar með festist Stewart í bílnum. Hann tók eftir því að eldsneyti lak á hann og hann hugsaði með sér að ef heitt pústið kæmist í snertingu við vökvann væri allt búið. Engir brautarstarfsmenn voru á staðnum en tveir ökumenn, [[Graham Hill]] og [[Bob Bonduant]], sem þurfti að fá verkfæri hjá áhorfenda til að losa stýrið, björguðu honum. Það tók svo yfir 20 mínotur fyrir sjúkrabíl að komast á staðinn. Þetta var skólabókadæmi um hvernig hugsað var fyrir [[öryggi]] á brautinni. [[Hjálmur|Hjálmar]] höfðu verið gerðir að skyldu árið [[1952]] og síðan þá hafði ósköp lítið gerst á sviði öryggis. Öryggisbelti höfðu ekki verið tekin í notkun þar sem ökumenn óttuðust að vera fastir í þeim ef kviknaði í bílnum. Eldfastir búningar höfðu svo verið teknir í notkun árið [[1960]]. Árið [[1969]] voru svo settar reglur um að slökkvitæki yrðu að vera um borð í hverjum bíl og innsiglaður gúmmípoki yrði að vera inni í eldsneytistanknum. Það voru fyrstu reglurnar sem settar voru eftir að veltigrind var sett í alla bíla árið [[1961]]. Erfiðast var að sannfæra brautareigendur. Það var ekki fyrr en [[Samband Grand Prix Ökumanna]] krafðist þess að gerðar yrðu úrbætur á brautarstæðum. Tré voru felld, vegrið voru sett um alla brautina, brautarstarfsmenn fengu meiri kunnáttu og læknaaðstaðan stórefld. Margar brautir eins og [[Spa]], voru dæmdar of hættulegar og voru teknar af dagatalinu. Á árunum [[1960]] til [[1970]] dóu 12 ökumenn og 16 áhorfendur í Formúlu eitt. Einnig dóu nokkrir ökumenn úr Formúlu eitt í öðrum keppnum. Jim Clark var einn þeirra, heimsins besti ökumaður gat orðið fórnarlamb. === Stuðningsaðilar === Þegar fyrstu auglýsingarnar sáust á Formúlu eitt bílunum var ljóst að peningar væru farnir að spila stóran part í velgengni liðana. Það var Lotus sem rauf múrinn og auglýsti [[Gold Leaf]] tóbaksfyrirtækið á hliðum bíla sinna. Áður höfðu liðin aðeins sett límmiða bílahluta-fyrirtækja á bíla sína í skiptum fyrir hluti eins og dekk, olíu, eldsneyti og annað slíkt. Samningurinn sem Lotus gerði við Gold Leaf breytti miklu fyrir Formúlu eitt. Colin Chapman, liðsstjóri Lotus liðsins hafði þrýst á yfirvöld innan Formúlu eitt heimsins að slaka á bönnum við auglýsingum og styrkjum til liðana, ef svo yrði gert yrði þróunar- og hönnunnarfjármagn liðanna meira. Fleiri lið fylgdu svo í spor Lotus og gerðu samninga við önnur fyrirtæki um fjárstyrki. Nokkrum árum síðar voru nánast allir bílar þaktir auglýsingum fyrir ólík fyrirtæki. === Fyrstu vængirnir === Í kjölfar aukins fjármagns hjá liðunum gátu þau farið að þróa bíla sína hraðar og mikil breyting varð, nánast í allri uppbyggingu Formúlu eitt bílsins. Það sem var eftirtektaverðast, og kannski mesta framförin voru vængirnir. Í Mónakó-kappakstrinum árið [[1968]] mætti Lotustliðið til leiks með vængi sem ætlaðir voru til þess að ýta bílnum niður á jörðina, þannig skapaðist meira grip, meiri hraði í beygjum og mikið betri hringtími. Við sjáum það enn í dag að menn bæta vængjum við bíla sína fyrir [[Mónakó kappaksturinn]], á ólíklegustu staði. Í næstu keppni sem fram fór á Spa voru bæði Ferrari og [[Brabham]] bílarnir skreyttir þessari nýjung. Þeir voru þó ekki eins og við eigum að venjast í dag því í grófum dráttum voru þetta plankar sem festir voru við tvær málmstangir sem stóðu metra eða svo uppí loftið. Stangir þessar voru svo festar við grind bílsins. Árið [[1969]] fóru þó vængirnir að líkjast þeim sem þekkist í dag. Einnig höfðu önnur lið en þau þrjú sem nefnd voru hér að framan tileinkað sér þessa tækniþróun. Vængirnir gátu þó orðið mönnum og bílum til óbóta. Ef ekki var nógu vel gengið frá þeim var hætt við að þeir virkuðu öfugt við það sem þeir áttu að gera. Graham Hill fékk að kynnast þessu í spánska kappakstrinum árið [[1969]] þegar Lotusinn hans endaði á vegriðinu eftir að afturvængur hafði gefið sig. Það sama kom fyrir liðsfélaga Hills, [[Jochen Rindt]] en ekki fór eins vel fyrir honum og Graham því hann nefbrotnaði þegar bíll hans flaug utan brautar. Vængir á stultunum voru því bannaðir. Breytingar voru gerðar og vængirnir færðir niður og festir við bílana, vængirnir voru þar með orðnir hluti af yfirbyggingu hans. === Upprisa Ferrari === Eftir nokkur ár með [[Jackie Stewart]] á toppnum hafði Ferrari ekki unnið í langan tíma. Undir lok ársins [[1973]] höfðu þeir þurft að aka í gengnum tímabil þar sem þeir komust ekki einu sinni nálægt sigri. Þeir höfðu ekki orðið heimsmeistarar síðan John Surtees vann titilinn fyrir þá árið [[1964]]. Það varð því að endurskipuleggja Ferrari liðið. Ungur lögmaður að nafni [[Luca di Montezemolo]] var fenginn til að taka við stjórn Ferrari verksmiðjanna. [[Mauro Forghieri]] var fenginn til að sjá um Formúlu eitt sviðið innan fyrirtækisins. [[Niki Lauda]] var ráðinn til að aka nýja Ferrari bílnum. Saman gerðu þeir nýja bílinn að hraðasta bílnum það árið. Þótt bíllinn hafi verið góður var það [[Emerson Fittipaldi]] sem tók titilinn eftir nokkur mistök hjá Niki. Árið 1975 var hins vegar annað upp á teningnum og unnu þeir félagar titilinn eftirsótta. Eftir 11 ár í vandræðum var Ferrari komið aftur á toppinn. === Lauda Slysið === Árið [[1976]] hafði [[Niki Lauda]] titilinn í hendi sér. Komið var að þýska kappakstrinum í [[Nürburgring]]. Niki Lauda lenti þar í einu hrikalegasta og frægasta slysi sögunnar en sem betur fer komst hann lífs af. Hann sýndi það og sannaði að þótt dauðinn hafi gert tilkall til hans var hann enn sprelllifandi. Eftir að hafa verið frá í þrjá mánuði kom hann aftur til keppni í [[Japan]] á [[Fuji]] brautinni. [[James Hunt]] hafði þá saxað verulega á forskot Austurríkismannsins og ljóst var að titilbaráttan ætti að fara fram á þessari braut. Það rigndi og rigndi í [[Japan]] þennan dag og eftir svo stórt slys fannst Niki Lauda ekki við hæfi að halda áfram að aka á nánast óökufærri braut. Það verða víst að teljast ein mestu mistök ökumanns hingað til því nokkrum hringjum seinna stytti upp og brautin fór að þorna. James Hunt silgdi því [[McLaren]]-fleygi sínu í mark og vann titilinn það árið. Í kjölfar slyssins hefur aldrei verið keppt á Nürburgring-brautinni sem var ein sú hættulegasta, lengsta og erfiðasta sem ekið hefur verið á í Formúlu eitt. === Enn löng leið til fullkomnunar öryggis === Eftir að svíinn [[Ronnie Peterson]] lét lífið í ítalska kappakstrinum árið [[1978]] var ljóst að enn var löng leið til fullkomunar öryggis, yfir tíu ár voru frá því að Jackie Stewart hóf öryggisherferð sína. [[Sid Watkins]], sem er taugaskurðlæknir hafði verið fengin af [[Bernie Ecclestone]] til að bæta aðstöðu lækna í kringum brautirnar. Hann var viðstaddur þennan dag á [[Monza]] en gat ekkert gert. Árið [[1981]] var hann svo gerður að vettvangslækni í Formúlu eitt og starfaði við það allt fram í janúar þess árs. === Meistarar á móti meisturum === Eftir að [[Alain Prost]] tapaði meistarabaráttunni fyrir [[Nelson Piquet]] árið 1983 fékk Prost að fjúka frá [[Renault]]. [[McLaren]] hafði um það leyti verið að leita sér að nýjum ökumönnum. Alain gerði því væntanlega sinn stærsta samning þegar hann skrifaði undir hjá McLaren fyrir árið [[1984]]. Prost fékk þann heiður að aka við hlið [[Niki Lauda]] og ljóst var að það stefndi í mikla baráttu á toppnum það árið. Prost var í mikilli titilbaráttu árið 1984, Niki Lauda virtist ekki ætla að gefa neitt eftir þótt Prost væri yngri og hungraðri. „Árið hefði verið ömurlegt ef ekki væri fyrir McLaren mennina” sögðu sumir vegna yfirburða McLaren, og þrátt fyrir yfirburðina var árið ekki ömurlegt. Niki Lauda hafði hætt í Formúlu eitt árið [[1979]], sagðist vera orðinn leiður á að aka í endalausa hringi, en [[Ron Dennis]] náði að lokka hann aftur og ók Lauda fyrir McLaren fyrst árið [[1982]]. Þegar komið var í Estoril árið 1984 var Lauda 3,5 stigum á undan Prost. Hann lenti í ellefta sæti í tímatökunum og var lengi vel fastur í tíunda í kappakstrinum. Prost var fyrstur og var farinn að ná miklu forskoti. Um miðbik kappakstursins var Lauda orðinn sjöundi vegna þess að þrír ökumenn höfðu þurft að hætta. Hann þurfti að ná öðru sæti ef hann ætlaði að ná titlinum, hann þurfti að taka fram úr Mansell, Johanson, Alboreto og nýju störnunni hjá Lotus; Ayrton Senna. Ótrúlegt en satt þá tókst þetta hjá Lauda. Eftir næsta tímabil hætti hann aftur, en í þetta skiptið fyrir alvöru. [[McLaren]] höfðu enn yfirburði árið 1985 og Prost vann titilinn aftur fyrir þá. [[Williams Racing|Williams]] sýndi svo styrk sinn árið [[1987]] með því að vinna titilin með [[Nelson Piquet]] undir stýri. Árið [[1988]] gerði [[Ayrton Senna]] svo samning við McLaren og hófst þá mesti liðsfélagaslagur sem sögur fara af. Senna gaf ekkert eftir og var mjög efnilegur og sýndi Prost það að hann væri alveg verðugur andstæðingur. Þetta var einnig síðasta ár “Túrbó”vélanna svokölluðu.<ref>{{cite news|title=The technology behind Formula One racing cars|work=[[The Press]]|publisher=The Christchurch Press Company|quote=rivalling the 1200hp turbocharged monsters that eventually had to be banned in 1989|date=26 December 2005}}</ref> Senna stal titlinum af Prost eftir harða baráttu, þar sem of oft var teflt á tæpasta vað. Árið [[1989]] var svo komið að titilbaráttan fór fram í [[Japan]]. Ekki geta tveir verið á sama stað, einsog gefur að skilja og einhver varð að víkja, hvorugur vildi samt víkja og enduðu þeir báðir í malargryfjunni á frægan hátt. Prost hafði samt forskotið og vann hann það árið. Hann hafði hins vegar fengið nóg og flutti sig yfir til [[Ferrari]] fyrir árið [[1990]]. Titilbaráttan hélt samt áfram á milli þessara tveggja en í þetta skiptið varð það Senna sem tók titilinn eftir að hafa sent Prost og sjálfan sig í malargryfjuna. === Framleiðsla === Ljóst var að ekki voru það bara ökumennirnir sem gátu haft áhrif á stöðu mála heldur voru það liðsstjórar og hönnuðir sem höfðu enn meiri völd. [[Adrian Newey]] var hönnuður [[Williams Racing|Williams]] og sýndi það og sannaði árið [[1992]] þegar Nigel Mansell hreppti langþráðan heimsmeistaratitil að hann er einn af þeim færustu í bransanum. Árið 1992 hannaði Newey nýrstárlegan bíl sem var búinn nýju stjórnkerfi í vélarbúnaði bílsins. Árið [[1993]] var Williams bíll Neweys búinn nýju kerfi sem kallast [[grip stýring]] en yfirburðir liðsins voru enn meiri það árið. === Dauði á Imola === Þann [[1. maí]] árið [[1994]] var sorgardagur. [[Ayrton Senna]] lét lífið á [[Imola]] brautinni á Ítalíu. Senna hafði farið yfir til Williams fyrir þetta tímabil en hafði ekki náð að klára þær tvær keppnir sem höfðu verið á undan. Árið hafði byrjað á því að menn bönnuðu allan hjálparbúnað fyrir ökumenn. [[Grip stýring]], [[ræsibúnaður]], [[ABS bremsur]], [[stillanleg fjöðrun]] og [[pit-í-bíl]] kerfið var bannað með öllu. Ástæðan fyrir þessu var sögð vera að stóru liðin væru farin að nota tæknibúnaðinn of mikið, þetta væri ekki menn að keppa heldur tölvur. Daginn áður hafði ungur Austurríkismaður látið lífið við æfingar á þessari sömu braut. Hann var í sinni fyrstu keppni í Formúlu eitt. [[Roland Ratzenberger]] hét hann. Þennan sama morgun hafði [[Rubens Barrichello]] vellt bíl sínum illa og rotast, hann tók þó þátt í keppninni. === Hill gerir atlögu === [[Damon Hill]], sonur [[Grahams Hill]] tók sæti Senna hjá Williams og var í titilbaráttu árin [[1994]] og [[1995]] við [[Michael Schumacher]]. Bæði árin komst Schumacher undan með „bellibrögðum” en eitt umdæmdasta atvik Formúlunnar hingað til átti sér stað árið [[1994]] þegar Schumacher ekur inn í hlið Hill og ekur þá báða út úr keppni. Hill og Schumacher hafði hins vegar lent nokkrum sinnum saman það árið og þar á undan en þetta virtist slá öll met. === Schumacher til Ferrari === Schumacer fer svo til [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] árið [[1996]]. Í nærri tuttugu ár höfðu Ferrari menn ekki unnið titil en síðast gerðist það árið [[1979]] þegar [[Jody Scheckter]] vann. Hann náði nokkrum sigrum en þeirra frægastur er þegar hann hringar alla aðra ökumenn í rigningunni á Spáni. Árið [[1997]] snéri [[Michael Schumacher]] blaðinu við og tók að berjast fyrir titli aftur. Það gekk samt brösulega og sá hann þörf til þess að aka andstæðningnum, sem þá var [[Jacques Villeneuve]] út úr braut í [[Jerez]] í Evrópukappakstrinum. Hann féll þó á sínu eigin bragði og endaði í malargryfjunni. Villeneuve varð meistari en [[FIA]] þótti eðlilegt að dæma öll stigin af Schumcher fyrir atvikið. === McLaren sigrar === Bíll [[McLaren]] árið [[1998]] var hreint út sagt frábær. [[Adrian Newey]] hafði flutt sig um set og hannaði nú fyrir McLaren. Nýji bíllinn skilaði [[Mika Häkkinen]] sínum fyrsta heimsmestaratitli, en ekki þurfti hann að hafa lítið fyrir honum því Schumacher virtist enn hafa eitthvað í sigurvegarana. Michael var hinvegar óheppinn því í síðasta mótinu drap hann á vélinni í ræsingunni og ræsti því aftastur. Mika er svo aftur á ferðinni árið [[1999]] en Ferrari tóku heimsmeistaratitil bílasmiða það árið, þrátt fyrir fótbrot Schumachers um mitt tímabilið. === Ferrari; Rauða sprengjan === Ferrari hefur haft yfirburði það sem af er þessari öld og hefur Michael Schumacher farið þar fremstur í flokki. Liðið hefur bætt öll met sem hægt er að bæta og hefur Schumacher hjálpað mikið til við það. == Tilvísanir == <references/> == Heimild == * Birgir Þór Harðarson. 2005. [Án nafns]. ''[[Bílar & Sport]]'', febrúar og mars árið 2005 (2.tbl 1.árg og 3.tbl 1.árg) *{{cite book|first=Clive|last=Gifford|title=Racing: The Ultimate Motorsports Encyclopedia|publisher=Kingfisher|year=2006|isbn=9780753460405|ref={{SfnRef|Gifford}}|url-access=registration|url=https://archive.org/details/racingultimatemo0000giff}} {{s|1950}} [[Flokkur:Formúla 1| ]] 1u0w6muvns5b63apoe2okuxrxvx9mhq 0 56154 1959153 1883925 2026-04-07T14:02:37Z TKSnaevarr 53243 1959153 wikitext text/x-wiki '''''The Selfish Gene''''', eða ''[[Sjálfselska]] [[gen]]ið'', er [[bók]] um [[erfðafræði]] frá árinu [[1976]] eftir [[Bretland|breska]] [[líffræði]]nginn [[Richard Dawkins]]. Í bókinni hafnar Dawkins hefðbundnum skilningi almennings á [[þróunarkenningin|þróunarkenningu]] [[Charles Darwin|Darwins]] um að hæfasti [[einstaklingur]]inn lifi af og setur fram eigin túlkun þess efnis að það sé hæfasta genið sem lifi af. Hann gengur jafnvel svo langt að segja að [[einstaklingur]]inn sé ekkert meira en tæki sem genið (eða genin) hafa búið til í þeim tilgangi einum að lifa af og fjölga sér inn í [[framtíð]]ina. Hann bendir t.d. á þá [[staðreynd]] í bókinni að það eru til gen sem eru svo hæf í því að lifa af að þau hafa verið til í [[tugur|tug]]i [[milljón]]a [[ár]]a og að maðurinn og heimilis[[hundur]]inn hafi mörg [[þúsund]] gen sameiginleg þótt óratími sé liðinn frá því að dýra[[tegund]]irnar skildust að í [[þróun]]inni. Gen lifi því miklu lengur en einstaklingar, [[hópur|hópar]], [[kynþáttur|kynþættir]] eða heilu [[ættbálkur|ættbálkar]] [[dýr]]a sem kunna að hafa orðið [[útdauði|útdauð]] því genin lifi enn í öðrum dýrategundum. Genin séu því sjálfselsk í þeim skilningi að þeim er alveg sama hvort einstaklingurinn lifi eða deyi, og þau jafnvel stuðla að því að hann deyi, ef það eykur líkurnar á því að genið lifi af í öðrum einstaklingum sem auka kyn sitt og stuðla þannig að aukinni útbreiðslu gensins. Dawkins tekur fram í bókinni að genið sé ekki sjálfselskt í þeim skilningi að það sé hugsandi vera heldur sé sjálfselskan niðurstaðan úr þeirri [[þróun]] sem á sér stað í gegnum [[kynslóð]]irnar og genið hefur áhrif á. == Sjálfsfórn == Hugmyndir sínar rökstyður Dawkins með því að grípa til [[hugtak]]sins [[sjálfsfórn]]ar. Ef það sé hæfasti einstaklingurinn sem lifir af þá sé sjálfsfórn nánast ómöguleg því það gengur þvert á vilja einstaklingsins til að lifa af og fjölga sér. Sjálfsfórn sé hinsvegar eðlileg í heimi þar sem hæfasta genið lifi af því einstaklingur sé líklegur til að fórna sjálfum sér til þess að stuðla að því að hópur sem er [[erfðafræðilegur skyldleiki|erðafræðilega skyldur]] þeim einstaklingi lifi af. Með sjálfsfórninni stuðli einstaklingurinn að því að genin sem hann ber lifi af og fjölgi sér í öðrum einstaklingum. Sjálfsfórn í þessum skilningi þarf ekki endilega að þýða dauða einstaklings heldur getur einnig náð til [[hegðun]]ar eins og þeirrar að sleppa því að [[mökun|makast]], jafnvel um alla ævi, til þess að taka þátt í [[umönnun]] annarra einstaklinga, t.d. [[systkin]]a. Í bókinni eru t.d. tekin dæmi af hópum [[systir|systra]] sem í [[dýr]]um sem beita [[kynæxlun]] eru 75% erfðafræðilega skyldar hver annarri. Erfðafræðilegur skyldleiki [[foreldri|foreldra]] og [[barn]]a er hinsvegar aðeins 50%. Því sé sjálfsfórn líklegri í hópi systra en á milli foreldra og barna og í [[náttúra|náttúrunni]] er hægt að finna fjölda slíkra dæma, t.d. hjá [[býflugur|býflugum]]. == Meme == Í bókinni setur Dawkins einnig fram hugtakið [[Jarm|Meme]], sem er samsetning af ensku orðunum memory og gene. Meme er [[hugmynd]] eða upplýsingaeining sem verður til hjá einum einstaklingi og dreifist síðan til annarra einstaklinga með svipuðum hætti eins og gen. Á [[æviskeið]]i hugmyndarinnar gengur hún í gegnum svipað [[ferli]] eins og gen, þ.e. hún verður til, dreifist frá einum einstaklings til annars, breytist, verður fyrir samkeppni og deyr út eða nær nánast algjörri útbreiðslu. Memið, einsog genið, kann einnig að verða fyrir breytingum þegar það fjölfaldast frá einum einstakling til annars, rétt eins og genið, þegar villur koma upp í afritun [[genamengi]]sins við [[frumuskipti]]. Í seinni útgáfum bókarinnar bendir Dawkins einnig á [[tölvuvírus]]a sem dæmi um eitthvað sem hefur sömu sjálfsfjölgandi (e. self-replicating) eiginleika einsog genið og memið. == Heimildir == * Richard Dawkins, The Selfish Gene, Oxford University Press, 30. afmælisútgáfa, 2006. {{DEFAULTSORT:Selfish Gene, The}} [[Flokkur:Bókaárið 1976]] [[Flokkur:Líffræði]] [[Flokkur:Erfðafræði]] [[Flokkur:Jarm]] a185ujhangrbxobdqjt4079q513oat2 0 59570 1959159 1381991 2026-04-07T14:26:59Z Masae 538 Umskrif og útaukið 1959159 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Greenland East Coast 1.jpg|thumb|alt=Hluti af austurströnd Grænlands|Hluti af austurströnd Grænlands]] '''Gunnbjarnarsker''' eru nefnd í þremur sögum sem voru ritaðar á 12. öld. Þær eru [[Landnámabók]]<ref>[ https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm Landnámabók (Sturlubók) 35. kafli]</ref>, [[Eiríks saga rauða|Saga Eiríks rauða]]<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm Eiríks saga rauða 2.kafli] </ref> og [[Saga Ólafs Tryggvasonar]] sem hafa samhljóða örstutta frásögn um fyrirætlun Eiríks rauða um að leita landa vestan við Ísland: „… ''hann ætlaði að leita lands þess, er Gunnbjörn son Úlfs kráku sá, er hann rak vestur um Ísland, þá er hann fann Gunnbjarnarsker''; …“. Í Sturlubók Landnámubókar er sagt frá því að [[Snæbjörn galti]] hafi hafi einnig leitað Gunnbjarnarskerja eins og Eiríkur rauði eftir manndráp. Líkur eru á að það hafi verið til sérstök [[Íslendingasögur|Íslendingasaga]] um Snæbjörn galta sem nú er glötuð en þættir úr henni virðist [[Sturla Þórðarson]] hafa sett inn í gerð sína af Landnámabók. Þar er sagt frá því að Snæbjörn og félagar hans hafi leitað Gunnbjarnarskerja og fundið, stigið á land og gert sér skála sem þeir höfðust við í veturlangt. Einn skipverja fann „fésjóð í kumli“ og af því hlutust deilur sem enduðu með því að Snæbjörn og annar maður voru drepnir. <ref>[ https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm Landnámabók (Sturlubók) 51. kafli]</ref> Vísa fylgir frásögunni þar sem segir að Gunnbjarnarsker séu „útnorðr í haf, frost ok kulða“, það er í norðvestur frá [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] þar sem sagan gerðist. Einnig nefnir [[Björn Jónsson á Skarðsá]] Gunnbjarnarsker í [https://handrit.is/manuscript/view/da/AM04-0768 Grænlands annál] og segir þar: „''Ástæðan fyrir því að Eiríkur rauði sigldi til Grænlands er ekki annað en að í gamlla manna minni var sagt að Gunnbjörn, sonur Úlfs kráku, þóttist hafa séð jökul í hafinu í vestur um leið og Snæfellsjökul þegar hann rak vestur í haf eftir að hann fór frá Gunnbjarnaeyjum''.“<ref>Upphaf ok meðal þartil, hvarfyrir Eiríkr rauði uppsigldi Grænland, var ei annað enn þetta, at þat orð var í gamalla manna minni, at Gunnbjörn, son Úlfs kráku, þóttist sèð hafa til annars jökulsins í vestrhafinu, en Snæfellsjökul híngat, þá er hann rak vestr í haf, eptir þat hann fór frá Gunnbjarnareyjum. [https://heimskringla.no/wiki/Om_Gunbjørns_Skjær_(CCR/FM) Grønlands historiske mindesmærker I]</ref> Annállinn er skrifaður einhvern tíman á milli 1600 og 1655, það er að segja um 700 árum eftir að atburðurinn átt sér stað. Gunnbjarnarskerja er ekki getið í öðrum íslenskum miðaldaheimildum. Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á seinni hluta 14. aldar. Eftir hann er hin eina eiginlega samtíðarýsingin á byggðum norrænna manna á Grænlandi. Í siglingalýsingu hans frá [[Snæfellsnes|Snæfellsnesi]] segir að það sé 2 daga og 2 nátta sigling beint vestur til Grænlands. „Þar eru Gunnbjarnarsker á miðri leið. “ Þetta hafi verið hin gamla siglingaleið sem nú sé ekki hægt að sigla án lífsháska vegna [[Hafís|hafís]].<ref>Item fra Sneffelznes aff Islannd, som er stac kist till Grønland, ij dage och ij netthers seilingh rett i vesther ath seigle, och tha ligger Gunbier nerskier ret paa mijt veijn emellom Grønland och Island, thette vor gamle seilingh, end nu er kom Island, thette vor gamle seilingh, end nu er kommen iss vdaff landnordenbotne saa ner for schreifnne skeer, at ingen vden liffs fare thende gamle leed seigle som her effther høris. [https://heimskringla.no/wiki/Det_gamle_Grønlands_beskrivelse#Till.C3.A6g Det gamle Grønlands beskrivelse]</ref> Í Grænlands annál Björns Jónssonar á Skarðsá er sagt að Gunnbjörn hafi talið sig hafa séð jökla samtímis á Grænlandi og Íslandi. [[Þorvaldur Búason]] eðlisfræðingur komst að þessari niðurstöðu um möguleikan að sjá bæði löndin samtímis: „''Fyrirbærið, sem oftast er álitið vera fjöll á Grænlandi, þegar horft er frá Vestfjörðum, spannar sjóndeildarhringinn frá vestri til norðurs, og er það þá örugglega skýjabólstrar handan hans.'' “<ref>{{vísindavefurinn| 346 | Er hægt að sjá með berum augum frá Íslandi til Grænlands?|höfundur= Þorvaldur Búason og Þorsteinn Vilhjálmsson|dags= 22.1.2026}}</ref> Sennilega hafa norrænir sæfarar á landnámsöld og kanski enn fyrr áttað sig á því að það væri land fyri vestan Ísland og bendir sagan um Gunnbjarnarsker til þess. En þegar siglingar og landnám hófst á Grænlandi komust þeir að því að austurströnd landsins er eintóm öræfi og ekkert jarðnæði að finna. Eftir að norrænir menn námu land á Grænlandi var siglt beint vestur frá Íslandi og austurströndinni síðan fylgt suður eftir. Meðfram ströndinni er fjöldi skerja og eyja og getur verið að einhver þeirra hafi verið þekkt sem Gunnbjarnarsker. Á erlendum og íslenskum kortum frá 16. 17. og 18. öld eru Gunnbjarnarsker sýnd miðja vegu milli Íslands og Grænlands. Lengi var verið að leita að þessum eyjum meðfram austurströnd Grænlands. Hefur ýmsum getum verið leitt að því hver þeirra gætu hafa verið Gunnbjarnarsker en líka hafa verið settar fram tilgátur um að þau sker sem Gunnbjörn Úlfsson er sagður hafa séð hafi í raun verið fjallstindar, á austurströnd Grænlands, þar [[Gunnbjörnsfjall|Gunnbjarnarfjall]] ber hæst, sem hafi litið út eins og sker úr fjarlægð, hillingar eða ísjakar í fjarska. ==Tilvitnanir== {{reflist}} ==Heimild== * Helgi Þorláksson 2001, ‘''Enterprizing explorers in the North Atlantic.’ Voyages and Exploration in the North Atlantic from the Middle Ages to the XVIIth Century'' , Anna Agnarsdóttir ritstj., Reykjavík: University of Iceland, bls. 13-28. * Ólafur Halldórsson 1978, ''Grænland í miðaldaritum'', Reykjavík: Sögufélag. * Theódór Friðriksson 1944, ''Ofan jarðar og neðan'', Reykjavík: Víkingsútgáfan, bls. 56-58. * {{vísindavefurinn| 75173 | Hvað vitum við um Gunnbjarnarsker? Hvar eru þau eða voru? |höfundur= Orri Vésteinsson |dags= 22.2.2018}} [[Flokkur:Landafræði Grænlands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] 4zt2ie5fbw2hgny3r6bhnmwhqurocdc 1959218 1959159 2026-04-08T11:13:34Z Masae 538 Tengill 1959218 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Greenland East Coast 1.jpg|thumb|alt=Hluti af austurströnd Grænlands|Hluti af austurströnd Grænlands]] '''Gunnbjarnarsker''' eru nefnd í þremur sögum sem voru ritaðar á 12. öld. Þær eru [[Landnámabók]]<ref>[ https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm Landnámabók (Sturlubók) 35. kafli]</ref>, [[Eiríks saga rauða|Saga Eiríks rauða]]<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm Eiríks saga rauða 2.kafli] </ref> og [[Saga Ólafs Tryggvasonar]] sem hafa samhljóða örstutta frásögn um fyrirætlun Eiríks rauða um að leita landa vestan við Ísland: „… ''hann ætlaði að leita lands þess, er Gunnbjörn son Úlfs kráku sá, er hann rak vestur um Ísland, þá er hann fann Gunnbjarnarsker''; …“. Í Sturlubók Landnámubókar er sagt frá því að [[Snæbjörn galti]] hafi hafi einnig leitað Gunnbjarnarskerja eins og Eiríkur rauði eftir manndráp. Líkur eru á að það hafi verið til sérstök [[Íslendingasögur|Íslendingasaga]] um Snæbjörn galta sem nú er glötuð en þættir úr henni virðist [[Sturla Þórðarson]] hafa sett inn í gerð sína af Landnámabók. Þar er sagt frá því að Snæbjörn og félagar hans hafi leitað Gunnbjarnarskerja og fundið, stigið á land og gert sér skála sem þeir höfðust við í veturlangt. Einn skipverja fann „fésjóð í kumli“ og af því hlutust deilur sem enduðu með því að Snæbjörn og annar maður voru drepnir. <ref>[ https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm Landnámabók (Sturlubók) 51. kafli]</ref> Vísa fylgir frásögunni þar sem segir að Gunnbjarnarsker séu „útnorðr í haf, frost ok kulða“, það er í norðvestur frá [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] þar sem sagan gerðist. Einnig nefnir [[Björn Jónsson á Skarðsá]] Gunnbjarnarsker í [https://handrit.is/manuscript/view/da/AM04-0768 Grænlands annál] og segir þar: „''Ástæðan fyrir því að Eiríkur rauði sigldi til Grænlands er ekki annað en að í gamlla manna minni var sagt að Gunnbjörn, sonur Úlfs kráku, þóttist hafa séð jökul í hafinu í vestur um leið og Snæfellsjökul þegar hann rak vestur í haf eftir að hann fór frá Gunnbjarnaeyjum''.“<ref>Upphaf ok meðal þartil, hvarfyrir Eiríkr rauði uppsigldi Grænland, var ei annað enn þetta, at þat orð var í gamalla manna minni, at Gunnbjörn, son Úlfs kráku, þóttist sèð hafa til annars jökulsins í vestrhafinu, en Snæfellsjökul híngat, þá er hann rak vestr í haf, eptir þat hann fór frá Gunnbjarnareyjum. [https://heimskringla.no/wiki/Om_Gunbjørns_Skjær_(CCR/FM) Grønlands historiske mindesmærker I]</ref> Annállinn er skrifaður einhvern tíman á milli 1600 og 1655, það er að segja um 700 árum eftir að atburðurinn átt sér stað. Gunnbjarnarskerja er ekki getið í öðrum íslenskum miðaldaheimildum. Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á seinni hluta 14. aldar. Eftir hann er hin eina eiginlega samtíðarýsingin á byggðum norrænna manna á Grænlandi. Í siglingalýsingu hans frá [[Snæfellsnes|Snæfellsnesi]] segir að það sé 2 daga og 2 nátta sigling beint vestur til Grænlands. „Þar eru Gunnbjarnarsker á miðri leið. “ Þetta hafi verið hin gamla siglingaleið sem nú sé ekki hægt að sigla án lífsháska vegna [[Hafís|hafís]].<ref>Item fra Sneffelznes aff Islannd, som er stac kist till Grønland, ij dage och ij netthers seilingh rett i vesther ath seigle, och tha ligger Gunbier nerskier ret paa mijt veijn emellom Grønland och Island, thette vor gamle seilingh, end nu er kom Island, thette vor gamle seilingh, end nu er kommen iss vdaff landnordenbotne saa ner for schreifnne skeer, at ingen vden liffs fare thende gamle leed seigle som her effther høris. [https://heimskringla.no/wiki/Det_gamle_Grønlands_beskrivelse#Till.C3.A6g Det gamle Grønlands beskrivelse]</ref> Ef siglt er beint í vestur frá Snæfellsnesi er Ammassalik eyjaklasinn rétt norðan við, það er ekki ósennilegt að það hafi verið nefnt Gunnbjarnarsker til forna.<ref>{{cite journal |last=Steensby |first=H. P. |date=1918 |title=Norsemen's Route from Greenland to Wineland |url=https://archive.org/details/meddelelseromgr561918denm |journal=Meddelelser om Grønland |location=Copenhagen |publisher=Kommissionen for Videnskabelige Undersøgelser i Grønland |volume=LVI |page=162}}</ref> Í Grænlands annál Björns Jónssonar á Skarðsá er sagt að Gunnbjörn hafi talið sig hafa séð jökla samtímis á Grænlandi og Íslandi. [[Þorvaldur Búason]] eðlisfræðingur komst að þessari niðurstöðu um möguleikan að sjá bæði löndin samtímis: „''Fyrirbærið, sem oftast er álitið vera fjöll á Grænlandi, þegar horft er frá Vestfjörðum, spannar sjóndeildarhringinn frá vestri til norðurs, og er það þá örugglega skýjabólstrar handan hans.'' “<ref>{{vísindavefurinn| 346 | Er hægt að sjá með berum augum frá Íslandi til Grænlands?|höfundur= Þorvaldur Búason og Þorsteinn Vilhjálmsson|dags= 22.1.2026}}</ref> Sennilega hafa norrænir sæfarar á landnámsöld og kanski enn fyrr áttað sig á því að það væri land fyri vestan Ísland og bendir sagan um Gunnbjarnarsker til þess. En þegar siglingar og landnám hófst á Grænlandi komust þeir að því að austurströnd landsins er eintóm öræfi og ekkert jarðnæði að finna. Eftir að norrænir menn námu land á Grænlandi var siglt beint vestur frá Íslandi og austurströndinni síðan fylgt suður eftir. Meðfram ströndinni er fjöldi skerja og eyja og getur verið að einhver þeirra hafi verið þekkt sem Gunnbjarnarsker. Á erlendum og íslenskum kortum frá 16. 17. og 18. öld eru Gunnbjarnarsker sýnd miðja vegu milli Íslands og Grænlands. Lengi var verið að leita að þessum eyjum meðfram austurströnd Grænlands. Hefur ýmsum getum verið leitt að því hver þeirra gætu hafa verið Gunnbjarnarsker en líka hafa verið settar fram tilgátur um að þau sker sem Gunnbjörn Úlfsson er sagður hafa séð hafi í raun verið fjallstindar, á austurströnd Grænlands, þar [[Gunnbjörnsfjall|Gunnbjarnarfjall]] ber hæst, sem hafi litið út eins og sker úr fjarlægð, hillingar eða ísjakar í fjarska. ==Tilvitnanir== {{reflist}} ==Heimild== * Helgi Þorláksson 2001, ‘''Enterprizing explorers in the North Atlantic.’ Voyages and Exploration in the North Atlantic from the Middle Ages to the XVIIth Century'' , Anna Agnarsdóttir ritstj., Reykjavík: University of Iceland, bls. 13-28. * Ólafur Halldórsson 1978, ''Grænland í miðaldaritum'', Reykjavík: Sögufélag. * Theódór Friðriksson 1944, ''Ofan jarðar og neðan'', Reykjavík: Víkingsútgáfan, bls. 56-58. * {{vísindavefurinn| 75173 | Hvað vitum við um Gunnbjarnarsker? Hvar eru þau eða voru? |höfundur= Orri Vésteinsson |dags= 22.2.2018}} [[Flokkur:Landafræði Grænlands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] dlj8blrqy32i4qa4scwa2z8buhhjh4w 1959219 1959218 2026-04-08T11:14:14Z Masae 538 1959219 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Greenland East Coast 1.jpg|thumb|alt=Hluti af austurströnd Grænlands|Hluti af austurströnd Grænlands]] '''Gunnbjarnarsker''' eru nefnd í þremur sögum sem voru ritaðar á 12. öld. Þær eru [[Landnámabók]]<ref>[ https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm Landnámabók (Sturlubók) 35. kafli]</ref>, [[Eiríks saga rauða|Saga Eiríks rauða]]<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm Eiríks saga rauða 2.kafli] </ref> og [[Saga Ólafs Tryggvasonar]] sem hafa samhljóða örstutta frásögn um fyrirætlun Eiríks rauða um að leita landa vestan við Ísland: „… ''hann ætlaði að leita lands þess, er Gunnbjörn son Úlfs kráku sá, er hann rak vestur um Ísland, þá er hann fann Gunnbjarnarsker''; …“. Í Sturlubók Landnámubókar er sagt frá því að [[Snæbjörn galti]] hafi hafi einnig leitað Gunnbjarnarskerja eins og Eiríkur rauði eftir manndráp. Líkur eru á að það hafi verið til sérstök [[Íslendingasögur|Íslendingasaga]] um Snæbjörn galta sem nú er glötuð en þættir úr henni virðist [[Sturla Þórðarson]] hafa sett inn í gerð sína af Landnámabók. Þar er sagt frá því að Snæbjörn og félagar hans hafi leitað Gunnbjarnarskerja og fundið, stigið á land og gert sér skála sem þeir höfðust við í veturlangt. Einn skipverja fann „fésjóð í kumli“ og af því hlutust deilur sem enduðu með því að Snæbjörn og annar maður voru drepnir. <ref>[ https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm Landnámabók (Sturlubók) 51. kafli]</ref> Vísa fylgir frásögunni þar sem segir að Gunnbjarnarsker séu „útnorðr í haf, frost ok kulða“, það er í norðvestur frá [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] þar sem sagan gerðist. Einnig nefnir [[Björn Jónsson á Skarðsá]] Gunnbjarnarsker í [https://handrit.is/manuscript/view/da/AM04-0768 Grænlands annál] og segir þar: „''Ástæðan fyrir því að Eiríkur rauði sigldi til Grænlands er ekki annað en að í gamlla manna minni var sagt að Gunnbjörn, sonur Úlfs kráku, þóttist hafa séð jökul í hafinu í vestur um leið og Snæfellsjökul þegar hann rak vestur í haf eftir að hann fór frá Gunnbjarnaeyjum''.“<ref>Upphaf ok meðal þartil, hvarfyrir Eiríkr rauði uppsigldi Grænland, var ei annað enn þetta, at þat orð var í gamalla manna minni, at Gunnbjörn, son Úlfs kráku, þóttist sèð hafa til annars jökulsins í vestrhafinu, en Snæfellsjökul híngat, þá er hann rak vestr í haf, eptir þat hann fór frá Gunnbjarnareyjum. [https://heimskringla.no/wiki/Om_Gunbjørns_Skjær_(CCR/FM) Grønlands historiske mindesmærker I]</ref> Annállinn er skrifaður einhvern tíman á milli 1600 og 1655, það er að segja um 700 árum eftir að atburðurinn átt sér stað. Gunnbjarnarskerja er ekki getið í öðrum íslenskum miðaldaheimildum. Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á seinni hluta 14. aldar. Eftir hann er hin eina eiginlega samtíðarýsingin á byggðum norrænna manna á Grænlandi. Í siglingalýsingu hans frá [[Snæfellsnes|Snæfellsnesi]] segir að það sé 2 daga og 2 nátta sigling beint vestur til Grænlands. „Þar eru Gunnbjarnarsker á miðri leið. “ Þetta hafi verið hin gamla siglingaleið sem nú sé ekki hægt að sigla án lífsháska vegna [[Hafís|hafís]].<ref>Item fra Sneffelznes aff Islannd, som er stac kist till Grønland, ij dage och ij netthers seilingh rett i vesther ath seigle, och tha ligger Gunbier nerskier ret paa mijt veijn emellom Grønland och Island, thette vor gamle seilingh, end nu er kom Island, thette vor gamle seilingh, end nu er kommen iss vdaff landnordenbotne saa ner for schreifnne skeer, at ingen vden liffs fare thende gamle leed seigle som her effther høris. [https://heimskringla.no/wiki/Det_gamle_Grønlands_beskrivelse#Till.C3.A6g Det gamle Grønlands beskrivelse]</ref> Ef siglt er beint í vestur frá Snæfellsnesi er [[Ammassalik]] eyjaklasinn rétt norðan við, það er ekki ósennilegt að það hafi verið nefnt Gunnbjarnarsker til forna.<ref>{{cite journal |last=Steensby |first=H. P. |date=1918 |title=Norsemen's Route from Greenland to Wineland |url=https://archive.org/details/meddelelseromgr561918denm |journal=Meddelelser om Grønland |location=Copenhagen |publisher=Kommissionen for Videnskabelige Undersøgelser i Grønland |volume=LVI |page=162}}</ref> Í Grænlands annál Björns Jónssonar á Skarðsá er sagt að Gunnbjörn hafi talið sig hafa séð jökla samtímis á Grænlandi og Íslandi. [[Þorvaldur Búason]] eðlisfræðingur komst að þessari niðurstöðu um möguleikan að sjá bæði löndin samtímis: „''Fyrirbærið, sem oftast er álitið vera fjöll á Grænlandi, þegar horft er frá Vestfjörðum, spannar sjóndeildarhringinn frá vestri til norðurs, og er það þá örugglega skýjabólstrar handan hans.'' “<ref>{{vísindavefurinn| 346 | Er hægt að sjá með berum augum frá Íslandi til Grænlands?|höfundur= Þorvaldur Búason og Þorsteinn Vilhjálmsson|dags= 22.1.2026}}</ref> Sennilega hafa norrænir sæfarar á landnámsöld og kanski enn fyrr áttað sig á því að það væri land fyri vestan Ísland og bendir sagan um Gunnbjarnarsker til þess. En þegar siglingar og landnám hófst á Grænlandi komust þeir að því að austurströnd landsins er eintóm öræfi og ekkert jarðnæði að finna. Eftir að norrænir menn námu land á Grænlandi var siglt beint vestur frá Íslandi og austurströndinni síðan fylgt suður eftir. Meðfram ströndinni er fjöldi skerja og eyja og getur verið að einhver þeirra hafi verið þekkt sem Gunnbjarnarsker. Á erlendum og íslenskum kortum frá 16. 17. og 18. öld eru Gunnbjarnarsker sýnd miðja vegu milli Íslands og Grænlands. Lengi var verið að leita að þessum eyjum meðfram austurströnd Grænlands. Hefur ýmsum getum verið leitt að því hver þeirra gætu hafa verið Gunnbjarnarsker en líka hafa verið settar fram tilgátur um að þau sker sem Gunnbjörn Úlfsson er sagður hafa séð hafi í raun verið fjallstindar, á austurströnd Grænlands, þar [[Gunnbjörnsfjall|Gunnbjarnarfjall]] ber hæst, sem hafi litið út eins og sker úr fjarlægð, hillingar eða ísjakar í fjarska. ==Tilvitnanir== {{reflist}} ==Heimild== * Helgi Þorláksson 2001, ‘''Enterprizing explorers in the North Atlantic.’ Voyages and Exploration in the North Atlantic from the Middle Ages to the XVIIth Century'' , Anna Agnarsdóttir ritstj., Reykjavík: University of Iceland, bls. 13-28. * Ólafur Halldórsson 1978, ''Grænland í miðaldaritum'', Reykjavík: Sögufélag. * Theódór Friðriksson 1944, ''Ofan jarðar og neðan'', Reykjavík: Víkingsútgáfan, bls. 56-58. * {{vísindavefurinn| 75173 | Hvað vitum við um Gunnbjarnarsker? Hvar eru þau eða voru? |höfundur= Orri Vésteinsson |dags= 22.2.2018}} [[Flokkur:Landafræði Grænlands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] 2k81wiyy90wxvukonqm9gfc1xgirsvn 1959221 1959219 2026-04-08T11:20:51Z Akigka 183 1959221 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Greenland East Coast 1.jpg|thumb|alt=Hluti af austurströnd Grænlands|Hluti af austurströnd Grænlands.]] '''Gunnbjarnarsker''' eru nefnd í þremur sögum sem voru ritaðar á 12. öld. Þær eru [[Landnámabók]]<ref>[ https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm Landnámabók (Sturlubók) 35. kafli]</ref>, [[Eiríks saga rauða|Saga Eiríks rauða]]<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm Eiríks saga rauða 2.kafli] </ref> og [[Saga Ólafs Tryggvasonar]] sem hafa samhljóða örstutta frásögn um fyrirætlun Eiríks rauða um að leita landa vestan við Ísland: „hann ætlaði að leita lands þess, er Gunnbjörn son Úlfs kráku sá, er hann rak vestur um Ísland, þá er hann fann Gunnbjarnarsker;“. Í Sturlubók Landnámubókar er sagt frá því að [[Snæbjörn galti]] hafi hafi einnig leitað Gunnbjarnarskerja eins og Eiríkur rauði eftir manndráp. Líkur eru á að það hafi verið til sérstök [[Íslendingasögur|Íslendingasaga]] um Snæbjörn galta sem nú er glötuð en þættir úr henni virðist [[Sturla Þórðarson]] hafa sett inn í gerð sína af Landnámabók. Þar er sagt frá því að Snæbjörn og félagar hans hafi leitað Gunnbjarnarskerja og fundið, stigið á land og gert sér skála sem þeir höfðust við í veturlangt. Einn skipverja fann „fésjóð í kumli“ og af því hlutust deilur sem enduðu með því að Snæbjörn og annar maður voru drepnir. <ref>[ https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm Landnámabók (Sturlubók) 51. kafli]</ref> Vísa fylgir frásögunni þar sem segir að Gunnbjarnarsker séu „útnorðr í haf, frost ok kulða“, það er í norðvestur frá [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] þar sem sagan gerðist. Einnig nefnir [[Björn Jónsson á Skarðsá]] Gunnbjarnarsker í Grænlands annál<ref>{{cite web|url=https://handrit.is/manuscript/view/da/AM04-0768|title=AM 768 4to: Grænlands annáll|year=1600-1699|website=Handrit.is}}</ref> og segir þar: „Ástæðan fyrir því að Eiríkur rauði sigldi til Grænlands er ekki annað en að í gamlla manna minni var sagt að Gunnbjörn, sonur Úlfs kráku, þóttist hafa séð jökul í hafinu í vestur um leið og Snæfellsjökul þegar hann rak vestur í haf eftir að hann fór frá Gunnbjarnaeyjum.“<ref>Upphaf ok meðal þartil, hvarfyrir Eiríkr rauði uppsigldi Grænland, var ei annað enn þetta, at þat orð var í gamalla manna minni, at Gunnbjörn, son Úlfs kráku, þóttist sèð hafa til annars jökulsins í vestrhafinu, en Snæfellsjökul híngat, þá er hann rak vestr í haf, eptir þat hann fór frá Gunnbjarnareyjum. [https://heimskringla.no/wiki/Om_Gunbjørns_Skjær_(CCR/FM) Grønlands historiske mindesmærker I]</ref> Annállinn er skrifaður einhvern tíma á milli 1600 og 1655, það er að segja um 700 árum eftir að atburðurinn átt sér stað. Gunnbjarnarskerja er ekki getið í öðrum íslenskum miðaldaheimildum. Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á seinni hluta 14. aldar. Eftir hann er hin eina eiginlega samtíðarýsingin á byggðum norrænna manna á Grænlandi. Í siglingalýsingu hans frá [[Snæfellsnes|Snæfellsnesi]] segir að það sé 2 daga og 2 nátta sigling beint vestur til Grænlands. „Þar eru Gunnbjarnarsker á miðri leið.“ Þetta hafi verið hin gamla siglingaleið sem nú sé ekki hægt að sigla án lífsháska vegna [[hafís]]s.<ref>Item fra Sneffelznes aff Islannd, som er stac kist till Grønland, ij dage och ij netthers seilingh rett i vesther ath seigle, och tha ligger Gunbier nerskier ret paa mijt veijn emellom Grønland och Island, thette vor gamle seilingh, end nu er kom Island, thette vor gamle seilingh, end nu er kommen iss vdaff landnordenbotne saa ner for schreifnne skeer, at ingen vden liffs fare thende gamle leed seigle som her effther høris. [https://heimskringla.no/wiki/Det_gamle_Grønlands_beskrivelse#Till.C3.A6g Det gamle Grønlands beskrivelse]</ref> Ef siglt er beint í vestur frá Snæfellsnesi er [[Ammassalik]] eyjaklasinn rétt norðan við, það er ekki ósennilegt að það hafi verið nefnt Gunnbjarnarsker til forna.<ref>{{cite journal |last=Steensby |first=H. P. |date=1918 |title=Norsemen's Route from Greenland to Wineland |url=https://archive.org/details/meddelelseromgr561918denm |journal=Meddelelser om Grønland |location=Copenhagen |publisher=Kommissionen for Videnskabelige Undersøgelser i Grønland |volume=LVI |page=162}}</ref> Í Grænlands annál Björns Jónssonar á Skarðsá er sagt að Gunnbjörn hafi talið sig hafa séð jökla samtímis á Grænlandi og Íslandi. [[Þorvaldur Búason]] eðlisfræðingur komst að þessari niðurstöðu um möguleikan að sjá bæði löndin samtímis: „Fyrirbærið, sem oftast er álitið vera fjöll á Grænlandi, þegar horft er frá Vestfjörðum, spannar sjóndeildarhringinn frá vestri til norðurs, og er það þá örugglega skýjabólstrar handan hans.“<ref>{{vísindavefurinn|346|Er hægt að sjá með berum augum frá Íslandi til Grænlands?|höfundur=Þorvaldur Búason og Þorsteinn Vilhjálmsson|dags=22.1.2026}}</ref> Sennilega hafa norrænir sæfarar á landnámsöld og kanski enn fyrr áttað sig á því að það væri land fyri vestan Ísland og bendir sagan um Gunnbjarnarsker til þess. En þegar siglingar og landnám hófst á Grænlandi komust þeir að því að austurströnd landsins er eintóm öræfi og ekkert jarðnæði að finna. Eftir að norrænir menn námu land á Grænlandi var siglt beint vestur frá Íslandi og austurströndinni síðan fylgt suður eftir. Meðfram ströndinni er fjöldi skerja og eyja og getur verið að einhver þeirra hafi verið þekkt sem Gunnbjarnarsker. Á erlendum og íslenskum kortum frá 16. 17. og 18. öld eru Gunnbjarnarsker sýnd miðja vegu milli Íslands og Grænlands. Lengi var leitað að þessum eyjum meðfram austurströnd Grænlands. Hefur ýmsum getum verið leitt að því hver þeirra gætu hafa verið Gunnbjarnarsker en líka hafa verið settar fram tilgátur um að þau sker sem Gunnbjörn Úlfsson er sagður hafa séð hafi í raun verið fjallstindar, á austurströnd Grænlands, þar [[Gunnbjörnsfjall]] ber hæst, sem hafi litið út eins og sker úr fjarlægð, hillingar eða ísjakar í fjarska.<ref>{{vísindavefurinn| 75173 | Hvað vitum við um Gunnbjarnarsker? Hvar eru þau eða voru? |höfundur= Orri Vésteinsson |dags= 22.2.2018}}</ref> ==Tilvitnanir== {{reflist}} ==Heimild== * Helgi Þorláksson 2001, ‘''Enterprising explorers in the North Atlantic.’ Voyages and Exploration in the North Atlantic from the Middle Ages to the XVIIth Century'' , Anna Agnarsdóttir ritstj., Reykjavík: University of Iceland, bls. 13-28. * Ólafur Halldórsson 1978, ''Grænland í miðaldaritum'', Reykjavík: Sögufélag. * Theódór Friðriksson 1944, ''Ofan jarðar og neðan'', Reykjavík: Víkingsútgáfan, bls. 56-58. [[Flokkur:Landafræði Grænlands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] klfnc6xce88kuyh68qtkonkcjhp636p 1959226 1959221 2026-04-08T11:53:22Z Akigka 183 1959226 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Greenland East Coast 1.jpg|thumb|alt=Hluti af austurströnd Grænlands|Hluti af austurströnd Grænlands.]] '''Gunnbjarnarsker''' eru nefnd í þremur sögum sem voru ritaðar á 12. öld. Þær eru [[Landnámabók]]<ref>[ https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm Landnámabók (Sturlubók) 35. kafli]</ref>, [[Eiríks saga rauða|Saga Eiríks rauða]]<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm Eiríks saga rauða 2.kafli] </ref> og [[Saga Ólafs Tryggvasonar]] sem hafa samhljóða örstutta frásögn um fyrirætlun Eiríks rauða um að leita landa vestan við Ísland: „hann ætlaði að leita lands þess, er Gunnbjörn son Úlfs kráku sá, er hann rak vestur um Ísland, þá er hann fann Gunnbjarnarsker;“. Í Sturlubók Landnámubókar er sagt frá því að [[Snæbjörn galti]] hafi hafi einnig leitað Gunnbjarnarskerja eins og Eiríkur rauði eftir manndráp. Líkur eru á að það hafi verið til sérstök [[Íslendingasögur|Íslendingasaga]] um Snæbjörn galta sem nú er glötuð en þættir úr henni virðist [[Sturla Þórðarson]] hafa sett inn í gerð sína af Landnámabók. Þar er sagt frá því að Snæbjörn og félagar hans hafi leitað Gunnbjarnarskerja og fundið, stigið á land og gert sér skála sem þeir höfðust við í veturlangt. Einn skipverja fann „fésjóð í kumli“ og af því hlutust deilur sem enduðu með því að Snæbjörn og annar maður voru drepnir. <ref>[ https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm Landnámabók (Sturlubók) 51. kafli]</ref> Vísa fylgir frásögunni þar sem segir að Gunnbjarnarsker séu „útnorðr í haf, frost ok kulða“, það er í norðvestur frá [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] þar sem sagan gerðist. Einnig nefnir [[Björn Jónsson á Skarðsá]] Gunnbjarnarsker í Grænlands annál<ref>{{cite web|url=https://handrit.is/manuscript/view/da/AM04-0768|title=AM 768 4to: Grænlands annáll|year=1600-1699|website=Handrit.is}}</ref> og segir þar: „Ástæðan fyrir því að Eiríkur rauði sigldi til Grænlands er ekki annað en að í gamlla manna minni var sagt að Gunnbjörn, sonur Úlfs kráku, þóttist hafa séð jökul í hafinu í vestur um leið og Snæfellsjökul þegar hann rak vestur í haf eftir að hann fór frá Gunnbjarnaeyjum.“<ref>Upphaf ok meðal þartil, hvarfyrir Eiríkr rauði uppsigldi Grænland, var ei annað enn þetta, at þat orð var í gamalla manna minni, at Gunnbjörn, son Úlfs kráku, þóttist sèð hafa til annars jökulsins í vestrhafinu, en Snæfellsjökul híngat, þá er hann rak vestr í haf, eptir þat hann fór frá Gunnbjarnareyjum. [https://heimskringla.no/wiki/Om_Gunbjørns_Skjær_(CCR/FM) Grønlands historiske mindesmærker I]</ref> Annállinn er skrifaður einhvern tíma á milli 1600 og 1655, það er að segja um 700 árum eftir að atburðurinn átt sér stað. Gunnbjarnarskerja er ekki getið í öðrum íslenskum miðaldaheimildum. Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á seinni hluta 14. aldar. Eftir hann er hin eina eiginlega samtíðarýsingin á byggðum [[Norrænir Grænlendingar|norrænna manna á Grænlandi]]. Í siglingalýsingu hans frá [[Snæfellsnes|Snæfellsnesi]] segir að það sé 2 daga og 2 nátta sigling beint vestur til Grænlands. „Þar eru Gunnbjarnarsker á miðri leið.“ Þetta hafi verið hin gamla siglingaleið sem nú sé ekki hægt að sigla án lífsháska vegna [[hafís]]s.<ref>Item fra Sneffelznes aff Islannd, som er stac kist till Grønland, ij dage och ij netthers seilingh rett i vesther ath seigle, och tha ligger Gunbier nerskier ret paa mijt veijn emellom Grønland och Island, thette vor gamle seilingh, end nu er kom Island, thette vor gamle seilingh, end nu er kommen iss vdaff landnordenbotne saa ner for schreifnne skeer, at ingen vden liffs fare thende gamle leed seigle som her effther høris. [https://heimskringla.no/wiki/Det_gamle_Grønlands_beskrivelse#Till.C3.A6g Det gamle Grønlands beskrivelse]</ref> Ef siglt er beint í vestur frá Snæfellsnesi er [[Ammassalik]] eyjaklasinn rétt norðan við, það er ekki ósennilegt að það hafi verið nefnt Gunnbjarnarsker til forna.<ref>{{cite journal |last=Steensby |first=H. P. |date=1918 |title=Norsemen's Route from Greenland to Wineland |url=https://archive.org/details/meddelelseromgr561918denm |journal=Meddelelser om Grønland |location=Copenhagen |publisher=Kommissionen for Videnskabelige Undersøgelser i Grønland |volume=LVI |page=162}}</ref> Í Grænlands annál Björns Jónssonar á Skarðsá er sagt að Gunnbjörn hafi talið sig hafa séð jökla samtímis á Grænlandi og Íslandi. [[Þorvaldur Búason]] eðlisfræðingur komst að þessari niðurstöðu um möguleikan að sjá bæði löndin samtímis: „Fyrirbærið, sem oftast er álitið vera fjöll á Grænlandi, þegar horft er frá Vestfjörðum, spannar sjóndeildarhringinn frá vestri til norðurs, og er það þá örugglega skýjabólstrar handan hans.“<ref>{{vísindavefurinn|346|Er hægt að sjá með berum augum frá Íslandi til Grænlands?|höfundur=Þorvaldur Búason og Þorsteinn Vilhjálmsson|dags=22.1.2026}}</ref> Sennilega hafa norrænir sæfarar á landnámsöld og kanski enn fyrr áttað sig á því að það væri land fyri vestan Ísland og bendir sagan um Gunnbjarnarsker til þess. En þegar siglingar og landnám hófst á Grænlandi komust þeir að því að austurströnd landsins er eintóm öræfi og ekkert jarðnæði að finna. Eftir að norrænir menn námu land á Grænlandi var siglt beint vestur frá Íslandi og austurströndinni síðan fylgt suður eftir. Meðfram ströndinni er fjöldi skerja og eyja og getur verið að einhver þeirra hafi verið þekkt sem Gunnbjarnarsker. Á erlendum og íslenskum kortum frá 16. 17. og 18. öld eru Gunnbjarnarsker sýnd miðja vegu milli Íslands og Grænlands. Lengi var leitað að þessum eyjum meðfram austurströnd Grænlands. Hefur ýmsum getum verið leitt að því hver þeirra gætu hafa verið Gunnbjarnarsker en líka hafa verið settar fram tilgátur um að þau sker sem Gunnbjörn Úlfsson er sagður hafa séð hafi í raun verið fjallstindar, á austurströnd Grænlands, þar [[Gunnbjörnsfjall]] ber hæst, sem hafi litið út eins og sker úr fjarlægð, hillingar eða ísjakar í fjarska.<ref>{{vísindavefurinn| 75173 | Hvað vitum við um Gunnbjarnarsker? Hvar eru þau eða voru? |höfundur= Orri Vésteinsson |dags= 22.2.2018}}</ref> ==Tilvitnanir== {{reflist}} ==Heimild== * Helgi Þorláksson 2001, ‘''Enterprising explorers in the North Atlantic.’ Voyages and Exploration in the North Atlantic from the Middle Ages to the XVIIth Century'' , Anna Agnarsdóttir ritstj., Reykjavík: University of Iceland, bls. 13-28. * Ólafur Halldórsson 1978, ''Grænland í miðaldaritum'', Reykjavík: Sögufélag. * Theódór Friðriksson 1944, ''Ofan jarðar og neðan'', Reykjavík: Víkingsútgáfan, bls. 56-58. [[Flokkur:Landafræði Grænlands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] 7rkyf9rhcwevd9mxgdd8ftcboqfdhlm 0 62834 1959181 1904797 2026-04-07T18:03:23Z ~2026-21459-94 115254 stafsetning 1959181 wikitext text/x-wiki '''Rafsegulkraftur''' er langdrægur [[kraftur]], sem [[rafsegulsvið]] ber milli [[rafhleðsla|rafhlaðinna]] agna, til dæmis [[rafeind]]a og [[róteind]]a. Rafhleðslur, með sama [[formerki]], hrinda hvor annarri frá sér, en gagnstæðar hleðslur dragast hvor að annarri. Rafsegulkraftur heldur rafeindum á brautum umhverfis [[frumeindakjarni|frumeindakjarnann]] þannig að [[frumeind]]ir haldast stöðugar og geta myndað [[sameind]]ir, en án hans væru engar frumeindir og ekkert [[efni]]. [[Rafsegulfræði]]n fjallar um rafsegulkraftinn. [[Flokkur:Rafsegulfræði]] 2sx7f5ri5akv9ty5x0jqixj2qg6yo9z 0 79800 1959128 1949847 2026-04-07T12:14:25Z TKSnaevarr 53243 1959128 wikitext text/x-wiki {{kvikmynd | nafn = Í strákaliðinu | plagat = | upprunalegt heiti = She's the Man | leikstjóri = Andy Fickman | framleiðandi = Lauren Shuler Donner<br />Tom Rosenberg<br />Gary Lucchesi | handritshöfundur = Karen McCullah Lutz<br />Kirsten Smith | aðalhlutverk = [[Amanda Bynes]]<br />[[Channing Tatum]]<br />[[Laura Ramsey]]<br />[[Vinnie Jones]]<br />[[Robert Hoffman]]<br />[[Alex Breckenridge]]<br />[[Julie Hagerty]]<br />[[David Cross]] | tónlist = Nathan Wang | klipping = Michael Jablow | kvikmyndagerð = Greg Gardiner | dreifingaraðili = DreamWorks | útgáfudagur = {{USA}} [[17. janúar]] [[2006]] | sýningartími = 105 mínútúr | aldurstakmark = Leyfð Öllum | tungumál = [[enska]] | land = Bandaríkin | ráðstöfunarfé = $20,000,000 | framhald af = | framhald = | verðlaun = | imdb_id = }} '''''Í strákaliðinu''''' (enska: ''She's the Man'') er [[Bandaríkin|bandarísk]] rómantísk-gamanmynd frá árinu 2006 með [[Amanda Bynes|Amöndu Bynes]] í aðalhlutverki. Myndinni er leikstýrt af [[Andy Fickman]] og er lauslega byggð á leikriti [[William Shakespeare|Williams Shakespeare]], ''[[Þrettándakvöld]]''. Aðrir leikarar myndarinnar eru [[Channing Tatum]] og [[David Cross]]. Hún kom út 17. mars 2006 í Bandaríkjunum og [[Kanada]]; 6. apríl í [[Ástralía|Ástralíu]] og 7. apríl í [[Bretland]]i. == Söguþráður == Viola Hastings ([[Amanda Bynes]]) er menntaskólastelpa sem spilar [[fótbolti|fótbolta]] en kemst síðan að því að stelpnaliðið í skólanum hennar, Cornwall, hefur verið lagt niður. Eftir að hafa lagt til að fá að spila með strákunum, og verið neitað, finnur hún leið til þess að spila með erkifjendum Cornwall, Illyria. Tvíburabróðir Violu, Sebastian ([[James Kirk]]) sem líkist henni í útliti, á að fara í Illyria sem nýr nemandi. En hann vill frekar fara með hljómsveitinni sinni til [[London]] að spila þar. Sebastian biður Violu um að hylma yfir honum með því að hringja í skólann og segja að hann sé veikur og foreldrum þeirra (sem eru skildir) að hann sé hjá hinu foreldrinu. Viola ákveður í staðinn að þykjast vera Sebastian og ganga til liðs við strákaliðið í fótbolta í Illyria. Hún vonar að hún geti sigrað Cornwall og niðurlægt ástúðlegan en jafnframt kynþáttamismunarann og fyrrum kærastann, Justin ([[Robert Hoffman]]) sem hefur dregið úr henni kjark til þess að ganga í liðið. Með hjálp vina sinna, Paul ([[Jonathan Sadowski]]), Kiu ([[Amanda Crew]]) og Yvonne ([[Jessica Lucas]]), verður Viola fljótlega Sebastian. Í Illyria lendir Viola í herbergi með Duke Orsino ([[Channing Tatum]]), sætum strák sem er líka í fótboltaliðinu. Kia og Yvonne samþykkja að hjálpa Violu að búa sér til orðspor sem getur gert hana vinsæla og þykjast vera ástfangnar af Sebastian bróður hennar. Viola, í dulargervi, hættir líka með kærustu alvöru Sebastians, Monique ([[Alex Breckenridge]]), þar sem hún þolir hana ekki. Duke og vinir hans kaupa atriði Violu, Kiu og Yvonne og fer að líka vel við hana en hæfileikar Violu í fótboltanum eru ekki nógu góðir svo að hún komist í aðalliðið sem fær að keppa á móti Cornwall. Það lítur allt út fyrir það að Viola geti ekki keppt á móti Cornwall eftir allt saman. Eftir að hafa eytt miklum tíma með Duke, áttar Viola sig á því að hún er ástfangin af honum. En Duke er hrifinn af annarri stelpu, vísindafélaga Violu, Oliviu ([[Laura Ramsey]]). Í skiptum fyrir hjálp Violu til þess að fá Oliviu út með sér samþykkir Duke að hjálpa Violu að komast í aðalliðið. Aukaæfingarnar borga sig þegar Dinklage þjálfari ([[Vinnie Jones]]) færir hana upp í aðalliðið. Þann tíma sem Viola hefur verið í Illyria hefur hún ruglað alla með því að vera með túrtappa í töskunni sinni, fengið bolta í klofið og að hún finni ekki til, skyndileg kvenleg álit hennar og svo skyndilega breytast í karlmannlegri álit. Gold skólastjóri hefur einnig séð hana klóra sér undir hárkollunni og heldur að hún þjáist af hárlosi (e. male pattern baldness). Þegar hér er komið við sögu er Olivia orðin hrifin af „Sebastian“. Þar sem Sebastian er ekki hrifinn af henni, ákveður Olivia að fara út með Duke til þess að gera hann afbrýðissaman. Á meðan komast Monique og Malcolm Feste ([[James Snyder]]) (sem er hrifinn af Oliviu og er afbrýðissamur út í Violu sem Sebastian) að því að Viola er að leika Sebastian. Söguþráðurinn flækist þegar hinn raunverulegi Sebastian snýr aftur frá London, fyrr en áætlað var. Þegar hann kemur til Illyria, hleypur Olivia að honum og kyssir hann. Duke sér það og heldur að herbergisfélaginn hans hafi svikið hann. Hann fleygir Violu út úr herberginu. Daginn sem stóri leikurinn fer fram, koma Monique og Malcolm upp um Violu við Gold skólastjóra ([[David Cross]]). En vegna þess að Viola hefur sofið yfir sig, er hinn raunverulegi Sebastian settur á völlinn og spilar í þeirri stöðu sem systir hans á að vera í. Skólastjórinn stoppar leikinn, ákveðinn í því að komast að sannleikanum, en Sebastian sannar að hann sé raunverulega strákur með því að girða niður um sig. Í hálfleik útskýrir Viola stöðuna fyrir Sebastian og þau skipta um stöðu. Duke er ennþá mjög reiður út í „Sebastian“ og neitar að gefa Violu boltann. Hún reynir að útskýra fyrir honum að hún sé í rauninni stelpa, og sannar það fyrir Duke og öllum með því að sýna á sér brjóstin. Þjálfarinn ákveður að láta Violu halda áfram að spila og segir þjálfaranum frá Cornwall að í Illyria sé enginn kynjamismunun. Illyria vinnur leikinn í framlenginu þegar Viola skorar með því að plata fyrrum kærastann sinn, Justin. Allir í Illyria verða sáttir eftir sigurinn, nema Duke sem er sár út í Violu. Hún býður Duke á dansleik í sveitaklúbbnum sem mamma hennar er í með því að senda bróður sinn með pakka af osti (sem tengist því þegar hún lagði til að hann myndi tala um ost við Oliviu) og boðskort á ballið. Hún býður eftir honum í garðinum en ruglar saman Duke og manninum sem kveikir á úðurunum í garðinum, vegna skuggans. Duke endar á því að birtast fyrir aftan Violu. Síðan fara þau á ballið, þar sem þau eru kynnt saman á sviðinu og kyssast. Við lok myndarinnar sýnir það Violu og Duke að leika saman í fótboltaliðinu í Illyria. == Leikarar == * [[Amanda Bynes]] sem ''Viola/Sebastian Hasting'' * [[Channing Tatum]]sem ''Duke Orsino'' * [[Laura Ramsey]] sem ''Olivia Lennox'' * [[David Cross]] sem ''Gold skólastjóri'' * [[Vinnie Jones]] sem ''Dinklage þjálfari'' * [[Alex Breckenridge]] sem ''Monique Valentine'' * [[Julie Hagerty]] sem ''Daphne'' * [[James Kirk]] sem ''Sebastian Hastings'' * [[Robert Hoffman]] sem ''Justin Drayton'' * [[Jonathan Sadowski]] sem ''Paul Antonio'' * [[Amanda Crew]] sem ''Kia'' * [[Jessica Lucas]] sem ''Yvone'' * [[James Snyder]] sem ''Malcolm Feste * [[Robert Torti]] sem ''Pistonek þjálfari'' * [[Lynda Boyd]] sem ''Cheryl'' * [[Brandon Jay McLaren]]sem ''Toby'' * [[Emily Perkins]]sem ''Eunice Bates'' [[Flokkur:Bandarískar kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2006]] 46zk78gytz1f0pixcb5mfi88utk4152 0 97171 1959138 1925087 2026-04-07T13:09:24Z TKSnaevarr 53243 /* Kvikmyndir */ 1959138 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Johnny Depp-2757 (cropped).jpg|thumb|right|250px|Johnny Depp árið 2020.]] '''John Christopher Depp II''', þekktastur sem '''Johnny Depp''', (fæddur [[9. júní]] [[1963]]) er bandarískur leikari. Depp fæddist í Owensboro, [[Kentucky]] en var alinn upp í [[Flórída]]. Hann hætti í skóla í von um að ná frama sem rokkstjarna þegar hann var fimmtán ára. Hann var í mörgum bílskúrsböndum þar á meðal The Kids. Hann byrjaði fyrst að leika eftir heimsókn til L.A með þáverandi konu sinni, [[Lorian Alison]] sem kynnti hann fyrir leikaranum [[Nicolas Cage]]. Frumraun hans í kvikmyndageiranum var [[A Nightmare on Elm Street]] árið 1984. Hann skaust upp á stjörnuhimininn þegar hann tók við af „Jeff Yagher“ í hlutverkinu sem leynilögreglan Tommy Hanson í vinsælu sjónvarpsþáttunum [[21 Jump Street]]. Þegar hann hitti Tim Burton var hann búinn að leika í nokkrum unglingamyndum en fyrsta myndin sem hann lék í þar sem Tim Burton var leiksstjóri var [[Edward Scissorhands]]. Í kjölfar velgengni kvikmyndarinnar fór hann að velja hlutverk sem koma gagnrýnendum og áhorfendum á óvart. Hann hélt áfram að fá góða gagnrýni og auka vinsældir með því að taka aftur þátt í kvikmynd með Tim Burton sem aðalhlutverkið í myndinni [[Ed Wood]] það var árið 1994. árið 1997 lék hann leynilögreglumann hjá FBI í myndinni [[Donnie Brasco]] sem var byggð á raunverulegum atburðum, hann lék á móti [[Al Pacino]]. Árið 1998 lék hann í [[Fear and Loathing in Las Vegas]]. Árið 1999 lék hann í vísindaskáldsögu- og hryllingsmyndinni [[The Astronaut's Wife]]. Sama ár þá lék hann aftur í mynd sem Tim Burton leiksstýrði myndin hét [[Sleepy Hollow]]. Depp hefur leikið margar persónur á ferlinum, þar á meðal sjóræningjann Jack Sparrow í Pirates of the Caribbean myndunum. Hann hefur verið tilnefndur til 92 verðlauna en unnið 37 af þeim. Þar á meðal hefur hann verið tilnefndur til Óskarsverðlauna þrisvar sinnum. ==Tónlist== Depp stofnaði hljómsveitina Hollywood Vampires, með söngvaranum [[Alice Cooper]] og [[Joe Perry]], gítarleikara [[Aerosmith]]. Hann gerði plötu með gítarleikaranum [[Jeff Beck]] árið 2022. Hann hefur gestað á plötum með [[Oasis]], [[Marilyn Manson]], [[Aerosmith]] og [[Shane MacGowan]] meðal annarra. <ref>[https://www.allmusic.com/artist/johnny-depp-mn0000247383 Johnny Depp -Biography] Allmusic</ref> ==Einkalíf== Depp á tvö börn með fyrrum eiginkonu sinni, Vanessu Paradis. Árið 2022 komst í hámæli dómsmál Depps gegn [[Amber Heard]], leikkonu sem hann var giftur um tveggja ára skeið. Heard sakaði Depp um heimilisofbeldi og fór hann í meiðyrðamál við hana vegna ummæla sem hún lét falla um hann. Depp vann málið.<ref>[https://www.ruv.is/frett/2022/06/01/depp-vinnur-meidyrdamalid-gegn-amber-heard Depp vinnur meiðyrðamálið gegn Amber Heard]Rúv, sótt 2/6 2022</ref> == Kvikmyndir == {| class="wikitable sortable" |- ! Ár ! Kvikmynd ! Hlutverk |- | 1984 | ''[[A Nightmare on Elm Street]]'' | Glen Lantz |- | 1985 | ''[[Private Resort]]'' | Jack Marshall |- | 1986 | ''[[Platoon (kvikmynd)|Platoon]]'' | Specialist Gator Lerner |- | 1990 | ''[[Cry-Baby]]'' | Wade "Cry-Baby" Walker |- | 1990 | ''[[Edward Scissorhands]]'' | Edward Scissorhands |- | 1991 | ''[[Freddy's Dead: The Final Nightmare]]'' | Teen on TV |- | 1993 | ''[[What's Eating Gilbert Grape]]'' | Gilbert Grape |- | 1993 | ''[[Benny & Joon]]'' | Sam |- | 1993 | ''[[Arizona Dream]]'' | Axel Blackmar |- | 1994 | ''[[Ed Wood (kvikmynd)|Ed Wood]]'' | Edward D. Wood, Jr. |- | 1995 | ''[[Nick of Time (kvikmynd)|Nick of Time]]'' | Gene Watson |- | 1995 | ''[[Dead Man]]'' | William Blake |- | 1995 | ''[[Don Juan DeMarco]]'' | Don Juan/John R. DeMarco |- | 1996 | ''[[Cannes Man (kvikmynd)|Cannes Man]]'' | Himself |- | 1997 | ''[[Donnie Brasco (kvikmynd)|Donnie Brasco]]'' | Donnie Brasco/Joseph D. Pistone |- | 1997 | ''[[The Brave]]'' | Raphael |- | 1998 | ''[[Fear and Loathing in Las Vegas (kvikmynd)|Fear and Loathing in Las Vegas]]'' | Raoul Duke |- | 1998 | ''[[L.A. Without a Map]]'' | Sjálfur/William Blake |- | 1999 | ''[[Sleepy Hollow (kvikmynd)|Sleepy Hollow]]'' | Ichabod Crane |- | 1999 | ''[[The Astronaut's Wife]]'' | Spencer Armacost |- | 1999 | ''[[Níunda hliðið]]'' | Dean Corso |- | 2000 | ''[[Chocolat (kvikmynd frá 2000)|Chocolat]]'' | Roux |- | 2000 | ''[[Before Night Falls (kvikmynd)|Before Night Falls]]'' | Lt. Victor, Bon Bon |- | 2001 | ''[[From Hell (kvikmynd)|From Hell]]'' | Frederick Abberline |- | 2001 | ''[[The Man Who Cried]]'' | Cesar |- | 2001 | ''[[Blow (kvikmynd)|Blow]]'' | George Jung |- | 2003 | ''[[Once Upon a Time in Mexico]]'' | Sheldon Sands |- | 2003 | ''[[Sjóræningjar á Karíbahafi: Bölvun svörtu perlunnar]]'' | Jack Sparrow |- | 2004 | ''[[Happily Ever After (kvikmynd frá 2004)|Happily Ever After]]'' | L'inconnu |- | 2004 | ''[[Finding Neverland]]'' | J. M. Barrie |- | 2004 | ''[[Secret Window]]'' | Mort Rainey |- | 2005 | ''[[The Libertine (kvikmynd frá 2004)|The Libertine]]'' | John Wilmot, 2nd Earl of Rochester |- | 2005 | ''[[Charlie and the Chocolate Factory (kvikmynd)|Charlie and the Chocolate Factory]]'' | Willy Wonka |- | 2005 | ''[[Líkbrúðurin]]'' | Victor Van Dort |- | 2006 | ''[[Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest]]'' | Jack Sparrow |- | 2007 | ''[[Sjóræningjar á Karíbahafi: Á hjara veraldar]]'' | Jack Sparrow |- | 2007 | ''[[Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street (kvikmynd frá 2007)|Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street]]'' | Sweeney Todd/Benjamin Barker |- | 2009 | ''[[Public Enemies (kvikmynd frá 2009)|Public Enemies]]'' | John Dillinger |- | 2009 | ''[[The Imaginarium of Doctor Parnassus]]'' | Tony |- | 2010 | ''[[Lísa í Undralandi (kvikmynd frá 2010)|Lísa í Undralandi]]'' | Mad Hatter |- | 2010 | ''[[The Tourist (kvikmynd frá 2010)|The Tourist]]'' | Frank Tupelo/Alexander Pearce |- | 2011 | ''[[The Rum Diary (kvikmynd)|The Rum Diary]]'' | Paul Kemp |- | 2011 | ''[[Rango]]'' | Rango |- | 2011 | ''[[Pirates of the Caribbean: On Stranger Tides]]'' | Jack Sparrow |- | 2011 | ''[[Jack & Jill (kvikmynd)|Jack & Jill]]'' | Johnny |- | 2012 | ''[[21 Jump Street]]'' | Tom Hanson |- | 2012 | ''[[Dark Shadows]]'' | Barnabas Collins |- | 2013 | ''[[The Lone Ranger]]'' | Tonto |- | 2014 | ''[[Transcendence]]'' | Will |- | 2014 | ''[[London Fields]]'' | Cameo |- | 2014 | ''[[Into the Woods]]'' | Wolf |- | 2015 | ''[[Mortdecai]]'' | Charles Mortdecai |- | 2015 | ''[[Black Mass]]'' | Whitey Bulger |- | 2015 | ''[[Yoga Hosers]]'' | Guy LaPointe |- | 2016 | ''[[Alice in Wonderland: Through the Looking Glass]]'' | Mad Hatter |- | 2016 | ''[[Pirates of the Caribbean: Dead Men Tell No Tales]]'' | Jack Sparrow |- |} ==Tilvísanir== {{fe|1963|Depp, Johnny}} [[Flokkur:Bandarískir leikarar|Depp, Johnny]] 2drrjdfz21ub9yjmlb7jfvcpy1u6dk1 1959139 1959138 2026-04-07T13:10:13Z TKSnaevarr 53243 1959139 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Johnny Depp-2757 (cropped).jpg|thumb|right|250px|Johnny Depp árið 2020.]] '''John Christopher Depp II''', þekktastur sem '''Johnny Depp''', (fæddur [[9. júní]] [[1963]]) er bandarískur leikari. Depp fæddist í Owensboro, [[Kentucky]] en var alinn upp í [[Flórída]]. Hann hætti í skóla í von um að ná frama sem rokkstjarna þegar hann var fimmtán ára. Hann var í mörgum bílskúrsböndum þar á meðal The Kids. Hann byrjaði fyrst að leika eftir heimsókn til L.A með þáverandi konu sinni, [[Lorian Alison]] sem kynnti hann fyrir leikaranum [[Nicolas Cage]]. Frumraun hans í kvikmyndageiranum var [[A Nightmare on Elm Street]] árið 1984. Hann skaust upp á stjörnuhimininn þegar hann tók við af „Jeff Yagher“ í hlutverkinu sem leynilögreglan Tommy Hanson í vinsælu sjónvarpsþáttunum [[21 Jump Street]]. Þegar hann hitti [[Tim Burton]] var hann búinn að leika í nokkrum unglingamyndum en fyrsta myndin sem hann lék í þar sem Tim Burton var leiksstjóri var [[Edward Scissorhands]]. Í kjölfar velgengni kvikmyndarinnar fór hann að velja hlutverk sem koma gagnrýnendum og áhorfendum á óvart. Hann hélt áfram að fá góða gagnrýni og auka vinsældir með því að taka aftur þátt í kvikmynd með Tim Burton sem aðalhlutverkið í myndinni [[Ed Wood]] það var árið 1994. árið 1997 lék hann leynilögreglumann hjá FBI í myndinni [[Donnie Brasco]] sem var byggð á raunverulegum atburðum, hann lék á móti [[Al Pacino]]. Árið 1998 lék hann í [[Fear and Loathing in Las Vegas]]. Árið 1999 lék hann í vísindaskáldsögu- og hryllingsmyndinni [[The Astronaut's Wife]]. Sama ár þá lék hann aftur í mynd sem Tim Burton leiksstýrði myndin hét [[Sleepy Hollow]]. Depp hefur leikið margar persónur á ferlinum, þar á meðal sjóræningjann Jack Sparrow í Pirates of the Caribbean myndunum. Hann hefur verið tilnefndur til 92 verðlauna en unnið 37 af þeim. Þar á meðal hefur hann verið tilnefndur til Óskarsverðlauna þrisvar sinnum. ==Tónlist== Depp stofnaði hljómsveitina Hollywood Vampires, með söngvaranum [[Alice Cooper]] og [[Joe Perry]], gítarleikara [[Aerosmith]]. Hann gerði plötu með gítarleikaranum [[Jeff Beck]] árið 2022. Hann hefur gestað á plötum með [[Oasis]], [[Marilyn Manson]], [[Aerosmith]] og [[Shane MacGowan]] meðal annarra. <ref>[https://www.allmusic.com/artist/johnny-depp-mn0000247383 Johnny Depp -Biography] Allmusic</ref> ==Einkalíf== Depp á tvö börn með fyrrum eiginkonu sinni, Vanessu Paradis. Árið 2022 komst í hámæli dómsmál Depps gegn [[Amber Heard]], leikkonu sem hann var giftur um tveggja ára skeið. Heard sakaði Depp um heimilisofbeldi og fór hann í meiðyrðamál við hana vegna ummæla sem hún lét falla um hann. Depp vann málið.<ref>[https://www.ruv.is/frett/2022/06/01/depp-vinnur-meidyrdamalid-gegn-amber-heard Depp vinnur meiðyrðamálið gegn Amber Heard]Rúv, sótt 2/6 2022</ref> == Kvikmyndir == {| class="wikitable sortable" |- ! Ár ! Kvikmynd ! Hlutverk |- | 1984 | ''[[A Nightmare on Elm Street]]'' | Glen Lantz |- | 1985 | ''[[Private Resort]]'' | Jack Marshall |- | 1986 | ''[[Platoon (kvikmynd)|Platoon]]'' | Specialist Gator Lerner |- | 1990 | ''[[Cry-Baby]]'' | Wade "Cry-Baby" Walker |- | 1990 | ''[[Edward Scissorhands]]'' | Edward Scissorhands |- | 1991 | ''[[Freddy's Dead: The Final Nightmare]]'' | Teen on TV |- | 1993 | ''[[What's Eating Gilbert Grape]]'' | Gilbert Grape |- | 1993 | ''[[Benny & Joon]]'' | Sam |- | 1993 | ''[[Arizona Dream]]'' | Axel Blackmar |- | 1994 | ''[[Ed Wood (kvikmynd)|Ed Wood]]'' | Edward D. Wood, Jr. |- | 1995 | ''[[Nick of Time (kvikmynd)|Nick of Time]]'' | Gene Watson |- | 1995 | ''[[Dead Man]]'' | William Blake |- | 1995 | ''[[Don Juan DeMarco]]'' | Don Juan/John R. DeMarco |- | 1996 | ''[[Cannes Man (kvikmynd)|Cannes Man]]'' | Himself |- | 1997 | ''[[Donnie Brasco (kvikmynd)|Donnie Brasco]]'' | Donnie Brasco/Joseph D. Pistone |- | 1997 | ''[[The Brave]]'' | Raphael |- | 1998 | ''[[Fear and Loathing in Las Vegas (kvikmynd)|Fear and Loathing in Las Vegas]]'' | Raoul Duke |- | 1998 | ''[[L.A. Without a Map]]'' | Sjálfur/William Blake |- | 1999 | ''[[Sleepy Hollow (kvikmynd)|Sleepy Hollow]]'' | Ichabod Crane |- | 1999 | ''[[The Astronaut's Wife]]'' | Spencer Armacost |- | 1999 | ''[[Níunda hliðið]]'' | Dean Corso |- | 2000 | ''[[Chocolat (kvikmynd frá 2000)|Chocolat]]'' | Roux |- | 2000 | ''[[Before Night Falls (kvikmynd)|Before Night Falls]]'' | Lt. Victor, Bon Bon |- | 2001 | ''[[From Hell (kvikmynd)|From Hell]]'' | Frederick Abberline |- | 2001 | ''[[The Man Who Cried]]'' | Cesar |- | 2001 | ''[[Blow (kvikmynd)|Blow]]'' | George Jung |- | 2003 | ''[[Once Upon a Time in Mexico]]'' | Sheldon Sands |- | 2003 | ''[[Sjóræningjar á Karíbahafi: Bölvun svörtu perlunnar]]'' | Jack Sparrow |- | 2004 | ''[[Happily Ever After (kvikmynd frá 2004)|Happily Ever After]]'' | L'inconnu |- | 2004 | ''[[Finding Neverland]]'' | J. M. Barrie |- | 2004 | ''[[Secret Window]]'' | Mort Rainey |- | 2005 | ''[[The Libertine (kvikmynd frá 2004)|The Libertine]]'' | John Wilmot, 2nd Earl of Rochester |- | 2005 | ''[[Charlie and the Chocolate Factory (kvikmynd)|Charlie and the Chocolate Factory]]'' | Willy Wonka |- | 2005 | ''[[Líkbrúðurin]]'' | Victor Van Dort |- | 2006 | ''[[Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest]]'' | Jack Sparrow |- | 2007 | ''[[Sjóræningjar á Karíbahafi: Á hjara veraldar]]'' | Jack Sparrow |- | 2007 | ''[[Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street (kvikmynd frá 2007)|Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street]]'' | Sweeney Todd/Benjamin Barker |- | 2009 | ''[[Public Enemies (kvikmynd frá 2009)|Public Enemies]]'' | John Dillinger |- | 2009 | ''[[The Imaginarium of Doctor Parnassus]]'' | Tony |- | 2010 | ''[[Lísa í Undralandi (kvikmynd frá 2010)|Lísa í Undralandi]]'' | Mad Hatter |- | 2010 | ''[[The Tourist (kvikmynd frá 2010)|The Tourist]]'' | Frank Tupelo/Alexander Pearce |- | 2011 | ''[[The Rum Diary (kvikmynd)|The Rum Diary]]'' | Paul Kemp |- | 2011 | ''[[Rango]]'' | Rango |- | 2011 | ''[[Pirates of the Caribbean: On Stranger Tides]]'' | Jack Sparrow |- | 2011 | ''[[Jack & Jill (kvikmynd)|Jack & Jill]]'' | Johnny |- | 2012 | ''[[21 Jump Street]]'' | Tom Hanson |- | 2012 | ''[[Dark Shadows]]'' | Barnabas Collins |- | 2013 | ''[[The Lone Ranger]]'' | Tonto |- | 2014 | ''[[Transcendence]]'' | Will |- | 2014 | ''[[London Fields]]'' | Cameo |- | 2014 | ''[[Into the Woods]]'' | Wolf |- | 2015 | ''[[Mortdecai]]'' | Charles Mortdecai |- | 2015 | ''[[Black Mass]]'' | Whitey Bulger |- | 2015 | ''[[Yoga Hosers]]'' | Guy LaPointe |- | 2016 | ''[[Alice in Wonderland: Through the Looking Glass]]'' | Mad Hatter |- | 2016 | ''[[Pirates of the Caribbean: Dead Men Tell No Tales]]'' | Jack Sparrow |- |} ==Tilvísanir== {{fe|1963|Depp, Johnny}} [[Flokkur:Bandarískir leikarar|Depp, Johnny]] 39dzep3pcmql4a8sm4i3i9s2f7k8eh4 0 97877 1959204 1958405 2026-04-08T02:27:47Z Stephan1000000 67773 502 1959204 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Sjónvarpsþáttur | nafn = NCIS | mynd = [[Mynd:NCIS.jpg|250px]] | myndatexti = Kynningarmynd NCIS í seríum 1-2 | nafn2 = NCIS | tegund = Lögreglurannsóknir, Drama, Bandaríski sjóherinn | þróun = Donal P. Bellisario <br /> Don McGill | sjónvarpsstöð = CBS | leikarar = [[Mark Harmon]]<br />[[Sasha Alexander]] <br />[[Michael Weatherly]]<br />[[Cote de Pablo]]<br />[[Pauley Perrette]]<br />[[Sean Murray]]<br />[[Lauren Holly]]<br /> [[Rocky Carroll]]<br />[[David McCallum]]<br /> [[Brian Dietzen]] | Titillag = NCIS Theme | land = Bandaríkin | tungumál = Enska | fjöldi_þáttaraða = 23 | fjöldi_þátta = 502 | staðsetning = Washington | lengd = 42-44 mín | stöð = CBS | myndframsetning = 480i (SDTV)<br />1081i (HDTV) | fyrsti_þáttur = 23.09.2003 | frumsýning = 23. september 2003- | vefsíða = http://www.cbs.com/primetime/ncis/ | imdb_kenni = http://www.imdb.com/title/tt0364845/ }} '''''NCIS''''' ('''''NCIS: Naval Criminal Investigative Service''''') er bandarískur sjónvarpsþáttur sem fjallar um rannsóknardeild innan [[Bandaríkin|bandaríska]] [[sjóher]]sins. Höfundarnir að þættinum eru Donald P. Bellisario og Don McGill. Fyrstu þættirnir voru sýndir 22. Apríl og 29. Apríl 2002 í tveggja parta söguþráði í [[JAG]]. Árið 2009 eignaðist NCIS systraþáttinn, [[NCIS: Los Angeles]]. Til þessa hafa verið gerðar tíu þáttaraðir og var ellefta þáttaröðin frumsýnd 24. september 2013. == Framleiðsla == === Framleiðendur === Þátturinn er framleiddur af Belisarius Productions í samvinnu við Paramount Television (2003-06), CBS Paramount Television (2006-09) og CBS Television Studios (2009-til dags). NCIS var upprunalega kallað '''Navy NCIS''' í seríu 1; en ''Navy'' var tekið úr titlinum þar sem það var talið óþarfi. Tilkynnt var í maí 2007 að Donald Bellisario mynda stíga niður frá þættinum vegna deila við [[Mark Harmon]]<ref>{{cite news|url=http://www.nypost.com/seven/05072007/tv/ncis_loses_producer_tv_.htm|title='NCIS' Loses Producer|publisher=New York Post|date=May 7, 2007|accessdate=February 25, 2009|archiveurl=https://archive.today/20120530060838/http://www.nypost.com/p/entertainment/tv/item_yZDo0e9jbLBdAwINtMl52O;jsessionid=EC3D73F316E7D80B165BFE5EF93FE4BE|archivedate=maí 30, 2012}}</ref>. Starf Bellisario sem framleiðslustjóri/yfirhöfundur fór til Chas. Floyd Johnson og Shane Brennan. Bellisario hélt samt titlinum sem meðframleiðandi. <ref>{{cite news|url=http://www.tvguide.com/news/Exclusive-NCIS-Boss-8335.aspx|title=Exclusive: NCIS Boss Exits!|first=Michael|last=Ausiello|accessdate=February 25, 2009|date=May 5, 2007|work=TV Guide}}</ref> === Tökustaðir === ''NCIS'' er aðallega tekinn upp í Bandaríkjunum. Innitökur eru teknar upp í [[Santa Clarita]], Kaliforníu. Margar útisenur eru teknar upp meðfram ströndum suður Kaliforníu. <ref>{{cite web|url=http://imdb.com/title/tt0364845/locations|title="Navy NCIS: Naval Criminal Investigative Service" (2003)&nbsp;– Filming locations|work=Imdb.com|accessdate=November 16, 2008}}</ref> === Söguþráður === [[NCIS]] fylgir eftir liði alríkisfulltrúa innan rannsóknardeildar bandaríska sjóhersins sem staðsett er í [[Washington D.C.|Washington]]<ref>{{cite web|title=Explore the world of NCIS|url=http://www.cbs.com/primetime/ncis_los_angeles/community/blogs/blog.php?key=0|access-date=2011-04-18|archive-date=2011-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628203332/http://www.cbs.com/primetime/ncis_los_angeles/community/blogs/blog.php?key=0|url-status=dead}}</ref>. NCIS liðið er stýrt af Leroy Jethro Gibbs ([[Mark Harmon]]). Lið Gibbs inniheldur Anthony ''Tony'' DiNozzo ([[Michael Weatherly]]), Timothy McGee ([[Sean Murray]]) og NSA sérfræðingurinn Eleanor Bishop ([[Emily Wickersham]]). Fyrrverandi meðlimir liðsins eru [[Mossad]] fulltrúinn Ziva David ([[Cote de Pablo]]) en hún yfirgaf liði í byrjun seríu 11 og Caitlin ''Kate'' Todd ([[Sasha Alexander]]) sem var skotin til bana í enda seríu 2. Aðstoðarmenn liðsins eru yfirréttarlæknirinn Donald ''Ducky'' Mallard ([[David McCallum]]) og aðstoðarmaður hans Jimmy Palmer ([[Brian Dietzen]]) sem kom í staðinn fyrir Gerald Jackson ([[Pancho Demmings]]) og réttartæknisérfræðingurinn Abigail ''Abby'' Sciuto ([[Pauley Perrette]]). === Söguþráðs skipti === ''NCIS'' var gerður út frá tveimur þáttum í áttundu þáttaröð af [[JAG]] titlaðir "Ice Queen" og "Meltdown" sem voru frumsýndir 22-29.apríl 2003. Í þeim þáttum þá kynnumst við Gibbs, Tony, Abby og Ducky. ''NCIS'' hafði önnur söguþráðs skipti í seríu sex í þáttunum, "Legend (Part 1)" og "Legend (Part 2)" sem voru frumsýndir 28.apríl og 5. Maí 2009. Gibbs og McGee fara til Los Angeles í leit sinni að morðingja. Kynnast þeir nýja NCIS liðinu sem staðsett er í [[Los Angeles]]. === Leikaraskipti === Þann 10. júlí 2013, tilkynnti CBS að leikkonan [[Cote de Pablo]] myndi yfirgefa [[NCIS]]. Myndi persóna hennar koma fram í byrjun elleftu þáttaraðarinnar til að klára söguþráð hennar.<ref>{{cite web |url=http://www.tvguide.com/News/Cote-Pablo-Exiting-NCIS-1067676.aspx |title=Greinin ''Cote de Pablo Exiting NCIS'' á TVGuide.com síðunni, 10.júlí 2013 |access-date=2013-10-08 |archive-date=2013-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006084258/http://www.tvguide.com/news/cote-pablo-exiting-ncis-1067676.aspx |url-status=dead }}</ref> == Persónur == {| class="wikitable" ! rowspan="2"|Persóna ! rowspan="2"|Leikin af ! rowspan="2"|Starf ! colspan="11"|Sería |- ! width="5%"|1 ! width="5%"|2 ! width="5%"|3 ! width="5%"|4 ! width="5%"|5 ! width="5%"|6 ! width="5%"|7 ! width="5%"|8 ! width="5%"|9 ! width="5%"|10 ! width="5%"|11 |- | Leroy Jethro Gibbs | [[Mark Harmon]] | NCIS Alríkisfulltrúi/Yfirmaður liðsins | style="background: #ddffdd" colspan="11" align="center"| '''Aðal''' |- | Caitlin "Kate" Todd | [[Sasha Alexander]] | NCIS Alríkisfulltrúi/Fyrrverandi lífvörður | style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"| '''Aðal''' | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"|Gesta | colspan="4" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"|Talaði inn | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"|Sérstakt gestahlutverk | colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | Anthony "Tony" DiNozzo | [[Michael Weatherly]] | NCIS Alríkisfulltrúi/Aðstoðaryfirmaður liðsins | style="background: #ddffdd" colspan="11" align="center"| '''Aðal''' |- | Ziva David | [[Cote de Pablo]] | NCIS Alríkisfulltrúi/Fyrrverandi [[Mossad]] fulltrúi | colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | | style="background: #ddffdd" colspan="8" align="center"| '''Aðal''' | colspan="1" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Aðal''' |- | Abigail "Abby" Sciuto | [[Pauley Perrette]] | Réttartæknisérfræðingur | style="background: #ddffdd" colspan="11" align="center"| '''Aðal''' |- | Timothy McGee | [[Sean Murray]] | NCIS Alríkisfulltrúi | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"|Auka | style="background: #ddffdd" colspan="10" align="center"| '''Aðal''' |- | Jenny Shepard | [[Lauren Holly]] | Yfirmaður NCIS | colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | | style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center"| '''Aðal''' | colspan="3" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"|Sérstakt gestahlutverk | colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | Jimmy Palmer | [[Brian Dietzen]] | Aðstoðarréttarlæknir | style="background: #ffdddd" colspan="5" align="center"|Auka | style="background: #ffffdd" colspan="4" align="center"| Sérstakt gestahlutverk | style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"| '''Aðal''' |- | Leon Vance | [[Rocky Carroll]] | Yfirmaður NCIS | colspan="4" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"|Auka | style="background: #ddffdd" colspan="6" align="center"| '''Aðal''' |- | Dr. Donald "Ducky" Mallard | [[David McCallum]] | Yfirréttarlæknir | style="background: #ddffdd" colspan="11" align="center"| '''Aðal''' |- | Eleanor ''Ellie'' Bishop | [[Emily Wickersham]] | NSA sérfræðingur - alríkisfullfrúi | colspan="10" style="background:#ececec; color:gray; vertical-align:middle; text-align:center;" class="table-na"| | style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Aðal''' |} === Aðalpersónur === * '''NCIS alríkisfulltrúi''': Leroy Jetrho Gibbs var stórskotaliðsmaður í sjóhernum til ársins 1991, þangað til kona hans Shannon og dóttir Kelly voru myrtar af mexíkönskum eiturlyfjasala. En Shannon hafði verið vitni að morði á öðrum eiturlyfjasala. Eftir að hafa drepið eiturlyfjasalann sem drap konu hans og dóttur, þá gekk Gibbs í liðs við NIS (nú [[NCIS]]). * '''NCIS alríkisfulltrúi''': Anthony ''Tony'' DiNozzo er fyrrverandi rannsóknarfulltrúi og lögreglumaður í [[Peoría]], [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] og [[Baltimore]] áður en hann gerðist NCIS fulltrúi. Gibbs lítur á DiNozzo sem yngri útgáfuna af sjálfum sér, þar sem hann notar ''innsæi'' sitt við lausn rannsóknarmála. * '''NCIS alríkisfulltrúi''': Timothy McGee er með gráðu í tölvurannsóknum frá [[MIT]] og gráðu í lífverkfræði frá [[Johns Hopkins-háskóli|Johns Hopkins háskólanum]]. Sér oftast um tæknileguhliðina að rannsóknarmálunum ásamt Abby Sciuto. Var fyrst staðsettur á Norfolk herstöðinni áður en hann var gerður að meðlimi liðsins í lok seríu 2. Skrifar spennusögur undir dulnefninu Thom E. Gemcity. * '''NSA sérfræðingur''':Eleanor ''Ellie'' Bishop er NSA sérfræðingur sem gengur til liðs NCIS. Hafði áður sótt um hjá NCIS en ekki fengið starfið áður en hún gekk til liðs við NSA. Er frá Oklahóma, á þrjá bræður og er gift. * '''Yfirréttarlæknir''': Donald ''Ducky'' Mallard er yfirréttarlæknirinn hjá NCIS. Vann hann áður sem réttarlæknir í [[Víetnam]], [[Bosnía|Bosníu]] og [[Afghanistan]]. * '''Réttartæknisérfræðingur''': Abigail ''Abby'' Sciuto er réttartæknisérfræðingurinn sem vinnur hjá NCIS. Abby er mikið fyrir gotneskan stíl og er uppáhald Gibbs. *'''Yfirmaður NCIS''': Leon Vance var fyrrverandi aðstoðaryfirmaður NCIS og hægri hönd Jenny Shepard; varð yfirmaður NCIS í seríu 6 eftir andlát Shepard í lok seríu 5. * '''Aðstoðarréttarlæknir''': Jimmy Palmer er aðstoðarmaður Duckys. Átti í ástarsambandi við Michelle Lee. === Aukapersónur === * '''FBI Alríkisfulltrúi''': Tobias Fornell ([[Joe Spano]]) er sérstakur alríkisfulltrúi Alríkislögreglunnar. Hann og Gibbs giftust báðir sömu konunni. * '''Fulltrúi Landhelgisgæslunnar''': Abigail Borin ([[Diane Neal]]) er rannsóknarfulltrúi hjá Landhelgisgæslunni. * '''Anthony DiNozzo Sr''' ([[Robert Wagner]]) er faðir Tony Dinozzo. Hafði lítið samband við son sinn en þeir hafa byrjað að styrkja það í seríu 8. * '''Jackson Gibbs''' ([[Ralph Waite]]) er faðir Jethro Gibbs. Var hermaður í seinni heimstyrjöldinni og rekur verslun í heimabæ Jethros. * '''Dr. Samantha Ryan'''([[Jamie Lee Curtis]]) er yfirmaður ''DoD PsyOps Deildarinnar'' og átti í ástarsambandi við Gibbs í seríu 9. === Fyrrverandi persónur === * '''NCIS alríkisfulltrúi''': Ziva David ([[Cote de Pablo]]) er fyrrverandi [[Mossad]] fulltrúi. Var samskiptafulltrúi NCIS og Mossad fyrstu fjögur árin hjá NCIS. Kom í staðinn fyrir Kate Todd sem var drepin af Ari sem var hálfbróðir Zivu. Ziva bjargar lífi Gibbs með því að drepa Ari. Í byrjun seríu sjö, er Zivu bjargað frá Sómalíu af Gibbs, DiNozzo, og McGee, en henni hafði verið haldið sem gísl eftir misheppnaða leyniaðgerð á vegum Mossad. Snýr hún aftur til Bandaríkjanna og hættir hjá Mossad. Hún gerist fullgildur alríkisfulltrúi NCIS og að auki Bandarískur ríkisborgari. Þátturinn ''Past, Present, Future'' í seríu 11 er seinasti þátturinn sem leikkonan Cote de Pablo kemur fram í. * '''Lögfræðingur''': M.Allison Hart ([[Rena Sofer]]) er lögfræðingur og hugsanlegt hugarefni Gibbs í seríu 7. * '''Fyrrverandi yfirmaður NCIS''': Thomas Morrow ([[Alan Dale]]) var fyrsti yfrmaður NCIS í seríunni en hætti í seríu 2 þegar honum var boðið starf hjá ''Homeland Security''. * '''Fyrrverandi aðstoðarréttarlæknir''': Gerald Jackson ([[Pancho Demmings]]) var aðstoðarmaður Duckys í seríu 1, var skotinn af Ari Haswari í ''Bête Noire''. * '''Undirofursti''': Hollis Mann ([[Susanna Thompson]]) er undirofursti í bandaríska hernum sem settist í helgan stein. Átti í ástarsambandi við Gibbs í seríu 4-5. * '''Læknir''': Jeanne Benoit ([[Scottie Thompson]]) er læknir við Monroe háskólasjúkrahúsið og dóttir vopnasmyglarans René Benoit (La Grenouille). Var hún hluti af leynilegri aðgerð þar sem DiNozzo var kærasti hennar í seríu 4-5. === Látnar persónur === * '''NCIS alríkisfulltrúi ''': Caitlin ''Kate'' Todd ([[Sasha Alexander]]) er fyrrverandi lífvörður fyrir forseta bandaríkjanna. Hætti hún hjá leyniþjónustunni og var síðan boðið starf hjá NCIS af Gibbs. Var skotin til bana í enda seríu 2 af Ari Haswari. * '''Yfirmaður NCIS''': Jenny Shepard ([[Lauren Holly]]) var yfirmaður NCIS og fyrrverandi ástkona Gibbs. Var skotin til bana í enda seríu 5. * '''NCIS alríkisfulltrúi''': Paula Cassidy ([[Jessica Steen]]) var sett í lið Gibbs stuttu eftir að Kate lést, áður en hún fékk sitt eigið lið. Var drepin af sjálfmorðssprengjumanni í seríu 4. * '''NCIS alríkisfulltrúi''': Michelle Lee ([[Liza Lapira]]) var sett í lið DiNozzo þegar Gibbs hætti í seríu 4 þó að hún væri lögfræðingur. Var sett aftur í lið Gibbs þegar Vance leysti upp liðið. Var njósnari innan NCIS því verið var að kúga hana en systir hennar hafði verið rænt. Var skotin til bana af Gibbs í seríu 4. * '''Fyrrverandi NCIS alríkisfulltrúi''': Mike Franks ([[Muse Watson]]) var leiðbeinandi Gibbs þegar Gibbs byrjaði í NIS (nú [[NCIS]]). Missti fingur í þættinum ''Rule Fifty-One''. Í þættinum "Swan Song", er Franks drepinn af "Port to Port" morðingjanum. * '''Yfirmaður Mossad''': Eli David ([[Michael Nouri]]) er yfirmaður Mossad. Faðir Zivu og Ari Haswari. Er drepinn ásamt Jackie Vance í skotárás sem gerð var á hús Vance í seríu 10. * '''Yfirmaður sjóhersins''': Clayton Jarvis ([[Matt Craven]]) er yfirmaður sjóhersins (SECNAV). Er drepinn í bílasprengingju í þættinum ''Whiskey Tango Foxtrot'' í byrjun seríu 11. == Þáttaraðir == === Inngangs þættir === NCIS og persónur hans voru kynntar í áttundu þáttaröðinni af ''JAG'' í þáttunum "Ice Queen" og "Meltdown". Persónan Vivian Blackadder kemur ekki fram í seríunni þar sem framleiðandinn Donald Bellisario taldi að leikonan væri "of lin fyrir þetta hlutverk".<ref name="spinoffsecrets">{{cite web|url=http://www.tvguide.com/news/JAG-Spinoff-Secrets-42023.aspx|title=JAG Spinoff Secrets|author=Daniel R. Coleridge|publisher=[[TV Guide (magazine)|TV Guide]]|date=August 6, 2003|accessdate=March 22, 2009|archive-date=júní 23, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120623225431/http://www.tvguide.com/news/JAG-Spinoff-Secrets-42023.aspx|url-status=dead}}</ref> Þættirnir voru klipptir saman og sýndir sem "Navy NCIS: The Beginning".<ref name="episodes">{{Cite web|url=http://www.tvguide.com/detail/tv-show.aspx?tvobjectid=100227&more=ucepisodelist|title=JAG Episodes|publisher=[[TV Guide (magazine)|TV Guide]]|accessdate=March 22, 2009}}</ref> {{Listi þáttaraða-litur}} {| class="episode-list-color-red2" |-style=“color:white“ ! Titill ! width="140"| Sýnt í U.S.A. ! width="80"| # |- | ''„Ice Queen“'' || 22. apríl 2003 || 20 - 178 |- | colspan="5" height="5" sadvfsdavs| :''Höfundur: Donald Bellisario og Don McGill'' :''Leikstjóri: Donald Bellisario'' NCIS liðið er kallað til þess að rannsaka morðið á Liðþjálfanum Loren Singer og er því ætlað að komast að því hver morðingjinn er. Í lok þáttarins þá sést Gibbs lesa réttindin yfir Harmon Rabb sem hinn grunaði í málinu. |- | colspan="5"| |- | ''„Meltdown“'' || 29. apríl 2003 || 21 - 179 |- | colspan="5" height="5" | :''Höfundur: Don McGill'' :''Leikstjóri: Scott Brazil'' Harmon Rabb er stefnt fyrir herrétti fyrir morðið á Liðþjálfanum Singer en svo virðist sem hann hafi enga fjarvistarsönnun. Fljótlega þá uppgvötar DiNozzo að málið er einum of einfalt og byrjar að leita að öðrum sökudólgi, einhverjum sem hefur hefnd að hefna gegn Rabb. Á samatíma þá reynir Gibbs að finna upplýsingar um hryðjuverkamanninn Amad Bin Atwa, áður en önnur árás er gerð á bandarísk herskip. |} === Fyrsta þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (1. þáttaröð)}} === Önnur þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (2. þáttaröð)}} === Þriðja þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (3. þáttaröð)}} === Fjórða þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (4. þáttaröð)}} === Fimmta þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (5. þáttaröð)}} === Sjötta þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (6. þáttaröð)}} === Sjöunda þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (7. þáttaröð)}} === Áttunda þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (8. þáttaröð)}} === Níunda þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (9. þáttaröð)}} === Tíunda þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (10. þáttaröð)}} == Sjá einnig == *[[NCIS: Los Angeles]] == DVD útgáfa == Í fyrstu seríunni á svæði 1 má finna fyrstu þættina í áttundu seríu af [[JAG]]. {| class="wikitable" |- !DVD nafn !Svæði 1 !Svæði 2 !Svæði 4 |- |Sería 1 | 6. júní, 2006 | 24. júlí, 2006 | 10. ágúst, 2006 |- |Sería 2 | 14. nóvember, 2006 | 02. október, 2006 | 12. október, 2006 |- |Sería 3 | 24. apríl, 2007 | 25. júní, 2007 | 15. mars, 2007 |- |Sería 4 | 23. október, 2007 | 19. maí, 2008 | 10. júlí, 2008 |- |Sería 5 | 26. ágúst, 2008 | 22. júní, 2009 | 7. maí, 2009 |- |Sería 6 | 25. ágúst, 2009 | 23. júní, 2010 | 3. júní, 2010 |- |Sería 7 | 24. ágúst, 2010 | 13. júní, 2011 | 7. júlí, 2011 |- |Sería 8 | 23. ágúst, 2011 | 6. október, 2011 | 1. september, 2011 |- |Sería 9 | 21. ágúst, 2012 | 24. júní, 2013 | 1. ágúst, 2012 |- |Sería 10 | 20. ágúst, 2013 | NA | 21. ágúst, 2013 |} == Verðlaun og tilnefningar == ===ALMA verðlaunin=== *2011: Verðlaun sem besta leikkona í drama seríu - Cote de Pablo. *2008: Tilnefnd sem besta leikkona í drama seríu – Cote de Pablo. ===ASCAP verðlaunin=== *2009: Verðlaun sem besta sjónvarpsserían – Matt Hawkins, Maurice Jackson, Neil Martin. *2008: Verðlaun sem besta sjónvarpsserían – Matt Hawkins, Maurice Jackson, Neil Martin. *2007: Verðlaun sem besta sjónvarpsserían – Matt Hawkins, Maurice Jackson, Neil Martin. *2006: Verðlaun sem besta sjónvarpsserían – Matt Hawkins, Maurice Jackson, Neil Martin. *2004: Verðlaun sem besta sjónvarpsserían – Matt Hawkins, Maurice Jackson, Neil Martin. *2004: Verðlaun sem besta sjónvarpsserían – Steven Bramson. ===BMI Film & TV verðlaunin=== *2009: Verðlaun fyrir bestu tónlistina – Brian Kirk. *2008: Verðlaun fyrir bestu tónlstina – Brian Kirk. *2005: Verðlaun fyrir bestu tónlistina – Joseph Conlan. ===California on Location verðlaunin=== *2008: Verðlaun sem besta Location Team ársins í sjónvarpi – Emily Kirylo, Jim McClafferty, Joel Sinderman, Michael Soleau. ===Emmy verðlaunin=== *2008: Tilnefnd fyrir bestu áhættu samhæfingu – Diamond Farnsworth, "Requiem". *2005: Tilnefnd sem besti gestaleikari í dramaseríu – Charles Durning. ===NAACP Image verðlaunin=== *2010: Tilnefndur sem bestu leikari í aukahlutverki í drama seríu – [[Rocky Carroll]]. '''People's Choice verðlaunin''' *2009: Tilnefnd sem uppáhalds dramaþátturinn *2009: Tilnefndur sem besti leikari í drama seríu – [[Mark Harmon]]. ===Image verðlaunin=== *2010: Tilnefnd sem besti aukaleikari í drama seríu - [[Rocky Carroll]]. ===Imagen Foundation verðlaunin=== *2011: Tilnefnd sem besta leikkona í sjónvarpi - [[Cote de Pablo]]. *2009: Tilnefnd sem besta aukaleikkona í sjónvarpi – [[Cote de Pablo]]. *2006: Verðlaun sem besta aukaleikkona í sjónvarpi – [[Cote de Pablo]]. ===Young Artist verðlaunin=== *2008: Tilnefnd sem besti ungi gestaleikari – Dominic Scott Kay, fyrir "Lost & Found". == Tilvísanir == {{Reflist}} == Heimildir == *{{wpheimild|tungumál= en|titill= NCIS (TV series)|mánuðurskoðað= 18. apríl|árskoðað= 2011}} *{{imdb title|0364845|NCIS: Naval Criminal Investigative Service}} *http://www.cbs.com/primetime/ncis/ Heimasíða NCIS á CBS == Tenglar == {{Wikiquote}} *{{imdb title|0364845|NCIS: Naval Criminal Investigative Service}} *http://www.cbs.com/primetime/ncis/ Heimasíða NCIS á CBS {{NCIS}} [[Flokkur:Bandarískir sjónvarpsþættir]] 6iddopqugje6pes0rrcapforu5jy7hp 0 99921 1959155 1912861 2026-04-07T14:21:05Z TKSnaevarr 53243 1959155 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} [[Mynd:Time Magazine logo.svg|thumb|250px|Merki ''Time'']] '''''Time''''' eða '''''TIME''''' er [[Bandaríkin|bandarískt]] fréttatímarit. Tímartitið var fyrst gefið út [[3. mars]] [[1923]] af [[Henry Luce]] og [[Briton Hadden]]. Höfuðstöðvar tímaritsins eru í [[New York-borg]] en einnig eru gefnar út evrópsk-, suður-kyrrahöfsk- og asísk útgáfa tímaritsins. Síðan [[1999]] hefur tímaritið gefið út árlegan lista yfir hundrað áhrifamestu einstaklinga heimsins. Tímaritið gefur einnig út árlegt tölublað sem er tileinkað [[Manneskja ársins hjá Time|manneskju ársins]], sem er valin til að prýða forsíðuna. {{stubbur|dagblað}} {{s|1923}} [[Flokkur:Bandarísk fréttatímarit]] qg9og43x97ppj7sbnf4hdpx3kh7cdki 0 103633 1959169 1391953 2026-04-07T14:47:36Z TKSnaevarr 53243 1959169 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Sjónvarpsþáttur | nafn = Ævintýri Indiana Jones | mynd = | myndatexti = | nafn2 = | tegund = | handrit = | leikstjóri = | þróun = | sjónvarpsstöð = | kynnir = | leikarar = [[Sean Patrick Flanery]]<br />[[Corey Carrier]]<br />[[George Hall]]<br />[[Ronny Coutteure]] | raddsetning = | yfirlestur = | höfundur_stefs = | upphafsstef = | lokastef = | tónlist = | land = {{USA}} [[Bandaríkin]] | tungumál = [[Enska]] | fjöldi_þáttaraða = | fjöldi_þátta = | thattalisti = | framleiðslufyrirtæki = | framleiðandi = | aðstoðarframleiðandi = | klipping = | staðsetning = | myndataka = | lengd = | stöð = | myndframsetning = | hljóðsetning = | fyrsti_þáttur = | frumsýning = | lokasýning = | undanfari = | framhald = | tengt = | vefsíða = http://www.youngindy.com/ | imdb_kenni = 0103586 | tv_com_kenni = }} '''''Ævintýri Indiana Jones''''' ([[enska]]:''The Young Indiana Jones Chronicles'') eru [[Bandaríkin|bandarískir]] [[Sjónvarpsþáttur|sjónvarpsþættir]] sem fjalla um æskuár sögupersónunnar [[Indiana Jones]]. Tvær þáttaraðir voru sýndar á árunum [[1992]]–[[1993]] áður en þáttunum var á endanum aflýst. Í kjölfarið á því voru síðan sýndar fjórar sjónvarpsmyndir á árunum [[1994]]–[[1996]]. Þættirnir gerast að stórum hluta til í heimsreisu sem Jones fer í ungur að aldri ásamt föður sínum, móður og kennaranum frú Helen Seymour og í [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimstyrjöld]] þar sem Jones skráir sig í [[Belgía|belgíska]] herinn ásamt vini sínum Remy Baudouin. Í þáttunum heimsækir Jones fjölmörg lönd, þar á meðal [[Mexíkó]], [[Egyptaland]], [[Kína]] og fjölda [[Evrópa|Evrópulanda]] og kynnist fjöldanum öllum af þekktum persónum úr mannkynssögunni en þeirra á meðal eru [[Theodore Roosevelt]], [[Pablo Picasso]], [[Sigmund Freud]] og [[Charles de Gaulle]]. {{stubbur|sjónvarp|Bandaríkin}} [[Flokkur:Sjónvarpsþættir frumsýndir 1992]] [[Flokkur:Bandarískir sjónvarpsþættir]] [[Flokkur:Indiana Jones]] rjni3k7uwupt5wyy60demjd5pxfbaew 0 108625 1959149 1646103 2026-04-07T13:55:50Z TKSnaevarr 53243 1959149 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sophia_Loren_in_London.jpg|thumb|right|Sophia Loren árið 2009]] '''Sophia Loren''' (f. Sofia Villani Scicolone; [[20. september]] [[1934]]) er [[Ítalía|ítölsk]] [[leikkona]] sem hóf feril sinn á 6. áratug 20. aldar í [[gamanmynd]]um með leikurum á borð við [[Vittorio De Sica]], [[Alberto Sordi]] og [[Marcello Mastroianni]]. Upp úr miðjum áratugnum lék hún hlutverk í [[Hollywood]]-kvikmyndum sem gerðu hana brátt heimsfræga. Fyrsta enskumælandi kvikmyndin sem hún lék í var ''[[Drengurinn á höfrungnum]]'' (1957). Hún fékk [[Óskarsverðlaun]] fyrir leik sinn í kvikmynd De Sica ''[[Tvær konur]]'' (''La ciociara'' – 1960) og tilnefningu fyrir ''[[Hjónaband að ítölskum hætti]]'' (''Matrimonio all'Italiana'' – 1964) eftir sama leikstjóra, þar sem hún lék á móti Mastroianni. {{commonscat}} {{stubbur|æviágrip|kvikmynd}} {{DEFAULTSORT:Loren, Sophia}} [[Flokkur:Ítalskir leikarar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] {{f|1934}} cane86fdg0hyvnj21gmi4c2tx9wm1np 0 117165 1959161 1678163 2026-04-07T14:36:08Z TKSnaevarr 53243 1959161 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Kvikmynd |nafn = Magic Mike |upprunalegt heiti = Magic Mike |land = Bandaríkin |tungumál = Enska |útgáfudagur = 24. júní 2012 |leikstjóri = Steven Soderbergh |handritshöfundur = Reid Carolin |framleiðandi = Nick Wechsler<br />Gregory Jacobs<br />[[Channing Tatum]]<br />Reid Carolin |sýningartími = 110 minútur |meginhlutverk = [[Channing Tatum]]<br />[[Alex Pettyfer]]<br />[[Matthew McConaughey]]<br />[[Cody Horn]]<br />[[Olivia Munn]]<br />[[Matt Bomer]]<br />[[Olivia Keough]]<br />[[Joe Manganiello]]<br />[[Kevin Nash]]<br />[[Adam Rodriguez]]<br />[[Gabriel Iglesias]] |tónlist = |kvikmyndagerð = Steven Soderbergh |klipping = Steven Soderbergh |dreifingaraðili = Warner Bros. Entertainment |fyrirtæki = Nick Wechsler Productions<br />Iron Horse Entertainment<br />Extension 765 |ráðstöfunarfé = 1.7 milljónir [[Bandaríkjadalur|USD]] |heildartekjur = 167 milljónir [[Bandaríkjadalur|USD]] |imdb_id = 1915581 }} '''''Magic Mike''''' er kvikmynd með [[Channing Tatum]] sem kom út árið [[2012]]. {{stubbur|kvikmynd}} {{K|2012}} [[Flokkur:Bandarískar gamanmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2012]] bffdck6llht9rv01d36xqefy2pg9h41 0 118318 1959174 1925349 2026-04-07T17:07:23Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1959174 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Momoiro Clover Z | mynd = Momoiro Clover Z LIVE 1.png | stærð = <!--px--> | myndatexti = Momoiro Clover Z, 6. ágúst 2011 | nefni = Momoiro Clover<br />Momoclo (''Momokuro'')<br />MCZ | uppruni = [[Tókýó]], [[Japan]] | stefna = [[J-pop]], [[popptónlist|popp]] | ár = 2008 – í dag | útgefandi = King Records | samvinna = <!--[[Shiritsu Ebisu Chugaku]]<br />[[Team Syachihoko]]--> | vefsíða = [http://evilline.com/momoclo/global/ Opinber heimasíða]<br />[http://www.youtube.com/user/stardustdigital/videos?sort=p&flow=list YouTube] | meðlimir = [[Kanako Momota]]<br />[[Shiori Tamai]]<br />[[Ayaka Sasaki]]<br />[[Reni Takagi]] | fyrri_meðlimir = [[Akari Hayami]]<br />[[Momoka Ariyasu]]<br />Sjá einnig „[[#Fyrrverandi meðlimir|Fyrrverandi meðlimir]]“ }} {{nihongo|'''Momoiro Clover Z'''|ももいろクローバーZ|Momoiro Kurōbā Zetto|þýðir bókstaflega: „Rós[[rauðsmári]] Z“}} er [[Japan|japansk]] stúlkna[[hljómsveit]] sem stofnuð var í [[Tókýó]] árið [[2008]]. Momoiro Clover Z er skipuð fimm söngkonum. Í upphafi hét það Momoiro Clover en var endurnefnt Momoiro Clover Z eftir að Akari Hayami hætti í hljómsveitinni í apríl [[2011]]. Þeir hafa notið vinsælda í Japan.<ref name="yomiuri20110722">{{cite web|url=http://www.yomiuri.co.jp/dy/features/arts/T110719003531.htm|title=QUIRKY QUINTET / Momoiro Clover Z adding splash of color to music world|work=[[Yomiuri Shimbun]]|publisher=Daily Yomiuri Online|date=2011-07-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ARcnu7q1?url=http://www.yomiuri.co.jp/dy/features/arts/T110719003531.htm|archivedate=2012-09-05|accessdate=2013-10-23|language=enska}}</ref> == Saga == Momoiro Clover Z var stofnuð í [[Tókýó]] árið [[2008]] af Stardust Promotion.<ref name="japanexpo20120322">{{cite web|url=http://www.japan-expo.com/en/invite/momoiro-clover-z_199.htm|title=Japan Expo - Momoiro Clover Z|date=2012-03-22|accessdate=2013-10-23|publisher=Japan Expo|language=enska|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029192849/http://www.japan-expo.com/en/invite/momoiro-clover-z_199.htm|url-status=dead}}</ref> Akari Hayami hætti í hljómsveitinni í apríl [[2011]] og hljómsveitin var endurnefnt Momoiro Clover Z. Í júlí 2011 gaf hljómsveitin út sína fyrstu breiðskífu sem ber titilinn ''Battle and Romance''.<ref name="yomiuri20110722" /><ref name="techinsight20120413">{{cite web|url=http://japan.techinsight.jp/2012/04/momokuro-takashiro-12-04-12.html|title=【エンタがビタミン♪】「悲しみでいっぱいだった」。"ももクロ"から"ももクロZ"になり1年。早見あかりの脱退を高城れにが語った。|accessdate=2013-10-23|date=2012-04-13|publisher=TechinsightJapan|language=japanska|archive-date=2012-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707080818/http://japan.techinsight.jp/2012/04/momokuro-takashiro-12-04-12.html|url-status=dead}}</ref> 10. apríl 2013 gaf hljómsveitin út sína aðra plötu ''5th Dimension'' sem hefur verið verðlaunaður fyrir platínusölu af [[Recording Industry Association of Japan|RIAJ]].<ref name="oricon20130416">{{cite news|url=http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/2023707/full/|title=【オリコン】ももクロ初首位＆1・2位独占　女性グループ初、10代歌手42年ぶり快挙も|publisher=[[Oricon]]|date=2013-04-16|accessdate=2013-11-04|language=japanska}}</ref><ref name="riaj201304" /> == Meðlimir == {|class="wikitable" style="text-align:left" |- ! Nafn ! Fæðingardagur ! Litur ! Athugasemdir<!--Skýringar--> |- | {{nihongo|[[Kanako Momota]]|百田 夏菜子}} |align="right"| 12. júlí 1994 ({{aldur|1994|7|12}} ára) |align="center" style="color:Black; background-color:#f66;"| '''Rauður''' | Leiðtogi |- | {{nihongo|[[Shiori Tamai]]|玉井 詩織}} |align="right"| 4. júní 1995 ({{aldur|1995|6|4}} ára) |align="center" style="color:Black; background-color:#ff6;"| '''Gulur''' | Gælunafn: ''Shiorin'' |- | {{nihongo|[[Ayaka Sasaki]]|佐々木 彩夏}} |align="right"| 11. júní 1996 ({{aldur|1996|6|11}} ára) |align="center" style="color:Black; background-color:#ff99cc"| '''Bleikur'''<!--Rósrauður--> | Gælunafn: ''Ārin'' |- | {{nihongo|[[Reni Takagi]]|高城 れに}} |align="right"| 21. júní 1993 ({{aldur|1993|6|21}} ára) |align="center" style="color:Black; background-color:#c6f;"| '''Fjólublár'''<!--Purpuralitur--> | Fyrrverandi leiðtogi |} === Fyrrverandi meðlimir === {|class="wikitable" style="text-align:left" |- ! Nafn ! Fæðingardagur ! Litur ! Athugasemdir<!--Skýringar--> |- | {{nihongo|[[Akari Hayami]]|早見 あかり}} |align="right"| 17. mars 1995 ({{aldur|1995|3|17}} ára) |align="center" style="color:Black; background-color:#6cf;"| '''Blár''' | Gælunafn: ''Ākarin'' |- |{{nihongo|[[Momoka Ariyasu]]|有安 杏果}} |15. mars 1995 ({{aldur|1995|3|15}} ára) |align="center" style="color:Black; background-color:#6f6;"|'''Grænn''' | |} '''Other''' * {{nihongo|Runa Yumikawa|弓川 留奈||fædd 4. febrúar 1994}}<!--{{birth date|1994|2|4}}--> * {{nihongo|Tsukina Takai|高井 つき奈||fædd 6. júlí 1995}}<!--{{birth date|1995|7|6}}--> * {{nihongo|Miyū Wagawa|和川 未優||fædd 19. desember 1993}}<!--{{birth date|1993|12|19}}--> * {{nihongo|Manami Ikura|伊倉 愛美||fædd 4. febrúar 1994}}<!--{{birth date|1994|2|4}}--> * {{nihongo|Sumire Fujishiro|藤白 すみれ||fædd 8. maí 1994}}<!--{{birth date|1994|5|8}}--> * {{nihongo|Yukina Kashiwa|柏 幸奈||fædd 12. ágúst 1994}}<!--{{birth date|1994|8|12}}--> == Útgefið efni == === Smáskífur === {|class="wikitable" style="text-align:center" !rowspan="2"| # !rowspan="2"| Titill !rowspan="2"| Útgáfudagur !colspan="2"| Hæsta sæti<br />á vinsældalista !rowspan="2"| [[Söluviðurkenning fyrir tónlist|Vottun]]<!--Viðurkenningar--><br /><small>([[Recording Industry Association of Japan|RIAJ]])</small> <!--rowspan="2"| Eintök--> !rowspan="2"| Breiðskífa |- ! <small>[[Oricon]]<br />Weekly<br />Singles<br />Chart</small><br /><ref>{{cite web|url=http://www.oricon.co.jp/prof/artist/484876/ranking/cd_single/|title=ももいろクローバーＺのCDシングルランキング、ももいろクローバーＺのプロフィールならオリコン芸能人事典-ORICON STYLE|publisher=[[Oricon]]|accessdate=2013-09-08|language=japanska}}</ref> ! <small>''[[Billboard|Billboard<br />Japan]]''<br />Hot 100</small> |- !colspan="9"| Sjálfstætt starfandi („óháð", ''indie'') plötufyrirtæki |- | 1 |align="left"| {{nihongo|„Momoiro Punch“|ももいろパンチ|Momoiro Panchi}} |align="right"| 5. ágúst 2009<!--{{date|2009|08|05}}--> | 23 | — | |rowspan="2"| ''Iriguchi<br />no Nai<br />Deguchi'' |- | 2 |align="left"| {{nihongo|„Mirai e Susume!“|未来へススメ！}} |align="right"| 11. nóvember 2009<!--{{date|2009|11|11}}--> | 11 | — | |- !colspan="9"| Stór plötufyrirtæki |- | 1 |align="left"| {{nihongo|„Ikuze! Kaitō Shōjo“|行くぜっ！怪盗少女}} * <small>Aftur útgefin þann 26. september 2012<!--{{date|2012|09|26}}--><br />undir titlinum „Ikuze! Kaitō Shōjo ~Special Edition~“<!--行くぜっ！怪盗少女 ～Special Edition～--></small> |align="right"| 5. maí 2010<!--{{date|2010|05|05}}--> | 3<br /><small>7*</small> | 19<br /><small>29*</small> | |rowspan="5" style="white-space:nowrap"| ''Battle<br />and<br />Romance'' |- | 2 |align="left"| {{nihongo|„Pinky Jones“|ピンキージョーンズ|Pinkī Jōnzu}} |align="right"| 10. nóvember 2010<!--{{date|2010|11|10}}--> | 8 | 28 | |- | 3 |align="left"| {{nihongo|„Mirai Bowl / Chai Maxx“<br />&nbsp;|ミライボウル/Chai Maxx|Mirai Bōru / Chai Makkusu}} |align="right"| 7. mars 2011<!--{{date|2011|03|07}}--> | 3 | 12 | |- | 4 |align="left"| {{nihongo|„Z Densetsu: Owarinaki Kakumei“<br />&nbsp;|Z伝説 ～終わりなき革命～}} |rowspan="2" align="right"| 6. júlí 2011<!--{{date|2011|07|06}}--> | 5 | 22 | |- | 5 |align="left"| {{nihongo|„D' no Junjō“|D'の純情}} | 6 | 59 | |- | 6 |align="left"| {{nihongo|„Rōdō Sanka“|労働賛歌}} |align="right"| 23. nóvember 2011<!--{{date|2011|11|23}}--> | 7 | 13 | |rowspan="3"| ''5th<br />Dimension'' |- | 7 |align="left"| {{nihongo|„Mōretsu Uchū Kōkyōkyoku, Dai 7 Gakushō „Mugen no Ai““<br />&nbsp;|猛烈宇宙交響曲・第七楽章「無限の愛」}} |align="right"| 7. mars 2012<!--{{date|2012|03|07}}--> | 5 | 2 | [[Gullplata]]<ref>{{cite web|url=http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201301.html|title=一般社団法人 日本レコード協会｜各種統計|publisher=[[RIAJ]]|accessdate=2013-09-08|language=japanska|archive-date=2013-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130211020001/http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201301.html|url-status=dead}}</ref> |- | 8 |align="left"| {{nihongo|„Otome Sensō“|Z女戦争}} |align="right"| 27. júní 2012<!--{{date|2012|06|27}}--> | 3 | 3 | Gullplata<ref>{{cite web|url=http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201206.html|title=一般社団法人 日本レコード協会｜各種統計|publisher=[[RIAJ]]|accessdate=2013-09-08|language=japanska|archive-date=2012-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120813170633/http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201206.html|url-status=dead}}</ref> |- | — |align="left"| {{nihongo|„Nippon Egao Hyakkei“|ニッポン笑顔百景}} * <small>Útgefin undir gælunafninu {{nihongo|Momoclo Tei Ichimon|桃黒亭一門}} |align="right"| 5. september 2012<!--{{date|2012|09|05}}--> | 6 | — | | — |- | 9 |align="left"| {{nihongo|„Saraba, Itoshiki Kanashimitachi yo“<br />&nbsp;|サラバ、愛しき悲しみたちよ}} |align="right"| 21. nóvember 2012<!--{{date|2012|11|21}}--> | 2 | 1 | Gullplata<ref>{{cite web|url=http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201211.html|title=ゴールド等認定作品一覧　2012年8月|publisher=[[RIAJ]]|accessdate=2013-09-08|language=japanska|archive-date=2012-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20121213025429/http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201211.html|url-status=dead}}</ref> | ''5th<br />Dimension'' |- | 10 |align="left"| {{nihongo|„Gounn“|GOUNN}} |align="right"| 6. nóvember 2013<!--{{date|2013|11|6}}--> | 2 | 2 | | - |- | 11 |align="left"| {{nihongo|„Naite mo Iin Da yo“<br/>&nbsp;|泣いてもいいんだよ}} |align="right"| 8. maí 2014<!--{{date|2014|05|08}}--> | 1 | 2 | |''Amaranthus'' |- | 12 |align="left"| „MOON PRIDE“ |align="right"| 30. júli 2014<!--{{date|2014|07|30}}--> | 3 | 3 | |rowspan=2|''Hakkin no Yoake'' |- | 13 |align="left"| {{nihongo|„Yume no Ukiyo ni Saite Mi na“|夢の浮世に咲いてみな}}<br /><small> * collaboration single released under the alias of Momoiro Clover Z vs [[Kiss (band)|KISS]]</small> |align="right"| 28. janúar 2015 <!--{{date|2015|01|28}}--> | 2 | — | |- | 14 |align="left"| {{nihongo|„Seishunfu“|青春賦}} |align="right"| 11. mars 2015<!--{{date|2015|03|11}}--> | 4 | 4 | |''Amaranthus'' |- | 15 |align="left"| {{nihongo|„Z no Chikai“|「Z」の誓い}} |align="right"| 29. april 2015<!--{{date|2015|04|29}}--> | 4 | 5 | |''Hakkin no Yoake'' |- | 16 |align="left"| {{nihongo|„The Golden History“|ザ・ゴールデン・ヒストリー}} |align="right"| 7. september 2016<!--{{date|2016|09|07}}--> | 2 | 4 | | |- | 17 |align="left"| {{nihongo|„Blast“|BLAST|}} |align="right"| 2. ágúst 2017 | 3 | | | |} '''*''' {{nihongo|„Ikuze! Kaitō Shōjo ~Special Edition~|行くぜっ！怪盗少女 ～Special Edition～}} árið 2016 === Breiðskífur ===<!--Hljómplötur--> {|class="wikitable" style="text-align:center" !rowspan="2"| # !rowspan="2"| Plötuheiti !rowspan="1"| Sæti !rowspan="2"| [[Söluviðurkenning fyrir tónlist|Vottun]]<br /><small>([[Recording Industry Association of Japan|RIAJ]])</small> |- ! <small>[[Oricon]]<br />Weekly<br />Albums<br />Chart<br /></small><ref>{{cite web|url=http://www.oricon.co.jp/prof/artist/484876/ranking/cd_album/|title=ももいろクローバーＺのCDアルバムランキング、ももいろクローバーＺのプロフィールならオリコン芸能人事典-ORICON STYLE|publisher=[[Oricon]]|accessdate=2013-09-08|language=japanska}}</ref> |- | 1 |align="left"| {{nihongo|''Battle and Romance''|バトル アンド ロマンス|Batoru ando Romansu}} * <small>Útgefin: 27. júlí 2011</small><!--{{date|2011|07|27}}--> * <small>Útgefandi: StarChild / [[King Records]]<br />&nbsp;(KICS-91678 (Limited A), KICS-91679 (Limited B), KICS-1678 (Regular))</small> | 3<br />2* | Gullplata<ref>{{cite web|url=http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201211.html|title=一般社団法人 日本レコード協会｜各種統計|publisher=[[RIAJ]]|accessdate=2013-09-08|language=japanska|archive-date=2012-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20121213025429/http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201211.html|url-status=dead}}</ref> |- | 2 |align="left"| {{nihongo|''5th Dimension''|5TH DIMENSION|Fifusu Dimenshon}} * <small>Útgefin: 10. apríl 2013</small><!--{{date|2013|04|10}}--> * <small>Útgefandi: StarChild / King Records</small> | 1 | [[Platínuplata]]<ref name="riaj201304">{{cite web|url=http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201304.html|title=一般社団法人 日本レコード協会｜各種統計|publisher=[[RIAJ]]|accessdate=2013-11-04|language=japanska|archive-date=2013-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130915115547/http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201304.html|url-status=dead}}</ref> |- | – |align="left"| {{nihongo|''Iriguchi no Nai Deguchi''|入口のない出口}} * <small>Safn af lögum frá óháðum<ref>óháð plötufyrirtæki</ref> tímanum (frá snemma af ferlinum)</small> * <small>Útgefin: 5. júní 2013</small><!--{{date|2013|06|05}}--> * <small>Útgefandi: SDR (Stardust Records)</small> | 2 | |- | 3 |align="left"| {{nihongo|''Amaranthus''|AMARANTHUS|Amaransasu}} * <small>Útgefin: 17. febrúar 2016</small><!--{{date|2016|02|17}}--> * <small>Útgefandi: Starchild / King Records</small> | 2 | |- | 4 |align="left"| {{nihongo|''Hakkin no Yoake''|白金の夜明け}} * <small>Útgefin: 17. febrúar 2016</small><!--{{date|2016|02|17}}--> * <small>Útgefandi: Starchild / King Records</small> | 1 | |} '''*''' árið 2016 == Tónlistarmyndbönd == [[File:Shrimp Jump.jpg|thumb|„Ikuze! Kaitō Shōjo“]] {|class="wikitable" style="text-align:left" |- ! Smáskífa<br /># ! Titill ! Opinbert<br />myndband<br />á [[YouTube]] |- !colspan="3"| Sjálfstætt starfandi plötufyrirtæki |- |align="center"| 1 | „Momoiro Punch“ |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=L5w6Q7TeLSE horfa á vídeó] |- |align="center"| 2 | „Mirai e Susume!“ |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=yOX0u6ns3Zs horfa á vídeó] |- !colspan="3"| Stór plötufyrirtæki |- |align="center"| 1 | „Ikuze! Kaitō Shōjo“ |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=u7z9M0vFPbI horfa á vídeó] |- |rowspan="3" align="center"| 2 | „Pinky Jones“<!-- (Web ver.)--> |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=qVn3_qeIrBA horfa á vídeó] |- | {{nihongo|„Coco Natsu“|ココ☆ナツ}} | |- | {{nihongo|„Kimi to Sekai“|キミとセカイ}} | |- |rowspan="2" align="center"| 3 | „Mirai Bowl“<!-- (Short ver.)--> |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=KUoy582ePlQ horfa á vídeó] |- | „Chai Maxx“<!-- (web ver.)--> |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=kI429sOiQ3w horfa á vídeó] |- |align="center"| 4 | „Z Densetsu: Owarinaki Kakumei“<!-- (Dorama-nashi Full)--> |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=oCRlKdMnPLI horfa á vídeó] |- |align="center"| 5 | „D' no Junjō“<!-- (Full Version)--> |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=UVKHgXoqyuc horfa á vídeó] |- |rowspan="2" align="center"| 6 | „Rōdō Sanka“<!-- (Uta nomi ver.)--> |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=GDhFNdmVR5U horfa á vídeó] |- | {{nihongo|„Santa-san“|サンタさん}} |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=LwMuHy8t_Vk horfa á vídeó] |- |align="center"| 7 | „Mōretsu Uchū Kōkyōkyoku,<br />&nbsp;Dai 7 Gakushō „Mugen no Ai““ |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=TIokp4MonxE horfa á vídeó] |- |rowspan="3" align="center"| 8 | „Otome Sensō“ |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=-72Lje6nwg0 horfa á vídeó] |- | „PUSH“ |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=5degcfbioz4 horfa á vídeó] |- | {{nihongo|„Mite Mite Kocchichi“ (dans)<br />&nbsp;|みてみて☆こっちっち}} |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=xmKFs6NWTDA horfa á vídeó] |- |rowspan="2" align="center"| 9 | „Saraba, Itoshiki Kanashimitachi yo“ |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=OWSbfCPkTBk horfa á vídeó] |- | „Wee-Tee-Wee-Tee“ |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=01cKliHh2sM horfa á vídeó] |- |rowspan="2" align="center"| Önnur<br />breiðskífa | „Neo STARGATE“ |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=tiX22vnR-SU horfa á vídeó] |- | „BIRTH Ø BIRTH“ |align="center"| [http://www.youtube.com/watch?v=TddL31RBOZo horfa á vídeó] |} == Verðlaun<!-- og tilnefningar--> == {|class="wikitable" ! Ár ! Verðlaun ! Flokkur ! Verk<!-- / Viðtakandi--> ! Niðurstaða |- |rowspan="1" align="center"| 2012 | 4th CD Shop Awards<ref name="natalie20120227">{{cite web|url=http://natalie.mu/music/news/65122|title=ももクロがCDショップ大賞受賞「次はノーベル賞！」|publisher=Natalie|date=2012-02-27|accessdate=2013-09-08|language=japanska}}</ref><ref name="eigacom20120228">{{cite web|url=http://eiga.com/news/20120228/17/|title=アイドル初の快挙！ ももクロ、CDショップ大賞受賞|publisher=Eiga.com|date=2012-02-28|accessdate=2013-09-08|language=japanska}}</ref> | |rowspan="1" align="center"| ''[[Battle and Romance]]'' |style="background:#ddffdd; text-align:center;"| Vann |- |rowspan="1" align="center"| 2013 | 2013 MTV Video Music Awards Japan<!--MTV Video Music-verðlaunin Japan--> | Besta danssmíði |rowspan="1" align="center"| „Saraba, Itoshiki Kanashimitachi yo“ |style="background:#ddffdd; text-align:center;"| Vann |} == Heimildir == {{reflist}} == Tengt efni == * [[Shiritsu Ebisu Chugaku]] * [[Team Syachihoko]] == Tenglar == {{commonscat|Momoiro Clover Z}} * [http://www.momoclo.net/ Opinber vefsíða] (japanska) * [http://evilline.com/momoclo/global/ Opinber heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140720024118/http://evilline.com/momoclo/global/ |date=2014-07-20 }} (enska) * [http://www.youtube.com/user/stardustdigital/videos?sort=p&flow=list Opinber rás Stardust Music] á [[YouTube]] * [http://www.ustream.tv/channel/momoclotv/ momocloTV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121001124035/http://www.ustream.tv/channel/momoclotv |date=2012-10-01 }} á Ustream {{stubbur|tónlist}} {{S|2008}} [[Flokkur:Stelpuhljómsveitir]] [[Flokkur:Popphljómsveitir]] [[Flokkur:Japönsk menning]] 32oxp95kknps7u0e4cf29kbhxa8i1kz 0 121687 1959183 1949278 2026-04-07T19:52:58Z CommonsDelinker 1159 Skráin Dr._No_trailer.webm var fjarlægð og henni eytt af Commons af [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] vegna þess að per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Dr. No trailer.webm|]] 1959183 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Dr. No'' (kvikmynd)}} '''''Dr. No''''' er [[njósnamynd]] og fyrsta myndin í [[James Bond]]-röðinni sem framleidd var af [[Harry Salzman]] og [[Albert R. Broccoli]] hjá breska framleiðslufyrirtækinu [[Eon Productions]]. Hún kom út árið 1962 og var fyrsta myndin þar sem [[Sean Connery]] lék aðalpersónuna James Bond, en meðal annarra leikara eru [[Ursula Andress]], [[Bernard Lee]], [[John Kitzmiller]] og [[Joseph Wiseman]]. ''Dr. No'' var ein vinsælasta James Bond mynd allra tíma. Leikstjóri myndarinnar var [[Terence Young]], en hann leikstýrði tveimur öðrum Bondmyndum: ''[[Með ástarkveðju frá Rússlandi]]'' 1963 og ''[[Þrumufleygur (kvikmynd frá 1965)|Þrumufleygur]]'' 1965. Handritið var skrifað af [[Richard Maibaum]], [[Johanna Harwood]] og [[Berkely Mather]] og byggði á samnefndri skáldsögu eftir [[Ian Fleming]] frá 1958. Í myndinni ferðast Bond til [[Jamaíka|Jamaíku]] til að rannsaka hvarf bresks leyniþjónustufulltrúa. Slóðin leiðir hann í höfuðstöðvar hins dularfulla dr. No sem ætlar sér að trufla geimskot frá [[Canaveral-höfði|Canaveral-höfða]] með útvarpsbylgjum. Þetta var fyrsta myndin sem Eon Productions gerðu eftir bókum Flemings, en ''Dr. No'' er sjötta bókin í bókaflokknum (''Casino Royale'' er sú fyrsta). Myndin vísar þannig í nokkrar af fyrri bókunum, og líka seinni bækur í bókaröðinni, eins og glæpasamtökin SPECTRE sem eru ekki kynnt til sögunnar fyrr en í ''Thunderball'' 1961. Myndin var gerð fyrir lítið fé og frumsýnd á vegum [[United Artists]] 5. október 1962. Hún gekk vel í kvikmyndahúsum,<ref>{{cite book|author=Lindner, Christoph|year=2009|title=The James Bond phenomenon: a critical reader|publisher=Manchester University Press|isbn=978-0-7190-6541-5}}</ref> þótt gagnrýnendur gæfu henni misjafna dóma. Í seinni tíð hefur hún verið talin ein af bestu Bondmyndunum. Hljómplata með hljóðrás myndarinnar og myndasaga með söguþræðinum voru gefnar út í tengslum við kynningu myndarinnar. Á Íslandi var saga Flemings þýdd og birt sem framhaldssaga í ''[[Vikan|Vikunni]]'' 1964 með myndskreytingum úr myndasögunni. Það ár var myndin frumsýnd sem jólamynd [[Tónabíó]]s 24. desember.<ref>{{tímarit.is|2375204|Jólamyndir kvikmyndahúsanna|blað=Vísir|dags=23.12.1964|bls=7}}</ref> Mörg einkenni seinni Bondmynda komu fyrst fram í ''Dr. No''. Upphaf titilsenunnar þar sem Bond birtist í gegnum byssuhlaup, snýr sér og skýtur myndavélina, var gert af [[Maurice Binder]]. Þemalag Bondmyndanna eftir [[Monty Norman]] var fyrst kynnt í þessari mynd. Útlitshönnuður myndarinnar, [[Ken Adam]], bar ábyrgð á heildarútliti sem fylgt var í seinni myndum.<ref name="Inside Dr. No documentary">{{Cite AV media |section=Inside Dr. No Documentary |publisher=[[MGM Home Entertainment]] |year=1999 |title=Dr. No (Ultimate Edition, 2006) |medium=DVD}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{imdb title|0055928}} {{James Bond-kvikmyndir}} {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1962]] [[Flokkur:James Bond-kvikmyndir]] 5kh5rdi4fz4qpci6sqouktmvmcrwqs6 0 125375 1959205 1471028 2026-04-08T05:28:41Z Psubhashish 24977 myndband + 1959205 wikitext text/x-wiki [[File:OpenSpeaks-juy-Juray-Dinabandhu Gamango-OG-Social Impact of Aadhaar.webm|thumb|Maður sem talar Juray, sem er Munda-mál, talar um líffræðileg skilríki Indlands]] '''Múndamál''' eru flokkur [[ástróasísk tungumál|ástróasískra]] mála sem töluð eru á Norðaustur-[[Indland]]i. Nafnið er dregið af heiti [[Múnda]]-þjóðflokksins sem mál þessi talar. Þau eru um 12 talsins. Helst þessara mála er [[santalí]] sem er talað af um 5 milljónum í [[Bíhar]], [[Vestur-Bengal]] og [[Orissa]]. Talið er að múndamál hafi áður fyrr verið stórum útbreiddari en nú er. Hafa þau orðið að þoka fyrir [[arísk tungumál|arískum málum]] og [[dravídamál]]um sem nú umkringja þau á alla vegu. == Greinar == Múndamál skiptast í fimm óumdeildar greinar, en tengsl þeirra eru umdeild. === Diffloth (1974) === [[Gérard Diffloth|Diffloth]]-flokkunin (1974) er víða notuð. * Norðurmúndamál ** [[Korkú]] ** Kervarískt *** Kervarí: [[agaríja]], [[bídjórí]], [[kórakú]] *** Múndarí: [[múndarí]], [[búmidj]], [[asúrí]], [[kóda]], [[hó]], [[bírhór]], [[kol (tungumál)|kol]] *** Santalí: [[santalí]], [[mahalí]], [[túrí]] * Suðurmúndamál ** Karía-djúang: [[karía]], [[djúang]] ** Kórapútmúndamál *** Remó: [[gata (tungumál)|gata]], [[bondó]], [[bódó gadaba]] *** Savara: [[parengí]], [[sóra]], [[djúrei]], [[lodí]] {{stubbur|tungumál}} [[Flokkur:Ástroásísk tungumál]] o8ziqunxojks1iapj1dyxik3drxf4yo 0 130396 1959132 1949943 2026-04-07T12:43:36Z TKSnaevarr 53243 1959132 wikitext text/x-wiki {{Kvikmynd | nafn = Kalli og sælgætisgerðin | upprunalegt heiti = Charlie and the Chocolate Factory | land = Bandaríkin | leikstjóri = [[Tim Burton]] | framleiðandi = [[Brad Grey]]<br />[[Richard D. Zanuck]] | handritshöfundur = John August | byggt á = ''[[Kalli og sælgætisgerðin]]'' eftir [[Roald Dahl]] | tónlist = [[Danny Elfman]] | klipping = [[Philippe Rousselot]] | kvikmyndagerð = [[Chris Lebenzon]] | aðalhlutverk = [[Johnny Depp]]<br />[[Freddie Highmore]]<br />[[David Kelly]]<br />[[Helena Bonham Carter]]<br />[[Noah Tyler]]<br />[[Missi Pyle]]<br />[[James Fox]]<br />[[Christopher Lee]] | dreifingaraðili = [[Warner Bros.]] | útgáfudagur = [[15. júlí]] [[2005]] | sýningartími = 115 mínútur | tungumál = [[Enska]] | ráðstöfunarfé = 150 milljónir [[Bandaríkjadalur|USD]] | heildartekjur = 475 milljónir [[Bandaríkjadalur|USD]] | imdb_id = 0367594 }} '''''Kalli og sælgætisgerðin''''' (enska: ''Charlie and the Chocolate Factory'') er kvikmynd frá árinu 2005 í leikstjórn [[Tim Burton|Tims Burton]]. Myndin er byggð á [[Kalli og súkkulaðiverksmiðjan|samnefndri skáldsögu]] eftir [[Roald Dahl]]. Myndin er önnur kvikmyndaútfærslan á bókinni, á eftir myndinni ''[[Sælgætisgerð Villa Wonka]]'' frá árinu 1971. == Tenglar == {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2005]] [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Tims Burton]] [[Flokkur:Warner Bros.-kvikmyndir]] ai66f07oy6qmcpsw9vnm7uhe8xta0os 0 130550 1959180 1951899 2026-04-07T17:40:33Z Berserkur 10188 /* Breiðskífur */ 1959180 wikitext text/x-wiki {{Hljómsveit | heiti = Soundgarden | mynd = Soundgarden at Paramount Theatre.jpg | myndatexti = Soundgarden í Paramount Theatre, Seattle (2013). | uppruni = [[Seattle]] | land = {{USA}} Bandaríkin | ár = 1984–1997, 2010–2017, 2019, 2025 | stefna = [[grugg]]rokk, [[jaðarrokk]], [[jaðarþungarokk]] | útgefandi = | dreifing = | meðlimir = Chris Cornell, Kim Thayil, Matt Cameron, Ben Shepherd, Hiro Yamamoto, Scott Sundquist, Jason Everman | fyrri_meðlimir = | vefsíða = http://soundgardenworld.com/ | sveit = já |}} [[Mynd:Soundgarden @ McCallum Park (522012).jpg|thumbnail|Kim Thayil gítarleikari (2012)]] [[Mynd:Soundgarden @ McCallum Park (5 2 2012) (6825193756).jpg|thumbnail|Chris Cornell, söngvari (2012)]] '''Soundgarden''' var [[grugg]]rokk-hljómsveit frá [[Seattle]]. Sveitin var stofnuð árið 1984 af trommaranum og söngvaranum Chris Cornell, gítarleikaranum Kim Thayil og bassaleikaranum Hiro Yamamoto. Cornell færði sig frá trommum og yfir í gítar árið eftir. Sveitin naut sinna mestu vinsælda fyrir plötuna ''[[Superunknown]]'' (1994) og hlaut [[Grammy-verðlaun]] fyrir smáskífurnar ''Spoonman'' og ''Black Hole Sun''. Soundgarden leystist í sundur árið 1997 eftir að meðlimir fóru að deila um stefnu sveitarinnar og voru orðnir uppgefnir eftir tónleikaferðalög. Eftir slitin hóf [[Chris Cornell]], söngvari bandsins, sólóferil og gekk einnig í hljómsveitina [[Audioslave]]. Matt Cameron hóf þá að tromma með [[Pearl Jam]]. Árið 2010 kom sveitin aftur saman og gaf út plötuna ''King Animal.'' Meðlimirnir unnu að nýrri plötu árið 2017.<ref>[http://www.blabbermouth.net/news/chris-cornell-says-work-has-started-on-new-soundgarden-music/ Chris Cornell says work has started working on new Soundgarden music] Blabbermouth.net</ref> Sjálfsvíg Cornells í maí 2017 þýddi endalok sveitarinnar. Eftirstandandi meðlimir komu saman í janúar 2019 á minningartónleikum um Cornell og tilkynntu að þeir myndu ekki koma saman aftur. <ref>[https://www.allmusic.com/artist/soundgarden-mn0000001098#biography Soundgarden biography] Allmusic.com</ref> Meðlimirnir stóðu í deilum við eiginkonu Cornells um réttindi á upptökum eftir fráfall hans. Eftir sættir er búist við að efni af síðustu plötu Soundgarden verði gefið út. <ref>[https://blabbermouth.net/news/kim-thayil-believes-soundgardens-final-recordings-with-chris-cornell-will-see-light-of-day-it-would-be-a-great-gift-to-the-fans KIM THAYIL Believes SOUNDGARDEN's Final Recordings With CHRIS CORNELL Will See Light Of Day: 'It Would Be A Great Gift To The Fans'] Blabbermouth.net, sótt 7. maí 2025</ref> Soundgarden hlaut inngöngu í [[Frægðarhöll rokksins]] árið 2025 og spilaði sveitin með völdum gestum. <ref>[https://blabbermouth.net/news/watch-soundgarden-reunites-for-all-star-performance-at-rock-and-roll-hall-of-fame-induction-ceremony SOUNDGARDEN Reunites For All-Star Performance At ROCK AND ROLL HALL OF FAME Induction Ceremony] Blabbermouth.net, sótt 10. nóvember 2025 </ref> == Breiðskífur == *[[Ultramega OK]] (1988) *[[Louder Than Love]] (1989) *[[Badmotorfinger]] (1991) *[[Superunknown]] (1994) *[[Down on the Upside]] (1996) *[[King Animal]] (2012) ==Meðlimir== === Síðustu meðlimir === *[[Chris Cornell]] – söngur, gítar (1985-1997, 2010-2017), trommur (1984–1985)<br> *Kim Thayil – gítar (1984–1997, 2010–2017, 2019)<br> *Ben Shepherd – bassi, bakraddir (1990–1997, 2010–2017, 2019)<br> *Matt Cameron – trommur, bakraddir (1986–1997, 2010–2017, 2019) ===Aðrir meðlimir=== * Hiro Yamamoto – bassi, bakraddir (1984–1989) * Scott Sundquist – trommur (1985–1986) * Jason Everman – bassi (1989–1990) == Tilvísanir == [[Flokkur:Bandarískar þungarokkshljómsveitir]] [[Flokkur:Bandarískar rokkhljómsveitir]] [[Flokkur:Stofnað 1984]] [[Flokkur:Lagt niður 2019]] clw2effjxf904k4t4emtb8mmzak5xr3 0 131138 1959209 1959055 2026-04-08T09:37:21Z Berserkur 10188 /* Apríl */ 1959209 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** Yfir 41 lést í sprengingu sem varð í skíðabænum Crans Montana í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Iliana Iotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rumen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]] - [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Árásir Ísraels og Bandaríkjanna á Íran 2026|Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Sri Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. * [[12. apríl]] - Þingkosningarnar fara fram í [[Ungverjaland]]i. ===Maí=== * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] verður haldið í Austurríki. * [[16. maí]]: [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] verða haldnar. * Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinast [[Borgarbyggð]]. ===Júní=== * [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] verður haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada í júní og júlí. ===Júlí=== ===Ágúst=== * [[12. ágúst]] - [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] mun eiga sér stað á Norðurslóðum. * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðsla]] er fyrirhuguð um áframhaldandi viðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]]. ===September=== * [[13. september]] - Þingkosningar verða í Svíþjóð. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar verða í Brasilíu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Kosningar verða haldnar í Bandaríkjunum. ===Desember=== ===Ódagsett=== *Fyrirhugað er að ljúka aðalbyggingu kirkjunnar [[Yfirbótakirkja heilögu fjölskyldunnar|La Sagrada Familia]] í Barselóna. * Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]) . * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] puvjuv8upd0ual2nogp50l46ynqrlcg 0 138409 1959152 1917976 2026-04-07T13:59:04Z TKSnaevarr 53243 1959152 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður |nafn=Hidemaro Watanabe |mynd= |fullt nafn=Hidemaro Watanabe |fæðingardagur={{fæðingardagur|1924|9|24}} |fæðingarbær=[[Hiroshima-hérað]] |fæðingarland=[[Japan]] |dánardagur={{Dánardagur og aldur|2011|10|12|1924|9|24}} |dánarbær=[[Hiroshima-hérað]] |dánarland=[[Japan]] |hæð= |staða=[[Markmaður]] |núverandi lið= |númer= |ár= |lið=[[Chugoku Electric Power SC|Chugoku Electric Power]] |leikir (mörk)= |landsliðsár=1954 |landslið=[[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |landsliðsleikir (mörk)=2 (0) }} '''Hidemaro Watanabe''' ([[24. september]] [[1924]] - [[12. október]] [[2011]]) var [[japan]]skur [[Knattspyrna|knattspyrnumaður]]. Hann spilaði 2 leiki með landsliðinu. ==Tölfræði== {| class="wikitable" style="text-align:center" !colspan=3|[[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan karlalandsliðið]] |- !Ár!!Leikir!!Mörk |- |1954||2||0 |- !Heild||2||0 |} ==Tenglar== *[http://www.national-football-teams.com/player/50157/Hidemaro_Watanabe.html National Football Teams] *[http://www.japannationalfootballteam.com/en/players/watanabe_hidemaro.html Japan National Football Team Database] {{stubbur|knattspyrna}} {{DEFAULTSORT:Watanabe, Hidemaro}} {{fd|1924|2011}} [[Flokkur:Japanskir knattspyrnumenn]] q4uobtajxu6a61b00kkqgulu7tfcgm9 0 138460 1959150 1953921 2026-04-07T13:58:03Z TKSnaevarr 53243 1959150 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður |nafn=Masahiro Hamazaki |mynd= |fullt nafn=Masahiro Hamazaki |fæðingardagur={{fæðingardagur|1940|3|14}} |fæðingarbær=[[Osaka-hérað]] |fæðingarland=[[Japan]] |dánardagur={{Dánardagur og aldur|2011|10|10|1940|3|14}} |dánarbær=[[Fukuoka-hérað]] |dánarland=[[Japan]] |hæð= |staða=[[Markmaður]] |núverandi lið= |númer= |ár=?-1972 |lið=[[Nippon Steel Yawata SC|Nippon Steel]] |leikir (mörk)= |landsliðsár=1966 |landslið=[[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |landsliðsleikir (mörk)=2 (0) }} '''Masahiro Hamazaki''' ([[14. mars]] [[1940]] - [[10. október]] [[2011]]) var [[japan]]skur [[Knattspyrna|knattspyrnumaður]]. Hann spilaði 2 leiki með landsliðinu. ==Tölfræði== {| class="wikitable" style="text-align:center" !colspan=3|[[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan karlalandsliðið]] |- !Ár!!Leikir!!Mörk |- |1966||2||0 |- !Heild||2||0 |} ==Tenglar== *[https://www.national-football-teams.com/player/49996/Masahiro_Hamazaki.html National Football Teams] *[http://www.japannationalfootballteam.com/en/players/hamazaki_masahiro.html Japan National Football Team Database] {{stubbur|knattspyrna}} {{DEFAULTSORT:Hamazaki, Masahiro}} {{fd|1940|2011}} [[Flokkur:Japanskir knattspyrnumenn]] 97r1ifckh9iig54hmzgklqxm40t26kw 0 143724 1959171 1951166 2026-04-07T15:34:13Z TKSnaevarr 53243 1959171 wikitext text/x-wiki {{Embættishafi | nafn = Robert Mueller | mynd = Director Robert S. Mueller- III.jpg | titill= Formaður [[Bandaríska alríkislögreglan|bandarísku alríkislögreglunnar]] | stjórnartíð_start = [[4. september]] [[2001]] | stjórnartíð_end = [[4. september]] [[2013]] | forveri = [[Thomas J. Pickard]] {{small|(starfandi)}} | eftirmaður = [[James Comey]] | staðgengill = [[Thomas J. Pickard]]<br>[[Bruce J. Gebhardt]]<br>[[John S. Pistole]]<br>[[Timothy P. Murphy]]<br>[[Sean M. Joyce]] | forseti = [[George W. Bush]]<br>[[Barack Obama]] | myndatexti1 = Mueller árið 2011. | fæddur = {{fæðingardagur|1944|8|7}} | fæðingarstaður = [[New York-borg|New York]], Bandaríkjunum | dánardagur = {{dánardagur og aldur|2026|3|20|1944|8|7}} | dánarstaður = [[Charlottesville]], [[Virginía|Virginíu]], Bandaríkjunum | þjóderni = [[Bandaríkin|Bandarískur]] | maki = Ann Cabell Standish (g. 1966) | stjórnmálaflokkur = [[Repúblikanaflokkurinn]] | börn = 2 | háskóli = [[Princeton-háskóli]] |undirskrift = Robertmuellersignature.png }} '''Robert Swan Mueller III''' (7. ágúst 1944 – 20. mars 2026) var bandarískur málafærslumaður sem var sjötti formaður [[Bandaríska alríkislögreglan|bandarísku alríkislögreglunnar]] frá 2001 til 2013.<ref>{{cite web|title=Robert Mueller Biography; Special Counsellor of Justice Department|url=https://biographytree.com/biography/robert-mueller-biography-special-counsellor-justice-department/|website=BiographyTree|accessdate=February 20, 2018|date=August 5, 2017|archive-date=september 9, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909075636/https://biographytree.com/biography/robert-mueller-biography-special-counsellor-justice-department/|url-status=dead}}</ref> Mueller var skráður [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikani]] og var settur í embættið af [[George W. Bush]] Bandaríkjaforseta. [[Barack Obama]] Bandaríkjaforseti framlengdi tíu ára embættistímabil hans um tvö ár og Mueller gegndi embættinu því lengur en nokkur formaður alríkislögreglunnar síðan [[J. Edgar Hoover]] var og hét. Frá 2017 til 2019 var Mueller formaður rannsóknarnefndar um rússnesk afskipti af [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2016|bandarísku forsetakosningunum árið 2016]]. Mueller útskrifaðist úr [[Princeton-háskóli|Princeton-háskóla]] og gegndi herþjónustu í bandaríska sjóhernum í [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðinu]]. Þar hlaut hann Bronsstjörnuorðuna fyrir hugprýði og Purple Heart-orðuna sem sæmd er hermönnum sem hafa særst í átökum. Hann útskrifaðist úr lagaháskólanum í Virginíu árið 1973 og vann hjá lögfræðistöfu í San Francisco í þrjú ár þar til hann var útnefndur aðstoðarmálafærslumaður í sömu borg. Áður en hann var útnefndur formaður alríkislögreglunnar var Mueller ríkismálafærslumaður og aðalmálafærslumaður fyrir glæpadeild auk þess sem hann var varadómsmálaráðherra. Í maí árið 2017 var Mueller útnefndur af [[Rod Rosenstein]] varadómsmálaráðherra sem sérstakur saksóknari til að sjá um rannsókn á afskiptum Rússa af bandarísku forsetakosningunum árið 2016. Rannsóknin sneri einnig að tengslum rússnesku ríkisstjórnarinnar, á kosningaherferð [[Donald Trump|Donalds Trump]]<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/05/17/us/politics/robert-mueller-special-counsel-russia-investigation.html|title=Robert Mueller, Former F.B.I. Director, Is Named Special Counsel for Russia Investigation|last=Ruiz|first=Rebecca R.|date=May 17, 2017|work=The New York Times|access-date=December 3, 2017|last2=Landler|first2=Mark|language=en-US|issn=0362-4331|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170517231201/https://www.nytimes.com/2017/05/17/us/politics/robert-mueller-special-counsel-russia-investigation.html|archivedate=May 17, 2017|df=mdy-all}}</ref> og möguleikanum á því að Trump hafi sem Bandaríkjaforseti gerst sekur um að hindra framgang réttvísinnar með því að reka [[James Comey]], formann bandarísku alríkislögreglunnar. Frá því að rannsókn Muellers var hleypt af stokkunum hafa a.m.k. 33 manns verið ákærðir, þar af fjórir samstarfsmenn Trumps.<ref name=rannsóknmuellers>{{Vefheimild|höfundur=Ólöf Ragnarsdóttir|url=http://www.ruv.is/frett/um-hvad-snyst-rannsokn-roberts-mueller|titill=Um hvað snýst rannsókn Roberts Mueller?|útgefandi=''[[RÚV]]''|mánuður=22. nóvember|ár=2018|mánuðurskoðað=30. janúar|árskoðað=2019}}</ref> Meðal annars var lögmaður Trumps til margra ára, [[Michael Cohen]], dæmdur í þriggja ára fangelsi þann 12. desember 2018 fyrir að múta tveimur konum í nafni Trumps til að segja ekki frá kynferðislegu sambandi þeirra við Trump á meðan á kosningabaráttunni stóð.<ref>{{Vefheimild|höfundur=Baldur Guðmundsson|url=https://www.frettabladid.is/frettir/cohen-i-riggja-ara-fangelsi|titill=Cohen í þriggja ára fangelsi|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|mánuður=12. desember|ár=2018|mánuðurskoðað=30. janúar|árskoðað=2019}}</ref> Rannsóknin leiddi jafnframt til þess að [[Michael Flynn]], þjóðaröryggisráðgjafi Trumps, var dæmdur sekur fyrir að ljúga að lögreglunni í yfirheyrslu;<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/mueller-maelir-gegn-fangavist-flynns|titill=Mueller mælir gegn fangavist Flynns|útgefandi=[[RÚV]]|mánuður=5. desember|ár=2018|mánuðurskoðað=12. desember|árskoðað=2020|höfundur=Róbert Jóhannsson}}</ref> [[Paul Manafort]], kosningastjóri Trumps, var dæmdur sekur fyrir banka- og skattsvik ásamt fleiri glæpum<ref>{{Vefheimild|höfundur=Samúel Karl Ólason|url=https://www.visir.is/g/2020117589d|titill=Hver er Paul Manafort? Hátt fall mannsins á bak við tjöldin|útgefandi=''Vísir''|mánuður=24. ágúst|ár=2018|mánuðurskoðað=12. desember|árskoðað=2020}}</ref> og [[Roger Stone]], kosningaráðgjafi Trumps, var dæmdur í fangelsi fyrir að hindra framgang réttvísinnar með því að hóta vitnum í málinu.<ref>{{Vefheimild|höfundur=Fanndís Birna Logadóttir|url=https://www.frettabladid.is/frettir/einn-helsti-bandamadur-trump-daemdur-i-thriggja-ara-fangelsi/|titill=Einn helsti banda­maður Trump dæmdur í þriggja ára fangelsi|útgefandi=''Fréttablaðið''|mánuður=21. febrúar|ár=2020|mánuðurskoðað=12. desember|árskoðað=2020}}</ref> Rannsókn Muellers lauk í mars árið 2019. Í niðurstöðum rannsóknarinnar sagðist Mueller ekki hafa fundið sannanir fyrir því að kosningaherferð Trumps hefði átt samráð með afskiptum Rússa í kosningunum en tók þó ekki beina afstöðu með eða á móti því að Trump hefði hindrað framgang réttvísinnar.<ref>{{Vefheimild|titill=Áttu ekki óeðli­leg sam­skipti við Rússa|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/03/24/attu_ekki_oedlileg_samskipti_vid_russa/|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuður=24. mars|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=25. mars}}</ref> Í vitnisburði sínum fyrir Bandaríkjaþingi í júlí 2019 hafnaði Mueller því að skýrsla hans hefði hreinsað Trump af ásökunum um síðari glæpinn.<ref>{{Vefheimild|titill=Robert Mueller við þingnefnd: „Forsetinn var ekki hreinsaður af sök“|höfundur=Kjartan Kjartansson|url=https://www.visir.is/g/2019190729495/robert-mueller-svarar-spurningum-thingmanna-um-russarannsoknina|útgefandi=''Vísir''|ár=2019|mánuður=24. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=26. september}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1944|2026}} {{DEFAULTSORT:Mueller, Robert}} [[Flokkur:Bandarískir lögfræðingar]] [[Flokkur:Formenn bandarísku alríkislögreglunnar]] [[Flokkur:Repúblikanar]] ng9fkm3uex6qltvn7lu4haedkm1huse 0 147922 1959167 1952151 2026-04-07T14:42:49Z TKSnaevarr 53243 1959167 wikitext text/x-wiki {{Skáletrað}} {{Kvikmynd |nafn = Thelma & Louise |upprunalegt heiti = |plakat = |stærð = |land = Bandaríkin |tungumál = Enska |útgáfudagur = 24. maí 1991 |sýningartími = 129 mínútur |leikstjóri = [[Ridley Scott]] |framleiðandi = [[Ridley Scott]]<br />[[Mimi Polk Gitlin]] |handritshöfundur = [[Callie Khouri]] |tónlist = [[Hans Zimmer]] |kvikmyndagerð = [[Adrian Biddle]] |klipping = [[Thom Noble]] |meginhlutverk = [[Susan Sarandon]]<br />[[Geena Davis]]<br />[[Harvey Keitel]] |dreifingaraðili = |fyrirtæki = |ráðstöfunarfé = [[Bandaríkjadalur|US$]]16 miljónir |heildartekjur = US$45 miljónir |imdb_id = 0103074 }} '''''Thelma & Louise''''' er [[Bandaríkin|bandarísk]] kvikmynd frá árinu 1991. == Tenglar == *{{imdb titill|0103074}} {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Metro-Goldwyn-Mayer-kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1991]] [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Ridley Scott]] akahtj8aduq3fatof4qz892cnl6jv5k 0 153996 1959147 1837502 2026-04-07T13:49:18Z Robert Flogaus-Faust 15015 image added 1959147 wikitext text/x-wiki {{Skáletrað}} {{Taxobox | image = Cerastium pedunculatum RF.jpg | image_width = 250px | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasabálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Hjartagrasaætt]] (''Caryophyllaceae'') | genus = [[Fræhyrnur]] (''Cerastium'') | species = '''C. pedunculatum''' | binomial = ''Cerastium pedunculatum'' | binomial_authority = [[Jean François Aimée Gottlieb Philippe Gaudin|Gaudin]]<ref name = "C132">Gaudin, 1828 ''In: Fl. Helv. 3: 251''</ref> | synonyms = }} '''Cerastium pedunculatum'''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16879271|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er jurt af [[hjartagrasaætt]]. Hún er ættuð frá Ölpunum.<ref>{{Cite web|url=http://colplanta.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:152504-1|title=Cerastium pedunculatum Gaudin {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|access-date=2019-09-09}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{commonscat|Cerastium pedunculatum}} {{Wikilífverur|Cerastium pedunculatum}} {{Stubbur|grasafræði}} [[Flokkur:Fræhyrnur]] 3psu6ex2gf4rr1dlsylfnj2h9a8i6zy 4 154362 1959178 1958692 2026-04-07T17:35:03Z TKSnaevarr 53243 1959178 wikitext text/x-wiki [[Mynd: Artemis II Launch (KSC-04012026-Artemis II Launch-5).jpg |150px|right|alt=Artemis II|link=Artemis II]] * [[1. apríl]]: Geimflugið '''[[Artemis II]]''' (''sjá mynd'') leggur af stað frá jörðu í ferð í kringum [[tunglið]]. * [[24. mars]]: Þingkosningar fara fram í [[Danmörk]]u. [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Danmörk)|Jafnaðarmannaflokkur]] '''[[Mette Frederiksen]]''' forsætisráðherra tapar miklu fylgi en vinnur þó flest þingsæti. * [[8. mars]]: '''[[Mojtaba Khamenei]]''' er valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. '''Yfirstandandi:''' [[Borgarastyrjöldin í Jemen (2014–)|Borgarastyrjöldin í Jemen]] &nbsp;• [[Borgarastyrjöldin í Súdan (2023–)|Borgarastyrjöldin í Súdan]] &nbsp;• [[Innrás Rússa í Úkraínu]] / [[Stríð Rússlands og Úkraínu]] &nbsp;• [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]] &nbsp;• [[Stríð Ísraels og Hamas 2023–|Stríð Ísraels og Hamas]] <br> '''Nýleg andlát''': [[Lionel Jospin]] (22. mars) &nbsp;• [[Nicholas Brendon]] (20. mars) &nbsp;• [[Robert Mueller]] (20. mars) &nbsp;• [[Chuck Norris]] (19. mars) &nbsp;• [[Jürgen Habermas]] (14. mars) &nbsp;• [[Hjálmar H. Ragnarsson]] (13. mars) 6gs5b755jug1uxmhjwxefal06k7z031 1959179 1959178 2026-04-07T17:35:20Z TKSnaevarr 53243 1959179 wikitext text/x-wiki [[Mynd: Artemis II Launch (KSC-04012026-Artemis II Launch-5).jpg |200px|right|alt=Artemis II|link=Artemis II]] * [[1. apríl]]: Geimflugið '''[[Artemis II]]''' (''sjá mynd'') leggur af stað frá jörðu í ferð í kringum [[tunglið]]. * [[24. mars]]: Þingkosningar fara fram í [[Danmörk]]u. [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Danmörk)|Jafnaðarmannaflokkur]] '''[[Mette Frederiksen]]''' forsætisráðherra tapar miklu fylgi en vinnur þó flest þingsæti. * [[8. mars]]: '''[[Mojtaba Khamenei]]''' er valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. '''Yfirstandandi:''' [[Borgarastyrjöldin í Jemen (2014–)|Borgarastyrjöldin í Jemen]] &nbsp;• [[Borgarastyrjöldin í Súdan (2023–)|Borgarastyrjöldin í Súdan]] &nbsp;• [[Innrás Rússa í Úkraínu]] / [[Stríð Rússlands og Úkraínu]] &nbsp;• [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]] &nbsp;• [[Stríð Ísraels og Hamas 2023–|Stríð Ísraels og Hamas]] <br> '''Nýleg andlát''': [[Lionel Jospin]] (22. mars) &nbsp;• [[Nicholas Brendon]] (20. mars) &nbsp;• [[Robert Mueller]] (20. mars) &nbsp;• [[Chuck Norris]] (19. mars) &nbsp;• [[Jürgen Habermas]] (14. mars) &nbsp;• [[Hjálmar H. Ragnarsson]] (13. mars) hjdkou51uosnw9egvaemb47dxpxjeh1 0 154474 1959148 1831456 2026-04-07T13:55:01Z TKSnaevarr 53243 1959148 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Susan Sarandon, Festival de Sitges 2017 (cropped).jpg|thumb|Susan Sarandon.]] '''Susan Abigail Sarandon''' (f. [[4. október]] [[1946]]) er bandarísk leikkona og aðgerðasinni. Hún hefur hlotið fjölmörg verðlaun á leikferli sínum, m.a. [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], bresku [[BAFTA]] verðlaunin og verið tilnefnd níu sinnum til [[Golden Globe]] verðlaunanna. Susan er einnig kunn fyrir pólitíska baráttu sína og var útnefnd sem góðgerðarsendiherra [[UNICEF]] árið 1999. Árið 2026 sagði Sarandon að umboðsskrifstofan [[United Talents Agency]] hefði sagt henni upp og að henni væri orðið erfitt að fá hlutverk í Hollywood-myndum vegna stuðnings hennar við [[Palestínuríki|Palestínu]] og gagnrýni á [[Ísrael]] í tengslum við [[Stríð Ísraels og Hamas 2023–|stríðið á Gaza]].<ref>{{Vefheimild|titill=Tæki­færin þurrkuðust upp eftir stuðning við Palestínu|url=https://www.visir.is/g/20262850030d/taeki-faerin-thurrkudust-upp-eftir-studning-vid-palestinu|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=2. mars 2026|skoðað=7. apríl 2026|höfundur=Magnús Jochum Pálsson}}</ref> == Heimild == Fyrirmynd greinarinnar var „''Susan Sarandon''“ á [[Enska|ensku]] útgáfu [[Wikipedia]]. Skoðað 4. október 2019. ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Sarandon, Susan}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 1946]] [[Flokkur:Bandarískir leikarar]] [[Flokkur:Bandarískir aðgerðasinnar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] 7bu3gx655kbhdv2kjfi0frurbf91wwc 0 154873 1959162 1947241 2026-04-07T14:39:24Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Local Hero]] á [[Hetja staðarins]] 1947241 wikitext text/x-wiki {{Kvikmynd |nafn = Local Hero |upprunalegt heiti = |land = Bandaríkin |plakat = |alt = |stærð = |myndartexti = |tungumál = Enska |útgáfudagur = [[17. júni]] [[1983]] |sýningartími = 111 mínútur |leikstjóri = Bill Forsyth |handritshöfundur = Bill Forsyth |framleiðandi = David Puttnam |tónlist = [[Mark Knopfler]] |kvikmyndagerð = Chris Menges |klipping = Michael Bradsell |aðalhlutverk = [[Peter Riegert]]<br>[[Denis Lawson]]<br>[[Fulton MacKay]]<br>[[Burt Lancaster]] |fyrirtæki = [[Goldcrest Films]] |dreifingaraðili = [[20th Century Fox]] |ráðstöfunarfé = |heildartekjur = |imdb_id = 0085859 }} '''''Local Hero''''' er [[Bandaríkin|bandarísk]] gamanmynd frá árinu [[1983]]. == Leikendur == {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Hlutverk !! Leikari |- | Mac | [[Peter Riegert]] |- | Felix Happer | [[Burt Lancaster]] |- | Ben Knox | [[Fulton Mackay]] |- | Gordon Urqhart | [[Denis Lawson]] |} == Tenglar == {{imdb titill|0085859}} {{stubbur}} [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1983]] [[Flokkur:Bandarískar gamanmyndir]] jo2snqd6xxkonce0xd73sk502qpt4pd 1959164 1959162 2026-04-07T14:39:48Z TKSnaevarr 53243 1959164 wikitext text/x-wiki {{Kvikmynd |nafn = Hetja staðarins |upprunalegt heiti =Local Hero |land = Bandaríkin |plakat = |alt = |stærð = |myndartexti = |tungumál = Enska |útgáfudagur = [[17. júni]] [[1983]] |sýningartími = 111 mínútur |leikstjóri = Bill Forsyth |handritshöfundur = Bill Forsyth |framleiðandi = David Puttnam |tónlist = [[Mark Knopfler]] |kvikmyndagerð = Chris Menges |klipping = Michael Bradsell |aðalhlutverk = [[Peter Riegert]]<br>[[Denis Lawson]]<br>[[Fulton MacKay]]<br>[[Burt Lancaster]] |fyrirtæki = [[Goldcrest Films]] |dreifingaraðili = [[20th Century Fox]] |ráðstöfunarfé = |heildartekjur = |imdb_id = 0085859 }} '''''Hetja staðarins''''' (enska: ''Local Hero'') er [[Bandaríkin|bandarísk]] gamanmynd frá árinu [[1983]]. == Leikendur == {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Hlutverk !! Leikari |- | Mac | [[Peter Riegert]] |- | Felix Happer | [[Burt Lancaster]] |- | Ben Knox | [[Fulton Mackay]] |- | Gordon Urqhart | [[Denis Lawson]] |} == Tenglar == {{imdb titill|0085859}} {{stubbur}} [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1983]] [[Flokkur:Bandarískar gamanmyndir]] 0o1qkp02cl6h106xuiueclzp6zzg2ei 1959165 1959164 2026-04-07T14:40:45Z TKSnaevarr 53243 1959165 wikitext text/x-wiki {{Kvikmynd |nafn = Hetja staðarins |upprunalegt heiti =Local Hero |land = Bretland |plakat = |alt = |stærð = |myndartexti = |tungumál = Enska |útgáfudagur = [[17. júni]] [[1983]] |sýningartími = 111 mínútur |leikstjóri = Bill Forsyth |handritshöfundur = Bill Forsyth |framleiðandi = David Puttnam |tónlist = [[Mark Knopfler]] |kvikmyndagerð = Chris Menges |klipping = Michael Bradsell |aðalhlutverk = [[Peter Riegert]]<br>[[Denis Lawson]]<br>[[Fulton MacKay]]<br>[[Burt Lancaster]] |fyrirtæki = [[Goldcrest Films]] |dreifingaraðili = [[20th Century Fox]] |ráðstöfunarfé = |heildartekjur = |imdb_id = 0085859 }} '''''Hetja staðarins''''' (enska: ''Local Hero'') er [[Bretland|bresk]] gamanmynd frá árinu [[1983]]. == Leikendur == {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Hlutverk !! Leikari |- | Mac | [[Peter Riegert]] |- | Felix Happer | [[Burt Lancaster]] |- | Ben Knox | [[Fulton Mackay]] |- | Gordon Urqhart | [[Denis Lawson]] |} == Tenglar == {{imdb titill|0085859}} {{stubbur}} [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1983]] [[Flokkur:Breskar gamanmyndir]] 083i80trdogsixt78b8vz4bam79yqwr 1959166 1959165 2026-04-07T14:41:01Z TKSnaevarr 53243 1959166 wikitext text/x-wiki {{Kvikmynd |nafn = Hetja staðarins |upprunalegt heiti =Local Hero |land = Bretland |plakat = |alt = |stærð = |myndartexti = |tungumál = Enska |útgáfudagur = [[17. júní]] [[1983]] |sýningartími = 111 mínútur |leikstjóri = Bill Forsyth |handritshöfundur = Bill Forsyth |framleiðandi = David Puttnam |tónlist = [[Mark Knopfler]] |kvikmyndagerð = Chris Menges |klipping = Michael Bradsell |aðalhlutverk = [[Peter Riegert]]<br>[[Denis Lawson]]<br>[[Fulton MacKay]]<br>[[Burt Lancaster]] |fyrirtæki = [[Goldcrest Films]] |dreifingaraðili = [[20th Century Fox]] |ráðstöfunarfé = |heildartekjur = |imdb_id = 0085859 }} '''''Hetja staðarins''''' (enska: ''Local Hero'') er [[Bretland|bresk]] gamanmynd frá árinu [[1983]]. == Leikendur == {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Hlutverk !! Leikari |- | Mac | [[Peter Riegert]] |- | Felix Happer | [[Burt Lancaster]] |- | Ben Knox | [[Fulton Mackay]] |- | Gordon Urqhart | [[Denis Lawson]] |} == Tenglar == {{imdb titill|0085859}} {{stubbur}} [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1983]] [[Flokkur:Breskar gamanmyndir]] fmd1ybsoho9ng5xmn2muz8s3ordkzfe 0 163486 1959144 1933309 2026-04-07T13:35:14Z TKSnaevarr 53243 1959144 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Annalena Baerbock | búseta = | mynd = 2024-05-27 Event, Konferenz, re-publica STP 5327 by Stepro (cropped).jpg | titill = Utanríkisráðherra Þýskalands | stjórnartíð_start = 8. desember 2021 | stjórnartíð_end = 6. maí 2025 | kanslari = [[Olaf Scholz]] | forveri = [[Heiko Maas]] | eftirmaður = [[Johann Wadephul]] | myndatexti1 = Annalena Baerbock árið 2024. | fæddur= {{fæðingardagur og aldur|1980|12|15}} | fæðingarstaður = [[Hannover]], [[Neðra-Saxland]]i, [[Vestur-Þýskaland]]i (nú [[Þýskaland]]i) | þjóðerni = [[Þýskaland|Þýsk]] | starf = Stjórnmálakona | stjórnmálaflokkur = [[Sambandið 90/Græningjarnir]] | háskóli = [[Hamborgarháskóli]]<br>[[London School of Economics]] | maki = Daniel Holefleisch | börn = 2 | undirskrift = Annalena Baerbock Signature.svg | heimasíða = [https://annalena-baerbock.de/ annalena-baerbock.de] }} '''Annalena Baerbock''' (f. 15. desember 1980) er [[Þýskaland|þýsk]] stjórnmálakona og fyrrverandi utanríkisráðherra Þýskalands. Hún var annar tveggja leiðtoga þýsku [[Sambandið 90/Græningjarnir|Græningjanna]] ásamt [[Robert Habeck]] frá árinu 2018 til ársins 2022. Hún var jafnframt frambjóðandi Græningja til embættis [[Kanslari Þýskalands|kanslara Þýskalands]] fyrir þingkosningar landsins í september 2021 og var álitin fyrsta kanslaraefni Græna flokksins með raunhæfa möguleika á að ná kjöri í embættið.<ref>{{Vefheimild|titill=Armin eða Annalena?|url=https://kjarninn.is/frettir/armin-eda-annalena/|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|höfundur=Arnar Þór Ingólfsson|ár=2021|mánuður=20. apríl|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> Annalena Baerbock hefur setið á þýska sambandsþinginu fyrir [[Brandenborg]]arkjördæmi frá árinu 2013.<ref>{{cite web |title=Landesverband Brandenburg: LDK in Potsdam 2013 |url=http://gruene-brandenburg.de/partei/parteitage/ldk-in-potsdam-2013/ |publisher=Grüne Brandenburg |access-date=24 April 2021 |archive-url=https://archive.today/20130412072413/http://gruene-brandenburg.de/partei/parteitage/ldk-in-potsdam-2013/ |archive-date=14. desember 2013 |language=de}}</ref> Hún var meðlimur í flokksráði Græningjanna frá 2012 til 2015 og var leiðtogi landsdeildar flokksins í Brandenborg frá 2009 til 2013. == Æviágrip == === Menntun === Baerbock nam stjórnmálafræði við Hamborgarháskóla frá 2000 til 2004 og útskrifaðist með mastersgráðu í [[Þjóðaréttur|þjóðarétti]] við [[London School of Economics|Hagfræði- og stjórnmálafræðiháskólann í London]] árið 2005. Frá 2009 til 2013 bjó hún sig undir doktorsnám í þjóðarétti við [[Fríháskólinn í Berlín|Fríháskólann í Berlín]] en hefur til þessa dags ekki lokið gráðunni.<ref name="Bundestag"/> === Stjórnmálaferill === Baerbock var leiðtogi [[Sambandið 90/Græningjarnir|Sambandsins 90/Græningjanna]] í Brandenborg frá 2009 til 2013. Hún var kjörin á þýska sambandsþingið árið 2013 og endurkjörin árið 2017.<ref>{{Vefheimild|tungumál=fr|höfundur=Sébastien Vannier|titill=L'écologiste Annalena Baerbock sera-t-elle la prochaine Merkel ?|url=https://www.euractiv.fr/section/politique/news/lecologiste-annalena-baerbock-sera-t-elle-la-prochaine-merkel/|vefsíða=www.euractiv.fr|ár=2019|mánuður=21. nóvemebr|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> Hún var talsmaður flokksins í loftslagsmálum.<ref name="Bundestag">{{Vefheimild|url=https://www.bundestag.de/abgeordnete/biografien#url=L2FiZ2VvcmRuZXRlL2Jpb2dyYWZpZW4vQi9iYWVyYm9ja19hbm5hbGVuYS81MTgwOTI=&mod=mod525246&dir=ltr|titill=Annalena Baerbock, Bündnis 90/Die Grünen|útgefandi=Sambandsþing Þýskalands|tungumál=þýska|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> ==== Kjör í formennsku Græningjanna ==== Baerbock er talin tilheyra raunræisvæng Græningjaflokksins. Hún var kjörin annar formaður Sambandsins 90/Græningjanna þann 28. janúar 2018 með 97,1% atkvæðanna.<ref>{{Vefheimild|tungumál=fr|titill=Allemagne. Annalena Baerbock, co-présidente des écologistes, sera-t-elle la prochaine chancelière ?|útgefandi=Ouest France|mánuður=21. nóvember|ár=2019|url=https://www.ouest-france.fr/europe/allemagne/allemagne-annalena-baerbock-co-presidente-des-ecologistes-sera-t-elle-la-prochaine-chanceliere-6618735}}</ref> [[Robert Habeck]] var kjörinn meðformaður flokksins ásamt Baerbock.<ref name="Le Monde 2018">[https://www.lemonde.fr/europe/article/2018/01/28/robert-habeck-la-nouvelle-figure-de-proue-des-verts-allemands_5248332_3214.html „Robert Habeck, la nouvelle figure de proue des Verts allemands“], ''[[Le Monde]]'', 28. janúar 2018.</ref> Sem leiðtogar hafa Baerbock og Habeck reynst farsælt og vinsælt tvíeyki<ref>{{Vefheimild|tungumál=fr|titill=Un duo triomphant|url=https://www.lesoir.be/260889/article/2019-11-17/un-duo-triomphant|útgefandi=''Le Soir Plus''|ár=2019|mánuður=17. nóvember|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref><ref>{{Vefheimild|tungumál=fr|titill=À Munich, Emmanuel Macron rencontre pour la première fois les Verts allemands|url=https://www.lexpress.fr/actualite/politique/lrem/a-munich-emmanuel-macron-rencontre-pour-la-premiere-fois-les-verts-allemands_2118383.html|útgefandi=''L'Express''|ár=2020|15. febrúar|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> og undir þeirra stjórn hafa Græningjarnir mælst með þremur fylgishæstu stjórnmálaflokkum Þýskalands þökk sé raunsærri nálgun þeirra og sáttastefnu.<ref>{{Vefheimild|tungumál=fr|titill=Pourquoi les Verts sont devenus si tendance en Allemagne|url=https://www.lesechos.fr/monde/europe/pourquoi-les-verts-sont-devenus-si-tendance-en-allemagne-143756|útgefandi=Les Echos|ár=2018|mánuður=29. október|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> Kosningaárángur Græningja á formannstíð Baerbock og Habeck vakti mikla athygli<ref>{{Vefheimild|tungumál=fr|titill=Allemagne: réélection triomphale du duo à la tête des Verts|url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/allemagne-reelection-triomphale-du-duo-a-la-tete-des-verts-20191116|vefsíða=lefigaro.fr|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> og leiddi til umræðu um að þau gætu orðið eftirmenn [[Angela Merkel|Angelu Merkel]] á kanslarastól.<ref>{{Vefheimild|tungumál=fr|titill=En Allemagne, les Verts rêvent de remplacer le SPD|url=https://www.lefigaro.fr/international/2019/03/14/01003-20190314ARTFIG00158-en-allemagne-les-verts-revent-de-remplacer-le-spd.php|útgefandi=''[[Le Figaro]]''|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> Velgengni þeirra var tengd við aukið fylgi umhverfishreyfinga í Evrópu.<ref>{{Vefheimild|tungumál=fr|titill=Comment la vague verte a submergé l’Europe|url=https://www.lefigaro.fr/international/comment-la-vague-verte-a-submerge-l-europe-20190529|útgefandi=''[[Le Figaro]]''|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> Þann 19. apríl 2021 var Baerbock formlega valin sem kanslaraefni Græningja í þingkosningum Þýskalands 2021. == Skoðanir == Annalena Baerbock hefur reynt að staðsetja Græningjaflokkinn sem „borgaralegan flokk“. Hún skilgreinir sig hvorki til vinstri né hægri<ref>{{Vefheimild|tungumál=fr|titill=Allemagne: en 40 ans, la métamorphose des Grünen|url=https://www.lefigaro.fr/international/allemagne-en-40-ans-la-metamorphose-des-grunen-20200110|útgefandi=''[[Le Figaro]]''|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> en styður bæði [[Evrópusambandið]] og markaðshagkerfið.<ref name=":0">{{Vefheimild|tungumál=fr|titill=Pourquoi les Verts sont devenus si tendance|url=https://www.lesechos.fr/2018/10/pourquoi-les-verts-sont-devenus-si-tendance-980293|útgefandi=Les Echos|ár=2018|mánuður=30. október|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> Hún hefur einnig lýst yfir vilja til þess að mynda [[samsteypustjórn]] með [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Þýskaland)|Kristilegum demókrötum]].<ref>{{Vefheimild|tungumál=fr-FR|titill=Congrès de la CDU : beaucoup de bruit pour rien|url=https://lvsl.fr/congres-de-la-cdu-allemande-beaucoup-de-bruit-pour-rien/|vefsíða=lvsl.fr|ár=2021|mánuður=20. febrúar 02-20|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> Baerbock hefur einkum sótt fylgi sitt til ungra kjósenda. Árið 2018 var einn af hverjum fjórum kjósendum Græningja á áldrinum 18 til 24 ára, sem var 12 % hlutfallshækkun á fimm árum.<ref name=":0" /> Græningjarnir eru á móti lagningu olíuleiðslunnar [[Nord Stream 2]] á milli Þýskalands og Rússlands og hafa látið þau orð falla að „aðeins kerfi [[Vladímír Pútín|Pútíns]] græði á henni“ og að hún „grafi undan utanríkisstefnu Þýskalands“.<ref>{{Vefheimild|tungumál=fr|höfundur=Odile Tsan|titill=Nord Stream 2 : À quoi jouent les Verts allemands ?|url=https://www.humanite.fr/nord-stream-2-quoi-jouent-les-verts-allemands-700795|útgefandi=''L'Humanité''|ár=2021|mánuður=1. mars|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}.</ref> == Umfjöllun == Árið 2021 taldi miðillinn ''[[Politico]]'' Baerbock meðal 28 voldugustu einstaklinga í Evrópu og þann þriðja voldugasta í flokknum ''Dreamers'' („dreymendur“).<ref>{{Vefheimild|tungumál=en|titill=Politico 28|url=https://www.politico.eu/politico-28-class-of-2021/|útgefandi=''Politico''|ár=2020|mánuður=26. nóvember|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> ==Einkahagir == Baerbock er gift stjórnmálaráðgjafanum Daniel Holefleisch og á með honum tvær dætur sem fæddar eru árin 2011 og 2015.<ref>{{Vefheimild|tungumál=de |höfundur=Cordula Eubel |titill=Für ihre Töchter |url=https://m.tagesspiegel.de/politik/moegliche-gruenen-parteichefin-baerbock-fuer-ihre-toechter/20703104.html |útgefandi=Tagesspiegel |ár=2020|mánuður=22. nóvember|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> Þau búa í [[Potsdam]] í [[Brandenborg]].<ref>{{Vefheimild|tungumál=en |höfundur=Laurenz Gehrke |titill=German Greens’ Annalena Baerbock: 5 things to know |url=https://www.politico.eu/article/germany-greens-annalena-baerbock-5-things-to-know/ |útgefandi=Politico Europe |ár=2021|mánuður=19. apríl|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Baerbock, Annalena}} {{f|1980}} [[Flokkur:Utanríkisráðherrar Þýskalands]] mbsfcsa1v6hbg276uwfv96u9g2edu9x 0 165939 1959188 1919779 2026-04-07T23:18:32Z TKSnaevarr 53243 1959188 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Billy Wilder | búseta = | mynd = Billy Wilder.jpg | myndastærð = | myndatexti = | fæðingarnafn = Samuel Wilder | fæðingardagur = [[22. júní]] [[1906]] | fæðingarstaður = Sucha, [[Austurríki-Ungverjaland]]i | dauðadagur = [[27. mars]] [[2002]] | dauðastaður = [[Beverly Hills]], [[Kalifornía|Kaliforníu]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|2002|03|27|1906|06|22}} | dánarstaður = [[Beverly Hills]] í Kaliforníu í Bandaríkjunum | orsök_dauða = | verðlaun = | þekkt_fyrir = | stjórnmálaflokkur = | starf = Kvikmyndaleikstjóri<br>Framleiðandi<br>Handritshöfundur | trú = | makar = Judith Coppicus (g. 1936; skilin 1946)​ Audrey Young ​(g. 1949) | maki = Judith Coppicus (g. 1936; sk. 1946)​<br>Audrey Young ​(g. 1949) | börn = 2 | foreldrar = | undirskrift = }} '''Billy Wilder''' ([[22. júní]] [[1906]] - [[27. mars]] [[2002]]) var austurrísk-amerískur [[Kvikmyndastjóri|kvikmyndaleikstjóri]], framleiðandi og handritshöfundur. Ferill hans í [[Hollywood]] spannaði fimm áratugi og er hann talinn einn af snjöllustu og fjölhæfustu kvikmyndagerðarmönnum klassískrar Hollywood kvikmyndagerðar. Hann var átta sinnum tilnefndur til [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]] sem besti leikstjóri, vann tvisvar, og 13 sinnum til Óskarsverðlauna fyrir handrit og vann þrisvar. == Kvikmyndaskrá == [[Mynd:Gloria_Swanson_&_Billy_Wilder_-_ca._1950.JPG|thumb|hægri|Billy Wilder og Gloria Swanson.]] {{plain row headers}} {| class="wikitable sortable plain-row-headers" ! scope="col" | Ár ! scope="col" | Upprunalegur titill ! scope="col" | Íslenskur titill ! scope="col" | Leikstjóri ! scope="col" | Handritshöfundur ! scope="col" | Framleiðandi |- !scope="row"|1934 |''Mauvaise Graine'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- !scope="row"|1942 |{{sort|Major|''The Major and the Minor''}} |''Majórinn og barnið''<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1407499|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-12-13}}</ref> |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- !scope="row"|1943 |''Five Graves to Cairo'' |''Urðað í eyðimörkinni'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- !scope="row"|1944 |''Double Indemnity'' |''Tvöfaldar tjónabætur'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- !scope="row"|1945 |''The Lost Weekend'' |''Glötuð helgi'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- !scope="row"|1945 |''Death Mills'' | |{{Já}} |{{Nei}} |{{Nei}} |- !scope="row"|1948 |{{sort|Emperor|''The Emperor Waltz''}} |''Keisaravalsinn''<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1173370|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-12-14}}</ref> |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- !scope="row"|1948 |{{sort|Foreign|''A Foreign Affair''}} |''Amor utanlands''<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1916800|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-12-13}}</ref> |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- !scope="row"|1950 | colspan="2" |''Sunset Boulevard'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- !scope="row"|1951 |''Ace in the Hole'' |''Hátíðin mikla''<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1465598|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-12-13}}</ref> |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !scope="row"|1953 | colspan="2" |''Stalag 17'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !scope="row"|1954 | colspan="2" |''Sabrina'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !scope="row"|1955 |{{sort|Seven|''The Seven Year Itch''}} |''Sjö ára kláðinn'' eða ''Grái fiðringurinn'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !scope="row"|1957 |{{sort|Spirit|''The Spirit of St. Louis''}} |''Atlantshafsflug Lindberghs''<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3368340|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-12-13}}</ref> |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- !scope="row"|1957 |''Love in the Afternoon'' |''Undir fölsku flaggi'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !scope="row"|1957 |''Witness for the Prosecution'' |''Vitni saksóknarans''<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1436969|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-12-13}}</ref> |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- !scope="row"|1959 |''Some Like it Hot'' |''Enginn er fullkominn''<ref name=":0">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1355107|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-12-13}}</ref> |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !scope="row"|1960 |{{sort|Apartment|''The Apartment''}} |''Lykillinn undir mottunni''<ref name=":0" /> |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !scope="row"|1961 |''One, Two, Three'' |''Einn, tveir, þrír'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !scope="row"|1963 | colspan="2" |''Irma la Douce'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !scope="row"|1964 |''Kiss Me, Stupid'' |''Kysstu mig, kjáni''<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3061324|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-12-13}}</ref> |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !scope="row"|1966 |{{sort|Fortune|''The Fortune Cookie''}} |''Að hrökkva eða stökkva''<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2398904|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-12-13}}</ref> |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !scope="row"|1970 |{{sort|Private|''The Private Life of Sherlock Holmes''}} |''Einkalíf Sherlock Holmes<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1449633|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-12-13}}</ref>'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !scope="row"|1972 |''Avanti!'' |''Ljón á veginum''<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1635645|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-12-13}}</ref> |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !scope="row"|1974 |{{sort|Front|''The Front Page''}} |''Forsíðan<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3353021|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-12-13}}</ref>'' eða ''Fyrstir með fréttirnar'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- !scope="row"|1978 | colspan="2" |''Fedora'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !scope="row"|1981 |''Buddy Buddy'' |''Óvenjulegir félagar'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |} == Tilvísanir == <references /> {{DEFAULTSORT:Wilder, Billy}} [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta leikstjóra]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta frumsamda handritsins]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta handritsins byggðs á öðru verki]] [[Flokkur:Bandarískir kvikmyndaframleiðendur]] [[Flokkur:Bandarískir kvikmyndaleikstjórar]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 2002]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1906]] hs70x6sfucysn6eer71dbxjefumr3lk 0 178724 1959130 1934645 2026-04-07T12:28:35Z ~2026-21354-97 115237 Lítilsháttar breytingar 1959130 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Darri (Háski) | mynd = Haski 2024.png | mynd_texti = Darri, 2024 | fæðingarnafn = Darri Tryggvason | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1995|1|16}} | fæðingarstaður = | önnur_nöfn = | uppruni = [[Hafnarfjörður]], Ísland | starf = {{Hlist|Tónlistarmaður|pródúsent}} | ár = 2019–í dag | maki = | börn = | foreldrar = | ættingjar = | stefna = {{Hlist|[[Rapp]]|[[Popptónlist|popp]]}} | hljóðfæri = | útgefandi = | samvinna = | meðlimur_í = | áður_meðlimur_í = | vefsíða = }} '''Háski''' er íslenskur popptónlistarmaður og pródúsent. Darri hóf feril sinn með útgáfu laga þar sem hann samplaði fyndnar klippur úr íslensku menningarlífi og setti í dansvæna útsetningu. Meðal fyrstu laga hans voru ''Djamma um helgar'', ''Hátt enni'' og fleiri svipuð „remix“ lög. Í kjölfarið fór hann að semja frumsamin lög og sló í gegn með lögunum ''Hvert ertu að fara?'', ''Drive'', ''FRELSI'' og ''Besta party ever'', sem hafa notið mikilla vinsælda á Íslandi. Hann hefur skapað sér sérstöðu með blöndu af popp-, raf- og danstónlist. == Útgefið efni == === Smáskífur === * 2018 - „I Like“ * 2018 - „Bolti nr. 5“ * 2019 - „Djamma um helgar“ * 2019 - „Bjargaðu mér Háski“ * 2019 - „Hátt enni“ * 2020 - „Kveikja í mér“ * 2020 - „Eftirpartý“ * 2020 - „Bestur“ * 2021 - „Erfiður í dalnum“ * 2022 - „Drive“ (ásamt [[Séra Bjössi|Séra Bjössa]]) * 2022 - „Einn Háski“ * 2022 - „Helgarfrí“ * 2023 - „Ofvirkur“ * 2023 - „Án þín“ (Remix) * 2023 - „Besta Party Ever“ (ásamt Lil Curly) * 2023 - „Hausinn fór á milljón“ (ásamt Séra Bjössa) * 2024 - „Hvert ertu að fara?“ (ásamt [[PATRi!K]]) * 2024 - „HÁSKASEASON" * 2024 - „Valdi þig" * 2025 - „FRELSI" (ásamt Luigi) * 2025 - „Baby Hvað Viltu?" (ásamt Lil Curly) * 2025 - „EINMANA" (ásamt Egil Breka) {{f|1995}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] lafjjfm7mbm40wmujsy5xp3cq46l6nv 1959131 1959130 2026-04-07T12:29:00Z ~2026-21354-97 115237 Lítilsháttar breytingar 1959131 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Darri (Háski) | mynd = Haski 2024.png | mynd_texti = Darri, 2024 | fæðingarnafn = Darri Tryggvason | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1995|1|16}} | fæðingarstaður = | önnur_nöfn = | uppruni = [[Hafnarfjörður]], Ísland | starf = {{Hlist|Tónlistarmaður|pródúsent}} | ár = 2019–í dag | maki = | börn = | foreldrar = | ættingjar = | stefna = {{Hlist|[[Rapp]]|[[Popptónlist|popp]]}} | hljóðfæri = | útgefandi = | samvinna = | meðlimur_í = | áður_meðlimur_í = | vefsíða = }} '''Háski''' er íslenskur popptónlistarmaður og pródúsent. Háski hóf feril sinn með útgáfu laga þar sem hann samplaði fyndnar klippur úr íslensku menningarlífi og setti í dansvæna útsetningu. Meðal fyrstu laga hans voru ''Djamma um helgar'', ''Hátt enni'' og fleiri svipuð „remix“ lög. Í kjölfarið fór hann að semja frumsamin lög og sló í gegn með lögunum ''Hvert ertu að fara?'', ''Drive'', ''FRELSI'' og ''Besta party ever'', sem hafa notið mikilla vinsælda á Íslandi. Hann hefur skapað sér sérstöðu með blöndu af popp-, raf- og danstónlist. == Útgefið efni == === Smáskífur === * 2018 - „I Like“ * 2018 - „Bolti nr. 5“ * 2019 - „Djamma um helgar“ * 2019 - „Bjargaðu mér Háski“ * 2019 - „Hátt enni“ * 2020 - „Kveikja í mér“ * 2020 - „Eftirpartý“ * 2020 - „Bestur“ * 2021 - „Erfiður í dalnum“ * 2022 - „Drive“ (ásamt [[Séra Bjössi|Séra Bjössa]]) * 2022 - „Einn Háski“ * 2022 - „Helgarfrí“ * 2023 - „Ofvirkur“ * 2023 - „Án þín“ (Remix) * 2023 - „Besta Party Ever“ (ásamt Lil Curly) * 2023 - „Hausinn fór á milljón“ (ásamt Séra Bjössa) * 2024 - „Hvert ertu að fara?“ (ásamt [[PATRi!K]]) * 2024 - „HÁSKASEASON" * 2024 - „Valdi þig" * 2025 - „FRELSI" (ásamt Luigi) * 2025 - „Baby Hvað Viltu?" (ásamt Lil Curly) * 2025 - „EINMANA" (ásamt Egil Breka) {{f|1995}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] nf4m7hnn75ra8witip7g39bkoukqgx7 0 179461 1959193 1958799 2026-04-07T23:23:11Z TKSnaevarr 53243 1959193 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Coen-bræður | mynd = Coen brothers Cannes 2015 2 (CROPPED).jpg | mynd_texti = Ethan og Joel Coen á [[Kvikmyndahátíðin í Cannes|Kvikmyndahátíðinni í Cannes]] árið 2015. | fæðingarnafn = Joel Daniel Coen<br />{{fæðingardagur og aldur|1954|11|29}}<hr />Ethan Jesse Coen<br />{{fæðingardagur og aldur|1957|9|21}} | fæðingarstaður = St. Louis Park í [[Minnesota]] í Bandaríkjunum | starf = {{hlist|Kvikmyndaleikstjórar|framleiðendur|handritshöfundar|klipparar}} | ár = 1984–í dag | maki = '''Joel:''' {{gifting|[[Frances McDormand]]|1984}}<hr />'''Ethan:''' {{gifting|Tricia Cooke|1990}} | börn = '''Joel:''' 1<hr />'''Ethan:''' 2 }} '''Joel Daniel Coen''' (f. 29. nóvember 1954) og '''Ethan Jesse Coen''' (f. 21. september 1957), oft þekktir sem '''Coen-bræður''', eru bandarískir kvikmyndagerðarmenn. == Kvikmyndaskrá == {| class="wikitable" !Ár !Upprunalegur titill !Íslenskur titill !Leikstjórn !Handritshöfundar !Framleiðendur !Klipparar |- !1984 |''Blood Simple'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !1987 |''Raising Arizona'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- !1990 |''Miller's Crossing'' |''Valdatafl'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- !1991 | colspan="2" |''Barton Fink'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !1994 |''The Hudsucker Proxy'' |''Blóraböggullinn'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- !1996 | colspan="2" |''Fargo'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !1998 |''The Big Lebowski'' |''Stóri Lebowski'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2000 |''O Brother, Where Art Thou?'' |''Ó, bróðir, hvar ert þú?'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2001 |''The Man Who Wasn't There'' |''Maðurinn sem ekki var til staðar'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2003 |''Intolerable Cruelty'' |''Óbærileg grimmd'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2004 |''The Ladykillers'' |''Dömubanarnir'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2006 |''Paris, je t'aime'' |''París, ég elska þig'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |{{Nei}} |- ! colspan="1" rowspan="2" |2007 |''Chacun son cinéma'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |{{Já}} |- |''No Country for Old Men'' |''Ekki fyrir gamla menn'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2008 |''Burn After Reading'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2009 |''A Serious Man'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2010 |''[[True Grit (kvikmynd frá 2010)|True Grit]]'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2013 |''Inside Llewyn Davis'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2016 |''Hail, Caesar!'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2018 |''The Ballad of Buster Scruggs'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |} [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta leikstjóra]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta frumsamda handritsins]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta handritsins byggðs á öðru verki]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1957]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1954]] [[Flokkur:Bandarískir kvikmyndagerðarmenn]] p50vwmocz1svw4kggzpr0sg1v0iya86 0 179466 1959189 1863671 2026-04-07T23:19:45Z TKSnaevarr 53243 1959189 wikitext text/x-wiki {{Persóna | forskeyti = Sir | nafn = Peter Jackson | mynd = Peter Jackson SDCC 2014.jpg | mynd_stærð = | mynd_texti = Peter Jackson árið 2014. | fæðingarnafn = Peter Robert Jackson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1961|10|31}} | fæðingarstaður = [[Wellington]] á Nýja-Sjálandi | starf = {{hlist|Kvikmyndaleikstjóri|framleiðandi|handritshöfundur}} | ár = 1976-í dag | maki = Fran Walsh (1987-í dag) | börn = 2 }} '''Peter Robert Jackson''' (f. 31. október 1961) er [[Nýja-Sjáland|nýsjálenskur]] kvikmyndagerðarmaður. Hann er best þekktur sem leikstjóri, handritshöfundur og framleiðandi þríleikjanna um ''Hringadróttinssög''u (2001-2003) og ''Hobbitann'' (2012-2014), sem eru báðir byggðir á skáldsögum eftir [[J. R. R. Tolkien]]. == Kvikmyndskrá == === Kvikmyndir í fullri lengd === {| class="wikitable" !Ár !Upprunalegur titill !Íslenskur titill !Leikstjórn !Handritshöfundur !Framleiðandi |- !1987 |''Bad Taste'' |''Slæmur smekkur'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !1989 |''Meet the Feebles'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !1992 |''Braindead'' |''Heiladauði'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- !1994 |''Heavenly Creatures'' |''Himneskar verur'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !1995 |''Forgotten Silver'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- ! colspan="1" rowspan="2" |1996 |''Jack Brown Genius'' | |{{Nei}} |{{Já}} |{{Já}} |- |''The Frighteners'' |''Ærsladraugar'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2001 |''The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring'' |''[[Hringadróttinssaga: Föruneyti hringsins]]'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2002 |''The Lord of the Rings: The Two Towers'' |''[[Hringadróttinssaga: Tveggja turna tal]]'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2003 |''The Lord of the Rings: The Return of the King'' |''[[Hringadróttinssaga: Hilmir snýr heim]]'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2005 |''King Kong'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- ! colspan="1" rowspan="2" |2009 |''District 9'' | |{{Nei}} |{{Nei}} |{{Já}} |- |''The Lovely Bones'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2011 |''The Adventures of Tintin'' | |{{Nei}} |{{Nei}} |{{Já}} |- ! colspan="1" rowspan="2" |2012 |''West of Memphis'' | |{{Nei}} |{{Nei}} |{{Já}} |- |''The Hobbit: An Unexpected Journey'' |''Hobbitinn: Óvænt ferðalag'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2013 |''The Hobbit: The Desolation of Smaug'' |''Hobbitinn: Tortíming Smeygins'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2014 |''The Hobbit: The Battle of the Five Armies'' |''Hobbitinn: Bardagi herjanna fimm'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2018 |''Mortal Engines'' | |{{Nei}} |{{Já}} |{{Já}} |} {{DEFAULTSORT:Jackson, Peter}} [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta leikstjóra]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta frumsamda handritsins]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta handritsins byggðs á öðru verki]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1961]] [[Flokkur:Nýsjálenskir kvikmyndagerðarmenn]] 34y5jl02a3ifsjdg3p3povas54db9cd 1959190 1959189 2026-04-07T23:20:22Z TKSnaevarr 53243 /* Kvikmyndir í fullri lengd */ 1959190 wikitext text/x-wiki {{Persóna | forskeyti = Sir | nafn = Peter Jackson | mynd = Peter Jackson SDCC 2014.jpg | mynd_stærð = | mynd_texti = Peter Jackson árið 2014. | fæðingarnafn = Peter Robert Jackson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1961|10|31}} | fæðingarstaður = [[Wellington]] á Nýja-Sjálandi | starf = {{hlist|Kvikmyndaleikstjóri|framleiðandi|handritshöfundur}} | ár = 1976-í dag | maki = Fran Walsh (1987-í dag) | börn = 2 }} '''Peter Robert Jackson''' (f. 31. október 1961) er [[Nýja-Sjáland|nýsjálenskur]] kvikmyndagerðarmaður. Hann er best þekktur sem leikstjóri, handritshöfundur og framleiðandi þríleikjanna um ''Hringadróttinssög''u (2001-2003) og ''Hobbitann'' (2012-2014), sem eru báðir byggðir á skáldsögum eftir [[J. R. R. Tolkien]]. == Kvikmyndskrá == === Kvikmyndir í fullri lengd === {| class="wikitable" !Ár !Upprunalegur titill !Íslenskur titill !Leikstjórn !Handritshöfundur !Framleiðandi |- !1987 |''Bad Taste'' |''Slæmur smekkur'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !1989 |''Meet the Feebles'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !1992 |''Braindead'' |''Heiladauði'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- !1994 |''Heavenly Creatures'' |''Himneskar verur'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !1995 |''Forgotten Silver'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- ! colspan="1" rowspan="2" |1996 |''Jack Brown Genius'' | |{{Nei}} |{{Já}} |{{Já}} |- |''The Frighteners'' |''Ærsladraugar'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2001 |''The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring'' |''[[Hringadróttinssaga: Föruneyti hringsins]]'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2002 |''The Lord of the Rings: The Two Towers'' |''[[Hringadróttinssaga: Tveggja turna tal]]'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2003 |''The Lord of the Rings: The Return of the King'' |''[[Hringadróttinssaga: Hilmir snýr heim]]'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2005 |''King Kong'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- ! colspan="1" rowspan="2" |2009 |''District 9'' | |{{Nei}} |{{Nei}} |{{Já}} |- |''The Lovely Bones'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2011 |''The Adventures of Tintin'' |''[[Ævintýri Tinna: Leyndardómur Einhyrningsins]]'' |{{Nei}} |{{Nei}} |{{Já}} |- ! colspan="1" rowspan="2" |2012 |''West of Memphis'' | |{{Nei}} |{{Nei}} |{{Já}} |- |''The Hobbit: An Unexpected Journey'' |''Hobbitinn: Óvænt ferðalag'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2013 |''The Hobbit: The Desolation of Smaug'' |''Hobbitinn: Tortíming Smeygins'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2014 |''The Hobbit: The Battle of the Five Armies'' |''Hobbitinn: Bardagi herjanna fimm'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- !2018 |''Mortal Engines'' | |{{Nei}} |{{Já}} |{{Já}} |} {{DEFAULTSORT:Jackson, Peter}} [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta leikstjóra]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta frumsamda handritsins]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta handritsins byggðs á öðru verki]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1961]] [[Flokkur:Nýsjálenskir kvikmyndagerðarmenn]] g4l7wqi2zzzvpzbj9c4qc6zx2ock9xv 0 181133 1959192 1927404 2026-04-07T23:22:26Z TKSnaevarr 53243 1959192 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Costa-Gavras | mynd = Costa-Gavras Césars 2017.jpg | mynd_texti = Costa-Gavras árið 2017. | nafn_á_frum = {{nobold|Κώστας Γαβράς}} | fæðingarnafn = Konstantinos Gavras (Κωνσταντίνος Γαβράς) | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1933|2|12}} | fæðingarstaður = [[Iraia]] í [[Grikkland]]i | skóli = Institut des hautes études cinématographiques | starf = {{hlist|Kvikmyndaleikstjóri|Handritshöfundur|Framleiðandi}} | maki = [[Michèle Ray]] | börn = {{ubl|Alexandre Gavras|Julie Gavras|Romain Gavras}} }} '''Konstantinos''' "'''Kostas'''" '''Gavras''' ([[Gríska]]: Κωνσταντίνος "Κώστας" Γαβράς; f. 12. febrúar 1933), best þekktur sem '''Costa-Gavras''', er grísk-franskur kvikmyndagerðarmaður sem býr og starfar í Frakklandi. == Kvikmyndaskrá == === Kvikmyndir === {| class="wikitable" !Ár !Upprunalegur titill !Íslenskur titill !Leikstjóri !Handritshöfundur !Framleiðandi |- |1965 |''Compartiment tueurs'' |''Svefnbílamorðingjarnir'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- |1967 |''Un homme de trop'' |''Áhlaupssveitir'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- |1969 |''Z'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- |1970 |''L'Aveu'' |''Játningin'' |{{Já}} |{{Nei}} |{{Nei}} |- |1972 |''État de siège'' |''Umsátur'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- |1975 |''Section spéciale'' |''Sérsveitin'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |- |1979 |''Clair de femme'' |''Kvennaljómi'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- |1982 |''Missing.'' |''Týndur eða Saknað'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- |1983 |''Hanna K.'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- |1986 |''Conseil de famille'' |''Fjölskyldufundur'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- |1988 |''Betrayed'' | |{{Já}} |{{Nei}} |{{Nei}} |- |1989 |''Music Box'' | |{{Já}} |{{Nei}} |{{Nei}} |- |1993 |''La Petite Apocalypse'' |''Litli heimsendirinn'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- |1997 |''Mad City'' | |{{Já}} |{{Nei}} |{{Nei}} |- |2002 |''Amen.'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |- |2005 |''Le Couperet'' |''Exin'' |{{Já}} |{{Nei}} |{{Nei}} |- |2006 |''Mon colonel'' | |{{Nei}} |{{Já}} |{{Já}} |- |2009 |''Eden à l'ouest'' | |{{Nei}} |{{Já}} |{{Já}} |- |2012 |''Le Capital'' | |{{Nei}} |{{Já}} |{{Nei}} |- |2019 |''Ενήλικοι στην Αίθουσα'' | |{{Nei}} |{{Já}} |{{Nei}} |- |2024 |''Le dernier souffle'' | |{{Nei}} |{{Já}} |{{Nei}} |} [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta handritsins byggðs á öðru verki]] [[Flokkur:Franskir kvikmyndaleikstjórar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1933]] hkdd0cwfk4b9dbk4agn59ee1kyaxowv 0 181489 1959222 1932668 2026-04-08T11:26:44Z Boja02 59499 1959222 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = JD Vance | mynd = Portrait of Vice President JD Vance.jpg | myndatexti1 = JD Vance þann 3. janúar 2023 | titill = [[Varaforseti Bandaríkjanna]] | stjórnartíð_start = [[20. janúar]] [[2025]] | stjórnartíð_end = | forseti = [[Donald Trump]] | forveri = [[Kamala Harris]] | titill2 = [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|Öldungadeildarþingmaður]] fyrir [[Ohio]] | stjórnartíð_start2 = [[3. janúar]] [[2023]] | stjórnartíð_end2 = [[10. janúar]] [[2025]] | forveri2 = [[Rob Portman]] | eftirmaður2 = [[Jon Husted]] | fæðingarnafn = James David Vance | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1984|8|2}} | fæðingarstaður = [[Middletown (Ohio)|Middletown]], [[Ohio]], [[Bandaríkin]] | maki = {{g|[[Usha Vance]]|2014}} | börn = 3 | stjórnmálaflokkur = [[Repúblikanaflokkurinn]] | starf = Stjórnmálamaður, kaupsýslumaður, hermaður, rithöfundur | undirskrift = JD Vance Signature-01.svg }} '''James David Vance''' (f. [[2. ágúst]] [[1984]]) er [[Bandaríkin|bandarískur]] stjórnmálamaður sem hefur verið 50. [[varaforseti Bandaríkjanna]] frá [[2025]]. Áður var hann [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|öldungadeildarþingmaður]] fyrir [[Ohio|Ohio-ríki]] frá [[2023]] til [[2025]]. Hann var varaforsetaefni [[Donald Trump|Donald Trumps]] í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2024|forsetakosningum í Bandaríkjunum 2024]].<ref>{{Vefheimild|titill=J.D. Vance verður varaforsetaefni Donalds Trumps|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2024-07-15-jd-vance-verdur-varaforsetaefni-donalds-trumps-417761|útgefandi=[[RÚV]]|dags=15. júlí 2024|skoðað=15. júlí 2024|höfundur=Þorgerður Anna Gunnarsdóttir}}</ref> [[Donald Trump]] vann forsetakosningarnar og tóku hann og Vance við embættum sínum þann [[20. janúar]] [[2025]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242645218d/vaktin-for-seta-kosningar-i-banda-rikjunum|title=Vaktin: For­seta­kosningar í Banda­ríkjunum - Vísir|last=Ragnarsson|first=Samúel Karl Ólason,Jón Þór Stefánsson,Tómas Arnar Þorláksson,Rafn Ágúst|date=2024-05-11|website=visir.is|language=is|access-date=2024-11-06}}</ref> ==Æviágrip== Vance ólst upp í stáliðnaðarbænum [[Middletown]] í [[Ohio]]. Móðir hans var fíkill og Vance segist sumpart hafa alið sig upp sjálfur þegar ástand hennar var með versta móti. Þegar hann var í tíunda bekk flutti hann til ömmu sinnar. Hann gekk í [[landgöngulið Bandaríkjahers]] til þess að geta átt efni á námi við Ríkisháskólann í Ohio. Hann útskrifaðist þaðan með glæsibrag og lærði síðan [[lögfræði]] við [[Yale-háskóli|Yale-háskóla]].<ref name=mbl>{{Vefheimild|titill=Sveitalubbinn með Hvíta húsið í sigtinu |url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2024/07/16/sveitalubbinn_med_hvita_husid_i_sigtinu/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=16. júlí 2024|skoðað=25. júlí 2024|höfundur=Hermann Nökkvi Gunnarsson}}</ref> Vance varð frægur í Bandaríkjunum árið [[2016]] þegar hann gaf út sjálfsævisöguna ''[[Hillbilly Eligy]]''. Í bókinni lýsti Vance uppvexti sínum við fátæklegar aðstæður í Ohio. Bókin var síðar gerð að [[Hillbilly Eligy (kvikmynd)|kvikmynd]] af streymiveitunni [[Netflix]].<ref name=mbl/> Á námsárum sínum í Yale kynntist Vance auðmanninum og [[Frjálshyggja|frjálshyggjumanninum]] [[Peter Thiel]], sem er gjarnan talinn hafa komið Vance til metorða. Thiel réð Vance í vinnu hjá fjárfestingarfyrirtæki sínu árið 2017 og hjálpaði honum að klífa metorðastigann innan Repúblikanaflokksins. Thiel fjármagnaði jafnframt framboð Vance til [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|öldungadeildar Bandaríkjaþings]] fyrir Ohio árið 2022 og hjálpaði honum að koma sér upp tengslaneti í tæknigeiranum.<ref name=dv>{{Vefheimild|url=https://www.dv.is/pressan/2024/08/07/varaforsetaefnid-sem-setti-allt-hlidina-med-thvi-ad-hjola-konur-og-ketti-alraemdi-sofinn-grunsamlegir-hofrungar-og-ofgafullar-skodanir/|titill=Varaforsetaefnið sem setti allt á hliðina með því að hjóla í konur og ketti – Alræmdi sófinn, grunsamlegir höfrungar og öfgafullar skoðanir|útgefandi=[[DV]]|skoðað=15. ágúst 2024|dags=7. ágúst 2024}}</ref> Vance var andsnúinn Trump fyrir [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2016|forsetakosningarnar 2016]] og var bendlaður við ''„Never Trump“''-hreyfinguna innan [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokksins]]. Árið [[2016]] skrifaði hann skilaboð til vinar síns sem síðar var lekið, þar sem hann sagði: ''„Ég get ekki ákveðið hvort mér þyki Trump bituryrtur fáviti eins og [[Richard Nixon|Nixon]], sem væri ekki sem verst (og gæti reynst gagnlegt) eða hvort hann sé [[Adolf Hitler|Hitler]] Ameríku.“''<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20242597329d/kalladi-trump-hitler-ameriku-og-studdi-never-trump-hreyfinguna|titill=Kallaði Trump „Hitler Ameríku“ og studdi Never Trump-hreyfinguna|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|skoðað=16. júlí 2024|dags=15. júlí 2024|höfundur=Sólrún Dögg Jósefsdóttir}}</ref> Vance fór að styðja Trump eftir að Trump var kjörinn forseti. Honum tókst að fá stuðningsyfirlýsingu Trumps þegar hann bauð sig fram í forvali [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokksins]] fyrir öldungadeildarþingskosningar í [[Ohio]] árið [[2022]]. Vance vann tilnefningu flokksins og var kjörinn á þing í kjölfarið.<ref name=mbl/> JD Vance var kjörinn varaforseti í forsetakosningunum 2024 og tók við embætti af [[Kamala Harris|Kamölu Harris]] þann [[20. janúar]] [[2025]]. Hann sagði af sér þingmennsku [[10. janúar]] [[2025]] tíu dögum áður en hann tók við embætti varaforseta.<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2024/11/06/politics/jd-vance-elected-vice-president/index.html|title=Trump critic turned ally JD Vance elected vice president, offering glimpse at GOP’s potential future {{!}} CNN Politics|last=Main|first=Eric Bradner, Alison|date=2024-11-06|website=CNN|language=en|access-date=2024-11-06}}</ref> ==Stjórnmálaskoðanir== Vance hefur ítrekað gagnrýnt fólk, sér í lagi konur, sem velur að eignast ekki börn. Í viðtali árið 2020 sagði hann að barnleysi gerði fólk siðspillt og drægi úr stöðugleika samfélagsins. Vance hefur jafnframt viðrað þá skoðun að atkvæði barnafjölskyldna ættu að vega þyngra en barnlauss fólks í kosningum.<ref name=dv/> Árið 2021 lét hann þau orð falla að [[Demókrataflokkurinn]] samanstæði af „barnlausum kattarkonum sem lifi í eymd“ og vilji gera annað fólk óhamingjusamt vegna óánægju þeirra með líf sitt og val. Vance hefur í seinni tíð sagt ummælin hafa verið í kaldhæðni, en hefur þó ítrekað að hann telji stefnu Demókrataflokksins fjandsamlega barneignum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20242601513d/ut-skyrir-um-maelin-um-barn-lausar-kattar-konur|titill=Út­skýrir um­mælin um barn­lausar kattar­konur|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|skoðað=2. september 2024|dags=27. júlí 2024|höfundur=Jón Ísak Ragnarsson}}</ref> == Varaforsetatíð == JD Vance tók við embætti varaforseta Bandaríkjanna 20. janúar 2025 sama dag og Donald Trump tók við embætti forseta öðru sinni. Vance hefur þótt ákafur í embættisverkum sínum og má þar nefna heimsókn hans og eiginkonu hans til Grænlands en skiptar skoðanir eru á þeirri heimsókn.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252705372d|title=Segir heim­sókn Ushu Vance og Mike Waltz til Græn­lands „ögrun“ - Vísir|last=Gísladóttir|first=Hólmfríður|date=2025-03-24|website=visir.is|language=is|access-date=2025-03-29}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Varaforseti Bandaríkjanna]] | frá = [[20. janúar]] [[2025]] | til = | fyrir = [[Kamala Harris]] | eftir = Enn í embætti }} {{Töfluendir}} {{DEFAULTSORT:Vance, J. D.}} {{Varaforsetar Bandaríkjanna}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 1984]] [[Flokkur:Bandarískir öldungadeildarþingmenn]] [[Flokkur:Bandarískir hermenn]] [[Flokkur:Bandarískir athafnamenn]] [[Flokkur:Bandarískir rithöfundar]] [[Flokkur:Repúblikanar]] [[Flokkur:Varaforsetar Bandaríkjanna]] asmjbeu5y148455s254tdueglr756a4 0 182284 1959160 1877614 2026-04-07T14:28:15Z TKSnaevarr 53243 1959160 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Steven Soderbergh | mynd = 58th Karlovy Vary International Film Festival, Steven Soderbergh 07.jpg | mynd_texti = Soderbergh árið 2024. | fæðingarnafn = Steven Andrew Soderbergh | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1963|1|14}} | fæðingarstaður = [[Atlanta]] í Georgíu í Bandaríkjunum | önnur_nöfn = Sam Lowry<br /> Peter Andrews<br />Mary Ann Bernard | starf = {{hlist|Kvikmyndaleikstjóri|Kvikmyndaframleiðandi|Handritshöfundur|Kvikmyndatökumaður|Klippari}} | ár = 1981–í dag | maki = {{Plainlist| * {{g|[[Betsy Brantley]]|1989|1994}} * {{g|[[Jules Asner]]|2003}} }} | börn = 2 }} '''Steven Andrew Soderbergh''' (f. 14. janúar 1963) er bandarískur kvikmyndaleikstjóri, framleiðandi, handritshöfundur, kvikmyndatökumaður og klippari. == Kvikmyndaskrá == === Sem leikstjóri === {| class="wikitable unsortable" !Ár !Upprunalegur titill !Íslenskur titill |- |1989 |''Sex, Lies, and Videotape'' |''Kynlíf, lygar og myndbönd'' |- |1991 |''Kafka'' | |- |1993 |''King of the Hill'' |''Konungur hæðarinnar'' |- |1995 |''The Underneath'' | |- | rowspan="2" |1996 |''Schizopolis'' | |- |''Gray's Anatomy'' | |- |1998 |''Out of Sight'' | |- |1999 |''The Limey'' | |- | rowspan="2" |2000 |''Erin Brockovich'' | |- |''Traffic'' | |- |2001 |''Ocean's Eleven'' | |- | rowspan="2" |2002 |''Full Frontal'' | |- |''Solaris'' | |- |2004 |''Ocean's Twelve'' | |- |2005 |''Bubble'' | |- |2006 |''The Good German'' | |- |2007 |''Ocean's Thirteen'' | |- |2008 |''Che: Part One'' ''Che: Part Two'' | |- | rowspan="2" |2009 |''The Girlfriend Experience'' |''Kærustureynslan'' |- |''The Informant!'' | |- | rowspan="2" |2011 |''[[Contagion]]'' | |- |''Haywire'' | |- |2012 |''[[Magic Mike]]'' | |- | rowspan="2" |2013 |''Side Effects'' | |- |''Behind the Candelabra'' | |- |2017 |''Logan Lucky'' | |- |2018 |''Unsane'' | |- | rowspan="2" |2019 |''High Flying Bird'' | |- |''The Laundromat'' | |- |2020 |''Let Them All Talk'' | |- |2021 |''No Sudden Move'' | |- |2022 |''Kimi'' | |- |2023 |''Magic Mike's Last Dance'' | |- |2024 |''Presence'' | |- |2025 |''Black Bag'' | |} {{DEFAULTSORT:Soderbergh, Steven}} [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta leikstjóra]] [[Flokkur:Bandarískir kvikmyndaframleiðendur]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1963]] [[Flokkur:Bandarískir kvikmyndaleikstjórar]] [[Flokkur:Bandarískir kvikmyndagerðarmenn]] 9mbbht9xdvdp7d7d3tct0gw20wug8c7 0 184923 1959151 1955918 2026-04-07T13:58:35Z TKSnaevarr 53243 1959151 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Ulf Löfgren | mynd = Ulf-lofgren.jpg | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1931|10|13}} | fæðingarstaður = [[Umeå]] í [[Västerbotten]] í Svíþjóð | dánardagur = {{dánardagur og aldur|2011|10|10|1931|10|13}} | starf = {{hlist|Rithöfundur|Barnabókahöfundur|Myndskreytir}} | þekkt_fyrir = Barnabækur um ''Lúlla'' }} [[Mynd:Ludde_02.tiff|thumb|304x304dp|''Lúlli og Gunna.'']] '''Ulf Löfgren''' (13. október 1931 – 10. október 2011)<ref name="svd">{{tidningsref |url=https://www.svd.se/kultur/illustratoren-ulf-lofgren-dod_6543655.svd |titel=Illustratören Ulf Löfgren död |tidning=Svenska Dagbladet |datum=11 oktober 2011}}</ref> var sænskur rithöfundur og myndskreytir. Ulf Löfgren nam bókmenntasögu og listasögu við [[Uppsalaháskóli|Uppsalaháskóla]] og útskrifaðist þaðan með BA-gráðu árið 1957.Því næst lærði hann grafíska hönnun og markaðsfræði. Árið 1959 myndskreytti hann sína fyrstu bók, ''Barnen i djungeln'' eftir Leif Krantz, og fyrir hana hlaut hann [[Elsa Beskow-verðlaunin|Elsu Beskow-verðlaunin]]. Þekktastur er Ulf fyrir barnabækur sínar um ''Lúlla''. == Ritaskrá == {| class="wikitable" |- ! Ár !! Sænskur titill !! Íslenskur titill !! Athugasemdir |- | 1959 || ''Barnen i djungeln''|| {{N/a}}|| Meðhöfundur: Leif Krantz |- | 1962 || ''Goddag kung Kasper''|| {{N/a}}|| |- | rowspan="2" | 1963 || ''Kung Kasper och kamelen''|| {{N/a}}|| |- | ''Barnen i luften''|| {{N/a}}|| Meðhöfundur: Leif Krantz |- | rowspan="2" | 1964 || ''Barnen i vattnet''|| {{N/a}}|| Meðhöfundur: Leif Krantz |- | ''Bara på skoj''|| {{N/a}}|| |- | 1965 || ''Gabriel glömmer''|| {{N/a}}|| |- | rowspan="3" | 1966 || ''Den fantastiske professor Knopp''|| {{N/a}}|| |- | ''Patrik och flygmaskinen''|| {{N/a}}|| |- | ''Hurra – det blev en baby!''|| {{N/a}}|| |- | 1968 || ''Pellepennan och Suddagumman''|| {{N/a}}|| Höfundur texta: Gunnel Linde |- | rowspan="5" | 1969 || ''Patriks snabbverkstad''|| {{N/a}}|| |- | ''Pellepennan, Suddagumman och kluddabarnen''|| {{N/a}}|| |- | ''Färgtrumpeten''|| ''Litalúðurinn''|| |- | ''Den flygande orkestern''|| ''Hljómsveitin fljúgandi''|| |- | ''Det underbara trädet''|| {{N/a}}|| |- | rowspan="3" | 1970 || ''1, 2, 3''|| ''1 2 3''|| |- | ''Vi åker året runt''|| {{N/a}}|| |- | ''Mina bokstäver''|| {{N/a}}|| |- | rowspan="2" | 1971 || ''Precissomduvill''|| {{N/a}}|| |- | ''Patriks cirkus''|| {{N/a}}|| |- | rowspan="2" | 1973 || ''Den förtrollade draken''|| {{N/a}}|| |- | ''Vem stoppar trafiken?''|| ''Hvað tefur umferðina?''|| |- | rowspan="3" | 1975 || ''Albin hjälper till''|| ''Albin hjálpar til''|| |- | ''Tuffa gumman''|| {{N/a}}|| |- | ''Albin är aldrig rädd''|| ''Albin er aldrei hræddur''|| |- | rowspan="2" | 1976 || ''Det finns massor med jobb!''|| {{N/a}}|| |- | ''Herr Konradssons trädgård''|| {{N/a}}|| |- | rowspan="2" | 1977 || ''Albin och den snurriga cykeln''|| ''Albin og furðuhjólið''|| |- | ''Albin och det märkvärdiga paraplyet''|| ''Albin og undraregnhlífin''|| |- | 1978 || ''Harlekin''|| {{N/a}}|| Vann Grand Prix á Biennal of Illustrations í Bratislava 1977 |- | 1981 || ''Tjuven''|| {{N/a}}|| |- | 1982 || ''Sagan om Hom''|| {{N/a}}|| |- | rowspan="4" | 1983 || ''Albin och trollstaven''|| {{N/a}}|| |- | ''Albin och regnbågen''|| {{N/a}}|| |- | ''Albin och hans vän Ali Baba''|| {{N/a}}|| |- | ''Albin och papegojan''|| {{N/a}}|| |- | rowspan="6" | 1984 || ''Amiralen som tappade sandalen''|| {{N/a}}|| |- | ''Tant Ellen som åt upp karamellen''|| {{N/a}}|| |- | ''Baronen som sköt med kanonen''|| {{N/a}}|| |- | ''Ludde''|| ''Lúlli<ref>{{Cite web|url=https://www.forlagid.is/vara/lulli/|title=Lúlli|date=2023-11-02|website=Forlagið bókabúð|language=is|access-date=2025-02-17|archive-date=2025-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250424062132/https://www.forlagid.is/vara/lulli/|url-status=dead}}</ref>''|| |- | ''Ludde och någon''|| ''Lúlli og einhver''|| |- | ''Kung Ludde''|| {{N/a}}|| |- | 1985 || ''Sagan om de två trollstavarna''|| {{N/a}}|| |- | rowspan="4" | 1986 || ''Ludde och alla djuren''|| ''Lúlli og öll dýrin''|| |- | ''Ludde och Gnutta''|| ''Lúlli og Gunna<ref>{{Cite web|url=https://www.forlagid.is/vara/lulli-og-gunna/|title=Lúlli og Gunna|date=2023-11-02|website=Forlagið bókabúð|language=is|access-date=2025-02-17|archive-date=2025-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250317030122/https://www.forlagid.is/vara/lulli-og-gunna/|url-status=dead}}</ref>''|| |- | ''Ludde och busiga Nalle''|| ''Lúlli og bangsi prakkari''|| |- | ''Barnen på La Pacanda–ön''|| {{N/a}}|| |- | rowspan="4" | 1987 || ''Ludde får besök''|| ''Lúlli fær gesti''|| |- | ''Påhittiga Ludde''|| ''Lúlli er snjall''|| |- | ''Ludde rimgissar''|| ''Lúlli fer í leik''|| |- | ''Häxan Tipp och hennes elaka häxkatt''|| {{N/a}}|| |- | rowspan="4" | 1988 || ''Ludde letar efter Nalle''|| ''Lúlli leitar að bangsa''|| |- | ''Ludde och vagnen''|| ''Lúlli og gula kerran''|| |- | ''Ludde blir glad''|| ''Lúlli verður ánægður''|| |- | ''Albin sjörövare''|| ''Albin og sjóræningjarnir''|| |- | rowspan="4" | 1989 || ''Ludde och de vilda djuren''|| ''Lúlli og villidýrin''|| |- | ''Ludde och otursdagen''|| ''Lúlli er óheppinn''|| |- | ''Ludde och telefonen''|| ''Lúlli og síminn''|| |- | ''Albin riddare''|| ''Albin og riddararnir''|| |- | rowspan="5" | 1990 || ''Ludde och flugan''|| ''Lúlli og flugan''|| |- | ''Ludde kan flyga''|| ''Lúlli getur flogið''|| |- | ''Ludde och musen Göte''|| ''Lúlli og Gústi mús''|| |- | ''Albin djurskötare''|| {{N/a}}|| |- | ''Kärleken förvandlar allt''|| {{N/a}}|| |- | rowspan="2" | 1991 || ''Ludde och den förtrollade skogen''|| {{N/a}}|| |- | ''Albin och de busiga tomtarna''|| {{N/a}}|| |- | 1992 || ''Sagan om Tor''|| {{N/a}}|| |- | rowspan="4" | 1993 || ''Ludde och födelsedagen''|| {{N/a}}|| |- | ''Ludde lagar soppa''|| {{N/a}}|| |- | ''Ludde bygger koja''|| ''Lúlli byggir kofa''|| |- | ''Cirkus Ludde''|| ''Lúlli sirkusstjóri''|| |- | rowspan="3" | 1994 || ''Ludde och orkestern''|| {{N/a}}|| |- | ''Ludde och utflykten''|| {{N/a}}|| |- | ''Ludde och lådbilen''|| ''Lúlli og kassabíllinn''|| |- | rowspan="2" | 1995 || ''Bibel för barn''|| {{N/a}}|| Meðhöfundar: Karin Karlberg, Inga Wernolf, Lisa Östh |- | ''Albin viking''|| {{N/a}} | |- | rowspan="5" | 1996 || ''Albin har en hemlighet''|| {{N/a}} | |- | ''Snögubben Frasse''|| {{N/a}} | |- | ''Albin går till affären''|| {{N/a}} | |- | ''Albin säger godnatt''|| {{N/a}} | |- | ''Albin och tigern''|| {{N/a}} | |- | rowspan="4" | 1997 || ''Petronella och äventyret i tavlan''|| {{N/a}} | |- | ''Snögubben Frasse blir konstnär''|| {{N/a}} | |- | ''Doktor Ludde''|| ''Lúlli læknir'' | |- | ''Ludde och Hugo''|| ''Lúlli og Flosi'' | |- | rowspan="3" | 1998 || ''Ludde och Gnutta i sagolandet''|| ''Lúlli og Gunna í ævintýralandi'' | |- | ''Ludde och Hasse åker tåg''|| ''Lúlli lestarstjóri'' | |- | ''Ludde och hans vänner''|| ''Lúlli og vinir hans'' | |- | 1999 || ''Petter och den gåtfulla trädgården''|| {{N/a}} | |- | 2000 || ''Lillekatt kan många gåtor''|| {{N/a}} | |- | 2001 || ''Gabriel och äventyret''|| {{N/a}} | |- | rowspan="2" | 2002 || ''Min första bok om Jesus''|| {{N/a}} | |- | ''En bok om Jesus''|| {{N/a}} | |- | rowspan="2" | 2004 || ''Ludde och café Bullen''|| {{N/a}} | |- | ''Ludde leker kurragömma''|| {{N/a}} | |- | rowspan="2" | 2006 || ''Ludde tvättar''|| {{N/a}} | |- | ''Lilla stora Luddeboken''|| {{N/a}} | |} == Tilvísanir == <references /> {{DEFAULTSORT:Löfgren, Ulf}} [[Flokkur:Fólk dáið árið 2011]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1931]] [[Flokkur:Sænskir rithöfundar]] s2t8mhhvvb7ud1vjr52p61b006c2d8r 0 188972 1959157 1940812 2026-04-07T14:26:01Z TKSnaevarr 53243 1959157 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | name = Chris Mullin | image = Chris Mullin.jpg | width = | caption = Mullin árið 2006 | height_cm = 201 | weight_kg = 91 | birth_date = {{fæðingardagur og aldur|1963|7|30}} | birth_place = [[New York-borg|New York]], [[New York-fylki|New York]], Bandaríkin | national_team = {{flagdeco|USA}} [[Bandaríska karlalandsliðið í körfuknattleik|Bandaríkin]] | college = St. John's (1981–1985) | draft_year = 1985 | draft_round = 1 | draft_pick = 7 | draft_team = [[Golden State Warriors]] | career_position = Framherji | career_start = 1985 | career_end = 2001 | coach_start = 2015 | coach_end = 2019 | years1 = 1985–1997 | team1 = [[Golden State Warriors]] | years2 = 1997–2000 | team2 = [[Indiana Pacers]] | years3 = 2000–2001 | team3 = Golden State Warriors | cyears1 = 2015–2019 | cteam1 = St. John's | highlights = | stats_league = NBA | stat1label = Stig | stat1value = 17.911 (18,2) | stat2label = Fráköst | stat2value = 4.034 (4,1) | stat3label = Stoðsendingar | stat3value = 3.450 (3,5) }} '''Christopher Paul Mullin''' (fæddur 30. júlí 1963) er bandarískur fyrrum körfuboltamaður sem er þekktastur fyrir veru sína hjá [[Golden State Warriors]] í [[NBA|NBA-deildinni]] á níunda og tíunda áratugnum þegar hann var fimm sinnum valinn í [[Stjörnuleikur NBA-deildarinnar|stjörnuleik NBA]]. Hann lék 13 af 16 tímabilum sínum í NBA með Warriors en hin þrjú með [[Indiana Pacers]], en með síðarnefnda liðinu fór hann í úrslit NBA deildarinnar árið 2000.<ref>{{Cite web|url=https://www.thesportingtribune.com/2025/09/29/wooden-award-chris-mullin-becomes-hometown-hero-at-st-johns|title=Wooden Award Flashback: Chris Mullin becomes hometown hero at St. John's|date=2025-09-30|website=The Sporting Tribune|language=en|access-date=2025-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2013959702d/chris-mullin-er-enntha-frabaer-skotmadur|title=Chris Mullin er ennþá frábær skotmaður |author=Óskar Ófeigur Jónsson|date=2013-04-10|publisher=[[Vísir.is]]|language=is|access-date=2025-12-19}}</ref> Mullin lék með [[Bandaríska karlalandsliðið í körfuknattleik|landsliði Bandaríkjana]] árin 1982 til 1984 og aftur 1992. Hann vann gull á [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikunum]] árin [[Sumarólympíuleikarnir 1984|1984]] og [[Sumarólympíuleikarnir 1992|1992]] og varð [[Ameríkumeistaramót karla í körfuknattleik|Ameríkumeistari]] árið 1992.<ref name="teamusa">{{cite web | url=https://www.usab.com/history/additional-usa-basketball-history/mens-all-time-roster-m.aspx | archive-url=https://web.archive.org/web/20150907034306/http://www.usab.com/history/additional-usa-basketball-history/mens-all-time-roster-m.aspx | url-status=dead | archive-date=September 7, 2015 | title=USA Basketball All-Time Men's Roster }}</ref> ==Titlar== ===Landslið=== *'''[[Ólympíuleikarnir]]''' **Gull: [[Sumarólympíuleikarnir 1984|1984]], [[Sumarólympíuleikarnir 1992|1992]] *'''[[Ameríkumeistaramót karla í körfuknattleik|Ameríkumeistaramótið]]''' **Gull: 1992 *'''[[Pan American leikarnir]]''' **Gull: 1983 *'''William Jones Cup''' **Gull: 1982<ref name="teamusa"/> *'''Seoul Invitational''' **Gull: 1982<ref name="teamusa"/> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Mullin, Chris}} {{f|1963}} [[Flokkur:Bandarískir íþróttastjórnendur]] [[Flokkur:Bandarískir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:Bandarískir körfuknattleiksþjálfarar]] [[Flokkur:Bandarískir Ólympíuverðlaunahafar]] [[Flokkur:NBA leikmenn]] lkfbfg9cphyd6wwk5bc2s2wgrwsmer5 0 189218 1959158 1941564 2026-04-07T14:26:47Z TKSnaevarr 53243 1959158 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | name = Hakeem Olajuwon | image = Nigerian President Buhari Stands With Secretary Kerry, U.S. Delegation After They Attended His Inauguration Ceremony (cropped).jpg | caption = Olajuwon árið 2015 | width = | height_cm = 213 | weight_kg = 116 | birth_date = {{fæðingardagur og aldur|1963|1|21}} | birth_place = [[Lagos]], [[Nígería]] | nationality = Nígerískur, bandarískur | national_team = {{flagdeco|USA}} [[Bandaríska karlalandsliðið í körfuknattleik|Bandaríkin]] | college = Houston (1981–1984) | draft_year = 1984 | draft_round = 1 | draft_pick = 1 | draft_team = [[Houston Rockets]] | career_start = 1984 | career_end = 2002 | career_position = Miðherji | career_number = 34 | years1 = 1984–2001 | team1 = [[Houston Rockets]] | years2 = 2001–2022 | team2 = [[Toronto Raptors]] | stats_league = NBA | stat1label = SStig | stat1value = 26.946 (21,8) | stat2label = Fráköst | stat2value = 13.747 (11,1) | stat3label = Varin skot | stat3value = 3.830 (3,1) }} '''Hakeem Abdul Olajuwon''' (fæddur 21. janúar 1963), kallaður „'''Draumurinn'''“, er nígerískur og bandarískur fyrrum körfuknattleiksmaður. Hann lék 18 ár í [[NBA|NBA-deildinni]], þar af 17 ár með [[Houston Rockets]] þar sem hann vann NBA titilinn árin 1994 og 1995. Hann var valinn verðmætasti leikmaður deildarinnar árið 1994.<ref name="britannica">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Hakeem-Olajuwon|title=Hakeem Olajuwon {{!}} Biography, Stats, & Facts {{!}} Britannica|date=2025-05-02|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2026-01-03}}</ref> Olajuwon var fæddur í Nígeríu en flutti sem unglingur til Bandaríkjanna til að stunda nám við [[Háskólinn í Houston|háskólann í Houston]] ásamt því að spila með körfuboltaliði skólans. Hann fékk seinna bandarískan ríkisborgararétt og lék með [[Bandaríska karlalandsliðið í körfuknattleik|Bandaríska landsliðinu]] á [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikunum]] árið 1996 og vann þar gull.<ref name="britannica"/> ==Titlar== ===Háskóli=== *'''NCAA''' **Tap í úrslitum (2): 1983, 1984 ===Félagslið=== *'''[[NBA|NBA-deildin]]''' **Meistari (2): 1994, 1995 **Tap í úrslitum: 1986 *'''[[McDonald's meistaramótið]]''' **Meistari: 1995 ===Landslið=== *'''[[Ólympíuleikarnir]]''' **Gull: 1996 ==Tilvísanir== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Olajuwon, Hakeem}} {{f|1963}} [[Flokkur:Bandarískir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:Bandarískir Ólympíuverðlaunahafar]] [[Flokkur:NBA leikmenn]] [[Flokkur:Nígerískir körfuknattleiksmenn]] o4tyag62ojb14beq1g5r55juv2zvcj8 0 189313 1959156 1942299 2026-04-07T14:25:39Z TKSnaevarr 53243 1959156 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | name = Charles Oakley | image = Carter Effect 02 (36818875360).jpg | width = | caption = Oakley árið 2017 | height_cm = 206 | weight_kg = 111 | birth_date = {{fæðingardagur og aldur|1963|12|18}} | birth_place = [[Cleveland, Ohio]], Bandaríkin | college = Virginia Union (1981–1985) | draft_year = 1985 | draft_round = 1 | draft_pick = 9 | draft_team = [[Cleveland Cavaliers]] | career_start = 1985 | career_end = 2004 | career_position = Framherji | career_number = 34, 33 | years1 = 1985–1988 | team1 = [[Chicago Bulls]] | years2 = 1988–1998 | team2 = [[New York Knicks]] | years3 = 1998–2001 | team3 = [[Toronto Raptors]] | years4 = 2001–2002 | team4 = Chicago Bulls | years5 = 2002–2003 | team5 = [[Washington Wizards]] | years6 = 2004 | team6 = [[Houston Rockets]] | cyears1 = 2010–2011 | cteam1 = [[Charlotte Bobcats]] (aðstoðarþj.) | stat1label = Stig | stat1value = 12.417 (9,7) | stat2label = Fráköst | stat2value = 12.205 (9,5) | stat3label = Stoðsendingar | stat3value = 3.217 (2,5) }} '''Charles Oakley''' (fæddur 18. desember 1963) er bandarískur fyrrum körfuknattleiksmaður. Hann er þekktastur fyrir veru sína hjá [[New York Knicks]] þar sem hann lék 10 af 19 tímabilum sínum í [[NBA|NBA deildinni]]. Hann lék einnig með [[Chicago Bulls]], [[Toronto Raptors]], [[Washington Wizards]], og [[Houston Rockets]]. Oakley lék stöðu kraftframherja og var almennt álitinn einn af betri frákösturum og varnarmönnum deildarinnar.<ref>{{Cite web|author=Sam Quinn |url=https://www.cbssports.com/nba/news/charles-oakley-says-he-declined-chance-to-have-jersey-number-retired-by-knicks-you-cant-buy-me-that-easy/|title=Charles Oakley says he declined chance to have jersey number retired by Knicks: 'You can't buy me that easy'|date=2021-04-06|website=CBS Sports|language=en|access-date=2026-01-10}}</ref> ==Titlar== ===Félagslið=== *[[McDonald's meistaramótið]]: 1990 ==Tilvísanir== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Oakley, Charles}} {{f|1963}} [[Flokkur:Bandarískir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:Bandarískir körfuknattleiksþjálfarar]] [[Flokkur:NBA leikmenn]] 2nnddorh5tvbjid857qd2owbal2rwgg 0 189417 1959129 1943500 2026-04-07T12:25:55Z TKSnaevarr 53243 1959129 wikitext text/x-wiki [[Mynd:George Clooney Jay Kelly-19 (cropped).jpg|thumb|George Clooney (2025)]] '''George Timothy Clooney''' (f. [[6. maí]], [[1961]] í [[Lexington (Kentucky)|Lexington]], [[Kentucky]]) er bandarísk-franskur leikari<ref>[https://www.bbc.com/news/articles/c0q4ezpepdvo George Clooney, wife Amal and their twins awarded French citizenship] BBC, sótt 20. 1. 2026</ref> og kvikmyndargerðarmaður. Clooney hefur hlotið tvö [[Óskarsverðlaun]], [[BAFTA-verðlaun]] og fjögur [[Golden Globe-verðlaun]]. Hann reis til frægðar í sjónvarpsþáttaröðinni Bráðavaktinni eða ER (1994–1999) og hefur leikið í fjölmörgum kvikmyndum, til að mynda: O Brother, Where Art Thou? (2000), Ocean's-spennumyndirnar (2001–2007) og Syriana (2005). Cloney hefur látið sig varða mannréttindamál og var hann skipaður friðarsendifulltrúi [[SÞ]] árið 2008.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7220701.stm UN gives actor Clooney peace role] BBC, sótt 20.1 2026</ref> Hann giftist mannréttindalögræðingnum [[Amal Clooney|Amal Alamuddin]] árið 2014 og á með henni tvíbura. Hann styður [[Demókrataflokkurinn|Demókrataflokkinn]].<ref>[https://www.vanityfair.com/hollywood/2020/10/george-clooney-fights-for-red-states George Clooney: Keep Fighting For Kentucky and Other Red States] Vanity Fair, sótt 20. 1. 2026</ref> ==Tenglar== * [https://www.imdb.com/name/nm0000123/ Clooney á IMDB] ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|leikari}} {{f|1961}} {{DEFAULTSORT:Clooney, George}} [[Flokkur:Bandarískir leikarar]] [[Flokkur:Bandarískir kvikmyndaleikstjórar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta karlleikara í aukahlutverki]] 53hx9tx5vgojyecd08bc4ja4pb4umug 2 189635 1959206 1946239 2026-04-08T08:34:32Z Bjarki S 9 tek af eyðingarsnið, á ekki við 1959206 wikitext text/x-wiki Hef mikinn áhuga á Danmörku. [[Flokkur:Notendur:Sokkabrúður Bjornkarateboy]] pvwgwg5jgz5wpz4jroo66amtat4naro 11 190036 1959208 1949425 2026-04-08T08:46:14Z Bjarki S 9 /* Eyðingartillaga */ Svar 1959208 wikitext text/x-wiki ==Eyðingartillaga== Ég sé ekki alveg tilganginn í að hafa svona tengingasnið bara fyrir Cameron Diaz. Hún er ekki einu sinni aðalleikarinn í mörgun af þessum myndum. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 8. mars 2026 kl. 01:14 (UTC) :: Virkar mjög metnaðarfullt og ég fíla það. En ef það þarf að hreingera verulega þá má þetta missa sín.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 8. mars 2026 kl. 01:37 (UTC) :::Kannski ekkert að þessu í sjálfu sér, en það virkar skrýtið á mig að hafa þetta snið fyrir Cemeron Diaz og engan annan. Það lætur hana líka líta út eins og aðalatriðið í öllum þessum myndum. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 8. mars 2026 kl. 01:50 (UTC) :Svona sniði á ensku útgáfunni var [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:Log&logid=14568826 eytt 2008] og ég sé ekki að þetta tíðkist þar nema fyrir leikstjóra. [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 8. apríl 2026 kl. 08:46 (UTC) jl3jiwc7xp3ov8sptucm319fl5elndt 2 190318 1959211 1958771 2026-04-08T10:12:28Z Heikir7 104127 1959211 wikitext text/x-wiki == Þýski Demókrataflokkurinn (DDP) == {{Stjórnmálaflokkur | flokksnafn_íslenska = Þýski Demókrataflokkurinn | mynd = ......................................................... | flokksnafn_formlegt = Die Deutsche Demokratische Partei | stofnár = 20. nóvember 1918 | lagt niður = 1930 | einkennislitur = {{color box|#000000|border=darkgray}} [[Svartur]] {{color box|#FF0000|border=darkgray}} [[Rauður]] {{color box|#FFCC00|border=darkgray}} [[gylltur (color)|gylltur]] | gekk í = Þýska ríkisflokkinn (þ.Deutsche Staatspartei, DStP) | hugmyndafræði = Frjálslindur miðjuflokkur }} Þýski demókrataflokkurinn (þ. Deutsche Demokratische Partei, DDP) var frjálslyndur stjórnmálaflokkur sem stóð fyrir miðju eða rétt vinstra megin við miðjuna á hinum pólitíska skala og tók stóran þátt í uppbyggingu hins nýja lýðveldis í [[Þýskaland|Þýskalandi]] eftir lok [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar.]] Flokkurinn var stofnaður í nóvember [[1918]] af fyrrum meðlimum [[Framfaraflokksins]] og mönnum af vinstri væng [[Þjóðernisflokksins]] (þ. Nationalliberale Partei). Eftir stofnun naut flokkurinn þó nokkurs stuðnings, einna helst hjá millistéttinni og var flokkurinn partur af hinu svokallaða Weimar-bandalagi ásamt [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|Sósíaldemókrataflokknum]] (SPD) og [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Miðflokknum]] (Zentrum) sem var við völd frá 1919-1920.<ref>{{Cite book|title=The Weimar Republic: the crisis of classical modernity|last=Peukert|first=Detlev|last2=Deveson|first2=Richard|date=2001|publisher=Hill and Wang|isbn=978-0-8090-1556-6|edition=6. print|location=New York}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Frye |first=Bruce B. |date=1963 |title=The German Democratic Party 1918-1930 |url=https://www.jstor.org/stable/445966 |journal=The Western Political Quarterly |volume=16 |issue=1 |pages=167–179 |doi=10.2307/445966 |issn=0043-4078}}</ref> Staða hans veiktist þó eftir sem leið á tíma [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]]. Aukin skautun í þýsku samfélagi spilaði þar stórt stef í því að miðjuflokkar fengu minna fylgi og kjósendur kusu frekar flokka sem voru á öðrum hvorum jaðrinum og þá einna helst ungir kjósendur. Eftir að fylgi flokksins fór að dvína fór flokkurinn að leita nýrra leiða til að viðhalda pólitískri tilvist sinni. Árið [[1930]] sameinaðist flokkurinn öðrum flokknum, [[Reglu ungra Þjóðverja]], og sameinuðust þeir undir nýju nafni, [[Þýski ríkisflokkurinn]] (þ. Deutsche Staatspartei). Loks lagðist hinn nýi sameinaði flokkur niður eftir að nasistar náðu völdum í Þýskalandi árið 1933.<ref>{{Cite journal |last=Frye |first=Bruce B. |date=1963 |title=The German Democratic Party 1918-1930 |url=https://www.jstor.org/stable/445966 |journal=The Western Political Quarterly |volume=16 |issue=1 |pages=167–179 |doi=10.2307/445966 |issn=0043-4078}}</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=VISIONS OF MODERNITY American Business and the Modernization of Germany|höfundur=Mary Nolan|útgefandi=Oxford University Press|ár=1994}}</ref> Þó nokkuð var um þekkta einstaklinga úr sögu Þýskalands sem voru viðriðnir flokkinn. Þar á meðal var [[Hjalmar Schacht]] sem var seðlabankastjóri Þýskalands um tíma, [[Theodor Heuss]], sem varð seinna meir fyrsti forseti [[Vestur-Þýskaland|Vestur-Þýskalands]], og [[Max Weber]], sem er af mörgum talinn einn merkasti [[Félagsfræði|félagsfræðingur]] síns tíma.<ref>{{Cite book|title=The Weimar Republic: the crisis of classical modernity|last=Peukert|first=Detlev|last2=Deveson|first2=Richard|date=2001|publisher=Hill and Wang|isbn=978-0-8090-1556-6|edition=6. print|location=New York}} bls. 73, 245</ref><ref>Bollard, Alan: Economists At War, How a Handful og Economists Helped Win and Lose the World Wars. Oxford University Press, 2020. bls. 70 - 71.</ref> = Saga = === Aðdragandinn að stofnun DDP === Eftir seinni heimsstyrjöldina í nóvember 1918 hóf millistéttin að missa trúnna á [[Þýska keisaradæmið|þýska keisaradæminu]] og var ný ríkisstjórn kosin á þjóðþingi Þjóðverja 19. janúar [[1919]]. Í kosningunum var fullgildri sósíalískri stefnu hafnað af kjósendum. Flokkarnir sem mynduðu [[Þjóðflokkanefndina]] 1917-1918 náðu meirihluta í kosningunum. Þessir flokkar tóku sig saman og stofnuðu [[Weimar-bandalagið]] sem stuðlaði að stofnun Weimar-lýðveldisins. Weimar-bandalagið samanstóð af þremur stjórnmálaflokkum: DDP, Sósíaldemókrataflokknum (SPD) og Miðflokknum (Zentrum, DZP). Í kosningunum hlaut SPD 37,9% atkvæða, Miðflokkurinn 19,7% atkvæða og DDP hlaut 18.5% atkvæða.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity|höfundur=Peukert, Detlev J.K|bls=33}}</ref> Samsetning þessarar nýju ríkisstjórnar benti til þess að stór hluti kjósenda væru stuðningsmenn lýðræðis og frjálslyndra hugsjóna. Skýrt dæmi um það má sjá í fjölda atkvæða sem DDP fékk. DDP var nýr stjórnmálaflokkur sem hafði erft [[Framfaraflokkinn þýskalandi|Framfaraflokkinn]] (þ. Fortschrittliche Volkspartei) sem var einlægasti frjálslyndi flokkur Þýskalands á þeim tíma.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/445966.pdf?refreqid=fastly-default%3A4b100b83e1f746e718976add93cba414&ab_segments=&initiator=&acceptTC=1|titill=The German Democratic Party 1918-1930|höfundur=Bruce B. Frye|útgefandi=University of Utah on behalf of the Western Political Science Association|mánuður=Mars|ár=1963|bls=167-168}}</ref> === Stofnun DDP === Stofnun DDP má rekja aftur til blaðagreinar sem birtist í Berliner Tageblatt þann 16. nóvember 1918. Þar var uppruni flokksins boðaður. Meðal stofnenda flokksins voru [[Theodor Wolff]], [[Max Weber]], [[Friedrich Naumann]] og [[Hugo Preuß]]. Karlmennirnir sem tóku þátt í stofnun flokksins voru að meirihluta meðlimir Framfaraflokksins. Sömuleiðis gengu menn frá vinstri væng Þjóðernisflokksins (þ. Nationalliberale Partei) til liðs við flokkinn.<ref name=":0" /> DDP reyndi að vera flokkur fyrir alla þrátt fyrir að hann samanstæði næstum því eingöngu af [[Karl|karlmönnum]] úr millistéttinni. Sömuleiðis aðhylltist flokkurinn hugmyndir sem höfðuðu meira til millistéttarinnar heldur en annara. Flokkurinn fyrirleit stétta- eða kenningarlega nálgun. Hann reyndi að blanda saman nokkrum stjórnmálahefðum og heimspeki sem höfðu hver fyrir sig verið sérstök heimssýn í Þýskalandi. Sömuleiðis reyndi DDP að vera [[Frjálslyndisstefna|frjálslyndur]], [[Lýðræði|lýðræðislegur]], [[Félagshyggja|félagslegur]], [[Lýðveldi|lýðveldissinnaður]] og [[Þjóðernishyggja|þjóðernissinnaður]].<ref>{{Bókaheimild|titill=The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity|höfundur=Peukert, Detlev J.K|bls=245|útgefandi=Douglas & McIntyre Ltd.|ár=1987|ISBN=0-8090-1556-0}}</ref> Upprunaleg áætlun stofnenda DDP var að stofna millistéttarstjórnmálaflokk. Það fór þó úrskeiðis þegar [[Gustav Stresemann|Gustav Stresmann]] var neitað um forystuhlutverk innan flokksins. Það leiddi til þess að félagsleg og efnahagsleg markmið vinstri vængs flokksins rákust á við stóriðjuvæng [[Þjóðernisflokkur þýskaland|Þjóðernisflokksins]]. Stefnuskrá flokksins var ekki ítarleg. Flokkurinn bað einfaldlega millistéttina sjálfa að taka þátt í að berjast fyrir pólitískum og efnahagslegum hagsmunum sínum. DDP barðist fyrir stjórnlagaþingi, friði og reglu.<ref>{{Cite journal |last=Frye |first=Bruce B. |date=1963 |title=The German Democratic Party 1918-1930 |url=https://www.jstor.org/stable/445966 |journal=The Western Political Quarterly |volume=16 |issue=1 |pages=167–179 |doi=10.2307/445966 |issn=0043-4078}}bls. 168</ref> === Hnignun flokksins === Þann 6. júní [[1920]] voru haldnar þingkosningar sem leiddu til stórra breytinga þar sem róttækir flokkar á bæði vinstri og hægri væng jukust í fylgi. Á vinstri væng voru það flokkarnir [[Óháði Sósíaldemókrataflokkurinn]] (USPD) og [[Kommúnistaflokkur Þýskalands|Kommúnistaflokkurinn]] (KPD), og á hægri væng voru það flokkarnir [[Þýski Þjóðflokkurinn]] (DNVP) og þjóðernisfrjálslyndir í [[Þýska Alþýðuflokknum]] (DVP). Þetta leiddi til þess að Weimar-bandalagið missti meirihlutann sinn.<ref>{{Cite book|title=The Weimar Republic: the crisis of classical modernity|last=Peukert|first=Detlev|last2=Deveson|first2=Richard|date=2001|publisher=Hill and Wang|isbn=978-0-8090-1556-6|edition=6. print|location=New York}} bls. 70</ref>DDP átti í erfiðleikum með að höfða til yngri kynslóða, sem leituðu frekar til róttækari og öfgafyllri hreyfinga. Eftir því sem pólitískt landslag Weimar-lýðveldisins breyttist og varð meira skipt áttu miðjuflokkar sífellt erfiðara með að viðhalda vægi sínu gagnvart öflugum öflum á hvorum pól fyrir sig, [[Stéttarfélag|stéttafélögum]] og áhrifamiklum [[iðnrekendum]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Economics and politics of the Weimar Republic|höfundur=Theo Balderstone|ár=2002|útgefandi=Cambridge university press|bls=103|ISBN=0 521 77760 7}}</ref> <ref>{{Bókaheimild|titill=VISIONS OF MODERNITY American Business and the Modernization of Germany|höfundur=Mary Nolan|útgefandi=OXFORD UNIVERSITY PRESS|ár=1994|bls=11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.weimarer-republik.net/en/weimar-gateway/people-whos-who-of-the-weimar-republic/parties/ddp/|title=DDP / Weimarer Republik|website=www.weimarer-republik.net|access-date=2026-03-20}}</ref> Kjósendur og meðlimir DDP voru oftar en ekki „jaðarsettir“ eða í „viðkvæmri stöðu“ innan iðnaðarsamfélagsins. Þeir höfnuðu fortíðarþrá en voru á sama tíma óvissir um framtíðina og litu á nútímavæðinguna sem hugmynd sem gæti falið í sér bæði tækifæri og mikla hættu.<ref>{{Bókaheimild|titill=VISIONS OF MODERNITY American Business and the Modernization of Germany|höfundur=Mary Nolan|útgefandi=OXFORD UNIVERSITY PRESS|ár=1994|bls=9-11}}</ref> Hreyfingin sem flokkurinn tók þátt í að styðja tókst ekki til þess að leysa strúktúrvanda þýska hagkerfisins. Í stað þess að skapa stöðugleika jók hún pólitíska og félagslega krísu Weimar-lýðveldisins undir lok þriðja áratugarins. Á þeim tíma var efnahagsleg óvissa, atvinnuleysi og vaxandi átök milli stétta sífellt áþreifanlegri. Hafði það neikvæð áhrif á miðjuflokka innan stjórnmálakerfisins en einnig meðal almennings. Bitnaði það meðal annars á DDP.<ref>{{Bókaheimild|titill=VISIONS OF MODERNITY American Business and the Modernization of Germany|höfundur=Mary Nolan|útgefandi=OXFORD UNIVERSITY PRESS 1994|ár=1994|bls=11-13}}</ref> === Nýtt samstarf og nýtt nafn === Vegna örs fylgistaps neyddist DDP til þess að hefja samstarf við stjórnmálaflokkinn [[Regla ungra Þjóðverja]] (þ. ''Jungdeutscher Orden''). Hófst samband þeirra í september [[1930]]. Flokkarnir hófu samstarf til þess að reyna að styrkja stöðu sína innan pólitíska landslagsins í Weimar-lýðveldinu. Einnig til þess að ná til yngri kjósenda og viðhalda áhrifum sínum í bæði félags- og efnahagsmálum Þýskalands á þeim erfiðu tímum sem stóðu yfir. Samstarfi flokkanna var líkt við [[neyðarhjónaband]] (e. shotgun marriage) og í tengslum við það breytti flokkurinn nafni sínu yfir í Deutsche Staatspartei. Var það gert í von um að endurvekja stuðning flokksins, sýna nýja stefnu og marka tímamót í sögu flokksins í miðri pólitískri óreiðu. Þessi breyting náði þó ekki að snúa við hnignuninni. Þrátt fyrir nýtt nafn og tilraunir til endurvakningar fjaraði flokkurinn út sem sjálfstætt pólitískt afl [[1933]] þegar [[Nasismi|nasistar]] tóku við völdum í Þýskalandi.<ref>{{Bókaheimild|titill=Economics and politics of the Weimar Republic|höfundur=Theo Balderstone|bls=3|útgefandi=Cambridge university press|ár=2002}}</ref> = Ýmsir meðlimir DDP = [[Mynd:Hugo Preuß 1919 (cropped).jpg|thumb|145x145dp|Hugo Preuß]] === Hugo Preuß === [[Hugo Preuß]] (1860-1925) var lykilmaður í mótun nýja ríkisins strax eftir byltinguna 1918. Hann var frjálslyndur [[Lögfræði|lögfræðingur]] sem [[Friedrich Ebert]] fól það verkefni 15. nóvember 1918 að semja drög að nýrri [[stjórnarskrá]] Weimar-lýðveldissins. Skipun hans sýndi að nýja kerfið ætlaði að byggja á þýskri stjórnskipunarhefð. Hann vildi breyta skipulagi ríkisins (þ. Länder), meðal annars með því að skipta [[Prússland|Prússlandi]] upp og sameina smærri ríki til að styrkja miðstjórnarvaldið, en áætlunin fékkst ekki fram vegna andstöðu ríkjanna.<ref>{{Cite book|title=The Weimar Republic: the crisis of classical modernity|last=Peukert|first=Detlev|last2=Deveson|first2=Richard|date=2001|publisher=Hill and Wang|isbn=978-0-8090-1556-6|edition=6. print|location=New York}} bls 36</ref> [[Mynd:Walther Rathenau.jpg|thumb|142x142dp|Walther Rathenau]] === Walther Rathenau === [[Walther Rathenau]] (1867-1922) var einn af áhrifamestu mönnum DDP en jafnframt skotmark öfgaafla. Hann var gyðingur, menntamaður og utanríkisráðherra sem undirritaði [[Rapallo-samninginn]] við [[Sovétríkin]]. Hann var myrtur árið [[1922]] af hryðjuverkahópum af hægri vængnum sem hötuðu hann fyrir uppruna hans og pólitík. Morðið á honum leiddi til mikilla mótmæla til stuðnings lýðræðinu og staðsetningu ,,Laga um vernd lýðræðisins” (þ. Gesetz zum Schutze de Republik). Morðið á Rathenau var mikið áfall fyrir lýðveldið og varð úr því vaxandi hatur öfgahægrimanna í garð frjálslyndra leiðtoga.<ref>{{Cite book|title=The Weimar Republic: the crisis of classical modernity|last=Peukert|first=Detlev|last2=Deveson|first2=Richard|date=2001|publisher=Hill and Wang|isbn=978-0-8090-1556-6|edition=6. print|location=New York}} bls. 73</ref> [[Mynd:Hjalmar Schacht.jpg|thumb|164x164dp|Hjalmar Schacht]] === Hjalmar Schacht === [[Hjalmar Schacht]] (1877-1970) var áður í [[Ungfrjálslynda félaginu]] og tók þátt í stofnun Þýska demókrataflokksins DDP eftir stríðið til að stuðla að frjálslyndum lýðræðisgildum. Undir hans þátttöku náði DDP miklum árangri 1919, fékk 74 þingmenn og tvö ráðherraembætti, og laðaði að sér vísindamenn og borgaralegar stéttir. Schacht gegndi mikilvægu hlutverki í fjáröflun og stefnumótun fyrir flokkinn en vildi ekki sjálfur bjóða sig fram. Eftir kosningarnar 6. júní 1920 veiktist staða DDP, þeir misstu meirihluta og pólitískur óstöðugleiki í Weimar-lýðveldinu jókst.<ref>Bollard, Alan: Economists At War, How a Handful og Economists Helped Win and Lose the World Wars. Oxford University Press, 2020. bls. 70 - 71.</ref> [[Mynd:Theodor Heuss 1924.jpg|thumb|151x151dp|Theodor Heuss 1924]] === Theodor Heuss === [[Theodor Heuss]] (1884-1963), sem síðar varð fyrsti forseti Vestur-Þýskalands, reyndi að brúa bilið milli ólíkra fylkinga. Hann tók þátt í deilum um lög frá [[1926]] sem miðuðu að verndun ungs fólks gegn ósiðlegum ritum. Heuss reyndi að gera lögin ásættanleg fyrir vinstrimenn með því að segja að það væri ekki bara til félagsmálastefna fyrir launasamninga heldur líka ,,félagsmálastefna sálarinnar”. Tilraunir hans til málamiðlunar tókust ekki fullkomlega þar sem báðir aðilar (íhaldsmenn og frjálslyndir/vinstrimenn) voru ósáttir við lokaniðurstöðuna. Heuss er gott dæmi um hvernig DDP reyndi að vera ,,brú” í menningarmálum og hversu erfitt var að ná samstöðu í hinu klofna Weimar-samfélagi.<ref>{{Cite book|title=The Weimar Republic: the crisis of classical modernity|last=Peukert|first=Detlev|last2=Deveson|first2=Richard|date=2001|publisher=Hill and Wang|isbn=978-0-8090-1556-6|edition=6. print|location=New York}} bls 144</ref> [[Mynd:Max Weber in 1918.png|thumb|149x149dp|Max Weber, 1918]] === Max Weber === Þótt [[Max Weber]] (1864-1920) sé þekktastur sem félagsfræðingur var hann virkur í DDP í upphafi. Weber var svartsýnn á framtíðina og spáði því að vestræn skynsemistrú myndi leiða til stálharðrar skeljar (þ. Stahlhartes Gehäuse) [[Skrifræði|skrifræðis]] og [[Þrælahald|ánauðar]]. Hann talaði um töfratæmingu veraldarinnar (þ. Entzauberung der Welt) þar sem vísindi og rökfræði kæmu í stað dulspeki.<ref>{{Cite book|title=The Weimar Republic: the crisis of classical modernity|last=Peukert|first=Detlev|last2=Deveson|first2=Richard|date=2001|publisher=Hill and Wang|isbn=978-0-8090-1556-6|edition=6. print|location=New York}} bls. 186</ref> Samkvæmt Weber tókst Weimar-lýðveldinu aldrei að skapa sér lögmæti í augum almennings, hvorki á hefðbundinn, rökréttan né karismatískan hátt.<ref>{{Cite book|title=The Weimar Republic: the crisis of classical modernity|last=Peukert|first=Detlev|last2=Deveson|first2=Richard|date=2001|publisher=Hill and Wang|isbn=978-0-8090-1556-6|edition=6. print|location=New York}} bls. 217</ref> === Fredrich Meinecke === [[Fredrich Meinecke]] (1862-1954) var sagnfræðingur sem studdi lýðveldið sem svokallaður ,,lýðveldissinni af skynsemi” (þ. Vernunftrepublikaner). Hann studdi lýðræðislegar umbætur og endurnýjun frjálslyndisstefnu, ásamt mönnum á borð við Max Weber, þar sem hann taldi það einu leiðina til að tryggja innri einingu þýsku þjóðarinnar eftir ósigurinn í fyrri heimsstyrjöldinni. Í riti sínu Idee der Staatsräson ([[1924]]) rýndi hann í hugtakið ríkishagmunir og varaði við öfgafullri valdapólitík. Hann taldi nauðsynlegt að ríkið reyndi að samræma andstæðar kröfur siðræðis og valdapólitíkur.<ref>{{Cite web|url=https://www.age-of-the-sage.org/history/historian/Friedrich_Meinecke.html|title=Friedrich Meinecke Cosmopolitanism and the National State|website=www.age-of-the-sage.org|access-date=2026-03-20}}</ref>Meinecke varð síðar vitni að hruni lýðveldisins og uppgangi nasismans sem hann kallaði ,,hina þýsku hörmung” (þ. German catastrophe).<ref>{{Cite book|title=The Weimar Republic: the crisis of classical modernity|last=Peukert|first=Detlev|last2=Deveson|first2=Richard|date=2001|publisher=Hill and Wang|isbn=978-0-8090-1556-6|edition=6. print|location=New York}} bls. 245</ref> = Úrslit kosninga = {| class="wikitable" |- ! Kosningaár ! Atkvæði ! % ! Þingsæti ! +/– |- | [[1919 German federal election|1919]] | 5,641,825 | 18.6 (3. sæti) | {{composition bar|75|423|hex={{party color|German Democratic Party}}}} | Nýr flokkur |- | [[1920 German federal election|1920]] | 2,333,741 | 8.3 (6. sæti) | {{composition bar|39|459|hex={{party color|German Democratic Party}}}} | {{decrease}} 36 |- | [[May 1924 German federal election|Maí 1924]] | 1,655,129 | 5.7 (7. sæti) | {{composition bar|28|472|hex={{party color|German Democratic Party}}}} | {{decrease}} 11 |- | [[December 1924 German federal election|Desember 1924]] | 1,919,829 | 6.3 (6. sæti) | {{composition bar|32|493|hex={{party color|German Democratic Party}}}} | {{increase}} 4 |- | [[1928 German federal election|1928]] | 1,479,374 | 4.8 (6. sæti) | {{composition bar|25|491|hex={{party color|German Democratic Party}}}} | {{decrease}} 7 |- | [[1930 German federal election|1930]] | 1,322,034 | 3.8 (8. sæti) | {{composition bar|20|577|hex={{party color|German State Party}}}} | {{decrease}} 5 |- | [[July 1932 German federal election|Júlí 1932]] | 371,800 | 1.0 (8. sæti) | {{composition bar|4|608|hex={{party color|German State Party}}}} | {{decrease}} 16 |- | [[November 1932 German federal election|Nóvember 1932]] | 336,447 | 1.0 (9. sæti) | {{composition bar|2|584|hex={{party color|German State Party}}}} | {{decrease}} 2 |- | [[1933 German federal election|1933]] | 334,242 | 0.9 (9. sæti) | {{composition bar|5|647|hex={{party color|German State Party}}}} | {{increase}} 3 |} == Formenn DDP og DStP == {| class="wikitable" |- ! Ár ! Flokkur ! Formaður |- | 1919 | DDP | [[Friedrich Naumann]] |- | 1919–1924 | DDP | [[Carl Wilhelm Petersen]] |- | 1924–1930 | DDP | [[Erich Koch-Weser]] |- | 1930–1933 | DStP | [[Hermann Dietrich]] |} = Heimildir = <references /> nhjmlgfk0d528xbpuc3wm7kk7sawnl9 1959212 1959211 2026-04-08T10:47:59Z Heikir7 104127 1959212 wikitext text/x-wiki == Þýski Demókrataflokkurinn (DDP) == {{Stjórnmálaflokkur | flokksnafn_íslenska = Þýski Demókrataflokkurinn | mynd = ............................................................................ | flokksnafn_formlegt = Die Deutsche Demokratische Partei | stofnár = 20. nóvember 1918 | lagt niður = 1930 | einkennislitur = {{color box|#000000|border=darkgray}} [[Svartur]] {{color box|#FF0000|border=darkgray}} [[Rauður]] {{color box|#FFCC00|border=darkgray}} [[Gylltur (color)|Gylltur]] | gekk í = Þýska ríkisflokkinn (þ.Deutsche Staatspartei, DStP) | hugmyndafræði = Frjálslindur miðjuflokkur }} Þýski demókrataflokkurinn (þ. Deutsche Demokratische Partei, DDP) var frjálslyndur stjórnmálaflokkur sem stóð fyrir miðju eða rétt vinstra megin við miðjuna á hinum pólitíska skala og tók stóran þátt í uppbyggingu hins nýja lýðveldis í [[Þýskaland|Þýskalandi]] eftir lok [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar.]] Flokkurinn var stofnaður í nóvember [[1918]] af fyrrum meðlimum [[Framfaraflokksins]] og mönnum af vinstri væng [[Þjóðernisflokksins]] (þ. Nationalliberale Partei). Eftir stofnun naut flokkurinn þó nokkurn stuðning, einna helst hjá millistéttinni og var flokkurinn partur af hinu svokallaða Weimar-bandalagi ásamt [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|Sósíaldemókrataflokknum]] (SPD) og [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Miðflokknum]] (Zentrum) sem var við völd frá 1919-1920.<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang,</ref><ref>{{Cite journal |last=Frye |first=Bruce B. |date=1963 |title=The German Democratic Party 1918-1930 |url=https://www.jstor.org/stable/445966 |journal=The Western Political Quarterly |volume=16 |issue=1 |pages=167–179 |doi=10.2307/445966 |issn=0043-4078}}</ref> Staða hans veiktist þó eftir sem leið á tíma [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]]. Aukin skautun í þýsku samfélagi spilaði þar stórt stef í því að miðjuflokkar fengu minna fylgi og kjósendur kusu frekar flokka sem voru á öðrum hvorum jaðrinum og þá einna helst ungir kjósendur. Eftir að fylgi flokksins fór að dvína fór flokkurinn að leita nýrra leiða til að viðhalda pólitískri tilvist sinni. Árið [[1930]] sameinaðist flokkurinn öðrum flokki, [[Reglu ungra Þjóðverja]], og sameinuðust þeir undir nýju nafni, [[Þýski ríkisflokkurinn]] (þ. Deutsche Staatspartei). Loks lagðist hinn nýi sameinaði flokkur niður eftir að nasistar náðu völdum í Þýskalandi árið 1933.<ref>{{Cite journal |last=Frye |first=Bruce B. |date=1963 |title=The German Democratic Party 1918-1930 |url=https://www.jstor.org/stable/445966 |journal=The Western Political Quarterly |volume=16 |issue=1 |pages=167–179 |doi=10.2307/445966 |issn=0043-4078}}</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=VISIONS OF MODERNITY American Business and the Modernization of Germany|höfundur=Mary Nolan|útgefandi=Oxford University Press|ár=1994}}</ref> Þó nokkuð var um þekkta einstaklinga úr sögu Þýskalands sem voru viðriðnir flokkinn. Þar á meðal var [[Hjalmar Schacht]] sem var seðlabankastjóri Þýskalands um tíma, [[Theodor Heuss]], sem varð seinna meir fyrsti forseti [[Vestur-Þýskaland|Vestur-Þýskalands]], og [[Max Weber]], sem er af mörgum talinn einn merkasti [[Félagsfræði|félagsfræðingur]] síns tíma.<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang, bls. 73, 245</ref><ref>Bollard, Alan: Economists At War, How a Handful og Economists Helped Win and Lose the World Wars. Oxford University Press, 2020. bls. 70 - 71.</ref> = Saga = === Aðdragandinn að stofnun DDP === Eftir seinni heimsstyrjöldina í nóvember 1918 hóf millistéttin að missa trúnna á [[Þýska keisaradæmið|þýska keisaradæminu]] og var ný ríkisstjórn kosin á þjóðþingi Þjóðverja 19. janúar [[1919]]. Í kosningunum var fullgildri sósíalískri stefnu hafnað af kjósendum. Flokkarnir sem mynduðu [[Þjóðflokkanefndina]] 1917-1918 náðu meirihluta í kosningunum. Þessir flokkar tóku sig saman og stofnuðu [[Weimar-bandalagið]] sem stuðlaði að stofnun Weimar-lýðveldisins. Weimar-bandalagið samanstóð af þremur stjórnmálaflokkum: DDP, Sósíaldemókrataflokknum (SPD) og Miðflokknum (Zentrum, DZP). Í kosningunum hlaut SPD 37,9% atkvæða, Miðflokkurinn 19,7% atkvæða og DDP hlaut 18.5% atkvæða.<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang, bls. 33.</ref> Samsetning þessarar nýju ríkisstjórnar benti til þess að stór hluti kjósenda væru stuðningsmenn lýðræðis og frjálslyndra hugsjóna. Skýrt dæmi um það má sjá í fjölda atkvæða sem DDP fékk. DDP var nýr stjórnmálaflokkur sem hafði erft [[Framfaraflokkinn þýskalandi|Framfaraflokkinn]] (þ. Fortschrittliche Volkspartei) sem var einlægasti frjálslyndi flokkur Þýskalands á þeim tíma.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/445966.pdf?refreqid=fastly-default%3A4b100b83e1f746e718976add93cba414&ab_segments=&initiator=&acceptTC=1|titill=The German Democratic Party 1918-1930|höfundur=Bruce B. Frye|útgefandi=University of Utah on behalf of the Western Political Science Association|mánuður=Mars|ár=1963|bls=167-168}}</ref> === Stofnun DDP === Stofnun DDP má rekja aftur til blaðagreinar sem birtist í Berliner Tageblatt þann 16. nóvember 1918. Þar var uppruni flokksins boðaður. Meðal stofnenda flokksins voru [[Theodor Wolff]], [[Max Weber]], [[Friedrich Naumann]] og [[Hugo Preuß]]. Karlmennirnir sem tóku þátt í stofnun flokksins voru að meirihluta meðlimir Framfaraflokksins. Sömuleiðis gengu menn frá vinstri væng Þjóðernisflokksins (þ. Nationalliberale Partei) til liðs við flokkinn.<ref name=":0" /> DDP reyndi að vera flokkur fyrir alla þrátt fyrir að hann samanstæði næstum því eingöngu af [[Karl|karlmönnum]] úr millistéttinni. Sömuleiðis aðhylltist flokkurinn hugmyndir sem höfðuðu meira til millistéttarinnar heldur en annara. Flokkurinn fyrirleit stétta- eða kenningarlega nálgun. Hann reyndi að blanda saman nokkrum stjórnmálahefðum og heimspeki sem höfðu hver fyrir sig verið sérstök heimssýn í Þýskalandi. Sömuleiðis reyndi DDP að vera [[Frjálslyndisstefna|frjálslyndur]], [[Lýðræði|lýðræðislegur]], [[Félagshyggja|félagslegur]], [[Lýðveldi|lýðveldissinnaður]] og [[Þjóðernishyggja|þjóðernissinnaður]].<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang, bls. 245</ref> Upprunaleg áætlun stofnenda DDP var að stofna millistéttarstjórnmálaflokk. Það fór þó úrskeiðis þegar [[Gustav Stresemann|Gustav Stresmann]] var neitað um forystuhlutverk innan flokksins. Það leiddi til þess að félagsleg og efnahagsleg markmið vinstri vængs flokksins rákust á við stóriðjuvæng [[Þjóðernisflokkur þýskaland|Þjóðernisflokksins]]. Stefnuskrá flokksins var ekki ítarleg. Flokkurinn bað einfaldlega millistéttina sjálfa að taka þátt í að berjast fyrir pólitískum og efnahagslegum hagsmunum sínum. DDP barðist fyrir stjórnlagaþingi, friði og reglu.<ref>{{Cite journal |last=Frye |first=Bruce B. |date=1963 |title=The German Democratic Party 1918-1930 |url=https://www.jstor.org/stable/445966 |journal=The Western Political Quarterly |volume=16 |issue=1 |pages=167–179 |doi=10.2307/445966 |issn=0043-4078}}bls. 168</ref> === Hnignun flokksins === Þann 6. júní [[1920]] voru haldnar þingkosningar sem leiddu til stórra breytinga þar sem róttækir flokkar á bæði vinstri og hægri væng jukust í fylgi. Á vinstri væng voru það flokkarnir [[Óháði Sósíaldemókrataflokkurinn]] (USPD) og [[Kommúnistaflokkur Þýskalands|Kommúnistaflokkurinn]] (KPD), og á hægri væng voru það flokkarnir [[Þýski Þjóðflokkurinn]] (DNVP) og þjóðernisfrjálslyndir í [[Þýska Alþýðuflokknum]] (DVP). Þetta leiddi til þess að Weimar-bandalagið missti meirihlutann sinn.<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang, bls. 70</ref>DDP átti í erfiðleikum með að höfða til yngri kynslóða, sem leituðu frekar til róttækari og öfgafyllri hreyfinga. Eftir því sem pólitískt landslag Weimar-lýðveldisins breyttist og varð meira skipt áttu miðjuflokkar sífellt erfiðara með að viðhalda vægi sínu gagnvart öflugum öflum á hvorum pól fyrir sig, [[Stéttarfélag|stéttafélögum]] og áhrifamiklum [[iðnrekendum]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Economics and politics of the Weimar Republic|höfundur=Theo Balderstone|ár=2002|útgefandi=Cambridge university press|bls=103|ISBN=0 521 77760 7}}</ref> <ref>{{Bókaheimild|titill=VISIONS OF MODERNITY American Business and the Modernization of Germany|höfundur=Mary Nolan|útgefandi=OXFORD UNIVERSITY PRESS|ár=1994|bls=11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.weimarer-republik.net/en/weimar-gateway/people-whos-who-of-the-weimar-republic/parties/ddp/|title=DDP / Weimarer Republik|website=www.weimarer-republik.net|access-date=2026-03-20}}</ref> Kjósendur og meðlimir DDP voru oftar en ekki „jaðarsettir“ eða í „viðkvæmri stöðu“ innan iðnaðarsamfélagsins. Þeir höfnuðu fortíðarþrá en voru á sama tíma óvissir um framtíðina og litu á nútímavæðinguna sem hugmynd sem gæti falið í sér bæði tækifæri og mikla hættu.<ref>{{Bókaheimild|titill=VISIONS OF MODERNITY American Business and the Modernization of Germany|höfundur=Mary Nolan|útgefandi=OXFORD UNIVERSITY PRESS|ár=1994|bls=9-11}}</ref> Hreyfingin sem flokkurinn tók þátt í að styðja tókst ekki til þess að leysa strúktúrvanda þýska hagkerfisins. Í stað þess að skapa stöðugleika jók hún pólitíska og félagslega krísu Weimar-lýðveldisins undir lok þriðja áratugarins. Á þeim tíma var efnahagsleg óvissa, atvinnuleysi og vaxandi átök milli stétta sífellt áþreifanlegri. Hafði það neikvæð áhrif á miðjuflokka innan stjórnmálakerfisins en einnig meðal almennings. Bitnaði það meðal annars á DDP.<ref>{{Bókaheimild|titill=VISIONS OF MODERNITY American Business and the Modernization of Germany|höfundur=Mary Nolan|útgefandi=OXFORD UNIVERSITY PRESS 1994|ár=1994|bls=11-13}}</ref> === Nýtt samstarf og nýtt nafn === Vegna örs fylgistaps neyddist DDP til þess að hefja samstarf við stjórnmálaflokkinn [[Regla ungra Þjóðverja]] (þ. ''Jungdeutscher Orden''). Hófst samband þeirra í september [[1930]]. Flokkarnir hófu samstarf til þess að reyna að styrkja stöðu sína innan pólitíska landslagsins í Weimar-lýðveldinu. Einnig til þess að ná til yngri kjósenda og viðhalda áhrifum sínum í bæði félags- og efnahagsmálum Þýskalands á þeim erfiðu tímum sem stóðu yfir. Samstarfi flokkanna var líkt við [[neyðarhjónaband]] (e. shotgun marriage) og í tengslum við það breytti flokkurinn nafni sínu yfir í Deutsche Staatspartei. Var það gert í von um að endurvekja stuðning flokksins, sýna nýja stefnu og marka tímamót í sögu flokksins í miðri pólitískri óreiðu. Þessi breyting náði þó ekki að snúa við hnignuninni. Þrátt fyrir nýtt nafn og tilraunir til endurvakningar fjaraði flokkurinn út sem sjálfstætt pólitískt afl [[1933]] þegar [[Nasismi|nasistar]] tóku við völdum í Þýskalandi.<ref>{{Bókaheimild|titill=Economics and politics of the Weimar Republic|höfundur=Theo Balderstone|bls=3|útgefandi=Cambridge university press|ár=2002}}</ref> = Ýmsir meðlimir DDP = [[Mynd:Hugo Preuß 1919 (cropped).jpg|thumb|145x145dp|Hugo Preuß]] === Hugo Preuß === [[Hugo Preuß]] (1860-1925) var lykilmaður í mótun nýja ríkisins strax eftir byltinguna 1918. Hann var frjálslyndur [[Lögfræði|lögfræðingur]] sem [[Friedrich Ebert]] fól það verkefni 15. nóvember 1918 að semja drög að nýrri [[stjórnarskrá]] Weimar-lýðveldissins. Skipun hans sýndi að nýja kerfið ætlaði að byggja á þýskri stjórnskipunarhefð. Hann vildi breyta skipulagi ríkisins (þ. Länder), meðal annars með því að skipta [[Prússland|Prússlandi]] upp og sameina smærri ríki til að styrkja miðstjórnarvaldið, en áætlunin fékkst ekki fram vegna andstöðu ríkjanna.<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang, bls 36</ref> [[Mynd:Walther Rathenau.jpg|thumb|142x142dp|Walther Rathenau]] === Walther Rathenau === [[Walther Rathenau]] (1867-1922) var einn af áhrifamestu mönnum DDP en jafnframt skotmark öfgaafla. Hann var gyðingur, menntamaður og utanríkisráðherra sem undirritaði [[Rapallo-samninginn]] við [[Sovétríkin]]. Hann var myrtur árið [[1922]] af hryðjuverkahópum af hægri vængnum sem hötuðu hann fyrir uppruna hans og pólitík. Morðið á honum leiddi til mikilla mótmæla til stuðnings lýðræðinu og staðsetningu ,,Laga um vernd lýðræðisins” (þ. Gesetz zum Schutze de Republik). Morðið á Rathenau var mikið áfall fyrir lýðveldið og varð úr því vaxandi hatur öfgahægrimanna í garð frjálslyndra leiðtoga.<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang, bls. 73</ref> [[Mynd:Hjalmar Schacht.jpg|thumb|164x164dp|Hjalmar Schacht]] === Hjalmar Schacht === [[Hjalmar Schacht]] (1877-1970) var áður í [[Ungfrjálslynda félaginu]] og tók þátt í stofnun Þýska demókrataflokksins DDP eftir stríðið til að stuðla að frjálslyndum lýðræðisgildum. Undir hans þátttöku náði DDP miklum árangri 1919, fékk 74 þingmenn og tvö ráðherraembætti, og laðaði að sér vísindamenn og borgaralegar stéttir. Schacht gegndi mikilvægu hlutverki í fjáröflun og stefnumótun fyrir flokkinn en vildi ekki sjálfur bjóða sig fram. Eftir kosningarnar 6. júní 1920 veiktist staða DDP, þeir misstu meirihluta og pólitískur óstöðugleiki í Weimar-lýðveldinu jókst.<ref>Bollard, Alan: Economists At War, How a Handful og Economists Helped Win and Lose the World Wars. Oxford University Press, 2020. bls. 70 - 71.</ref> [[Mynd:Theodor Heuss 1924.jpg|thumb|151x151dp|Theodor Heuss 1924]] === Theodor Heuss === [[Theodor Heuss]] (1884-1963), sem síðar varð fyrsti forseti Vestur-Þýskalands, reyndi að brúa bilið milli ólíkra fylkinga. Hann tók þátt í deilum um lög frá [[1926]] sem miðuðu að verndun ungs fólks gegn ósiðlegum ritum. Heuss reyndi að gera lögin ásættanleg fyrir vinstrimenn með því að segja að það væri ekki bara til félagsmálastefna fyrir launasamninga heldur líka ,,félagsmálastefna sálarinnar”. Tilraunir hans til málamiðlunar tókust ekki fullkomlega þar sem báðir aðilar (íhaldsmenn og frjálslyndir/vinstrimenn) voru ósáttir við lokaniðurstöðuna. Heuss er gott dæmi um hvernig DDP reyndi að vera ,,brú” í menningarmálum og hversu erfitt var að ná samstöðu í hinu klofna Weimar-samfélagi.<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang, bls 144</ref> [[Mynd:Max Weber in 1918.png|thumb|149x149dp|Max Weber, 1918]] === Max Weber === Þótt [[Max Weber]] (1864-1920) sé þekktastur sem félagsfræðingur var hann virkur í DDP í upphafi. Weber var svartsýnn á framtíðina og spáði því að vestræn skynsemistrú myndi leiða til stálharðrar skeljar (þ. Stahlhartes Gehäuse) [[Skrifræði|skrifræðis]] og [[Þrælahald|ánauðar]]. Hann talaði um töfratæmingu veraldarinnar (þ. Entzauberung der Welt) þar sem vísindi og rökfræði kæmu í stað dulspeki.<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang, bls. 186</ref> Samkvæmt Weber tókst Weimar-lýðveldinu aldrei að skapa sér lögmæti í augum almennings, hvorki á hefðbundinn, rökréttan né karismatískan hátt.<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang, bls. 217</ref> === Fredrich Meinecke === [[Fredrich Meinecke]] (1862-1954) var sagnfræðingur sem studdi lýðveldið sem svokallaður ,,lýðveldissinni af skynsemi” (þ. Vernunftrepublikaner). Hann studdi lýðræðislegar umbætur og endurnýjun frjálslyndisstefnu, ásamt mönnum á borð við Max Weber, þar sem hann taldi það einu leiðina til að tryggja innri einingu þýsku þjóðarinnar eftir ósigurinn í fyrri heimsstyrjöldinni. Í riti sínu Idee der Staatsräson ([[1924]]) rýndi hann í hugtakið ríkishagmunir og varaði við öfgafullri valdapólitík. Hann taldi nauðsynlegt að ríkið reyndi að samræma andstæðar kröfur siðræðis og valdapólitíkur.<ref>{{Cite web|url=https://www.age-of-the-sage.org/history/historian/Friedrich_Meinecke.html|title=Friedrich Meinecke Cosmopolitanism and the National State|website=www.age-of-the-sage.org|access-date=2026-03-20}}</ref>Meinecke varð síðar vitni að hruni lýðveldisins og uppgangi nasismans sem hann kallaði ,,hina þýsku hörmung” (þ. German catastrophe).<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang, bls. 245</ref> = Úrslit kosninga = {| class="wikitable" |- ! Kosningaár ! Atkvæði ! % ! Þingsæti ! +/– |- | [[1919 German federal election|1919]] | 5,641,825 | 18.6 (3. sæti) | {{composition bar|75|423|hex={{party color|German Democratic Party}}}} | Nýr flokkur |- | [[1920 German federal election|1920]] | 2,333,741 | 8.3 (6. sæti) | {{composition bar|39|459|hex={{party color|German Democratic Party}}}} | {{decrease}} 36 |- | [[May 1924 German federal election|Maí 1924]] | 1,655,129 | 5.7 (7. sæti) | {{composition bar|28|472|hex={{party color|German Democratic Party}}}} | {{decrease}} 11 |- | [[December 1924 German federal election|Desember 1924]] | 1,919,829 | 6.3 (6. sæti) | {{composition bar|32|493|hex={{party color|German Democratic Party}}}} | {{increase}} 4 |- | [[1928 German federal election|1928]] | 1,479,374 | 4.8 (6. sæti) | {{composition bar|25|491|hex={{party color|German Democratic Party}}}} | {{decrease}} 7 |- | [[1930 German federal election|1930]] | 1,322,034 | 3.8 (8. sæti) | {{composition bar|20|577|hex={{party color|German State Party}}}} | {{decrease}} 5 |- | [[July 1932 German federal election|Júlí 1932]] | 371,800 | 1.0 (8. sæti) | {{composition bar|4|608|hex={{party color|German State Party}}}} | {{decrease}} 16 |- | [[November 1932 German federal election|Nóvember 1932]] | 336,447 | 1.0 (9. sæti) | {{composition bar|2|584|hex={{party color|German State Party}}}} | {{decrease}} 2 |- | [[1933 German federal election|1933]] | 334,242 | 0.9 (9. sæti) | {{composition bar|5|647|hex={{party color|German State Party}}}} | {{increase}} 3 |} == Formenn DDP og DStP == {| class="wikitable" |- ! Ár ! Flokkur ! Formaður |- | 1919 | DDP | [[Friedrich Naumann]] |- | 1919–1924 | DDP | [[Carl Wilhelm Petersen]] |- | 1924–1930 | DDP | [[Erich Koch-Weser]] |- | 1930–1933 | DStP | [[Hermann Dietrich]] |} = Heimildir = <references /> stce5ja6y5g0zwalnrs5416uo5km6vd 1959225 1959212 2026-04-08T11:50:21Z Heikir7 104127 /* Heimildir */ 1959225 wikitext text/x-wiki == Þýski Demókrataflokkurinn (DDP) == {{Stjórnmálaflokkur | flokksnafn_íslenska = Þýski Demókrataflokkurinn | mynd = ............................................................................ | flokksnafn_formlegt = Die Deutsche Demokratische Partei | stofnár = 20. nóvember 1918 | lagt niður = 1930 | einkennislitur = {{color box|#000000|border=darkgray}} [[Svartur]] {{color box|#FF0000|border=darkgray}} [[Rauður]] {{color box|#FFCC00|border=darkgray}} [[Gylltur (color)|Gylltur]] | gekk í = Þýska ríkisflokkinn (þ.Deutsche Staatspartei, DStP) | hugmyndafræði = Frjálslindur miðjuflokkur }} Þýski demókrataflokkurinn (þ. Deutsche Demokratische Partei, DDP) var frjálslyndur stjórnmálaflokkur sem stóð fyrir miðju eða rétt vinstra megin við miðjuna á hinum pólitíska skala og tók stóran þátt í uppbyggingu hins nýja lýðveldis í [[Þýskaland|Þýskalandi]] eftir lok [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar.]] Flokkurinn var stofnaður í nóvember [[1918]] af fyrrum meðlimum [[Framfaraflokksins]] og mönnum af vinstri væng [[Þjóðernisflokksins]] (þ. Nationalliberale Partei). Eftir stofnun naut flokkurinn þó nokkurn stuðning, einna helst hjá millistéttinni og var flokkurinn partur af hinu svokallaða Weimar-bandalagi ásamt [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|Sósíaldemókrataflokknum]] (SPD) og [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Miðflokknum]] (Zentrum) sem var við völd frá 1919-1920.<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang,</ref><ref>{{Cite journal |last=Frye |first=Bruce B. |date=1963 |title=The German Democratic Party 1918-1930 |url=https://www.jstor.org/stable/445966 |journal=The Western Political Quarterly |volume=16 |issue=1 |pages=167–179 |doi=10.2307/445966 |issn=0043-4078}}</ref> Staða hans veiktist þó eftir sem leið á tíma [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]]. Aukin skautun í þýsku samfélagi spilaði þar stórt stef í því að miðjuflokkar fengu minna fylgi og kjósendur kusu frekar flokka sem voru á öðrum hvorum jaðrinum og þá einna helst ungir kjósendur. Eftir að fylgi flokksins fór að dvína fór flokkurinn að leita nýrra leiða til að viðhalda pólitískri tilvist sinni. Árið [[1930]] sameinaðist flokkurinn öðrum flokki, [[Reglu ungra Þjóðverja]], og sameinuðust þeir undir nýju nafni, [[Þýski ríkisflokkurinn]] (þ. Deutsche Staatspartei). Loks lagðist hinn nýi sameinaði flokkur niður eftir að nasistar náðu völdum í Þýskalandi árið 1933.<ref>{{Cite journal |last=Frye |first=Bruce B. |date=1963 |title=The German Democratic Party 1918-1930 |url=https://www.jstor.org/stable/445966 |journal=The Western Political Quarterly |volume=16 |issue=1 |pages=167–179 |doi=10.2307/445966 |issn=0043-4078}}</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Visions of Modernity: American Business and the Modernization of Germany|höfundur=Mary Nolan|útgefandi=Oxford University Press|ár=1994}}</ref> Þó nokkuð var um þekkta einstaklinga úr sögu Þýskalands sem voru viðriðnir flokkinn. Þar á meðal var [[Hjalmar Schacht]] sem var seðlabankastjóri Þýskalands um tíma, [[Theodor Heuss]], sem varð seinna meir fyrsti forseti [[Vestur-Þýskaland|Vestur-Þýskalands]], og [[Max Weber]], sem er af mörgum talinn einn merkasti [[Félagsfræði|félagsfræðingur]] síns tíma.<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang, bls. 73, 245</ref><ref>Bollard, Alan: Economists At War, How a Handful og Economists Helped Win and Lose the World Wars. Oxford University Press, 2020. bls. 70 - 71.</ref> = Saga = === Aðdragandinn að stofnun DDP === Eftir seinni heimsstyrjöldina í nóvember 1918 hóf millistéttin að missa trúnna á [[Þýska keisaradæmið|þýska keisaradæminu]] og var ný ríkisstjórn kosin á þjóðþingi Þjóðverja 19. janúar [[1919]]. Í kosningunum var fullgildri sósíalískri stefnu hafnað af kjósendum. Flokkarnir sem mynduðu [[Þjóðflokkanefndina]] 1917-1918 náðu meirihluta í kosningunum. Þessir flokkar tóku sig saman og stofnuðu [[Weimar-bandalagið]] sem stuðlaði að stofnun Weimar-lýðveldisins. Weimar-bandalagið samanstóð af þremur stjórnmálaflokkum: DDP, Sósíaldemókrataflokknum (SPD) og Miðflokknum (Zentrum, DZP). Í kosningunum hlaut SPD 37,9% atkvæða, Miðflokkurinn 19,7% atkvæða og DDP hlaut 18.5% atkvæða.<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang, bls. 33.</ref> Samsetning þessarar nýju ríkisstjórnar benti til þess að stór hluti kjósenda væru stuðningsmenn lýðræðis og frjálslyndra hugsjóna. Skýrt dæmi um það má sjá í fjölda atkvæða sem DDP fékk. DDP var nýr stjórnmálaflokkur sem hafði erft [[Framfaraflokkinn þýskalandi|Framfaraflokkinn]] (þ. Fortschrittliche Volkspartei) sem var einlægasti frjálslyndi flokkur Þýskalands á þeim tíma.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/445966.pdf?refreqid=fastly-default%3A4b100b83e1f746e718976add93cba414&ab_segments=&initiator=&acceptTC=1|titill=The German Democratic Party 1918-1930|höfundur=Bruce B. Frye|útgefandi=University of Utah on behalf of the Western Political Science Association|mánuður=Mars|ár=1963|bls=167-168}}</ref> === Stofnun DDP === Stofnun DDP má rekja aftur til blaðagreinar sem birtist í Berliner Tageblatt þann 16. nóvember 1918. Þar var uppruni flokksins boðaður. Meðal stofnenda flokksins voru [[Theodor Wolff]], [[Max Weber]], [[Friedrich Naumann]] og [[Hugo Preuß]]. Karlmennirnir sem tóku þátt í stofnun flokksins voru að meirihluta meðlimir Framfaraflokksins. Sömuleiðis gengu menn frá vinstri væng Þjóðernisflokksins (þ. Nationalliberale Partei) til liðs við flokkinn.<ref name=":0" /> DDP reyndi að vera flokkur fyrir alla þrátt fyrir að hann samanstæði næstum því eingöngu af [[Karl|karlmönnum]] úr millistéttinni. Sömuleiðis aðhylltist flokkurinn hugmyndir sem höfðuðu meira til millistéttarinnar heldur en annara. Flokkurinn fyrirleit stétta- eða kenningarlega nálgun. Hann reyndi að blanda saman nokkrum stjórnmálahefðum og heimspeki sem höfðu hver fyrir sig verið sérstök heimssýn í Þýskalandi. Sömuleiðis reyndi DDP að vera [[Frjálslyndisstefna|frjálslyndur]], [[Lýðræði|lýðræðislegur]], [[Félagshyggja|félagslegur]], [[Lýðveldi|lýðveldissinnaður]] og [[Þjóðernishyggja|þjóðernissinnaður]].<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang, bls. 245</ref> Upprunaleg áætlun stofnenda DDP var að stofna millistéttarstjórnmálaflokk. Það fór þó úrskeiðis þegar [[Gustav Stresemann|Gustav Stresmann]] var neitað um forystuhlutverk innan flokksins. Það leiddi til þess að félagsleg og efnahagsleg markmið vinstri vængs flokksins rákust á við stóriðjuvæng [[Þjóðernisflokkur þýskaland|Þjóðernisflokksins]]. Stefnuskrá flokksins var ekki ítarleg. Flokkurinn bað einfaldlega millistéttina sjálfa að taka þátt í að berjast fyrir pólitískum og efnahagslegum hagsmunum sínum. DDP barðist fyrir stjórnlagaþingi, friði og reglu.<ref>{{Cite journal |last=Frye |first=Bruce B. |date=1963 |title=The German Democratic Party 1918-1930 |url=https://www.jstor.org/stable/445966 |journal=The Western Political Quarterly |volume=16 |issue=1 |pages=167–179 |doi=10.2307/445966 |issn=0043-4078}}bls. 168</ref> === Hnignun flokksins === Þann 6. júní [[1920]] voru haldnar þingkosningar sem leiddu til stórra breytinga þar sem róttækir flokkar á bæði vinstri og hægri væng jukust í fylgi. Á vinstri væng voru það flokkarnir [[Óháði Sósíaldemókrataflokkurinn]] (USPD) og [[Kommúnistaflokkur Þýskalands|Kommúnistaflokkurinn]] (KPD), og á hægri væng voru það flokkarnir [[Þýski Þjóðflokkurinn]] (DNVP) og þjóðernisfrjálslyndir í [[Þýska Alþýðuflokknum]] (DVP). Þetta leiddi til þess að Weimar-bandalagið missti meirihlutann sinn.<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang, bls. 70</ref>DDP átti í erfiðleikum með að höfða til yngri kynslóða, sem leituðu frekar til róttækari og öfgafyllri hreyfinga. Eftir því sem pólitískt landslag Weimar-lýðveldisins breyttist og varð meira skipt áttu miðjuflokkar sífellt erfiðara með að viðhalda vægi sínu gagnvart öflugum öflum á hvorum pól fyrir sig, [[Stéttarfélag|stéttafélögum]] og áhrifamiklum [[iðnrekendum]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Economics and politics of the Weimar Republic|höfundur=Theo Balderstone|ár=2002|útgefandi=Cambridge university press|bls=103|ISBN=0 521 77760 7}}</ref> <ref>{{Bókaheimild|titill=Visions of Modernity: American Business and the Modernization of Germany|höfundur=Mary Nolan|útgefandi=Oxford University Press|ár=1994|bls=11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.weimarer-republik.net/en/weimar-gateway/people-whos-who-of-the-weimar-republic/parties/ddp/|title=DDP / Weimarer Republik|website=www.weimarer-republik.net|access-date=2026-03-20}}</ref> Kjósendur og meðlimir DDP voru oftar en ekki „jaðarsettir“ eða í „viðkvæmri stöðu“ innan iðnaðarsamfélagsins. Þeir höfnuðu fortíðarþrá en voru á sama tíma óvissir um framtíðina og litu á nútímavæðinguna sem hugmynd sem gæti falið í sér bæði tækifæri og mikla hættu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Visions of Modernity: American Business and the Modernization of Germany|höfundur=Mary Nolan|útgefandi=OXFORD UNIVERSITY PRESS|ár=1994|bls=9-11}}</ref> Hreyfingin sem flokkurinn tók þátt í að styðja tókst ekki til þess að leysa strúktúrvanda þýska hagkerfisins. Í stað þess að skapa stöðugleika jók hún pólitíska og félagslega krísu Weimar-lýðveldisins undir lok þriðja áratugarins. Á þeim tíma var efnahagsleg óvissa, atvinnuleysi og vaxandi átök milli stétta sífellt áþreifanlegri. Hafði það neikvæð áhrif á miðjuflokka innan stjórnmálakerfisins en einnig meðal almennings. Bitnaði það meðal annars á DDP.<ref>{{Bókaheimild|titill=Visions of Modernity: American Business and the Modernization of Germany|höfundur=Mary Nolan|útgefandi=OXFORD UNIVERSITY PRESS 1994|ár=1994|bls=11-13}}</ref> === Nýtt samstarf og nýtt nafn === Vegna örs fylgistaps neyddist DDP til þess að hefja samstarf við stjórnmálaflokkinn [[Regla ungra Þjóðverja]] (þ. ''Jungdeutscher Orden''). Hófst samband þeirra í september [[1930]]. Flokkarnir hófu samstarf til þess að reyna að styrkja stöðu sína innan pólitíska landslagsins í Weimar-lýðveldinu. Einnig til þess að ná til yngri kjósenda og viðhalda áhrifum sínum í bæði félags- og efnahagsmálum Þýskalands á þeim erfiðu tímum sem stóðu yfir. Samstarfi flokkanna var líkt við [[neyðarhjónaband]] (e. shotgun marriage) og í tengslum við það breytti flokkurinn nafni sínu yfir í Deutsche Staatspartei. Var það gert í von um að endurvekja stuðning flokksins, sýna nýja stefnu og marka tímamót í sögu flokksins í miðri pólitískri óreiðu. Þessi breyting náði þó ekki að snúa við hnignuninni. Þrátt fyrir nýtt nafn og tilraunir til endurvakningar fjaraði flokkurinn út sem sjálfstætt pólitískt afl [[1933]] þegar [[Nasismi|nasistar]] tóku við völdum í Þýskalandi.<ref>{{Bókaheimild|titill=Economics and politics of the Weimar Republic|höfundur=Theo Balderstone|bls=3|útgefandi=Cambridge university press|ár=2002}}</ref> = Ýmsir meðlimir DDP = [[Mynd:Hugo Preuß 1919 (cropped).jpg|thumb|145x145dp|Hugo Preuß]] === Hugo Preuß === [[Hugo Preuß]] (1860-1925) var lykilmaður í mótun nýja ríkisins strax eftir byltinguna 1918. Hann var frjálslyndur [[Lögfræði|lögfræðingur]] sem [[Friedrich Ebert]] fól það verkefni 15. nóvember 1918 að semja drög að nýrri [[stjórnarskrá]] Weimar-lýðveldissins. Skipun hans sýndi að nýja kerfið ætlaði að byggja á þýskri stjórnskipunarhefð. Hann vildi breyta skipulagi ríkisins (þ. Länder), meðal annars með því að skipta [[Prússland|Prússlandi]] upp og sameina smærri ríki til að styrkja miðstjórnarvaldið, en áætlunin fékkst ekki fram vegna andstöðu ríkjanna.<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang, bls 36</ref> [[Mynd:Walther Rathenau.jpg|thumb|142x142dp|Walther Rathenau]] === Walther Rathenau === [[Walther Rathenau]] (1867-1922) var einn af áhrifamestu mönnum DDP en jafnframt skotmark öfgaafla. Hann var gyðingur, menntamaður og utanríkisráðherra sem undirritaði [[Rapallo-samninginn]] við [[Sovétríkin]]. Hann var myrtur árið [[1922]] af hryðjuverkahópum af hægri vængnum sem hötuðu hann fyrir uppruna hans og pólitík. Morðið á honum leiddi til mikilla mótmæla til stuðnings lýðræðinu og staðsetningu ,,Laga um vernd lýðræðisins” (þ. Gesetz zum Schutze de Republik). Morðið á Rathenau var mikið áfall fyrir lýðveldið og varð úr því vaxandi hatur öfgahægrimanna í garð frjálslyndra leiðtoga.<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang, bls. 73</ref> [[Mynd:Hjalmar Schacht.jpg|thumb|164x164dp|Hjalmar Schacht]] === Hjalmar Schacht === [[Hjalmar Schacht]] (1877-1970) var áður í [[Ungfrjálslynda félaginu]] og tók þátt í stofnun Þýska demókrataflokksins DDP eftir stríðið til að stuðla að frjálslyndum lýðræðisgildum. Undir hans þátttöku náði DDP miklum árangri 1919, fékk 74 þingmenn og tvö ráðherraembætti, og laðaði að sér vísindamenn og borgaralegar stéttir. Schacht gegndi mikilvægu hlutverki í fjáröflun og stefnumótun fyrir flokkinn en vildi ekki sjálfur bjóða sig fram. Eftir kosningarnar 6. júní 1920 veiktist staða DDP, þeir misstu meirihluta og pólitískur óstöðugleiki í Weimar-lýðveldinu jókst.<ref>Bollard, Alan: Economists At War, How a Handful og Economists Helped Win and Lose the World Wars. Oxford University Press, 2020. bls. 70 - 71.</ref> [[Mynd:Theodor Heuss 1924.jpg|thumb|151x151dp|Theodor Heuss 1924]] === Theodor Heuss === [[Theodor Heuss]] (1884-1963), sem síðar varð fyrsti forseti Vestur-Þýskalands, reyndi að brúa bilið milli ólíkra fylkinga. Hann tók þátt í deilum um lög frá [[1926]] sem miðuðu að verndun ungs fólks gegn ósiðlegum ritum. Heuss reyndi að gera lögin ásættanleg fyrir vinstrimenn með því að segja að það væri ekki bara til félagsmálastefna fyrir launasamninga heldur líka ,,félagsmálastefna sálarinnar”. Tilraunir hans til málamiðlunar tókust ekki fullkomlega þar sem báðir aðilar (íhaldsmenn og frjálslyndir/vinstrimenn) voru ósáttir við lokaniðurstöðuna. Heuss er gott dæmi um hvernig DDP reyndi að vera ,,brú” í menningarmálum og hversu erfitt var að ná samstöðu í hinu klofna Weimar-samfélagi.<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang, bls 144</ref> [[Mynd:Max Weber in 1918.png|thumb|149x149dp|Max Weber, 1918]] === Max Weber === Þótt [[Max Weber]] (1864-1920) sé þekktastur sem félagsfræðingur var hann virkur í DDP í upphafi. Weber var svartsýnn á framtíðina og spáði því að vestræn skynsemistrú myndi leiða til stálharðrar skeljar (þ. Stahlhartes Gehäuse) [[Skrifræði|skrifræðis]] og [[Þrælahald|ánauðar]]. Hann talaði um töfratæmingu veraldarinnar (þ. Entzauberung der Welt) þar sem vísindi og rökfræði kæmu í stað dulspeki.<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang, bls. 186</ref> Samkvæmt Weber tókst Weimar-lýðveldinu aldrei að skapa sér lögmæti í augum almennings, hvorki á hefðbundinn, rökréttan né karismatískan hátt.<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang, bls. 217</ref> === Fredrich Meinecke === [[Fredrich Meinecke]] (1862-1954) var sagnfræðingur sem studdi lýðveldið sem svokallaður ,,lýðveldissinni af skynsemi” (þ. Vernunftrepublikaner). Hann studdi lýðræðislegar umbætur og endurnýjun frjálslyndisstefnu, ásamt mönnum á borð við Max Weber, þar sem hann taldi það einu leiðina til að tryggja innri einingu þýsku þjóðarinnar eftir ósigurinn í fyrri heimsstyrjöldinni. Í riti sínu Idee der Staatsräson ([[1924]]) rýndi hann í hugtakið ríkishagmunir og varaði við öfgafullri valdapólitík. Hann taldi nauðsynlegt að ríkið reyndi að samræma andstæðar kröfur siðræðis og valdapólitíkur.<ref>{{Cite web|url=https://www.age-of-the-sage.org/history/historian/Friedrich_Meinecke.html|title=Friedrich Meinecke Cosmopolitanism and the National State|website=www.age-of-the-sage.org|access-date=2026-03-20}}</ref>Meinecke varð síðar vitni að hruni lýðveldisins og uppgangi nasismans sem hann kallaði ,,hina þýsku hörmung” (þ. German catastrophe).<ref>Peukert, Detlev (2001). ''The Weimar Republic: the crisis of classical modernity.'' Þýðandi Richard Deveson (6. útgáfa). New York: Hill and Wang, bls. 245</ref> = Úrslit kosninga = {| class="wikitable" |- ! Kosningaár ! Atkvæði ! % ! Þingsæti ! +/– |- | [[1919 German federal election|1919]] | 5,641,825 | 18.6 (3. sæti) | {{composition bar|75|423|hex={{party color|German Democratic Party}}}} | Nýr flokkur |- | [[1920 German federal election|1920]] | 2,333,741 | 8.3 (6. sæti) | {{composition bar|39|459|hex={{party color|German Democratic Party}}}} | {{decrease}} 36 |- | [[May 1924 German federal election|Maí 1924]] | 1,655,129 | 5.7 (7. sæti) | {{composition bar|28|472|hex={{party color|German Democratic Party}}}} | {{decrease}} 11 |- | [[December 1924 German federal election|Desember 1924]] | 1,919,829 | 6.3 (6. sæti) | {{composition bar|32|493|hex={{party color|German Democratic Party}}}} | {{increase}} 4 |- | [[1928 German federal election|1928]] | 1,479,374 | 4.8 (6. sæti) | {{composition bar|25|491|hex={{party color|German Democratic Party}}}} | {{decrease}} 7 |- | [[1930 German federal election|1930]] | 1,322,034 | 3.8 (8. sæti) | {{composition bar|20|577|hex={{party color|German State Party}}}} | {{decrease}} 5 |- | [[July 1932 German federal election|Júlí 1932]] | 371,800 | 1.0 (8. sæti) | {{composition bar|4|608|hex={{party color|German State Party}}}} | {{decrease}} 16 |- | [[November 1932 German federal election|Nóvember 1932]] | 336,447 | 1.0 (9. sæti) | {{composition bar|2|584|hex={{party color|German State Party}}}} | {{decrease}} 2 |- | [[1933 German federal election|1933]] | 334,242 | 0.9 (9. sæti) | {{composition bar|5|647|hex={{party color|German State Party}}}} | {{increase}} 3 |} == Formenn DDP og DStP == {| class="wikitable" |- ! Ár ! Flokkur ! Formaður |- | 1919 | DDP | [[Friedrich Naumann]] |- | 1919–1924 | DDP | [[Carl Wilhelm Petersen]] |- | 1924–1930 | DDP | [[Erich Koch-Weser]] |- | 1930–1933 | DStP | [[Hermann Dietrich]] |} = Heimildir = <references /> mjh2fmx450vq8ce2q1tphg6cs56w36a 0 190558 1959210 1959088 2026-04-08T10:11:48Z TKSnaevarr 53243 /* Leikarar */ 1959210 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | mynd = Oppenheimer logo.svg | director = [[Christopher Nolan]] | screenplay = Christopher Nolan | based_on = ''[[American Prometheus]]'' eftir [[Kai Bird]] og [[Martin J. Sherwin]] | producer = {{Plainlist| * [[Emma Thomas]] * [[Charles Roven]] * Christopher Nolan }} | starring = {{Plainlist| * [[Cillian Murphy]] * [[Emily Blunt]] * [[Matt Damon]] * [[Robert Downey Jr.]] * [[Florence Pugh]] * [[Josh Hartnett]] * [[Casey Affleck]] * [[Rami Malek]] * [[Kenneth Branagh]] }} | cinematography = [[Hoyte van Hoytema]] | editing = [[Jennifer Lame]] | music = [[Ludwig Göransson]] | studio = {{Plainlist| * [[Universal Pictures]]<ref name="Cineuropa">{{cite web |last1=Lazic |first1=Elena |title=Review: Oppenheimer |url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/446662/ |website=[[Cineuropa]] |access-date=8 January 2025 |date=21 July 2023}}</ref><ref name="Moviefone">{{cite web |title=Oppenheimer (2023) |url=https://www.moviefone.com/movie/untitled-oppenheimer-biopic/1tOJVQRXmFcGn2lZ7Th6l7/main/ |website=[[Moviefone]] |access-date=8 January 2025}}</ref> * [[Syncopy Inc.|Syncopy]]<ref name="Cineuropa"/><ref name="Moviefone"/> * [[Atlas Entertainment]]<ref name="Cineuropa"/><ref name="Moviefone"/> * Breakheart Films<ref name="Moviefone"/> * Peters Creek Entertainment<ref name="Moviefone"/> * Gadget Films<ref name="Cineuropa"/><ref>{{cite web |title=Oppenheimer |url=https://nmfilm.com/production/oppenheimer |website=New Mexico Film Office |access-date=8 January 2025}}</ref> }} | distributor = Universal Pictures | released = {{Film date|2023|7|11|[[Grand Rex|Le Grand Rex]]|2023|7|21|Bandaríkin og Bretland}} | runtime = 180 mínútur<!--180:09; only IMAX version is 180:39--><ref>{{Cite web |date=July 6, 2023 |title=''Oppenheimer'' (15) |url=https://www.bbfc.co.uk/release/oppenheimer-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmda2mjm0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230706191747/https://www.bbfc.co.uk/release/oppenheimer-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmda2mjm0 |archive-date=July 6, 2023 |access-date=July 6, 2023 |publisher=[[British Board of Film Classification]]}}</ref> | country = {{Plainlist| * Bandaríkin * Bretland }} | language = Enska | budget = $100 milljónir<!--SEE TALK #BUDGET--><ref name="Keegan 2023">{{Cite magazine |last=Keegan |first=Rebecca |date=July 14, 2023 |title='This Can't Be Safe. It's Got to Have Bite': Christopher Nolan and Cast Unleash ''Oppenheimer'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/oppenheimer-christopher-nolan-cast-interview-film-1235535418/ |url-status=live |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720013003/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/oppenheimer-christopher-nolan-cast-interview-film-1235535418/ |archive-date=July 20, 2023 |access-date=July 15, 2023}}</ref> | gross = $1,07 milljarðar<ref name="BOM">{{Cite Box Office Mojo |id=15398776|title=Oppenheimer |access-date=March 5, 2025}}</ref> }} ''''' Oppenheimer''''' er ævisöguleg kvikmynd frá árinu 2023 sem [[Christopher Nolan]] leikstýrði, skrifaði og framleiddi.<ref>{{cite news |last=Scott |first=A. O. |authorlink=A. O. Scott |title=Are Fears of A.I. and Nuclear Apocalypse Keeping You Up? Blame Prometheus. - How an ancient Greek myth explains our terrifying modern reality. |url=https://www.nytimes.com/2023/10/21/books/review/robert-oppenheimer-john-von-neumann-prometheus.html |date=October 21, 2023 |work=[[The New York Times]] |access-date=October 21, 2023 }}</ref> Myndin fjallar um ævi [[J.&nbsp;Robert Oppenheimer]], bandaríska eðlisfræðingsins sem [[Manhattan-verkefnið|stýrði þróun fyrstu kjarnorkuvopnanna]] í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni. Myndin er byggð á ævisögunni ''American Prometheus'' frá árinu 2005 eftir [[Kai Bird]] og [[Martin J. Sherwin]]. Í myndinni er fjallað um rannsóknir Oppenheimers, stjórn hans í rannsóknarstofunni í [[Los Alamos]] og öryggisyfirheyrslur hans árið 1954. [[Cillian Murphy]] birtist í aðalhlutverki myndarinnar sem Oppenheimer og [[Robert Downey Jr.]] lék [[Lewis Strauss]], meðlim í [[Kjarnorkunefnd Bandaríkjanna]]. Meðal annarra leikara myndarinnar voru [[Emily Blunt]], [[Matt Damon]], [[Florence Pugh]], [[Josh Hartnett]], [[Casey Affleck]], [[Rami Malek]] og [[Kenneth Branagh]]. Tilkynnt var um gerð ''Oppenheimer'' í september 2021. Þetta var fyrsta kvikmynd Nolans sem ekki var dreift af [[Warner Bros. Pictures]] síðan ''[[Memento]]'' kom út árið 2000, vegna ósættis Nolans með áætlanir fyrirtækisins um að frumsýna myndir sínar á [[HBO Max]] um leið og þær birtust í kvikmyndahúsum.<ref>{{cite web | last=Fleming | first=Mike | title=Christopher Nolan Chooses Universal Pictures For His Film About J. Robert Oppenheimer & The A-Bomb | website=Deadline | date=September 14, 2021 | url=https://deadline.com/2021/09/christopher-nolan-universal-pictures-sets-next-film-j-robert-oppenheimer-development-atom-bomb-world-war-two-1234832975/ | access-date=January 19, 2024 | archive-date=January 19, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240119025706/https://deadline.com/2021/09/christopher-nolan-universal-pictures-sets-next-film-j-robert-oppenheimer-development-atom-bomb-world-war-two-1234832975/amp/ | url-status=live }}</ref> Murphy var fyrsti leikarinn sem fékk hlutverk í myndinni en hinir fengu hlutverk frá 2021 til apríl 2022. Myndin var tekin upp frá febrúar til maí 2022. Kvikmyndatökumaðurinn [[Hoyte van Hoytema]] notaði bæði 65&nbsp;mm [[IMAX]]-filmur og 65&nbsp;mm filmur við tökur myndarinnar, þar á meðal tiltekin atriði með svarthvítri IMAX-kvikmyndaljósmyndun, sem hafði ekki verið gert áður. Líkt og í mörgum fyrri myndum sínum notaði Nolan mikið af praktískum tæknibrellum og lagði áherslu á að fáar samsettar myndir væru í ''Oppenheimer''. Þrátt fyrir þetta eru mörg hundruð skot í myndinni með tölvubrellum.<ref>{{cite web | title=No VFX in ‘Oppenheimer’? “Clearly Not True” Says Film’s Oscar-Winning VFX Supervisor | website=The Hollywood Reporter | date=August 23, 2023 | url= https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/yes-oppenheimer-plenty-vfx-shots-1235573104/ | access-date=March 22, 2026 | archive-url= https://web.archive.org/web/20260303232547/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/yes-oppenheimer-plenty-vfx-shots-1235573104/ | archive-date=March 3, 2026 | url-status=live }}</ref> Um það bil 160 manns unnu í tæknibrelluteymi myndarinnar en fæstra þeirra var getið á kreditlista hennar.<ref>{{cite web | title= Christopher Nolan Forgot To Credit Over 80% Of VFX Crew On ‘Oppenheimer’ | website=Cartoon Brew | date=July 23, 2023 | url=https://www.cartoonbrew.com/cgi/christopher-nolan-forgot-to-credit-more-than-80-of-vfx-artists-on-oppenheimer-230775.html | access-date=March 22, 2026 | archive-url= https://web.archive.org/web/20260226021902/https://www.cartoonbrew.com/cgi/christopher-nolan-forgot-to-credit-more-than-80-of-vfx-artists-on-oppenheimer-230775.html | archive-date=February 26, 2026 | url-status=live}}</ref> ''Oppenheimer'' var frumsýnd í [[Grand Rex|Le Grand Rex]] í París fimmtudaginn 11. júlí 2023 og í breskum og bandarískum kvikmyndahúsum 21. júlí í dreifingu [[Universal Pictures]]. ''Oppenheimer'' var frumsýnd sama dag og gamanmyndin ''[[Barbie (kvikmynd)|Barbie]]'' frá Warner Bros., sem leiddi til kvikmyndaviðburðarins „[[Barbenheimer]]“ þar sem fólk var hvatt til að fara á báðar myndirnar sama dag. ''Oppenheimer'' hlaut góða dóma og halaði inn 975 milljónum bandaríkjadala á alþjóðavísu. Hún varð þar með þriðja tekjuhæsta kvikmynd ársins 2023, tekjuhæsta kvikmyndin um seinni heimsstyrjöldina, tekjuhæsta ævisögulega kvikmyndin og næsttekjuhæsta kvikmynd með sautján ára aldurstakmarki sem gerð hefur verið. ''Oppenheimer'' hlaut fjölda verðlauna. Myndin var tillnefnd til þrettán [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]] og vann sjö, meðal annars verðlaun sem [[Óskarsverðlaun fyrir bestu kvikmynd|besta myndin]], fyrir [[Óskarsverðlaun sem besti leikstjóri|besta leikstjórann]] (Nolan), fyrir [[Óskarsverðlaun sem besti leikari í aðalhlutverki|besta leikarann]] (Murphy) og [[Óskarsverðlaun sem besti leikari í aukahlutverki|besta aukaleikarann]] (Downey). Myndin vann jafnframt fimm [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]], meðal annars sem besta myndin í dramaflokki, og sjö [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]], meðal annars sem besta myndin. [[Kvikmyndastofnun Bandaríkjanna]] setti myndina á lista sinn yfir tíu bestu myndir ársins 2023. == Söguþráður == {{hatnote|Saga myndarinnar er sögð í [[Ólínuleg frásögn|ólínulegri frásögn]]. Hér er sagt frá atburðunum í tímaröð.}} Á þriðja áratugnum snýr kennilegi eðlisfræðingurinn J. Robert Oppenheimer heim til Bandaríkjanna eftir ferðalög um Evrópu. Hann byrjar kennslustörf við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla í Berkeley]], þar sem hann vingast við prófessorinn [[Haakon Chevalier]] og geðlæknanemann [[Jean Tatlock]], sem bæði eru [[Kommúnismi|kommúnistar]]. Robert og Jean eiga í rómantísku sambandi sem lýkur þegar Robert kynnist [[Kitty Oppenheimer|Kitty Puening]] í teiti. Þótt Kitty sé gift verður hún ófrísk af barni Roberts og þau giftast eftir að hún hefur skilið við mann sinn. Árið 1939 tekst þýskum eðlisfræðingum að [[Kjarnaklofnun|kljúfa atómið]]. [[Ernest Lawrence]], eðlisfræðingur við geislavirknirannsóknarstofu Berkeley, samsinnir Robert um að hægt væri að búa til [[kjarnorkuvopn]] með þessari uppgötvun. Oppenheimer birtir grein sína um svarthol en hún fellur í skuggann af [[Innrásin í Pólland|innrásinni í Pólland]], sem hrindir af stað [[seinni heimsstyrjöldin]]ni. Við Berkeley ráðleggur Lawrence Robert að slíta sambandi við kommúníska kunningja sína svo hann geti hjálpað Bandaríkjunum í stríðinu. Stuttu síðar fær Robert heimsókn frá [[Leslie Groves]] ofursta, framkvæmdastjóra [[Manhattan-verkefnið|Manhattan-verkefnisins]], sem hafði áður stýrt byggingu [[Pentagon]]. Groves felur Robert það verkefni að stýra þróun kjarnavopna fyrir Bandaríkin og skipar byggingu nýrrar tilraunatofu í Los Alamos í Nýju-Mexíkó. Vísindamenn eru boðaðir þangað til að vinna í laumi að verkefninu með aðstoð hjálparverkefna í Chicago, Hanford og Tennessee. Stuttu eftir upphaf verkefnisins segir kollegi Roberts, [[Edward Condon]], af sér vegna óánægju með strangar reglur hersins um [[hólfun]] á tilraunastofunni. Robert fær aðgangsheimild hans og kemur sér strax aftur í samband við Jean. Þau verja einni nótt saman á hóteli og Robert segir henni að þau muni ekki hittast aftur. Jean finnst látin í baðkari sínu nokkrum mánuðum síðar. Í Los Alamos stingur [[Edward Teller]] upp á þróun sprengju með [[Kjarnasamruni|kjarnasamruna]] og spáir því að hún yrði kraftmeiri en kjarnaklofningssprengjurnar sem verið er að þróa. [[Trinity (kjarnorkutilraun)|Sprengjutilraun]] er dagsett í júlí 1945 og Robert fær bróður sinn, [[Frank Oppenheimer|Frank]], fyrrum meðlim í [[Kommúnistaflokkur Bandaríkjanna|Kommúnistaflokknum]], til liðs við verkefnið í aðdraganda hennar. Eftir að tilraunin heppnast skipar [[Harry S. Truman|Truman Bandaríkjaforseti]] að tveimur sprengjum verði [[Kjarnorkuárásirnar á Hiroshima og Nagasaki|varpað á Japan]]. Stríðinu lýkur og tímaritið ''[[Time]]'' nefnir Robert „föður atómsprengjunnar“. Þótt Robert sé stríðshetja ráðleggur hann Truman að hætta frekari kjarnorkuþróun og loka tilraunastofunni í Los Alamos. Skyndileg afstaða Roberts gegn kjarnorkuvopnum gerir hann að utangarðsmanni meðal stjórnmálamanna í Washington, sem draga tryggð hans við Bandaríkin í efa. Þetta leiðir til þess að hann er sviptur Q-öryggisheimild sinni árið 1954 eftir margra mánaða öryggisyfirheyrslur þar sem gamall kunningskapur Roberts við kommúnista er dreginn fram í dagsljósið. Robert heldur starfi sínu við [[Princeton-háskóli|Princeton-háskóla]] en er ekki lengur ráðgjafi í kjarnorkustefnu Bandaríkjanna. Fimm árum síðar er [[Lewis Strauss]], fyrrum formaður [[Kjarnorkunefndar Bandaríkjanna]], tilnefndur í embætti verslunarmálaráðherra Bandaríkjanna. Umræður um tilnefningu hans á [[öldungadeild Bandaríkjaþings]] fara að snúast um hlutverk hans í falli Roberts. Í ljós kemur að Strauss skipulagði persónulega aðför gegn Robert eftir deilur milli þeirra um útflutning á [[Geislavirk kjarnategund|geislavirkum kjarnategundum]]. Hann telur Robert jafnframt hafa svívirt sig með andstöðu sinni gegn [[Vetnissprengja|vetnissprengjunni]] og vegna þess að [[Albert Einstein]] hundsaði hann eftir samtal við Oppenheimer við Princeton. Strauss er hafnað í atkvæðagreiðslu þingsins, sem bindur enda á stjórnmálaferil hans. Árið 1963 sæmir [[Lyndon B. Johnson|Johnson forseti]] Robert [[Enrico Fermi-verðlaunin|Enrico Fermi-verðlaununum]] og gefur þannig til kynna að stjórnin hafi tekið hann í sátt. Í afturhvarfi til samtals Roberts og Einsteins við Princeton kemur í ljós að Einstein hafði spáð því að ferill Roberts myndi þróast á þennan veg. Robert spáði því á móti að áframhaldandi þróun kjarnavopna gæti tortímt heiminum, sem olli Einstein svo miklu hugarangri að hann virti Strauss að vettugi. == Leikarar == {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Cillian_Murphy-2014.jpg | alt1 = Actor Cillian Murphy in Berlin, Germany, in 2017 | image2 = Oppenheimer (cropped).jpg | alt2 = Portrait of J. Robert Oppenheimer | footer = [[Cillian Murphy]] (vinstri) leikur [[J. Robert Oppenheimer]]. }} * [[Cillian Murphy]] sem [[J. Robert Oppenheimer]], [[Kennileg eðlisfræði|kennilegur eðlisfræðingur]] og framkvæmdastjóri [[Los Alamos-rannsóknarstofan|Los Alamos-rannsóknarstofunnar]].<ref name="Murphy">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=October 8, 2021 |title=Cillian Murphy Confirmed to Star As J. Robert Oppenheimer In Christopher Nolan's Next Film At Universal, Film Will Bow in July 2023 |url=https://deadline.com/2021/10/cillian-murphy-j-robert-oppenheimer-christopher-nolans-universal-film-july-2023-1234852888/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008180121/https://deadline.com/2021/10/cillian-murphy-j-robert-oppenheimer-christopher-nolans-universal-film-july-2023-1234852888/ |archive-date=October 8, 2021 |website=Deadline Hollywood |access-date=October 8, 2021}}</ref> * [[Emily Blunt]] sem [[Katherine Oppenheimer|Katherine „Kitty“ Oppenheimer]], eiginkona Roberts Oppenheimer og fyrrum meðlimur í [[Kommúnistaflokkur Bandaríkjanna|Kommúnistaflokki Bandaríkjanna]].<ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=October 20, 2021 |title=Emily Blunt In Talks To Join Christopher Nolan's Next Film ''Oppenheimer'' At Universal |url=https://deadline.com/2021/10/emily-blunt-christopher-nolans-oppenheimer-universal-1234858556/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102160825/https://deadline.com/2021/10/emily-blunt-christopher-nolans-oppenheimer-universal-1234858556/ |archive-date=November 2, 2021 |website=Deadline Hollywood |access-date=October 20, 2021}}</ref> * [[Matt Damon]] sem [[Leslie Groves]] hershöfðingi, foringi í verkfræðideild Bandaríkjahers og framkvæmdastjóri [[Manhattan-verkefnið|Manhattan-verkefnisins]].<ref name="DamonDowney">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=November 2, 2021 |title=Robert Downey Jr. And Matt Damon Latest Stars To Join Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' |url=https://deadline.com/2021/11/robert-downey-jr-matt-damon-christopher-nolan-oppenheimer-1234859892/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102154342/https://deadline.com/2021/11/robert-downey-jr-matt-damon-christopher-nolan-oppenheimer-1234859892/ |archive-date=November 2, 2021 |website=Deadline Hollywood |access-date=November 2, 2021}}</ref> * [[Robert Downey Jr.]] sem [[Lewis Strauss]] undirflotaforingi, uppgjafameðlimur í varaliði bandaríska sjóhersins og háttsettur meðlimur í [[Kjarnorkunefnd Bandaríkjanna]].<ref name="DamonDowney" /> * [[Florence Pugh]] sem [[Jean Tatlock]], geðlæknir, meðlimur í Kommúnistaflokki Bandaríkjanna og viðhald Roberts Oppenheimer.<ref name="PughMalekSafdie">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=December 9, 2021 |title=Florence Pugh, Rami Malek, Benny Safdie Join Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/florence-pugh-rami-malek-christopher-nolan-oppenheimer-1235060259/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211210153011/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/florence-pugh-rami-malek-christopher-nolan-oppenheimer-1235060259/ |archive-date=December 10, 2021 |magazine=The Hollywood Reporter |access-date=December 9, 2021}}</ref> * [[Josh Hartnett]] sem [[Ernest Lawrence]], [[kjarneðlisfræði]]ngur og [[Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði|Nóbelsverðlaunahafi]] sem vann með Oppenheimer við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla í Berkeley]].<ref name="FirstLook" /><ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=January 4, 2022 |title=Josh Hartnett Joins Christopher Nolan's Next Film ''Oppenheimer'' |url=https://deadline.com/2022/01/josh-hartnett-christopher-nolans-oppenheimer-1234904070/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220104190115/https://deadline.com/2022/01/josh-hartnett-christopher-nolans-oppenheimer-1234904070/ |archive-date=January 4, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=January 4, 2022}}</ref> * [[Casey Affleck]] sem [[Boris Pash]], foringi í leyniþjónustu Bandaríkjahers og foringi [[Alsos-aðgerðin|Alsos-aðgerðarinnar]].<ref>{{Cite web |last=Francis-Crow |first=Alana |date=April 23, 2022 |title=''Oppenheimer'' Set Photos Reveal Casey Affleck Is Cast In New Nolan Movie |url=https://screenrant.com/oppenheimer-movie-cast-casey-affleck-set-photos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424080512/https://screenrant.com/oppenheimer-movie-cast-casey-affleck-set-photos/ |archive-date=April 24, 2022 |website=Screen Rant |access-date=April 23, 2022}}</ref> * [[Rami Malek]] sem [[David L. Hill]], kjarneðlisfræðingur hjá málmfræðirannsóknarstofunni ([[Metallurgical Laboratory]]) sem tók þátt í að búa til kjarnorkuofninn [[Chicago Pile-1]].<ref name="PughMalekSafdie" /> * [[Kenneth Branagh]] sem [[Niels Bohr]], danskur eðlisfræðingur, Nóbelsverðlaunahafi, heimspekingur og átrúnaðargoð Oppenheimers.<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=February 22, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Gets First-Look Photo As Kenneth Branagh Joins Cast |url=https://deadline.com/2022/02/christopher-nolans-oppenheimer-adds-kenneth-branagh-gets-first-look-photo-1234958101/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222185037/https://deadline.com/2022/02/christopher-nolans-oppenheimer-adds-kenneth-branagh-gets-first-look-photo-1234958101/ |archive-date=February 22, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=February 22, 2022}}</ref> * [[Benny Safdie]] sem [[Edward Teller]], ungverskur kennilegur eðlisfræðingur sem gjarnan er kallaður „faðir [[Vetnissprengja|vetnissprengjunnar]]“.<ref name="PughMalekSafdie" /> * [[Jason Clarke]] sem [[Roger Robb]], lögmaður og verðandi alríkisdómari sem var ráðgjafi Kjarnorkunefndarinnar við öryggisyfirheyrslur Oppenheimers.<ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=March 1, 2022 |title=''Oppenheimer'': Jason Clarke Joins Christopher Nolan's Next Tentpole At Universal |url=https://deadline.com/2022/03/oppenheimer-jason-clarke-christopher-nolans-universal-1234962372/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301200322/https://deadline.com/2022/03/oppenheimer-jason-clarke-christopher-nolans-universal-1234962372/ |archive-date=March 1, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=March 1, 2022}}</ref> * [[Dylan Arnold]] sem [[Frank Oppenheimer]], yngri bróðir Roberts og öreindafræðingur sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref name="ArnoldHaaskivi">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=February 16, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Adds ''Halloween Kills'', ''Manifest'' Actors (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-oppenheimer-movie-dylan-arnold-olli-haaskivi-1235094434/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216200041/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-oppenheimer-movie-dylan-arnold-olli-haaskivi-1235094434/ |archive-date=February 16, 2022 |magazine=The Hollywood Reporter |access-date=February 16, 2022}}</ref> * [[Tom Conti]] sem [[Albert Einstein]], þýskur kennilegur eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi sem þekktur er fyrir að þróa [[Afstæðiskenningin|afstæðiskenninguna]].<ref>{{Cite magazine |last=Reul |first=Katie |date=May 8, 2023 |title=New 'Oppenheimer' Trailer Reveals a Sad Albert Einstein, Florence Pugh, Robert Downey Jr. and More in Christopher Nolan's Star-Studded Movie |url=https://variety.com/2023/film/news/oppenheimer-trailer-albert-einstein-christopher-nolan-cillian-murphy-1235542552/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230508170826/https://variety.com/2023/film/news/oppenheimer-trailer-albert-einstein-christopher-nolan-cillian-murphy-1235542552/ |archive-date=May 8, 2023 |magazine=Variety |access-date=May 8, 2023}}</ref> * [[James D'Arcy]] sem [[Patrick Blackett]], doktorsleiðbeinandi Oppenheimers og Nóbelsverðlaunahafi í eðlisfræði við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]].<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=March 2, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Adds James D'Arcy & Michael Angarano |url=https://deadline.com/2022/03/christopher-nolans-oppenheimer-adds-james-darcy-michael-angarano-1234969435/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303000052/https://deadline.com/2022/03/christopher-nolans-oppenheimer-adds-james-darcy-michael-angarano-1234969435/ |archive-date=March 3, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=March 2, 2022}}</ref> * [[David Dastmalchian]] sem [[William L. Borden]], lögmaður og framkvæmdastjóri kjarnorkunefndar Bandaríkjaþings.<ref>{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=February 25, 2022 |title=David Dastmalchian Reuniting With Christopher Nolan for ''Oppenheimer'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/david-dastmalchian-christopher-nolan-oppenheimer-1235097425/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225205748/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/david-dastmalchian-christopher-nolan-oppenheimer-1235097425/ |archive-date=February 25, 2022 |magazine=The Hollywood Reporter |access-date=February 25, 2022}}</ref> * [[Dane DeHaan]] sem [[Kenneth Nichols]] undirhershöfðingi, liðsmaður í verkfræðideild Bandaríkjahers og aðstoðarverkfræðingur við Manhattan-verkefnið.<ref>{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=February 7, 2022 |title=Dane DeHaan Joins Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dane-dehaan-oppenheimer-cast-christopher-nolan-1235088312/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207205214/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dane-dehaan-oppenheimer-cast-christopher-nolan-1235088312/ |archive-date=February 7, 2022 |magazine=The Hollywood Reporter |access-date=February 7, 2022}}</ref> * [[Alden Ehrenreich]] sem aðstoðarmaður Lewis Strauss á þingi þegar Strauss er tilnefndur í embætti verslunarmálaráðherra Bandaríkjanna.<ref name="EhrenreichKrumholtz">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=February 22, 2022 |title=''Oppenheimer'': Alden Ehrenreich, David Krumholtz Join Christopher Nolan Drama (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-alden-ehrenreich-david-krumholtz-christopher-nolan-movie-1235097289/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222164045/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-alden-ehrenreich-david-krumholtz-christopher-nolan-movie-1235097289/ |archive-date=February 22, 2022 |access-date=February 22, 2022 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Remley |first=Hilary |date=February 22, 2022 |title=''Ironheart'' Adds Alden Ehrenreich to Marvel Disney+ Series |url=https://collider.com/ironheart-series-cast-alden-ehrenreich-disney-plus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721144556/https://collider.com/ironheart-series-cast-alden-ehrenreich-disney-plus/ |archive-date=July 21, 2022 |website=Collider |access-date=July 21, 2022}}</ref> * [[Tony Goldwyn]] sem [[Gordon Gray (stjórnmálamaður)|Gordon Gray]], opinber embættismaður og formaður nefndar sem tekur ákvörðun um að svipta Oppenheimer öryggisheimildum.<ref>{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=March 23, 2022 |title=''Oppenheimer'' Enlists Tony Goldwyn (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-tony-goldwyn-1235116653/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141222/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-tony-goldwyn-1235116653/ |archive-date=May 23, 2022 |access-date=March 23, 2022 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> * [[Jefferson Hall (leikari)|Jefferson Hall]] as [[Haakon Chevalier|Haakon Chevalier („Hoke“)]], prófessor við Berkeley sem vingaðist við Oppenheimer í háskólanum og lék lykilhlutverk í „Chevalier-atvikinu“.<ref>{{Cite press release |title=''Oppenheimer'' Production Information Approved |date=June 21, 2023 |publisher=Universal Pictures Publicity |url=https://dam.gettyimages.com/viewer/universal/qn8mrrcjstj3bq4wrq5hm5h |access-date=July 10, 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710041747/https://dam.gettyimages.com/viewer/universal/qn8mrrcjstj3bq4wrq5hm5h |archive-date=July 10, 2023}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Vivarelli |first=Nick |date=June 20, 2023 |title=''House of the Dragon'' Star Jefferson Hall Set for Emirati Director Nayla Al Khaja's Debut ''Three'' – Global Bulletin |url=https://variety.com/2023/film/asia/house-of-the-dragon-jefferson-hall-nayla-al-khaja-three-1235649024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629145830/https://variety.com/2023/film/asia/house-of-the-dragon-jefferson-hall-nayla-al-khaja-three-1235649024/ |archive-date=June 29, 2023 |access-date=July 10, 2023 |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> * [[David Krumholtz]] sem [[Isidor Isaac Rabi]], eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi sem vann sem ráðgjafi við Manhattan-verkefnið.<ref name="EhrenreichKrumholtz" /> * [[Matthew Modine]] sem [[Vannevar Bush]], formaður [[Office of Scientific Research and Development|Vísindarannsókna- og þróunarskrifstofu Bandaríkjanna]].<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=February 16, 2022 |title=''Oppenheimer'': Matthew Modine Joins Christopher Nolan's Film For Universal |url=https://deadline.com/2022/02/oppenheimer-matthew-modine-joins-christopher-nolans-film-for-universal-1234933906/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216180908/https://deadline.com/2022/02/oppenheimer-matthew-modine-joins-christopher-nolans-film-for-universal-1234933906/ |archive-date=February 16, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=February 16, 2022}}</ref> * [[Scott Grimes]] sem ráðgjafi Lewis Strauss<ref name="GrimesDenham">{{Cite magazine |last=White |first=James |date=March 1, 2022 |title=''Oppenheimer'' Adds Jason Clarke And Louise Lombard |url=https://www.empireonline.com/movies/news/oppenheimer-adds-jason-clarke-and-louise-lombard/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302001646/https://www.empireonline.com/movies/news/oppenheimer-adds-jason-clarke-and-louise-lombard/ |archive-date=March 2, 2022 |magazine=Empire |access-date=March 2, 2022}}</ref> * Kurt Koehler sem Thomas A. Morgan, iðnjöfur og fyrrum forstjóri Sperry-fyrirtækisins sem var einn nefndarmannanna við öryggisyfirheyrslur Oppenheimers.<ref>{{Cite web |last=Jannat |first=Zarghona |date=May 8, 2023 |title=Star-studded cast shines in new Oppenheimer trailer |url=https://themarkhortimes.com/editors-pick/star-studded-cast-shines-in-new-oppenheimer-trailer/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621013103/https://themarkhortimes.com/editors-pick/star-studded-cast-shines-in-new-oppenheimer-trailer/ |archive-date=June 21, 2023 |access-date=July 13, 2023 |website=The Markhor Times}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jones |first=Nate |date=July 12, 2023 |title=Which Supporting Characters in Oppenheimer Will Die of Radiation Poisoning? |url=https://www.vulture.com/2023/07/which-oppenheimer-characters-die-of-radiation-poisoning.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720060947/https://www.vulture.com/2023/07/which-oppenheimer-characters-die-of-radiation-poisoning.html |archive-date=July 20, 2023 |access-date=July 13, 2023 |website=Vulture}}</ref> * John Gowans sem [[Ward V. Evans]], efnafræðingur sem var einn nefndarmannanna við öryggisyfirheyrslur Oppenheimers.<ref name="The Direct" /> * [[Macon Blair]] sem [[Lloyd K. Garrison]], lögmaður sem talaði máli Oppenheimers við öryggisyfirheyrslurnar.<ref name="Vulture">{{Cite web |last=Jones |first=Nate |date=July 12, 2023 |title=Which Supporting Characters in Oppenheimer Will Die of Radiation Poisoning? |url=https://www.vulture.com/2023/07/which-oppenheimer-characters-die-of-radiation-poisoning.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720060947/https://www.vulture.com/2023/07/which-oppenheimer-characters-die-of-radiation-poisoning.html |archive-date=July 20, 2023 |access-date=July 17, 2023 |website=[[Vulture (website)|Vulture]]}}</ref> * [[Gregory Jbara]] sem [[Warren Magnuson]], öldungadeildarþingmaður, formaður verslunarmálanefndar þingsins.<ref name="Vulture" /> * [[Harry Groener]] sem [[Gale W. McGee]] öldungadeildarþingmaður<ref name="Vulture" /> * [[Tim DeKay]] sem [[John Pastore]] öldungadeildarþingmaður<ref name="Vulture" /> * [[Matthias Schweighöfer]] sem [[Werner Heisenberg]], þýskur eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi sem vann að kjarnorkuáætlun Þýskalands á tíma seinni heimsstyrjaldarinnar.<ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=March 11, 2022 |title=''Army Of The Dead'' Breakout Matthias Schweighöfer Joins Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' |url=https://deadline.com/2022/03/army-of-the-dead-matthias-schweighofer-christopher-nolans-oppenheimer-1234975712/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609011416/https://deadline.com/2022/03/army-of-the-dead-matthias-schweighofer-christopher-nolans-oppenheimer-1234975712/ |archive-date=June 9, 2022 |access-date=March 11, 2022 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=November 2, 2022 |title=Schweighöfers nächste große Rolle |trans-title=Schweighöfer's next big role |url=https://www.spiegel.de/kultur/kino/mathias-schweighoefer-spielt-in-oppenheimer-den-physiker-werner-heisenberg-a-7af5cbfe-06d8-4d7d-9ae6-47a58d448720 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212192136/https://www.spiegel.de/kultur/kino/mathias-schweighoefer-spielt-in-oppenheimer-den-physiker-werner-heisenberg-a-7af5cbfe-06d8-4d7d-9ae6-47a58d448720 |archive-date=February 12, 2023 |magazine=Der Spiegel |language=de |access-date=February 12, 2023}}</ref> * [[Alex Wolff]] sem [[Luis Walter Alvarez]], eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref name="Wolff">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=March 22, 2022 |title=''Oppenheimer'': Alex Wolff Joins All-Star Cast of Christopher Nolan Drama (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-alex-wolff-christopher-nolan-movie-1235116406/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327032739/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-alex-wolff-christopher-nolan-movie-1235116406/ |archive-date=March 27, 2022 |magazine=The Hollywood Reporter |access-date=March 22, 2022}}</ref> * [[Josh Zuckerman]] sem [[Giovanni Rossi Lomanitz]], eðlisfræðingur sem varð lærlingur Oppenheimers við Berkeley.<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=April 4, 2022 |title=Christopher Denham & Josh Zuckerman Join ''Oppenheimer''; Shane Dax Taylor's Indie ''Best Man'' Adds Andrey Ivchenko |url=https://deadline.com/2022/04/oppenheimer-adds-two-andrey-ivchenko-joins-best-man-1234994274/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531062604/https://deadline.com/2022/04/oppenheimer-adds-two-andrey-ivchenko-joins-best-man-1234994274/ |archive-date=May 31, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=April 4, 2022}}</ref> * Rory Keane sem [[Hartland Snyder]], eðlisfræðingur sem vann með Oppenheimer við að reikna út [[þyngdarhrun]] rykeindar.<ref name="The Direct">{{Cite news |last=Thompson |first=David |date=July 22, 2023 |title=Oppenheimer Cast: Every Celebrity & Actor In the Movie |work=The Direct |url=https://thedirect.com/article/oppenheimer-cast-characters-actors |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726171245/https://thedirect.com/article/oppenheimer-cast-characters-actors |archive-date=July 26, 2023 |access-date=July 26, 2023}}</ref> * [[Michael Angarano]] sem [[Robert Serber]], eðlisfræðingur sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref name="FirstLook">{{Cite magazine |last=Lang |first=Brent |date=February 22, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Releases Moody First Look, Kenneth Branagh Joins Cast |url=https://variety.com/2022/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-first-look-kenneth-branagh-joins-cast-1235187501/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222192334/https://variety.com/2022/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-first-look-kenneth-branagh-joins-cast-1235187501/ |archive-date=February 22, 2022 |magazine=Variety |access-date=February 22, 2022}}</ref> * Britt Kyle sem Barbara Chevalier, eiginkona Hoke. * [[Emma Dumont]] sem Jackie Oppenheimer, eiginkona Franks og mágkona Roberts.<ref name="GilbertsonDumont" /> * [[Guy Burnet]] sem [[George C. Eltenton]], [[efnaverkfræði]]ngur í Bandaríkjunum með tengsl við Sovétríkin.<ref name="BurnetDeferrari">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=March 7, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Adds Guy Burnet & Danny Deferrari |url=https://deadline.com/2022/03/christopher-nolans-oppenheimer-adds-guy-burnet-danny-deferrari-1234972967/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422215653/https://deadline.com/2022/03/christopher-nolans-oppenheimer-adds-guy-burnet-danny-deferrari-1234972967/ |archive-date=April 22, 2022 |access-date=March 7, 2022 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> * [[Louise Lombard]] sem [[Ruth Tolman]], geðlæknir sem er náin Oppenheimer við þróun kjarnorkusprengjunnar.<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=March 1, 2022 |title=Louise Lombard Joins ''Oppenheimer''; ''Harold And The Purple Crayon'' Adds Camille Guaty |url=https://deadline.com/2022/03/louise-lombard-joins-oppenheimer-harold-and-the-purple-crayon-camille-guaty-1234968424/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422181233/https://deadline.com/2022/03/louise-lombard-joins-oppenheimer-harold-and-the-purple-crayon-camille-guaty-1234968424/ |archive-date=April 22, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=March 1, 2022}}</ref> * Tom Jenkins sem [[Richard C. Tolman]], eiginmaður Ruth og vísindaráðgjafi Groves hershöfðingja við Manhattan-verkefnið.<ref>{{Cite magazine |date=July 21, 2023 |title=Here's How Close 'Oppenheimer' Sticks to J. Robert Oppenheimer's Life |url=https://time.com/6295760/oppenheimer-true-story/ |archive-date=August 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811140712/https://time.com/6295760/oppenheimer-true-story/ |url-status=live |magazine=Time |access-date=October 30, 2023}}</ref> * [[Olli Haaskivi]] sem [[Edward Condon]], kjarneðlisfræðingur sem tók þátt í þróun [[ratsjá]]a og vann stuttlega við Manhattan-verkefnið.<ref name="ArnoldHaaskivi" /> * [[David Rysdahl]] sem [[Donald Hornig]], efnafræðingur sem vann í Los Alamos-rannsóknarstofunni.<ref>{{Cite magazine |last=Grobar |first=Matt |date=March 4, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Casts ''No Exit'' Star David Rysdahl (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-casts-david-rysdahl-1235104019/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417043701/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-casts-david-rysdahl-1235104019/ |archive-date=April 17, 2022 |magazine=The Hollywood Reporter |access-date=March 4, 2022}}</ref> * [[Josh Peck]] sem [[Kenneth Bainbridge]], eðlisfræðingur sem stýrði Trinity-kjarnorkutilraun Manhattan-verkefnisins.<ref>{{Cite magazine |last=Rubin |first=Rebecca |date=March 9, 2022 |title=''Drake and Josh'' Star Josh Peck Joins Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' (Exclusive) |url=https://variety.com/2022/film/news/josh-peck-oppenheimer-movie-christopher-nolan-1235198045/ |url-status=live |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609011429/https://variety.com/2022/film/news/josh-peck-oppenheimer-movie-christopher-nolan-1235198045/ |archive-date=June 9, 2022 |access-date=March 9, 2022}}</ref> * [[Jack Quaid]] sem [[Richard Feynman]], bandarískur kennilegur eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi sem vann við kennilega deild rannsóknarstofunnar í Los Alamos.<ref>{{Cite magazine |date=July 20, 2023 |title=The Cast of 'Oppenheimer' and the Real People They Play |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/photos/2023/07/oppenheimer-cast-actors-vs-real-people |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726014222/https://www.vanityfair.com/hollywood/photos/2023/07/oppenheimer-cast-actors-vs-real-people |archive-date=July 26, 2023 |magazine=Vanity Fair |access-date=July 26, 2023}}</ref> * [[Gustaf Skarsgård]] sem [[Hans Bethe]], þýsk-bandarískur kennilegur eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi og formaður kennilegrar deildar rannsóknarstofunnar í Los Alamos.<ref>{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=March 15, 2022 |title=''Oppenheimer'' Enlists ''Vikings'' Actor Gustaf Skarsgard (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-casts-gustaf-skarsgard-exclusive-1235111329/ |url-status=live |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20220404191624/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-casts-gustaf-skarsgard-exclusive-1235111329/ |archive-date=April 4, 2022 |access-date=March 15, 2022}}</ref> * [[James Urbaniak]] sem [[Kurt Gödel]], austurrískur rökfræðingur og stærðfræðingur sem er þekktur fyrir kenningar sínar sem umbyltu stærðfræði og höfðu mikil áhrif á heimspeki og tölvunarfræði.<ref name="Vulture" /> * [[Trond Fausa Aurvåg|Trond Fausa]] sem [[George Kistiakowsky]], úkraínskættaður prófessor við Harvard sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=March 29, 2022 |title=Billy Slaughter Joins Amazon's ''The Burial''; ''Oppenheimer'' Adds Trond Fausa |url=https://deadline.com/2022/03/billy-slaughter-joins-amazons-the-burial-oppenheimer-adds-trond-fausa-1234989239/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220604180401/https://deadline.com/2022/03/billy-slaughter-joins-amazons-the-burial-oppenheimer-adds-trond-fausa-1234989239/ |archive-date=June 4, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=March 29, 2022}}</ref> * [[Devon Bostick]] sem [[Seth Neddermeyer]], eðlisfræðingur sem uppgötvaði mýendir og mælti með notkun kjarnavopnsins sem notað var í Trinity-tilrauninni.<ref>{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=March 16, 2022 |title=Devon Bostick Joins Universal's ''Oppenheimer''; Sony's George Foreman Biopic Adds Deion Smith |url=https://deadline.com/2022/03/devon-bostick-joins-oppenheimer-sonys-george-foreman-biopic-adds-deion-smith-1234980250/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418110853/https://deadline.com/2022/03/devon-bostick-joins-oppenheimer-sonys-george-foreman-biopic-adds-deion-smith-1234980250/ |archive-date=April 18, 2022 |access-date=March 16, 2022 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> * Danny Deferrari sem [[Enrico Fermi]], ítalskur eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi sem bjó til kjarnaofninn [[Chicago Pile-1|Chicago Pile]].<ref name="BurnetDeferrari" /> * [[Christopher Denham]] sem [[Klaus Fuchs]], þýskættaður eðlisfræðingur sem vann við Manhattan-verkefnið og njósnaði fyrir Sovétríkin.<ref name="GrimesDenham" /> * Jessica Erin Martin sem [[Charlotte Serber]], yfirbókavörður í Los Alamos.<ref name="thedirect.com">{{Cite web |date=August 2023 |title=Oppenheimer Cast: Every Celebrity & Actor in the Movie |url=https://thedirect.com/article/oppenheimer-cast-characters-actors |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726171245/https://thedirect.com/article/oppenheimer-cast-characters-actors |archive-date=July 26, 2023 |website=The Direct |access-date=July 30, 2023}}</ref> * Ronald Auguste sem [[J. Ernest Wilkins Jr.]], bandarískur kjarnorkufræðingur, vélaverkfræðingur og stærðfræðingur sem vann með Oppenheimer við Manhattan-verkefnið.<ref name="thedirect.com" /> * {{ill|Máté Haumann|hu|Haumann Máté}} sem [[Leo Szilard]], ungverskur eðlisfræðingur sem lagði fram kenninguna um [[kjarnorkukeðjuverkun]] árið 1933 og safnaði í júlí 1945 undirritunum á áskorun til Trumans forseta á Chicago-deild Manhattan-verkefnisins um að beita ekki kjarnavopnum gegn Japan.<ref>{{Cite web |date=July 14, 2023 |title=Egy magyar szerepre magyar színész is jutott az Oppenheimerben – Haumann Máté alakítja Szilárd Leót |url=https://telex.hu/szorakozas/2023/07/14/oppenheimer-szilard-leo-haumann-mate-szinesz-premier |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714094619/https://telex.hu/szorakozas/2023/07/14/oppenheimer-szilard-leo-haumann-mate-szinesz-premier |archive-date=July 14, 2023 |access-date=July 30, 2023}}</ref> * [[Olivia Thirlby]] sem [[Lilli Hornig]], tékknesk-bandarískur vísindamaður sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref name="Thirlby">{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=April 15, 2022 |title=Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' Adds Olivia Thirlby |url=https://deadline.com/2022/04/oppenheimer-christopher-nolan-olivia-thirlby-1235003014/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220604190700/https://deadline.com/2022/04/oppenheimer-christopher-nolan-olivia-thirlby-1235003014/ |archive-date=June 4, 2022 |access-date=April 15, 2022 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> * [[Jack Cutmore-Scott]] sem Lyall Johnson, öryggisvörður við Berkeley sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref name="Vulture" /> * [[Harrison Gilbertson]] sem [[Philip Morrison]], prófessor í eðlisfræði sem vann við Manhattan-verkefnið.<ref name="GilbertsonDumont">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=March 10, 2022 |title=''Oppenheimer'': Harrison Gilbertson & Emma Dumont Board Christopher Nolan's Thriller For Universal |url=https://deadline.com/2022/03/christopher-nolans-oppenheimer-adds-harrison-gilbertson-emily-dumont-1234975430/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220310190940/https://deadline.com/2022/03/christopher-nolans-oppenheimer-adds-harrison-gilbertson-emily-dumont-1234975430/ |archive-date=March 10, 2022 |website=Deadline Hollywood |access-date=March 10, 2022}}</ref> * [[James Remar]] sem [[Henry L. Stimson]], stríðsmálaráðherra í ríkisstjórn Trumans.<ref name="Vulture" /> * Will Roberts sem [[George C. Marshall]], Yfirmaður herforingjaráðs bandaríska landhersins frá 1939 til 1945. * [[Pat Skipper]] sem [[James F. Byrnes]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og síðar fylkisstjóri Suður-Karólínu.<ref name="Vulture" /> * [[Gary Oldman]] sem [[Harry S. Truman]], 33. forseti Bandaríkjanna sem tók ákvörðunina um að varpa tveimur kjarnorkusprengjum á Hiroshima og Nagasaki í ágúst 1945.<ref name="Gary Oldman">{{Cite web |last=Grater |first=Tom |date=April 1, 2022 |title=Gary Oldman Says He Is Appearing In One Scene In Christopher Nolan's ''Oppenheimer'' |url=https://deadline.com/2022/04/gary-oldman-appearing-one-scene-christopher-nolans-oppenheimer-1234992452/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141218/https://deadline.com/2022/04/gary-oldman-appearing-one-scene-christopher-nolans-oppenheimer-1234992452/ |archive-date=May 23, 2022 |access-date=April 1, 2022 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> * Hap Lawrence sem [[Lyndon B. Johnson]], 36. forseti Bandaríkjanna.<ref name="Vulture" /> * Troy Bronson sem [[Joseph W. Kennedy]], efnafræðingur sem lék lykilhlutverk í uppgötvun [[Plútóníum|plútons]] og formaður efnafræðideildarinnar í Los Alamos.<ref>{{Cite web |last=Burnett {{!}} @BrynnaLynne24 |first=Aminah Syed {{!}} @aminahsyed_ & Brynna |date=2024-01-12 |title=Q&A: How actor Troy Bronson portrayed KU alumnus Joseph W. Kennedy in 'Oppenheimer' |url=https://www.kansan.com/arts_and_culture/q-a-how-actor-troy-bronson-portrayed-ku-alumnus-joseph-w-kennedy-in-oppenheimer/article_6118a7e4-b18f-11ee-944d-2fb841da029a.html |access-date=2024-03-12 |website=The University Daily Kansan |archive-date=February 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226142622/https://www.kansan.com/arts_and_culture/q-a-how-actor-troy-bronson-portrayed-ku-alumnus-joseph-w-kennedy-in-oppenheimer/article_6118a7e4-b18f-11ee-944d-2fb841da029a.html |url-status=live }}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{k|2023}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Christophers Nolan]] [[Flokkur:Kvikmyndir um seinni heimsstyrjöldina]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunamyndir í flokki bestu kvikmyndarinnar]] [[Flokkur:Universal Pictures-kvikmyndir]] [[Flokkur:Ævisögulegar kvikmyndir]] d9ne6ja5vs2yis3kg862pxxp73ia9qa 0 190584 1959182 1959056 2026-04-07T19:22:52Z TKSnaevarr 53243 1959182 wikitext text/x-wiki {{Leikari | nafn = Emma Stone | mynd = Emma Stone at the 2025 Venice Film Festival-6313 (cropped).jpg | mynd_texti = Emma Stone árið 2025. | fæðingarnafn = Emily Jean Stone | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1988|11|6}} | fæðingarstaður = [[Scottsdale]], [[Arizona]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | þjóðerni = [[Bandaríkin|Bandarísk]] | ár = 2004– | maki = {{gifting|[[Dave McCary]]|2020​}} | börn = 1 | undirskrift = Emma Stone Signature.svg | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = {{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[La La Land]]'' (2016) * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Poor Things]]'' (2023)}} | emmy-verðlaun = | tony-verðlaun = | gg-verðlaun = | bafta-verðlaun = | sag-verðlaun = | cesar-verðlaun = | goya-verðlaun = | afi-verðlaun = | olivier-verðlaun = | edduverðlaun = | grammy-verðlaun = }} '''Emily Jean „Emma“ Stone''' (f. 6. nóvember 1988) er bandarísk leikkona og kvikmyndaframleiðandi.<ref name="LCNAF">{{cite web |title=Stone, Emma, 1988- |url=http://id.loc.gov/authorities/names/no2008188319 |publisher=Library of Congress Name Authority File |access-date=November 7, 2025 |date=August 5, 2025}}</ref> Hún hefur unnið ýmis verðlaun, meðal annars tvenn [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], tvenn [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]], tvenn [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]] og einn [[Volpi-bikarinn|Volpi-bikar]]. Árið 2017 var hún hæst launaða leikkona í heimi og tímaritið ''[[Time]]'' taldi hana meðal 100 áhrifamestu einstaklinga í heimi. Stone hóf feril í leiklist í leikhúsum á barnsaldri í Arizona en flutti síðan til Los Angeles til að hefja feril í kvikmyndaiðnaðinum. Á táningsaldri birtist hún í fyrsta sinn í sjónvarpi í raunveruleikaþáttunum ''[[The New Partridge Family|In Search of the New Partridge Family]]'' (2004). Eftir fleiri aukahlutverk í sjónvarpsþáttum birtist hún í röð vinsælla gamanmynda, meðal annars ''[[Superbad]]'' (2007), ''[[Zombieland]]'' (2009) og ''[[Easy A]]'' (2010), sem var fyrsta myndin með Stone í aðalhlutverki. Eftir að hafa þannig haslað sér völl lék hún aðalhlutverkin í rómantísku gamanmyndinni ''[[Crazy, Stupid, Love]]'' (2011) og dramamyndinni ''[[Húshjálpin (kvikmynd)|Húshjálpin]]'' (2011) og varð fræg fyrir að leika Gwen Stacy, kærustu [[Köngulóarmaðurinn|Köngulóarmannsins]], í tveimur kvikmyndum í leikstjórn [[Marc Webb]] (2012–2014). Stone tryggði sess sinn sem aðalleikona með því að taka að sér fjölbreyttari og dramatískari hlutverk. Hún var tilnefnd til Óskarsverðlauna sem besta leikkonan í aukahlutverki fyrir að leika fíkil á batavegi í svartkómedíunni ''[[Fuglamaður]]'' árið 2014 og [[Abigail Masham, Masham barónessa|Abigail Hill]] í myndinni ''[[Dálætið]]''. Síðarnefnda myndin var hin fyrsta af mörgum myndum Stone með leikstjóranum [[Gíorgos Lanþímos]]. Stone hefur unnið tvenn Óskarsverðlaun sem besta aðalleikonan, hin fyrri fyrir túlkun sína á hlutverki upprennandi leikkonu í rómantísku söngvamyndinni ''[[La La Land]]'' (2016) og hin síðari fyrir að leika konu sem er lífguð við eftir að hafa fyrirfarið sér í myndinni ''[[Greyin]]'' í leikstjórn Lanþímos (2023). Stone vakti einnig athygli með hlutverkum sínum sem tennisleikarinn [[Billie Jean King]] í ''[[Battle of the Sexes (kvikmynd frá 2017)|Battle of the Sexes]]'' (2017) og sem [[Grimmhildur Grámann|titilpersónan]] í myndinni ''[[Cruella]]'' (2021). Eftir það hefur hún birst í tveimur myndum Lanþímos til viðbótar, fyrst í stuttmyndasafninu ''[[Kinds of Kindness]]'' (2024) og síðan í svartkómedíunni ''[[Bugonia]]'' (2025). Fyrir síðarnefndu myndina var Stone tilnefnd til Óskarsverðlauna bæði sem besta leikkonan og fyrir bestu myndina og varð þar með fyrsta konan sem tilnefnd hefur verið til verðlaunanna bæði fyrir leik og framleiðslu í tveimur myndum.<ref>{{Cite magazine |last=Verhoeven |first=Beatrice |date=January 22, 2026 |title=Emma Stone Just Broke Oscar Nominations Records With Her 'Bugonia' Nods |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/emma-stone-oscar-nominations-records-1236480529/ |access-date=January 23, 2026 |magazine=The Hollywood Reporter}}</ref> Stone lék aðalhlutverkið sem [[Sally Bowles]] í uppsetningu á söngleiknum ''[[Kabarett (söngleikur)|Kabarett]]'' á [[Broadway]] frá 2014 til 2015. Hún lék jafnframt aðalhlutverkin í sjónvarpsþáttunum ''[[Maniac (sjónvarpsþættir)|Maniac]]'' (2018) og ''[[The Curse (sjónvarpsþættir)|The Curse]]'' (2023). Ásamt eiginmanni sínum, [[Dave McCary]], stofnaði Stone framleiðslufyrirtækið [[Fruit Tree]] árið 2020. ==Kvikmyndaskrá== ===Sem leikkona=== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" | Ár ! scope="col" | Titill ! scope="col" | Hlutverk ! scope="col" class="unsortable"| Athugasemdir ! scope="col" class="unsortable" | Heimild |- ! scope="row"| 2007 | ''[[Superbad]]'' | Jules | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/review/superbad-158043 |title=Superbad |work=[[The Hollywood Reporter]] |access-date=July 30, 2016 |author=Farber, Stephen |date=August 6, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408205811/http://www.hollywoodreporter.com/review/superbad-158043 |archive-date=April 8, 2016 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2008 | ''{{sortname|The|Rocker|dab=film}}'' | Amelia Stone | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=The Rocker |url=https://www.rottentomatoes.com/m/10009055-rocker/ |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=March 24, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312080953/http://www.rottentomatoes.com/m/10009055-rocker/ |archive-date=March 12, 2016 }}</ref> |- | ''{{sortname|The|House Bunny}}'' | Natalie Sandler | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Fox |first1=Ken |title=The House Bunny |url=https://www.tvguide.com/movies/house-bunny/review/293511/ |access-date=July 30, 2016 |work=[[TV Guide]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407025625/http://www.tvguide.com/movies/house-bunny/review/293511/ |archive-date=April 7, 2016 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="3" | 2009 | ''[[Ghosts of Girlfriends Past]]'' | {{sortname|Allison|Vandermeersh|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=The Ghosts of Girlfriends Past |url=https://www.rottentomatoes.com/m/1193906-ghosts_of_girlfriends_past |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=July 30, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610231836/http://www.rottentomatoes.com/m/1193906-ghosts_of_girlfriends_past/ |archive-date=June 10, 2016 }}</ref> |- | ''[[Paper Man (kvikmynd frá 2009)|Paper Man]]'' | Abby | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Lawrence|first1=Will|title=The heart of Stone|url=http://www.independent.ie/entertainment/movies/the-heart-of-stone-30192722.html|access-date=July 30, 2016|work=[[Irish Independent]]|date=April 18, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610191804/http://www.independent.ie/entertainment/movies/the-heart-of-stone-30192722.html|archive-date=June 10, 2016|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Zombieland]]'' | Wichita / Krista | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Robey |first1=Tim |title=Zombieland, review |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/6273649/Zombieland-review.html |access-date=July 30, 2016 |work=[[The Daily Telegraph]] |date=October 8, 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424003803/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/6273649/Zombieland-review.html |archive-date=April 24, 2016 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2010 | ''[[Marmaduke (kvikmynd)|Marmaduke]]'' | Mazie | Talsetning |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|last1=Kit |first1=Borys |date=November 3, 2009 |url=https://www.reuters.com/article/us-wilson-idUSTRE5A20K120091103 |title=Owen Wilson signs on for 'Marmaduke' |publisher=[[Reuters]] |access-date=July 30, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305213159/https://www.reuters.com/article/us-wilson-idUSTRE5A20K120091103 |archive-date=March 5, 2016 }}</ref> |- | ''[[Easy A]]'' | {{sortname|Olive|Penderghast|nolink=yes}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Smith |first1=Anna |title=Easy A |url=https://www.timeout.com/london/film/easy-a |access-date=July 30, 2016 |work=[[Time Out (magazine)|Time Out]] |date=October 19, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413204448/http://www.timeout.com/london/film/easy-a |archive-date=April 13, 2016 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="3" | 2011 |''[[Friends with Benefits]]'' | Kayla | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Siegel |first1=Tatiana |date=July 13, 2010 |url=https://variety.com/2010/film/news/a-rod-goes-from-big-leagues-to-bigscreen-1118021649/ |title=A-Rod goes from big leagues to bigscreen |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=July 30, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004214849/http://variety.com/2010/film/news/a-rod-goes-from-big-leagues-to-bigscreen-1118021649/ |archive-date=October 4, 2013 }}</ref> |- | ''[[Crazy, Stupid, Love]]'' | {{sortname|Hannah|Weaver|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|last1=McWeeny |first1=Drew |title=Review: Ryan Gosling, Emma Stone, and Steve Carell excel in smart, adult 'Crazy, Stupid, Love' |url=http://www.hitfix.com/blogs/motion-captured/posts/review-gosling-stone-and-carell-excel-in-smart-adult-crazy-stupid-love |work=[[HitFix]] |access-date=July 30, 2016 |date=July 21, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406053141/http://www.hitfix.com/blogs/motion-captured/posts/review-gosling-stone-and-carell-excel-in-smart-adult-crazy-stupid-love |archive-date=April 6, 2016 }}</ref> |- | ''[[Húshjálpin (kvikmynd)|Húshjálpin]]'' (''The Help'') | {{sort|Phelan|Eugenia „Skeeter“ Phelan}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Smith |first1=Anna |title=The Help Review |url=https://www.empireonline.com/movies/help-2/review/ |access-date=July 30, 2016 |work=Empire |date=October 26, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918025349/http://www.empireonline.com/movies/help-2/review/ |archive-date=September 18, 2016 }}</ref> |- ! scope="row" | 2012 | ''[[The Amazing Spider-Man (kvikmynd)|The Amazing Spider-Man]]'' | {{sort|Stacy|[[Gwen Stacy]]}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Lacker |first1=Chris |url=https://vancouversun.com/touch/interview+emma+stone+plays+spider+first+love/5152459/story.html?rel=5155561 |title=Interview: Emma Stone Plays Spider-Man's First Love |date=July 24, 2011 |access-date=July 30, 2016 |work=[[The Vancouver Sun]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160805180300/http://www.vancouversun.com/touch/interview%2Bemma%2Bstone%2Bplays%2Bspider%2Bfirst%2Blove/5152459/story.html?rel=5155561 |archive-date=August 5, 2016 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="3" | 2013 | ''[[Gangster Squad (kvikmynd)|Gangster Squad]]'' | {{sortname|Grace|Faraday|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news|first1=Jeff |last1=Sneider |first2=Justin |last2=Kroll |title=Emma Stone rounds up 'Gangster Squad' |date=July 26, 2011 |magazine=Variety |url=https://variety.com/2011/film/news/emma-stone-rounds-up-gangster-squad-1118040460/ |access-date=July 30, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731201616/http://variety.com/2011/film/news/emma-stone-rounds-up-gangster-squad-1118040460/ |archive-date=July 31, 2013 }}</ref> |- | ''[[Movie 43]]'' | Veronica | Hluti: „Veronica“ |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news|first=M. Scot |last=Skinner |title=After 'Hours', a Q & A with star |date=November 4, 2010 |newspaper=[[Arizona Daily Star]] |url=http://tucson.com/entertainment/movies/article_4ab2465e-9a9f-58c7-9b54-c18b2d60d8e1.html |access-date=July 30, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307081337/http://tucson.com/entertainment/movies/article_4ab2465e-9a9f-58c7-9b54-c18b2d60d8e1.html|archive-date=March 7, 2016}}</ref> |- | ''[[Croods]]'' (''The Croods'') | {{sort|Crood|Eep Crood}} | Talsetning |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-croods-2013 |title=The Croods |work=[[Chicago Sun-Times]] |date=March 20, 2013 |access-date=July 30, 2016 |author=Minow, Nell |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160725092025/http://www.rogerebert.com/reviews/the-croods-2013 |archive-date=July 25, 2016 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="4" | 2014 | ''{{sortname|The|Amazing Spider-Man 2}}'' | {{sort|Stacy|Gwen Stacy}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Emma Stone talks saving Spidey in The Amazing Spider-Man 2|url=http://www.totalfilm.com/news/emma-stone-talks-saving-spidey-in-the-amazing-spider-man-2|access-date=April 6, 2016|work=[[Total Film]]|date=January 4, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140701013428/http://www.totalfilm.com/news/emma-stone-talks-saving-spidey-in-the-amazing-spider-man-2|archive-date=July 1, 2014}}</ref> |- | ''[[Magic in the Moonlight]]'' | {{sortname|Sophie|Baker|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Scott |first1=A. O. |title=Metaphysical Sleight of Heart |url=https://www.nytimes.com/2014/07/25/movies/magic-in-the-moonlight-another-woody-allen-odd-couple.html?_r=0 |access-date=July 30, 2016 |work=[[The New York Times]] |date=July 24, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160715090504/http://www.nytimes.com/2014/07/25/movies/magic-in-the-moonlight-another-woody-allen-odd-couple.html?_r=0 |archive-date=July 15, 2016 }}</ref> |- | ''[[Fuglamaður]]'' (''Birdman or (The Unexpected Virtue of Ignorance)'' | {{sortname|Sam|Thomson|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Brian |first1=Greg |title=Was 2014 the Most Significant Breakthrough Year for Emma Stone? Oscar Chances for 'Birdman' |url=http://www.themovienetwork.com/article/was-2014-most-significant-breakthrough-year-emma-stone-oscar-chances-birdman |publisher=[[The Movie Network]] |access-date=July 30, 2016 |date=November 13, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407213529/http://www.themovienetwork.com/article/was-2014-most-significant-breakthrough-year-emma-stone-oscar-chances-birdman |archive-date=2016-04-07 }}</ref> |- | ''[[The Interview]]'' | Hún sjálf | [[Cameo-hlutverk|Smáhlutverk]] | |- ! scope="row" rowspan="2" | 2015 | ''[[Aloha (kvikmynd frá 2015)|Aloha]]'' | {{sortname|Allison|Ng|nolink=yes}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Aloha |url=https://www.rottentomatoes.com/m/aloha_2015 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=July 30, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160517040533/http://www.rottentomatoes.com/m/aloha_2015 |archive-date=May 17, 2016 }}</ref> |- | ''[[Irrational Man (kvikmynd)|Irrational Man]]'' | {{sortname|Jill|Pollard|nolink=yes}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Irrational Man |url=https://www.rottentomatoes.com/m/irrational_man/ |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=July 30, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510220256/http://www.rottentomatoes.com/m/irrational_man |archive-date=May 10, 2016 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2016 | ''[[Popstar: Never Stop Never Stopping]]'' | {{sortname|Claudia|Cantrell|nolink=1}} | [[Cameo-hlutverk|Smáhlutverk]], ekki nefnd á kreditlista |style="text-align:center;"|<ref name="pop">{{cite news|url=http://www.teenvogue.com/story/emma-stone-popstar-new-song|title=Emma Stone Just Dropped a New Song With Your Favorite Popstar|work=Teen Vogue|date=June 3, 2016|access-date=July 30, 2016|author=Ceron, Ella|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811094028/http://www.teenvogue.com/story/emma-stone-popstar-new-song|archive-date=August 11, 2016}}</ref> |- | ''[[La La Land]]'' | {{sortname|Amelia „Mia“|Dolan|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite magazine|url=https://www.ew.com/article/2016/03/07/ryan-gosling-emma-stone-la-la-land-release-date/ |title=Ryan Gosling, Emma Stone musical ''La La Land'' pushed to December |first=Devan |last=Coggan |magazine=[[Entertainment Weekly]] |date=March 7, 2016 |access-date=July 30, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407094609/http://www.ew.com/article/2016/03/07/ryan-gosling-emma-stone-la-la-land-release-date |archive-date=April 7, 2016 }}</ref> |- ! scope="row"| 2017 | ''[[Battle of the Sexes (kvikmynd frá 2017)|Battle of the Sexes]]'' | {{sortname|Billie Jean|King}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite magazine|last1=Nolfi |first1=Joey |title='Battle of the Sexes': See Emma Stone and Steve Carell as Billie Jean King and Bobby Riggs |url=https://ew.com/article/2016/04/13/battle-sexes-emma-stone-steve-carell-photo/ |access-date=January 17, 2017 |magazine=Entertainment Weekly |date=April 13, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170104101919/http://ew.com/article/2016/04/13/battle-sexes-emma-stone-steve-carell-photo/ |archive-date=January 4, 2017 }}</ref> |- !scope="row" | 2018 |''[[Dálætið]]'' (''The Favourite'') | {{sort|Masham|[[Abigail Masham, Masham barónessa|Abigail Masham]]}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2015/09/kate-winslet-emma-stone-olivia-colman-yorgos-lanthimos-the-favourite-element-pictures-scarlet-queen-anne-1201548277/ |title=Emma Stone & Olivia Colman In Talks To Board Yorgos Lanthimos' 'The Favourite' |website=[[Deadline Hollywood]] |first=Ali |last=Jafaar |date=September 24, 2015 |access-date=March 23, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417044525/http://deadline.com/2015/09/kate-winslet-emma-stone-olivia-colman-yorgos-lanthimos-the-favourite-element-pictures-scarlet-queen-anne-1201548277/ |archive-date=April 17, 2017 }}</ref> |- !scope="row"| 2019 | ''[[Zombieland: Double Tap]]'' | Wichita / Krista | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://wegotthiscovered.com/movies/zombieland-2-plot-details-tease-zombies/|title=First Zombieland: Double Tap Plot Details Tease New Zombies And More|website=We Got This Covered|author=Matt Joseph|date=January 21, 2019|access-date=January 21, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190124153821/https://wegotthiscovered.com/movies/zombieland-2-plot-details-tease-zombies/|archive-date=January 24, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope="row" | 2020 | ''{{sort|Croods|[[Croods: Ný Öld]]}}'' (''The Croods: A New Age'') | {{sort|Crood|Eep Crood}} | Talsetning |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Nicolas Cage, Ryan Reynolds and Emma Stone Confirmed for The Croods 2|url=https://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=108718|work=[[ComingSoon.net]]|publisher=[[CraveOnline]]|date=September 9, 2013|access-date=September 9, 2013|archive-date=April 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140422033120/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=108718|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | 2021 | ''[[Cruella (film)|Cruella]]'' |[[Grimmhildur Grámann|Estella / Cruella de Vil]] | Einnig aðalframleiðandi |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |url=https://www.today.com/popculture/see-emma-stone-cruella-de-vil-new-live-action-prequel-t161287 |title=See Emma Stone as Cruella de Vil in new live-action prequel to '101 Dalmatians' |date=August 24, 2019 |access-date=August 24, 2019 |archive-date=August 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190824221133/https://www.today.com/popculture/see-emma-stone-cruella-de-vil-new-live-action-prequel-t161287 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | 2022 | ''Bleat'' | Kona | Stuttmynd |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |url=https://www.indiewire.com/2022/03/emma-stone-yorgos-lanthimos-bleat-short-trailer-1234710216/ |title=Emma Stone and Yorgos Lanthimos Reunite for Black-and-White Short 'Bleat' |date=March 22, 2022 |access-date=May 5, 2022 |archive-date=May 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220505163835/https://www.indiewire.com/2022/03/emma-stone-yorgos-lanthimos-bleat-short-trailer-1234710216/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | 2023 | ''[[Greyin]]'' (''Poor Things'') | {{sort|Baxter|Bella Baxter}} | Einnig framleiðandi |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news|last=Lodge|first=Guy|title='Poor Things' Review: Emma Stone and Yorgos Lanthimos Fly Their Freak Flags in a Delicious Coming-of-Age Story Like No Other|url=https://variety.com/2023/film/festivals/poor-things-review-emma-stone-1235710477/|date=September 1, 2023|access-date=September 1, 2023|work=Variety|archive-date=September 1, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230901164759/https://variety.com/2023/film/festivals/poor-things-review-emma-stone-1235710477/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2024 | ''[[Kinds of Kindness]]'' | Rita / Liz / Emily | |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2022-09-29 |title=Yorgos Lanthimos Sets 'AND' As New Film At Searchlight Pictures; Emma Stone, Jesse Plemons, Willem Dafoe And Margaret Qualley To Star |url=https://deadline.com/2022/09/yorgos-lanthimos-and-searchlight-pictures-emma-stone-willem-dafoe-jesse-plemons-margaret-qualley-to-star-1235130201/ |access-date=2022-11-03 |website=Deadline |language=en-US |archive-date=September 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930165608/https://deadline.com/2022/09/yorgos-lanthimos-and-searchlight-pictures-emma-stone-willem-dafoe-jesse-plemons-margaret-qualley-to-star-1235130201/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2025 | ''[[Eddington (kvikmynd)|Eddington]]'' | Louise Cross | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Shanfeld |first1=Ethan |title=Ari Aster Casts Joaquin Phoenix, Emma Stone, Austin Butler, Pedro Pascal in Next A24 Movie ''Eddington'' |url=https://variety.com/2024/film/news/ari-aster-eddington-cast-joaquin-phoenix-emma-stone-austin-butler-pedro-pascal-1235939668/ |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=12 March 2024 |date=March 12, 2024 |archive-date=March 12, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312190250/https://variety.com/2024/film/news/ari-aster-eddington-cast-joaquin-phoenix-emma-stone-austin-butler-pedro-pascal-1235939668/ |url-status=live}}</ref> |- | ''[[Bugonia (kvikmynd)|Bugonia]]'' | Michelle Fuller | Einnig framleiðandi |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=https://variety.com/2024/film/global/emma-stone-yorgos-lanthimos-save-the-green-planet-remake-1235917049/ |author=Keslassy, Elsa & Frater, Patrick |title=Emma Stone in Talks to Star in Yorgos Lanthimos' ''Save the Green Planet'' Remake (Exclusive) |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |date=2024-02-20 |lang=en}}</ref> <!-- PER WP:CRYSTAL AND WP:NFF, PLEASE DO NOT ADD FILMS NOT YET IN PRODUCTION --> |} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|leikari}} {{DEFAULTSORT:Stone, Emma}} {{f|1988}} [[Flokkur:Bandarískir kvikmyndaframleiðendur]] [[Flokkur:Bandarískir leikarar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] p1um9aakgwj43ev1sb230v8s4gciviq 0 190587 1959172 1959079 2026-04-07T16:53:31Z Berserkur 10188 + myndir og ein heimild 1959172 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Artemis_II_Launch_(NHQ20260401_admin_0025).jpg|thumb|Artemis II skotið á loft frá [[Kennedy-geimmiðstöðin|Kennedy-geimmiðstöðinni]] í [[Flórída]].]] [[Mynd:Artemis_2_Crew_Portrait.jpg|thumb|Áhöfn Artemis II. Réttsælis frá vinstri: [[Christina Koch|Koch]], [[Victor Glover|Glover]], [[Jeremy Hansen|Hansen]] og [[Reid Wiseman|Wiseman]].]] '''Artemis II''' er mannað [[geimflug]] til [[Tunglið|tunglsins]] á vegum [[Geimferðastofnun Bandaríkjanna|Geimferðastofnunar Bandaríkjanna]] (NASA) sem lagði af stað frá jörðu [[1. apríl]] [[2026]]. Geimfarið flaug umhverfis tunglið 6. apríl <ref>[https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-04-06-hapunkti-artemis-leidangursins-nad-i-dag-thegar-geimfarid-flygur-umhverfis-tunglid-471818 Hápunkti Artemis-leiðangursins náð í dag þegar geimfarið flýgur umhverfis tunglið] Rúv, sótt 7. apríl 2026</ref> og mun snúa aftur til jarðar 11. apríl. Í áhöfn þess eru fjórir [[Geimfari|geimfarar]], þau [[Reid Wiseman]], [[Victor Glover]], og [[Christina Koch]] á vegum NASA og [[Jeremy Hansen]] frá [[Geimferðastofnun Kanada]]. Geimferðin er hluti af [[Artemis-áætlunin|Artemis-áætluninni]] sem miðar að því að lenda mönnuðu geimfari á tunglinu á næstu árum og hefja svo byggingu á varanlegri bækistöð þar. Notast er við [[Orion-geimfar]] sem skotið var á loft með [[Space Launch System]] (SLS) eldflaug. Ferðin er merkileg af ýmsum ástæðum. Frá því að [[Apollo-geimferðaáætlunin|Appollo-áætluninni]] lauk árið [[1972]] með tunglferð [[Appollo 17]] hafði enginn maður farið lengra frá jörðu en á [[Lág sporbraut jarðar|lága sporbraut]], þ.e. innan við 2000 km frá yfirborði jarðar. Þar sem tunglið var statt lengra frá jörðu nú en í öllum Appollo-ferðunum urðu geimfararnir þær manneskjur sem hafa farið lengst allra frá jörðu. Christina Koch varð fyrsta konan til að fara að tunglinu, Victor Glover fyrsti blökkumaðurinn og Jeremy Hansen sá fyrsti af öðru þjóðerni en bandarísku. <gallery> Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|Ljósmynd titluð ''Hello World'' (2. apríl) Earthset (art002e009288).jpg|Ljósmynd titluð ''Earthset'' (6. apríl). Artemis II in Eclipse.jpg|Tunglmyrkvi séður úr geimfarinu (6. apríl). </gallery> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Geimferðastofnun Bandaríkjanna]] [[Flokkur:2026]] srctno9kkf3mbsdyywl29yiicaua660 1959176 1959172 2026-04-07T17:28:02Z TKSnaevarr 53243 1959176 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Artemis_II_Launch_(NHQ20260401_admin_0025).jpg|thumb|Artemis II skotið á loft frá [[Kennedy-geimmiðstöðin|Kennedy-geimmiðstöðinni]] í [[Flórída]].]] [[Mynd:Artemis_2_Crew_Portrait.jpg|thumb|Áhöfn Artemis II. Réttsælis frá vinstri: [[Christina Koch|Koch]], [[Victor Glover|Glover]], [[Jeremy Hansen|Hansen]] og [[Reid Wiseman|Wiseman]].]] '''Artemis II''' er mannað [[geimflug]] til [[Tunglið|tunglsins]] á vegum [[Geimferðastofnun Bandaríkjanna|Geimferðastofnunar Bandaríkjanna]] (NASA) sem lagði af stað frá jörðu [[1. apríl]] [[2026]]. Geimfarið flaug umhverfis tunglið 6. apríl<ref>[https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-04-06-hapunkti-artemis-leidangursins-nad-i-dag-thegar-geimfarid-flygur-umhverfis-tunglid-471818 Hápunkti Artemis-leiðangursins náð í dag þegar geimfarið flýgur umhverfis tunglið] Rúv, sótt 7. apríl 2026</ref> og mun snúa aftur til jarðar 11. apríl. Í áhöfn þess eru fjórir [[Geimfari|geimfarar]], þau [[Reid Wiseman]], [[Victor Glover]], og [[Christina Koch]] á vegum NASA og [[Jeremy Hansen]] frá [[Geimferðastofnun Kanada]]. Geimferðin er hluti af [[Artemis-áætlunin|Artemis-áætluninni]] sem miðar að því að lenda mönnuðu geimfari á tunglinu á næstu árum og hefja svo byggingu á varanlegri bækistöð þar. Notast er við [[Orion-geimfar]] sem skotið var á loft með [[Space Launch System]] (SLS) eldflaug. Ferðin er merkileg af ýmsum ástæðum. Frá því að [[Apollo-geimferðaáætlunin|Appollo-áætluninni]] lauk árið [[1972]] með tunglferð [[Appollo 17]] hafði enginn maður farið lengra frá jörðu en á [[Lág sporbraut jarðar|lága sporbraut]], þ.e. innan við 2000 km frá yfirborði jarðar. Þar sem tunglið var statt lengra frá jörðu nú en í öllum Appollo-ferðunum urðu geimfararnir þær manneskjur sem hafa farið lengst allra frá jörðu.<ref>{{Vefheimild|titill= Lengra frá jörðinni en nokkru sinni áður|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/04/06/lengra_fra_jordinni_en_nokkru_sinni_adur/|útgefandi=mbl.is|skoðað=7. apríl 2026|dags=6. apríl 2026}}</ref> Christina Koch varð fyrsta konan til að fara að tunglinu, Victor Glover fyrsti blökkumaðurinn og Jeremy Hansen sá fyrsti af öðru þjóðerni en bandarísku. <gallery> Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|Ljósmynd titluð ''Hello World'' (2. apríl) Earthset (art002e009288).jpg|Ljósmynd titluð ''Earthset'' (6. apríl). Artemis II in Eclipse.jpg|Tunglmyrkvi séður úr geimfarinu (6. apríl). </gallery> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Geimferðastofnun Bandaríkjanna]] [[Flokkur:2026]] exw7yag6njh4vr75nhxgb6zu3uh0x3j 2 190588 1959133 2026-04-07T12:50:58Z Jakilover1 115239 Bjó til síðu með „Jaki Ragnarsson er 12 ára íslenskur drengur sem elskar fjölskylduna sína og lífið. Hann spilar fyrir Knattspyrnufjélag Akureyrar í Handbolta og Fótbolta, hann fæddist á Akureyri og hefur búið þar alla æfi en hann hefur spilað fyrir Magna á Grenivík. Mamma hans heitir Elín Þorsteinsdóttir og pabbi hans Ragnar Már Þorgrímsson. Hann er rauðhærður og er 161 cm á hæð og 50 kíló. Hann er frábær í tölvuleikjunum Rocket League og Fortni...“ 1959133 wikitext text/x-wiki Jaki Ragnarsson er 12 ára íslenskur drengur sem elskar fjölskylduna sína og lífið. Hann spilar fyrir Knattspyrnufjélag Akureyrar í Handbolta og Fótbolta, hann fæddist á Akureyri og hefur búið þar alla æfi en hann hefur spilað fyrir Magna á Grenivík. Mamma hans heitir Elín Þorsteinsdóttir og pabbi hans Ragnar Már Þorgrímsson. Hann er rauðhærður og er 161 cm á hæð og 50 kíló. Hann er frábær í tölvuleikjunum Rocket League og Fortnite. Hann er mjög duglegur í skólanum og gerir alltaf það sem hann á að gera, hann er aldrei í tölvuleik í tíma o.s.fv. Jaki er mjög mikill sjarmur og hefur alltaf 3 stelpur á hælunum k5ntquk1we9at06egbtty48gi2ib62f 1959135 1959133 2026-04-07T12:58:15Z Jakilover1 115239 Bætt við fyrirsögn og tenglum 1959135 wikitext text/x-wiki == Jaki Ragnarsson == Jaki Ragnarsson er 12 ára íslenskur drengur sem elskar fjölskylduna sína og lífið. Hann spilar fyrir [[Knattspyrnufélag Akureyrar]] í Handbolta og Fótbolta, hann fæddist á [[Akureyri]] og hefur búið þar alla æfi en hann hefur spilað fyrir [[Íþróttafélagið Magni|Magna Grenivík]]. Mamma hans heitir Elín Þorsteinsdóttir og pabbi hans Ragnar Már Þorgrímsson. Hann er rauðhærður og er 161 cm á hæð og 50 kíló. Hann er frábær í tölvuleikjunum Rocket League og [[Fortnite]]. Hann er mjög duglegur í skólanum og gerir alltaf það sem hann á að gera, hann er aldrei í tölvuleik í tíma o.s.fv. Jaki er mjög mikill sjarmur og hefur alltaf 3 stelpur á hælunum kjcxk1k0g6bir1eproivzgrwjqxykyk 0 190589 1959136 2026-04-07T13:05:14Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Kalli og sælgætisgerðin (kvikmynd)]] 1959136 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Kalli og sælgætisgerðin (kvikmynd)]] 4mv8kpyqdrtcssimjzimpvy2uliptbp 0 190590 1959137 2026-04-07T13:06:39Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Fear and Loathing in Las Vegas]] 1959137 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Fear and Loathing in Las Vegas]] k5cl180ksq9ctgqb2cu96c9p8r21h9a 3 190591 1959146 2026-04-07T13:36:23Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{skemmdarverk}}“ 1959146 wikitext text/x-wiki {{skemmdarverk}} h8lmv03y8sswmtaj2dw0ydbf8hun749 0 190592 1959163 2026-04-07T14:39:24Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Local Hero]] á [[Hetja staðarins]] 1959163 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Hetja staðarins]] 2fbkoqgy4y9ag8nb6ddfv17hdjvsbxl 14 190593 1959168 2026-04-07T14:46:43Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Kvikmyndapersónur]]“ 1959168 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Kvikmyndapersónur]] gfsqhbk0sjaq7n2ffztoghucx78x49u 14 190594 1959170 2026-04-07T14:48:25Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:1992]] [[Flokkur:Sjónvarpsþættir eftir frumsýningarári|1992]]“ 1959170 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:1992]] [[Flokkur:Sjónvarpsþættir eftir frumsýningarári|1992]] 8h92v1bak3nhubk7k2m65tq8ztpts8v 0 190595 1959175 2026-04-07T17:21:35Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[The Star-Spangled Banner]] 1959175 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[The Star-Spangled Banner]] d4tu2pzlha7ypyrym1gs6nb7jxsyha5 0 190596 1959184 2026-04-07T22:43:27Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Leikari | forskeyti =Dame | nafn = Emma Thompson | mynd = Emma Thompson at the 78th Locarno Film Festival photocall 01 (cropped).jpg | mynd_texti = Emma Thompson árið 2025. | fæðingarnafn = Emma Thompson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1959|4|15}} | fæðingarstaður = [[Hammersmith]], [[London]], [[England]]i | þjóðerni = [[Bretland|Bresk]] | ár = 1982– | maki = {{...“ 1959184 wikitext text/x-wiki {{Leikari | forskeyti =Dame | nafn = Emma Thompson | mynd = Emma Thompson at the 78th Locarno Film Festival photocall 01 (cropped).jpg | mynd_texti = Emma Thompson árið 2025. | fæðingarnafn = Emma Thompson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1959|4|15}} | fæðingarstaður = [[Hammersmith]], [[London]], [[England]]i | þjóðerni = [[Bretland|Bresk]] | ár = 1982– | maki = {{gifting|[[Kenneth Branagh]]|1989|1997|orsök=skildu​}}<br>{{gifting|[[Greg Wise]]|2003​}} | börn = 2 | háskóli = [[Cambridge-háskóli]] | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = {{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handrit byggt á öðru verki fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995)}} | emmy-verðlaun = Besta gestaleikkona í gamanþáttum fyrir ''[[Ellen (sjónvarpsþættir)|Ellen]]'' (1998) | gg-verðlaun ={{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handritið fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995)}} | bafta-verðlaun ={{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handrit byggt á öðru verki fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995) * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Á ógnartímum]]'' / ''[[Tutti Frutti]]'' (1987)}} }} '''Dame Emma Thompson''' (f. 15. apríl 1959) er bresk leikkona og handritshöfundur. Hún hefur verið virk í leiklist í rúma fjóra áratugi bæði í leiksýningum, kvikmyndum og sjónvarpi og hefur meðal annars unnið tvenn [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], þrenn [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]], tvenn [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]] og ein [[Emmy-verðlaunin|Primetime Emmy-verðlaun]]. Árið 2018 sæmdi [[Elísabet 2. Bretadrottning]] Thompson riddaranafnbót fyrir framlög hennar til leiklistar.<ref>{{Vefheimild|titill= Emma Thompson á lista drottningar |url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2018/06/09/emma_thompson_a_lista_drottningar/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 9. júní 2018 |skoðað=7. apríl 2026}}</ref> Foreldrar Emmu Thompson eru leikararnir [[Eric Thompson]] og [[Phyllida Law]]. Hún gekk í Newnham-skóla við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]], var þar meðlimur í leikfélaginu [[Footlights]] og birtist í sketsaþáttunum ''[[Alfresco]]'' (1983–1984). Árið 1985 lék Thompson aðalhlutverkið í uppsetningu á söngleiknum ''[[Me and My Girl]]'' á [[West End-leikhús|West End]], sem var tímamótaskref í ferli hennar. Árið 1987 varð Thompson kunn fyrir leik sinn í tveimur sjónvarpsþáttaröðum [[BBC]], ''[[Tutti Frutti]]'' og ''[[Á ógnartímum]]'', og vann sjónvarpsverðlaun BAFTA sem besta leikkonan fyrir frammistöðu sína í báðum þáttaröunum. Snemma á tíunda áratugnum vann Thompson oft með þáverandi eiginmanni sínum, leikaranum og leikstjóranum [[Kenneth Branagh]], í myndum á borð við ''[[Hinrik V. (kvikmynd frá 1989)|Hinrik V.]]'' (1989), ''[[Örlagavefur]]'' (1991) og ''[[Ys og þys út af engu (kvikmynd frá 1993)|Ys og þys út af engu]]'' (1993). Thompson vann bæði BAFTA-verðlaun og Óskarsverðlaun fyrir leik sinn í kvikmyndinni ''[[Hávarðsendi]]'' árið 1992.<ref>{{Tímarit.is|1783175|Er ekki lengur í skugga eiginmannsins|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=4. apríl 1993|blaðsíða=45}}</ref> Árið 1993 var Thompson tilnefnd til tvennra Óskarverðlauna, sem besta leikkonan og besta aukaleikkonan, fyrir leiki sína sem húsþerna í myndinni ''[[Dreggjar dagsins (kvikmynd)|Dreggjar dagsins]]'' og sem lögfræðingur í ''[[Í nafni föðurins]]'' og varð þar með ein fárra leikara sem hafa verið tilnefndir í báðum verðlaunaflokkunum sama árið. Thompson bæði lék í og skrifaði handritið að myndinni ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995) og hlaut fyrir það Óskarsverðlaunin fyrir besta handritið byggt á öðru verki. Hún varð þar með eina manneskjan í sögu Óskarsverðlaunana til að vinna verðlaun bæði sem leikari og handritshöfundur.<ref>{{Vefheimild|titill= Hræðilegur hluti af starfinu|url=https://www.visir.is/g/20232381047d/p/askorun|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags= 21. febrúar 2023|skoðað=7. apríl 2026|höfundur=Máni Snær Þorláksson}}</ref> Thompson hefur einnig hlotið jákvæða dóma fyrir hlutverk sín í myndunum ''[[Í fánalitunum]]'' (1998), ''[[Ástin grípur alla]]'' (2003), ''[[Saving Mr. Banks]]'' (2013), ''[[Late Night]]'' (2019) og ''[[Good Luck to You, Leo Grande]]'' (2022). Meðal annarra þekktra hlutverka Thompson má nefna leik hennar sem Trelawney prófessor í [[Harry Potter (kvikmyndaröð)|''Harry Potter''-myndunum]] (2004–2011), ''[[Nanny McPhee]]'' (2005) (sem hún skrifaði einnig), ''[[Skrýtnara en skáldskapur]]'' (2006), ''[[An Education]]'' (2009), ''[[Men in Black 3]]'' (2012) og hliðarmyndin ''[[Men in Black: International]]'' (2019), ''[[Hin hugrakka]]'' (2012), ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 2017)|Fríða og dýrið]]'' (2017), ''[[Cruella]]'' (2021) og ''[[Matthildur (kvikmynd frá 2022)|Matthildur]]'' (2022). Í sjónvarpi hefur hún meðal annars birst í ''[[Óbuguð]]'' (2001), ''[[Englar í Ameríku]]'' (2003), ''[[The Song of Lunch]]'' (2010), ''[[Lér konungur (kvikmynd frá 2018)|Lér konungur]]'' (2018) og ''[[Years and Years]]'' (2019). Hún lék fröken Lovett í uppsetningu Lincoln-miðstöðvarinnar á söngleiknum ''[[Sweeney Todd]]'' eftir [[Stephen Sondheim]] árið 2014. Thompson hefur einnig samið þrjár barnabækur um [[Pétur kanína|Pétur kanínu]] með leyfi frá útgáfufélagi [[Beatrix Potter]]. ==Tenglar== * {{Tímarit.is|4539089|Emma Thompson|höfundur=Þorsteinn Erlingsson|blað=[[Vikan]]|útgáfudagsetning=1. maí 1994|blaðsíða=62–65}} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|leikari}} {{DEFAULTSORT:Thompson, Emma}} {{f|1959}} [[Flokkur:Breskir leikarar]] [[Flokkur:Breskir handritshöfundar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta handritsins byggðs á öðru verki]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] [[Flokkur:Trúleysingjar]] 30d2z0bl31jxift452cvpuo7u3mreey 1959194 1959184 2026-04-07T23:36:38Z TKSnaevarr 53243 1959194 wikitext text/x-wiki {{Leikari | forskeyti =Dame | nafn = Emma Thompson | mynd = Emma Thompson at the 78th Locarno Film Festival photocall 01 (cropped).jpg | mynd_texti = Emma Thompson árið 2025. | fæðingarnafn = Emma Thompson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1959|4|15}} | fæðingarstaður = [[Hammersmith]], [[London]], [[England]]i | þjóðerni = [[Bretland|Bresk]] | ár = 1982– | maki = {{gifting|[[Kenneth Branagh]]|1989|1997|orsök=skildu​}}<br>{{gifting|[[Greg Wise]]|2003​}} | börn = 2 | háskóli = [[Cambridge-háskóli]] | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = {{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handrit byggt á öðru verki fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995)}} | emmy-verðlaun = Besta gestaleikkona í gamanþáttum fyrir ''[[Ellen (sjónvarpsþættir)|Ellen]]'' (1998) | gg-verðlaun ={{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handritið fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995)}} | bafta-verðlaun ={{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handrit byggt á öðru verki fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995) * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Á ógnartímum]]'' / ''[[Tutti Frutti]]'' (1987)}} }} '''Dame Emma Thompson''' (f. 15. apríl 1959) er bresk leikkona og handritshöfundur. Hún hefur verið virk í leiklist í rúma fjóra áratugi bæði í leiksýningum, kvikmyndum og sjónvarpi og hefur meðal annars unnið tvenn [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], þrenn [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]], tvenn [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]] og ein [[Emmy-verðlaunin|Primetime Emmy-verðlaun]]. Árið 2018 sæmdi [[Elísabet 2. Bretadrottning]] Thompson riddaranafnbót fyrir framlög hennar til leiklistar.<ref>{{Vefheimild|titill= Emma Thompson á lista drottningar |url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2018/06/09/emma_thompson_a_lista_drottningar/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 9. júní 2018 |skoðað=7. apríl 2026}}</ref> Foreldrar Emmu Thompson eru leikararnir [[Eric Thompson]] og [[Phyllida Law]]. Hún gekk í Newnham-skóla við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]], var þar meðlimur í leikfélaginu [[Footlights]] og birtist í sketsaþáttunum ''[[Alfresco]]'' (1983–1984). Árið 1985 lék Thompson aðalhlutverkið í uppsetningu á söngleiknum ''[[Me and My Girl]]'' á [[West End-leikhús|West End]], sem var tímamótaskref í ferli hennar. Árið 1987 varð Thompson kunn fyrir leik sinn í tveimur sjónvarpsþáttaröðum [[BBC]], ''[[Tutti Frutti]]'' og ''[[Á ógnartímum]]'', og vann sjónvarpsverðlaun BAFTA sem besta leikkonan fyrir frammistöðu sína í báðum þáttaröunum. Snemma á tíunda áratugnum vann Thompson oft með þáverandi eiginmanni sínum, leikaranum og leikstjóranum [[Kenneth Branagh]], í myndum á borð við ''[[Hinrik V. (kvikmynd frá 1989)|Hinrik V.]]'' (1989), ''[[Örlagavefur]]'' (1991) og ''[[Ys og þys út af engu (kvikmynd frá 1993)|Ys og þys út af engu]]'' (1993). Thompson vann bæði BAFTA-verðlaun og Óskarsverðlaun fyrir leik sinn í kvikmyndinni ''[[Hávarðsendi]]'' árið 1992.<ref>{{Tímarit.is|1783175|Er ekki lengur í skugga eiginmannsins|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=4. apríl 1993|blaðsíða=45}}</ref> Árið 1993 var Thompson tilnefnd til tvennra Óskarverðlauna, sem besta leikkonan og besta aukaleikkonan, fyrir leiki sína sem húsþerna í myndinni ''[[Dreggjar dagsins (kvikmynd)|Dreggjar dagsins]]'' og sem lögfræðingur í ''[[Í nafni föðurins]]'' og varð þar með ein fárra leikara sem hafa verið tilnefndir í báðum verðlaunaflokkunum sama árið. Thompson bæði lék í og skrifaði handritið að myndinni ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995) og hlaut fyrir það Óskarsverðlaunin fyrir besta handritið byggt á öðru verki. Hún varð þar með eina manneskjan í sögu Óskarsverðlaunana til að vinna verðlaun bæði sem leikari og handritshöfundur.<ref>{{Vefheimild|titill= Hræðilegur hluti af starfinu|url=https://www.visir.is/g/20232381047d/p/askorun|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags= 21. febrúar 2023|skoðað=7. apríl 2026|höfundur=Máni Snær Þorláksson}}</ref> Thompson hefur einnig hlotið jákvæða dóma fyrir hlutverk sín í myndunum ''[[Í fánalitunum]]'' (1998), ''[[Ástin grípur alla]]'' (2003), ''[[Saving Mr. Banks]]'' (2013), ''[[Late Night]]'' (2019) og ''[[Good Luck to You, Leo Grande]]'' (2022). Meðal annarra þekktra hlutverka Thompson má nefna leik hennar sem Trelawney prófessor í [[Harry Potter (kvikmyndaröð)|''Harry Potter''-myndunum]] (2004–2011), ''[[Nanny McPhee]]'' (2005) (sem hún skrifaði einnig), ''[[Skrýtnara en skáldskapur]]'' (2006), ''[[An Education]]'' (2009), ''[[Men in Black 3]]'' (2012) og hliðarmyndin ''[[Men in Black: International]]'' (2019), ''[[Hin hugrakka]]'' (2012), ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 2017)|Fríða og dýrið]]'' (2017), ''[[Cruella]]'' (2021) og ''[[Matthildur (kvikmynd frá 2022)|Matthildur]]'' (2022). Í sjónvarpi hefur hún meðal annars birst í ''[[Óbuguð]]'' (2001), ''[[Englar í Ameríku]]'' (2003), ''[[The Song of Lunch]]'' (2010), ''[[Lér konungur (kvikmynd frá 2018)|Lér konungur]]'' (2018) og ''[[Years and Years]]'' (2019). Hún lék fröken Lovett í uppsetningu Lincoln-miðstöðvarinnar á söngleiknum ''[[Sweeney Todd]]'' eftir [[Stephen Sondheim]] árið 2014. Thompson hefur einnig samið þrjár barnabækur um [[Pétur kanína|Pétur kanínu]] með leyfi frá útgáfufélagi [[Beatrix Potter]]. ==Tenglar== * {{Tímarit.is|4539089|Emma Thompson|höfundur=Þorsteinn Erlingsson|blað=[[Vikan]]|útgáfudagsetning=1. maí 1994|blaðsíða=62–65}} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|leikari}} {{DEFAULTSORT:Thompson, Emma}} {{f|1959}} [[Flokkur:Breskir leikarar]] [[Flokkur:Breskir handritshöfundar]] [[Flokkur:Emmy-verðlaunahafar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta handritsins byggðs á öðru verki]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] [[Flokkur:Trúleysingjar]] 5cakh5da6qzqci22fuktc2ognfkr3xo 1959197 1959194 2026-04-08T01:34:30Z TKSnaevarr 53243 1959197 wikitext text/x-wiki {{Leikari | forskeyti =Dame | nafn = Emma Thompson | mynd = Emma Thompson at the 78th Locarno Film Festival photocall 01 (cropped).jpg | mynd_texti = Emma Thompson árið 2025. | fæðingarnafn = Emma Thompson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1959|4|15}} | fæðingarstaður = [[Hammersmith]], [[London]], [[England]]i | þjóðerni = [[Bretland|Bresk]] | ár = 1982– | maki = {{gifting|[[Kenneth Branagh]]|1989|1997|orsök=skildu​}}<br>{{gifting|[[Greg Wise]]|2003​}} | börn = 2 | háskóli = [[Cambridge-háskóli]] | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = {{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handrit byggt á öðru verki fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995)}} | emmy-verðlaun = Besta gestaleikkona í gamanþáttum fyrir ''[[Ellen (sjónvarpsþættir)|Ellen]]'' (1998) | gg-verðlaun ={{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handritið fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995)}} | bafta-verðlaun ={{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handrit byggt á öðru verki fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995) * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Á ógnartímum]]'' / ''[[Tutti Frutti]]'' (1987)}} }} '''Dame Emma Thompson''' (f. 15. apríl 1959) er bresk leikkona og handritshöfundur. Hún hefur verið virk í leiklist í rúma fjóra áratugi bæði í leiksýningum, kvikmyndum og sjónvarpi og hefur meðal annars unnið tvenn [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], þrenn [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]], tvenn [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]] og ein [[Emmy-verðlaunin|Primetime Emmy-verðlaun]]. Árið 2018 sæmdi [[Elísabet 2. Bretadrottning]] Thompson riddaranafnbót fyrir framlög hennar til leiklistar.<ref>{{Vefheimild|titill= Emma Thompson á lista drottningar |url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2018/06/09/emma_thompson_a_lista_drottningar/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 9. júní 2018 |skoðað=7. apríl 2026}}</ref> Foreldrar Emmu Thompson eru leikararnir [[Eric Thompson]] og [[Phyllida Law]]. Hún gekk í Newnham-skóla við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]], var þar meðlimur í leikfélaginu [[Footlights]] og birtist í sketsaþáttunum ''[[Alfresco]]'' (1983–1984). Árið 1985 lék Thompson aðalhlutverkið í uppsetningu á söngleiknum ''[[Me and My Girl]]'' á [[West End-leikhús|West End]], sem var tímamótaskref í ferli hennar. Árið 1987 varð Thompson kunn fyrir leik sinn í tveimur sjónvarpsþáttaröðum [[BBC]], ''[[Tutti Frutti]]'' og ''[[Á ógnartímum]]'', og vann sjónvarpsverðlaun BAFTA sem besta leikkonan fyrir frammistöðu sína í báðum þáttaröunum. Snemma á tíunda áratugnum vann Thompson oft með þáverandi eiginmanni sínum, leikaranum og leikstjóranum [[Kenneth Branagh]], í myndum á borð við ''[[Hinrik V. (kvikmynd frá 1989)|Hinrik V.]]'' (1989), ''[[Örlagavefur]]'' (1991) og ''[[Ys og þys út af engu (kvikmynd frá 1993)|Ys og þys út af engu]]'' (1993). Thompson vann bæði BAFTA-verðlaun og Óskarsverðlaun fyrir leik sinn í kvikmyndinni ''[[Hávarðsendi]]'' árið 1992.<ref>{{Tímarit.is|1783175|Er ekki lengur í skugga eiginmannsins|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=4. apríl 1993|blaðsíða=45}}</ref> Árið 1993 var Thompson tilnefnd til tvennra Óskarverðlauna, sem besta leikkonan og besta aukaleikkonan, fyrir leiki sína sem húsþerna í myndinni ''[[Dreggjar dagsins (kvikmynd)|Dreggjar dagsins]]'' og sem lögfræðingur í ''[[Í nafni föðurins]]'' og varð þar með ein fárra leikara sem hafa verið tilnefndir í báðum verðlaunaflokkunum sama árið. Thompson bæði lék í og skrifaði handritið að myndinni ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995) og hlaut fyrir það Óskarsverðlaunin fyrir besta handritið byggt á öðru verki. Hún varð þar með eina manneskjan í sögu Óskarsverðlaunana til að vinna verðlaun bæði sem leikari og handritshöfundur.<ref>{{Vefheimild|titill= Hræðilegur hluti af starfinu|url=https://www.visir.is/g/20232381047d/p/askorun|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags= 21. febrúar 2023|skoðað=7. apríl 2026|höfundur=Máni Snær Þorláksson}}</ref> Thompson hefur einnig hlotið jákvæða dóma fyrir hlutverk sín í myndunum ''[[Í fánalitunum]]'' (1998), ''[[Ástin grípur alla]]'' (2003), ''[[Saving Mr. Banks]]'' (2013), ''[[Late Night]]'' (2019) og ''[[Good Luck to You, Leo Grande]]'' (2022). Meðal annarra þekktra hlutverka Thompson má nefna leik hennar sem Trelawney prófessor í [[Harry Potter (kvikmyndaröð)|''Harry Potter''-myndunum]] (2004–2011), ''[[Nanny McPhee]]'' (2005) (sem hún skrifaði einnig), ''[[Skrýtnara en skáldskapur]]'' (2006), ''[[An Education]]'' (2009), ''[[Men in Black 3]]'' (2012) og hliðarmyndin ''[[Men in Black: International]]'' (2019), ''[[Hin hugrakka]]'' (2012), ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 2017)|Fríða og dýrið]]'' (2017), ''[[Cruella]]'' (2021) og ''[[Matthildur (kvikmynd frá 2022)|Matthildur]]'' (2022). Í sjónvarpi hefur hún meðal annars birst í ''[[Óbuguð]]'' (2001), ''[[Englar í Ameríku]]'' (2003), ''[[The Song of Lunch]]'' (2010), ''[[Lér konungur (kvikmynd frá 2018)|Lér konungur]]'' (2018) og ''[[Years and Years]]'' (2019). Hún lék fröken Lovett í uppsetningu Lincoln-miðstöðvarinnar á söngleiknum ''[[Sweeney Todd]]'' eftir [[Stephen Sondheim]] árið 2014. Thompson hefur einnig samið þrjár barnabækur um [[Pétur kanína|Pétur kanínu]] með leyfi frá útgáfufélagi [[Beatrix Potter]]. ==Kvikmyndaskrá== ===Sem leikkona=== {| class="wikitable sortable" |- ! Ár ! Kvikmynd ! Hlutverk ! Leikstjóri ! class="unsortable" | Athugasemdir |- | rowspan=2|1989 || ''[[Hinrik V. (kvikmynd frá 1989)|Hinrik V.]]'' (''Henry V'')|| [[Katrín af Valois]] || [[Kenneth Branagh]] || |- | ''{{sortname|The|Tall Guy}}'' || Kate Lemmon || [[Mel Smith]] || |- | rowspan=2|1991 || ''[[Örlagavefur]]'' (''Dead Again'') || Grace / Margaret Strauss || Kenneth Branagh || |- | ''[[Af fingrum fram]]'' (''Impromptu'')||Claudette, hertogaynja af Antan|| [[James Lapine]] || |- | rowspan=2|1992 || ''[[Hávarðsendi]]'' (''Howard's End'') || Margaret Schlegel || [[James Ivory]] || |- | ''[[Endurfundir]]'' (''Peter's Friends'')|| Maggie Chester || rowspan=2|Kenneth Branagh || |- | rowspan=3|1993 || ''[[Ys og þys út af engu (kvikmynd frá 1993)|Ys og þys út af engu]]'' (''Much Ado About Nothing'')|| Beatrís || |- | ''[[Dreggjar dagsins (kvikmynd)|Dreggjar dagsins]]'' (''Remains of the Day'')|| Frú Kenton || James Ivory || |- | ''[[Í nafni föðurins]]'' (''In the Name of the Father'')|| [[Gareth Peirce]] || [[Jim Sheridan]] || |- | 1994 || ''[[Lilli]]'' (''Junior'') || Diana Reddin || [[Ivan Reitman]] || |- | rowspan=2|1995 || ''[[Carrington (kvikmynd)|Carrington]]'' || [[Dora Carrington]] || [[Christopher Hampton]] || |- | ''[[Vonir og væntingar]]'' (''Sense and Sensibility'')|| [[Elinor Dashwood]] || [[Ang Lee]] || Einnig handritshöfundur |- | 1997 || ''[[Inn úr kuldanum]]'' (''The Winter Guest'')|| Frances || [[Alan Rickman]] || |- | rowspan=2|1998 || ''[[Í fánalitunum]]'' (''Primary Colors'')|| Susan Stanton || [[Mike Nichols]] || |- | ''[[Júdasarkossinn (kvikmynd frá 1998)|Júdasarkossinn]]'' (''The Judas Kiss'')|| Sadie Hawkins || [[Sebastian Gutierrez (leikstjóri)|Sebastian Gutierrez]] || |- | 2000 || ''[[Blessað barnið]]'' (''Maybe Baby'')|| Druscilla || [[Ben Elton]] || |- | 2002 || ''[[Gullplánetan]]'' (''Treasure Planet'')|| Kapteinn Amelía (talsetning)|| [[Ron Clements]]<br>[[John Musker]] || |- | rowspan=2|2003 || ''[[Draumur um Argentínu (kvikmynd)|Draumur um Argentínu]]'' (''Imagining Argentina'')|| Cecilia || Christopher Hampton || |- | ''[[Ástin grípur alla]]'' || Karen || [[Richard Curtis]] || |- | 2004 || ''[[Harry Potter og fanginn frá Azkaban (kvikmynd)|Harry Potter og fanginn frá Azkaban]]'' (''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban''|| [[Trelawney prófessor|Sybill Trelawney prófessor]] || [[Alfonso Cuarón]] || |- | 2005 || ''[[Nanny McPhee]]'' || Nanny McPhee || [[Kirk Jones (leikstjóri)|Kirk Jones]] || Einnig handritshöfundur |- | 2006 || ''[[Skrýtnara en skáldskapur]]'' (''Stranger Than Fiction'') || Karen Eiffel || [[Marc Forster]] || |- | rowspan=2|2007 || ''[[Harry Potter og Fönixreglan (kvikmynd)|Harry Potter og Fönixreglan]]'' (''Harry Potter and the Order of the Phoenix'') || Sybill Trelawney prófessor || [[David Yates]] || |- | ''[[I Am Legend (kvikmynd)|I Am Legend]]'' || Alice Krippin || [[Francis Lawrence]] || Ekki getið á kreditlista |- | rowspan=2|2008 || ''[[Ættarsetrið (kvikmynd)|Ættarsetrið]]'' (''Brideshead Revisited'') || Lafði Marchmain || [[Julian Jarrold]] || |- | ''[[Last Chance Harvey]]'' || Kate Walker || [[Joel Hopkins]] || |- | rowspan=2|2009 || ''[[An Education]]'' || Headmistress || [[Lone Scherfig]] || |- | ''[[The Boat That Rocked]]'' || Charlotte || Richard Curtis || |- | 2010 || ''[[Nanny McPhee and the Big Bang]]'' || Nanny McPhee || [[Susanna White]] || Also writer; also known as ''Nanny McPhee Returns'' |- | 2011 || ''[[Harry Potter og dauðadjásnin - 2. hluti]]'' (''Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2'')|| Sybill Trelawney prófessor|| David Yates || |- | rowspan=2|2012 || ''[[Men in Black 3]]'' || Agent O || [[Barry Sonnenfeld]] || |- | ''[[Hin hugrakka]]'' (''Brave'')|| Elinóra drottning (talsetning) || [[Mark Andrews (kvikmyndagerðarmaður)|Mark Andrews]]<br>[[Brenda Chapman]] || |- | rowspan=3|2013 || ''[[Beautiful Creatures (2013 film)|Beautiful Creatures]]''|| Frú Lincoln / Sarafine || [[Richard LaGravenese]] || |- | ''[[Saving Mr. Banks]]'' || [[P. L. Travers]]|| [[John Lee Hancock]] || |- | ''[[The Love Punch]]'' || Kate Jones || Joel Hopkins || |- | rowspan=2|2014 || ''[[Men, Women & Children (film)|Men, Women & Children]]'' || Sögumaður (talsetning)|| [[Jason Reitman]] || |- | ''[[Effie Gray (kvikmynd)|Effie Gray]]''|| [[Lafði Eastlake]] || [[Richard Laxton]] || Einnig handritshöfundur<ref>{{Cite news|title=Emma Thompson is kept waiting by John Ruskin film|first= Richard|last=Eden|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/9762882/Emma-Thompson-is-kept-waiting-by-John-Ruskin-film.html|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|location=London|date=23 December 2012|access-date=14 January 2013}}</ref> |- | rowspan=3|2015 || ''[[A Walk in the Woods (kvikmynd)|A Walk in the Woods]]'' || Catherine Bryson || [[Ken Kwapis]] || |- | ''[[The Legend of Barney Thomson]]'' || Cemolina || [[Robert Carlyle]] || |- | ''[[Burnt (kvikmynd)|Burnt]]'' || Dr. Rosshilde || [[John Wells (kvikmyndagerðarmaður)|John Wells]] || |- | rowspan=3|2016 || ''[[Alone in Berlin (kvikmynd)|Alone in Berlin]]'' || [[Anna Quangel]] || [[Vincent Perez]] || |- | ''[[Bridget Jones's Baby]]'' || Doctor Rawlings || [[Sharon Maguire]] || Einnig handritshöfundur |- | ''[[The Doubt Machine: Inside the Koch Brothers' War on Climate Science]]'' || Sögumaður (talsetning) || Bruce Livesey ||Documentary |- | rowspan=4|2017 || ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 2017)|Fríða og dýrið]]'' (''Beauty and the Beast'')|| Ketilbjörg || [[Bill Condon]] || Einnig talsetning |- | ''[[Sea Sorrow]]'' || [[Sylvia Pankhurst]] || [[Vanessa Redgrave]] || |- | ''[[The Meyerowitz Stories]]'' || Maureen || [[Noah Baumbach]] || |- | ''[[The Children Act (kvikmynd)|The Children Act]]'' || Fiona Maye || [[Richard Eyre]] || |- | 2018 ||''[[Johnny English Strikes Again]]'' || [[Forsætisráðherra Bretlands|Forsætisráðherrann]] || [[David Kerr (leikstjóri)|David Kerr]] || |- | rowspan=5|2019 || ''[[Late Night (kvikmynd)|Late Night]]''|| Katherine Newbury || [[Nisha Ganatra]] || |- | ''[[Týndi hlekkurinn (kvikmynd frá 2019)|Týndi hlekkurinn]]'' (''Missing Link'')|| Dóra (talsetning) || [[Chris Butler (filmmaker)|Chris Butler]] || |- | ''[[Men in Black: International]]''<ref>{{Cite web|url=https://collider.com/men-in-black-reboot-title/|title=The ''Men in Black'' Reboot Is Titled ''Men in Black International''|last=Chitwood|first=Adam|date=2018-12-05|website=[[Collider (website)|Collider]]|access-date=2018-12-05}}</ref>|| Agent O ||[[F. Gary Gray]]|| |- | ''[[How to Build a Girl]]'' || Amanda Watson || [[Coky Giedroyc]] || |- | ''[[Last Christmas (kvikmynd)|Last Christmas]]'' || Petra Andrich || [[Paul Feig]] || Einnig handritshöfundur og framleiðandi |- | 2020 ||''[[Dolittle (kvikmynd)|Dolittle]]'' || Polynesia (talsetning) || [[Stephen Gaghan]] || |- | 2021 ||''[[Cruella]]'' || Von Hellman barónessa|| [[Craig Gillespie]] || |- | rowspan=3|2022 || ''[[Good Luck to You, Leo Grande]]'' || Nancy Stokes || [[Sophie Hyde]] || |- | ''[[What's Love Got to Do with It? (kvikmynd frá 2022)|What's Love Got to Do with It?]]'' || Cath || [[Shekhar Kapur]] || |- | ''[[Matthildur (kvikmund frá 2022)|Matthildur]]'' (''Matilda the Musical'')|| Karítas Mínherfa || [[Matthew Warchus]] || |- | rowspan="2" | 2025 || ''[[Bridget Jones: Mad About the Boy]]'' || Dr. Rawlings || [[Michael Morris (leikstjóri)|Michael Morris]] || |- | ''[[Dead of Winter (kvikmynd frá 2025)|Dead of Winter]]'' || Barb || [[Brian Kirk]] || |- | 2026 || ''[[The Sheep Detectives]]'' || {{TBA}} || [[Kyle Balda]] || Í eftirvinnslu |} ==Tenglar== * {{Tímarit.is|4539089|Emma Thompson|höfundur=Þorsteinn Erlingsson|blað=[[Vikan]]|útgáfudagsetning=1. maí 1994|blaðsíða=62–65}} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|leikari}} {{DEFAULTSORT:Thompson, Emma}} {{f|1959}} [[Flokkur:Breskir leikarar]] [[Flokkur:Breskir handritshöfundar]] [[Flokkur:Emmy-verðlaunahafar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta handritsins byggðs á öðru verki]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] [[Flokkur:Trúleysingjar]] gurx1vs62x9v13z691os717azkr5lp1 1959198 1959197 2026-04-08T01:34:58Z TKSnaevarr 53243 /* Sem leikkona */ 1959198 wikitext text/x-wiki {{Leikari | forskeyti =Dame | nafn = Emma Thompson | mynd = Emma Thompson at the 78th Locarno Film Festival photocall 01 (cropped).jpg | mynd_texti = Emma Thompson árið 2025. | fæðingarnafn = Emma Thompson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1959|4|15}} | fæðingarstaður = [[Hammersmith]], [[London]], [[England]]i | þjóðerni = [[Bretland|Bresk]] | ár = 1982– | maki = {{gifting|[[Kenneth Branagh]]|1989|1997|orsök=skildu​}}<br>{{gifting|[[Greg Wise]]|2003​}} | börn = 2 | háskóli = [[Cambridge-háskóli]] | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = {{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handrit byggt á öðru verki fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995)}} | emmy-verðlaun = Besta gestaleikkona í gamanþáttum fyrir ''[[Ellen (sjónvarpsþættir)|Ellen]]'' (1998) | gg-verðlaun ={{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handritið fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995)}} | bafta-verðlaun ={{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handrit byggt á öðru verki fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995) * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Á ógnartímum]]'' / ''[[Tutti Frutti]]'' (1987)}} }} '''Dame Emma Thompson''' (f. 15. apríl 1959) er bresk leikkona og handritshöfundur. Hún hefur verið virk í leiklist í rúma fjóra áratugi bæði í leiksýningum, kvikmyndum og sjónvarpi og hefur meðal annars unnið tvenn [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], þrenn [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]], tvenn [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]] og ein [[Emmy-verðlaunin|Primetime Emmy-verðlaun]]. Árið 2018 sæmdi [[Elísabet 2. Bretadrottning]] Thompson riddaranafnbót fyrir framlög hennar til leiklistar.<ref>{{Vefheimild|titill= Emma Thompson á lista drottningar |url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2018/06/09/emma_thompson_a_lista_drottningar/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 9. júní 2018 |skoðað=7. apríl 2026}}</ref> Foreldrar Emmu Thompson eru leikararnir [[Eric Thompson]] og [[Phyllida Law]]. Hún gekk í Newnham-skóla við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]], var þar meðlimur í leikfélaginu [[Footlights]] og birtist í sketsaþáttunum ''[[Alfresco]]'' (1983–1984). Árið 1985 lék Thompson aðalhlutverkið í uppsetningu á söngleiknum ''[[Me and My Girl]]'' á [[West End-leikhús|West End]], sem var tímamótaskref í ferli hennar. Árið 1987 varð Thompson kunn fyrir leik sinn í tveimur sjónvarpsþáttaröðum [[BBC]], ''[[Tutti Frutti]]'' og ''[[Á ógnartímum]]'', og vann sjónvarpsverðlaun BAFTA sem besta leikkonan fyrir frammistöðu sína í báðum þáttaröunum. Snemma á tíunda áratugnum vann Thompson oft með þáverandi eiginmanni sínum, leikaranum og leikstjóranum [[Kenneth Branagh]], í myndum á borð við ''[[Hinrik V. (kvikmynd frá 1989)|Hinrik V.]]'' (1989), ''[[Örlagavefur]]'' (1991) og ''[[Ys og þys út af engu (kvikmynd frá 1993)|Ys og þys út af engu]]'' (1993). Thompson vann bæði BAFTA-verðlaun og Óskarsverðlaun fyrir leik sinn í kvikmyndinni ''[[Hávarðsendi]]'' árið 1992.<ref>{{Tímarit.is|1783175|Er ekki lengur í skugga eiginmannsins|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=4. apríl 1993|blaðsíða=45}}</ref> Árið 1993 var Thompson tilnefnd til tvennra Óskarverðlauna, sem besta leikkonan og besta aukaleikkonan, fyrir leiki sína sem húsþerna í myndinni ''[[Dreggjar dagsins (kvikmynd)|Dreggjar dagsins]]'' og sem lögfræðingur í ''[[Í nafni föðurins]]'' og varð þar með ein fárra leikara sem hafa verið tilnefndir í báðum verðlaunaflokkunum sama árið. Thompson bæði lék í og skrifaði handritið að myndinni ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995) og hlaut fyrir það Óskarsverðlaunin fyrir besta handritið byggt á öðru verki. Hún varð þar með eina manneskjan í sögu Óskarsverðlaunana til að vinna verðlaun bæði sem leikari og handritshöfundur.<ref>{{Vefheimild|titill= Hræðilegur hluti af starfinu|url=https://www.visir.is/g/20232381047d/p/askorun|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags= 21. febrúar 2023|skoðað=7. apríl 2026|höfundur=Máni Snær Þorláksson}}</ref> Thompson hefur einnig hlotið jákvæða dóma fyrir hlutverk sín í myndunum ''[[Í fánalitunum]]'' (1998), ''[[Ástin grípur alla]]'' (2003), ''[[Saving Mr. Banks]]'' (2013), ''[[Late Night]]'' (2019) og ''[[Good Luck to You, Leo Grande]]'' (2022). Meðal annarra þekktra hlutverka Thompson má nefna leik hennar sem Trelawney prófessor í [[Harry Potter (kvikmyndaröð)|''Harry Potter''-myndunum]] (2004–2011), ''[[Nanny McPhee]]'' (2005) (sem hún skrifaði einnig), ''[[Skrýtnara en skáldskapur]]'' (2006), ''[[An Education]]'' (2009), ''[[Men in Black 3]]'' (2012) og hliðarmyndin ''[[Men in Black: International]]'' (2019), ''[[Hin hugrakka]]'' (2012), ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 2017)|Fríða og dýrið]]'' (2017), ''[[Cruella]]'' (2021) og ''[[Matthildur (kvikmynd frá 2022)|Matthildur]]'' (2022). Í sjónvarpi hefur hún meðal annars birst í ''[[Óbuguð]]'' (2001), ''[[Englar í Ameríku]]'' (2003), ''[[The Song of Lunch]]'' (2010), ''[[Lér konungur (kvikmynd frá 2018)|Lér konungur]]'' (2018) og ''[[Years and Years]]'' (2019). Hún lék fröken Lovett í uppsetningu Lincoln-miðstöðvarinnar á söngleiknum ''[[Sweeney Todd]]'' eftir [[Stephen Sondheim]] árið 2014. Thompson hefur einnig samið þrjár barnabækur um [[Pétur kanína|Pétur kanínu]] með leyfi frá útgáfufélagi [[Beatrix Potter]]. ==Kvikmyndaskrá== ===Sem leikkona=== {| class="wikitable sortable" |- ! Ár ! Kvikmynd ! Hlutverk ! Leikstjóri ! class="unsortable" | Athugasemdir |- | rowspan=2|1989 || ''[[Hinrik V. (kvikmynd frá 1989)|Hinrik V.]]'' (''Henry V'')|| [[Katrín af Valois]] || [[Kenneth Branagh]] || |- | ''{{sortname|The|Tall Guy}}'' || Kate Lemmon || [[Mel Smith]] || |- | rowspan=2|1991 || ''[[Örlagavefur]]'' (''Dead Again'') || Grace / Margaret Strauss || Kenneth Branagh || |- | ''[[Af fingrum fram]]'' (''Impromptu'')||Claudette, hertogaynja af Antan|| [[James Lapine]] || |- | rowspan=2|1992 || ''[[Hávarðsendi]]'' (''Howard's End'') || Margaret Schlegel || [[James Ivory]] || |- | ''[[Endurfundir]]'' (''Peter's Friends'')|| Maggie Chester || rowspan=2|Kenneth Branagh || |- | rowspan=3|1993 || ''[[Ys og þys út af engu (kvikmynd frá 1993)|Ys og þys út af engu]]'' (''Much Ado About Nothing'')|| Beatrís || |- | ''[[Dreggjar dagsins (kvikmynd)|Dreggjar dagsins]]'' (''Remains of the Day'')|| Frú Kenton || James Ivory || |- | ''[[Í nafni föðurins]]'' (''In the Name of the Father'')|| [[Gareth Peirce]] || [[Jim Sheridan]] || |- | 1994 || ''[[Lilli]]'' (''Junior'') || Diana Reddin || [[Ivan Reitman]] || |- | rowspan=2|1995 || ''[[Carrington (kvikmynd)|Carrington]]'' || [[Dora Carrington]] || [[Christopher Hampton]] || |- | ''[[Vonir og væntingar]]'' (''Sense and Sensibility'')|| [[Elinor Dashwood]] || [[Ang Lee]] || Einnig handritshöfundur |- | 1997 || ''[[Inn úr kuldanum]]'' (''The Winter Guest'')|| Frances || [[Alan Rickman]] || |- | rowspan=2|1998 || ''[[Í fánalitunum]]'' (''Primary Colors'')|| Susan Stanton || [[Mike Nichols]] || |- | ''[[Júdasarkossinn (kvikmynd frá 1998)|Júdasarkossinn]]'' (''The Judas Kiss'')|| Sadie Hawkins || [[Sebastian Gutierrez (leikstjóri)|Sebastian Gutierrez]] || |- | 2000 || ''[[Blessað barnið]]'' (''Maybe Baby'')|| Druscilla || [[Ben Elton]] || |- | 2002 || ''[[Gullplánetan]]'' (''Treasure Planet'')|| Kapteinn Amelía (talsetning)|| [[Ron Clements]]<br>[[John Musker]] || |- | rowspan=2|2003 || ''[[Draumur um Argentínu (kvikmynd)|Draumur um Argentínu]]'' (''Imagining Argentina'')|| Cecilia || Christopher Hampton || |- | ''[[Ástin grípur alla]]'' (''Love Actually'')|| Karen || [[Richard Curtis]] || |- | 2004 || ''[[Harry Potter og fanginn frá Azkaban (kvikmynd)|Harry Potter og fanginn frá Azkaban]]'' (''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban''|| [[Trelawney prófessor|Sybill Trelawney prófessor]] || [[Alfonso Cuarón]] || |- | 2005 || ''[[Nanny McPhee]]'' || Nanny McPhee || [[Kirk Jones (leikstjóri)|Kirk Jones]] || Einnig handritshöfundur |- | 2006 || ''[[Skrýtnara en skáldskapur]]'' (''Stranger Than Fiction'') || Karen Eiffel || [[Marc Forster]] || |- | rowspan=2|2007 || ''[[Harry Potter og Fönixreglan (kvikmynd)|Harry Potter og Fönixreglan]]'' (''Harry Potter and the Order of the Phoenix'') || Sybill Trelawney prófessor || [[David Yates]] || |- | ''[[I Am Legend (kvikmynd)|I Am Legend]]'' || Alice Krippin || [[Francis Lawrence]] || Ekki getið á kreditlista |- | rowspan=2|2008 || ''[[Ættarsetrið (kvikmynd)|Ættarsetrið]]'' (''Brideshead Revisited'') || Lafði Marchmain || [[Julian Jarrold]] || |- | ''[[Last Chance Harvey]]'' || Kate Walker || [[Joel Hopkins]] || |- | rowspan=2|2009 || ''[[An Education]]'' || Headmistress || [[Lone Scherfig]] || |- | ''[[The Boat That Rocked]]'' || Charlotte || Richard Curtis || |- | 2010 || ''[[Nanny McPhee and the Big Bang]]'' || Nanny McPhee || [[Susanna White]] || Also writer; also known as ''Nanny McPhee Returns'' |- | 2011 || ''[[Harry Potter og dauðadjásnin - 2. hluti]]'' (''Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2'')|| Sybill Trelawney prófessor|| David Yates || |- | rowspan=2|2012 || ''[[Men in Black 3]]'' || Agent O || [[Barry Sonnenfeld]] || |- | ''[[Hin hugrakka]]'' (''Brave'')|| Elinóra drottning (talsetning) || [[Mark Andrews (kvikmyndagerðarmaður)|Mark Andrews]]<br>[[Brenda Chapman]] || |- | rowspan=3|2013 || ''[[Beautiful Creatures (2013 film)|Beautiful Creatures]]''|| Frú Lincoln / Sarafine || [[Richard LaGravenese]] || |- | ''[[Saving Mr. Banks]]'' || [[P. L. Travers]]|| [[John Lee Hancock]] || |- | ''[[The Love Punch]]'' || Kate Jones || Joel Hopkins || |- | rowspan=2|2014 || ''[[Men, Women & Children (film)|Men, Women & Children]]'' || Sögumaður (talsetning)|| [[Jason Reitman]] || |- | ''[[Effie Gray (kvikmynd)|Effie Gray]]''|| [[Lafði Eastlake]] || [[Richard Laxton]] || Einnig handritshöfundur<ref>{{Cite news|title=Emma Thompson is kept waiting by John Ruskin film|first= Richard|last=Eden|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/9762882/Emma-Thompson-is-kept-waiting-by-John-Ruskin-film.html|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|location=London|date=23 December 2012|access-date=14 January 2013}}</ref> |- | rowspan=3|2015 || ''[[A Walk in the Woods (kvikmynd)|A Walk in the Woods]]'' || Catherine Bryson || [[Ken Kwapis]] || |- | ''[[The Legend of Barney Thomson]]'' || Cemolina || [[Robert Carlyle]] || |- | ''[[Burnt (kvikmynd)|Burnt]]'' || Dr. Rosshilde || [[John Wells (kvikmyndagerðarmaður)|John Wells]] || |- | rowspan=3|2016 || ''[[Alone in Berlin (kvikmynd)|Alone in Berlin]]'' || [[Anna Quangel]] || [[Vincent Perez]] || |- | ''[[Bridget Jones's Baby]]'' || Doctor Rawlings || [[Sharon Maguire]] || Einnig handritshöfundur |- | ''[[The Doubt Machine: Inside the Koch Brothers' War on Climate Science]]'' || Sögumaður (talsetning) || Bruce Livesey ||Documentary |- | rowspan=4|2017 || ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 2017)|Fríða og dýrið]]'' (''Beauty and the Beast'')|| Ketilbjörg || [[Bill Condon]] || Einnig talsetning |- | ''[[Sea Sorrow]]'' || [[Sylvia Pankhurst]] || [[Vanessa Redgrave]] || |- | ''[[The Meyerowitz Stories]]'' || Maureen || [[Noah Baumbach]] || |- | ''[[The Children Act (kvikmynd)|The Children Act]]'' || Fiona Maye || [[Richard Eyre]] || |- | 2018 ||''[[Johnny English Strikes Again]]'' || [[Forsætisráðherra Bretlands|Forsætisráðherrann]] || [[David Kerr (leikstjóri)|David Kerr]] || |- | rowspan=5|2019 || ''[[Late Night (kvikmynd)|Late Night]]''|| Katherine Newbury || [[Nisha Ganatra]] || |- | ''[[Týndi hlekkurinn (kvikmynd frá 2019)|Týndi hlekkurinn]]'' (''Missing Link'')|| Dóra (talsetning) || [[Chris Butler (filmmaker)|Chris Butler]] || |- | ''[[Men in Black: International]]''<ref>{{Cite web|url=https://collider.com/men-in-black-reboot-title/|title=The ''Men in Black'' Reboot Is Titled ''Men in Black International''|last=Chitwood|first=Adam|date=2018-12-05|website=[[Collider (website)|Collider]]|access-date=2018-12-05}}</ref>|| Agent O ||[[F. Gary Gray]]|| |- | ''[[How to Build a Girl]]'' || Amanda Watson || [[Coky Giedroyc]] || |- | ''[[Last Christmas (kvikmynd)|Last Christmas]]'' || Petra Andrich || [[Paul Feig]] || Einnig handritshöfundur og framleiðandi |- | 2020 ||''[[Dolittle (kvikmynd)|Dolittle]]'' || Polynesia (talsetning) || [[Stephen Gaghan]] || |- | 2021 ||''[[Cruella]]'' || Von Hellman barónessa|| [[Craig Gillespie]] || |- | rowspan=3|2022 || ''[[Good Luck to You, Leo Grande]]'' || Nancy Stokes || [[Sophie Hyde]] || |- | ''[[What's Love Got to Do with It? (kvikmynd frá 2022)|What's Love Got to Do with It?]]'' || Cath || [[Shekhar Kapur]] || |- | ''[[Matthildur (kvikmund frá 2022)|Matthildur]]'' (''Matilda the Musical'')|| Karítas Mínherfa || [[Matthew Warchus]] || |- | rowspan="2" | 2025 || ''[[Bridget Jones: Mad About the Boy]]'' || Dr. Rawlings || [[Michael Morris (leikstjóri)|Michael Morris]] || |- | ''[[Dead of Winter (kvikmynd frá 2025)|Dead of Winter]]'' || Barb || [[Brian Kirk]] || |- | 2026 || ''[[The Sheep Detectives]]'' || {{TBA}} || [[Kyle Balda]] || Í eftirvinnslu |} ==Tenglar== * {{Tímarit.is|4539089|Emma Thompson|höfundur=Þorsteinn Erlingsson|blað=[[Vikan]]|útgáfudagsetning=1. maí 1994|blaðsíða=62–65}} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|leikari}} {{DEFAULTSORT:Thompson, Emma}} {{f|1959}} [[Flokkur:Breskir leikarar]] [[Flokkur:Breskir handritshöfundar]] [[Flokkur:Emmy-verðlaunahafar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta handritsins byggðs á öðru verki]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] [[Flokkur:Trúleysingjar]] 8d3bf3y1mf9sgvs5im42iem9w5k67om 1959199 1959198 2026-04-08T01:35:37Z TKSnaevarr 53243 /* Sem leikkona */ 1959199 wikitext text/x-wiki {{Leikari | forskeyti =Dame | nafn = Emma Thompson | mynd = Emma Thompson at the 78th Locarno Film Festival photocall 01 (cropped).jpg | mynd_texti = Emma Thompson árið 2025. | fæðingarnafn = Emma Thompson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1959|4|15}} | fæðingarstaður = [[Hammersmith]], [[London]], [[England]]i | þjóðerni = [[Bretland|Bresk]] | ár = 1982– | maki = {{gifting|[[Kenneth Branagh]]|1989|1997|orsök=skildu​}}<br>{{gifting|[[Greg Wise]]|2003​}} | börn = 2 | háskóli = [[Cambridge-háskóli]] | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = {{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handrit byggt á öðru verki fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995)}} | emmy-verðlaun = Besta gestaleikkona í gamanþáttum fyrir ''[[Ellen (sjónvarpsþættir)|Ellen]]'' (1998) | gg-verðlaun ={{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handritið fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995)}} | bafta-verðlaun ={{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handrit byggt á öðru verki fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995) * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Á ógnartímum]]'' / ''[[Tutti Frutti]]'' (1987)}} }} '''Dame Emma Thompson''' (f. 15. apríl 1959) er bresk leikkona og handritshöfundur. Hún hefur verið virk í leiklist í rúma fjóra áratugi bæði í leiksýningum, kvikmyndum og sjónvarpi og hefur meðal annars unnið tvenn [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], þrenn [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]], tvenn [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]] og ein [[Emmy-verðlaunin|Primetime Emmy-verðlaun]]. Árið 2018 sæmdi [[Elísabet 2. Bretadrottning]] Thompson riddaranafnbót fyrir framlög hennar til leiklistar.<ref>{{Vefheimild|titill= Emma Thompson á lista drottningar |url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2018/06/09/emma_thompson_a_lista_drottningar/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 9. júní 2018 |skoðað=7. apríl 2026}}</ref> Foreldrar Emmu Thompson eru leikararnir [[Eric Thompson]] og [[Phyllida Law]]. Hún gekk í Newnham-skóla við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]], var þar meðlimur í leikfélaginu [[Footlights]] og birtist í sketsaþáttunum ''[[Alfresco]]'' (1983–1984). Árið 1985 lék Thompson aðalhlutverkið í uppsetningu á söngleiknum ''[[Me and My Girl]]'' á [[West End-leikhús|West End]], sem var tímamótaskref í ferli hennar. Árið 1987 varð Thompson kunn fyrir leik sinn í tveimur sjónvarpsþáttaröðum [[BBC]], ''[[Tutti Frutti]]'' og ''[[Á ógnartímum]]'', og vann sjónvarpsverðlaun BAFTA sem besta leikkonan fyrir frammistöðu sína í báðum þáttaröunum. Snemma á tíunda áratugnum vann Thompson oft með þáverandi eiginmanni sínum, leikaranum og leikstjóranum [[Kenneth Branagh]], í myndum á borð við ''[[Hinrik V. (kvikmynd frá 1989)|Hinrik V.]]'' (1989), ''[[Örlagavefur]]'' (1991) og ''[[Ys og þys út af engu (kvikmynd frá 1993)|Ys og þys út af engu]]'' (1993). Thompson vann bæði BAFTA-verðlaun og Óskarsverðlaun fyrir leik sinn í kvikmyndinni ''[[Hávarðsendi]]'' árið 1992.<ref>{{Tímarit.is|1783175|Er ekki lengur í skugga eiginmannsins|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=4. apríl 1993|blaðsíða=45}}</ref> Árið 1993 var Thompson tilnefnd til tvennra Óskarverðlauna, sem besta leikkonan og besta aukaleikkonan, fyrir leiki sína sem húsþerna í myndinni ''[[Dreggjar dagsins (kvikmynd)|Dreggjar dagsins]]'' og sem lögfræðingur í ''[[Í nafni föðurins]]'' og varð þar með ein fárra leikara sem hafa verið tilnefndir í báðum verðlaunaflokkunum sama árið. Thompson bæði lék í og skrifaði handritið að myndinni ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995) og hlaut fyrir það Óskarsverðlaunin fyrir besta handritið byggt á öðru verki. Hún varð þar með eina manneskjan í sögu Óskarsverðlaunana til að vinna verðlaun bæði sem leikari og handritshöfundur.<ref>{{Vefheimild|titill= Hræðilegur hluti af starfinu|url=https://www.visir.is/g/20232381047d/p/askorun|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags= 21. febrúar 2023|skoðað=7. apríl 2026|höfundur=Máni Snær Þorláksson}}</ref> Thompson hefur einnig hlotið jákvæða dóma fyrir hlutverk sín í myndunum ''[[Í fánalitunum]]'' (1998), ''[[Ástin grípur alla]]'' (2003), ''[[Saving Mr. Banks]]'' (2013), ''[[Late Night]]'' (2019) og ''[[Good Luck to You, Leo Grande]]'' (2022). Meðal annarra þekktra hlutverka Thompson má nefna leik hennar sem Trelawney prófessor í [[Harry Potter (kvikmyndaröð)|''Harry Potter''-myndunum]] (2004–2011), ''[[Nanny McPhee]]'' (2005) (sem hún skrifaði einnig), ''[[Skrýtnara en skáldskapur]]'' (2006), ''[[An Education]]'' (2009), ''[[Men in Black 3]]'' (2012) og hliðarmyndin ''[[Men in Black: International]]'' (2019), ''[[Hin hugrakka]]'' (2012), ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 2017)|Fríða og dýrið]]'' (2017), ''[[Cruella]]'' (2021) og ''[[Matthildur (kvikmynd frá 2022)|Matthildur]]'' (2022). Í sjónvarpi hefur hún meðal annars birst í ''[[Óbuguð]]'' (2001), ''[[Englar í Ameríku]]'' (2003), ''[[The Song of Lunch]]'' (2010), ''[[Lér konungur (kvikmynd frá 2018)|Lér konungur]]'' (2018) og ''[[Years and Years]]'' (2019). Hún lék fröken Lovett í uppsetningu Lincoln-miðstöðvarinnar á söngleiknum ''[[Sweeney Todd]]'' eftir [[Stephen Sondheim]] árið 2014. Thompson hefur einnig samið þrjár barnabækur um [[Pétur kanína|Pétur kanínu]] með leyfi frá útgáfufélagi [[Beatrix Potter]]. ==Kvikmyndaskrá== ===Sem leikkona=== {| class="wikitable sortable" |- ! Ár ! Kvikmynd ! Hlutverk ! Leikstjóri ! class="unsortable" | Athugasemdir |- | rowspan=2|1989 || ''[[Hinrik V. (kvikmynd frá 1989)|Hinrik V.]]'' (''Henry V'')|| [[Katrín af Valois]] || [[Kenneth Branagh]] || |- | ''{{sortname|The|Tall Guy}}'' || Kate Lemmon || [[Mel Smith]] || |- | rowspan=2|1991 || ''[[Örlagavefur]]'' (''Dead Again'') || Grace / Margaret Strauss || Kenneth Branagh || |- | ''[[Af fingrum fram]]'' (''Impromptu'')||Claudette, hertogaynja af Antan|| [[James Lapine]] || |- | rowspan=2|1992 || ''[[Hávarðsendi]]'' (''Howard's End'') || Margaret Schlegel || [[James Ivory]] || |- | ''[[Endurfundir]]'' (''Peter's Friends'')|| Maggie Chester || rowspan=2|Kenneth Branagh || |- | rowspan=3|1993 || ''[[Ys og þys út af engu (kvikmynd frá 1993)|Ys og þys út af engu]]'' (''Much Ado About Nothing'')|| Beatrís || |- | ''[[Dreggjar dagsins (kvikmynd)|Dreggjar dagsins]]'' (''Remains of the Day'')|| Frú Kenton || James Ivory || |- | ''[[Í nafni föðurins]]'' (''In the Name of the Father'')|| [[Gareth Peirce]] || [[Jim Sheridan]] || |- | 1994 || ''[[Lilli]]'' (''Junior'') || Diana Reddin || [[Ivan Reitman]] || |- | rowspan=2|1995 || ''[[Carrington (kvikmynd)|Carrington]]'' || [[Dora Carrington]] || [[Christopher Hampton]] || |- | ''[[Vonir og væntingar]]'' (''Sense and Sensibility'')|| [[Elinor Dashwood]] || [[Ang Lee]] || Einnig handritshöfundur |- | 1997 || ''[[Inn úr kuldanum]]'' (''The Winter Guest'')|| Frances || [[Alan Rickman]] || |- | rowspan=2|1998 || ''[[Í fánalitunum]]'' (''Primary Colors'')|| Susan Stanton || [[Mike Nichols]] || |- | ''[[Júdasarkossinn (kvikmynd frá 1998)|Júdasarkossinn]]'' (''The Judas Kiss'')|| Sadie Hawkins || [[Sebastian Gutierrez (leikstjóri)|Sebastian Gutierrez]] || |- | 2000 || ''[[Blessað barnið]]'' (''Maybe Baby'')|| Druscilla || [[Ben Elton]] || |- | 2002 || ''[[Gullplánetan]]'' (''Treasure Planet'')|| Kapteinn Amelía (talsetning)|| [[Ron Clements]]<br>[[John Musker]] || |- | rowspan=2|2003 || ''[[Draumur um Argentínu (kvikmynd)|Draumur um Argentínu]]'' (''Imagining Argentina'')|| Cecilia || Christopher Hampton || |- | ''[[Ástin grípur alla]]'' (''Love Actually'')|| Karen || [[Richard Curtis]] || |- | 2004 || ''[[Harry Potter og fanginn frá Azkaban (kvikmynd)|Harry Potter og fanginn frá Azkaban]]'' (''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban''|| [[Trelawney prófessor|Sybill Trelawney prófessor]] || [[Alfonso Cuarón]] || |- | 2005 || ''[[Nanny McPhee]]'' || Nanny McPhee || [[Kirk Jones (leikstjóri)|Kirk Jones]] || Einnig handritshöfundur |- | 2006 || ''[[Skrýtnara en skáldskapur]]'' (''Stranger Than Fiction'') || Karen Eiffel || [[Marc Forster]] || |- | rowspan=2|2007 || ''[[Harry Potter og Fönixreglan (kvikmynd)|Harry Potter og Fönixreglan]]'' (''Harry Potter and the Order of the Phoenix'') || Sybill Trelawney prófessor || [[David Yates]] || |- | ''[[I Am Legend (kvikmynd)|I Am Legend]]'' || Alice Krippin || [[Francis Lawrence]] || Ekki getið á kreditlista |- | rowspan=2|2008 || ''[[Ættarsetrið (kvikmynd)|Ættarsetrið]]'' (''Brideshead Revisited'') || Lafði Marchmain || [[Julian Jarrold]] || |- | ''[[Last Chance Harvey]]'' || Kate Walker || [[Joel Hopkins]] || |- | rowspan=2|2009 || ''[[An Education]]'' || Headmistress || [[Lone Scherfig]] || |- | ''[[The Boat That Rocked]]'' || Charlotte || Richard Curtis || |- | 2010 || ''[[Nanny McPhee and the Big Bang]]'' || Nanny McPhee || [[Susanna White]] || Einnig handritshöfundur |- | 2011 || ''[[Harry Potter og dauðadjásnin - 2. hluti]]'' (''Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2'')|| Sybill Trelawney prófessor|| David Yates || |- | rowspan=2|2012 || ''[[Men in Black 3]]'' || Agent O || [[Barry Sonnenfeld]] || |- | ''[[Hin hugrakka]]'' (''Brave'')|| Elinóra drottning (talsetning) || [[Mark Andrews (kvikmyndagerðarmaður)|Mark Andrews]]<br>[[Brenda Chapman]] || |- | rowspan=3|2013 || ''[[Beautiful Creatures (2013 film)|Beautiful Creatures]]''|| Frú Lincoln / Sarafine || [[Richard LaGravenese]] || |- | ''[[Saving Mr. Banks]]'' || [[P. L. Travers]]|| [[John Lee Hancock]] || |- | ''[[The Love Punch]]'' || Kate Jones || Joel Hopkins || |- | rowspan=2|2014 || ''[[Men, Women & Children (film)|Men, Women & Children]]'' || Sögumaður (talsetning)|| [[Jason Reitman]] || |- | ''[[Effie Gray (kvikmynd)|Effie Gray]]''|| [[Lafði Eastlake]] || [[Richard Laxton]] || Einnig handritshöfundur<ref>{{Cite news|title=Emma Thompson is kept waiting by John Ruskin film|first= Richard|last=Eden|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/9762882/Emma-Thompson-is-kept-waiting-by-John-Ruskin-film.html|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|location=London|date=23 December 2012|access-date=14 January 2013}}</ref> |- | rowspan=3|2015 || ''[[A Walk in the Woods (kvikmynd)|A Walk in the Woods]]'' || Catherine Bryson || [[Ken Kwapis]] || |- | ''[[The Legend of Barney Thomson]]'' || Cemolina || [[Robert Carlyle]] || |- | ''[[Burnt (kvikmynd)|Burnt]]'' || Dr. Rosshilde || [[John Wells (kvikmyndagerðarmaður)|John Wells]] || |- | rowspan=3|2016 || ''[[Alone in Berlin (kvikmynd)|Alone in Berlin]]'' || [[Anna Quangel]] || [[Vincent Perez]] || |- | ''[[Bridget Jones's Baby]]'' || Doctor Rawlings || [[Sharon Maguire]] || Einnig handritshöfundur |- | ''[[The Doubt Machine: Inside the Koch Brothers' War on Climate Science]]'' || Sögumaður (talsetning) || Bruce Livesey ||Documentary |- | rowspan=4|2017 || ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 2017)|Fríða og dýrið]]'' (''Beauty and the Beast'')|| Ketilbjörg || [[Bill Condon]] || Einnig talsetning |- | ''[[Sea Sorrow]]'' || [[Sylvia Pankhurst]] || [[Vanessa Redgrave]] || |- | ''[[The Meyerowitz Stories]]'' || Maureen || [[Noah Baumbach]] || |- | ''[[The Children Act (kvikmynd)|The Children Act]]'' || Fiona Maye || [[Richard Eyre]] || |- | 2018 ||''[[Johnny English Strikes Again]]'' || [[Forsætisráðherra Bretlands|Forsætisráðherrann]] || [[David Kerr (leikstjóri)|David Kerr]] || |- | rowspan=5|2019 || ''[[Late Night (kvikmynd)|Late Night]]''|| Katherine Newbury || [[Nisha Ganatra]] || |- | ''[[Týndi hlekkurinn (kvikmynd frá 2019)|Týndi hlekkurinn]]'' (''Missing Link'')|| Dóra (talsetning) || [[Chris Butler (filmmaker)|Chris Butler]] || |- | ''[[Men in Black: International]]''<ref>{{Cite web|url=https://collider.com/men-in-black-reboot-title/|title=The ''Men in Black'' Reboot Is Titled ''Men in Black International''|last=Chitwood|first=Adam|date=2018-12-05|website=[[Collider (website)|Collider]]|access-date=2018-12-05}}</ref>|| Agent O ||[[F. Gary Gray]]|| |- | ''[[How to Build a Girl]]'' || Amanda Watson || [[Coky Giedroyc]] || |- | ''[[Last Christmas (kvikmynd)|Last Christmas]]'' || Petra Andrich || [[Paul Feig]] || Einnig handritshöfundur og framleiðandi |- | 2020 ||''[[Dolittle (kvikmynd)|Dolittle]]'' || Polynesia (talsetning) || [[Stephen Gaghan]] || |- | 2021 ||''[[Cruella]]'' || Von Hellman barónessa|| [[Craig Gillespie]] || |- | rowspan=3|2022 || ''[[Good Luck to You, Leo Grande]]'' || Nancy Stokes || [[Sophie Hyde]] || |- | ''[[What's Love Got to Do with It? (kvikmynd frá 2022)|What's Love Got to Do with It?]]'' || Cath || [[Shekhar Kapur]] || |- | ''[[Matthildur (kvikmund frá 2022)|Matthildur]]'' (''Matilda the Musical'')|| Karítas Mínherfa || [[Matthew Warchus]] || |- | rowspan="2" | 2025 || ''[[Bridget Jones: Mad About the Boy]]'' || Dr. Rawlings || [[Michael Morris (leikstjóri)|Michael Morris]] || |- | ''[[Dead of Winter (kvikmynd frá 2025)|Dead of Winter]]'' || Barb || [[Brian Kirk]] || |- | 2026 || ''[[The Sheep Detectives]]'' || {{TBA}} || [[Kyle Balda]] || Í eftirvinnslu |} ==Tenglar== * {{Tímarit.is|4539089|Emma Thompson|höfundur=Þorsteinn Erlingsson|blað=[[Vikan]]|útgáfudagsetning=1. maí 1994|blaðsíða=62–65}} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|leikari}} {{DEFAULTSORT:Thompson, Emma}} {{f|1959}} [[Flokkur:Breskir leikarar]] [[Flokkur:Breskir handritshöfundar]] [[Flokkur:Emmy-verðlaunahafar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta handritsins byggðs á öðru verki]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] [[Flokkur:Trúleysingjar]] sm1n1kwr5vbnm33tt2xto80ic9mnp46 1959200 1959199 2026-04-08T01:36:23Z TKSnaevarr 53243 /* Sem leikkona */ 1959200 wikitext text/x-wiki {{Leikari | forskeyti =Dame | nafn = Emma Thompson | mynd = Emma Thompson at the 78th Locarno Film Festival photocall 01 (cropped).jpg | mynd_texti = Emma Thompson árið 2025. | fæðingarnafn = Emma Thompson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1959|4|15}} | fæðingarstaður = [[Hammersmith]], [[London]], [[England]]i | þjóðerni = [[Bretland|Bresk]] | ár = 1982– | maki = {{gifting|[[Kenneth Branagh]]|1989|1997|orsök=skildu​}}<br>{{gifting|[[Greg Wise]]|2003​}} | börn = 2 | háskóli = [[Cambridge-háskóli]] | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = {{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handrit byggt á öðru verki fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995)}} | emmy-verðlaun = Besta gestaleikkona í gamanþáttum fyrir ''[[Ellen (sjónvarpsþættir)|Ellen]]'' (1998) | gg-verðlaun ={{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handritið fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995)}} | bafta-verðlaun ={{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handrit byggt á öðru verki fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995) * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Á ógnartímum]]'' / ''[[Tutti Frutti]]'' (1987)}} }} '''Dame Emma Thompson''' (f. 15. apríl 1959) er bresk leikkona og handritshöfundur. Hún hefur verið virk í leiklist í rúma fjóra áratugi bæði í leiksýningum, kvikmyndum og sjónvarpi og hefur meðal annars unnið tvenn [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], þrenn [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]], tvenn [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]] og ein [[Emmy-verðlaunin|Primetime Emmy-verðlaun]]. Árið 2018 sæmdi [[Elísabet 2. Bretadrottning]] Thompson riddaranafnbót fyrir framlög hennar til leiklistar.<ref>{{Vefheimild|titill= Emma Thompson á lista drottningar |url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2018/06/09/emma_thompson_a_lista_drottningar/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 9. júní 2018 |skoðað=7. apríl 2026}}</ref> Foreldrar Emmu Thompson eru leikararnir [[Eric Thompson]] og [[Phyllida Law]]. Hún gekk í Newnham-skóla við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]], var þar meðlimur í leikfélaginu [[Footlights]] og birtist í sketsaþáttunum ''[[Alfresco]]'' (1983–1984). Árið 1985 lék Thompson aðalhlutverkið í uppsetningu á söngleiknum ''[[Me and My Girl]]'' á [[West End-leikhús|West End]], sem var tímamótaskref í ferli hennar. Árið 1987 varð Thompson kunn fyrir leik sinn í tveimur sjónvarpsþáttaröðum [[BBC]], ''[[Tutti Frutti]]'' og ''[[Á ógnartímum]]'', og vann sjónvarpsverðlaun BAFTA sem besta leikkonan fyrir frammistöðu sína í báðum þáttaröunum. Snemma á tíunda áratugnum vann Thompson oft með þáverandi eiginmanni sínum, leikaranum og leikstjóranum [[Kenneth Branagh]], í myndum á borð við ''[[Hinrik V. (kvikmynd frá 1989)|Hinrik V.]]'' (1989), ''[[Örlagavefur]]'' (1991) og ''[[Ys og þys út af engu (kvikmynd frá 1993)|Ys og þys út af engu]]'' (1993). Thompson vann bæði BAFTA-verðlaun og Óskarsverðlaun fyrir leik sinn í kvikmyndinni ''[[Hávarðsendi]]'' árið 1992.<ref>{{Tímarit.is|1783175|Er ekki lengur í skugga eiginmannsins|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=4. apríl 1993|blaðsíða=45}}</ref> Árið 1993 var Thompson tilnefnd til tvennra Óskarverðlauna, sem besta leikkonan og besta aukaleikkonan, fyrir leiki sína sem húsþerna í myndinni ''[[Dreggjar dagsins (kvikmynd)|Dreggjar dagsins]]'' og sem lögfræðingur í ''[[Í nafni föðurins]]'' og varð þar með ein fárra leikara sem hafa verið tilnefndir í báðum verðlaunaflokkunum sama árið. Thompson bæði lék í og skrifaði handritið að myndinni ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995) og hlaut fyrir það Óskarsverðlaunin fyrir besta handritið byggt á öðru verki. Hún varð þar með eina manneskjan í sögu Óskarsverðlaunana til að vinna verðlaun bæði sem leikari og handritshöfundur.<ref>{{Vefheimild|titill= Hræðilegur hluti af starfinu|url=https://www.visir.is/g/20232381047d/p/askorun|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags= 21. febrúar 2023|skoðað=7. apríl 2026|höfundur=Máni Snær Þorláksson}}</ref> Thompson hefur einnig hlotið jákvæða dóma fyrir hlutverk sín í myndunum ''[[Í fánalitunum]]'' (1998), ''[[Ástin grípur alla]]'' (2003), ''[[Saving Mr. Banks]]'' (2013), ''[[Late Night]]'' (2019) og ''[[Good Luck to You, Leo Grande]]'' (2022). Meðal annarra þekktra hlutverka Thompson má nefna leik hennar sem Trelawney prófessor í [[Harry Potter (kvikmyndaröð)|''Harry Potter''-myndunum]] (2004–2011), ''[[Nanny McPhee]]'' (2005) (sem hún skrifaði einnig), ''[[Skrýtnara en skáldskapur]]'' (2006), ''[[An Education]]'' (2009), ''[[Men in Black 3]]'' (2012) og hliðarmyndin ''[[Men in Black: International]]'' (2019), ''[[Hin hugrakka]]'' (2012), ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 2017)|Fríða og dýrið]]'' (2017), ''[[Cruella]]'' (2021) og ''[[Matthildur (kvikmynd frá 2022)|Matthildur]]'' (2022). Í sjónvarpi hefur hún meðal annars birst í ''[[Óbuguð]]'' (2001), ''[[Englar í Ameríku]]'' (2003), ''[[The Song of Lunch]]'' (2010), ''[[Lér konungur (kvikmynd frá 2018)|Lér konungur]]'' (2018) og ''[[Years and Years]]'' (2019). Hún lék fröken Lovett í uppsetningu Lincoln-miðstöðvarinnar á söngleiknum ''[[Sweeney Todd]]'' eftir [[Stephen Sondheim]] árið 2014. Thompson hefur einnig samið þrjár barnabækur um [[Pétur kanína|Pétur kanínu]] með leyfi frá útgáfufélagi [[Beatrix Potter]]. ==Kvikmyndaskrá== ===Sem leikkona=== {| class="wikitable sortable" |- ! Ár ! Kvikmynd ! Hlutverk ! Leikstjóri ! class="unsortable" | Athugasemdir |- | rowspan=2|1989 || ''[[Hinrik V. (kvikmynd frá 1989)|Hinrik V.]]'' (''Henry V'')|| [[Katrín af Valois]] || [[Kenneth Branagh]] || |- | ''{{sortname|The|Tall Guy}}'' || Kate Lemmon || [[Mel Smith]] || |- | rowspan=2|1991 || ''[[Örlagavefur]]'' (''Dead Again'') || Grace / Margaret Strauss || Kenneth Branagh || |- | ''[[Af fingrum fram]]'' (''Impromptu'')||Claudette, hertogaynja af Antan|| [[James Lapine]] || |- | rowspan=2|1992 || ''[[Hávarðsendi]]'' (''Howard's End'') || Margaret Schlegel || [[James Ivory]] || |- | ''[[Endurfundir]]'' (''Peter's Friends'')|| Maggie Chester || rowspan=2|Kenneth Branagh || |- | rowspan=3|1993 || ''[[Ys og þys út af engu (kvikmynd frá 1993)|Ys og þys út af engu]]'' (''Much Ado About Nothing'')|| Beatrís || |- | ''[[Dreggjar dagsins (kvikmynd)|Dreggjar dagsins]]'' (''Remains of the Day'')|| Frú Kenton || James Ivory || |- | ''[[Í nafni föðurins]]'' (''In the Name of the Father'')|| [[Gareth Peirce]] || [[Jim Sheridan]] || |- | 1994 || ''[[Lilli]]'' (''Junior'') || Diana Reddin || [[Ivan Reitman]] || |- | rowspan=2|1995 || ''[[Carrington (kvikmynd)|Carrington]]'' || [[Dora Carrington]] || [[Christopher Hampton]] || |- | ''[[Vonir og væntingar]]'' (''Sense and Sensibility'')|| [[Elinor Dashwood]] || [[Ang Lee]] || Einnig handritshöfundur |- | 1997 || ''[[Inn úr kuldanum]]'' (''The Winter Guest'')|| Frances || [[Alan Rickman]] || |- | rowspan=2|1998 || ''[[Í fánalitunum]]'' (''Primary Colors'')|| Susan Stanton || [[Mike Nichols]] || |- | ''[[Júdasarkossinn (kvikmynd frá 1998)|Júdasarkossinn]]'' (''The Judas Kiss'')|| Sadie Hawkins || [[Sebastian Gutierrez (leikstjóri)|Sebastian Gutierrez]] || |- | 2000 || ''[[Blessað barnið]]'' (''Maybe Baby'')|| Druscilla || [[Ben Elton]] || |- | 2002 || ''[[Gullplánetan]]'' (''Treasure Planet'')|| Kapteinn Amelía (talsetning)|| [[Ron Clements]]<br>[[John Musker]] || |- | rowspan=2|2003 || ''[[Draumur um Argentínu (kvikmynd)|Draumur um Argentínu]]'' (''Imagining Argentina'')|| Cecilia || Christopher Hampton || |- | ''[[Ástin grípur alla]]'' (''Love Actually'')|| Karen || [[Richard Curtis]] || |- | 2004 || ''[[Harry Potter og fanginn frá Azkaban (kvikmynd)|Harry Potter og fanginn frá Azkaban]]'' (''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban''|| [[Trelawney prófessor|Sybill Trelawney prófessor]] || [[Alfonso Cuarón]] || |- | 2005 || ''[[Nanny McPhee]]'' || Nanny McPhee || [[Kirk Jones (leikstjóri)|Kirk Jones]] || Einnig handritshöfundur |- | 2006 || ''[[Skrýtnara en skáldskapur]]'' (''Stranger Than Fiction'') || Karen Eiffel || [[Marc Forster]] || |- | rowspan=2|2007 || ''[[Harry Potter og Fönixreglan (kvikmynd)|Harry Potter og Fönixreglan]]'' (''Harry Potter and the Order of the Phoenix'') || Sybill Trelawney prófessor || [[David Yates]] || |- | ''[[I Am Legend (kvikmynd)|I Am Legend]]'' || Alice Krippin || [[Francis Lawrence]] || Ekki getið á kreditlista |- | rowspan=2|2008 || ''[[Ættarsetrið (kvikmynd)|Ættarsetrið]]'' (''Brideshead Revisited'') || Lafði Marchmain || [[Julian Jarrold]] || |- | ''[[Last Chance Harvey]]'' || Kate Walker || [[Joel Hopkins]] || |- | rowspan=2|2009 || ''[[An Education]]'' || Headmistress || [[Lone Scherfig]] || |- | ''[[The Boat That Rocked]]'' || Charlotte || Richard Curtis || |- | 2010 || ''[[Nanny McPhee and the Big Bang]]'' || Nanny McPhee || [[Susanna White]] || Einnig handritshöfundur |- | 2011 || ''[[Harry Potter og dauðadjásnin - 2. hluti]]'' (''Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2'')|| Sybill Trelawney prófessor|| David Yates || |- | rowspan=2|2012 || ''[[Men in Black 3]]'' || Agent O || [[Barry Sonnenfeld]] || |- | ''[[Hin hugrakka]]'' (''Brave'')|| Elinóra drottning (talsetning) || [[Mark Andrews (kvikmyndagerðarmaður)|Mark Andrews]]<br>[[Brenda Chapman]] || |- | rowspan=3|2013 || ''[[Beautiful Creatures (2013 film)|Beautiful Creatures]]''|| Frú Lincoln / Sarafine || [[Richard LaGravenese]] || |- | ''[[Saving Mr. Banks]]'' || [[P. L. Travers]]|| [[John Lee Hancock]] || |- | ''[[The Love Punch]]'' || Kate Jones || Joel Hopkins || |- | rowspan=2|2014 || ''[[Men, Women & Children (film)|Men, Women & Children]]'' || Sögumaður (talsetning)|| [[Jason Reitman]] || |- | ''[[Effie Gray (kvikmynd)|Effie Gray]]''|| [[Lafði Eastlake]] || [[Richard Laxton]] || Einnig handritshöfundur<ref>{{Cite news|title=Emma Thompson is kept waiting by John Ruskin film|first= Richard|last=Eden|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/9762882/Emma-Thompson-is-kept-waiting-by-John-Ruskin-film.html|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|location=London|date=23 December 2012|access-date=14 January 2013}}</ref> |- | rowspan=3|2015 || ''[[A Walk in the Woods (kvikmynd)|A Walk in the Woods]]'' || Catherine Bryson || [[Ken Kwapis]] || |- | ''[[The Legend of Barney Thomson]]'' || Cemolina || [[Robert Carlyle]] || |- | ''[[Burnt (kvikmynd)|Burnt]]'' || Dr. Rosshilde || [[John Wells (kvikmyndagerðarmaður)|John Wells]] || |- | rowspan=3|2016 || ''[[Alone in Berlin (kvikmynd)|Alone in Berlin]]'' || [[Anna Quangel]] || [[Vincent Perez]] || |- | ''[[Bridget Jones's Baby]]'' || Dr. Rawlings || [[Sharon Maguire]] || Einnig handritshöfundur |- | ''[[The Doubt Machine: Inside the Koch Brothers' War on Climate Science]]'' || Sögumaður (talsetning) || Bruce Livesey ||Documentary |- | rowspan=4|2017 || ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 2017)|Fríða og dýrið]]'' (''Beauty and the Beast'')|| Ketilbjörg || [[Bill Condon]] || Einnig talsetning |- | ''[[Sea Sorrow]]'' || [[Sylvia Pankhurst]] || [[Vanessa Redgrave]] || |- | ''[[The Meyerowitz Stories]]'' || Maureen || [[Noah Baumbach]] || |- | ''[[The Children Act (kvikmynd)|The Children Act]]'' || Fiona Maye || [[Richard Eyre]] || |- | 2018 ||''[[Johnny English Strikes Again]]'' || [[Forsætisráðherra Bretlands|Forsætisráðherrann]] || [[David Kerr (leikstjóri)|David Kerr]] || |- | rowspan=5|2019 || ''[[Late Night (kvikmynd)|Late Night]]''|| Katherine Newbury || [[Nisha Ganatra]] || |- | ''[[Týndi hlekkurinn (kvikmynd frá 2019)|Týndi hlekkurinn]]'' (''Missing Link'')|| Dóra (talsetning) || [[Chris Butler (filmmaker)|Chris Butler]] || |- | ''[[Men in Black: International]]''<ref>{{Cite web|url=https://collider.com/men-in-black-reboot-title/|title=The ''Men in Black'' Reboot Is Titled ''Men in Black International''|last=Chitwood|first=Adam|date=2018-12-05|website=[[Collider (website)|Collider]]|access-date=2018-12-05}}</ref>|| Agent O ||[[F. Gary Gray]]|| |- | ''[[How to Build a Girl]]'' || Amanda Watson || [[Coky Giedroyc]] || |- | ''[[Last Christmas (kvikmynd)|Last Christmas]]'' || Petra Andrich || [[Paul Feig]] || Einnig handritshöfundur og framleiðandi |- | 2020 ||''[[Dolittle (kvikmynd)|Dolittle]]'' || Polynesia (talsetning) || [[Stephen Gaghan]] || |- | 2021 ||''[[Cruella]]'' || Von Hellman barónessa|| [[Craig Gillespie]] || |- | rowspan=3|2022 || ''[[Good Luck to You, Leo Grande]]'' || Nancy Stokes || [[Sophie Hyde]] || |- | ''[[What's Love Got to Do with It? (kvikmynd frá 2022)|What's Love Got to Do with It?]]'' || Cath || [[Shekhar Kapur]] || |- | ''[[Matthildur (kvikmund frá 2022)|Matthildur]]'' (''Matilda the Musical'')|| Karítas Mínherfa || [[Matthew Warchus]] || |- | rowspan="2" | 2025 || ''[[Bridget Jones: Mad About the Boy]]'' || Dr. Rawlings || [[Michael Morris (leikstjóri)|Michael Morris]] || |- | ''[[Dead of Winter (kvikmynd frá 2025)|Dead of Winter]]'' || Barb || [[Brian Kirk]] || |- | 2026 || ''[[The Sheep Detectives]]'' || {{TBA}} || [[Kyle Balda]] || Í eftirvinnslu |} ==Tenglar== * {{Tímarit.is|4539089|Emma Thompson|höfundur=Þorsteinn Erlingsson|blað=[[Vikan]]|útgáfudagsetning=1. maí 1994|blaðsíða=62–65}} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|leikari}} {{DEFAULTSORT:Thompson, Emma}} {{f|1959}} [[Flokkur:Breskir leikarar]] [[Flokkur:Breskir handritshöfundar]] [[Flokkur:Emmy-verðlaunahafar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta handritsins byggðs á öðru verki]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] [[Flokkur:Trúleysingjar]] 07hyrm321cpoocbqgu2f3zfb8jhkj5u 1959201 1959200 2026-04-08T01:36:54Z TKSnaevarr 53243 /* Sem leikkona */ 1959201 wikitext text/x-wiki {{Leikari | forskeyti =Dame | nafn = Emma Thompson | mynd = Emma Thompson at the 78th Locarno Film Festival photocall 01 (cropped).jpg | mynd_texti = Emma Thompson árið 2025. | fæðingarnafn = Emma Thompson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1959|4|15}} | fæðingarstaður = [[Hammersmith]], [[London]], [[England]]i | þjóðerni = [[Bretland|Bresk]] | ár = 1982– | maki = {{gifting|[[Kenneth Branagh]]|1989|1997|orsök=skildu​}}<br>{{gifting|[[Greg Wise]]|2003​}} | börn = 2 | háskóli = [[Cambridge-háskóli]] | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = {{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handrit byggt á öðru verki fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995)}} | emmy-verðlaun = Besta gestaleikkona í gamanþáttum fyrir ''[[Ellen (sjónvarpsþættir)|Ellen]]'' (1998) | gg-verðlaun ={{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handritið fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995)}} | bafta-verðlaun ={{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handrit byggt á öðru verki fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995) * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Á ógnartímum]]'' / ''[[Tutti Frutti]]'' (1987)}} }} '''Dame Emma Thompson''' (f. 15. apríl 1959) er bresk leikkona og handritshöfundur. Hún hefur verið virk í leiklist í rúma fjóra áratugi bæði í leiksýningum, kvikmyndum og sjónvarpi og hefur meðal annars unnið tvenn [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], þrenn [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]], tvenn [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]] og ein [[Emmy-verðlaunin|Primetime Emmy-verðlaun]]. Árið 2018 sæmdi [[Elísabet 2. Bretadrottning]] Thompson riddaranafnbót fyrir framlög hennar til leiklistar.<ref>{{Vefheimild|titill= Emma Thompson á lista drottningar |url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2018/06/09/emma_thompson_a_lista_drottningar/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 9. júní 2018 |skoðað=7. apríl 2026}}</ref> Foreldrar Emmu Thompson eru leikararnir [[Eric Thompson]] og [[Phyllida Law]]. Hún gekk í Newnham-skóla við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]], var þar meðlimur í leikfélaginu [[Footlights]] og birtist í sketsaþáttunum ''[[Alfresco]]'' (1983–1984). Árið 1985 lék Thompson aðalhlutverkið í uppsetningu á söngleiknum ''[[Me and My Girl]]'' á [[West End-leikhús|West End]], sem var tímamótaskref í ferli hennar. Árið 1987 varð Thompson kunn fyrir leik sinn í tveimur sjónvarpsþáttaröðum [[BBC]], ''[[Tutti Frutti]]'' og ''[[Á ógnartímum]]'', og vann sjónvarpsverðlaun BAFTA sem besta leikkonan fyrir frammistöðu sína í báðum þáttaröunum. Snemma á tíunda áratugnum vann Thompson oft með þáverandi eiginmanni sínum, leikaranum og leikstjóranum [[Kenneth Branagh]], í myndum á borð við ''[[Hinrik V. (kvikmynd frá 1989)|Hinrik V.]]'' (1989), ''[[Örlagavefur]]'' (1991) og ''[[Ys og þys út af engu (kvikmynd frá 1993)|Ys og þys út af engu]]'' (1993). Thompson vann bæði BAFTA-verðlaun og Óskarsverðlaun fyrir leik sinn í kvikmyndinni ''[[Hávarðsendi]]'' árið 1992.<ref>{{Tímarit.is|1783175|Er ekki lengur í skugga eiginmannsins|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=4. apríl 1993|blaðsíða=45}}</ref> Árið 1993 var Thompson tilnefnd til tvennra Óskarverðlauna, sem besta leikkonan og besta aukaleikkonan, fyrir leiki sína sem húsþerna í myndinni ''[[Dreggjar dagsins (kvikmynd)|Dreggjar dagsins]]'' og sem lögfræðingur í ''[[Í nafni föðurins]]'' og varð þar með ein fárra leikara sem hafa verið tilnefndir í báðum verðlaunaflokkunum sama árið. Thompson bæði lék í og skrifaði handritið að myndinni ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995) og hlaut fyrir það Óskarsverðlaunin fyrir besta handritið byggt á öðru verki. Hún varð þar með eina manneskjan í sögu Óskarsverðlaunana til að vinna verðlaun bæði sem leikari og handritshöfundur.<ref>{{Vefheimild|titill= Hræðilegur hluti af starfinu|url=https://www.visir.is/g/20232381047d/p/askorun|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags= 21. febrúar 2023|skoðað=7. apríl 2026|höfundur=Máni Snær Þorláksson}}</ref> Thompson hefur einnig hlotið jákvæða dóma fyrir hlutverk sín í myndunum ''[[Í fánalitunum]]'' (1998), ''[[Ástin grípur alla]]'' (2003), ''[[Saving Mr. Banks]]'' (2013), ''[[Late Night]]'' (2019) og ''[[Good Luck to You, Leo Grande]]'' (2022). Meðal annarra þekktra hlutverka Thompson má nefna leik hennar sem Trelawney prófessor í [[Harry Potter (kvikmyndaröð)|''Harry Potter''-myndunum]] (2004–2011), ''[[Nanny McPhee]]'' (2005) (sem hún skrifaði einnig), ''[[Skrýtnara en skáldskapur]]'' (2006), ''[[An Education]]'' (2009), ''[[Men in Black 3]]'' (2012) og hliðarmyndin ''[[Men in Black: International]]'' (2019), ''[[Hin hugrakka]]'' (2012), ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 2017)|Fríða og dýrið]]'' (2017), ''[[Cruella]]'' (2021) og ''[[Matthildur (kvikmynd frá 2022)|Matthildur]]'' (2022). Í sjónvarpi hefur hún meðal annars birst í ''[[Óbuguð]]'' (2001), ''[[Englar í Ameríku]]'' (2003), ''[[The Song of Lunch]]'' (2010), ''[[Lér konungur (kvikmynd frá 2018)|Lér konungur]]'' (2018) og ''[[Years and Years]]'' (2019). Hún lék fröken Lovett í uppsetningu Lincoln-miðstöðvarinnar á söngleiknum ''[[Sweeney Todd]]'' eftir [[Stephen Sondheim]] árið 2014. Thompson hefur einnig samið þrjár barnabækur um [[Pétur kanína|Pétur kanínu]] með leyfi frá útgáfufélagi [[Beatrix Potter]]. ==Kvikmyndaskrá== ===Sem leikkona=== {| class="wikitable sortable" |- ! Ár ! Kvikmynd ! Hlutverk ! Leikstjóri ! class="unsortable" | Athugasemdir |- | rowspan=2|1989 || ''[[Hinrik V. (kvikmynd frá 1989)|Hinrik V.]]'' (''Henry V'')|| [[Katrín af Valois]] || [[Kenneth Branagh]] || |- | ''{{sortname|The|Tall Guy}}'' || Kate Lemmon || [[Mel Smith]] || |- | rowspan=2|1991 || ''[[Örlagavefur]]'' (''Dead Again'') || Grace / Margaret Strauss || Kenneth Branagh || |- | ''[[Af fingrum fram]]'' (''Impromptu'')||Claudette, hertogaynja af Antan|| [[James Lapine]] || |- | rowspan=2|1992 || ''[[Hávarðsendi]]'' (''Howard's End'') || Margaret Schlegel || [[James Ivory]] || |- | ''[[Endurfundir]]'' (''Peter's Friends'')|| Maggie Chester || rowspan=2|Kenneth Branagh || |- | rowspan=3|1993 || ''[[Ys og þys út af engu (kvikmynd frá 1993)|Ys og þys út af engu]]'' (''Much Ado About Nothing'')|| Beatrís || |- | ''[[Dreggjar dagsins (kvikmynd)|Dreggjar dagsins]]'' (''Remains of the Day'')|| Frú Kenton || James Ivory || |- | ''[[Í nafni föðurins]]'' (''In the Name of the Father'')|| [[Gareth Peirce]] || [[Jim Sheridan]] || |- | 1994 || ''[[Lilli]]'' (''Junior'') || Diana Reddin || [[Ivan Reitman]] || |- | rowspan=2|1995 || ''[[Carrington (kvikmynd)|Carrington]]'' || [[Dora Carrington]] || [[Christopher Hampton]] || |- | ''[[Vonir og væntingar]]'' (''Sense and Sensibility'')|| [[Elinor Dashwood]] || [[Ang Lee]] || Einnig handritshöfundur |- | 1997 || ''[[Inn úr kuldanum]]'' (''The Winter Guest'')|| Frances || [[Alan Rickman]] || |- | rowspan=2|1998 || ''[[Í fánalitunum]]'' (''Primary Colors'')|| Susan Stanton || [[Mike Nichols]] || |- | ''[[Júdasarkossinn (kvikmynd frá 1998)|Júdasarkossinn]]'' (''The Judas Kiss'')|| Sadie Hawkins || [[Sebastian Gutierrez (leikstjóri)|Sebastian Gutierrez]] || |- | 2000 || ''[[Blessað barnið]]'' (''Maybe Baby'')|| Druscilla || [[Ben Elton]] || |- | 2002 || ''[[Gullplánetan]]'' (''Treasure Planet'')|| Kapteinn Amelía (talsetning)|| [[Ron Clements]]<br>[[John Musker]] || |- | rowspan=2|2003 || ''[[Draumur um Argentínu (kvikmynd)|Draumur um Argentínu]]'' (''Imagining Argentina'')|| Cecilia || Christopher Hampton || |- | ''[[Ástin grípur alla]]'' (''Love Actually'')|| Karen || [[Richard Curtis]] || |- | 2004 || ''[[Harry Potter og fanginn frá Azkaban (kvikmynd)|Harry Potter og fanginn frá Azkaban]]'' (''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban''|| [[Trelawney prófessor|Sybill Trelawney prófessor]] || [[Alfonso Cuarón]] || |- | 2005 || ''[[Nanny McPhee]]'' || Nanny McPhee || [[Kirk Jones (leikstjóri)|Kirk Jones]] || Einnig handritshöfundur |- | 2006 || ''[[Skrýtnara en skáldskapur]]'' (''Stranger Than Fiction'') || Karen Eiffel || [[Marc Forster]] || |- | rowspan=2|2007 || ''[[Harry Potter og Fönixreglan (kvikmynd)|Harry Potter og Fönixreglan]]'' (''Harry Potter and the Order of the Phoenix'') || Sybill Trelawney prófessor || [[David Yates]] || |- | ''[[I Am Legend (kvikmynd)|I Am Legend]]'' || Alice Krippin || [[Francis Lawrence]] || Ekki getið á kreditlista |- | rowspan=2|2008 || ''[[Ættarsetrið (kvikmynd)|Ættarsetrið]]'' (''Brideshead Revisited'') || Lafði Marchmain || [[Julian Jarrold]] || |- | ''[[Last Chance Harvey]]'' || Kate Walker || [[Joel Hopkins]] || |- | rowspan=2|2009 || ''[[An Education]]'' || Headmistress || [[Lone Scherfig]] || |- | ''[[The Boat That Rocked]]'' || Charlotte || Richard Curtis || |- | 2010 || ''[[Nanny McPhee and the Big Bang]]'' || Nanny McPhee || [[Susanna White]] || Einnig handritshöfundur |- | 2011 || ''[[Harry Potter og dauðadjásnin - 2. hluti]]'' (''Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2'')|| Sybill Trelawney prófessor|| David Yates || |- | rowspan=2|2012 || ''[[Men in Black 3]]'' || Agent O || [[Barry Sonnenfeld]] || |- | ''[[Hin hugrakka]]'' (''Brave'')|| Elinóra drottning (talsetning) || [[Mark Andrews (kvikmyndagerðarmaður)|Mark Andrews]]<br>[[Brenda Chapman]] || |- | rowspan=3|2013 || ''[[Beautiful Creatures (2013 film)|Beautiful Creatures]]''|| Frú Lincoln / Sarafine || [[Richard LaGravenese]] || |- | ''[[Saving Mr. Banks]]'' || [[P. L. Travers]]|| [[John Lee Hancock]] || |- | ''[[The Love Punch]]'' || Kate Jones || Joel Hopkins || |- | rowspan=2|2014 || ''[[Men, Women & Children (film)|Men, Women & Children]]'' || Sögumaður (talsetning)|| [[Jason Reitman]] || |- | ''[[Effie Gray (kvikmynd)|Effie Gray]]''|| [[Lafði Eastlake]] || [[Richard Laxton]] || Einnig handritshöfundur<ref>{{Cite news|title=Emma Thompson is kept waiting by John Ruskin film|first= Richard|last=Eden|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/9762882/Emma-Thompson-is-kept-waiting-by-John-Ruskin-film.html|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|location=London|date=23 December 2012|access-date=14 January 2013}}</ref> |- | rowspan=3|2015 || ''[[A Walk in the Woods (kvikmynd)|A Walk in the Woods]]'' || Catherine Bryson || [[Ken Kwapis]] || |- | ''[[The Legend of Barney Thomson]]'' || Cemolina || [[Robert Carlyle]] || |- | ''[[Burnt (kvikmynd)|Burnt]]'' || Dr. Rosshilde || [[John Wells (kvikmyndagerðarmaður)|John Wells]] || |- | rowspan=3|2016 || ''[[Alone in Berlin (kvikmynd)|Alone in Berlin]]'' || [[Anna Quangel]] || [[Vincent Perez]] || |- | ''[[Bridget Jones's Baby]]'' || Dr. Rawlings || [[Sharon Maguire]] || Einnig handritshöfundur |- | ''[[The Doubt Machine: Inside the Koch Brothers' War on Climate Science]]'' || Sögumaður (talsetning) || Bruce Livesey ||Heimildarmynd |- | rowspan=4|2017 || ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 2017)|Fríða og dýrið]]'' (''Beauty and the Beast'')|| Ketilbjörg || [[Bill Condon]] || Einnig talsetning |- | ''[[Sea Sorrow]]'' || [[Sylvia Pankhurst]] || [[Vanessa Redgrave]] || |- | ''[[The Meyerowitz Stories]]'' || Maureen || [[Noah Baumbach]] || |- | ''[[The Children Act (kvikmynd)|The Children Act]]'' || Fiona Maye || [[Richard Eyre]] || |- | 2018 ||''[[Johnny English Strikes Again]]'' || [[Forsætisráðherra Bretlands|Forsætisráðherrann]] || [[David Kerr (leikstjóri)|David Kerr]] || |- | rowspan=5|2019 || ''[[Late Night (kvikmynd)|Late Night]]''|| Katherine Newbury || [[Nisha Ganatra]] || |- | ''[[Týndi hlekkurinn (kvikmynd frá 2019)|Týndi hlekkurinn]]'' (''Missing Link'')|| Dóra (talsetning) || [[Chris Butler (filmmaker)|Chris Butler]] || |- | ''[[Men in Black: International]]''<ref>{{Cite web|url=https://collider.com/men-in-black-reboot-title/|title=The ''Men in Black'' Reboot Is Titled ''Men in Black International''|last=Chitwood|first=Adam|date=2018-12-05|website=[[Collider (website)|Collider]]|access-date=2018-12-05}}</ref>|| Agent O ||[[F. Gary Gray]]|| |- | ''[[How to Build a Girl]]'' || Amanda Watson || [[Coky Giedroyc]] || |- | ''[[Last Christmas (kvikmynd)|Last Christmas]]'' || Petra Andrich || [[Paul Feig]] || Einnig handritshöfundur og framleiðandi |- | 2020 ||''[[Dolittle (kvikmynd)|Dolittle]]'' || Polynesia (talsetning) || [[Stephen Gaghan]] || |- | 2021 ||''[[Cruella]]'' || Von Hellman barónessa|| [[Craig Gillespie]] || |- | rowspan=3|2022 || ''[[Good Luck to You, Leo Grande]]'' || Nancy Stokes || [[Sophie Hyde]] || |- | ''[[What's Love Got to Do with It? (kvikmynd frá 2022)|What's Love Got to Do with It?]]'' || Cath || [[Shekhar Kapur]] || |- | ''[[Matthildur (kvikmund frá 2022)|Matthildur]]'' (''Matilda the Musical'')|| Karítas Mínherfa || [[Matthew Warchus]] || |- | rowspan="2" | 2025 || ''[[Bridget Jones: Mad About the Boy]]'' || Dr. Rawlings || [[Michael Morris (leikstjóri)|Michael Morris]] || |- | ''[[Dead of Winter (kvikmynd frá 2025)|Dead of Winter]]'' || Barb || [[Brian Kirk]] || |- | 2026 || ''[[The Sheep Detectives]]'' || {{TBA}} || [[Kyle Balda]] || Í eftirvinnslu |} ==Tenglar== * {{Tímarit.is|4539089|Emma Thompson|höfundur=Þorsteinn Erlingsson|blað=[[Vikan]]|útgáfudagsetning=1. maí 1994|blaðsíða=62–65}} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|leikari}} {{DEFAULTSORT:Thompson, Emma}} {{f|1959}} [[Flokkur:Breskir leikarar]] [[Flokkur:Breskir handritshöfundar]] [[Flokkur:Emmy-verðlaunahafar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta handritsins byggðs á öðru verki]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] [[Flokkur:Trúleysingjar]] c1u6p5rrj03zeqt0twlprgt4410c568 1959202 1959201 2026-04-08T01:38:13Z TKSnaevarr 53243 /* Sem leikkona */ 1959202 wikitext text/x-wiki {{Leikari | forskeyti =Dame | nafn = Emma Thompson | mynd = Emma Thompson at the 78th Locarno Film Festival photocall 01 (cropped).jpg | mynd_texti = Emma Thompson árið 2025. | fæðingarnafn = Emma Thompson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1959|4|15}} | fæðingarstaður = [[Hammersmith]], [[London]], [[England]]i | þjóðerni = [[Bretland|Bresk]] | ár = 1982– | maki = {{gifting|[[Kenneth Branagh]]|1989|1997|orsök=skildu​}}<br>{{gifting|[[Greg Wise]]|2003​}} | börn = 2 | háskóli = [[Cambridge-háskóli]] | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = {{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handrit byggt á öðru verki fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995)}} | emmy-verðlaun = Besta gestaleikkona í gamanþáttum fyrir ''[[Ellen (sjónvarpsþættir)|Ellen]]'' (1998) | gg-verðlaun ={{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handritið fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995)}} | bafta-verðlaun ={{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handrit byggt á öðru verki fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995) * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Á ógnartímum]]'' / ''[[Tutti Frutti]]'' (1987)}} }} '''Dame Emma Thompson''' (f. 15. apríl 1959) er bresk leikkona og handritshöfundur. Hún hefur verið virk í leiklist í rúma fjóra áratugi bæði í leiksýningum, kvikmyndum og sjónvarpi og hefur meðal annars unnið tvenn [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], þrenn [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]], tvenn [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]] og ein [[Emmy-verðlaunin|Primetime Emmy-verðlaun]]. Árið 2018 sæmdi [[Elísabet 2. Bretadrottning]] Thompson riddaranafnbót fyrir framlög hennar til leiklistar.<ref>{{Vefheimild|titill= Emma Thompson á lista drottningar |url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2018/06/09/emma_thompson_a_lista_drottningar/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 9. júní 2018 |skoðað=7. apríl 2026}}</ref> Foreldrar Emmu Thompson eru leikararnir [[Eric Thompson]] og [[Phyllida Law]]. Hún gekk í Newnham-skóla við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]], var þar meðlimur í leikfélaginu [[Footlights]] og birtist í sketsaþáttunum ''[[Alfresco]]'' (1983–1984). Árið 1985 lék Thompson aðalhlutverkið í uppsetningu á söngleiknum ''[[Me and My Girl]]'' á [[West End-leikhús|West End]], sem var tímamótaskref í ferli hennar. Árið 1987 varð Thompson kunn fyrir leik sinn í tveimur sjónvarpsþáttaröðum [[BBC]], ''[[Tutti Frutti]]'' og ''[[Á ógnartímum]]'', og vann sjónvarpsverðlaun BAFTA sem besta leikkonan fyrir frammistöðu sína í báðum þáttaröunum. Snemma á tíunda áratugnum vann Thompson oft með þáverandi eiginmanni sínum, leikaranum og leikstjóranum [[Kenneth Branagh]], í myndum á borð við ''[[Hinrik V. (kvikmynd frá 1989)|Hinrik V.]]'' (1989), ''[[Örlagavefur]]'' (1991) og ''[[Ys og þys út af engu (kvikmynd frá 1993)|Ys og þys út af engu]]'' (1993). Thompson vann bæði BAFTA-verðlaun og Óskarsverðlaun fyrir leik sinn í kvikmyndinni ''[[Hávarðsendi]]'' árið 1992.<ref>{{Tímarit.is|1783175|Er ekki lengur í skugga eiginmannsins|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=4. apríl 1993|blaðsíða=45}}</ref> Árið 1993 var Thompson tilnefnd til tvennra Óskarverðlauna, sem besta leikkonan og besta aukaleikkonan, fyrir leiki sína sem húsþerna í myndinni ''[[Dreggjar dagsins (kvikmynd)|Dreggjar dagsins]]'' og sem lögfræðingur í ''[[Í nafni föðurins]]'' og varð þar með ein fárra leikara sem hafa verið tilnefndir í báðum verðlaunaflokkunum sama árið. Thompson bæði lék í og skrifaði handritið að myndinni ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995) og hlaut fyrir það Óskarsverðlaunin fyrir besta handritið byggt á öðru verki. Hún varð þar með eina manneskjan í sögu Óskarsverðlaunana til að vinna verðlaun bæði sem leikari og handritshöfundur.<ref>{{Vefheimild|titill= Hræðilegur hluti af starfinu|url=https://www.visir.is/g/20232381047d/p/askorun|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags= 21. febrúar 2023|skoðað=7. apríl 2026|höfundur=Máni Snær Þorláksson}}</ref> Thompson hefur einnig hlotið jákvæða dóma fyrir hlutverk sín í myndunum ''[[Í fánalitunum]]'' (1998), ''[[Ástin grípur alla]]'' (2003), ''[[Saving Mr. Banks]]'' (2013), ''[[Late Night]]'' (2019) og ''[[Good Luck to You, Leo Grande]]'' (2022). Meðal annarra þekktra hlutverka Thompson má nefna leik hennar sem Trelawney prófessor í [[Harry Potter (kvikmyndaröð)|''Harry Potter''-myndunum]] (2004–2011), ''[[Nanny McPhee]]'' (2005) (sem hún skrifaði einnig), ''[[Skrýtnara en skáldskapur]]'' (2006), ''[[An Education]]'' (2009), ''[[Men in Black 3]]'' (2012) og hliðarmyndin ''[[Men in Black: International]]'' (2019), ''[[Hin hugrakka]]'' (2012), ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 2017)|Fríða og dýrið]]'' (2017), ''[[Cruella]]'' (2021) og ''[[Matthildur (kvikmynd frá 2022)|Matthildur]]'' (2022). Í sjónvarpi hefur hún meðal annars birst í ''[[Óbuguð]]'' (2001), ''[[Englar í Ameríku]]'' (2003), ''[[The Song of Lunch]]'' (2010), ''[[Lér konungur (kvikmynd frá 2018)|Lér konungur]]'' (2018) og ''[[Years and Years]]'' (2019). Hún lék fröken Lovett í uppsetningu Lincoln-miðstöðvarinnar á söngleiknum ''[[Sweeney Todd]]'' eftir [[Stephen Sondheim]] árið 2014. Thompson hefur einnig samið þrjár barnabækur um [[Pétur kanína|Pétur kanínu]] með leyfi frá útgáfufélagi [[Beatrix Potter]]. ==Kvikmyndaskrá== ===Sem leikkona=== {| class="wikitable sortable" |- ! Ár ! Kvikmynd ! Hlutverk ! Leikstjóri ! class="unsortable" | Athugasemdir |- | rowspan=2|1989 || ''[[Hinrik V. (kvikmynd frá 1989)|Hinrik V.]]'' (''Henry V'')|| [[Katrín af Valois]] || [[Kenneth Branagh]] || |- | ''{{sortname|The|Tall Guy}}'' || Kate Lemmon || [[Mel Smith]] || |- | rowspan=2|1991 || ''[[Örlagavefur]]'' (''Dead Again'') || Grace / Margaret Strauss || Kenneth Branagh || |- | ''[[Af fingrum fram]]'' (''Impromptu'')||Claudette, hertogaynja af Antan|| [[James Lapine]] || |- | rowspan=2|1992 || ''[[Hávarðsendi]]'' (''Howard's End'') || Margaret Schlegel || [[James Ivory]] || |- | ''[[Endurfundir]]'' (''Peter's Friends'')|| Maggie Chester || rowspan=2|Kenneth Branagh || |- | rowspan=3|1993 || ''[[Ys og þys út af engu (kvikmynd frá 1993)|Ys og þys út af engu]]'' (''Much Ado About Nothing'')|| Beatrís || |- | ''[[Dreggjar dagsins (kvikmynd)|Dreggjar dagsins]]'' (''Remains of the Day'')|| Frú Kenton || James Ivory || |- | ''[[Í nafni föðurins]]'' (''In the Name of the Father'')|| [[Gareth Peirce]] || [[Jim Sheridan]] || |- | 1994 || ''[[Lilli]]'' (''Junior'') || Diana Reddin || [[Ivan Reitman]] || |- | rowspan=2|1995 || ''[[Carrington (kvikmynd)|Carrington]]'' || [[Dora Carrington]] || [[Christopher Hampton]] || |- | ''[[Vonir og væntingar]]'' (''Sense and Sensibility'')|| [[Elinor Dashwood]] || [[Ang Lee]] || Einnig handritshöfundur |- | 1997 || ''[[Inn úr kuldanum]]'' (''The Winter Guest'')|| Frances || [[Alan Rickman]] || |- | rowspan=2|1998 || ''[[Í fánalitunum]]'' (''Primary Colors'')|| Susan Stanton || [[Mike Nichols]] || |- | ''[[Júdasarkossinn (kvikmynd frá 1998)|Júdasarkossinn]]'' (''The Judas Kiss'')|| Sadie Hawkins || [[Sebastian Gutierrez (leikstjóri)|Sebastian Gutierrez]] || |- | 2000 || ''[[Blessað barnið]]'' (''Maybe Baby'')|| Druscilla || [[Ben Elton]] || |- | 2002 || ''[[Gullplánetan]]'' (''Treasure Planet'')|| Kapteinn Amelía (talsetning)|| [[Ron Clements]]<br>[[John Musker]] || |- | rowspan=2|2003 || ''[[Draumur um Argentínu (kvikmynd)|Draumur um Argentínu]]'' (''Imagining Argentina'')|| Cecilia || Christopher Hampton || |- | ''[[Ástin grípur alla]]'' (''Love Actually'')|| Karen || [[Richard Curtis]] || |- | 2004 || ''[[Harry Potter og fanginn frá Azkaban (kvikmynd)|Harry Potter og fanginn frá Azkaban]]'' (''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban''|| [[Trelawney prófessor|Sybill Trelawney prófessor]] || [[Alfonso Cuarón]] || |- | 2005 || ''[[Nanny McPhee]]'' || Nanny McPhee || [[Kirk Jones (leikstjóri)|Kirk Jones]] || Einnig handritshöfundur |- | 2006 || ''[[Skrýtnara en skáldskapur]]'' (''Stranger Than Fiction'') || Karen Eiffel || [[Marc Forster]] || |- | rowspan=2|2007 || ''[[Harry Potter og Fönixreglan (kvikmynd)|Harry Potter og Fönixreglan]]'' (''Harry Potter and the Order of the Phoenix'') || Sybill Trelawney prófessor || [[David Yates]] || |- | ''[[I Am Legend (kvikmynd)|I Am Legend]]'' || Alice Krippin || [[Francis Lawrence]] || Ekki getið á kreditlista |- | rowspan=2|2008 || ''[[Ættarsetrið (kvikmynd)|Ættarsetrið]]'' (''Brideshead Revisited'') || Lafði Marchmain || [[Julian Jarrold]] || |- | ''[[Last Chance Harvey]]'' || Kate Walker || [[Joel Hopkins]] || |- | rowspan=2|2009 || ''[[An Education]]'' || Headmistress || [[Lone Scherfig]] || |- | ''[[The Boat That Rocked]]'' || Charlotte || Richard Curtis || |- | 2010 || ''[[Nanny McPhee and the Big Bang]]'' || Nanny McPhee || [[Susanna White]] || Einnig handritshöfundur |- | 2011 || ''[[Harry Potter og dauðadjásnin - 2. hluti]]'' (''Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2'')|| Sybill Trelawney prófessor|| David Yates || |- | rowspan=2|2012 || ''[[Men in Black 3]]'' || Agent O || [[Barry Sonnenfeld]] || |- | ''[[Hin hugrakka]]'' (''Brave'')|| Elinóra drottning (talsetning) || [[Mark Andrews (kvikmyndagerðarmaður)|Mark Andrews]]<br>[[Brenda Chapman]] || |- | rowspan=3|2013 || ''[[Beautiful Creatures (2013 film)|Beautiful Creatures]]''|| Frú Lincoln / Sarafine || [[Richard LaGravenese]] || |- | ''[[Saving Mr. Banks]]'' || [[P. L. Travers]]|| [[John Lee Hancock]] || |- | ''[[The Love Punch]]'' || Kate Jones || Joel Hopkins || |- | rowspan=2|2014 || ''[[Men, Women & Children (film)|Men, Women & Children]]'' || Sögumaður (talsetning)|| [[Jason Reitman]] || |- | ''[[Effie Gray (kvikmynd)|Effie Gray]]''|| [[Lafði Eastlake]] || [[Richard Laxton]] || Einnig handritshöfundur<ref>{{Cite news|title=Emma Thompson is kept waiting by John Ruskin film|first= Richard|last=Eden|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/9762882/Emma-Thompson-is-kept-waiting-by-John-Ruskin-film.html|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|location=London|date=23 December 2012|access-date=14 January 2013}}</ref> |- | rowspan=3|2015 || ''[[A Walk in the Woods (kvikmynd)|A Walk in the Woods]]'' || Catherine Bryson || [[Ken Kwapis]] || |- | ''[[The Legend of Barney Thomson]]'' || Cemolina || [[Robert Carlyle]] || |- | ''[[Burnt (kvikmynd)|Burnt]]'' || Dr. Rosshilde || [[John Wells (kvikmyndagerðarmaður)|John Wells]] || |- | rowspan=3|2016 || ''[[Alone in Berlin (kvikmynd)|Alone in Berlin]]'' || [[Anna Quangel]] || [[Vincent Perez]] || |- | ''[[Bridget Jones's Baby]]'' || Dr. Rawlings || [[Sharon Maguire]] || Einnig handritshöfundur |- | ''[[The Doubt Machine: Inside the Koch Brothers' War on Climate Science]]'' || Sögumaður (talsetning) || Bruce Livesey ||Heimildarmynd |- | rowspan=4|2017 || ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 2017)|Fríða og dýrið]]'' (''Beauty and the Beast'')|| Ketilbjörg || [[Bill Condon]] || Einnig talsetning |- | ''[[Sea Sorrow]]'' || [[Sylvia Pankhurst]] || [[Vanessa Redgrave]] || |- | ''[[The Meyerowitz Stories]]'' || Maureen || [[Noah Baumbach]] || |- | ''[[The Children Act (kvikmynd)|The Children Act]]'' || Fiona Maye || [[Richard Eyre]] || |- | 2018 ||''[[Johnny English Strikes Again]]'' || [[Forsætisráðherra Bretlands|Forsætisráðherrann]] || [[David Kerr (leikstjóri)|David Kerr]] || |- | rowspan=5|2019 || ''[[Late Night (kvikmynd)|Late Night]]''|| Katherine Newbury || [[Nisha Ganatra]] || |- | ''[[Týndi hlekkurinn (kvikmynd frá 2019)|Týndi hlekkurinn]]'' (''Missing Link'')|| Dóra (talsetning) || [[Chris Butler (filmmaker)|Chris Butler]] || |- | ''[[Men in Black: International]]''<ref>{{Cite web|url=https://collider.com/men-in-black-reboot-title/|title=The ''Men in Black'' Reboot Is Titled ''Men in Black International''|last=Chitwood|first=Adam|date=2018-12-05|website=[[Collider (website)|Collider]]|access-date=2018-12-05}}</ref>|| Agent O ||[[F. Gary Gray]]|| |- | ''[[How to Build a Girl]]'' || Amanda Watson || [[Coky Giedroyc]] || |- | ''[[Last Christmas (kvikmynd)|Last Christmas]]'' || Petra Andrich || [[Paul Feig]] || Einnig handritshöfundur og framleiðandi |- | 2020 ||''[[Dolittle (kvikmynd)|Dolittle]]'' || Polynesia (talsetning) || [[Stephen Gaghan]] || |- | 2021 ||''[[Cruella]]'' || Von Hellman barónessa|| [[Craig Gillespie]] || |- | rowspan=3|2022 || ''[[Good Luck to You, Leo Grande]]'' || Nancy Stokes || [[Sophie Hyde]] || |- | ''[[What's Love Got to Do with It? (kvikmynd frá 2022)|What's Love Got to Do with It?]]'' || Cath || [[Shekhar Kapur]] || |- | ''[[Matthildur (kvikmynd frá 2022)|Matthildur]]'' (''Matilda the Musical'')|| Karítas Mínherfa || [[Matthew Warchus]] || |- | rowspan="2" | 2025 || ''[[Bridget Jones: Mad About the Boy]]'' || Dr. Rawlings || [[Michael Morris (leikstjóri)|Michael Morris]] || |- | ''[[Dead of Winter (kvikmynd frá 2025)|Dead of Winter]]'' || Barb || [[Brian Kirk]] || |- | 2026 || ''[[The Sheep Detectives]]'' || {{TBA}} || [[Kyle Balda]] || Í eftirvinnslu |} ==Tenglar== * {{Tímarit.is|4539089|Emma Thompson|höfundur=Þorsteinn Erlingsson|blað=[[Vikan]]|útgáfudagsetning=1. maí 1994|blaðsíða=62–65}} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|leikari}} {{DEFAULTSORT:Thompson, Emma}} {{f|1959}} [[Flokkur:Breskir leikarar]] [[Flokkur:Breskir handritshöfundar]] [[Flokkur:Emmy-verðlaunahafar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta handritsins byggðs á öðru verki]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] [[Flokkur:Trúleysingjar]] 875dhm4yexsiy88n6s5v533ba4973a3 1959203 1959202 2026-04-08T01:43:26Z TKSnaevarr 53243 /* Sem leikkona */ 1959203 wikitext text/x-wiki {{Leikari | forskeyti =Dame | nafn = Emma Thompson | mynd = Emma Thompson at the 78th Locarno Film Festival photocall 01 (cropped).jpg | mynd_texti = Emma Thompson árið 2025. | fæðingarnafn = Emma Thompson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1959|4|15}} | fæðingarstaður = [[Hammersmith]], [[London]], [[England]]i | þjóðerni = [[Bretland|Bresk]] | ár = 1982– | maki = {{gifting|[[Kenneth Branagh]]|1989|1997|orsök=skildu​}}<br>{{gifting|[[Greg Wise]]|2003​}} | börn = 2 | háskóli = [[Cambridge-háskóli]] | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = {{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handrit byggt á öðru verki fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995)}} | emmy-verðlaun = Besta gestaleikkona í gamanþáttum fyrir ''[[Ellen (sjónvarpsþættir)|Ellen]]'' (1998) | gg-verðlaun ={{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handritið fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995)}} | bafta-verðlaun ={{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Hávarðsendi (kvikmynd)|Hávarðsendi]]'' (1992) * Besta handrit byggt á öðru verki fyrir ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995) * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Á ógnartímum]]'' / ''[[Tutti Frutti]]'' (1987)}} }} '''Dame Emma Thompson''' (f. 15. apríl 1959) er bresk leikkona og handritshöfundur. Hún hefur verið virk í leiklist í rúma fjóra áratugi bæði í leiksýningum, kvikmyndum og sjónvarpi og hefur meðal annars unnið tvenn [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], þrenn [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]], tvenn [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]] og ein [[Emmy-verðlaunin|Primetime Emmy-verðlaun]]. Árið 2018 sæmdi [[Elísabet 2. Bretadrottning]] Thompson riddaranafnbót fyrir framlög hennar til leiklistar.<ref>{{Vefheimild|titill= Emma Thompson á lista drottningar |url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2018/06/09/emma_thompson_a_lista_drottningar/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 9. júní 2018 |skoðað=7. apríl 2026}}</ref> Foreldrar Emmu Thompson eru leikararnir [[Eric Thompson]] og [[Phyllida Law]]. Hún gekk í Newnham-skóla við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]], var þar meðlimur í leikfélaginu [[Footlights]] og birtist í sketsaþáttunum ''[[Alfresco]]'' (1983–1984). Árið 1985 lék Thompson aðalhlutverkið í uppsetningu á söngleiknum ''[[Me and My Girl]]'' á [[West End-leikhús|West End]], sem var tímamótaskref í ferli hennar. Árið 1987 varð Thompson kunn fyrir leik sinn í tveimur sjónvarpsþáttaröðum [[BBC]], ''[[Tutti Frutti]]'' og ''[[Á ógnartímum]]'', og vann sjónvarpsverðlaun BAFTA sem besta leikkonan fyrir frammistöðu sína í báðum þáttaröunum. Snemma á tíunda áratugnum vann Thompson oft með þáverandi eiginmanni sínum, leikaranum og leikstjóranum [[Kenneth Branagh]], í myndum á borð við ''[[Hinrik V. (kvikmynd frá 1989)|Hinrik V.]]'' (1989), ''[[Örlagavefur]]'' (1991) og ''[[Ys og þys út af engu (kvikmynd frá 1993)|Ys og þys út af engu]]'' (1993). Thompson vann bæði BAFTA-verðlaun og Óskarsverðlaun fyrir leik sinn í kvikmyndinni ''[[Hávarðsendi]]'' árið 1992.<ref>{{Tímarit.is|1783175|Er ekki lengur í skugga eiginmannsins|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=4. apríl 1993|blaðsíða=45}}</ref> Árið 1993 var Thompson tilnefnd til tvennra Óskarverðlauna, sem besta leikkonan og besta aukaleikkonan, fyrir leiki sína sem húsþerna í myndinni ''[[Dreggjar dagsins (kvikmynd)|Dreggjar dagsins]]'' og sem lögfræðingur í ''[[Í nafni föðurins]]'' og varð þar með ein fárra leikara sem hafa verið tilnefndir í báðum verðlaunaflokkunum sama árið. Thompson bæði lék í og skrifaði handritið að myndinni ''[[Vonir og væntingar]]'' (1995) og hlaut fyrir það Óskarsverðlaunin fyrir besta handritið byggt á öðru verki. Hún varð þar með eina manneskjan í sögu Óskarsverðlaunana til að vinna verðlaun bæði sem leikari og handritshöfundur.<ref>{{Vefheimild|titill= Hræðilegur hluti af starfinu|url=https://www.visir.is/g/20232381047d/p/askorun|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags= 21. febrúar 2023|skoðað=7. apríl 2026|höfundur=Máni Snær Þorláksson}}</ref> Thompson hefur einnig hlotið jákvæða dóma fyrir hlutverk sín í myndunum ''[[Í fánalitunum]]'' (1998), ''[[Ástin grípur alla]]'' (2003), ''[[Saving Mr. Banks]]'' (2013), ''[[Late Night]]'' (2019) og ''[[Good Luck to You, Leo Grande]]'' (2022). Meðal annarra þekktra hlutverka Thompson má nefna leik hennar sem Trelawney prófessor í [[Harry Potter (kvikmyndaröð)|''Harry Potter''-myndunum]] (2004–2011), ''[[Nanny McPhee]]'' (2005) (sem hún skrifaði einnig), ''[[Skrýtnara en skáldskapur]]'' (2006), ''[[An Education]]'' (2009), ''[[Men in Black 3]]'' (2012) og hliðarmyndin ''[[Men in Black: International]]'' (2019), ''[[Hin hugrakka]]'' (2012), ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 2017)|Fríða og dýrið]]'' (2017), ''[[Cruella]]'' (2021) og ''[[Matthildur (kvikmynd frá 2022)|Matthildur]]'' (2022). Í sjónvarpi hefur hún meðal annars birst í ''[[Óbuguð]]'' (2001), ''[[Englar í Ameríku]]'' (2003), ''[[The Song of Lunch]]'' (2010), ''[[Lér konungur (kvikmynd frá 2018)|Lér konungur]]'' (2018) og ''[[Years and Years]]'' (2019). Hún lék fröken Lovett í uppsetningu Lincoln-miðstöðvarinnar á söngleiknum ''[[Sweeney Todd]]'' eftir [[Stephen Sondheim]] árið 2014. Thompson hefur einnig samið þrjár barnabækur um [[Pétur kanína|Pétur kanínu]] með leyfi frá útgáfufélagi [[Beatrix Potter]]. ==Kvikmyndaskrá== ===Sem leikkona=== {| class="wikitable sortable" |- ! Ár ! Kvikmynd ! Hlutverk ! Leikstjóri ! class="unsortable" | Athugasemdir |- | rowspan=2|1989 || ''[[Hinrik V. (kvikmynd frá 1989)|Hinrik V.]]'' (''Henry V'')|| [[Katrín af Valois]] || [[Kenneth Branagh]] || |- | ''{{sortname|The|Tall Guy}}'' || Kate Lemmon || [[Mel Smith]] || |- | rowspan=2|1991 || ''[[Örlagavefur]]'' (''Dead Again'') || Grace / Margaret Strauss || Kenneth Branagh || |- | ''[[Af fingrum fram]]'' (''Impromptu'')||Claudette, hertogaynja af Antan|| [[James Lapine]] || |- | rowspan=2|1992 || ''[[Hávarðsendi]]'' (''Howard's End'') || Margaret Schlegel || [[James Ivory]] || |- | ''[[Endurfundir]]'' (''Peter's Friends'')|| Maggie Chester || rowspan=2|Kenneth Branagh || |- | rowspan=3|1993 || ''[[Ys og þys út af engu (kvikmynd frá 1993)|Ys og þys út af engu]]'' (''Much Ado About Nothing'')|| Beatrís || |- | ''[[Dreggjar dagsins (kvikmynd)|Dreggjar dagsins]]'' (''Remains of the Day'')|| Frú Kenton || James Ivory || |- | ''[[Í nafni föðurins]]'' (''In the Name of the Father'')|| [[Gareth Peirce]] || [[Jim Sheridan]] || |- | 1994 || ''[[Lilli]]'' (''Junior'') || Diana Reddin || [[Ivan Reitman]] || |- | rowspan=2|1995 || ''[[Carrington (kvikmynd)|Carrington]]'' || [[Dora Carrington]] || [[Christopher Hampton]] || |- | ''[[Vonir og væntingar]]'' (''Sense and Sensibility'')|| [[Elinor Dashwood]] || [[Ang Lee]] || Einnig handritshöfundur |- | 1997 || ''[[Inn úr kuldanum]]'' (''The Winter Guest'')|| Frances || [[Alan Rickman]] || |- | rowspan=2|1998 || ''[[Í fánalitunum]]'' (''Primary Colors'')|| Susan Stanton || [[Mike Nichols]] || |- | ''[[Júdasarkossinn (kvikmynd frá 1998)|Júdasarkossinn]]'' (''The Judas Kiss'')|| Sadie Hawkins || [[Sebastian Gutierrez (leikstjóri)|Sebastian Gutierrez]] || |- | 2000 || ''[[Blessað barnið]]'' (''Maybe Baby'')|| Druscilla || [[Ben Elton]] || |- | 2002 || ''[[Gullplánetan]]'' (''Treasure Planet'')|| Kapteinn Amelía (talsetning)|| [[Ron Clements]]<br>[[John Musker]] || |- | rowspan=2|2003 || ''[[Draumur um Argentínu (kvikmynd)|Draumur um Argentínu]]'' (''Imagining Argentina'')|| Cecilia || Christopher Hampton || |- | ''[[Ástin grípur alla]]'' (''Love Actually'')|| Karen || [[Richard Curtis]] || |- | 2004 || ''[[Harry Potter og fanginn frá Azkaban (kvikmynd)|Harry Potter og fanginn frá Azkaban]]'' (''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban''|| [[Trelawney prófessor|Sybill Trelawney prófessor]] || [[Alfonso Cuarón]] || |- | 2005 || ''[[Nanny McPhee]]'' || Nanny McPhee || [[Kirk Jones (leikstjóri)|Kirk Jones]] || Einnig handritshöfundur |- | 2006 || ''[[Skrýtnara en skáldskapur]]'' (''Stranger Than Fiction'') || Karen Eiffel || [[Marc Forster]] || |- | rowspan=2|2007 || ''[[Harry Potter og Fönixreglan (kvikmynd)|Harry Potter og Fönixreglan]]'' (''Harry Potter and the Order of the Phoenix'') || Sybill Trelawney prófessor || [[David Yates]] || |- | ''[[I Am Legend (kvikmynd)|I Am Legend]]'' || Alice Krippin || [[Francis Lawrence]] || Ekki getið á kreditlista |- | rowspan=2|2008 || ''[[Ættarsetrið (kvikmynd)|Ættarsetrið]]'' (''Brideshead Revisited'') || Lafði Marchmain || [[Julian Jarrold]] || |- | ''[[Last Chance Harvey]]'' || Kate Walker || [[Joel Hopkins]] || |- | rowspan=2|2009 || ''[[An Education]]'' || Skólastýra || [[Lone Scherfig]] || |- | ''[[The Boat That Rocked]]'' || Charlotte || Richard Curtis || |- | 2010 || ''[[Nanny McPhee and the Big Bang]]'' || Nanny McPhee || [[Susanna White]] || Einnig handritshöfundur |- | 2011 || ''[[Harry Potter og dauðadjásnin - 2. hluti]]'' (''Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2'')|| Sybill Trelawney prófessor|| David Yates || |- | rowspan=2|2012 || ''[[Men in Black 3]]'' || Agent O || [[Barry Sonnenfeld]] || |- | ''[[Hin hugrakka]]'' (''Brave'')|| Elinóra drottning (talsetning) || [[Mark Andrews (kvikmyndagerðarmaður)|Mark Andrews]]<br>[[Brenda Chapman]] || |- | rowspan=3|2013 || ''[[Beautiful Creatures (2013 film)|Beautiful Creatures]]''|| Frú Lincoln / Sarafine || [[Richard LaGravenese]] || |- | ''[[Saving Mr. Banks]]'' || [[P. L. Travers]]|| [[John Lee Hancock]] || |- | ''[[The Love Punch]]'' || Kate Jones || Joel Hopkins || |- | rowspan=2|2014 || ''[[Men, Women & Children (film)|Men, Women & Children]]'' || Sögumaður (talsetning)|| [[Jason Reitman]] || |- | ''[[Effie Gray (kvikmynd)|Effie Gray]]''|| [[Lafði Eastlake]] || [[Richard Laxton]] || Einnig handritshöfundur<ref>{{Cite news|title=Emma Thompson is kept waiting by John Ruskin film|first= Richard|last=Eden|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/9762882/Emma-Thompson-is-kept-waiting-by-John-Ruskin-film.html|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|location=London|date=23 December 2012|access-date=14 January 2013}}</ref> |- | rowspan=3|2015 || ''[[A Walk in the Woods (kvikmynd)|A Walk in the Woods]]'' || Catherine Bryson || [[Ken Kwapis]] || |- | ''[[The Legend of Barney Thomson]]'' || Cemolina || [[Robert Carlyle]] || |- | ''[[Burnt (kvikmynd)|Burnt]]'' || Dr. Rosshilde || [[John Wells (kvikmyndagerðarmaður)|John Wells]] || |- | rowspan=3|2016 || ''[[Alone in Berlin (kvikmynd)|Alone in Berlin]]'' || [[Anna Quangel]] || [[Vincent Perez]] || |- | ''[[Bridget Jones's Baby]]'' || Dr. Rawlings || [[Sharon Maguire]] || Einnig handritshöfundur |- | ''[[The Doubt Machine: Inside the Koch Brothers' War on Climate Science]]'' || Sögumaður (talsetning) || Bruce Livesey ||Heimildarmynd |- | rowspan=4|2017 || ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 2017)|Fríða og dýrið]]'' (''Beauty and the Beast'')|| Ketilbjörg || [[Bill Condon]] || Einnig talsetning |- | ''[[Sea Sorrow]]'' || [[Sylvia Pankhurst]] || [[Vanessa Redgrave]] || |- | ''[[The Meyerowitz Stories]]'' || Maureen || [[Noah Baumbach]] || |- | ''[[The Children Act (kvikmynd)|The Children Act]]'' || Fiona Maye || [[Richard Eyre]] || |- | 2018 ||''[[Johnny English Strikes Again]]'' || [[Forsætisráðherra Bretlands|Forsætisráðherrann]] || [[David Kerr (leikstjóri)|David Kerr]] || |- | rowspan=5|2019 || ''[[Late Night (kvikmynd)|Late Night]]''|| Katherine Newbury || [[Nisha Ganatra]] || |- | ''[[Týndi hlekkurinn (kvikmynd frá 2019)|Týndi hlekkurinn]]'' (''Missing Link'')|| Dóra (talsetning) || [[Chris Butler (filmmaker)|Chris Butler]] || |- | ''[[Men in Black: International]]''<ref>{{Cite web|url=https://collider.com/men-in-black-reboot-title/|title=The ''Men in Black'' Reboot Is Titled ''Men in Black International''|last=Chitwood|first=Adam|date=2018-12-05|website=[[Collider (website)|Collider]]|access-date=2018-12-05}}</ref>|| Agent O ||[[F. Gary Gray]]|| |- | ''[[How to Build a Girl]]'' || Amanda Watson || [[Coky Giedroyc]] || |- | ''[[Last Christmas (kvikmynd)|Last Christmas]]'' || Petra Andrich || [[Paul Feig]] || Einnig handritshöfundur og framleiðandi |- | 2020 ||''[[Dolittle (kvikmynd)|Dolittle]]'' || Polynesia (talsetning) || [[Stephen Gaghan]] || |- | 2021 ||''[[Cruella]]'' || Von Hellman barónessa|| [[Craig Gillespie]] || |- | rowspan=3|2022 || ''[[Good Luck to You, Leo Grande]]'' || Nancy Stokes || [[Sophie Hyde]] || |- | ''[[What's Love Got to Do with It? (kvikmynd frá 2022)|What's Love Got to Do with It?]]'' || Cath || [[Shekhar Kapur]] || |- | ''[[Matthildur (kvikmynd frá 2022)|Matthildur]]'' (''Matilda the Musical'')|| Karítas Mínherfa || [[Matthew Warchus]] || |- | rowspan="2" | 2025 || ''[[Bridget Jones: Mad About the Boy]]'' || Dr. Rawlings || [[Michael Morris (leikstjóri)|Michael Morris]] || |- | ''[[Dead of Winter (kvikmynd frá 2025)|Dead of Winter]]'' || Barb || [[Brian Kirk]] || |- | 2026 || ''[[The Sheep Detectives]]'' || {{TBA}} || [[Kyle Balda]] || Í eftirvinnslu |} ==Tenglar== * {{Tímarit.is|4539089|Emma Thompson|höfundur=Þorsteinn Erlingsson|blað=[[Vikan]]|útgáfudagsetning=1. maí 1994|blaðsíða=62–65}} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|leikari}} {{DEFAULTSORT:Thompson, Emma}} {{f|1959}} [[Flokkur:Breskir leikarar]] [[Flokkur:Breskir handritshöfundar]] [[Flokkur:Emmy-verðlaunahafar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta handritsins byggðs á öðru verki]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] [[Flokkur:Trúleysingjar]] g3420dev5a50wjgkbcrh5bzhkd3e3nx 1 190597 1959185 2026-04-07T23:14:28Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Æviágrip lifandi fólks}} {{Þýðing |titill=en |tungumál=Emma Thompson |id=1347471280 }}“ 1959185 wikitext text/x-wiki {{Æviágrip lifandi fólks}} {{Þýðing |titill=en |tungumál=Emma Thompson |id=1347471280 }} jwn06cx7blurct4djfrreii362td8uc 1959215 1959185 2026-04-08T10:59:00Z TKSnaevarr 53243 1959215 wikitext text/x-wiki {{Æviágrip lifandi fólks}} {{Þýðing |titill=Emma Thompson |tungumál=en |id=1347471280 }} leov875a80akb5hm2o24jyehxjv4ivv 14 190598 1959186 2026-04-07T23:15:10Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar|Handrit byggt á öðru verki]]“ 1959186 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar|Handrit byggt á öðru verki]] ow6e12k26oba088p3dapsta3mtr9nx0 0 190599 1959207 2026-04-08T08:44:28Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Umhverfis- og orkustofnun]] 1959207 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Umhverfis- og orkustofnun]] t5yot3360uek6uyjdzudmyhxyr9l6ov 14 190600 1959214 2026-04-08T10:54:32Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Bretar|Handritshöfundar]] [[Flokkur:Handritshöfundar]]“ 1959214 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Bretar|Handritshöfundar]] [[Flokkur:Handritshöfundar]] 2jcr7icvkendu13d1rj8ndd8bi15d0i