Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 712 1960076 1935152 2026-04-15T13:54:28Z ~2026-23215-86 115577 1960076 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Sveinn Björnsson | búseta = | mynd = Mynd:Sveinn_Björnsson.jpg | myndatexti = | titill= [[Forseti Íslands]] | stjórnartíð_start = [[17. júní]] [[1944]] | stjórnartíð_end = [[25. janúar]] [[1952]] | forsætisráðherra = [[Björn Þórðarson]]<br>[[Ólafur Thors]]<br>[[Stefán Jóhann Stefánsson]]<br>[[Steingrímur Steinþórsson]] | eftirmaður = [[Ásgeir Ásgeirsson]] | titill2= [[Ríkisstjóri Íslands]] | stjórnartíð_start2 = [[17. júní]] [[1941]] | stjórnartíð_end2 = [[17. júní]] [[1944]] | einvaldur2 = [[Kristján 10.]] | forsætisráðherra2 = [[Hermann Jónasson]]<br>[[Ólafur Thors]]<br>[[Björn Þórðarson]] |AÞ_CV = 566 |AÞ_frá1 = 1914 |AÞ_til1 = 1915 |AÞ_kjördæmi1= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavík]] |AÞ_flokkur1 = Sjálfstæðisflokkurinn eldri |AÞ_frá2 = 1919 |AÞ_til2 = 1920 |AÞ_kjördæmi2= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavík]] |AÞ_flokkur2= Utanflokkabandalagið | fæðingarnafn = Sveinn Björnsson | fæddur = [[27. febrúar]] [[1881]] | fæðingarstaður = [[Kaupmannahöfn]], [[Danmörk]]u | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1952|1|25|1881|2|27}} | dánarstaður = [[Landakotsspítali|Landakotsspítala]], [[Reykjavík]], [[Ísland]]i | orsök_dauða = Hjartabilun | stjórnmálaflokkur = | þekktur_fyrir = Að vera fyrsti forseti lýðveldisins Íslands | starf = Ríkiserindreki, lögfræðingur, sendiherra, stjórnmálamaður | laun = | trú = | háskóli = [[Kaupmannahafnarháskóli]] | maki = [[Georgía Björnsson]] | börn = Sex, þar á meðal [[Björn Sv. Björnsson]] | foreldrar = [[Björn Jónsson]], Elísabet Sveinsdóttir | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = |undirskrift = }} '''Sveinn Björnsson''' ([[27. febrúar]] [[1881]] í [[Kaupmannahöfn]] í [[Danmörk]]u – [[25. janúar]] [[1952]]) var fyrsti [[forseti Íslands]] og var hann í embætti frá [[1944]] til dauðadags hans árið [[1952]]. Áður var Sveinn [[ríkisstjóri Íslands]] frá [[1941]] til [[1944]]. Sem fyrsti forseti landsins gerði Sveinn talsvert til þess að móta embættið.<ref name=vísindavefurinn/> == Æviágrip == Foreldrar Hróars voru [[Björn Jónsson]] (sem síðar varð [[ráðherra Íslands]]) og Elísabet Sveinsdóttir. Sveinn var fæddur þann 27. febrúar 1881 í Kaupmannahöfn. Sveinn lauk stúdentsprófi árið 1900, hann lauk prófi í [[lögfræði]] frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] árið 1907<ref name=vísindavefurinn>{{Vísindavefurinn|5575|Hvernig maður var Sveinn Björnsson forseti og hvað afrekaði hann?|höfundur=[[Guðni Th. Jóhannesson]]|dags=19. janúar 2006|skoðað=11. apríl 2024}}</ref> og gerðist málaflutningsmaður í [[Reykjavík]]. Hann var kjörinn [[þingmaður]] [[Reykjavík|Reykvíkinga]] [[1914]]. Hann sat á Alþingi frá 1914 til 1915 fyrir [[Sjálfstæðisflokkurinn eldri|Sjálfstæðisflokkinn eldri]] og frá 1919 til 1920 utan flokka.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=566 |titill=Sveinn Björnsson|útgefandi=[[Alþingi]]|mánuðurskoðað=21. nóvember|árskoðað=2018}}</ref> Frá 1912 til 1920 sat Sveinn jafnframt í [[Borgarstjórn Reykjavíkur|bæjarstjórn Reykjavíkur]] og var forseti bæjarstjórnarinnar síðustu tvö árin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=242}}</ref> Sveinn tók árið 1914 þátt í stofnun [[Eimskipafélag Íslands|Eimskipafélagsins]] og var forstjóri þess næstu sex árin. Hann tók einnig þátt í því að stofna [[Brunabótafélag Íslands]], [[Sjóvá]] og [[Rauði kross Íslands|Rauða kross Íslands]].<ref name=vísindavefurinn/> Árið 1920 var Sveinn skipaður fyrsti [[sendiherra]] Íslands, með aðsetur í Kaupmannahöfn. Sem sendiherra var Sveinn nokkurs konar óformlegur viðskipta- og utanríkisráðherra landsins<ref name=vísindavefurinn/> og vann bæði sem viðskiptafulltrúi og samningamaður fyrir Íslands hönd í utanríkisviðskiptum. Sveinn var sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn nær óslitið til ársins 1941. Kona hans var dönsk og hét [[Georgía Björnsson]] (fædd Georgia Hoff-Hansen). Þau áttu sex börn.<ref>{{Tímarit.is|1283673|Sveinn Björnsson fyrsti innlendur þjóðhöfðingi Íslendinga|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=26. janúar 1952|blaðsíða=7}}</ref> Elsti sonur hans, [[Björn Sv. Björnsson]], var mjög umdeildur eftir [[seinni heimsstyrjöldin]]a vegna tengsla sinna við þýska [[Nasistaflokkurinn|Nasistaflokkinn]]. ===Ríkisstjóri Íslands (1941–1944)=== [[Mynd:Standard of the Regent of Iceland (1941–1944).svg|thumb|left|Embættisfáni Sveins sem ríkisstjóra Íslands.]] Árið 1940 sneri Sveinn heim til Íslands eftir að [[Þriðja ríkið|Þjóðverjar]] hertóku Danmörku og brenndi öll skjöl íslenska sendiráðsins í Kaupmannahöfn áður en hann fór.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=244}}</ref> Þegar heim var komið gerðist Sveinn í fyrstu ráðgjafi stjórnvalda í utanríkis- og öryggismálum. Árið 1941 ákvað Alþingi að skipa [[Ríkisstjóri|ríkisstjóra]] til að fara með vald [[Konungur Íslands|konungs Íslands]] þar sem talið var að [[Kristján 10.]] væri ófær um að gegna skyldum sínum sem þjóðhöfðingi landsins á meðan Danmörk væri hertekin af Þjóðverjum og Ísland af [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamönnum]]. Sveinn varð fyrir valinu og var hann kjörinn ríkisstjóri til eins árs þann 17. júní árið 1941. Sem ríkisstjóri varð Sveinn umdeildur meðal sumra ráðamanna á Íslandi, sem þótti hann skipta sér um of af stjórn landsins. Sveinn skipaði eigin [[utanþingsstjórn]] til þess að leysa úr stjórnarkreppu árið 1942 og sat hún í tvö ár. Þetta er í eina skiptið sem þjóðhöfðingi Íslands hefur skipað utanþingsstjórn og lengi hefur síðan verið deilt um það hvort forseti landsins hafi í reynd völd til þess að grípa til þessa ráðs samkvæmt strangri túlkun á stjórnarskránni. Sveinn hvatti auk þess til þess að Íslendingar stigju hægt niður í sjálfstæðismálum og biðu þess helst að Danmörk yrði frelsuð áður en sambandi yrði slitið.<ref name=vísindavefurinn/> ===Forseti Íslands (1944–1952)=== Eftir að ákveðið var að stofna lýðveldi á Íslandi kaus Alþingi Svein fyrsta forseta Íslands að [[Lögberg]]i á [[Þingvellir|Þingvöllum]] [[17. júní]] [[1944]] til eins árs, með 30 atkvæðum af 50 greiddum atkvæðum. Tveir af 52 þingmönnum voru fjarverandi. Það að Sveinn hlaut ekki öll greidd atkvæði var til marks um hve sumir stjórnmálamenn landsins voru honum gramir fyrir framkomu hans í ríkisstjóraembættinu. Ætlunin var að Sveinn sæti aðeins í eitt ár sem forseti en að síðan skyldi boðað til almennra kosninga, en þar sem Sveinn fékk aldrei mótframboð í embættið var hann sjálfkjörinn án atkvæðagreiðslu frá [[1945]] og aftur frá [[1949]] til dauðadags. Forsetatíð Sveins var stormasamt tímabil í íslenskum stjórnmálum, ekki síst vegna deilna um aðild Íslands að [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]]. Ólíkt flestum eftirmönnum sínum hikaði Sveinn sjaldan við að skipta sér með beinum og óbeinum hætti af stjórnmálunum og lét óspart í ljós skoðanir sínar. Við setningu Alþingis þann 14. nóvember árið 1945 hótaði Sveinn að skipa utanþingsstjórn á ný ef þingmönnum tækist ekki að mynda stjórn innan mánaðar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=246}}</ref> Árið 1950 synjaði Sveinn beiðni [[Ólafur Thors|Ólafs Thors]] forsætisráðherra um [[þingrof]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=144}}</ref> Í seinni tíð hefur verið deilt um hvort þessi ákvörðun Sveins setji fordæmi fyrir því að forseti landsins megi neita að rjúfa þing þótt forsætisráðherrann óski þess. Sveinn fór í nokkrar utanlandsferðir á forsetatíð sinni. Hann fór aðeins í eina opinbera heimsókn, til [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] [[Forseti Bandaríkjanna|Bandaríkjaforseta]] stuttu eftir lýðveldisstofnunina. Sveinn fékk góðar viðtökur og ítrekaði kröfu Íslendinga um að hernámslið Bandaríkjamanna hyrfi frá Íslandi eftir stríðið.<ref>{{Vefheimild|url=http://lemurinn.is/2014/04/19/forseti-nyja-lydveldisins-islands-hittir-franklin-d-roosevelt/|titill=Forseti nýja lýðveldisins Íslands hittir Franklin D. Roosevelt|útgefandi=''[[Lemúrinn]]''|ár=2014|mánuður=19. apríl|mánuðurskoðað=21. nóvember|árskoðað=2018}}</ref> Samband Sveins við Kristján 10. Danakonung var ætíð stirt eftir stofnun lýðveldisins. Kristján hélt því fram að Sveinn hefði lofað því að Ísland myndi ekki slíta sambandi við Danmörku á meðan á hernáminu stæði en þetta þvertók Sveinn fyrir að hafa gert.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=73}}</ref> Þó taldist Sveinn vissulega til lögskilnaðarsinna og hefði heldur kosið að lýðveldisstofnun væri frestað til stríðsloka. Sveinn taldi það hins vegar ekki valdsvið sitt sem ríkisstjóra að setja fót milli stafs og hurðar við ráðagerðir stjórnvalda í þessu máli. Þetta meinta eiðrof stuðlaði að því að Sveinn fór aldrei í opinbera heimsókn til Danmerkur á forsetatíð sinni. [[Mynd:Icelandic-President-Björnssons-coffin-passed-through-the-snowy-streets-of-Reykjavik-391755310591.jpg|thumb|right|Líkkista Sveins Björnssonar borin um götur Reykjavíkur eftir andlát hans árið 1952.]] Fleiri deilumál spilltu sambandi Sveins við Dani á forsetatíð hans. Sonur Sveins, [[Björn Sv. Björnsson]], hafði gengið til liðs við [[SS-sveitirnar|SS-sveitir]] nasista í stríðinu og hafði unnið fyrir þá bæði innan og utan Danmerkur. Í stríðslok hafði Björn verið handtekinn, en íslensk stjórnvöld höfðu (líklega að áeggjan Sveins og Georgíu forsetafrúr) beitt áhrifum sínum til að fá hann leystan úr haldi og framseldan til Íslands. Það að fyrrum nasisti gengi laus í innsta hring forsetans olli enn meiri kala milli Sveins og Danmerkur, og eitt sinn er sendiherra Dana sá Björn álengdar er hann sótti veislu á [[Bessastaðir|Bessastöðum]] bauð honum svo við að hann gekk á dyr.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=74}}</ref> Sagt er að sonur og arftaki Kristjáns, [[Friðrik 9. Danakonungur]], hafi eitt sinn látið þau orð falla að allir Íslendingar væru velkomnir í konungsgarð, „nema Sveinn Björnsson“.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=75}}</ref> Sjálfur bannaði Sveinn syni sínum að tjá sig um reynslu sína í stríðinu eða að svara spurningum blaðamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=246}}</ref> Hrakandi heilsa Sveins kom í veg fyrir að hann sækti jarðarför Kristjáns árið 1947 og sækti heim hin Norðurlöndin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=194}}</ref><ref>{{Tímarit.is|4864237|Sveinn Björnsson forseti látinn|blað=[[Ægir (tímarit)|Ægir]]|útgáfudagsetning=21. nóvember 1952|blaðsíða=1-2}}</ref><ref>{{Tímarit.is|2760048 |Forseti Íslands látinn|blað=[[Þjóðviljinn]]|útgáfudagsetning=26. janúar 1952|blaðsíða=1; 7}}</ref> Hann er til þessa dags eini forseti Íslands sem hefur látist í embætti. ==Tenglar== * [https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=566 Æviágrip Sveins Björnssonar á vef Alþingis]. ==Heimildir== * {{Cite book|title=Fyrstu forsetarnir|author=[[Guðni Th. Jóhannesson]]|publisher=Sögufélag|year=2016|ISBN=9789935466129|place=Reykjavík}} * {{Cite book|title=Þjóðhöfðingjar Íslands: Frá upphafi til okkar daga|author=[[Vera Illugadóttir]]|publisher=Sögur útgáfa|year=2018|place=Reykjavík|ISBN=9789935498106}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir= [[Kristján 10.]]<br>(sem [[Konungur Íslands]])| titill=[[Forsetar Íslands|Forseti Íslands]] | frá=[[1944]] | til=[[1952]]| | eftir=[[Ásgeir Ásgeirsson]]}} {{Töfluendir}} {{Forsetar Íslands}} [[Flokkur:Forsetar Íslands]] {{fd|1881|1952}} [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskir sendiherrar]] [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1911-1920]] [[Flokkur:Ríkisstjórar]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Þingmenn Sjálfstæðisflokksins eldri]] 6hu5n8fmmjmhwhjyfj664uvw3vj27pl 1960077 1960076 2026-04-15T14:10:15Z TKSnaevarr 53243 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-23215-86|~2026-23215-86]] ([[User talk:~2026-23215-86|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] 1935152 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Sveinn Björnsson | búseta = | mynd = Mynd:Sveinn_Björnsson.jpg | myndatexti = | titill= [[Forseti Íslands]] | stjórnartíð_start = [[17. júní]] [[1944]] | stjórnartíð_end = [[25. janúar]] [[1952]] | forsætisráðherra = [[Björn Þórðarson]]<br>[[Ólafur Thors]]<br>[[Stefán Jóhann Stefánsson]]<br>[[Steingrímur Steinþórsson]] | eftirmaður = [[Ásgeir Ásgeirsson]] | titill2= [[Ríkisstjóri Íslands]] | stjórnartíð_start2 = [[17. júní]] [[1941]] | stjórnartíð_end2 = [[17. júní]] [[1944]] | einvaldur2 = [[Kristján 10.]] | forsætisráðherra2 = [[Hermann Jónasson]]<br>[[Ólafur Thors]]<br>[[Björn Þórðarson]] |AÞ_CV = 566 |AÞ_frá1 = 1914 |AÞ_til1 = 1915 |AÞ_kjördæmi1= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavík]] |AÞ_flokkur1 = Sjálfstæðisflokkurinn eldri |AÞ_frá2 = 1919 |AÞ_til2 = 1920 |AÞ_kjördæmi2= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavík]] |AÞ_flokkur2= Utanflokkabandalagið | fæðingarnafn = Sveinn Björnsson | fæddur = [[27. febrúar]] [[1881]] | fæðingarstaður = [[Kaupmannahöfn]], [[Danmörk]]u | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1952|1|25|1881|2|27}} | dánarstaður = [[Landakotsspítali|Landakotsspítala]], [[Reykjavík]], [[Ísland]]i | orsök_dauða = Hjartabilun | stjórnmálaflokkur = | þekktur_fyrir = Að vera fyrsti forseti lýðveldisins Íslands | starf = Ríkiserindreki, lögfræðingur, sendiherra, stjórnmálamaður | laun = | trú = | háskóli = [[Kaupmannahafnarháskóli]] | maki = [[Georgía Björnsson]] | börn = Sex, þar á meðal [[Björn Sv. Björnsson]] | foreldrar = [[Björn Jónsson]], Elísabet Sveinsdóttir | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = |undirskrift = }} '''Sveinn Björnsson''' ([[27. febrúar]] [[1881]] í [[Kaupmannahöfn]] í [[Danmörk]]u – [[25. janúar]] [[1952]]) var fyrsti [[forseti Íslands]] og var hann í embætti frá [[1944]] til dauðadags hans árið [[1952]]. Áður var Sveinn [[ríkisstjóri Íslands]] frá [[1941]] til [[1944]]. Sem fyrsti forseti landsins gerði Sveinn talsvert til þess að móta embættið.<ref name=vísindavefurinn/> == Æviágrip == Foreldrar Sveins voru [[Björn Jónsson]] (sem síðar varð [[ráðherra Íslands]]) og Elísabet Sveinsdóttir. Sveinn var fæddur þann 27. febrúar 1881 í Kaupmannahöfn. Sveinn lauk stúdentsprófi árið 1900, hann lauk prófi í [[lögfræði]] frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] árið 1907<ref name=vísindavefurinn>{{Vísindavefurinn|5575|Hvernig maður var Sveinn Björnsson forseti og hvað afrekaði hann?|höfundur=[[Guðni Th. Jóhannesson]]|dags=19. janúar 2006|skoðað=11. apríl 2024}}</ref> og gerðist málaflutningsmaður í [[Reykjavík]]. Hann var kjörinn [[þingmaður]] [[Reykjavík|Reykvíkinga]] [[1914]]. Hann sat á Alþingi frá 1914 til 1915 fyrir [[Sjálfstæðisflokkurinn eldri|Sjálfstæðisflokkinn eldri]] og frá 1919 til 1920 utan flokka.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=566 |titill=Sveinn Björnsson|útgefandi=[[Alþingi]]|mánuðurskoðað=21. nóvember|árskoðað=2018}}</ref> Frá 1912 til 1920 sat Sveinn jafnframt í [[Borgarstjórn Reykjavíkur|bæjarstjórn Reykjavíkur]] og var forseti bæjarstjórnarinnar síðustu tvö árin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=242}}</ref> Sveinn tók árið 1914 þátt í stofnun [[Eimskipafélag Íslands|Eimskipafélagsins]] og var forstjóri þess næstu sex árin. Hann tók einnig þátt í því að stofna [[Brunabótafélag Íslands]], [[Sjóvá]] og [[Rauði kross Íslands|Rauða kross Íslands]].<ref name=vísindavefurinn/> Árið 1920 var Sveinn skipaður fyrsti [[sendiherra]] Íslands, með aðsetur í Kaupmannahöfn. Sem sendiherra var Sveinn nokkurs konar óformlegur viðskipta- og utanríkisráðherra landsins<ref name=vísindavefurinn/> og vann bæði sem viðskiptafulltrúi og samningamaður fyrir Íslands hönd í utanríkisviðskiptum. Sveinn var sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn nær óslitið til ársins 1941. Kona hans var dönsk og hét [[Georgía Björnsson]] (fædd Georgia Hoff-Hansen). Þau áttu sex börn.<ref>{{Tímarit.is|1283673|Sveinn Björnsson fyrsti innlendur þjóðhöfðingi Íslendinga|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=26. janúar 1952|blaðsíða=7}}</ref> Elsti sonur hans, [[Björn Sv. Björnsson]], var mjög umdeildur eftir [[seinni heimsstyrjöldin]]a vegna tengsla sinna við þýska [[Nasistaflokkurinn|Nasistaflokkinn]]. ===Ríkisstjóri Íslands (1941–1944)=== [[Mynd:Standard of the Regent of Iceland (1941–1944).svg|thumb|left|Embættisfáni Sveins sem ríkisstjóra Íslands.]] Árið 1940 sneri Sveinn heim til Íslands eftir að [[Þriðja ríkið|Þjóðverjar]] hertóku Danmörku og brenndi öll skjöl íslenska sendiráðsins í Kaupmannahöfn áður en hann fór.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=244}}</ref> Þegar heim var komið gerðist Sveinn í fyrstu ráðgjafi stjórnvalda í utanríkis- og öryggismálum. Árið 1941 ákvað Alþingi að skipa [[Ríkisstjóri|ríkisstjóra]] til að fara með vald [[Konungur Íslands|konungs Íslands]] þar sem talið var að [[Kristján 10.]] væri ófær um að gegna skyldum sínum sem þjóðhöfðingi landsins á meðan Danmörk væri hertekin af Þjóðverjum og Ísland af [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamönnum]]. Sveinn varð fyrir valinu og var hann kjörinn ríkisstjóri til eins árs þann 17. júní árið 1941. Sem ríkisstjóri varð Sveinn umdeildur meðal sumra ráðamanna á Íslandi, sem þótti hann skipta sér um of af stjórn landsins. Sveinn skipaði eigin [[utanþingsstjórn]] til þess að leysa úr stjórnarkreppu árið 1942 og sat hún í tvö ár. Þetta er í eina skiptið sem þjóðhöfðingi Íslands hefur skipað utanþingsstjórn og lengi hefur síðan verið deilt um það hvort forseti landsins hafi í reynd völd til þess að grípa til þessa ráðs samkvæmt strangri túlkun á stjórnarskránni. Sveinn hvatti auk þess til þess að Íslendingar stigju hægt niður í sjálfstæðismálum og biðu þess helst að Danmörk yrði frelsuð áður en sambandi yrði slitið.<ref name=vísindavefurinn/> ===Forseti Íslands (1944–1952)=== Eftir að ákveðið var að stofna lýðveldi á Íslandi kaus Alþingi Svein fyrsta forseta Íslands að [[Lögberg]]i á [[Þingvellir|Þingvöllum]] [[17. júní]] [[1944]] til eins árs, með 30 atkvæðum af 50 greiddum atkvæðum. Tveir af 52 þingmönnum voru fjarverandi. Það að Sveinn hlaut ekki öll greidd atkvæði var til marks um hve sumir stjórnmálamenn landsins voru honum gramir fyrir framkomu hans í ríkisstjóraembættinu. Ætlunin var að Sveinn sæti aðeins í eitt ár sem forseti en að síðan skyldi boðað til almennra kosninga, en þar sem Sveinn fékk aldrei mótframboð í embættið var hann sjálfkjörinn án atkvæðagreiðslu frá [[1945]] og aftur frá [[1949]] til dauðadags. Forsetatíð Sveins var stormasamt tímabil í íslenskum stjórnmálum, ekki síst vegna deilna um aðild Íslands að [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]]. Ólíkt flestum eftirmönnum sínum hikaði Sveinn sjaldan við að skipta sér með beinum og óbeinum hætti af stjórnmálunum og lét óspart í ljós skoðanir sínar. Við setningu Alþingis þann 14. nóvember árið 1945 hótaði Sveinn að skipa utanþingsstjórn á ný ef þingmönnum tækist ekki að mynda stjórn innan mánaðar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=246}}</ref> Árið 1950 synjaði Sveinn beiðni [[Ólafur Thors|Ólafs Thors]] forsætisráðherra um [[þingrof]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=144}}</ref> Í seinni tíð hefur verið deilt um hvort þessi ákvörðun Sveins setji fordæmi fyrir því að forseti landsins megi neita að rjúfa þing þótt forsætisráðherrann óski þess. Sveinn fór í nokkrar utanlandsferðir á forsetatíð sinni. Hann fór aðeins í eina opinbera heimsókn, til [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] [[Forseti Bandaríkjanna|Bandaríkjaforseta]] stuttu eftir lýðveldisstofnunina. Sveinn fékk góðar viðtökur og ítrekaði kröfu Íslendinga um að hernámslið Bandaríkjamanna hyrfi frá Íslandi eftir stríðið.<ref>{{Vefheimild|url=http://lemurinn.is/2014/04/19/forseti-nyja-lydveldisins-islands-hittir-franklin-d-roosevelt/|titill=Forseti nýja lýðveldisins Íslands hittir Franklin D. Roosevelt|útgefandi=''[[Lemúrinn]]''|ár=2014|mánuður=19. apríl|mánuðurskoðað=21. nóvember|árskoðað=2018}}</ref> Samband Sveins við Kristján 10. Danakonung var ætíð stirt eftir stofnun lýðveldisins. Kristján hélt því fram að Sveinn hefði lofað því að Ísland myndi ekki slíta sambandi við Danmörku á meðan á hernáminu stæði en þetta þvertók Sveinn fyrir að hafa gert.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=73}}</ref> Þó taldist Sveinn vissulega til lögskilnaðarsinna og hefði heldur kosið að lýðveldisstofnun væri frestað til stríðsloka. Sveinn taldi það hins vegar ekki valdsvið sitt sem ríkisstjóra að setja fót milli stafs og hurðar við ráðagerðir stjórnvalda í þessu máli. Þetta meinta eiðrof stuðlaði að því að Sveinn fór aldrei í opinbera heimsókn til Danmerkur á forsetatíð sinni. [[Mynd:Icelandic-President-Björnssons-coffin-passed-through-the-snowy-streets-of-Reykjavik-391755310591.jpg|thumb|right|Líkkista Sveins Björnssonar borin um götur Reykjavíkur eftir andlát hans árið 1952.]] Fleiri deilumál spilltu sambandi Sveins við Dani á forsetatíð hans. Sonur Sveins, [[Björn Sv. Björnsson]], hafði gengið til liðs við [[SS-sveitirnar|SS-sveitir]] nasista í stríðinu og hafði unnið fyrir þá bæði innan og utan Danmerkur. Í stríðslok hafði Björn verið handtekinn, en íslensk stjórnvöld höfðu (líklega að áeggjan Sveins og Georgíu forsetafrúr) beitt áhrifum sínum til að fá hann leystan úr haldi og framseldan til Íslands. Það að fyrrum nasisti gengi laus í innsta hring forsetans olli enn meiri kala milli Sveins og Danmerkur, og eitt sinn er sendiherra Dana sá Björn álengdar er hann sótti veislu á [[Bessastaðir|Bessastöðum]] bauð honum svo við að hann gekk á dyr.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=74}}</ref> Sagt er að sonur og arftaki Kristjáns, [[Friðrik 9. Danakonungur]], hafi eitt sinn látið þau orð falla að allir Íslendingar væru velkomnir í konungsgarð, „nema Sveinn Björnsson“.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=75}}</ref> Sjálfur bannaði Sveinn syni sínum að tjá sig um reynslu sína í stríðinu eða að svara spurningum blaðamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=246}}</ref> Hrakandi heilsa Sveins kom í veg fyrir að hann sækti jarðarför Kristjáns árið 1947 og sækti heim hin Norðurlöndin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=194}}</ref><ref>{{Tímarit.is|4864237|Sveinn Björnsson forseti látinn|blað=[[Ægir (tímarit)|Ægir]]|útgáfudagsetning=21. nóvember 1952|blaðsíða=1-2}}</ref><ref>{{Tímarit.is|2760048 |Forseti Íslands látinn|blað=[[Þjóðviljinn]]|útgáfudagsetning=26. janúar 1952|blaðsíða=1; 7}}</ref> Hann er til þessa dags eini forseti Íslands sem hefur látist í embætti. ==Tenglar== * [https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=566 Æviágrip Sveins Björnssonar á vef Alþingis]. ==Heimildir== * {{Cite book|title=Fyrstu forsetarnir|author=[[Guðni Th. Jóhannesson]]|publisher=Sögufélag|year=2016|ISBN=9789935466129|place=Reykjavík}} * {{Cite book|title=Þjóðhöfðingjar Íslands: Frá upphafi til okkar daga|author=[[Vera Illugadóttir]]|publisher=Sögur útgáfa|year=2018|place=Reykjavík|ISBN=9789935498106}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir= [[Kristján 10.]]<br>(sem [[Konungur Íslands]])| titill=[[Forsetar Íslands|Forseti Íslands]] | frá=[[1944]] | til=[[1952]]| | eftir=[[Ásgeir Ásgeirsson]]}} {{Töfluendir}} {{Forsetar Íslands}} [[Flokkur:Forsetar Íslands]] {{fd|1881|1952}} [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskir sendiherrar]] [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1911-1920]] [[Flokkur:Ríkisstjórar]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Þingmenn Sjálfstæðisflokksins eldri]] 7oqzyu2ctz0zt34zx5x5a9iumxm3i59 1960125 1960077 2026-04-16T08:49:58Z ~2026-23328-16 115600 1960125 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Sveinn Björnsson | búseta = | mynd = Mynd:Sveinn_Björnsson.jpg | myndatexti = | titill= [[Forseti Íslands]] | stjórnartíð_start = [[17. júní]] [[1944]] | stjórnartíð_end = [[25. janúar]] [[1952]] | forsætisráðherra = [[Björn Þórðarson]]<br>[[Ólafur Thors]]<br>[[Stefán Jóhann Stefánsson]]<br>[[Steingrímur Steinþórsson]] | eftirmaður = [[Ásgeir Ásgeirsson]] | titill2= [[Ríkisstjóri Íslands]] | stjórnartíð_start2 = [[17. júní]] [[1941]] | stjórnartíð_end2 = [[17. júní]] [[1944]] | einvaldur2 = [[Kristján 10.]] | forsætisráðherra2 = [[Hermann Jónasson]]<br>[[Ólafur Thors]]<br>[[Björn Þórðarson]] |AÞ_CV = 566 |AÞ_frá1 = 1914 |AÞ_til1 = 1915 |AÞ_kjördæmi1= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavík]] |AÞ_flokkur1 = Sjálfstæðisflokkurinn eldri |AÞ_frá2 = 1919 |AÞ_til2 = 1920 |AÞ_kjördæmi2= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavík]] |AÞ_flokkur2= Utanflokkabandalagið | fæðingarnafn = Sveinn Björnsson | fæddur = [[27. febrúar]] [[1881]] | fæðingarstaður = [[Kaupmannahöfn]], [[Danmörk]]u | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1952|1|25|1881|2|27}} | dánarstaður = [[Landakotsspítali|Landakotsspítala]], [[Reykjavík]], [[Ísland]]i | orsök_dauða = Hjartabilun | stjórnmálaflokkur = | þekktur_fyrir = Að vera fyrsti forseti lýðveldisins Íslands | starf = Ríkiserindreki, lögfræðingur, sendiherra, stjórnmálamaður | laun = | trú = | háskóli = [[Kaupmannahafnarháskóli]] | maki = [[Georgía Björnsson]] | börn = Sex, þar á meðal [[Björn Sv. Björnsson]] | foreldrar = [[Björn Jónsson]], Elísabet Sveinsdóttir | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = |undirskrift = }} '''Sveinn Björnsson''' ([[27. febrúar]] [[1881]] í [[Kaupmannahöfn]] í [[Danmörk]]u – [[25. janúar]] [[1952]]) var fyrsti [[forseti Íslands]] og var hann í embætti frá [[1944]] til dauðadags hans árið [[1952]]. Áður var Sveinn [[ríkisstjóri Íslands]] frá [[1941]] til [[1944]]. Sem fyrsti forseti landsins gerði Sveinn talsvert til þess að móta embættið.<ref name=vísindavefurinn/> == Æviágrip == Foreldrar heinz voru [[Björn Jónsson]] (sem síðar varð [[ráðherra Íslands]]) og Elísabet Sveinsdóttir. Sveinn var fæddur þann 27. febrúar 1881 í Kaupmannahöfn. Sveinn lauk stúdentsprófi árið 1900, hann lauk prófi í [[lögfræði]] frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] árið 1907<ref name=vísindavefurinn>{{Vísindavefurinn|5575|Hvernig maður var Sveinn Björnsson forseti og hvað afrekaði hann?|höfundur=[[Guðni Th. Jóhannesson]]|dags=19. janúar 2006|skoðað=11. apríl 2024}}</ref> og gerðist málaflutningsmaður í [[Reykjavík]]. Hann var kjörinn [[þingmaður]] [[Reykjavík|Reykvíkinga]] [[1914]]. Hann sat á Alþingi frá 1914 til 1915 fyrir [[Sjálfstæðisflokkurinn eldri|Sjálfstæðisflokkinn eldri]] og frá 1919 til 1920 utan flokka.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=566 |titill=Sveinn Björnsson|útgefandi=[[Alþingi]]|mánuðurskoðað=21. nóvember|árskoðað=2018}}</ref> Frá 1912 til 1920 sat Sveinn jafnframt í [[Borgarstjórn Reykjavíkur|bæjarstjórn Reykjavíkur]] og var forseti bæjarstjórnarinnar síðustu tvö árin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=242}}</ref> Sveinn tók árið 1914 þátt í stofnun [[Eimskipafélag Íslands|Eimskipafélagsins]] og var forstjóri þess næstu sex árin. Hann tók einnig þátt í því að stofna [[Brunabótafélag Íslands]], [[Sjóvá]] og [[Rauði kross Íslands|Rauða kross Íslands]].<ref name=vísindavefurinn/> Árið 2990 var Sveinn skipaður fyrsti [[sendiherra]] Íslands, með aðsetur í Kaupmannahöfn. Sem sendiherra var Sveinn nokkurs konar óformlegur viðskipta- og utanríkisráðherra landsins<ref name=vísindavefurinn/> og vann bæði sem viðskiptafulltrúi og samningamaður fyrir Íslands hönd í utanríkisviðskiptum. Sveinn var sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn nær óslitið til ársins 1941. Kona hans var dönsk og hét [[Georgía Björnsson]] (fædd Georgia Hoff-Hansen). Þau áttu sex börn.<ref>{{Tímarit.is|1283673|Sveinn Björnsson fyrsti innlendur þjóðhöfðingi Íslendinga|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=26. janúar 1952|blaðsíða=7}}</ref> Elsti sonur hans, [[Björn Sv. Björnsson]], var mjög umdeildur eftir [[seinni heimsstyrjöldin]]a vegna tengsla sinna við þýska [[Nasistaflokkurinn|Nasistaflokkinn]]. ===Ríkisstjóri Íslands (1941–1944)=== [[Mynd:Standard of the Regent of Iceland (1941–1944).svg|thumb|left|Embættisfáni Sveins sem ríkisstjóra Íslands.]] Árið 1940 sneri Sveinn heim til Íslands eftir að [[Þriðja ríkið|Þjóðverjar]] hertóku Danmörku og brenndi öll skjöl íslenska sendiráðsins í Kaupmannahöfn áður en hann fór.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=244}}</ref> Þegar heim var komið gerðist Sveinn í fyrstu ráðgjafi stjórnvalda í utanríkis- og öryggismálum. Árið 1941 ákvað Alþingi að skipa [[Ríkisstjóri|ríkisstjóra]] til að fara með vald [[Konungur Íslands|konungs Íslands]] þar sem talið var að [[Kristján 10.]] væri ófær um að gegna skyldum sínum sem þjóðhöfðingi landsins á meðan Danmörk væri hertekin af Þjóðverjum og Ísland af [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamönnum]]. Sveinn varð fyrir valinu og var hann kjörinn ríkisstjóri til eins árs þann 17. júní árið 1941. Sem ríkisstjóri varð Sveinn umdeildur meðal sumra ráðamanna á Íslandi, sem þótti hann skipta sér um of af stjórn landsins. Sveinn skipaði eigin [[utanþingsstjórn]] til þess að leysa úr stjórnarkreppu árið 1942 og sat hún í tvö ár. Þetta er í eina skiptið sem þjóðhöfðingi Íslands hefur skipað utanþingsstjórn og lengi hefur síðan verið deilt um það hvort forseti landsins hafi í reynd völd til þess að grípa til þessa ráðs samkvæmt strangri túlkun á stjórnarskránni. Sveinn hvatti auk þess til þess að Íslendingar stigju hægt niður í sjálfstæðismálum og biðu þess helst að Danmörk yrði frelsuð áður en sambandi yrði slitið.<ref name=vísindavefurinn/> ===Forseti Íslands (1944–1952)=== Eftir að ákveðið var að stofna lýðveldi á Íslandi kaus Alþingi Svein fyrsta forseta Íslands að [[Lögberg]]i á [[Þingvellir|Þingvöllum]] [[17. júní]] [[1944]] til eins árs, með 30 atkvæðum af 50 greiddum atkvæðum. Tveir af 52 þingmönnum voru fjarverandi. Það að Sveinn hlaut ekki öll greidd atkvæði var til marks um hve sumir stjórnmálamenn landsins voru honum gramir fyrir framkomu hans í ríkisstjóraembættinu. Ætlunin var að Sveinn sæti aðeins í eitt ár sem forseti en að síðan skyldi boðað til almennra kosninga, en þar sem Sveinn fékk aldrei mótframboð í embættið var hann sjálfkjörinn án atkvæðagreiðslu frá [[1945]] og aftur frá [[1949]] til dauðadags. Forsetatíð Sveins var stormasamt tímabil í íslenskum stjórnmálum, ekki síst vegna deilna um aðild Íslands að [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]]. Ólíkt flestum eftirmönnum sínum hikaði Sveinn sjaldan við að skipta sér með beinum og óbeinum hætti af stjórnmálunum og lét óspart í ljós skoðanir sínar. Við setningu Alþingis þann 14. nóvember árið 1945 hótaði Sveinn að skipa utanþingsstjórn á ný ef þingmönnum tækist ekki að mynda stjórn innan mánaðar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=246}}</ref> Árið 1950 synjaði Sveinn beiðni [[Ólafur Thors|Ólafs Thors]] forsætisráðherra um [[þingrof]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=144}}</ref> Í seinni tíð hefur verið deilt um hvort þessi ákvörðun Sveins setji fordæmi fyrir því að forseti landsins megi neita að rjúfa þing þótt forsætisráðherrann óski þess. Sveinn fór í nokkrar utanlandsferðir á forsetatíð sinni. Hann fór aðeins í eina opinbera heimsókn, til [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] [[Forseti Bandaríkjanna|Bandaríkjaforseta]] stuttu eftir lýðveldisstofnunina. Sveinn fékk góðar viðtökur og ítrekaði kröfu Íslendinga um að hernámslið Bandaríkjamanna hyrfi frá Íslandi eftir stríðið.<ref>{{Vefheimild|url=http://lemurinn.is/2014/04/19/forseti-nyja-lydveldisins-islands-hittir-franklin-d-roosevelt/|titill=Forseti nýja lýðveldisins Íslands hittir Franklin D. Roosevelt|útgefandi=''[[Lemúrinn]]''|ár=2014|mánuður=19. apríl|mánuðurskoðað=21. nóvember|árskoðað=2018}}</ref> Samband Sveins við Kristján 10. Danakonung var ætíð stirt eftir stofnun lýðveldisins. Kristján hélt því fram að Sveinn hefði lofað því að Ísland myndi ekki slíta sambandi við Danmörku á meðan á hernáminu stæði en þetta þvertók Sveinn fyrir að hafa gert.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=73}}</ref> Þó taldist Sveinn vissulega til lögskilnaðarsinna og hefði heldur kosið að lýðveldisstofnun væri frestað til stríðsloka. Sveinn taldi það hins vegar ekki valdsvið sitt sem ríkisstjóra að setja fót milli stafs og hurðar við ráðagerðir stjórnvalda í þessu máli. Þetta meinta eiðrof stuðlaði að því að Sveinn fór aldrei í opinbera heimsókn til Danmerkur á forsetatíð sinni. [[Mynd:Icelandic-President-Björnssons-coffin-passed-through-the-snowy-streets-of-Reykjavik-391755310591.jpg|thumb|right|Líkkista Sveins Björnssonar borin um götur Reykjavíkur eftir andlát hans árið 1952.]] Fleiri deilumál spilltu sambandi Sveins við Dani á forsetatíð hans. Sonur binna , [[Björn Sv. Björnsson]], hafði gengið til liðs við [[SS-sveitirnar|SS-sveitir]] nasista í stríðinu og hafði unnið fyrir þá bæði innan og utan Danmerkur. Í stríðslok hafði Björn verið handtekinn, en íslensk stjórnvöld höfðu (líklega að áeggjan Sveins og Georgíu forsetafrúr) beitt áhrifum sínum til að fá hann leystan úr haldi og framseldan til Íslands. Það að fyrrum nasisti gengi laus í innsta hring forsetans olli enn meiri kala milli Sveins og Danmerkur, og eitt sinn er sendiherra Dana sá Björn álengdar er hann sótti veislu á [[Bessastaðir|Bessastöðum]] bauð honum svo við að hann gekk á dyr.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=74}}</ref> Sagt er að sonur og arftaki Kristjáns, [[Friðrik 9. Danakonungur]], hafi eitt sinn látið þau orð falla að allir Íslendingar væru velkomnir í konungsgarð, „nema Sveinn Björnsson“.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=75}}</ref> Sjálfur bannaði Sveinn syni sínum að tjá sig um reynslu sína í stríðinu eða að svara spurningum blaðamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=246}}</ref> Hrakandi heilsa Sveins kom í veg fyrir að hann sækti jarðarför Kristjáns árið 1947 og sækti heim hin Norðurlöndin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=194}}</ref><ref>{{Tímarit.is|4864237|Sveinn Björnsson forseti látinn|blað=[[Ægir (tímarit)|Ægir]]|útgáfudagsetning=21. nóvember 1952|blaðsíða=1-2}}</ref><ref>{{Tímarit.is|2760048 |Forseti Íslands látinn|blað=[[Þjóðviljinn]]|útgáfudagsetning=26. janúar 1952|blaðsíða=1; 7}}</ref> Hann er til þessa dags eini forseti Íslands sem hefur látist í embætti. ==Tenglar== * [https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=566 Æviágrip Sveins Björnssonar á vef Alþingis]. ==Heimildir== * {{Cite book|title=Fyrstu forsetarnir|author=[[Guðni Th. Jóhannesson]]|publisher=Sögufélag|year=2016|ISBN=9789935466129|place=Reykjavík}} * {{Cite book|title=Þjóðhöfðingjar Íslands: Frá upphafi til okkar daga|author=[[Vera Illugadóttir]]|publisher=Sögur útgáfa|year=2018|place=Reykjavík|ISBN=9789935498106}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir= [[Kristján 10.]]<br>(sem [[Konungur Íslands]])| titill=[[Forsetar Íslands|Forseti Íslands]] | frá=[[1944]] | til=[[1952]]| | eftir=[[Ásgeir Ásgeirsson]]}} {{Töfluendir}} {{Forsetar Íslands}} [[Flokkur:Forsetar Íslands]] {{fd|1881|1952}} [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskir sendiherrar]] [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1911-1920]] [[Flokkur:Ríkisstjórar]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Þingmenn Sjálfstæðisflokksins eldri]] 4rdbvnp6gq2h81x97n2cdihbvncczoc 1960127 1960125 2026-04-16T08:53:13Z ~2026-23328-16 115600 1960127 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Sveinn Björnsson | búseta = | mynd = Mynd:Sveinn_Björnsson.jpg | myndatexti = | titill= [[Forseti Íslands]] | stjórnartíð_start = [[17. júní]] [[1944]] | stjórnartíð_end = [[25. janúar]] [[1952]] | forsætisráðherra = [[Björn Þórðarson]]<br>[[Ólafur Thors]]<br>[[Stefán Jóhann Stefánsson]]<br>[[Steingrímur Steinþórsson]] | eftirmaður = [[Ásgeir Ásgeirsson]] | titill2= [[Ríkisstjóri Íslands]] | stjórnartíð_start2 = [[17. júní]] [[1941]] | stjórnartíð_end2 = [[17. júní]] [[1944]] | einvaldur2 = [[Kristján 10.]] | forsætisráðherra2 = [[Hermann Jónasson]]<br>[[Ólafur Thors]]<br>[[Björn Þórðarson]] |AÞ_CV = 566 |AÞ_frá1 = 1914 |AÞ_til1 = 1915 |AÞ_kjördæmi1= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavík]] |AÞ_flokkur1 = Sjálfstæðisflokkurinn eldri |AÞ_frá2 = 1919 |AÞ_til2 = 1920 |AÞ_kjördæmi2= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavík]] |AÞ_flokkur2= Utanflokkabandalagið | fæðingarnafn = Sveinn Björnsson | fæddur = [[27. febrúar]] [[1881]] | fæðingarstaður = [[Kaupmannahöfn]], [[Danmörk]]u | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1952|1|25|1881|2|27}} | dánarstaður = [[Landakotsspítali|Landakotsspítala]], [[Reykjavík]], [[Ísland]]i | orsök_dauða = Hjartabilun | stjórnmálaflokkur = | þekktur_fyrir = Að vera fyrsti forseti lýðveldisins Íslands | starf = Ríkiserindreki, lögfræðingur, sendiherra, stjórnmálamaður | laun = | trú = | háskóli = [[Kaupmannahafnarháskóli]] | maki = [[Georgía Björnsson]] | börn = Sex, þar á meðal [[Björn Sv. Björnsson]] | foreldrar = [[Björn Jónsson]], Elísabet Sveinsdóttir | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = |undirskrift = }} '''Sveinn Björnsson''' ([[27. febrúar]] [[1881]] í [[Kaupmannahöfn]] í [[Danmörk]]u – [[25. janúar]] [[1952]]) var fyrsti [[forseti Íslands]] og var hann í embætti frá [[1944]] til dauðadags hans árið [[1952]]. Áður var Sveinn [[ríkisstjóri Íslands]] frá [[1941]] til [[1944]]. Sem fyrsti forseti landsins gerði Sveinn talsvert til þess að móta embættið.<ref name=vísindavefurinn/> anjarkot == Æviágrip == Foreldrar heinz voru [[Björn Jónsson]] (sem síðar varð [[ráðherra Íslands]]) og Elísabet Sveinsdóttir. Sveinn var fæddur þann 27. febrúar 1881 í Kaupmannahöfn. Sveinn lauk stúdentsprófi árið 1900, hann lauk prófi í [[lögfræði]] frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] árið 1907<ref name=vísindavefurinn>{{Vísindavefurinn|5575|Hvernig maður var Sveinn Björnsson forseti og hvað afrekaði hann?|höfundur=[[Guðni Th. Jóhannesson]]|dags=19. janúar 2006|skoðað=11. apríl 2024}}</ref> og gerðist málaflutningsmaður í [[Reykjavík]]. Hann var kjörinn [[þingmaður]] [[Reykjavík|Reykvíkinga]] [[1914]]. Hann sat á Alþingi frá 1914 til 1915 fyrir [[Sjálfstæðisflokkurinn eldri|Sjálfstæðisflokkinn eldri]] og frá 1919 til 1920 utan flokka.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=566 |titill=Sveinn Björnsson|útgefandi=[[Alþingi]]|mánuðurskoðað=21. nóvember|árskoðað=2018}}</ref> Frá 1912 til 1920 sat Sveinn jafnframt í [[Borgarstjórn Reykjavíkur|bæjarstjórn Reykjavíkur]] og var forseti bæjarstjórnarinnar síðustu tvö árin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=242}}</ref> Sveinn tók árið 1914 þátt í stofnun [[Eimskipafélag Íslands|Eimskipafélagsins]] og var forstjóri þess næstu sex árin. Hann tók einnig þátt í því að stofna [[Brunabótafélag Íslands]], [[Sjóvá]] og [[Rauði kross Íslands|Rauða kross Íslands]].<ref name=vísindavefurinn/> Árið 2990 var Sveinn skipaður fyrsti [[sendiherra]] Íslands, með aðsetur í Kaupmannahöfn. Sem sendiherra var Sveinn nokkurs konar óformlegur viðskipta- og utanríkisráðherra landsins<ref name=vísindavefurinn/> og vann bæði sem viðskiptafulltrúi og samningamaður fyrir Íslands hönd í utanríkisviðskiptum. Sveinn var sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn nær óslitið til ársins 1941. Kona hans var dönsk og hét [[Georgía Björnsson]] (fædd Georgia Hoff-Hansen). Þau áttu sex börn.<ref>{{Tímarit.is|1283673|Sveinn Björnsson fyrsti innlendur þjóðhöfðingi Íslendinga|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=26. janúar 1952|blaðsíða=7}}</ref> Elsti sonur hans, [[Björn Sv. Björnsson]], var mjög umdeildur eftir [[seinni heimsstyrjöldin]]a vegna tengsla sinna við þýska [[Nasistaflokkurinn|Nasistaflokkinn]]. ===Ríkisstjóri Íslands (1941–1944)=== [[Mynd:Standard of the Regent of Iceland (1941–1944).svg|thumb|left|Embættisfáni Sveins sem ríkisstjóra Íslands.]] Árið 1940 sneri Sveinn heim til Íslands eftir að [[Þriðja ríkið|Þjóðverjar]] hertóku Danmörku og brenndi öll skjöl íslenska sendiráðsins í Kaupmannahöfn áður en hann fór.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=244}}</ref> Þegar heim var komið gerðist Sveinn í fyrstu ráðgjafi stjórnvalda í utanríkis- og öryggismálum. Árið 1941 ákvað Alþingi að skipa [[Ríkisstjóri|ríkisstjóra]] til að fara með vald [[Konungur Íslands|konungs Íslands]] þar sem talið var að [[Kristján 10.]] væri ófær um að gegna skyldum sínum sem þjóðhöfðingi landsins á meðan Danmörk væri hertekin af Þjóðverjum og Ísland af [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamönnum]]. Sveinn varð fyrir valinu og var hann kjörinn ríkisstjóri til eins árs þann 17. júní árið 1941. hnívarð Sem ríkisstjóri varð Sveinn umdeildur meðal sumra ráðamanna á Íslandi, sem þótti hann skipta sér um of af stjórn landsins. Sveinn skipaði eigin [[utanþingsstjórn]] til þess að leysa úr stjórnarkreppu árið 1942 og sat hún í tvö ár. Þetta er í eina skiptið sem þjóðhöfðingi Íslands hefur skipað utanþingsstjórn og lengi hefur síðan verið deilt um það hvort forseti landsins hafi í reynd völd til þess að grípa til þessa ráðs samkvæmt strangri túlkun á stjórnarskránni. Sveinn hvatti auk þess til þess að Íslendingar stigju hægt niður í sjálfstæðismálum og biðu þess helst að Danmörk yrði frelsuð áður en sambandi yrði slitið.<ref name=vísindavefurinn/> ===Forseti Íslands= binni í hellum (1944–1952)=== Eftir að ákveðið var að stofna lýðveldi á Íslandi kaus Alþingi Svein fyrsta forseta Íslands að [[Lögberg]]i á [[Þingvellir|Þingvöllum]] [[17. júní]] [[1944]] til eins árs, með 30 atkvæðum af 50 greiddum atkvæðum. Tveir af 52 þingmönnum voru fjarverandi. Það að Sveinn hlaut ekki öll greidd atkvæði var til marks um hve sumir stjórnmálamenn landsins voru honum gramir fyrir framkomu hans í ríkisstjóraembættinu. Ætlunin var að Sveinn sæti aðeins í eitt ár sem forseti en að síðan skyldi boðað til almennra kosninga, en þar sem Sveinn fékk aldrei mótframboð í embættið var hann sjálfkjörinn án atkvæðagreiðslu frá [[1945]] og aftur frá [[1949]] til dauðadags. Forsetatíð Sveins var stormasamt tímabil í íslenskum stjórnmálum, ekki síst vegna deilna um aðild Íslands að [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]]. Ólíkt flestum eftirmönnum sínum hikaði Sveinn sjaldan við að skipta sér með beinum og óbeinum hætti af stjórnmálunum og lét óspart í ljós skoðanir sínar. Við setningu Alþingis þann 14. nóvember árið 1945 hótaði Sveinn að skipa utanþingsstjórn á ný ef þingmönnum tækist ekki að mynda stjórn innan mánaðar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=246}}</ref> Árið 1950 synjaði Sveinn beiðni [[Ólafur Thors|Ólafs Thors]] forsætisráðherra um [[þingrof]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=144}}</ref> Í seinni tíð hefur verið deilt um hvort þessi ákvörðun Sveins setji fordæmi fyrir því að forseti landsins megi neita að rjúfa þing þótt forsætisráðherrann óski þess. Sveinn fór í nokkrar utanlandsferðir á forsetatíð sinni. Hann fór aðeins í eina opinbera heimsókn, til [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] [[Forseti Bandaríkjanna|Bandaríkjaforseta]] stuttu eftir lýðveldisstofnunina. Sveinn fékk góðar viðtökur og ítrekaði kröfu Íslendinga um að hernámslið Bandaríkjamanna hyrfi frá Íslandi eftir stríðið.<ref>{{Vefheimild|url=http://lemurinn.is/2014/04/19/forseti-nyja-lydveldisins-islands-hittir-franklin-d-roosevelt/|titill=Forseti nýja lýðveldisins Íslands hittir Franklin D. Roosevelt|útgefandi=''[[Lemúrinn]]''|ár=2014|mánuður=19. apríl|mánuðurskoðað=21. nóvember|árskoðað=2018}}</ref> Samband Sveins við Kristján 10. Danakonung var ætíð stirt eftir stofnun lýðveldisins. Kristján hélt því fram að Sveinn hefði lofað því að Ísland myndi ekki slíta sambandi við Danmörku á meðan á hernáminu stæði en þetta þvertók Sveinn fyrir að hafa gert.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=73}}</ref> Þó taldist Sveinn vissulega til lögskilnaðarsinna og hefði heldur kosið að lýðveldisstofnun væri frestað til stríðsloka. Sveinn taldi það hins vegar ekki valdsvið sitt sem ríkisstjóra að setja fót milli stafs og hurðar við ráðagerðir stjórnvalda í þessu máli. Þetta meinta eiðrof stuðlaði að því að Sveinn fór aldrei í opinbera heimsókn til Danmerkur á forsetatíð sinni. [[Mynd:Icelandic-President-Björnssons-coffin-passed-through-the-snowy-streets-of-Reykjavik-391755310591.jpg|thumb|right|Líkkista Sveins Björnssonar borin um götur Reykjavíkur eftir andlát hans árið 1952. með hróarsholti]] Fleiri deilumál spilltu sambandi Sveins við Dani á forsetatíð hans. Sonur binna , [[Björn Sv. Björnsson]], hafði gengið til liðs við [[SS-sveitirnar|SS-sveitir]] nasista í stríðinu og hafði unnið fyrir þá bæði innan og utan Danmerkur. Í stríðslok hafði Björn verið handtekinn, en íslensk stjórnvöld höfðu (líklega að áeggjan Sveins og Georgíu forsetafrúr) beitt áhrifum sínum til að fá hann leystan úr haldi og framseldan til Íslands. Það að fyrrum nasisti gengi laus í innsta hring forsetans olli enn meiri kala milli Sveins og Danmerkur, og eitt sinn er sendiherra Dana sá Björn álengdar er hann sótti veislu á [[Bessastaðir|Bessastöðum]] bauð honum svo við að hann gekk á dyr.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=74}}</ref> Sagt er að sonur og arftaki Kristjáns, [[Friðrik 9. Danakonungur]], hafi eitt sinn látið þau orð falla að allir Íslendingar væru velkomnir í konungsgarð, „nema Sveinn Björnsson“.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=75}}</ref> Sjálfur bannaði Sveinn syni sínum að tjá sig um reynslu sína í stríðinu eða að svara spurningum blaðamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=246}}</ref> hróar Hrakandi heilsa Sveins kom í veg fyrir að hann sækti jarðarför Kristjáns árið 1947 og sækti heim hin Norðurlöndin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=194}}</ref><ref>{{Tímarit.is|4864237|Sveinn Björnsson forseti látinn|blað=[[Ægir (tímarit)|Ægir]]|útgáfudagsetning=21. nóvember 1952|blaðsíða=1-2}}</ref><ref>{{Tímarit.is|2760048 |Forseti Íslands látinn|blað=[[Þjóðviljinn]]|útgáfudagsetning=26. janúar 1952|blaðsíða=1; 7}}</ref> Hann er til þessa dags eini forseti Íslands sem hefur látist í embætti. ==Tenglar== * [https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=566 Æviágrip Sveins Björnssonar á vef Alþingis]. ==Heimildir== * {{Cite book|title=Fyrstu forsetarnir|author=[[Guðni Th. Jóhannesson]]|publisher=Sögufélag|year=2016|ISBN=9789935466129|place=Reykjavík}} * {{Cite book|title=Þjóðhöfðingjar Íslands: Frá upphafi til okkar daga|author=[[Vera Illugadóttir]]|publisher=Sögur útgáfa|year=2018|place=Reykjavík|ISBN=9789935498106}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir= [[Kristján 10.]]<br>(sem [[Konungur Íslands]])| titill=[[Forsetar Íslands|Forseti Íslands]] | frá=[[1944]] | til=[[1952]]| | eftir=[[Ásgeir Ásgeirsson]]}} {{Töfluendir}} {{Forsetar Íslands}} [[Flokkur:Forsetar Íslands]] {{fd|1881|1952}} [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskir sendiherrar]] [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1911-1920]] [[Flokkur:Ríkisstjórar]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Þingmenn Sjálfstæðisflokksins eldri]] s75yrtktn9jjq74m0lrbemtvsm7zqc1 1960128 1960127 2026-04-16T08:54:49Z NDG 108276 Reverted edits by [[Special:Contributions/~2026-23328-16|~2026-23328-16]] ([[User talk:~2026-23328-16|talk]]) to last revision by TKSnaevarr: test edit, please use the [[Wikipedia:Sandkassinn|sandbox]] 1935152 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Sveinn Björnsson | búseta = | mynd = Mynd:Sveinn_Björnsson.jpg | myndatexti = | titill= [[Forseti Íslands]] | stjórnartíð_start = [[17. júní]] [[1944]] | stjórnartíð_end = [[25. janúar]] [[1952]] | forsætisráðherra = [[Björn Þórðarson]]<br>[[Ólafur Thors]]<br>[[Stefán Jóhann Stefánsson]]<br>[[Steingrímur Steinþórsson]] | eftirmaður = [[Ásgeir Ásgeirsson]] | titill2= [[Ríkisstjóri Íslands]] | stjórnartíð_start2 = [[17. júní]] [[1941]] | stjórnartíð_end2 = [[17. júní]] [[1944]] | einvaldur2 = [[Kristján 10.]] | forsætisráðherra2 = [[Hermann Jónasson]]<br>[[Ólafur Thors]]<br>[[Björn Þórðarson]] |AÞ_CV = 566 |AÞ_frá1 = 1914 |AÞ_til1 = 1915 |AÞ_kjördæmi1= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavík]] |AÞ_flokkur1 = Sjálfstæðisflokkurinn eldri |AÞ_frá2 = 1919 |AÞ_til2 = 1920 |AÞ_kjördæmi2= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavík]] |AÞ_flokkur2= Utanflokkabandalagið | fæðingarnafn = Sveinn Björnsson | fæddur = [[27. febrúar]] [[1881]] | fæðingarstaður = [[Kaupmannahöfn]], [[Danmörk]]u | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1952|1|25|1881|2|27}} | dánarstaður = [[Landakotsspítali|Landakotsspítala]], [[Reykjavík]], [[Ísland]]i | orsök_dauða = Hjartabilun | stjórnmálaflokkur = | þekktur_fyrir = Að vera fyrsti forseti lýðveldisins Íslands | starf = Ríkiserindreki, lögfræðingur, sendiherra, stjórnmálamaður | laun = | trú = | háskóli = [[Kaupmannahafnarháskóli]] | maki = [[Georgía Björnsson]] | börn = Sex, þar á meðal [[Björn Sv. Björnsson]] | foreldrar = [[Björn Jónsson]], Elísabet Sveinsdóttir | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = |undirskrift = }} '''Sveinn Björnsson''' ([[27. febrúar]] [[1881]] í [[Kaupmannahöfn]] í [[Danmörk]]u – [[25. janúar]] [[1952]]) var fyrsti [[forseti Íslands]] og var hann í embætti frá [[1944]] til dauðadags hans árið [[1952]]. Áður var Sveinn [[ríkisstjóri Íslands]] frá [[1941]] til [[1944]]. Sem fyrsti forseti landsins gerði Sveinn talsvert til þess að móta embættið.<ref name=vísindavefurinn/> == Æviágrip == Foreldrar Sveins voru [[Björn Jónsson]] (sem síðar varð [[ráðherra Íslands]]) og Elísabet Sveinsdóttir. Sveinn var fæddur þann 27. febrúar 1881 í Kaupmannahöfn. Sveinn lauk stúdentsprófi árið 1900, hann lauk prófi í [[lögfræði]] frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] árið 1907<ref name=vísindavefurinn>{{Vísindavefurinn|5575|Hvernig maður var Sveinn Björnsson forseti og hvað afrekaði hann?|höfundur=[[Guðni Th. Jóhannesson]]|dags=19. janúar 2006|skoðað=11. apríl 2024}}</ref> og gerðist málaflutningsmaður í [[Reykjavík]]. Hann var kjörinn [[þingmaður]] [[Reykjavík|Reykvíkinga]] [[1914]]. Hann sat á Alþingi frá 1914 til 1915 fyrir [[Sjálfstæðisflokkurinn eldri|Sjálfstæðisflokkinn eldri]] og frá 1919 til 1920 utan flokka.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=566 |titill=Sveinn Björnsson|útgefandi=[[Alþingi]]|mánuðurskoðað=21. nóvember|árskoðað=2018}}</ref> Frá 1912 til 1920 sat Sveinn jafnframt í [[Borgarstjórn Reykjavíkur|bæjarstjórn Reykjavíkur]] og var forseti bæjarstjórnarinnar síðustu tvö árin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=242}}</ref> Sveinn tók árið 1914 þátt í stofnun [[Eimskipafélag Íslands|Eimskipafélagsins]] og var forstjóri þess næstu sex árin. Hann tók einnig þátt í því að stofna [[Brunabótafélag Íslands]], [[Sjóvá]] og [[Rauði kross Íslands|Rauða kross Íslands]].<ref name=vísindavefurinn/> Árið 1920 var Sveinn skipaður fyrsti [[sendiherra]] Íslands, með aðsetur í Kaupmannahöfn. Sem sendiherra var Sveinn nokkurs konar óformlegur viðskipta- og utanríkisráðherra landsins<ref name=vísindavefurinn/> og vann bæði sem viðskiptafulltrúi og samningamaður fyrir Íslands hönd í utanríkisviðskiptum. Sveinn var sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn nær óslitið til ársins 1941. Kona hans var dönsk og hét [[Georgía Björnsson]] (fædd Georgia Hoff-Hansen). Þau áttu sex börn.<ref>{{Tímarit.is|1283673|Sveinn Björnsson fyrsti innlendur þjóðhöfðingi Íslendinga|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=26. janúar 1952|blaðsíða=7}}</ref> Elsti sonur hans, [[Björn Sv. Björnsson]], var mjög umdeildur eftir [[seinni heimsstyrjöldin]]a vegna tengsla sinna við þýska [[Nasistaflokkurinn|Nasistaflokkinn]]. ===Ríkisstjóri Íslands (1941–1944)=== [[Mynd:Standard of the Regent of Iceland (1941–1944).svg|thumb|left|Embættisfáni Sveins sem ríkisstjóra Íslands.]] Árið 1940 sneri Sveinn heim til Íslands eftir að [[Þriðja ríkið|Þjóðverjar]] hertóku Danmörku og brenndi öll skjöl íslenska sendiráðsins í Kaupmannahöfn áður en hann fór.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=244}}</ref> Þegar heim var komið gerðist Sveinn í fyrstu ráðgjafi stjórnvalda í utanríkis- og öryggismálum. Árið 1941 ákvað Alþingi að skipa [[Ríkisstjóri|ríkisstjóra]] til að fara með vald [[Konungur Íslands|konungs Íslands]] þar sem talið var að [[Kristján 10.]] væri ófær um að gegna skyldum sínum sem þjóðhöfðingi landsins á meðan Danmörk væri hertekin af Þjóðverjum og Ísland af [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamönnum]]. Sveinn varð fyrir valinu og var hann kjörinn ríkisstjóri til eins árs þann 17. júní árið 1941. Sem ríkisstjóri varð Sveinn umdeildur meðal sumra ráðamanna á Íslandi, sem þótti hann skipta sér um of af stjórn landsins. Sveinn skipaði eigin [[utanþingsstjórn]] til þess að leysa úr stjórnarkreppu árið 1942 og sat hún í tvö ár. Þetta er í eina skiptið sem þjóðhöfðingi Íslands hefur skipað utanþingsstjórn og lengi hefur síðan verið deilt um það hvort forseti landsins hafi í reynd völd til þess að grípa til þessa ráðs samkvæmt strangri túlkun á stjórnarskránni. Sveinn hvatti auk þess til þess að Íslendingar stigju hægt niður í sjálfstæðismálum og biðu þess helst að Danmörk yrði frelsuð áður en sambandi yrði slitið.<ref name=vísindavefurinn/> ===Forseti Íslands (1944–1952)=== Eftir að ákveðið var að stofna lýðveldi á Íslandi kaus Alþingi Svein fyrsta forseta Íslands að [[Lögberg]]i á [[Þingvellir|Þingvöllum]] [[17. júní]] [[1944]] til eins árs, með 30 atkvæðum af 50 greiddum atkvæðum. Tveir af 52 þingmönnum voru fjarverandi. Það að Sveinn hlaut ekki öll greidd atkvæði var til marks um hve sumir stjórnmálamenn landsins voru honum gramir fyrir framkomu hans í ríkisstjóraembættinu. Ætlunin var að Sveinn sæti aðeins í eitt ár sem forseti en að síðan skyldi boðað til almennra kosninga, en þar sem Sveinn fékk aldrei mótframboð í embættið var hann sjálfkjörinn án atkvæðagreiðslu frá [[1945]] og aftur frá [[1949]] til dauðadags. Forsetatíð Sveins var stormasamt tímabil í íslenskum stjórnmálum, ekki síst vegna deilna um aðild Íslands að [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]]. Ólíkt flestum eftirmönnum sínum hikaði Sveinn sjaldan við að skipta sér með beinum og óbeinum hætti af stjórnmálunum og lét óspart í ljós skoðanir sínar. Við setningu Alþingis þann 14. nóvember árið 1945 hótaði Sveinn að skipa utanþingsstjórn á ný ef þingmönnum tækist ekki að mynda stjórn innan mánaðar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=246}}</ref> Árið 1950 synjaði Sveinn beiðni [[Ólafur Thors|Ólafs Thors]] forsætisráðherra um [[þingrof]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=144}}</ref> Í seinni tíð hefur verið deilt um hvort þessi ákvörðun Sveins setji fordæmi fyrir því að forseti landsins megi neita að rjúfa þing þótt forsætisráðherrann óski þess. Sveinn fór í nokkrar utanlandsferðir á forsetatíð sinni. Hann fór aðeins í eina opinbera heimsókn, til [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] [[Forseti Bandaríkjanna|Bandaríkjaforseta]] stuttu eftir lýðveldisstofnunina. Sveinn fékk góðar viðtökur og ítrekaði kröfu Íslendinga um að hernámslið Bandaríkjamanna hyrfi frá Íslandi eftir stríðið.<ref>{{Vefheimild|url=http://lemurinn.is/2014/04/19/forseti-nyja-lydveldisins-islands-hittir-franklin-d-roosevelt/|titill=Forseti nýja lýðveldisins Íslands hittir Franklin D. Roosevelt|útgefandi=''[[Lemúrinn]]''|ár=2014|mánuður=19. apríl|mánuðurskoðað=21. nóvember|árskoðað=2018}}</ref> Samband Sveins við Kristján 10. Danakonung var ætíð stirt eftir stofnun lýðveldisins. Kristján hélt því fram að Sveinn hefði lofað því að Ísland myndi ekki slíta sambandi við Danmörku á meðan á hernáminu stæði en þetta þvertók Sveinn fyrir að hafa gert.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=73}}</ref> Þó taldist Sveinn vissulega til lögskilnaðarsinna og hefði heldur kosið að lýðveldisstofnun væri frestað til stríðsloka. Sveinn taldi það hins vegar ekki valdsvið sitt sem ríkisstjóra að setja fót milli stafs og hurðar við ráðagerðir stjórnvalda í þessu máli. Þetta meinta eiðrof stuðlaði að því að Sveinn fór aldrei í opinbera heimsókn til Danmerkur á forsetatíð sinni. [[Mynd:Icelandic-President-Björnssons-coffin-passed-through-the-snowy-streets-of-Reykjavik-391755310591.jpg|thumb|right|Líkkista Sveins Björnssonar borin um götur Reykjavíkur eftir andlát hans árið 1952.]] Fleiri deilumál spilltu sambandi Sveins við Dani á forsetatíð hans. Sonur Sveins, [[Björn Sv. Björnsson]], hafði gengið til liðs við [[SS-sveitirnar|SS-sveitir]] nasista í stríðinu og hafði unnið fyrir þá bæði innan og utan Danmerkur. Í stríðslok hafði Björn verið handtekinn, en íslensk stjórnvöld höfðu (líklega að áeggjan Sveins og Georgíu forsetafrúr) beitt áhrifum sínum til að fá hann leystan úr haldi og framseldan til Íslands. Það að fyrrum nasisti gengi laus í innsta hring forsetans olli enn meiri kala milli Sveins og Danmerkur, og eitt sinn er sendiherra Dana sá Björn álengdar er hann sótti veislu á [[Bessastaðir|Bessastöðum]] bauð honum svo við að hann gekk á dyr.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=74}}</ref> Sagt er að sonur og arftaki Kristjáns, [[Friðrik 9. Danakonungur]], hafi eitt sinn látið þau orð falla að allir Íslendingar væru velkomnir í konungsgarð, „nema Sveinn Björnsson“.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=75}}</ref> Sjálfur bannaði Sveinn syni sínum að tjá sig um reynslu sína í stríðinu eða að svara spurningum blaðamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=246}}</ref> Hrakandi heilsa Sveins kom í veg fyrir að hann sækti jarðarför Kristjáns árið 1947 og sækti heim hin Norðurlöndin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=194}}</ref><ref>{{Tímarit.is|4864237|Sveinn Björnsson forseti látinn|blað=[[Ægir (tímarit)|Ægir]]|útgáfudagsetning=21. nóvember 1952|blaðsíða=1-2}}</ref><ref>{{Tímarit.is|2760048 |Forseti Íslands látinn|blað=[[Þjóðviljinn]]|útgáfudagsetning=26. janúar 1952|blaðsíða=1; 7}}</ref> Hann er til þessa dags eini forseti Íslands sem hefur látist í embætti. ==Tenglar== * [https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=566 Æviágrip Sveins Björnssonar á vef Alþingis]. ==Heimildir== * {{Cite book|title=Fyrstu forsetarnir|author=[[Guðni Th. Jóhannesson]]|publisher=Sögufélag|year=2016|ISBN=9789935466129|place=Reykjavík}} * {{Cite book|title=Þjóðhöfðingjar Íslands: Frá upphafi til okkar daga|author=[[Vera Illugadóttir]]|publisher=Sögur útgáfa|year=2018|place=Reykjavík|ISBN=9789935498106}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir= [[Kristján 10.]]<br>(sem [[Konungur Íslands]])| titill=[[Forsetar Íslands|Forseti Íslands]] | frá=[[1944]] | til=[[1952]]| | eftir=[[Ásgeir Ásgeirsson]]}} {{Töfluendir}} {{Forsetar Íslands}} [[Flokkur:Forsetar Íslands]] {{fd|1881|1952}} [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskir sendiherrar]] [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1911-1920]] [[Flokkur:Ríkisstjórar]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Þingmenn Sjálfstæðisflokksins eldri]] 7oqzyu2ctz0zt34zx5x5a9iumxm3i59 1960130 1960128 2026-04-16T08:56:55Z ~2026-23328-16 115600 1960130 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Sveinn Björnsson= binni | búseta = | mynd = Mynd:Sveinn_Björnsson.jpg | myndatexti = | titill = [[Forseti Íslands]] | stjórnartíð_start = [[17. júní]] [[1944]] | stjórnartíð_end = [[25. janúar]] [[1952]] | forsætisráðherra = [[Björn Þórðarson]]<br>[[Ólafur Thors]]<br>[[Stefán Jóhann Stefánsson]]<br>[[Steingrímur Steinþórsson]] | eftirmaður = [[Ásgeir Ásgeirsson]] | titill2 = [[Ríkisstjóri Íslands]] | stjórnartíð_start2 = [[17. júní]] [[1941]] | stjórnartíð_end2 = [[17. júní]] [[1944]] | einvaldur2 = [[Kristján 10.]] | forsætisráðherra2 = [[Hermann Jónasson]]<br>[[Ólafur Thors]]<br>[[Björn Þórðarson]] | AÞ_CV = 566 | AÞ_frá1 = 1914 | AÞ_til1 = 1915 | AÞ_kjördæmi1 = [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavík]] | AÞ_flokkur1 = Sjálfstæðisflokkurinn eldri | AÞ_frá2 = 1919 | AÞ_til2 = 1920 | AÞ_kjördæmi2 = [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavík]] | AÞ_flokkur2 = Utanflokkabandalagið | fæðingarnafn = Sveinn Björnsson | fæddur = [[27. febrúar]] [[1881]] | fæðingarstaður = [[Kaupmannahöfn]], [[Danmörk]]u | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1952|1|25|1881|2|27}} | dánarstaður = [[Landakotsspítali|Landakotsspítala]], [[Reykjavík]], [[Ísland]]i | orsök_dauða = Hjartabilun | stjórnmálaflokkur = | þekktur_fyrir = Að vera fyrsti forseti lýðveldisins Íslands | starf = Ríkiserindreki, lögfræðingur, sendiherra, stjórnmálamaður | laun = | trú = | háskóli = [[Kaupmannahafnarháskóli]] | maki = [[Georgía Björnsson]] | börn = Sex, þar á meðal [[Björn Sv. Björnsson]] | foreldrar = [[Björn Jónsson]], Elísabet Sveinsdóttir | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = | undirskrift = }} '''Sveinn Björnsson''' ([[27. febrúar]] [[1881]] í [[Kaupmannahöfn]] í [[Danmörk]]u – [[25. janúar]] [[1952]]) var fyrsti [[forseti Íslands]] og var hann í embætti frá [[1944]] til dauðadags hans árið [[1952]]. Áður var Sveinn [[ríkisstjóri Íslands]] frá [[1941]] til [[1944]]. Sem fyrsti forseti landsins gerði Sveinn talsvert til þess að móta embættið.<ref name=vísindavefurinn/> == Æviágrip == Foreldrar Sveins voru [[Björn Jónsson]] (sem síðar varð [[ráðherra Íslands]]) og Elísabet Sveinsdóttir. Sveinn var fæddur þann 27. febrúar 1881 í Kaupmannahöfn. Sveinn lauk stúdentsprófi árið 1900, hann lauk prófi í [[lögfræði]] frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] árið 1907<ref name=vísindavefurinn>{{Vísindavefurinn|5575|Hvernig maður var Sveinn Björnsson forseti og hvað afrekaði hann?|höfundur=[[Guðni Th. Jóhannesson]]|dags=19. janúar 2006|skoðað=11. apríl 2024}}</ref> og gerðist málaflutningsmaður í [[Reykjavík]]. Hann var kjörinn [[þingmaður]] [[Reykjavík|Reykvíkinga]] [[1914]]. Hann sat á Alþingi frá 1914 til 1915 fyrir [[Sjálfstæðisflokkurinn eldri|Sjálfstæðisflokkinn eldri]] og frá 1919 til 1920 utan flokka.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=566 |titill=Sveinn Björnsson|útgefandi=[[Alþingi]]|mánuðurskoðað=21. nóvember|árskoðað=2018}}</ref> Frá 1912 til 1920 sat Sveinn jafnframt í [[Borgarstjórn Reykjavíkur|bæjarstjórn Reykjavíkur]] og var forseti bæjarstjórnarinnar síðustu tvö árin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=242}}</ref> Sveinn tók árið 1914 þátt í stofnun [[Eimskipafélag Íslands|Eimskipafélagsins]] og var forstjóri þess næstu sex árin. Hann tók einnig þátt í því að stofna [[Brunabótafélag Íslands]], [[Sjóvá]] og [[Rauði kross Íslands|Rauða kross Íslands]].<ref name=vísindavefurinn/> Árið 1920 var Sveinn skipaður fyrsti [[sendiherra]] Íslands, með aðsetur í Kaupmannahöfn. Sem sendiherra var Sveinn nokkurs konar óformlegur viðskipta- og utanríkisráðherra landsins<ref name=vísindavefurinn/> og vann bæði sem viðskiptafulltrúi og samningamaður fyrir Íslands hönd í utanríkisviðskiptum. Sveinn var sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn nær óslitið til ársins 1941. Kona hans var dönsk og hét [[Georgía Björnsson]] (fædd Georgia Hoff-Hansen). Þau áttu sex börn.<ref>{{Tímarit.is|1283673|Sveinn Björnsson fyrsti innlendur þjóðhöfðingi Íslendinga|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=26. janúar 1952|blaðsíða=7}}</ref> Elsti sonur hans, [[Björn Sv. Björnsson]], var mjög umdeildur eftir [[seinni heimsstyrjöldin]]a vegna tengsla sinna við þýska [[Nasistaflokkurinn|Nasistaflokkinn]]. ===Ríkisstjóri Íslands (1941–1944)=== [[Mynd:Standard of the Regent of Iceland (1941–1944).svg|thumb|left|Embættisfáni Sveins sem ríkisstjóra Íslands.]] Árið 1940 sneri Sveinn heim til Íslands eftir að [[Þriðja ríkið|Þjóðverjar]] hertóku Danmörku og brenndi öll skjöl íslenska sendiráðsins í Kaupmannahöfn áður en hann fór.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=244}}</ref> Þegar heim var komið gerðist Sveinn í fyrstu ráðgjafi stjórnvalda í utanríkis- og öryggismálum. Árið 1941 ákvað Alþingi að skipa [[Ríkisstjóri|ríkisstjóra]] til að fara með vald [[Konungur Íslands|konungs Íslands]] þar sem talið var að [[Kristján 10.]] væri ófær um að gegna skyldum sínum sem þjóðhöfðingi landsins á meðan Danmörk væri hertekin af Þjóðverjum og Ísland af [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamönnum]]. Sveinn varð fyrir valinu og var hann kjörinn ríkisstjóri til eins árs þann 17. júní árið 1941. Sem ríkisstjóri varð Sveinn umdeildur meðal sumra ráðamanna á Íslandi, sem þótti hann skipta sér um of af stjórn landsins. Sveinn skipaði eigin [[utanþingsstjórn]] til þess að leysa úr stjórnarkreppu árið 1942 og sat hún í tvö ár. Þetta er í eina skiptið sem þjóðhöfðingi Íslands hefur skipað utanþingsstjórn og lengi hefur síðan verið deilt um það hvort forseti landsins hafi í reynd völd til þess að grípa til þessa ráðs samkvæmt strangri túlkun á stjórnarskránni. Sveinn hvatti auk þess til þess að Íslendingar stigju hægt niður í sjálfstæðismálum og biðu þess helst að Danmörk yrði frelsuð áður en sambandi yrði slitið.<ref name=vísindavefurinn/> ===Forseti Íslands (1944–1952)=== Eftir að ákveðið var að stofna lýðveldi á Íslandi kaus Alþingi Svein fyrsta forseta Íslands að [[Lögberg]]i á [[Þingvellir|Þingvöllum]] [[17. júní]] [[1944]] til eins árs, með 30 atkvæðum af 50 greiddum atkvæðum. Tveir af 52 þingmönnum voru fjarverandi. Það að Sveinn hlaut ekki öll greidd atkvæði var til marks um hve sumir stjórnmálamenn landsins voru honum gramir fyrir framkomu hans í ríkisstjóraembættinu. Ætlunin var að Sveinn sæti aðeins í eitt ár sem forseti en að síðan skyldi boðað til almennra kosninga, en þar sem Sveinn fékk aldrei mótframboð í embættið var hann sjálfkjörinn án atkvæðagreiðslu frá [[1945]] og aftur frá [[1949]] til dauðadags. Forsetatíð Sveins var stormasamt tímabil í íslenskum stjórnmálum, ekki síst vegna deilna um aðild Íslands að [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]]. Ólíkt flestum eftirmönnum sínum hikaði Sveinn sjaldan við að skipta sér með beinum og óbeinum hætti af stjórnmálunum og lét óspart í ljós skoðanir sínar. Við setningu Alþingis þann 14. nóvember árið 1945 hótaði Sveinn að skipa utanþingsstjórn á ný ef þingmönnum tækist ekki að mynda stjórn innan mánaðar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=246}}</ref> Árið 1950 synjaði Sveinn beiðni [[Ólafur Thors|Ólafs Thors]] forsætisráðherra um [[þingrof]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=144}}</ref> Í seinni tíð hefur verið deilt um hvort þessi ákvörðun Sveins setji fordæmi fyrir því að forseti landsins megi neita að rjúfa þing þótt forsætisráðherrann óski þess. Sveinn fór í nokkrar utanlandsferðir á forsetatíð sinni. Hann fór aðeins í eina opinbera heimsókn, til [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] [[Forseti Bandaríkjanna|Bandaríkjaforseta]] stuttu eftir lýðveldisstofnunina. Sveinn fékk góðar viðtökur og ítrekaði kröfu Íslendinga um að hernámslið Bandaríkjamanna hyrfi frá Íslandi eftir stríðið.<ref>{{Vefheimild|url=http://lemurinn.is/2014/04/19/forseti-nyja-lydveldisins-islands-hittir-franklin-d-roosevelt/|titill=Forseti nýja lýðveldisins Íslands hittir Franklin D. Roosevelt|útgefandi=''[[Lemúrinn]]''|ár=2014|mánuður=19. apríl|mánuðurskoðað=21. nóvember|árskoðað=2018}}</ref> Samband Sveins við Kristján 10. Danakonung var ætíð stirt eftir stofnun lýðveldisins. Kristján hélt því fram að Sveinn hefði lofað því að Ísland myndi ekki slíta sambandi við Danmörku á meðan á hernáminu stæði en þetta þvertók Sveinn fyrir að hafa gert.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=73}}</ref> Þó taldist Sveinn vissulega til lögskilnaðarsinna og hefði heldur kosið að lýðveldisstofnun væri frestað til stríðsloka. Sveinn taldi það hins vegar ekki valdsvið sitt sem ríkisstjóra að setja fót milli stafs og hurðar við ráðagerðir stjórnvalda í þessu máli. Þetta meinta eiðrof stuðlaði að því að Sveinn fór aldrei í opinbera heimsókn til Danmerkur á forsetatíð sinni. [[Mynd:Icelandic-President-Björnssons-coffin-passed-through-the-snowy-streets-of-Reykjavik-391755310591.jpg|thumb|right|Líkkista Sveins Björnssonar borin um götur Reykjavíkur eftir andlát hans árið 1952.]] Fleiri deilumál spilltu sambandi Sveins við Dani á forsetatíð hans. Sonur Sveins, [[Björn Sv. Björnsson]], hafði gengið til liðs við [[SS-sveitirnar|SS-sveitir]] nasista í stríðinu og hafði unnið fyrir þá bæði innan og utan Danmerkur. Í stríðslok hafði Björn verið handtekinn, en íslensk stjórnvöld höfðu (líklega að áeggjan Sveins og Georgíu forsetafrúr) beitt áhrifum sínum til að fá hann leystan úr haldi og framseldan til Íslands. Það að fyrrum nasisti gengi laus í innsta hring forsetans olli enn meiri kala milli Sveins og Danmerkur, og eitt sinn er sendiherra Dana sá Björn álengdar er hann sótti veislu á [[Bessastaðir|Bessastöðum]] bauð honum svo við að hann gekk á dyr.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=74}}</ref> Sagt er að sonur og arftaki Kristjáns, [[Friðrik 9. Danakonungur]], hafi eitt sinn látið þau orð falla að allir Íslendingar væru velkomnir í konungsgarð, „nema Sveinn Björnsson“.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=75}}</ref> Sjálfur bannaði Sveinn syni sínum að tjá sig um reynslu sína í stríðinu eða að svara spurningum blaðamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=246}}</ref> Hrakandi heilsa Sveins kom í veg fyrir að hann sækti jarðarför Kristjáns árið 1947 og sækti heim hin Norðurlöndin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=194}}</ref><ref>{{Tímarit.is|4864237|Sveinn Björnsson forseti látinn|blað=[[Ægir (tímarit)|Ægir]]|útgáfudagsetning=21. nóvember 1952|blaðsíða=1-2}}</ref><ref>{{Tímarit.is|2760048 |Forseti Íslands látinn|blað=[[Þjóðviljinn]]|útgáfudagsetning=26. janúar 1952|blaðsíða=1; 7}}</ref> Hann er til þessa dags eini forseti Íslands sem hefur látist í embætti. ==Tenglar== * [https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=566 Æviágrip Sveins Björnssonar á vef Alþingis]. ==Heimildir== * {{Cite book|title=Fyrstu forsetarnir|author=[[Guðni Th. Jóhannesson]]|publisher=Sögufélag|year=2016|ISBN=9789935466129|place=Reykjavík}} * {{Cite book|title=Þjóðhöfðingjar Íslands: Frá upphafi til okkar daga|author=[[Vera Illugadóttir]]|publisher=Sögur útgáfa|year=2018|place=Reykjavík|ISBN=9789935498106}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir= [[Kristján 10.]]<br>(sem [[Konungur Íslands]])| titill=[[Forsetar Íslands|Forseti Íslands]] | frá=[[1944]] | til=[[1952]]| | eftir=[[Ásgeir Ásgeirsson]]}} {{Töfluendir}} {{Forsetar Íslands}} [[Flokkur:Forsetar Íslands]] {{fd|1881|1952}} [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskir sendiherrar]] [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1911-1920]] [[Flokkur:Ríkisstjórar]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Þingmenn Sjálfstæðisflokksins eldri]] q0z8f4thiy1eg1mnax6hsuv6tpbvd3c 1960131 1960130 2026-04-16T08:57:25Z Icodense 50103 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-23328-16|~2026-23328-16]] ([[User talk:~2026-23328-16|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:NDG|NDG]] 1935152 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Sveinn Björnsson | búseta = | mynd = Mynd:Sveinn_Björnsson.jpg | myndatexti = | titill= [[Forseti Íslands]] | stjórnartíð_start = [[17. júní]] [[1944]] | stjórnartíð_end = [[25. janúar]] [[1952]] | forsætisráðherra = [[Björn Þórðarson]]<br>[[Ólafur Thors]]<br>[[Stefán Jóhann Stefánsson]]<br>[[Steingrímur Steinþórsson]] | eftirmaður = [[Ásgeir Ásgeirsson]] | titill2= [[Ríkisstjóri Íslands]] | stjórnartíð_start2 = [[17. júní]] [[1941]] | stjórnartíð_end2 = [[17. júní]] [[1944]] | einvaldur2 = [[Kristján 10.]] | forsætisráðherra2 = [[Hermann Jónasson]]<br>[[Ólafur Thors]]<br>[[Björn Þórðarson]] |AÞ_CV = 566 |AÞ_frá1 = 1914 |AÞ_til1 = 1915 |AÞ_kjördæmi1= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavík]] |AÞ_flokkur1 = Sjálfstæðisflokkurinn eldri |AÞ_frá2 = 1919 |AÞ_til2 = 1920 |AÞ_kjördæmi2= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavík]] |AÞ_flokkur2= Utanflokkabandalagið | fæðingarnafn = Sveinn Björnsson | fæddur = [[27. febrúar]] [[1881]] | fæðingarstaður = [[Kaupmannahöfn]], [[Danmörk]]u | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1952|1|25|1881|2|27}} | dánarstaður = [[Landakotsspítali|Landakotsspítala]], [[Reykjavík]], [[Ísland]]i | orsök_dauða = Hjartabilun | stjórnmálaflokkur = | þekktur_fyrir = Að vera fyrsti forseti lýðveldisins Íslands | starf = Ríkiserindreki, lögfræðingur, sendiherra, stjórnmálamaður | laun = | trú = | háskóli = [[Kaupmannahafnarháskóli]] | maki = [[Georgía Björnsson]] | börn = Sex, þar á meðal [[Björn Sv. Björnsson]] | foreldrar = [[Björn Jónsson]], Elísabet Sveinsdóttir | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = |undirskrift = }} '''Sveinn Björnsson''' ([[27. febrúar]] [[1881]] í [[Kaupmannahöfn]] í [[Danmörk]]u – [[25. janúar]] [[1952]]) var fyrsti [[forseti Íslands]] og var hann í embætti frá [[1944]] til dauðadags hans árið [[1952]]. Áður var Sveinn [[ríkisstjóri Íslands]] frá [[1941]] til [[1944]]. Sem fyrsti forseti landsins gerði Sveinn talsvert til þess að móta embættið.<ref name=vísindavefurinn/> == Æviágrip == Foreldrar Sveins voru [[Björn Jónsson]] (sem síðar varð [[ráðherra Íslands]]) og Elísabet Sveinsdóttir. Sveinn var fæddur þann 27. febrúar 1881 í Kaupmannahöfn. Sveinn lauk stúdentsprófi árið 1900, hann lauk prófi í [[lögfræði]] frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] árið 1907<ref name=vísindavefurinn>{{Vísindavefurinn|5575|Hvernig maður var Sveinn Björnsson forseti og hvað afrekaði hann?|höfundur=[[Guðni Th. Jóhannesson]]|dags=19. janúar 2006|skoðað=11. apríl 2024}}</ref> og gerðist málaflutningsmaður í [[Reykjavík]]. Hann var kjörinn [[þingmaður]] [[Reykjavík|Reykvíkinga]] [[1914]]. Hann sat á Alþingi frá 1914 til 1915 fyrir [[Sjálfstæðisflokkurinn eldri|Sjálfstæðisflokkinn eldri]] og frá 1919 til 1920 utan flokka.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=566 |titill=Sveinn Björnsson|útgefandi=[[Alþingi]]|mánuðurskoðað=21. nóvember|árskoðað=2018}}</ref> Frá 1912 til 1920 sat Sveinn jafnframt í [[Borgarstjórn Reykjavíkur|bæjarstjórn Reykjavíkur]] og var forseti bæjarstjórnarinnar síðustu tvö árin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=242}}</ref> Sveinn tók árið 1914 þátt í stofnun [[Eimskipafélag Íslands|Eimskipafélagsins]] og var forstjóri þess næstu sex árin. Hann tók einnig þátt í því að stofna [[Brunabótafélag Íslands]], [[Sjóvá]] og [[Rauði kross Íslands|Rauða kross Íslands]].<ref name=vísindavefurinn/> Árið 1920 var Sveinn skipaður fyrsti [[sendiherra]] Íslands, með aðsetur í Kaupmannahöfn. Sem sendiherra var Sveinn nokkurs konar óformlegur viðskipta- og utanríkisráðherra landsins<ref name=vísindavefurinn/> og vann bæði sem viðskiptafulltrúi og samningamaður fyrir Íslands hönd í utanríkisviðskiptum. Sveinn var sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn nær óslitið til ársins 1941. Kona hans var dönsk og hét [[Georgía Björnsson]] (fædd Georgia Hoff-Hansen). Þau áttu sex börn.<ref>{{Tímarit.is|1283673|Sveinn Björnsson fyrsti innlendur þjóðhöfðingi Íslendinga|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=26. janúar 1952|blaðsíða=7}}</ref> Elsti sonur hans, [[Björn Sv. Björnsson]], var mjög umdeildur eftir [[seinni heimsstyrjöldin]]a vegna tengsla sinna við þýska [[Nasistaflokkurinn|Nasistaflokkinn]]. ===Ríkisstjóri Íslands (1941–1944)=== [[Mynd:Standard of the Regent of Iceland (1941–1944).svg|thumb|left|Embættisfáni Sveins sem ríkisstjóra Íslands.]] Árið 1940 sneri Sveinn heim til Íslands eftir að [[Þriðja ríkið|Þjóðverjar]] hertóku Danmörku og brenndi öll skjöl íslenska sendiráðsins í Kaupmannahöfn áður en hann fór.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=244}}</ref> Þegar heim var komið gerðist Sveinn í fyrstu ráðgjafi stjórnvalda í utanríkis- og öryggismálum. Árið 1941 ákvað Alþingi að skipa [[Ríkisstjóri|ríkisstjóra]] til að fara með vald [[Konungur Íslands|konungs Íslands]] þar sem talið var að [[Kristján 10.]] væri ófær um að gegna skyldum sínum sem þjóðhöfðingi landsins á meðan Danmörk væri hertekin af Þjóðverjum og Ísland af [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamönnum]]. Sveinn varð fyrir valinu og var hann kjörinn ríkisstjóri til eins árs þann 17. júní árið 1941. Sem ríkisstjóri varð Sveinn umdeildur meðal sumra ráðamanna á Íslandi, sem þótti hann skipta sér um of af stjórn landsins. Sveinn skipaði eigin [[utanþingsstjórn]] til þess að leysa úr stjórnarkreppu árið 1942 og sat hún í tvö ár. Þetta er í eina skiptið sem þjóðhöfðingi Íslands hefur skipað utanþingsstjórn og lengi hefur síðan verið deilt um það hvort forseti landsins hafi í reynd völd til þess að grípa til þessa ráðs samkvæmt strangri túlkun á stjórnarskránni. Sveinn hvatti auk þess til þess að Íslendingar stigju hægt niður í sjálfstæðismálum og biðu þess helst að Danmörk yrði frelsuð áður en sambandi yrði slitið.<ref name=vísindavefurinn/> ===Forseti Íslands (1944–1952)=== Eftir að ákveðið var að stofna lýðveldi á Íslandi kaus Alþingi Svein fyrsta forseta Íslands að [[Lögberg]]i á [[Þingvellir|Þingvöllum]] [[17. júní]] [[1944]] til eins árs, með 30 atkvæðum af 50 greiddum atkvæðum. Tveir af 52 þingmönnum voru fjarverandi. Það að Sveinn hlaut ekki öll greidd atkvæði var til marks um hve sumir stjórnmálamenn landsins voru honum gramir fyrir framkomu hans í ríkisstjóraembættinu. Ætlunin var að Sveinn sæti aðeins í eitt ár sem forseti en að síðan skyldi boðað til almennra kosninga, en þar sem Sveinn fékk aldrei mótframboð í embættið var hann sjálfkjörinn án atkvæðagreiðslu frá [[1945]] og aftur frá [[1949]] til dauðadags. Forsetatíð Sveins var stormasamt tímabil í íslenskum stjórnmálum, ekki síst vegna deilna um aðild Íslands að [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]]. Ólíkt flestum eftirmönnum sínum hikaði Sveinn sjaldan við að skipta sér með beinum og óbeinum hætti af stjórnmálunum og lét óspart í ljós skoðanir sínar. Við setningu Alþingis þann 14. nóvember árið 1945 hótaði Sveinn að skipa utanþingsstjórn á ný ef þingmönnum tækist ekki að mynda stjórn innan mánaðar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=246}}</ref> Árið 1950 synjaði Sveinn beiðni [[Ólafur Thors|Ólafs Thors]] forsætisráðherra um [[þingrof]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=144}}</ref> Í seinni tíð hefur verið deilt um hvort þessi ákvörðun Sveins setji fordæmi fyrir því að forseti landsins megi neita að rjúfa þing þótt forsætisráðherrann óski þess. Sveinn fór í nokkrar utanlandsferðir á forsetatíð sinni. Hann fór aðeins í eina opinbera heimsókn, til [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] [[Forseti Bandaríkjanna|Bandaríkjaforseta]] stuttu eftir lýðveldisstofnunina. Sveinn fékk góðar viðtökur og ítrekaði kröfu Íslendinga um að hernámslið Bandaríkjamanna hyrfi frá Íslandi eftir stríðið.<ref>{{Vefheimild|url=http://lemurinn.is/2014/04/19/forseti-nyja-lydveldisins-islands-hittir-franklin-d-roosevelt/|titill=Forseti nýja lýðveldisins Íslands hittir Franklin D. Roosevelt|útgefandi=''[[Lemúrinn]]''|ár=2014|mánuður=19. apríl|mánuðurskoðað=21. nóvember|árskoðað=2018}}</ref> Samband Sveins við Kristján 10. Danakonung var ætíð stirt eftir stofnun lýðveldisins. Kristján hélt því fram að Sveinn hefði lofað því að Ísland myndi ekki slíta sambandi við Danmörku á meðan á hernáminu stæði en þetta þvertók Sveinn fyrir að hafa gert.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=73}}</ref> Þó taldist Sveinn vissulega til lögskilnaðarsinna og hefði heldur kosið að lýðveldisstofnun væri frestað til stríðsloka. Sveinn taldi það hins vegar ekki valdsvið sitt sem ríkisstjóra að setja fót milli stafs og hurðar við ráðagerðir stjórnvalda í þessu máli. Þetta meinta eiðrof stuðlaði að því að Sveinn fór aldrei í opinbera heimsókn til Danmerkur á forsetatíð sinni. [[Mynd:Icelandic-President-Björnssons-coffin-passed-through-the-snowy-streets-of-Reykjavik-391755310591.jpg|thumb|right|Líkkista Sveins Björnssonar borin um götur Reykjavíkur eftir andlát hans árið 1952.]] Fleiri deilumál spilltu sambandi Sveins við Dani á forsetatíð hans. Sonur Sveins, [[Björn Sv. Björnsson]], hafði gengið til liðs við [[SS-sveitirnar|SS-sveitir]] nasista í stríðinu og hafði unnið fyrir þá bæði innan og utan Danmerkur. Í stríðslok hafði Björn verið handtekinn, en íslensk stjórnvöld höfðu (líklega að áeggjan Sveins og Georgíu forsetafrúr) beitt áhrifum sínum til að fá hann leystan úr haldi og framseldan til Íslands. Það að fyrrum nasisti gengi laus í innsta hring forsetans olli enn meiri kala milli Sveins og Danmerkur, og eitt sinn er sendiherra Dana sá Björn álengdar er hann sótti veislu á [[Bessastaðir|Bessastöðum]] bauð honum svo við að hann gekk á dyr.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=74}}</ref> Sagt er að sonur og arftaki Kristjáns, [[Friðrik 9. Danakonungur]], hafi eitt sinn látið þau orð falla að allir Íslendingar væru velkomnir í konungsgarð, „nema Sveinn Björnsson“.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=75}}</ref> Sjálfur bannaði Sveinn syni sínum að tjá sig um reynslu sína í stríðinu eða að svara spurningum blaðamanna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Þjóðhöfðingjar Íslands|bls=246}}</ref> Hrakandi heilsa Sveins kom í veg fyrir að hann sækti jarðarför Kristjáns árið 1947 og sækti heim hin Norðurlöndin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|bls=194}}</ref><ref>{{Tímarit.is|4864237|Sveinn Björnsson forseti látinn|blað=[[Ægir (tímarit)|Ægir]]|útgáfudagsetning=21. nóvember 1952|blaðsíða=1-2}}</ref><ref>{{Tímarit.is|2760048 |Forseti Íslands látinn|blað=[[Þjóðviljinn]]|útgáfudagsetning=26. janúar 1952|blaðsíða=1; 7}}</ref> Hann er til þessa dags eini forseti Íslands sem hefur látist í embætti. ==Tenglar== * [https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=566 Æviágrip Sveins Björnssonar á vef Alþingis]. ==Heimildir== * {{Cite book|title=Fyrstu forsetarnir|author=[[Guðni Th. Jóhannesson]]|publisher=Sögufélag|year=2016|ISBN=9789935466129|place=Reykjavík}} * {{Cite book|title=Þjóðhöfðingjar Íslands: Frá upphafi til okkar daga|author=[[Vera Illugadóttir]]|publisher=Sögur útgáfa|year=2018|place=Reykjavík|ISBN=9789935498106}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir= [[Kristján 10.]]<br>(sem [[Konungur Íslands]])| titill=[[Forsetar Íslands|Forseti Íslands]] | frá=[[1944]] | til=[[1952]]| | eftir=[[Ásgeir Ásgeirsson]]}} {{Töfluendir}} {{Forsetar Íslands}} [[Flokkur:Forsetar Íslands]] {{fd|1881|1952}} [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskir sendiherrar]] [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1911-1920]] [[Flokkur:Ríkisstjórar]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Þingmenn Sjálfstæðisflokksins eldri]] 7oqzyu2ctz0zt34zx5x5a9iumxm3i59 0 1150 1960150 1952483 2026-04-16T11:21:53Z ~2026-23449-97 115603 baldur er með litið eyra 1960150 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Ear.jpg|hægri|thumb|Mannseyra]] '''Eyra''' heyrir til [[Skynfæri|skynfæra]]. Í daglegu máli vísar eyra til ytri hluta eyrans, útvöxturinn frá höfði, úteyra. En í fræðilegu tilliti er eyra meira, það er líka það sem við ekki sjáum, innra eyrað. Baldur er með lítinn == Mannseyra == === Uppbygging === [[Mynd:Anatomy of the Human Ear.svg|thumb]] Mannseyrað er skipt í þrjá hluta: * [[Úteyra|Úteyrað]] geymir eyrnablöðkunna og hlustina. Eyrnablaðkan virkar sem trekt sem leiðir [[Hljóð|hljóðbylgjur]] í hlustina sem flytur hljóðbylgjurnar til hljóðhimnunnar. Í hlustinni eru kirtlar sem framleiða eyrnamerg til þess að vernda eyrað frá aðskotahlutum og sýkingum. Úteyrað endar við [[Hljóðhimna|hljóðhimnuna]] sem titrar vegna hljóðbylgnanna sem skella á henni.<ref name=":02">{{Bókaheimild|titill=Lehrbuch und Atlas des menschlichen Körpers|útgefandi=Komet|ár=2002|bls=215-220|ISBN=3898362256|höfundur=Arne Schäffler|höfundur2=Sabine Schmidt}}</ref> * [[Miðeyra|Miðeyrað]], geymir þrjú lítil heyrnarbein í miðeyranu, [[Hamar (líffærafræði)|hamar]], [[Steðji (líffærafræði)|steðja]] og [[Ístað (líffærafræði)|ístað]], sem magna hljóðbylgjurnar. Miðeyrað er staðsett í lítilli beinholu í klettbeininu sem er nefnd hljóðhol. Frá miðeyra liggja göng, [[Kokhlust|kokhlustin]], niður og er hlutverk hennar að jafna [[Þrýstingur|þrýsting]] í innri hluta eyrans og losna við [[Vökvi|vökva]] sem hefur safnast þar fyrir.<ref name=":02" /> * [[Inneyrað]] samanstendur af bogagöngunum, eyrnaöndinni og kuðungnum. Kuðungurinn er skrúflínulaga og undin líkt og kuðungaskel. Kuðungurinn er fylltur með vökva sem fer á hreyfingu við hljóðbylgjum. Í bogagöngum er mikilvægur hlutur jafnvægisskynsins.<ref name=":02" /> === Heyrn === Hljóðbylgjur sem lenda á eyranu verða leiddar inn í hlustina af eyrnablöðkunni sem virkar eins og trekt. Hlustin leiðir hljóðbylgjunnar í átt að miðeyranu á hljóðhimnuna. Hljóðbylgjunnar hreyfa hljóðhimnuna sem ýtir á heyrnarbeinin hamar, steðji og ístað í miðeyranu að egglaga gluggann. [[Hreyfing]] heyrnarbeinanna gefa utanvessi andarstigans titring sem fer alla leið til vindingsgatsins. Þaðan fer utanvessinn í gegnum allan kuðunginn í átt að kringlótta glugganum þar sem aldan stöðvast. Við það hreyfir bylgjan hreyfir hár í göngum kuðungsins. Hljóð með mismunandi tíðni hreyfa hár öðruvísi á mismunandi stöðum. Því meiri lætin eru, því sterkari er hreyfingin á hárunum. Þess vegna getum við heyrt mismunandi tíðni og greint hávaða. Upplýsingar um hreyfingu háranna er send í gegnum jafnvægis- og heyrnartaugarnar til heilans.<ref name=":02" /> === Jafnvægisskyn === Jafnvægisskynið er nýtist við stefnumörkun og fyrir viðhald höfuðs- og líkamsstöðu í hvíld og hreyfingu. Eyrnaöndin og bogagöngin þrjú eru mikilvægir hlutir jafnvægisfæranna. Bogagöngin eru vökvafyllt göng sem eru þrjú (í allar áttir) í hverju eyra. Þau eru fyllt með vökva sem fer á hreyfingu þegar við hreyfum okkur. Skynfrumur sem eru við himnu boganna bregðast við hreyfinga vökvans og senda upplýsingar í gegnum jafnvægis- og taugin til heilans. Í posa og skjóðu eru aðsetur stöðuskyns. Posa og skjóða eru tvö holrúm undir bogagöngunum. Það eru skynfrumur og kristallar úr kalki í posa og skjóðu. Kristallarnir hreyfast þegar staða höfuðs breytist. Þegar það gerist vekja kristallarnir boð í skynfrumum sem þá senda taugaboð til heilans í gegnum jafnvægis- og heyrnartaugin. Eftir því les heilinn úr upplýsingum um hvort höfuðið hallar.<ref name=":02" /> [[Mynd:Curious_peer.JPG|hægri|thumb|Eyru margra dýra sitja hátt á höfðinu og nema þannig hljóð úr mikill fjarlægð. Þá er hægt að snúa þeim í átt að hljóðgjafa til að nema betur hvað er á seyði. Þessi hestur skynjar eitthvað fyrir framan sig og toppar því eyrun.]] or5wzjcs7l15v141nbp9qpi684ezgyc 1960151 1960150 2026-04-16T11:22:51Z ~2026-23449-97 115603 1960151 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Ear.jpg|hægri|thumb|Mannseyra]] '''Eyra''' heyrir til [[Skynfæri|skynfæra]]. Í daglegu máli vísar eyra til ytri hluta eyrans, útvöxturinn frá höfði, úteyra. En í fræðilegu tilliti er eyra meira, það er líka það sem við ekki sjáum, innra eyrað. == Mannseyra == === Uppbygging === [[Mynd:Anatomy of the Human Ear.svg|thumb]] Mannseyrað er skipt í þrjá hluta: * [[Úteyra|Úteyrað]] geymir eyrnablöðkunna og hlustina. Eyrnablaðkan virkar sem trekt sem leiðir [[Hljóð|hljóðbylgjur]] í hlustina sem flytur hljóðbylgjurnar til hljóðhimnunnar. Í hlustinni eru kirtlar sem framleiða eyrnamerg til þess að vernda eyrað frá aðskotahlutum og sýkingum. Úteyrað endar við [[Hljóðhimna|hljóðhimnuna]] sem titrar vegna hljóðbylgnanna sem skella á henni.<ref name=":02">{{Bókaheimild|titill=Lehrbuch und Atlas des menschlichen Körpers|útgefandi=Komet|ár=2002|bls=215-220|ISBN=3898362256|höfundur=Arne Schäffler|höfundur2=Sabine Schmidt}}</ref> * [[Miðeyra|Miðeyrað]], geymir þrjú lítil heyrnarbein í miðeyranu, [[Hamar (líffærafræði)|hamar]], [[Steðji (líffærafræði)|steðja]] og [[Ístað (líffærafræði)|ístað]], sem magna hljóðbylgjurnar. Miðeyrað er staðsett í lítilli beinholu í klettbeininu sem er nefnd hljóðhol. Frá miðeyra liggja göng, [[Kokhlust|kokhlustin]], niður og er hlutverk hennar að jafna [[Þrýstingur|þrýsting]] í innri hluta eyrans og losna við [[Vökvi|vökva]] sem hefur safnast þar fyrir.<ref name=":02" /> * [[Inneyrað]] samanstendur af bogagöngunum, eyrnaöndinni og kuðungnum. Kuðungurinn er skrúflínulaga og undin líkt og kuðungaskel. Kuðungurinn er fylltur með vökva sem fer á hreyfingu við hljóðbylgjum. Í bogagöngum er mikilvægur hlutur jafnvægisskynsins.<ref name=":02" /> === Heyrn === Hljóðbylgjur sem lenda á eyranu verða leiddar inn í hlustina af eyrnablöðkunni sem virkar eins og trekt. Hlustin leiðir hljóðbylgjunnar í átt að miðeyranu á hljóðhimnuna. Hljóðbylgjunnar hreyfa hljóðhimnuna sem ýtir á heyrnarbeinin hamar, steðji og ístað í miðeyranu að egglaga gluggann. [[Hreyfing]] heyrnarbeinanna gefa utanvessi andarstigans titring sem fer alla leið til vindingsgatsins. Þaðan fer utanvessinn í gegnum allan kuðunginn í átt að kringlótta glugganum þar sem aldan stöðvast. Við það hreyfir bylgjan hreyfir hár í göngum kuðungsins. Hljóð með mismunandi tíðni hreyfa hár öðruvísi á mismunandi stöðum. Því meiri lætin eru, því sterkari er hreyfingin á hárunum. Þess vegna getum við heyrt mismunandi tíðni og greint hávaða. Upplýsingar um hreyfingu háranna er send í gegnum jafnvægis- og heyrnartaugarnar til heilans.<ref name=":02" /> === Jafnvægisskyn === Jafnvægisskynið er nýtist við stefnumörkun og fyrir viðhald höfuðs- og líkamsstöðu í hvíld og hreyfingu. Eyrnaöndin og bogagöngin þrjú eru mikilvægir hlutir jafnvægisfæranna. Bogagöngin eru vökvafyllt göng sem eru þrjú (í allar áttir) í hverju eyra. Þau eru fyllt með vökva sem fer á hreyfingu þegar við hreyfum okkur. Skynfrumur sem eru við himnu boganna bregðast við hreyfinga vökvans og senda upplýsingar í gegnum jafnvægis- og taugin til heilans. Í posa og skjóðu eru aðsetur stöðuskyns. Posa og skjóða eru tvö holrúm undir bogagöngunum. Það eru skynfrumur og kristallar úr kalki í posa og skjóðu. Kristallarnir hreyfast þegar staða höfuðs breytist. Þegar það gerist vekja kristallarnir boð í skynfrumum sem þá senda taugaboð til heilans í gegnum jafnvægis- og heyrnartaugin. Eftir því les heilinn úr upplýsingum um hvort höfuðið hallar.<ref name=":02" /> [[Mynd:Curious_peer.JPG|hægri|thumb|Eyru margra dýra sitja hátt á höfðinu og nema þannig hljóð úr mikill fjarlægð. Þá er hægt að snúa þeim í átt að hljóðgjafa til að nema betur hvað er á seyði. Þessi hestur skynjar eitthvað fyrir framan sig og toppar því eyrun.]] lsm7mgz5gka2l8rorzcnpg177dmk5l0 0 1424 1960122 1955697 2026-04-16T08:25:51Z ~2026-23474-73 115597 darts club 1960122 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill}} {{Byggð | nafn = Húsavík | nafn_í_eignarfalli = Húsavíkur | tegund_byggðar = [[Bær]] | mynd = Husavik_Iceland_2005_1.JPG | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = {{Infobox mapframe|zoom=12|shape=none|stroke-width=0}} | kort_texti = | teiknibóla_kort = Ísland | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning Húsavíkur | hnit = {{WikidataCoord|display=inline}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = [[Ísland]] | undirskipting_gerð1 = [[Landshlutar Íslands|Landshluti]] | undirskipting_nafn1 = [[Norðurland eystra]] | undirskipting_gerð2 = [[Kjördæmi Íslands|Kjördæmi]] | undirskipting_nafn2 = [[Norðausturkjördæmi|Norðaustur]] | undirskipting_gerð3 = [[Sveitarfélög Íslands|Sveitarfélag]] | undirskipting_nafn3 = [[Norðurþing]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|heimild}} | mannfjöldi_frá_og_með = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|ár}} | mannfjöldi_heild = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|Húsavík}} | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = | mannfjöldi_heiti_íbúa = Húsvíkingar<ref>{{Cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/70675|title=Húsvíkingar|website=Málfarsbankinn}}</ref> | póstnúmer_gerð = [[Listi yfir íslensk póstnúmer|Póstnúmer]] | póstnúmer = 640 | vefsíða = {{URL|nordurthing.is}} }} [[Mynd:1 húsavík aerial panorama 2017.jpg|thumb|200px|Húsavík, [[Kinnarfjöll]]in í baksýn.]] [[Mynd:Husavikurbaer map.png|thumb|Húsavíkurbær (2002 - 2006)]] [[Mynd:HusavikChurch.jpg|thumb| [[Húsavíkurkirkja]] reist 1907, teiknuð af [[Ólafur Rögnvaldsson|Rögnvaldi Ólafssyni]].]] '''Húsavík''' er þéttbýli við [[Skjálfandi|Skjálfanda]] í sveitarfélaginu [[Norðurþing]]i í [[Suður-Þingeyjarsýsla|Suður-Þingeyjarsýslu]]. Íbúar voru 2.449 árið 2024. [[Sjávarútvegur]], [[verslun]] og [[ferðaþjónusta]] eru þar mikilvægustu atvinnuvegir. Húsavík kemur fyrst fyrir í [[Landnáma|Landnámu]] þar er nefndur [[Garðar Svavarsson]], sænskur víkingur. Hann dvaldi á Húsavík einn vetur árið 870. Kaupfélagið á Húsavík var stofnað árið 1882 og var það elsta á landinu. <ref>[https://is.nat.is/husavik/ Húsavík] Nat.is, skoðað 7.6. 2021</ref> Á meðal merkilegra [[mannvirki|mannvirkja]] á Húsavík er [[Húsavíkurkirkja]] sem er frá fyrri hluta [[20. öld|20. aldar]]. [[Hvalaskoðun]] er mikilvæg undirgrein ferðaþjónustunnar í dag á Húsavík. == Landafræði == Húsavík er við austanverðan [[Skjálfandi|Skálfandaflóa]]. Austan megin við bæinn stendum [[Húsavíkurfjall]] 417 metra hátt. Frá Húsavík má sjá Kinnafjöll hinum megin við flóann. Oft má sjá [[Flatey á Skjálfanda|Flatey]] frá bænum og ef skyggnið er gott sést til [[Grímsey|Grímseyjar]]. ==Menntastofnanir== *[[Framhaldsskólinn á Húsavík]]. *[[Borgarhólsskóli]] *Tónlistarskóli Húsavíkur með lúðrasveit ==Samgöngur== *[[Húsavíkurflugvöllur]] er suður af bænum. *[[Strætó bs.|Strætisvagnar Strætó bs.]] eru með ferðir til og frá [[Akureyri]] um leið 79 flesta daga vikunnar. ==Hátíðir== *[[Mærudagar]] eru haldnir ár hvert síðustu helgi fyrir Verslunarmannahelgi. ==Íþróttafélög== *[[ÍF Völsungur]] *Píludeild Völsungs var stofnað árið 2024 af Fannari Goða Ölverssini (goðsögn Húsavíkur) ==Söfn== *[[Safnahúsið á Húsavík]] *[[Hvalasafnið á Húsavík]] *[[Könnunarsögusafnið]] *[[Eurovision-safnið]] ==Myndasafn== <gallery> Mynd:Húsavík_2023_aerial.jpg|Húsavík úr lofti. Mynd:Husavik.JPG|Húsavík úr suðri. Mynd:Harbor of Husavik.jpg|Húsavíkurhöfn. Mynd:Húsavík.jpg|Húsavík séð frá höfninni. Mynd:Husavik Harbor 2006.jpg|Húsavíkurhöfn. Mynd:Húsavík (1).jpg|Sundlaugin. Mynd:Húsavík 20.05.2008 17-48-29.jpg Mynd:HusavikWhaleMuseum.jpg||Í [[Hvalasafnið á Húsavík|Hvalasafninu]]. Mynd:Eurovision Museum Husavik Display.jpg|Eurovision Museum </gallery> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == {{commonscat|Húsavík}} * [https://www.visithusavik.is Visit Húsavík] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190506230001/http://www.visithusavik.is/ |date=2019-05-06 }} * [http://www.husavik.is Heimasíða Norðurþings] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2312665 „Húsavík“; grein í Verkamanninum 1968] ===Fyrirtæki og stofnanir á Húsavík=== * [https://www.icewhale.is/ Hvalasafnið] * [http://www.skarpur.is/ Skarpur - þingeyskur fréttamiðill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427130617/http://www.skarpur.is/ |date=2007-04-27 }} * [https://www.nordursigling.is/ Norðursigling - stærsta hvalaskoðunarfyrirtæki landsins] * [http://www.borgarholsskoli.is/ Borgarhólsskóli - grunnskólinn á staðnum] * [http://www.fsh.is/ Framhaldsskólinn á Húsavík (FSH)] * [http://www.keldan.nordurthing.is/ Keldan - félagsmiðstöð grunnskólanema.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070401234557/http://keldan.nordurthing.is/ |date=2007-04-01 }} * [http://fsh.is/nef/forsida/ NEF - Nemendafélag Framhaldsskólans á Húsvík.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090921074453/http://www.fsh.is/nef/forsida/ |date=2009-09-21 }} * [http://www.hac.is/default.asp?Id=585 Þekkingarsetur Þingeyinga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091214192212/http://www.hac.is/default.asp?Id=585 |date=2009-12-14 }} * [http://640.is/ 640.is - Fréttaveita í Norðurþingi] {{Borgir og bæir á Íslandi}} [[Flokkur:Húsavík| ]] [[Flokkur:Aðsetur sýslumanna á Íslandi]] [[Flokkur:Fyrrum sveitarfélög Íslands]] [[Flokkur:Íslensk sjávarþorp]] qreg569kvpxy385i0ruldbf1semy1vg 1960133 1960122 2026-04-16T08:59:19Z Berserkur 10188 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-23474-73|~2026-23474-73]] ([[User talk:~2026-23474-73|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:SchlurcherBot|SchlurcherBot]] 1955697 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill}} {{Byggð | nafn = Húsavík | nafn_í_eignarfalli = Húsavíkur | tegund_byggðar = [[Bær]] | mynd = Husavik_Iceland_2005_1.JPG | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = {{Infobox mapframe|zoom=12|shape=none|stroke-width=0}} | kort_texti = | teiknibóla_kort = Ísland | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning Húsavíkur | hnit = {{WikidataCoord|display=inline}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = [[Ísland]] | undirskipting_gerð1 = [[Landshlutar Íslands|Landshluti]] | undirskipting_nafn1 = [[Norðurland eystra]] | undirskipting_gerð2 = [[Kjördæmi Íslands|Kjördæmi]] | undirskipting_nafn2 = [[Norðausturkjördæmi|Norðaustur]] | undirskipting_gerð3 = [[Sveitarfélög Íslands|Sveitarfélag]] | undirskipting_nafn3 = [[Norðurþing]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|heimild}} | mannfjöldi_frá_og_með = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|ár}} | mannfjöldi_heild = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|Húsavík}} | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = | mannfjöldi_heiti_íbúa = Húsvíkingar<ref>{{Cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/70675|title=Húsvíkingar|website=Málfarsbankinn}}</ref> | póstnúmer_gerð = [[Listi yfir íslensk póstnúmer|Póstnúmer]] | póstnúmer = 640 | vefsíða = {{URL|nordurthing.is}} }} [[Mynd:1 húsavík aerial panorama 2017.jpg|thumb|200px|Húsavík, [[Kinnarfjöll]]in í baksýn.]] [[Mynd:Husavikurbaer map.png|thumb|Húsavíkurbær (2002 - 2006)]] [[Mynd:HusavikChurch.jpg|thumb| [[Húsavíkurkirkja]] reist 1907, teiknuð af [[Ólafur Rögnvaldsson|Rögnvaldi Ólafssyni]].]] '''Húsavík''' er þéttbýli við [[Skjálfandi|Skjálfanda]] í sveitarfélaginu [[Norðurþing]]i í [[Suður-Þingeyjarsýsla|Suður-Þingeyjarsýslu]]. Íbúar voru 2.449 árið 2024. [[Sjávarútvegur]], [[verslun]] og [[ferðaþjónusta]] eru þar mikilvægustu atvinnuvegir. Húsavík kemur fyrst fyrir í [[Landnáma|Landnámu]] þar er nefndur [[Garðar Svavarsson]], sænskur víkingur. Hann dvaldi á Húsavík einn vetur árið 870. Kaupfélagið á Húsavík var stofnað árið 1882 og var það elsta á landinu. <ref>[https://is.nat.is/husavik/ Húsavík] Nat.is, skoðað 7.6. 2021</ref> Á meðal merkilegra [[mannvirki|mannvirkja]] á Húsavík er [[Húsavíkurkirkja]] sem er frá fyrri hluta [[20. öld|20. aldar]]. [[Hvalaskoðun]] er mikilvæg undirgrein ferðaþjónustunnar í dag á Húsavík. == Landafræði == Húsavík er við austanverðan [[Skjálfandi|Skálfandaflóa]]. Austan megin við bæinn stendum [[Húsavíkurfjall]] 417 metra hátt. Frá Húsavík má sjá Kinnafjöll hinum megin við flóann. Oft má sjá [[Flatey á Skjálfanda|Flatey]] frá bænum og ef skyggnið er gott sést til [[Grímsey|Grímseyjar]]. ==Menntastofnanir== *[[Framhaldsskólinn á Húsavík]]. *[[Borgarhólsskóli]] *Tónlistarskóli Húsavíkur með lúðrasveit ==Samgöngur== *[[Húsavíkurflugvöllur]] er suður af bænum. *[[Strætó bs.|Strætisvagnar Strætó bs.]] eru með ferðir til og frá [[Akureyri]] um leið 79 flesta daga vikunnar. ==Hátíðir== *[[Mærudagar]] eru haldnir ár hvert síðustu helgi fyrir Verslunarmannahelgi. ==Íþróttafélög== *[[ÍF Völsungur]] ==Söfn== *[[Safnahúsið á Húsavík]] *[[Hvalasafnið á Húsavík]] *[[Könnunarsögusafnið]] *[[Eurovision-safnið]] ==Myndasafn== <gallery> Mynd:Húsavík_2023_aerial.jpg|Húsavík úr lofti. Mynd:Husavik.JPG|Húsavík úr suðri. Mynd:Harbor of Husavik.jpg|Húsavíkurhöfn. Mynd:Húsavík.jpg|Húsavík séð frá höfninni. Mynd:Husavik Harbor 2006.jpg|Húsavíkurhöfn. Mynd:Húsavík (1).jpg|Sundlaugin. Mynd:Húsavík 20.05.2008 17-48-29.jpg Mynd:HusavikWhaleMuseum.jpg||Í [[Hvalasafnið á Húsavík|Hvalasafninu]]. Mynd:Eurovision Museum Husavik Display.jpg|Eurovision Museum </gallery> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == {{commonscat|Húsavík}} * [https://www.visithusavik.is Visit Húsavík] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190506230001/http://www.visithusavik.is/ |date=2019-05-06 }} * [http://www.husavik.is Heimasíða Norðurþings] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2312665 „Húsavík“; grein í Verkamanninum 1968] ===Fyrirtæki og stofnanir á Húsavík=== * [https://www.icewhale.is/ Hvalasafnið] * [http://www.skarpur.is/ Skarpur - þingeyskur fréttamiðill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427130617/http://www.skarpur.is/ |date=2007-04-27 }} * [https://www.nordursigling.is/ Norðursigling - stærsta hvalaskoðunarfyrirtæki landsins] * [http://www.borgarholsskoli.is/ Borgarhólsskóli - grunnskólinn á staðnum] * [http://www.fsh.is/ Framhaldsskólinn á Húsavík (FSH)] * [http://www.keldan.nordurthing.is/ Keldan - félagsmiðstöð grunnskólanema.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070401234557/http://keldan.nordurthing.is/ |date=2007-04-01 }} * [http://fsh.is/nef/forsida/ NEF - Nemendafélag Framhaldsskólans á Húsvík.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090921074453/http://www.fsh.is/nef/forsida/ |date=2009-09-21 }} * [http://www.hac.is/default.asp?Id=585 Þekkingarsetur Þingeyinga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091214192212/http://www.hac.is/default.asp?Id=585 |date=2009-12-14 }} * [http://640.is/ 640.is - Fréttaveita í Norðurþingi] {{Borgir og bæir á Íslandi}} [[Flokkur:Húsavík| ]] [[Flokkur:Aðsetur sýslumanna á Íslandi]] [[Flokkur:Fyrrum sveitarfélög Íslands]] [[Flokkur:Íslensk sjávarþorp]] 6t79phan865ax41bm7u8me4ec1fnrby 0 1611 1960114 1959933 2026-04-15T23:43:34Z TKSnaevarr 53243 /* Erlendis */ 1960114 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1943]]|[[1944]]|[[1945]]|[[1946]]|[[1947]]|[[1948]]|[[1949]]| [[1931–1940]]|[[1941–1950]]|[[1951–1960]]| [[19. öldin]]|[[20. öldin]]|[[21. öldin]]| }} Árið '''1946''' ('''MCMXLVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[6. janúar]] - [[Ungmennafélag Álftaness]] var stofnað. * [[27. janúar]] - [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1946|Sveitarstjórnarkosningar]] fóru fram. * [[30. júní]] - [[Alþingiskosningar 1946|Alþingiskosningar]] voru haldnar. * [[9. júlí]] - [[Tívolí í Reykjavík]] var fyrst starfrækt. * [[17. júlí]] - [[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu]] spilaði sinn fyrsta keppnisleik við Danmörku á [[Melavöllurinn|Melavellinum]]. * [[1. október]] - [[Þjóðvarnarfélagið]] var stofnað til að mótmæla keflavíkursamningnum. * [[5. október]] - Kennsla hófst í [[Melaskóli|Melaskóla]] * [[25. október]] - [[Skógræktarfélag Hafnarfjarðar]] var stofnað. * [[8. nóvember]] - Á Ási á Héraði á Austurlandi sprakk sprengja sem breski herinn hafði skilið eftir með þeim afleiðingum að 4 tengdir bænum létust. * [[19. nóvember]] - Ísland gekk í [[Sameinuðu þjóðirnar]]. ===Ódagsett=== * [[Keflavíkursamningurinn]]: Samningur milli Íslands og Bandaríkjanna um að Bandaríkjamenn myndu reka Keflavíkurflugvöll. * [[Samvinnutryggingar]] voru stofnaðar. * [[Tóvinnuskólinn á Svalbarði]] var stofnaður. * [[Pípugerð Reykjavíkur]] var stofnuð. === Fædd === * [[6. nóvember]] - [[Katrín Fjeldsted]], stjórnmálamaður og læknir. * [[10. nóvember]] - [[Gylfi Ægisson]], tónlistarmaður (d. [[2025]]) * [[9. desember]] - [[Hermann Gunnarsson]], íslenskur íþróttafréttamaður, skemmtikraftur, þáttastjórnandi og knattspyrnumaður. (d. [[2013]]) === Dáin === == Erlendis == * [[1. janúar]] - Fyrsti fundur [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðirnar]] var haldinn í London. * [[7. janúar]] - [[Austurríki]] var skipt upp í fjögur svæði sem bandamenn höfðu yfirráð yfir eftir seinni heimssyrjöld. * [[11. janúar]] - [[Enver Hoxha]] lýsti yfir lýðveldinu Albaníu með sig sem forsætisráðherra. * [[12. janúar]] - [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1946]] hófst. * [[20. janúar]] - [[Charles de Gaulle]] sagði af sér sem forseti Frakklands. * [[2. febrúar]] - Norðmaðurinn [[Trygve Lie]] varð fyrsti [[aðalritari Sameinuðu þjóðanna]]. * [[20. febrúar]] - Sprenging í kolanámu í Bergkamen í Þýskalandi varð meira en 400 að bana. * [[24. febrúar]] - [[Juan Perón]] var kosinn forseti Argentínu. * [[2. mars]] - [[Ho Chi Minh]] varð forseti Norður-Víetnam. * [[5. mars]] - [[Winston Churchill]] talaði um [[járntjaldið]] í Austur-Evrópu í ræðu. * [[22. mars]] - [[Jórdanía]] hlaut sjálfstæði frá Bretlandi. * [[1. apríl]] - [[Jarðskjálfti]] í [[Aljútaeyjar|Aljútaeyjum]] olli flóðbylgju sem fór til [[Havaí]]. Um 170 létust þar. * [[10. apríl]] - Konur kusu í fyrsta sinn í [[Japan]]. * [[17. apríl]] - [[Sýrland]] hlaut sjálfstæði frá Frakklandi. * [[20. apríl]] - [[Þjóðabandalagið]] var lagt niður. * [[1. júní]] - [[Ion Antonescu]], fyrrum forsætisráðherra Rúmeníu, var tekinn af lífi fyrir svik gegn þjóð sinni með stuðningi við Þýskaland. * [[2. júní|2.]] - [[13. júní]]- [[Konungsríkið Ítalía]] var lagt niður í kosningum. Lýðveldi var stofnað með [[Alcide De Gasperi]] sem forsætisráðherra. [[Úmbertó II]], konungur, fór til Portúgal. * [[6. júní]] - [[Basketball Association of America]]-körfuboltadeildin var stofnuð í Bandaríkjunum. * [[22. júlí]] - [[Irgun]], hópur róttækra gyðinga sprengdi hótel í [[Jerúsalem]] þar sem breska landstjórnin fundaði. 90 létust. * [[25. júlí]] - [[Filippseyjar]] hlutu sjálfstæði frá Bandaríkjunum eftir 48 ár. Þar áður stjórnaði Spánn landinu í um 400 ár. * [[1. ágúst]] - [[Scandinavian Airlines|SAS]]-flugfélagið var stofnað. * [[16. ágúst]] - [[íslam|Múslimum]] og [[hindúismi|hindúum]] lenti saman í [[Kalkútta]] með þeim afleiðingum að 3.000 létust. * [[8. september]] - [[Búlgaría]] varð lýðveldi. Konungurinn [[Simeon Sachsen-Coburg-Gotha|Simeon II]] fór úr landi. * [[14. september]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðslan í Færeyjum 1946|Færeyjar kusu um sjálfstæði]]. Meirihluti var fyrir því að eyjarnar yrðu sjálfstæðar. Danska stjórnin lýsti því yfir að kosningarnar hefðu verið ólöglegar. Síðar var þing rofið í Færeyjum og ekkert varð úr sjálfstæðinu. * [[6. október]] - [[Per Albin Hansson]] forsætisráðherra Svíþjóðar fékk hjartaaáfall og lést í embætti. [[Tage Erlander]] tók við. * [[15. október]] - [[Nürnberg-réttarhöldin]]: [[Hermann Göring]], stofnandi [[Gestapo]], svipti sig lífi með eitri tveimur klukkustundum fyrir áætlaða aftöku sína. Daginn eftir voru 10 leiðtogar nasista teknir af lífi. * [[24. október]] - Óeirðir í [[Bihar]] á Indlandi milli hindúa og múslima urðu þúsundum að bana. * [[október]] - Teiknimyndapersónan [[Lukku-Láki]] kom fyrst út á prenti. * [[4. nóvember]] - [[Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna]] var stofnuð. * [[10. nóvember]] - 1.400 létust í jarðskjálfta í [[Perú]]. * [[15. nóvember]] - Holland viðurkenndi sjálfstæði [[Indónesía|Indónesíu]] * [[23. nóvember]] - Óeirðir voru í Víetnam. Frakklandsher drap 6.000 manns. * [[2. desember]] - [[Alþjóðahvalveiðiráðið]] var stofnað til að hafa stjórn á [[hvalveiðar|hvalveiðum]]. * [[11. desember]] - [[Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna]] var stofnuð. * [[19. desember]] - [[Fyrri Indókínastyrjöldin]] hófst. * [[21. desember]] - Jarðskjálfti í Nankai í Japan banaði um 1.400. * [[Kosningaréttur kvenna|Konur fengu kosningarétt]] í Belgíu, Rúmeníu, Júgóslavíu, Argentínu og Quebec í Kanada. === Fædd === * [[16. maí]] - [[Robert Fripp]], enskur tónlistarmaður. * [[22. maí]] - [[George Best]], knattspyrnumaður (d. [[2005]]) * [[14. júní]] - [[Donald Trump]], 45. og 47. forseti Bandaríkjanna. * [[6. júlí]] - [[George W. Bush]], 43. forseti Bandaríkjanna. * [[15. júlí]] - [[Linda Ronstadt]], söngkona. * [[19. ágúst]] - [[Bill Clinton]], 42. forseti Bandarikjanna. * [[29. ágúst]] - [[Dimitris Christofias]], 6. forseti Kýpur. === Dáin === * [[3. febrúar]] - [[Carl Theodor Zahle]], forsætisráðherra Danmerkur (f. [[1866]]) * [[21. apríl]] - [[John Maynard Keynes]], enskur hagfræðingur (f. [[1883]]). * [[6. júní]] - [[Gerhart Hauptmann]], þýskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (f. [[1862]]). == [[Nóbelsverðlaunin]] == * [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Eðlisfræði]] - [[Percy Williams Bridgman]] * [[Nóbelsverðlaun í efnafræði|Efnafræði]] - [[James Batcheller Sumner]], [[John Howard Northrop]], [[Wendell Meredith Stanley]] * [[Nóbelsverðlaun í læknisfræði|Læknisfræði]] - [[Hermann Joseph Muller]] * [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|Bókmenntir]] - [[Hermann Hesse]] * [[Friðarverðlaun Nóbels|Friðarverðlaun]] - [[Emily Greene Balch]], [[John R. Mott]] [[Flokkur:1946]] qio1rtsjwp9wxttalg64vru6lvk8cd2 0 1994 1960132 1945299 2026-04-16T08:57:33Z ~2026-23277-31 115601 /* E */ Bætt við Eldrún 1960132 wikitext text/x-wiki Hér fylgir '''listi yfir íslenskar hljómsveitir''', listinn er í stafrófsróð.<br/> {{Stafayfirlit | hlið = nei | miðja = já | hægri = nei | ekkibrot = nei | efst = nei | núm = já | merki = nei | númmerki = nei | sjá = nei | heimild = nei | ath = nei | tengill = nei | c = já | q = já | w = já | z = nei }} ==0-9== * [[1860 (hljómsveit)|1860]] * [[200.000 naglbítar (hljómsveit)|200.000 naglbítar]] ==A== * [[Abbababb (hljómsveit)|Abbababb]] * [[Aeterna]] * [[Agent Fresco]] * [[Aggi Slæ & Tamlasveitin (hljómsveit)|Aggi Slæ & Tamlasveitin]] * [[Alchemia]] * [[Allt í einu]] * [[Alsæla (hljómsveit)|Alsæla]] * [[AmabAdamA]] * [[amiina]] * [[Ampop]] * [[Amur Vincit Omnia (hljómsveit)|Amur Vincit Omnia]] * [[Andlát (hljómsveit)|Andlát]] * [[Andstæða]] * [[Anubis]] * [[Apollo (hljómsveit)|Appollo]] * [[Apparat Organ Quartet]] * [[Ask the Slave]] * [[Aten]] * [[Auðn (hljómsveit)|Auðn]] == Á == * [[Á móti sól]] * Ábrestir * [[Áhrif]] * [[Áhöfnin á Halastjörnunni]] * [[Árblik]] * [[Árstíðir]] ==B== * [[b.sig]] * [[Baggalútur (hljómsveit)|Baggalútur]] * [[Bang Gang]] * [[Baraflokkurinn]] * [[Bárujárn (hljómsveit)|Bárujárn]] * [[Beebee and the bluebirds]] * [[Bellatrix]] * [[Beneath]] * [[Benni Hemm Hemm]] * [[Bermuda (hljómsveit)|Bermuda]] * [[BG og Ingibjörg]] * [[BH-kvartettinn]] * [[Bigalow]] * [[Bisund]] * [[Bítlavinafélagið]] * [[Black Caribs Kuru]] * [[Hljómsveitin Blágresi]] * [[Bless]] * [[Blind Bargain]] * [[Bloodgroup]] * [[Blóðmör]] * [[Blæti (hljómsveit)|Blæti]] * [[Bob (hljómsveit)|Bob]] * [[Bob Gillan og Ztrandverðirnir (hljómsveit)|Bob Gillan]] * [[Bootlegs]] * [[Botnleðja]] * [[Bógus]] * [[Brain Police]] * [[Breiðbandið]] * [[Brimkló]] * [[Brókarsótt]] * [[Brunaliðið]] * [[Brúðarbandið]] * [[Bruni BB]] * [[Buff]] * [[Buttercup]] * [[Búdrýgindi]] * [[Bæjarins bestu (hljómsveit)|Bæjarins bestu]] ==C== * [[Canora]] * [[Captain Syrup]] * [[Changer]] * [[Churchouse Creepers]] * [[Cliff Clavin (hljómsveit)|Cliff Clavin]] * [[ClubDub]] * [[Coral]] * [[Collective]] * [[C.O.T]] * [[Cranium]] * [[Cyber]] ==D== * [[Dada]] * [[Daisy Hill Puppy Farm]] * [[Danshljómsveit Hjalta Guðgeirs]] * [[Dark Harvest]] * [[Das Kapital]] *[[Days Of Our Lives]] *[[Daysleeper]] *[[Dáðadrengir]] *[[Dátar]] *[[DDT skordýraeitur (hljómsveit)|DDT skordýraeitur]] *[[Dead Sea Apple]] *[[Dead Skeletons]] *Dead Union Social Theory *[[Deep Jimi and The Zep Creams]] * [[Devine Defilement]] *[[Diabolus In Musica]] *[[Dikta]] *[[Dimma (hljómsveit)|Dimma]] * Dirrindí *[[Dísa (hljómsveit)|Dísa]] *[[Dos Pilas]] *[[Dr. Mister & Mr. Handsome]] *[[Dr. Spock]] *[[Drasl]] *[[Drykkir innbyrðis]] *[[DUST]] *[[Dúkkulísur]] *[[Dúmbó og Steini]] *[[Dúndurfréttir]] *[[Dýrið gengur laust]] *[[Dægurlaga pönk hljómsveitin Húfa]] *[[Dætrasynir]] *[["Döðlurnar" (Gleðisveitin Döðlur)]] ==Ð== * [[Ðe lónlí blú bojs]] ==E== * [[Egó]] * [[Eik (hljómsveit)|Eik]] * [[Eldar (hljómsveit)|Eldar]] * [https://eldrun.is Eldrún] * [[Ensími (hljómsveit)|Ensími]] * [[Emilíana Torrini]] * [[EXIZT]] * [[Eldberg]] * [[Exodus]] * [[Egypta]] ==É== * [[Ég (hljómsveit)|Ég]] ==F== * [[F8 (hljómsveit)|F8]] * [[Facon]] * [[Fabb]] * [[Fallega Gulrótin]] * [[Farfuglarnir]] * [[Fenjar]] * [[Fighting Shit]] * [[Fist]] * [[Fídel]] * [[Fjandakornið]] * [[FLÍS]] * [[Flott (hljómsveit)|FLOTT]] * [[Flowers]] * [[For a Minor Reflection]] * [[Foringjarnir]] * [[Future Future]] * [[The Foreign Monkeys]] * [[Forgotten Lores]] * [[Friðryk]] * [[Frostmark (hljómsveit)|Frostmark]] * [[Fræbbblarnir]] * [[Funkstrasse]] * [[Full Time 4WD]] * [[Fyrirbæri]] ==G== * Gaddavír * [[Gavin Portland]] * [[GCD]] * [[Geimfararnir]] * [[Geiri Sæm og Hunangstunglið]] * [[Gildran]] * [[Gildrumezz]] * [[Godchilla]] * [[Góðir Landsmenn]] * [[Gone Postal]] * [[Gleðisveitin Alsæla]] * [[Glymskrattarnir]] * [[Gordon Riots]] * [[Grafík (hljómsveit)|Grafík]] * [[Graveslime]] * [[Great Grief]] * [[Greifarnir]] * [[Grjóthrun]] * [[Grýlurnar]] * [[Guitar Islancio]] * [[GusGus]] * [[Gyllinæð]] * [[Gos]] * [[Gögl]] ==H== * [[HAM (hljómsveit)|HAM]] * [[Hatari]] * [[Haukar (hljómsveit)|Haukar]] * [[Hekkenfeld]] * [[Helgi og hljóðfæraleikararnir]] * [[Helgi Jónsson]] * [[Hellvar]] * [[Hestbak]] * [[Highdee]] * [[Þursaflokkurinn|Hinn íslenski þursaflokkur]] * [[Hipsumhaps]] * [[Hjaltalín (hljómsveit)|Hjaltalín]] * [[Hjálmar (hljómsveit)|Hjálmar]] * [[Hjálparsveitin]] * [[Hjónabandið]] * [[HLH flokkurinn]] * [[Hljómar]] * Hljómsveit [[Geirmundur Valtýsson|Geirmundar Valtýssonar]] * [[Hljómsveit Ingimars Eydal]] * [[Hljómsveit Stefáns P.]] * [[Hljómsveit Þorsteins Guðmundssonar]] (Steina spil) * [[Hljómsveitin 66]] * [[Hoffman]] *[[Holdris (hljómsveit)|Holdris]] * [[Hudson Wayne]] * [[Hundur í óskilum]] * [[Hundslappadrífa (hljómsveit)|Hundslappadrífa]] * [[Hvanndalsbræður]] * [[Hæsta hendin]] * [[Hættir]] ==I== * [[I Adapt]] * [[Icecross]] * [[Icelandic Sound Company]] * [[IceGuys]] * [[Icy]] * [[Igore]] * [[Ikarus]] * [[Indigó]] * [[Ingó og Veðurguðirnir]] * [[Innvortis]] * [[INRI]] * [[Inspector Spacetime]] * [[Inversus]] * [[Isidor]] * [[In the Company of Men]] ==Í== * [[Írafár]] * [[Í svörtum fötum]] ==J== * [[Jagúar (hljómsveit)|Jagúar]] * [[Jakobínarína]] * [[Jan Mayen (hljómsveit)|Jan Mayen]] * [[Jarlar]] * [[Jazzsveitin Dúi]] * [[Jeff Who?]] * [[Jet Black Joe]] * [[Johnny Blaze & Hakki Brakes]] * [[Jonee Jonee]] * [[Júdas (hljómsveit)|Júdas]] * [[Júpiters]] * [[JJ]] ==K== * [[Kalk (hljómsveit)|Kalk]] * [[Kan]] * [[Kaleo]] * [[Kamarorghestar]] * Kamp Knox * [[Katrín Lea]] * [[Keelrider]] * [[kef LAVÍK]] * [[Kiasmos]] * [[Kid Twist]] * [[Kid Mistik]] * [[Kimono (hljómsveit)|Kimono]] * [[Kims (hljómsveit)]] * [[Kiðlingarnir]] * [[Kiriyama Family]] * [[KK sextett]] * [[Klamedía X]] * [[Klassart]] * [[Kolrassa krókríðandi]] * [[Kóngulóarbandið]] * [[Króm (hljómsveit)|Króm]] * [[Kritikal Mazz]] * [[KUKL]] * [[Kul]] * [[KUML]] * [[Kung Fu]] * [[KUSK]] * [[Kvartett Ó. Jónsson & Grjóni]] * [[Kvistar]] * [[Kælan Mikla]] ==L== * [[Lada Sport (hljómsveit)|Lada Sport]] * [[Laglausir]] * [[Land og synir (hljómsveit)|Land og synir]] * [[Langi Seli og skuggarnir]] * [[Leaves]] * [[Legend]] * [[Lhooq]] * [[Ljósin í bænum]] * [[Ljótu hálfvitarnir]] * [[Lights on the Highway]] * [[Lipstick Lovers]] * [[Logar]] * [[Lóla]] * [[Lokbrá]] * [[Lúdó og Stefán]] * Lúna * [[Love Guru]] * [[Lækjarbræður]] ==M== * [[MAO - Meðal Annarra Orða]] * [[Bubbi og Mx-21]] * [[Madre Mía]] * [[Mammút (hljómsveit)|Mammút]] * [[Mannakorn]] * [[Mánar]] * [[Maus]] * [[MC Myasnoi]] * [[Megasukk]] * [[Melchior]] * [[Mezzoforte]] * [[Mighty Bear]] * [[Milljónamæringarnir]] * [[Mínus (hljómsveit)|Mínus]] * [[Misþyrming]] * [[Modis]] * [[Monopolice]] * [[Moonstix]] * [[Morðingjarnir]] * [[Morpholith]] * [[Moses Hightower]] * [[Mosi frændi]] * [[Motion Boys]] * [[Módel]] * [[Mr. Clean Bass Crew]] * [[Mr. Silla]] * [[Muck]] * [[Múgsefjun (hljómsveit)|Múgsefjun]] * [[múm]] * [[Myrká (hljómsveit)|Myrká]] ==N== * [[Nátttröll]] * [[Náttúra (hljómsveit)|Náttúra]] * [[Nevolution]] * [[Niður]] * [[NilFisk (hljómsveit)|NilFisk]] * [[Niturbasarnir]] * [[Nortón]] * [[Nýdönsk]] * [[Nylon (hljómsveit)|Nylon]] * [[Númer Núll]] * [[No Practice]] * [[No Comment]] * [[No Class]] * [[No Way]] ==O== * [[O.F.L]] * [[Of Monsters and Men]] * [[Ofurdós]] * [[Ojba Rasta]] * [[Olympia]] * [[One Week Wonder]] * [[Orðljótur]] * [[Orghestar]] * [[Ormar (hljómsveit)|Ormar]] * [[Ourlives]] * [[Oxford (hljómsveit)|Oxford]] * [[Oxzmá]] * [[Oyama]] ==Ó== * [[Óðmenn]] * [[Ókind]] * [[Ókindarhjarta]] * [[Óðs Manns Æði]] * Óskalög sjúklinga ==P== * [[PAN]] * [[Papar (hljómsveit)|Papar]] * [[Paradís (hljómsveit)|Paradís]] * [[Parket]] * [[Pascal Pinon]] * [[Patronian]] * [[Pax Vobis]] * [[Pelican (hljómsveit)|Pelican]] * [[Pikkles]] * [[Pikknikk]] * [[Pink Street Boys]] * [[Plágan (hljómsveit)|Plágan]] * [[Pláhnetan]] * [[Póker]] * [[Pollapönk]] * [[Power Paladin]] * [[Póló og Bjarki]] * [[Potentiam]] * [[PRIMA]] * [[Própanól]] * [[Purrkur Pillnikk]] * [[Púff]] * [[PS og co]] ==Q== * [[Q4U]] * [[Quarashi]] ==R== * [[Randver (hljómsveit)|Randver]] * [[Rass (hljómsveit)|Rass]] * [[REKKVERK]] * [[Reptilicus]] * [[Rickshaw]] * [[Ring of Gyges]] * [[Risaeðlan]] * [[Ríó tríó]] * [[Rock Paper Sisters]] * [[Roof Tops]] * [[Rosebud]] * [[Retro Stefson]] * [[Reykjavík!]] * [[Reykjavíkurdætur]] ==S== * [[Safnaðarfundur eftir messu]] * [[Sagtmóðigur]] * [[Savanna-tríóið]] * [[Sálin hans Jóns míns (hljómsveit)|Sálin hans Jóns míns]] * [[Seabear]] * [[Sebbi Kewl]] * [[September 22]] * [[Severed Crotch]] * [[Shades of Reykjavík]] * [[Sign]] * [[Sigur Rós]] * [[Singapore Sling (hljómsveit)|Singapore Sling]] * [[Sísý Ey]] * [[Sjöund]] * [[Skakkamanage]] * [[Skálmöld]] * [[Skerðing]] * [[Ske]] * [[Skítamórall]] * [[Skriðjöklar]] * [[Skytturnar (hljómsveit)|Skytturnar]] * [[Sléttuúlfarnir]] * [[Slowblow]] * [[Smaladrengirnir]] * [[Snafu]] * [[Sniglabandið]] * [[Snillingarnir]] * [[Soðin Fiðla]] * [[Sofandi]] * [[Sogblettir]] * [[Sororicide]] * [[Sóldögg (hljómsveit)|Sóldögg]] * [[Sólstafir (hljómsveit)|Sólstafir]] * [[Sólstrandargæjarnir]] * [[Spaðar]] * [[Spilverk þjóðanna]] * [[Spooky Jetson]] * [[Spoon]] * [[Sprengjuhöllin]] * [[SSSól]] * [[Stafrænn Hákon]] * [[Start]] * [[Stálfélagið]] * [[Stilluppsteypa]] * [[Stjórnin]] * [[Stjörnukisi]] * [[Stolía]] * [[Stórsveit Nix Noltes]] * [[Strax]] * [[Strigaskór nr. 42]] * [[Stuðkompaníið]] * [[Stuðlabandið]] * [[Stuðmenn]] * [[Svanfríður (hljómsveit)|Svanfríður]] * [[Stæner]] * [[Superserious]] * [[Supersport!]] * [[Súellen]] * [[Súkkat (hljómsveit)|Súkkat]] * [[Sykur (hljómsveit)|Sykur]] * [[Sykurmolarnir]] * [[Suðursveitin]] * [[Svartlizt]] * [[SZK]] * Soma * Stolið ==T== * [[Tappi tíkarrass]] * [[Tarot]] * [[Tatarar (hljómsveit)|Tatarar]] * [[Taugadeildin]] * [[Táningar]] * [[Tellus]] * [[Tenderfoot]] * [[Tennurnar hans afa]] * [[Texas Jesús]] * [[The Assassin of a Beautiful Brunette]] * [[The Crystalline Enigma]] * [[The Vintage Caravan]] * [[Ten Steps Away]] * [[The Lovely Lion]] * [[The Telepathetics]] * [[Tilvera]] * [[Tívolí]] * [[Todmobile]] * [[Toy Machine]] * [[Trabant (hljómsveit)|Trabant]] * [[Trico]] * [[Trúbrot]] * The Sweet Parade ==U== * [[Ultra mega technobandið Stefán]] * [[Umsvif]] * [[Unun]] * [[Urmull]] * [[Upplyfting]] * [[Utangarðsmenn]] ==Ú== * [[Úlpa (hljómsveit)|Úlpa]] * [[Útlendingahræðslan]] * [[Úlfur Úlfur]] ==V== * [[Vafurlogi]] * [[Vaginaboys]] * [[Valdimar (hljómsveit)|Valdimar]] * [[Van Hautens Kókó]] * [[Varnaglarnir]] * [[Varsjárbandalagið]] * [[Vera (hljómsveit)|Vera]] * [[Vévaki]] * [[Villikettirnir]] * [[Vinir vors og blóma]] * [[Vítamín]] * [[Volcanova]] * [[Vonbrigði]] * [[Vormenn Íslands]] * [[Výnill]] * [[Vírus (hljómsveit)|Vírus]] * [[Vök (hljómsveit)|Vök]] * [[Volæði (hljómsveit)|Volæði]] ==W== * [[Warmland]] * [[Worm is green]] * [[We Made God]] * [[Without Gravity]] * [[Wulfgang]] * [[Whole Orange]] == X == * [[XII (hljómsveit)|XIII]] * [[XXX Rottweiler hundar]] == Y == *[[Young Karin]] * [[Ylja (hljómsveit)|Ylja]] * [[Yukatan]] * [[You You]] ==Ý== * [[Ýr (hljómsveit)|Ýr]] == Þ == * [[Þeyr (hljómsveit)|Þeyr]] * [[Þokkabót]] * [[Þrek]] * [[Þriðja Hæðin]] * [[Þrjú á palli]] * [[Þú og ég]] * [[Þursaflokkurinn]] == Æ == * Æla == Ö == * Örkuml [[Flokkur:Íslenskar hljómsveitir]] [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi]] [[Flokkur:Listar um tónlist|íslenskar hljómsveitir]] 6ypbr2lgpjvun50mban73ud7a5pwash 0 4098 1960088 1946251 2026-04-15T15:25:32Z TKSnaevarr 53243 /* Orrustur og sjálfstæði */ 1960088 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Svissneska ríkjasambandið | nafn_á_frummáli = Schweizerische<br />Eidgenossenschaft {{mál|de}}<br />Confédération suisse {{mál|fr}}<br />Confederazione Svizzera {{mál|it}}<br />Confederaziun svizra {{mál|rm}}<br />Confoederatio Helvetica {{mál|la}} | nafn_í_eignarfalli = Sviss | fáni = Flag of Switzerland (Pantone).svg | skjaldarmerki = Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg | kjörorð = Unus pro omnibus, omnes pro uno | kjörorð_tungumál = latína | kjörorð_þýðing = Einn fyrir alla, allir fyrir einn | staðsetningarkort = Europe-Switzerland.svg | tungumál = [[Franska]], [[ítalska]], [[retórómanska]], [[þýska]] | höfuðborg = Það er engin skilgreind höfuðborg í Sviss, en þingið og stjórnin eru í [[Bern]]. | stjórnarfar = [[Sambandsríki]] með [[beint lýðræði]] | titill_leiðtoga1 = Meðlimir alríkisráðs | nafn_leiðtoga1 = [[Guy Parmelin]] (forseti)<br />[[Ignazio Cassis]] (varaforseti)<br />[[Alain Berset]]<br />[[Ueli Maurer]]<br />[[Simonetta Sommaruga]]<br />[[Viola Amherd]]<br />[[Karin Keller-Sutter]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkinu]] | atburður1 = skv. [[Rütlischwur]] | dagsetning1 = 1291 | atburður2 = ''[[Baselfriðurinn|de facto]]'' | dagsetning2 = 1499 | atburður3 = ''[[Vestfalíufriðurinn|de jure]]'' | dagsetning3 = 1648 | stærðarsæti = 135 | flatarmál = 41.285 | hlutfall_vatns = 4,34 | mannfjöldaár = 2019 | mannfjöldasæti = 99 | fólksfjöldi = 8.570.146 | íbúar_á_ferkílómetra = 207 | VLF_ár = 2020 | VLF = 584 | VLF_sæti = 38 | VLF_á_mann = 67.557 | VLF_á_mann_sæti = 9 | VÞL_ár = 2019 | VÞL = {{hækkun}} 0.955 | VÞL_sæti = 2 | gjaldmiðill = [[svissneskur franki|franki]] | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | þjóðsöngur = [[Schweizerpsalm]] | tld = ch | símakóði = +41 |}} '''Sviss''' er landlukt ríki í [[Evrópa|Mið-Evrópu]] og er í miðjum [[Alpafjöll|Alpafjöllum]]. Sviss er þekkt fyrir [[Hlutleysi|hlutleysisstefnu]] sína og hefur ekki tekið þátt í neinum stríðsátökum á [[20. öldin|20.]] eða [[21. öldin|21. öld]]. Sviss hefur talsverða sérstöðu á Vesturlöndum sökum mikils beins lýðræðis og þjóðaratkvæðagreiðslna. Sviss er ekki aðili að Evrópusambandinu en þar eru þó skrifstofur ýmissa alþjóðastofnanna, svo sem [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]]. == Heiti == Opinbert heiti landsins, Confoederatio Helvetica (''Svissneska ríkjasambandið'' eða ''Eiðsambandið Sviss''), er á latínu til þess að forðast að gera upp á milli hinna fjögurra tungumála landsins. Landið á sér einnig opinber heiti á öllum fjórum tungumálum sínum og eru þau þessi: ''Schweizerische Eidgenossenschaft'' ([[þýska]]); ''Confédération Suisse'' ([[franska]]); ''Confederazione Svizzera'' ([[ítalska]]); ''Confederaziun Svizra'' ([[rómanska]]). Confoederatio merkir ''samband'' eða ''bandalag''. ''Helvetica'' er nefnt eftir gamla keltneska þjóðflokknum Helvetum sem bjó á svæðinu á tímum Rómverja. Heitið Sviss er dregið af bæjarnafninu ''Schwyz'', sem síðar gaf kantónunni Schwyz nafn, en hún var ein af héruðunum þremur sem mynduðu upprunalega bandalagið. Íbúar Schwyz voru þekktir fyrir að vera dugandi hermenn og gátu sér gott orð sem slíkir, ekki síst eftir orrustuna við Sempach 1386. Það var þó ekki fyrr en með [[Sigismundur (HRR)|Sigismundi]] keisara í upphafi [[15. öldin|15. aldar]] að hugtakið Sviss náði almennri útbreiðslu. Nafnið á þorpinu Schwyz er fyrst skrásett árið 972 og þá á forminu ''Svittes'' (''Suittes''). Líklegt má telja að þetta orð merki sveitir, það er að segja hersveitir. Menn frá Schwyz eru nefndir Schwyzer og með tíð og tíma var Schwyzerland notað yfir Sviss allt. == Saga == {{aðalgrein|Saga Sviss}} === Tellsögnin === [[Mynd:Siegel Helvetische Republik Kleiner Rath.svg|thumb|Opinbert innsigli Helvetíska lýðveldisins með myndefni úr Tellsögninni]] Svæðið sem nú heitir Sviss tilheyrði [[Heilaga rómverska ríkið|heilaga rómverska ríkinu]] um aldir. [[Friðrik II (HRR)|Friðrik II]]. keisari gerði borgirnar Bern, Zürich, Schaffhausen og Freiburg að fríborgum til að tryggja sér aðgöngu að Alpaskörðunum og þjóðleiðunum til Ítalíu. Að öðru leyti réð Habsborgaraættin yfir svæðinu í kring. [[Vilhjálmur Tell]] er þjóðhetja Svisslendinga. Sagan segir að Tell hafi blöskrað yfirráð fógetans Gesslers, sem var á mála hjá Habsborgurum. Gessler setti til dæmis upp hatt sinn á stöng í borginni [[Altdorf (Uri)|Altdorf]] í [[Uri]] og fyrirskipaði að allir ættu að hneigja sig fyrir honum. Tell hafi þó neitað þessu og gengið framhjá hattinum án þess að virða hann. Þá tók Gessler til bragðs að handtaka Tell og fyrirskipaði honum að skjóta epli af höfði syni sínum. Þegar honum tókst það, fékk Tell að halda frelsi sínu. En skömmu seinna sat Tell fyrir Gessler og skaut hann til bana með lásboga sínum. Þetta varð til þess að íbúar þriggja héraða hittust í fjalllendinu Rütli við Vierwaldstättersee og gerðu með sér bandalag gegn yfirráðum Habsborgara. Í dag er ekki vitað hvort sögnin af Tell er sönn en hún er skráð í ýmsum heimildum, þar á meðal í [[Þiðreks saga|Þiðreks sögu]] sem rituð var á norrænu á miðöldum. === Eiðssambandið === [[Mynd:Bundesbrief2.jpg|thumb|Stofnskjal Sviss]] Hvað sem Tellsögninni líður, hittust fulltrúar þriggja héraða (Uri, Schwyz og Nidwalden) árið [[1291]] og stofnuðu bandalag til varnar yfirgangi Habsborgara. Stofnskjalið er enn til og er geymt í skjalasafni í [[Schwyz]]. Á skjalinu eru fulltrúar Nidwalden mættir en þeir notuðu innsigli Obwalden. Nidwalden og Obwalden eru hálfkantónur og mynda saman kantónuna Unterwalden. Því má segja að fjórar kantónur hafi stofnað Sviss sem eiðssamband. Það var þó ekki fyrr en [[1315]] að Habsborgarar náðu að safna saman liði og gengu til orrustu við uppreisnarmenn í Sviss. Það var Leópold, bróður gagnkonungsins Friðriks frá Austurríki, sem leiddi liðið til orrustu. En Svisslendingar voru reiðubúnir og sátu fyrir herliðinu í þröngum dal við Morgarten á landamærum Uri og Schwyz. Þar beið Habsborgarherinn algjöran ósigur. Á næstu áratugum gengu fleiri héruð til liðs við svissneska sambandið. [[1332]] var það [[Luzern (fylki)|Luzern]], [[1351]] Zürich, [[1352]] [[Glarus (fylki)|Glarus]] og [[Zug (fylki)|Zug]], og loks [[Bern (fylki)|Bern]] [[1353]]. Um miðja [[14. öldin|14. öld]] var svissneska sambandið orðið að nokkuð sterku ríki, þrátt fyrir að Habsborgarar reyndu enn að þvinga héruðin til hlýðni og sameina þau undir yfirráð sín. === Orrustur og sjálfstæði === [[1386]] réðust Habsborgarar á ný inn í Sviss. Það dró til orrustu sem háð var við Sempach. Orrusta þessi var hápunktur í baráttu Habsborgara við hina eiðsvörnu. Í henni sigruðu Svisslendingar og með þessum sigri var stórt skref stigið í átt að sjálfstæði landsins. Tveimur árum síðar voru Habsborgarar aftur á ferð. Í orrustunni við Näfels sigruðu Svisslendingar enn á ný en þetta var síðasta orrustan milli þessara tveggja aðila. Eftir tap Habsborgara sömdu þeir frið við hina eiðsvörnu, fyrst til sjö ára, en síðan til 20 ára. Þeir hættu öllu tilkalli til landa hinna eiðsvörnu og misstu þar með þjóðleiðirnar yfir Alpaskörðin. Sviss naut því friðar næstu aldir. [[1474]] fór svissneskur her að tilstuðlan keisarans [[Friðrik 3. (HRR)|Friðriks 3.]] til Búrgundar og eyddu því ríki. Svisslendingar þóttu nefnilega afbragðs hermenn og voru eftir þetta vinsælir málaliðar. Til dæmis eru varðmenn páfa eingöngu skipaðir Svisslendingum allt frá [[1506]]. Eftir sigurinn á Búrgundum var Sviss orðið sterkt ríki í Mið-Evrópu. Það hélt að sama skapi áfram að vaxa. [[1481]] bættust [[Fribourg (kantóna)|Fribourg]] (Freiburg) og [[Solothurn (fylki)|Solothurn]] við sem kantónur. Eftir Sváfastríðið [[1499]], sem Svisslendingar tóku þátt í, viðurkenndi [[Maximilian I (HRR)|Maximilian I]]. keisari Sviss sem sjálfstætt ríkjasamband fyrir hönd hins heilaga rómverska ríkis. Lögformlega séð var það þó enn hluti af því ríki allt til [[1648]], er friðarsamningarnir eftir [[30 ára stríðið]] voru gerðir. [[1501]] bættust við [[Schaffhausen (fylki)|Schaffhausen]] og Basel (sem seinna klofnaði í [[Basel-Stadt]] og [[Basel-Landschaft]]). Loks bættist Appenzell við [[1513]]. Næstu kantónur bættust ekki við fyrr en tæpum 300 árum síðar. === Trúarumrót === [[Mynd:Ulrich-Zwingli-1.jpg|thumb|Ulrich Zwingli hóf fyrstur manna siðbótina í Sviss]] [[1515]] töpuðu svissneskir málaliðar orrustunni við Marignano á Norður-Ítalíu gegn [[Frans 1. Frakkakonungur|Frans I]]. Frakklandskonung. Þetta varð til þess að Sviss lýsti yfir hlutleysi og hefur það haldist æ síðan. Einn af þeim sem lifði orrustuna við Marignano af var Svisslendingurinn [[Ulrich Zwingli]]. Hann hóf síðan eigin siðbót á kristinni trú í heimaborg sinni Zürich, sem leiddi til þess að stofnuð var ný kirkja [[1522]] (''Reformierte Kirche''). Þetta var fimm árum eftir mótmæli [[Marteinn Lúther|Lúthers]] í [[Wittenberg]], en þó áður en lútherska kirkjan varð til. Nýja kirkjan breiddist hratt út í Sviss, sérstaklega um norðanvert landið. Í austanverðu landinu var [[kaþólska kirkjan]] hins vegar enn alls ráðandi. Þetta leiddi til nokkurra innanríkisátaka (kölluð Kappeler-stríðin). Um miðja [[16. öldin|16. öldina]] hóf Jean Cauvin ([[Jóhann Kalvín]]) siðbótarstarf sitt í borginni [[Genf]] (sem þá var ekki hluti ríkjasambandsins, en þó tengd því). Úr því varð einnig ný kirkja sem breiddist hratt út, ekki bara í Sviss, heldur víða í Evrópu. [[Kalvínismi]]nn skaut sterkum rótum í Frakklandi, [[England]]i og [[Niðurlönd]]um en þaðan barst hann til [[Ameríka|Ameríku]]. Gagnsiðbót kaþólsku kirkjunnar seint á 16. öld tókst ekki að hindra útbreiðslu nýju kirknanna, en hún varð til þess að kantónan Appenzell klofnaði í tvennt [[1597]] í [[Appenzell Innerrhoden]] og [[Appenzell Ausserrhoden]], sem tilheyrðu sitthvorri kirkjunni. Svissneskir meðlimir nýju kirknanna studdu [[Húgenottar|Húgenotta]] í trúarstríðinu í Frakklandi af miklum dugnaði. === Napoleonstríðin === [[Mynd:Karte Mediation.png|thumb|Sviss meðan Helvetíska lýðveldið var við lýði]] [[1798]] ruddust Frakkar inn í Sviss og hertóku landið. Að tilstuðlan Napóleons, sem þá var orðinn einvaldur, var Sviss breytt í lýðveldi sem fékk heitið Helvetíska lýðveldið. Frakkar höfðu einnig hertekið nærliggjandi landsvæði og stækkuðu lýðveldið talsvert. [[1803]] voru héruðin [[St. Gallen (fylki)|St. Gallen]], [[Graubünden]], [[Aargau]], [[Thurgau]], [[Ticino]] og [[Vaud]] sameinuð lýðveldinu en Genf var innlimað í Frakkland. Sviss var í raun leppríki Frakka á þessum tíma meðan Napóleons naut við. Eftir hrakfarir hans í [[Rússland]]sleiðangrinum leystist Helvetíska lýðveldið upp og hið gamla ríkjasamband tók gildi á nýjan leik. Nokkurrar spennu gætti þó milli hinna gömlu og nýju kantóna þannig að lá við borgarastríði. Það var þó ekki fyrr en [[Vínarfundurinn]] úrskurðaði [[1815]] að nýju kantónurnar skyldu tilheyra ríkjasambandinu að friður komst á. Auk þess var Genf bætt við á ný, og sömuleiðis [[Valais]] og [[Neuchâtel (fylki)|Neuchâtel]]. Hlutleysi landsins var auk þess alþjóðlega viðurkennt. === Nýrri tímar === [[Mynd:Bundeshaus Bern 2009, Flooffy.jpg|thumb|Þinghúsið í Bern]] Með [[19. öldin]]ni þróaðist Sviss á öllum sviðum þjóðfélagsins. Byltingarkenndir straumar bárust þangað og leiddi þetta til þess að róttækar breytingar voru gerðar á innviðum þjóðfélagsins. [[1847]] var nútíma sambandsríkið stofnað, ári fyrir byltinguna miklu í Evrópu. Ákveðið var að kalla saman þing árlega í borginni Bern en að sama skapi var ákveðið að Bern yrði ekki höfuðborg, heldur sambandsborg (''Bundesstadt''). Ný [[stjórnarskrá]] tók gildi [[1848]]. Kantónurnar viðhéldu stórum hluta sjálfstæðis síns og fengu að ráða yfir flestum málefnum sínum. Atkvæðagreiðslur innan hverrar kantónu urðu almennar, en sökum íhaldssemi í mörgum þeirra fóru breytingar fram hægt. Til dæmis var kosningaréttur kvenna ekki lögleiddur fyrr en [[1971]]. Í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimsstyrjöldinni fyrri]] viðhélt Sviss hlutleysi sínu. Landið bauð þó stríðshrjáðum löndum líknaraðstoð, svo sem með því að taka að sér særða hermenn og flóttamenn. Einn þeirra var [[Lenín]] en hann bjó í Sviss milli [[1914]]-[[1917|17]]. Í stríðslok sótti vestasta hérað Austurríkis, [[Vorarlberg]], um inngöngu í Sviss en var neitað. [[1920]] gekk Sviss í [[Þjóðabandalagið]], sem hafði höfuðstöðvar sínar í Genf. Í [[Heimstyrjöldin síðari|heimsstyrjöldinni síðari]] viðhélt Sviss einnig hlutleysi sínu. Landið tók á ný við fjölda flóttamanna, sérstaklega Frökkum þegar [[Nasismi|nasistar]] réðust inn í Frakkland. Þrátt fyrir hlutleysið kom það mýmörgum sinnum fyrir að þýskar flugvélar eða flugvélar bandamanna rufu svissneska lofthelgi og í nokkur skipti urðu svissneskir bæir fyrir loftárásum af misgáningi. Alvarlegast var er borgin [[Schaffhausen]] varð fyrir loftárásum bandamanna [[1. apríl]] [[1944]]. Eftir stríð gekk Sviss hvorki í Sameinuðu þjóðirnar né í [[NATO]]. Á hinn bóginn var Sviss einn stofnmeðlima [[EFTA]] árið [[1960]] og landið gekk einnig í [[Evrópuráðið]] [[1963]]. Enn í dag er Sviss ekki í [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]]. Árið [[1979]] var síðast stofnuð kantóna í Svissneska sambandinu, [[Júra (fylki)|Júra]], sem áður var frönskumælandi partur Bernarkantónu. Það var ekki fyrr en árið [[2002]] að Sviss gekk til liðs við Sameinuðu þjóðirnar eftir þjóðaratkvæðagreiðslu. == Landfræði == {{Aðalgrein|Landafræði Sviss}} [[Mynd:Trois régions suisses 1.png|thumb|Hinir þrír meginhlutar Sviss. Brúnt merkir Alpana, gult merkir dalina og grænt merkir Júrafjöll.]] Sviss er landlukt og á landamæri að [[Ítalía|Ítalíu]] fyrir sunnan, [[Frakkland]]i fyrir vestan, [[Þýskaland]]i fyrir norðan og [[Austurríki]] og [[Liechtenstein]] fyrir austan. Í grófum dráttum má skipta landinu í þrjá meginhluta. Alpana í suðri, dalina í norðri og vestri og svo [[Júrafjöll]] í norðvestri. Mikið af vötnum og ám er í landinu, sem langflest eru náttúruleg afurð Alpafjalla. Miklir fjalladalir skera Alpana þvers og kruss, og mynda nokkurs konar samgönguæðar um landið. Aðeins syðsti hluti kantónunnar [[Ticino]] (Tessin) nær suður fyrir Alpafjöll niður á norðurítalska láglendið. Litla svæðið Büsingen í Schaffhausen (við [[Rínarfljót]]), nyrst í Sviss, er eysvæði og tilheyrir Þýskalandi. Sömuleiðis er litla svæðið Campione við Luganovatn í suðri að öllu leyti innan Sviss en tilheyrir þó Ítalíu. === Landamæri === {| class="wikitable" |- ! Land !! Lengd í km !! Ath. |- | Ítalía || 734 || Í suðri |- | Frakkland || 571 || Í vestri |- | Þýskaland || 345 || Í norðri |- | Austurríki || 165 || Í austri |- | Liechtenstein || 41 || Í austri |} === Borgir === {{aðalgrein|Borgir í Sviss}} Engar milljónaborgir eru í Sviss. Stærsta borgin er Zürich með tæplega 400 þúsund íbúa. Þó búa rúmlega 1,1 milljón manns á stórborgarsvæðinu. Nær allar stærstu borgir landsins eru í norðri og vestri, það er að segja í þýsku- og frönskumælandi hluta landsins. Stærstu borgir í Sviss: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Kantóna !! Ath. |- | 1 || [[Zürich]] || 382 þúsund || Zürich || |- | 2 || [[Genf]] || 189 þúsund || Genf (Geneve) || |- | 3 || [[Basel]] || 169 þúsund || Basel-Stadt || |- | 4 || [[Lausanne]] || 122 þúsund || Vaud (Wallis) || |- | 5 || [[Bern]] || 122 þúsund || Bern || Formleg höfuðborg Sviss |- | 6 || [[Winterthur]] || 98 þúsund || Zürich || |- | 7 || [[Luzern]] || 76 þúsund || Luzern || |- | 8 || [[St. Gallen]] || 72 þúsund || St. Gallen || |- | 9 || [[Lugano]] || 54 þúsund || Ticino || |- | 10 || [[Biel]] (Bienne) || 50 þúsund || Bern || |- | 11 || [[Thun]] || 42 þúsund || Bern || |- | 12 || [[Köniz]] || 37 þúsund || Bern || |- | 13 || [[La Chaux-de-Fonds]] || 37 þúsund || Neuchâtel || |- | 14 || [[Freiburg (Sviss)|Freiburg]] (Fribourg) || 34 þúsund || Freiburg (Fribourg) || |- | 15 || [[Schaffhausen]] || 34 þúsund || Schaffhausen || |- | 16 || [[Chur]] || 32 þúsund || Graubünden || |- | 17 || [[Neuchâtel]] || 32 þúsund || Neuchâtel || |} === Fjöll og fjallgarðar === [[Mynd:3818 - Riffelberg - Matterhorn viewed from Gornergratbahn.JPG|thumb|Matterhorn er eitt þekktasta fjallið í Sviss]] Tveir aðalfjallgarðar eru í Sviss. Sá stærri þeirra eru Alpafjöll, en þau ná yfir gjörvallt miðbik og suðurhluta landsins. Þau eru svo stór að þeim er skipt niður í margar minni einingar. Minni fjallgarðurinn er Júrafjöll fyrir norðvestan og mynda þau þar náttúruleg landamæri við Frakkland. Svisslendingar telja fjöll sín í tindum. Þannig teljast tveir tindar á sama fjalli til tveggja fjalla. Hæsti fjallgarður Alpanna í Sviss er [[Monte Rosa|Monte Rosa-]]<nowiki/>fjöllin en hæsti tindur þeirra er Dufourtindurinn sem nær upp í 4.634 metra hæð. [[Matterhorn]] er trúlega þekktasta fjallið í landinu en það nær 4.478 metra hæð. === Ár og vötn === Vegna Alpafjallanna eru mýmargar ár í Sviss, sem flestar renna til norðurs og vesturs. Helsta áin í Sviss er Rín, en hún á upptök sín suðaustast í landinu. Lengstu ár innanlands í Sviss: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Fljót !! Lengd innanlands í km !! Lengd alls í km !! Rennur í |- | 1 || [[Rínarfljót|Rín]] || 375 || 1.324 || [[Norðursjór|Norðursjó]] |- | 2 || [[Aare]] || 295 || || Rín |- | 3 || [[Rón]] || 264 || 812 || [[Miðjarðarhaf]] |- | 4 || [[Reuss]] || 158 || || Aare |- | 5 || Linth/Limmat || 140 || || Aare |- | 6 || [[Saane]] || 128 || || Aare |- | 7 || [[Thur (fljót)|Thur]] || 125 || || Rín |- | 8 || [[Inn]] || 104 || 517 || [[Dóná]] |} Sviss er mikið vatnaland. Þar eru nokkur af stærstu stöðuvötnum Mið-Evrópu, en þau eru í flestum tilfellum gömul jökulvötn frá ísaldartímanum. Stærstu vötn í Sviss: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Stöðuvatn !! Stærð innanlands í km² !! Staðsetning !! Ath. |- | 1 || [[Genfarvatn]] || 348 || Genf, Vaud, Wallis || Myndar landamæri að Frakklandi |- | 2 || [[Bodenvatn]] || um 250 || St. Gallen, Thurgau, Schaffhausen || Myndar landamæri að Þýskalandi og Austurríki |- | 3 || [[Neuchâtelvatn]] || 217 || Bern, Fribourg, Neuchâtel, Vaud || |- | 4 || [[Vierwaldstättersee]] || 113 || Luzern, Nid- og Obwalden, Schwyz, Uri || Stofnhérað Sviss |- | 5 || [[Zürichvatn]] || 88 || St. Gallen, Schwyz, Zürich || |- | 6 || [[Thunervatn]] || 47 || Bern || |- | 7 || [[Lago Maggiore]] || 42 || Ticino || Myndar landamæri að Ítalíu |- | 8 || [[Lac de Bienne]] || 39 || Bern, Neuchâtel || |} == Stjórnmál == === Stjórnskipulag === Sviss er sambandsríki 26 kantóna sem hver fyrir sig er nokkuð sjálfstæð. Sérhver kantóna er með eigið þing og þar er kosið um allar meiri háttar ákvarðanir í íbúakosningum. Sambandsþingið situr í Bern. Þar er starfandi forseti en hann er frekar valdalítill. Þingið er í tveimur deildum, þjóðráðinu (''Nationalrat'') og kantónuráðinu (''Ständerat''). Í þjóðráðinu eru 200 þingmenn, kosnir af þjóðinni. Í kantónuráðinu eru 46 þingmenn, tveir úr hverri kantónu. Í flestum tilvikum er hér um aukastarf þingmanna að ræða. Sviss hefur þá sérstöðu að nota þjóðaratkvæðagreiðslur að miklu leyti til að útkljá mál, en frá [[1848]] hafa verið haldnar þar á sjötta hundrað þjóðaratkvæðagreiðslur. Hver og einn ríkisborgari getur stofnað til þjóðaratkvæðagreiðslu, sem getur fellt sett lög, nái hann að safna 50.000 undirskriftum því til stuðnings. Vegna þessa er sterk hefð fyrir þjóðstjórnum í landinu og allt frá árinu 1959 hafa fjórir helstu stjórnmálaflokkarnir nánast undantekningarlaust myndað ríkisstjórn landsins.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Gunnar Helgi Kristinsson|titill=Íslenska stjórnkerfið|útgefandi=Háskóli Íslands|ár=2006|ISBN=9979547138}}, bls 30-31</ref> === Höfuðborg === Formlega (de jure) er engin höfuðborg í Sviss. 1848 var borgin Bern þó kosin sem sambandsborg (ekki höfuðborg) þar sem þingið hittist. Þingið sjálft hafði rökrætt málið lengi og komist að þeirri niðurstöðu að engin borg í Sviss ætti að kallast höfuðborg landsins. Því var heitið sambandsborg (''Bundesstadt'') valið. Tæknilega er Bern þó höfuðborg landsins. === Mynt === Gjaldmiðill Sviss er svissneskur franki. Fram að [[1798]] var mynt landsins á vegum hverrar kantónu fyrir sig. Þegar [[Napoleon Bonaparte|Napóleon]] stofnaði Helvetíska lýðveldið í landinu, var í fyrsta sinn farið að nota samræmda mynt sem kallaður var franki, enda notuðu Frakkar einnig franka. Eftir fall Napóleons notaði Sviss erlenda mynt, gull- og silfurmynt frá Frakklandi, [[Belgía|Belgíu]], Ítalíu og [[Grikkland]]i. Einnig voru notuð gyllini, eins og í Austurríki. Árið [[1852]] fór Sviss að gefa út eigin mynt, svissneska frankann, en allar útlendu myntirnar voru þó enn notaðar með um sinn. Smærri mynteiningin heitir Rappen og er einn franki 100 Rappen. Heitið Rappen kom frá [[Freiburg]] í Þýskalandi. Þar var slegin mynt með erni á 13. öld. En örninn var óskýr og menn fóru að kalla hann hrafn (''Rabe'' á þýsku). Þaðan kom heitið Rappen. === Þjóðfáni og skjaldarmerki === Þjóðfáni Sviss er hvítur jafnarma kross á rauðum ferningi. Hann er mjög líkur fána kantónunnar [[Schwyz (fylki)|Schwyz]] og mótaður eftir honum. Herir hins unga bandalags byrjuðu mjög snemma að nota krossinn, fyrst í orrustunni við Laupen [[1339]] svo vitað sé. Skjaldarmerkið er nánast eins útlits en þó skjaldarlaga. Merkið var tekið upp [[1889]]. === Kantónur === {{Aðalgrein|Kantónur í Sviss}} [[Mynd:Karte Kantone der Schweiz farbig 2026.png|thumb|Yfirlit yfir kantónurnar 26]] Ríkið Sviss mynda 26 kantónur, misstórar og misfjölmennar. Upphaflegu kantónurnar voru þrjár ([[Uri]], [[Schwyz]] og Unterwalden) en þær mynduðu Sviss þegar árið 1291. Unterwalden er sett saman úr tveimur hálfkantónum ([[Nidwalden]] og [[Obwalden]]). Bern er stærsta kantónan, tæplega 6.000 km², en [[Basel-Stadt|Baselborg]] er minnst, aðeins 37 km². Fjölmennust er [[Zürich (fylki)|Zürich]] með 1,2 milljón íbúa en í [[Appenzell Innerrhoden]] búa aðeins 17 þúsund manns. Þrátt fyrir þennan mun eru þingmenn kantónanna jafnmargir og jafnréttháir. == Íbúar == === Tungumál === [[Mynd:Karte Schweizer Sprachgebiete 2026.png|thumb|Kort af útbreiðslu tungumála í Sviss (2026). Rautt = þýska, fjólublátt = franska, grænt = ítalska og gult = rómanska.]] Sviss er ekki land einnar þjóðar, heldur bandalag mismunandi héraða sem ákváðu að tengjast af pólitískum ástæðum. Upphaflegu kantónurnar voru [[Þýska|þýskumælandi]] en eftir því sem fleiri héruð bættust við, bættust [[Franska|frönsku-]] og [[Ítalska|ítölskumælandi]] íbúar við. Af sömu ástæðu eru einnig fleiri en eitt tungumál talað í landinu. Þjóðtungurnar eru fjórar: þýska (svissnesk þýska) um allt miðbik landsins, franska í vestri, ítalska fyrir sunnan og [[rómanska]] fyrir austan. Síðastnefnda málið er minnst útbreitt af málum þessum og er sambland [[Latína|latínu]] og germönsku frá tímum Rómverja. Langflestir tala þó þýsku eða tæp 64%. Um 20% tala frönsku. Að mestu leyti eru málamörkin skýr, sérstaklega í sveitum. En í nokkrum borgum eru tvö mál töluð, til dæmis í Fribourg (Freiburg), Neuchâtel (Neuenburg) og Biel (Bienne), þar sem bæði er töluð þýska og franska. === Menntun === {{Aðalgrein|Menntun í Sviss|Tækni og vísindi í Sviss}} [[Mynd:Swiss scientists.jpg|thumb|upright|Fjórir mikilvægir svissneskir vísindamenn(réttsælis):<br />[[Leonhard Euler]] (stærðfræði)<br />[[Louis Agassiz]] (jöklafræði)<br />[[Auguste Piccard]] (flugvélaverkfræði)<br />[[Albert Einstein]] (eðlisfræði)]] Menntun í Sviss er afar fjölbreytileg vegna þess að [[stjórnarskrá Sviss]] kveður á um að [[skólakerfi]]ð sé málefni kantónanna.<ref>[http://www.swissworld.org/en/education/general_overview/the_swiss_education_system/ „The Swiss education system“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090531025700/http://www.swissworld.org/en/education/general_overview/the_swiss_education_system |date=2009-05-31 }} á Swissworld.org. (Skoðað 23. júní 2009).</ref> Bæði [[Opinber skóli|opinberir skólar]] og [[Einkaskóli|einkaskólar]] eru starfræktir í landinu, þar á meðal einkareknir alþjóðlegir skólar. Í nær öllum kantónum hefst skólagangan um sex ára aldur en flestar kantónur starfrækja einnig ókeypis „barnaskóla“ fyrir fjögurra og fimm ára börn.<ref>[http://www.swissworld.org/en/education/general_overview/the_swiss_education_system/ „The Swiss education system“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090531025700/http://www.swissworld.org/en/education/general_overview/the_swiss_education_system |date=2009-05-31 }} á Swissworld.org. (Skoðað 23. júní 2009).</ref> Fyrsta erlenda málið sem börn lærðu var ávallt eitt af hinum tungumálum landsins (eftir því hvert fyrsta mál barnanna var) en undanfarið hefur enskan verið að ryðja sér til rúms í nokkrum kantónum sem fyrsta erlenda mál. Í Sviss eru tólf [[Háskóli|háskólar]] en tíu þeirra eru kantónuskólar. Elsti háskólinn er [[Háskólinn í Basel]] en hann var stofnaður árið [[1460]]. == Menning == === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Svissneskar bókmenntir}} [[Mynd:Rousseau Geneve.JPG|thumb|upright|[[Jean-Jacques Rousseau]] var rithöfundur og áhrifamikill heimspekingurá 18. öld. (Stytta af honum í [[Genf]])]] Þegar ríkið var stofnað árið [[1291]] voru langflestir Svisslendingar [[Þýska|þýskumælandi]] og því eru elstu bókmenntir Svisslendinga á þýsku. Á [[18. öldin|18. öld]] var [[franska]] móðins í [[Bern]] og víðar og áhrif frönskumælandi landa urðu meira áberandi. Meðal sígildra svissneskra bókmennta á þýsku má nefna rit þeirra [[Jeremias Gotthelf|Jeremiasar Gotthelf]] (1797 – 1854) og [[Gottfried Keller|Gottfrieds Keller]] (1819 –1890). Óumdeildir meistarar svissneskra bókmennta á [[20. öldin|20. öld]] eru þeir [[Max Frisch]] (1911 – 1991) og [[Friedrich Dürrenmatt]] (1921 – 90) en meðal verka hans má nefna ''Die Physiker'' (''[[Eðlisfræðingurinn]]'') og ''Das Versprechen'' (''[[Loforðið]]''), sem Hollywood-kvikmynd var gerð eftir árið 2001. Meðal merkra frönskumælandi höfunda má nefna heimspekinginn [[Jean-Jacques Rousseau]] (1712 – 1778) og [[Germaine de Staël]] (1766 – 1817). Meðal yngri höfunda eru [[Charles Ferdinand Ramuz]] (1878 – 1947), en bækur hans lýsa lífi bænda og fjallabúa við erfiðar aðstæður, og [[Blaise Cendrars]] (fæddur Frédéric Sauser, 1887 –1961). Ítölskumælandi höfundar hafa verið mun færri. Ef til vill er frægasta bókmenntapersóna Svisslendinga ''Heiða'', sem er munaðarlaus stúlka sem býr hjá afa sínum í Ölpunum. Bækurnar um Heiðu urðu vinsælar [[barnabókmenntir]] en eru einnig táknmynd Sviss. Höfundur bókanna, [[Johanna Spyri]] (1827 – 1901), samdi einnig fjölmargar bækur aðrar um svipuð efni. === Íþróttir === {{Aðalgrein|Íþróttir í Sviss}} [[Mynd:Allalinhorn 4027 2007 04 17.JPG|thumb|Skíðasvæði yfir jöklunum í [[Saas-Fee]]]] Í Sviss eru vinsælustu íþróttirnar vetraríþróttir á borð við [[skíðaíþróttir]] og [[fjallganga|fjallgöngur]] en landafræði Sviss hentar ástundun slíkra íþrótta vel.<ref>[http://www.europe-cities.com/en/672/switzerland/sport/ „Íþróttir í Sviss“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100916001155/http://www.europe-cities.com/en/672/switzerland/sport/ |date=2010-09-16 }} á europe-cities.com. (Skoðað 14. desember 2009).</ref> Einnig tengist ferðamannaiðnaður Sviss iðkun vetraríþrótta en margir ferðamenn koma til Sviss á hverju ári til að iðka skíðaíþróttir. Svissneskir skíðaíþróttamenn á borð við [[Pirmin Zurbriggen]] og [[Didier Cuche]] hafa náð miklum árangri í sínum greinum. === Matarmenning === [[Mynd:Emmentaler.jpg|thumb|left|[[Emmental-ostur]] er upprunninn í Sviss.]] {{Aðalgrein|Svissnesk matargerð}} Matarmenning Sviss er margbrotin. Sumt, eins og [[fondue]], [[raclette]] og [[rösti]], er fáanlegt alls staðar í landinu en í sérhverjum landshluta hafa einnig þróast sérstakar venjur.<ref>[http://www.theworldwidegourmet.com/countries/flavors-of-switzerland/ „Flavors of Switzerland“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720054343/http://www.theworldwidegourmet.com/countries/flavors-of-switzerland/ |date=2009-07-20 }} á Theworldwidegourmet.com. (Skoðað 24. júní 2009).</ref> Í hefðbundinni svissneskri matargerð eru notuð áþekk hráefni og í öðrum Evrópulöndum, auk sérstakra svissneskra hráefna, til dæmis [[mjólkurvara]] og [[Ostur|osta]] á borð við [[Gruyère (ostur)|Gruyère]] eða [[Emmental (ostur)|Emmental]], sem eru framleiddir í [[Gruyères]]-dal og [[Emmental]]-dal. Fjöldi veitingahúsa í landingu er mikill, einkum í vesturhluta landsins.<ref>[http://servicesv2.webmichelin.com/frontnews/servlet/GetElement?elementCode=56670 „The MICHELIN Guide Switzerland 2010 attests to the high quality of gourmet cooking with one new 2 star restaurant and 8 new one star“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427033455/http://servicesv2.webmichelin.com/frontnews/servlet/GetElement?elementCode=56670 |date=2011-04-27 }} Press information, Michelin. (Skoðað 14. desember 2009).</ref><ref>[http://www.usatoday.com/travel/destinations/2005-04-26-swiss-food_x.htm „Swiss region serves up food with star power“] á Usatoday.com. (Skoðað 14. desember 2009).</ref> Svisslendingar hafa búið til [[Svissneskt súkkulaði|súkkulaði]] frá því á [[18. öldin|18. öld]] en það varð ekki frægt fyrr en undir lok [[19. öldin|19. aldar]] þegar nútíma [[súkkulaðigerð]], sem gerði mögulegt að framleiða gæðasúkkulaði, varð til. Uppfinning [[Daniel Peter|Daniels Peter]] á [[mjólkursúkkulaði]] árið [[1875]] var einnig stór og mikilvægur áfangi. Svisslendingar neyta meira súkkulaðis en nokkur önnur þjóð.<ref>[http://www.swissworld.org/en/switzerland/swiss_specials/swiss_chocolate/swiss_breakthroughs/ „Chocolate“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903200443/http://www.swissworld.org/en/switzerland/swiss_specials/swiss_chocolate/swiss_breakthroughs/ |date=2009-09-03 }} á Swissworld.org. (Skoðað 24. júní 2009).</ref><ref>[http://www.germanworldonline.com/index.php/swisschocolatehistory/ „Swiss Chocolate“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100104115936/http://www.germanworldonline.com/index.php/swisschocolatehistory/ |date=2010-01-04 }} á Germanworldonline.com. (Skoðað 14. júní 2010).</ref> Vinsælasti [[áfengi]] drykkurinn í Sviss er [[vín]]. Sviss er þekkt fyrir margbreytileika þrúgnanna sem ræktaðar eru. [[Svissneskt vín]] er einkum framleitt í [[Valais]], [[Vaud]] ([[Lavaux]]), [[Genf]] og [[Ticino]] og er örlítið meira framleitt af [[hvítvín]]i. Vínekrur hafa verið starfræktar í Sviss frá því á dögum [[Rómaveldi]]s. Helstu afbrigðin eru [[Chasselas]] (kallað [[Fendant]] í Valais) og [[Pinot Noir]]. [[Merlot]]-vín eru einkum framleidd í Ticino.<ref>[http://www.swisswine.ch/english/bienv/main.asp „Wine-producing Switzerland in short“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409084726/http://www.swisswine.ch/english/bienv/main.asp |date=2009-04-09 }} á Swisswine.ch. (Skoðað 24. júní 2009).</ref><ref>[http://www.winebiz.com.au/statistics/world.asp „Table 38. Top wine consuming nations per capita, 2006“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100818001813/http://www.winebiz.com.au/statistics/world.asp |date=2010-08-18 }} á Winebiz.com. (Skoðað 14. júní 2010).</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Schweiz|mánuðurskoðað=ágúst|árskoðað=2010}} * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Wilhelm Tell|mánuðurskoðað=ágúst|árskoðað=2010}} * Church, Clive H. ''The Politics and Government of Switzerland''. (Palgrave Macmillan, 2004). * Fahrni, Dieter. ''An Outline History of Switzerland. From the Origins to the Present Day''. 8. útg. (Zürich: Pro Helvetia, 2003). == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|49513|Hvaða trúarbrögð eru algengust í Sviss?}} * {{Vísindavefurinn|3808|Hvaða kona er á svissneskum myntum?}} {{Evrópa}} {{Evrópuráðið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{Fríverslunarsamtök Evrópu}} [[Flokkur:Sviss]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] ny9uun8gerqgu8ahkgiw8p1x7wt1nbc 0 5117 1960139 1921814 2026-04-16T09:40:45Z TKSnaevarr 53243 /* Gullöld Elísabetar */ 1960139 wikitext text/x-wiki {{Konungur |titill = Drottning Englands og Írlands |ætt = Túdor-ætt |skjaldarmerki = Coat of Arms of England (1558-1603).svg |mynd = Darnley stage 3.jpg |nafn = Elísabet 1. |ríkisár = 17. nóvember 1558 – 24. mars 1603 |skírnarnafn = Elizabeth Tudor |kjörorð = ''Video et taceo'' |fæðingardagur = [[7. september]] [[1533]] |fæðingarstaður = [[Greenwich]], [[England]]i |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1603|3|24|1533|9|7}} |dánarstaður = Richmond-höll, [[Surrey]], Englandi |grafinn = [[Westminster Abbey]] |undirskrift = Autograph of Elizabeth I of England.svg |faðir = [[Hinrik 8.]] |móðir = [[Anne Boleyn]] |titill_maka = Drottning }} '''Elísabet I.''' (7. september 1533 – 24. mars 1603) var drottning [[England|Englands]] og [[Írland]]s frá 17. nóvember 1558 til dauðadags. Hún var kölluð meydrottningin. Elísabet var fimmti og síðasti einvaldur [[Túdorættarinnar]], eftir að hafa tekið við af hálfsystur sinni [[María 1. Englandsdrottning|Maríu I]], sem dó úr [[Inflúensa|inflúensu]] 17. nóvember árið 1558. Ríkisár Elísabetar einkenndust af einu mesta trúarbragðaumróti í sögu Englands. Valdatími hennar er kallaður [[Elísabetartímabilið]] eða „gullöldin“ í sögu Englands þar sem hann einkenndist af auknum styrk og áhrifum Englendinga um allan heim. == Saga == === Æska === Elísabet I var skírð í höfuðið á báðum ömmum sínum, þeim Elísabet af York og Elísabet Howard. Hún var annað barn föður síns [[Hinrik 8.|Hinrik VIII]].<ref name=vísindavefur>{{Vísindavefurinn|2362|Gerði Elísabet I Englandsdrottning eitthvað merkilegt?}}</ref> Faðir hennar varð afar vonsvikinn þegar Elísabet fæddist þar sem hann langaði í karlkyns erfingja og hafði ekki fyrir því að vera viðstaddur skírn hennar.<ref name=vísindavefur/> Hinrik hafði áður slitið tengsl við páfann í Róm og gert sjálfan sig að æðsta stjórnanda [[Enska biskupakirkjan|ensku biskupakirkjunnar]] svo að hann gæti skilið við konu sína, [[Katrín af Aragóníu|Katrínu af Aragóníu]], sem hafði aðeins borið honum dætur. Hann vildi gifta sig aftur til þess að geta eignast son með annari konu. Þessi slit við kirkjuna í Róm færðu ensku krúnunni einnig allar eignir kirkjunnar þar í landi. Elísabet var aðeins tveggja og hálfs árs þegar móðir hennar, [[Anna Boleyn]], önnur eiginkona Hinriks var líflátin að skipun hans. Önnu var gefið að sök að hafa haldið framhjá Hinriki VIII. Eftir að hjónaband þeirra Hinriks var ógilt var Elísabet lýst óskilgetin en Hinrik átti síðar eftir að taka dóttur sína í sátt á ný.<ref name=vísindavefur/> Hinrik tókst síðar að eignast son, [[Játvarður 6.|Játvarð]], en Játvarður lést aðeins sex árum á eftir Hinrik og ríkti því ekki lengi sem konungur. Systir Elísabetar, [[María 1. Englandsdrottning|María]], tók við völdum eftir dauða Játvarðar. Á þessum tíma þurfti Elísabet að fara leynt með mótmælendatrú sína þar sem María vildi endurreisa kaþólska trú sem ríkistrú á Englandi. Á valdatíð Maríu var Elísabet um skeið fangelsuð í [[Lundúnaturn|Lundúnaturni]] og grunuð um samsæri gegn systur sinni.<ref name=vísindavefur/> Bæði systkini Elísabetar dóu ung og því var enginn annar sem gat tekið við krúnunni. Því varð Elísabet gerð að einvaldi 25 ára gömul, eftir að María lést árið 1558. === Gullöld Elísabetar === [[Mynd:The Spanish Armada.jpg|thumb|220px|Spænski flotinn]] Strax frá fyrsta degi valdaferilsins setti hún ráðgjöfum sínum skýr markmið til að tryggja að hún og konungsríkið myndi halda velli. Þetta varð til þess að tortryggni, varúð og vægðarleysi einkenndi valdatíð Elísabetar. Hún hélt fast í þann sið að konungsembættið stjórnaði kirkjunni, hún reyndi þó að forðast flóknar guðfræðilegar deilur. Elísabet þurfti hinsvegar að blanda sér í þau trúarstríð sem geisuðu í Evrópu á þeim tíma. Hún neyddist til þess að styðja hollenska mótmælendur á móti spænskum kaþólikkum. Uppreisnir og launráð írskra og enskra kaþólikka angraði Elísabet stöðugt og hún lét setja kaþólska frænku sína, [[María Skotadrottning|Maríu skotadrottningu]] í fangelsi. Loks lét hún lífláta hana því hún var talin hættulegur kaþólikki sem gæti gert tilkall til krúnunnar. Einn frægasti atburður í stjórnartíð Elísabetar var þegar enski flotinn sigraði þann spænska undan ströndum [[England|Englands]] árið 1588. Spænski flotinn var fram að því oft kallaður flotinn ósigrandi. === Meydrottningin === Elísabet I var stundum kölluð meydrottningin. Ráðgjafar og fleiri sem voru í kringum Elísabet vildu að hún gifti sig til að mynda bandalög, styrkja krúnuna og tryggja öryggi ríkisins. Elísabet velti nokkrum bónorðanna fyrir sér en hafnaði þó öllum þeirra á endanum. Hún vildi ekki þurfa að deila eða jafnvel missa öll völd sín til maka síns, svo Elísabet réði ógift. Hún er eina drottningin í sögu Englands sem hefur ekki gift sig. === Andlát === Elísabet I dó árið þann 24. mars árið 1603, þá 69 ára að aldri. Hún lést í Richmond-höll í [[Surrey]]. Elísabet var lengi vel langlífasti einvaldur Englands. Hún lést án erfingja og eftir hennar dag tók [[Jakob 1. Skotakonungur|Jakob I]] skotakonungur við ensku krúnunni en hann var hennar nánasti ættingi. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Listi yfir einvalda Englands|Drottning Englands]] | frá = 1558 | til = 1603 | fyrir = [[María 1. Englandsdrottning|María 1.]] | eftir = [[Jakob 6. Skotakonungur|Jakob 1.]] | }} {{Erfðatafla | titill = [[Konungur Írlands|Drottning Írlands]] | frá = 1558 | til = 1603 | fyrir = [[María 1. Englandsdrottning|María 1.]] | eftir = [[Jakob 6. Skotakonungur|Jakob 1.]] | }} {{Töfluendir}} {{Enskir, skoskir og breskir einvaldar}} [[Flokkur:Enskir þjóðhöfðingjar]] [[Flokkur:Túdor-ætt]] {{fd|1533|1603}} gi10z00lg7p4519ztc7isgxbp16xd15 1960140 1960139 2026-04-16T10:11:42Z TKSnaevarr 53243 1960140 wikitext text/x-wiki {{Konungur |titill = Drottning Englands og Írlands |ætt = Túdor-ætt |skjaldarmerki = Coat of Arms of England (1558-1603).svg |mynd = Darnley stage 3.jpg |nafn = Elísabet 1. |ríkisár = 17. nóvember 1558 – 24. mars 1603 |skírnarnafn = Elizabeth Tudor |kjörorð = ''Video et taceo'' |fæðingardagur = [[7. september]] [[1533]] |fæðingarstaður = [[Greenwich]], [[England]]i |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1603|3|24|1533|9|7}} |dánarstaður = Richmond-höll, [[Surrey]], Englandi |grafinn = [[Westminster Abbey]] |undirskrift = Autograph of Elizabeth I of England.svg |faðir = [[Hinrik 8.]] |móðir = [[Anne Boleyn]] |titill_maka = Drottning }} '''Elísabet 1.''' (7. september 1533 – 24. mars 1603) var drottning [[England|Englands]] og [[Írland]]s frá 17. nóvember 1558 til dauðadags. Hún var kölluð '''meydrottningin'''. Elísabet var fimmti og síðasti einvaldur [[Túdorættarinnar]], eftir að hafa tekið við af hálfsystur sinni, [[María 1. Englandsdrottning|Maríu 1.]], sem dó úr [[Inflúensa|inflúensu]] 17. nóvember árið 1558. Ríkisár Elísabetar einkenndust af einu mesta trúarbragðaumróti í sögu Englands. Valdatími hennar er kallaður [[Elísabetartímabilið]] eða „gullöldin“ í sögu Englands þar sem hann einkenndist af auknum styrk og áhrifum Englendinga um allan heim. == Saga == === Æska === Elísabet I var skírð í höfuðið á báðum ömmum sínum, þeim Elísabet af York og Elísabet Howard. Hún var annað barn föður síns [[Hinrik 8.|Hinrik VIII]]. Faðir hennar varð afar vonsvikinn þegar Elísabet fæddist þar sem hann langaði í karlkyns erfingja og hafði ekki fyrir því að vera viðstaddur skírn hennar.<ref name=vísindavefur>{{Vísindavefurinn|2362|Gerði Elísabet I Englandsdrottning eitthvað merkilegt?|höfundur=Anna Agnarsdóttir|dags=7. maí 2002}}</ref> Hinrik hafði áður slitið tengsl við páfann í Róm og gert sjálfan sig að æðsta stjórnanda [[Enska biskupakirkjan|ensku biskupakirkjunnar]] svo að hann gæti skilið við konu sína, [[Katrín af Aragóníu|Katrínu af Aragóníu]], sem hafði aðeins borið honum dætur. Hann vildi gifta sig aftur til þess að geta eignast son með annari konu. Þessi slit við kirkjuna í Róm færðu ensku krúnunni einnig allar eignir kirkjunnar þar í landi. Elísabet var aðeins tveggja og hálfs árs þegar móðir hennar, [[Anna Boleyn]], önnur eiginkona Hinriks var líflátin að skipun hans. Önnu var gefið að sök að hafa haldið framhjá Hinriki VIII. Eftir að hjónaband þeirra Hinriks var ógilt var Elísabet lýst óskilgetin en Hinrik átti síðar eftir að taka dóttur sína í sátt á ný.<ref name=vísindavefur/> Hinrik tókst síðar að eignast son, [[Játvarður 6.|Játvarð]], en Játvarður lést aðeins sex árum á eftir Hinrik og ríkti því ekki lengi sem konungur.<ref>{{Tímarit.is|1436947|Elísabet I Englandsdrottning Fyrri grein: Lærði að dylja hug sinn og og beið vitjunartíma með hógværð og festu|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=12. nóvember 1972|blaðsíða=1–2}}</ref> Systir Elísabetar, [[María 1. Englandsdrottning|María]], tók við völdum eftir dauða Játvarðar. Á þessum tíma þurfti Elísabet að fara leynt með mótmælendatrú sína þar sem María vildi endurreisa kaþólska trú sem ríkistrú á Englandi. Á valdatíð Maríu var Elísabet um skeið fangelsuð í [[Lundúnaturn|Lundúnaturni]] og grunuð um samsæri gegn systur sinni.<ref name=vísindavefur/> Bæði systkini Elísabetar dóu ung og því var enginn annar sem gat tekið við krúnunni. Því varð Elísabet gerð að einvaldi 25 ára gömul, eftir að María lést árið 1558. === Gullöld Elísabetar === [[Mynd:The Spanish Armada.jpg|thumb|220px|Spænski flotinn]] Strax frá fyrsta degi valdaferilsins setti hún ráðgjöfum sínum skýr markmið til að tryggja að hún og konungsríkið myndi halda velli. Þetta varð til þess að tortryggni, varúð og vægðarleysi einkenndi valdatíð Elísabetar. Hún hélt fast í þann sið að konungsembættið stjórnaði kirkjunni, hún reyndi þó að forðast flóknar guðfræðilegar deilur. Elísabet þurfti hinsvegar að blanda sér í þau trúarstríð sem geisuðu í Evrópu á þeim tíma. Hún neyddist til þess að styðja hollenska mótmælendur á móti spænskum kaþólikkum. Uppreisnir og launráð írskra og enskra kaþólikka angraði Elísabet stöðugt og hún lét setja kaþólska frænku sína, [[María Skotadrottning|Maríu Skotadrottningu]] í fangelsi. Loks lét hún lífláta hana því hún var talin hættulegur kaþólikki sem gæti gert tilkall til krúnunnar. Einn frægasti atburður í stjórnartíð Elísabetar var þegar enski flotinn sigraði þann spænska undan ströndum [[England|Englands]] árið 1588. Spænski flotinn var fram að því oft kallaður flotinn ósigrandi.<ref>{{Vísindavefurinn|275|Hvers vegna er talið að Flotinn ósigrandi hafi tapað gegn Englendingum 1588?|höfundur=Anna Agnarsdóttir|dags=22. mars 2000}}</ref> === Meydrottningin === Elísabet I var stundum kölluð meydrottningin. Ráðgjafar og fleiri sem voru í kringum Elísabet vildu að hún gifti sig til að mynda bandalög, styrkja krúnuna og tryggja öryggi ríkisins. Elísabet velti nokkrum bónorðanna fyrir sér en hafnaði þó öllum þeirra á endanum. Hún vildi ekki þurfa að deila eða jafnvel missa öll völd sín til maka síns, svo Elísabet réði ógift. Hún er eina drottningin í sögu Englands sem hefur ekki gift sig. === Andlát === Elísabet I dó árið þann 24. mars árið 1603, þá 69 ára að aldri. Hún lést í Richmond-höll í [[Surrey]]. Elísabet var lengi vel langlífasti einvaldur Englands. Hún lést án erfingja og eftir hennar dag tók [[Jakob 1. Skotakonungur|Jakob I]] skotakonungur við ensku krúnunni en hann var hennar nánasti ættingi. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Listi yfir einvalda Englands|Drottning Englands]] | frá = 1558 | til = 1603 | fyrir = [[María 1. Englandsdrottning|María 1.]] | eftir = [[Jakob 6. Skotakonungur|Jakob 1.]] | }} {{Erfðatafla | titill = [[Konungur Írlands|Drottning Írlands]] | frá = 1558 | til = 1603 | fyrir = [[María 1. Englandsdrottning|María 1.]] | eftir = [[Jakob 6. Skotakonungur|Jakob 1.]] | }} {{Töfluendir}} {{Enskir, skoskir og breskir einvaldar}} [[Flokkur:Enskir þjóðhöfðingjar]] [[Flokkur:Túdor-ætt]] {{fd|1533|1603}} 60tp7s1klfogbob1yqiykjhrcmh7xae 0 16344 1960120 1958519 2026-04-16T01:30:34Z TKSnaevarr 53243 1960120 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = Sir | nafn = Winston Churchill | mynd = Sir Winston Churchill - 19086236948 (restored).jpg | myndatexti1 = Churchill árið 1941. | titill= [[Forsætisráðherra Bretlands]] | stjórnartíð_start2 = 10. maí 1940 | stjórnartíð_end2 = 26. júlí 1945 | einvaldur2 = [[Georg 6. Bretlandskonungur|Georg 6.]] | forveri2 = [[Neville Chamberlain]] | eftirmaður2 = [[Clement Attlee]] | stjórnartíð_start = 26. október 1951 | stjórnartíð_end = 6. apríl 1955 | einvaldur = [[Georg 6. Bretlandskonungur|Georg 6.]]<br>[[Elísabet 2. Bretadrottning|Elísabet 2.]] | forveri = [[Clement Attlee]] | eftirmaður = [[Anthony Eden]] | fæddur = {{fæðingardagur|1874|11|30}} | fæðingarstaður = [[Woodstock]], [[Oxfordshire]], [[England]]i, [[Bretland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1965|1|24|1874|11|30}} | dánarstaður = [[Kensington]], [[London]], [[England]]i, [[Bretland]]i | þjóderni = [[Bretland|Breskur]] | maki = {{gifting|[[Clementine Churchill|Clementine Hozier]]|1908}} | stjórnmálaflokkur = [[Íhaldsflokkurinn (Bretlandi)|Íhaldsflokkurinn]] (fyrir 1904; 1924–1964)<br>[[Frjálslyndi flokkurinn (Bretland)|Frjálslyndi flokkurinn]] (1904–1924) | börn = Diana, Randolph, Sarah, Marigold Frances, Mary | verðlaun = [[Nóbelsverðlaunin í bókmenntum]] (1953)<br>[[Karlsverðlaunin]] (1955) | háskóli = [[Harrow School]]<br>[[Royal Military College, Sandhurst]] | foreldrar = [[Randolph Churchill lávarður]] og [[Jennie Jerome]] }} '''Sir Winston Leonard Spencer-Churchill''' ([[30. nóvember]] [[1874]] – [[24. janúar]] [[1965]]) var [[Bretland|breskur]] [[stjórnmál]]amaður. Hann var [[forsætisráðherra Bretlands]] á tímum [[Síðari heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldarinnar]] frá 1940 til 1945, og aftur frá 1951-1955. Hann er þekktastur sem leiðtogi Breta í heimsstyrjöldinni, en var auk þess herskólagenginn [[hermaður]], [[rithöfundur]], [[sagnfræði]]ngur, [[blaðamaður]] og afkastamikill listmálari. Stjórnmálaferill hans var langur og hann er einn af þekktustu stjórnmálaleiðtogum Bretlands. Hann sat á [[Breska þingið|Breska þinginu]] frá 1900 til 1964, sem fulltrúi fimm [[einmenningskjördæmi|kjördæma]], og lengst af fyrir [[Breski íhaldsflokkurinn|Breska íhaldsflokkinn]] þar sem hann var formaður frá 1940 til 1955. Hann aðhylltist bæði [[frjálslyndisstefna|frjálslyndisstefnu]] og [[heimsvaldastefna|heimsvaldastefnu]]. Hann hlaut [[bókmenntaverðlaun Nóbels]] árið [[1953]]. Hann er eini forsætisráðherra Bretlands sem fengið hefur Nóbelsverðlaunin auk þess að vera fyrstur til að vera gerður að heiðursborgara í Bandaríkjunum. Hann var af blönduðum breskum og bandarískum uppruna og fæddist inn í auðuga aðalsfjölskyldu í [[Oxfordskíri]]. Hann gekk í [[Breski herinn|breska herinn]] og gegndi herþjónustu á [[Breska Indland]]i, í [[Mahdi-stríðið|Mahdi-stríðinu]] í Súdan og í [[Seinna Búastríðið|síðara Búastríðinu]]. Hann öðlaðist frægð sem stríðsfréttaritari og fyrir bækur sem fjölluðu um herleiðangra hans. Hann var fyrst kjörinn á þing fyrir Íhaldsflokkinn 1900 en gekk í Frjálslynda flokkinn fjórum árum síðar. Í frjálslyndri ríkisstjórn [[H. H. Asquith]] var hann bæði forseti [[Breska viðskiptaráðið|breska viðskiptaráðsins]] og [[innanríkisráðherra Bretlands|innanríkisráðherra]]. Þar barðist hann fyrir velferðarumbótum. Í [[fyrri heimsstyrjöld]] var hann [[flotamálaráðherra Bretlands|flotamálaráðherra]] og hafði umsjón með [[Gallipoli-herförin]]ni, en þegar hún fór út um þúfur var hann lækkaður í tign og skipaður [[kanslari hertogadæmisins Lancaster]]. Hann sagði af sér árið 1915 og gegndi um tíma herskyldu á [[vesturvígstöðvarnar|vesturvígstöðvunum]] sem yfirmaður fótgönguliðssveitar. Árið 1917 varð hann aftur ráðherra í ríkisstjórn [[David Lloyd George]] og gegndi þar embættum hergagnamálaráðherra, stríðsmálaráðherra, flugmálaráðherra og nýlendumálaráðherra. Sem slíkur hafði hann umsjón með [[Samningur Bretlands og Írlands|samningi Bretlands og Írlands]] og breskri utanríkisstefnu í Mið-Austurlöndum. Eftir tvö ár utan þings varð hann fjármálaráðherra í íhaldsstjórn [[Stanley Baldwin]] sem kom [[sterlingspund]]inu aftur á [[gullfótur|gullfót]] 1925, sem skapaði kreppuástand í bresku efnahagslífi. Á „öræfaárunum“ á 4. áratugnum leiddi Churchill baráttuna fyrir því að byggja upp hernaðarmátt Bretlands að nýju til að svara vaxandi [[hernaðarhyggja|hernaðarhyggju]] [[Þýskaland]]s undir stjórn [[Nasismi|nasista]]. Þegar Síðari heimsstyrjöld braust út var hann aftur skipaður flotamálaráðherra og varð forsætisráðherra eftir að [[Neville Chamberlain]] sagði af sér í maí 1940. Churchill hafði yfirumsjón með þátttöku Breta í baráttu [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamanna]] gegn sókn [[Öxulveldin|Öxulveldanna]], sem lauk með sigri þeirra árið 1945. Eftir ósigur Íhaldsflokksins í [[bresku þingkosningarnar 1945|kosningunum 1945]] varð Churchill [[leiðtogi stjórnarandstöðunnar]]. Í skugga [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] varaði hann við því að „[[járntjaldið|járntjald]]“ væri að leggjast yfir Evrópu. Hann var talsmaður Evrópusamvinnu og náins samstarfs við Bandaríkin, auk þess að styðja viðgang [[Breska heimsveldið|Breska heimsveldisins]]. Hann tapaði [[bresku þingkosningarnar 1950|kosningunum 1950]] en sneri aftur til valda eftir [[bresku þingkosningarnar 1951|kosningar 1951]]. Annað tímabil hans sem forsætisráðherra tóku utanríkismál og málefni heimsveldisins mestan tíma hans. Stjórn hans lagði áherslu á húsnæðismál innanlands og þróun kjarnorkuvopna. Churchill sagði af sér embætti forsætisráðherra 1955 vegna versnandi heilsu, þótt hann sæti áfram sem þingmaður til 1964. Útför hans 1965 var kostuð af ríkinu. Churchill er almennt álitinn einn af mikilvægustu stjórnmálamönnum 20. aldar. Hans er einkum minnst fyrir leiðtogahlutverk sitt í Síðari heimsstyrjöld þar sem hann lék lykilhlutverk í að verja [[frjálslynt lýðræði]] í Evrópu gegn útbreiðslu [[fasismi|fasisma]]. Hann hefur verið gagnrýndur fyrir framgöngu sína í stríðinu, sérstaklega fyrir [[Sprengjuárásin á Dresden 1945|sprengjuárásina á Dresden 1945]], en líka fyrir skoðanir sínar á heimsvaldastefnu Breta, kynþáttum og mannkynbótum. ==Æviágrip== Winston Churchill fæddist árið 1874, á miðju [[Viktoríutímabilið|Viktoríutímabilinu]], þegar [[breska heimsveldið]] var á hátindi valda sinna. Eftir grunnskólanám gekk hann í konunglega breska hernaðarháskólann í Sandhurst og útskrifaðist þaðan árið 1895 sem merkisberi í fjórðu Húsaraherdeildinni í Aldershot.<ref>{{Bókaheimild|titill=Winston S. Churchill: Ævisaga|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Sögufélag|ár=2014|staður=Reykjavík|bls=24}}</ref> Hann gegndi herþjónustu með Húsaradeildinni í [[Indland]]i og tók einnig þátt í hernaðarátökum á [[Kúba|Kúbu]], [[Egyptaland]]i og [[Súdan]]. Þegar [[seinna Búastríðið]] braust út í Suður-Afríku árið 1899 var Churchill ráðinn hjá dagblöðunum ''Daily Mail'' og ''Morning Post'' til þess að skrifa fréttir af vettvangi átakanna. Churchill ferðaðist með skipi til Suður-Afríku og tók þátt í stríðinu en var handsamaður og færður í fangabúðir í [[Pretoría|Pretoríu]]. Með hjálp annarra stríðsfanga tókst Churchill hins vegar að sleppa úr haldi [[Búar|Búanna]] og flýja yfir landamærin til Portúgölsku Austur-Afríku, þar sem nú er [[Mósambík]]. Flótti Churchill úr haldi Búa vakti mikla athygli og gerði hann að stríðshetju í augum margra Breta.<ref>{{Bókaheimild|titill=Winston S. Churchill: Ævisaga|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Sögufélag|ár=2014|staður=Reykjavík|bls=42-48}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Ævintýrið í Afríku|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4617821|útgefandi=''Æskan''|ár=1965|mánuður=1. október|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=2. febrúar}}</ref> Churchill var kjörinn á þing árið 1900 fyrir [[Íhaldsflokkurinn (Bretland)|Íhaldsflokkinn]] en sagði sig úr honum og gekk í [[Frjálslyndi flokkurinn (Bretland)|Frjálslynda flokkinn]] árið 1904 vegna ágreinings við Íhaldsmenn um verslunarfrelsi. Churchill var ötull stuðningsmaður fríverslunar en forsvarsmenn Íhaldsflokksins á formannstíð [[Arthur Balfour|Arthurs Balfour]] aðhylltust frekar þá stefnu að vernda breskan efnahag með tollamúrum. Sem meðlimur Frjálslynda flokksins gekk Churchill í ríkisstjórn í fyrsta sinn árið 1905 og varð aðstoðarnýlendumálaráðherra í ríkisstjórn [[Henry Campbell-Bannerman]]. Eftir að Campbell-Bannerman sagði af sér og [[H. H. Asquith]] gerðist forsætisráðherra varð Churchill viðskiptaráðherra í stjórn hans. Í því embætti kom Churchill að lagasetningu um fyrstu lágmarkslaun í sögu Bretlands. Hann aðstoðaði einnig [[David Lloyd George]] fjármálaráðherra við að setja hin svokölluðu „fjárlög lýðsins“, sem renndu stoðum undir ýmis ríkisrekin velferðarverkefni og fjármögnuðu þau m.a. með háum tekjuskatti. Þeir Lloyd George urðu nánir samstarfsmenn og voru stundum kallaðir „himnesku tvíburarnir“ í blaðaumfjöllun.<ref>{{Bókaheimild|titill=Winston S. Churchill: Ævisaga|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Sögufélag|ár=2014|staður=Reykjavík|bls=66}}</ref> Churchill var hlynntur [[Arfbótastefna|arfbótastefnu]] og sem innanríkisráðherra í ríkisstjórn Asquith á árunum 1910-11 lagði hann til ýmis lög sem ættu að stemma stigu við „offjölgun stétta fávita og geðsjúklinga“ sem Churchill taldi „ógn við þjóð og kynþátt sem ómögulegt er að ýkja.“<ref>{{Vefheimild|höfundur=Martin Gilbert |titill=Churchill and Eugenics |url=http://www.winstonchurchill.org/support/the-churchill-centre/publications/finest-hour-online/594-churchill-and-eugenics |mánuður=31. maí|ár=2009 |mánuðurskoðað=21. mars|árskoðað=2018|safnslóð=https://web.archive.org/web/20131215071541/http://www.winstonchurchill.org/support/the-churchill-centre/publications/finest-hour-online/594-churchill-and-eugenics |safnmánuður=15. desember|safnár=2013}}</ref> <blockquote>„Ég legg til að 100.000 úrkynjaðir Bretar verði gerðir ófrjóir með valdi og aðrir settir í vinnubúðir til þess að hægja á hrörnun breska kynþáttarins.“<ref>Ummæli af deildarskýrslu innanríkisráðuneytisins árið 1910. Frumskjalið er í skjalasafni Asquith í Bodleian-bókasafninu í Oxford. Vitnað er til þess í bók Clive Ponting, "Churchill" (Sinclair Stevenson 1994).</ref></blockquote> Tillögur Churchill urðu ekki að lögum í þeirri mynd sem hann mælti með heldur voru lög sett þar sem geðsjúkir voru lokaðir inni á hælum. ===Fyrri heimsstyrjöldin=== Í byrjun [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]] var Churchill flotamálaráðherra. Sem slíkur bar hann ábyrgð á [[Gallipoli-herförin|Gallipoli-herförinni]] árið 1915, þar sem breski flotinn réðst á [[Dardanellasund]] í von um að geta hertekið [[Istanbúl|Konstantínópel]], höfuðborg [[Tyrkjaveldi|Tyrkjaveldis]].<ref>Callwell, C.E. (2005). ''Dardanelles, a study of the strategical and certain tactical aspects of the Dardanelles campaign''. London, UK: Naval & Military Press Ltd.</ref> Herförin var einn versti ósigur Breta og einn af fáum sigrum sem Tyrkir unnu í styrjöldinni. Um 302.000 breskir og franskir hermenn féllu í valinn. Orðstír Churchill beið slíkan hnekki að hann neyddist til að segja af sér sem flotamálaráðherra í maí árið 1915.<ref>Jenkins, Roy. ''Churchill: A Biography'' (2001). Bls. 282–88.</ref> ===Millistríðsárin=== Churchill varð árið 1921 nýlendumálaráðherra í ríkisstjórn Lloyd George. Í því embætti stýrði hann [[Kaíró-ráðstefnan (1921)|Kaíró-ráðstefnunni]] sama ár, þar sem nýjar línur voru dregnar að landamærum í [[Miðausturlönd|Miðausturlöndum]] eftir hrun [[Tyrkjaveldi]]s í heimsstyrjöldinni. Á ráðstefnunni var meðal annars fallist á stofnun konungsríkisins [[Jórdanía|Jórdaníu]] og Churchill stærði sig síðar af því að hafa „einn sunnudagseftirmiðdag skapað Jórdaníu með einu pennastriki“. Sú flökkusaga hefur gengið af því að þegar Churchill hafi teiknað upp nýju landamærin hafi hann verið gripinn hikstakasti vegna ofáts fyrr um daginn. Penna hans hafi því skeikað og þríhyrningslaga misræmi myndast á landamærum Jórdaníu og [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]]. Vegna þessarar flökkusögu kalla Jórdaníumenn þessa skekkju á landamærunum stundum „hiksta Churchills“ eða „hnerra Winstons“.<ref>{{Bókaheimild|titill=Miðausturlönd: Fortíð, nútíð og framtíð|höfundur=Magnús Þorkell Bernharðsson|útgefandi=Mál og menning|ár=2018|isbn=978-9979-3-3683-9|bls=74-76}}</ref> Árið 1924 gekk Churchill til liðs við Íhaldsflokkinn á ný og gerðist fjármálaráðherra í ríkisstjórn [[Stanley Baldwin]]. Sem fjármálaráðherra sá Churchill um að binda breska efnahaginn á ný við [[Gullfótur|gullfót]]. Þessi verknaður leiddi til mikillar verðhjöðnunar, atvinnuleysis og loks til allsherjar verkfalls árið 1926.<ref>{{Vefheimild|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/events/budget_99/budget_briefing/279928.stm|titill=Budget Blunders: Mr Churchill and the Gold Standard (1925)|mánuður=9. mars|ár=1999|útgefandi=BBC News|mánuðurskoðað=2. desember|árskoðað=2007|tungumál= enska}}</ref> Churchill leit síðar sjálfur á endurupptöku gullfótarins sem verstu mistök á öllum ferli sínum.<ref>James, Robert Rhodes. ''Churchill: A Study in Failure, 1900–1939'' (1970), bls. 206.</ref> Ríkisstjórn Íhaldsmanna tapaði þingkosningum árið 1929 og þegar Íhaldsmenn gengu í stjórnarsamstarf með [[Verkamannaflokkurinn (Bretland)|Verkamannaflokknum]] undir forsæti [[Ramsay MacDonald]] árið 1931 var Churchill ekki boðið að sitja áfram sem fjármálaráðherra. Næstu árin var Churchill einangraður í stjórnmálum og einbeitti sér að mestu að ritstörfum, meðal annars á ævisögu forföður síns, [[John Churchill, 1. hertoginn af Marlborough|John Churchill, hertoga af Marlborough]].<ref>Gilbert, Martin (2004). ''Winston Churchill: The Wilderness Years''. London: Pimlico.</ref> Eitt sem stuðlaði að pólitískri einangrun Churchill voru óvinsælar skoðanir hans varðandi sjálfstæðisbaráttu [[Indland|Indverja]]: Churchill var á móti friðsamlegri mótmælahreyfingu [[Mohandas Gandhi]] og sagði árið 1930 að „Gandhi-hyggjan og allt sem hún stendur fyrir ætti að vera bundin niður og kramin.“<ref name="independent.ie">{{cite news|first=Kevin|last=Myers|url=http://www.independent.ie/opinion/columnists/kevin-myers/kevin-myers-seventy-years-on-and-the-soundtrack-to-the-summer-of-1940-is-filling-britains-airwaves-2286560.html|title=Seventy years on and the soundtrack to the summer of 1940 is filling Britain's airwaves|work=The Irish Independent|accessdate=7 November 2010|date=6 August 2010}}</ref> Árið 1920 lýsti hann því yfir að réttast væri að „binda Gandhi niður höndum og fótum og kremja hann undir fótum fíls með landstjórann á bakinu.“<ref>Barczewsk, Stephanie, John Eglin, Stephen Heathorn, Michael Silvestri, and Michelle Tusan. ''Britain Since 1688: A Nation in the World'', p. 301</ref><ref>Toye, Richard. ''Churchill's Empire: The World That Made Him and the World He Made'', p. 172.</ref><ref>{{cite news|first=Diarmuid |last=Ferriter|url=http://www.irishtimes.com/culture/books/inglorious-empire-what-the-british-did-to-india-1.2981299|work=The Irish Times |title= Inglorious Empire: what the British did to India |date=4 March 2017}}</ref> Á millistríðsárunum hafði Churchill lengst af meiri áhyggjur af uppgangi [[Kommúnismi|kommúnismans]] en [[Fasismi|fasismans]] og leit á menn á borð við [[Francisco Franco|Franco]]<ref>James, bls. 408.</ref> og [[Benito Mussolini|Mussolini]]<ref>Taylor, A.J.P. Beaverbrook Hamish Hamilton 1972 bls. 375.</ref> sem gagnlega bandamenn gegn kommúnistastjórnum. Hann varð þó að endingu mjög gagnrýninn í garð [[Neville Chamberlain]] forsætisráðherra fyrir undanlátsstefnu hans gagnvart [[Adolf Hitler]] og skrifaði árið 1938 um [[München-sáttmálinn|München-sáttmálann]] að Bretum hefði staðið til boða val á milli „stríðs og skammar“. Chamberlain hefði valið skömmina og myndi ekki uppskera annað fyrir það en stríð með enn verri skilmálum eftir stutta frestun.<ref>''Current Biography 1942'', p. 155</ref><ref>[[Gilbert, Martin]]. ''Winston S. Churchill: Prophet of Truth: 1923–1939''. 1977: p. 972</ref><ref>Langworth 2008, pp. 256–57</ref> ===Forsætisráðherra í seinni heimsstyrjöldinni=== [[File:Wc0107-04780r.jpg|thumb|right|Churchill með hjálm á höfði á meðan loftárásir dundu yfir London í [[Orrustan um Bretland|orrustunni um Bretland]] árið 1940.]] [[Mynd:Winston Churchill during the Second World War in Iceland H12887.jpg|thumb|Winston Churchill á Íslandi í ágúst 1941.]] Þegar [[seinni heimsstyrjöldin]] braust út árið 1939 varð Churchill flotamálaráðherra á ný líkt og í byrjun fyrri heimsstyrjaldarinnar. Chamberlain sagði af sér þann 10. maí 1940 eftir að Þjóðverjar [[Innrásin í Danmörku og Noreg|hertóku Danmörku og Noreg]] og Churchill var skipaður forsætisráðherra í hans stað. Churchill hafnaði tillögum um friðarumræður við Þjóðverja og skapaði embætti varnarmálaráðherra, sem hann gegndi samhliða forsætisráðherraembættinu. Hann varð þar með einn valdamesti stríðsleiðtogi í sögu Bretlands. Churchill stofnaði [[þjóðstjórn]] með Verkamannaflokknum og gerði [[Clement Attlee]] að aðstoðarforsætisráðherra á meðan á stríðinu stóð. Churchill flutti margar frægar ræður í byrjun stríðsins og sló Bretum eldmóð í brjóst með tilfinningahita sínum og orðheppni, sérstaklega þegar staðan var hvað svörtust eftir ósigur [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamanna]] í [[Orrustan um Frakkland|orrustunni um Frakkland]]. <blockquote>„Við munum berjast í Frakklandi, við munum berjast á sænum og á hafinu, við munum berjast með auknu sjálfstrausti og síauknum styrk í lofti. Við munum verja eyjuna okkar hvað sem á dynur, við munum berjast á ströndunum, við munum berjast á flugvöllunum, við munum berjast á ökrunum og á götum úti, við munum berjast í hæðunum, við munum aldrei gefast upp.“<ref name="centre-beaches">{{cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/learn/speeches/speeches-of-winston-churchill/128-we-shall-fight-on-the-beaches |title=We Shall Fight on the Beaches |date=4. júní 1940 |accessdate=20. desember 2007 |publisher=Churchill Centre |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090605143418/http://www.winstonchurchill.org/learn/speeches/speeches-of-winston-churchill/128-we-shall-fight-on-the-beaches |archivedate=5 June 2009}}</ref></blockquote> Churchill átti í góðu sambandi við [[Franklin D. Roosevelt]] Bandaríkjaforseta og vinskapur þeirra kom því til leiðar að Bretar fengu miklar matar-, olíu- og hergagnabirgðir sendar yfir [[Atlantshafið]] frá Bandaríkjunum. Churchill var því mjög létt þegar Roosevelt vann endurkjör árið 1940. Þegar [[Japanska keisaradæmið|Japanir]] [[Árásin á Perluhöfn|réðust á Perluhöfn]] og Bandaríkin gengu inn í heimsstyrjöldina voru fyrstu viðbrögð Churchill: „Við höfum unnið stríðið!“<ref>{{cite book|last=Stokesbury|first=James L.|title=A Short History of WWII|url=https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000stok|publisher=William Morrow and Company, Inc.|year=1980|location=New York|page=[https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000stok/page/171 171]}}</ref> Þegar Hitler gerði [[Innrásin í Sovétríkin|árás á Sovétríkin]] sagði Churchill, sem hafði alla ævi verið svarinn andkommúnisti, að „ef Hitler gerði innrás í helvíti myndi ég að minnsta kosti segja nokkur hlýleg orð um djöfulinn í neðri málstofunni.“<ref>{{cite web|url=http://www.chu.cam.ac.uk/archives/collections/churchill_papers/biography|title=The Churchill Papers: Biography|publisher=University of Cambridge|accessdate=9. ágúst 2009|archive-date=2014-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140117020600/http://www.chu.cam.ac.uk/archives/collections/churchill_papers/biography/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Heimsstyrjöldin II. í máli og myndum|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=5322230|útgefandi=''Nýr stormur''|ár=1968|mánuður=9. febrúar|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. janúar}}</ref> Bretar fóru brátt að senda birgðir og skriðdreka til aðstoðar Sovétmönnum.<ref>{{cite book|last=Stokesbury|first=James L.|title=A Short History of WWII|url=https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000stok|publisher=William Morrow and Company, Inc.|year=1980|location=New York|page=[https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000stok/page/159 159]}}</ref> [[File:Cairo conference.jpg|thumb|right|Churchill (til hægri) ásamt [[Chiang Kai-shek]] og [[Franklin D. Roosevelt]] á ráðstefnu í Kaíró árið 1943.]] Í janúar árið 1943 hittust Churchill, Roosevelt og [[Charles de Gaulle]] í [[Casablanca]] í [[Marokkó]] og komust að þeirri niðurstöðu að stefnt skyldi að skilyrðislausri uppgjöf Öxulveldanna. Churchill var þó ekki afdráttarlaus í afstöðu sinni um þetta og var nokkuð hissa þegar Roosevelt tilkynnti niðurstöðuna af fundinum.<ref>{{cite web|url=http://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=65|first=Peter C.|last=Chen|title=Casablanca Conference|date=14 January 1943|accessdate=11 October 2014}}</ref><ref>{{cite news|work=[[The New York Times]]|last=Middleton|first=Drew|title=Roosevelt, Churchill Map 1943 War Strategy At Ten-Day Conference Held In Casablanca; Giraud And De Gaulle, Present, Agree On Aims|date=24 January 1943}}</ref> Deilt hefur verið um hlutverk Churchill í [[Hungursneyðin í Bengal 1943|hungursneyðinni í Bengal árið 1943]], þar sem um þrjár milljónir manna létust úr hungri, vannæringu og sjúkdómum. Japanir höfðu hertekið [[Búrma]] og þar með lokað á innflutning hrísgrjóna til Indlands og valdið hungursneyð í Bengal, þar sem 20% neyttra hrísgrjóna voru innflutt. Churchill hélt því fram að hungursneyðin væri Indverjum sjálfum að kenna því þeir „fjölguðu sér eins og kanínur“<ref>See Dyson and Maharatna (1991) for a review of the data and the various estimates made.</ref><ref name = "Gordon">{{cite journal|last1=Gordon|first1=Leonard A.|title=Review of Prosperity and Misery in Modern Bengal: The Famine of 1943–1944|journal=The American Historical Review|date=1 January 1983|volume=88|issue=4|page=1051|doi=10.2307/1874145|jstor=1874145}}</ref><ref>{{cite web|last=Mukerjee|first=Madhusree|url=http://www.hnn.us/articles/129891.html|title=History News Network &#124; Because the Past is the Present, and the Future too|publisher=Hnn.us|accessdate=29 July 2011|archive-date=9 ágúst 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809182841/http://www.hnn.us/articles/129891.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.churchillcentral.com/timeline/stories/did-churchill-cause-the-bengal-famine-of-1943-as-has-been-claimed|title=Did Churchill cause the Bengal Famine of 1943, as has been claimed?|publisher=Churchill Central|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170510083201/https://www.churchillcentral.com/timeline/stories/did-churchill-cause-the-bengal-famine-of-1943-as-has-been-claimed|archivedate=10 May 2017}}</ref><ref name="Gordon"/><ref>{{cite journal|last1=Tharoor|first1=Shashi|title=Inglorious Empire: What the British Did to India|url=https://archive.org/details/inglorious-empire|journal=Hurst|date=March 2017}}</ref> og neitaði að sjá af nokkrum birgðum sem ætlaðar væru herrekstrinum til að hjálpa þeim. Þegar landstjóri Indlands sendi Churchill símskeyti til að biðja um matarbirgðir spurði Churchill á móti að ef staðan væri svona slæm, „hvers vegna [væri] Gandhi þá ekki dauður enn?“ <ref>''[https://archive.today/20120630143154/www.newyorker.com/arts/critics/books/2007/08/13/070813crbo_books_mishra?currentPage=3 Exit Wounds]'', [[Pankaj Mishra]], ''[[The New Yorker]]'', 13. ágúst 2007.</ref> Í júní árið 1944 [[Innrásin í Normandí|gerðu Bandamenn innrás í Normandí]] og ráku Þjóðverja inn í Þýskaland á næsta ári. Í innrás bandamanna í Þýskaland í febrúar 1945 átti Churchill þátt í því að skipa sprengjuárásir á borgina [[Dresden]], þar sem fjöldi þýskra flóttamanna og særðra hermanna hafði safnast saman.<ref>Taylor, Frederick. ''Dresden: Tuesday, 13. febrúar 1945'', New York: Harper Collins/London: Bloomsbury, bls. 262–64</ref> Eftir sprengjuárásirnar á borgina velti Churchill því upp í leynilegu símskeyti hvort rétt væri að endurskoða þá stefnu að „varpa sprengjum á þýskar borgir til þess eins að auka skelfinguna, en með öðrum tylliástæðum“.<ref>Patrick J. Buchanan, ''Where the Right Went Wrong'' (2004), St. Martin's Griffin, bls. 119</ref> Loftárásirnar voru meðal umdeildustu aðgerða bandamanna í stríðinu þar sem Þýskaland var í raun þegar sigrað þegar þær voru gerðar og Dresden þótti ekki hernaðarlega mikilvæg borg.<ref>{{Vísindavefurinn|918|Hvaða tilgangi þjónaði loftárás Bandamanna á Dresden í seinni heimsstyrjöld (sem olli dauða fleira fólks en dó í Hiroshima)?}}</ref> Í árásunum var Dresden lögð í rúst og um það bil 25 þúsund manns, aðallega óbreyttir borgarar, voru drepnir.<ref>Müller, Rolf-Dieter; Schönherr, Nicole; Widera, Thomas, eds. (2010), ''Die Zerstörung Dresdens: 13. bis 15. Februar 1945. Gutachten und Ergebnisse der Dresdner Historikerkommission zur Ermittlung der Opferzahlen'', V&R Unipress, bls. 48,</ref> Þann 7. maí þáðu Bandamenn skilyrðislausa uppgjöf Þjóðverja og þann 8. maí lýsti Churchill yfir endalokum stríðsins í Evrópu. Þingkosningar voru haldnar í Bretlandi í júlí árið 1945 en þar vann Verkamannaflokkurinn stórsigur. Churchill sagði því af sér sem forsætisráðherra og Clement Attlee tók við embætti hans. ===Í stjórnarandstöðu=== Churchill var leiðtogi bresku stjórnarandstöðunnar á sex ára ráðherratíð Attlee. Hann var áfram áhrifamikill í alþjóðastjórnmálum á þessum tíma og flutti meðal annars fræga ræðu um Sovétríkin í heimsókn til Bandaríkjanna þann 5. mars árið 1946 sem oft er talin marka upphaf [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]]: <blockquote>„Frá Stettin í Eystrasalti til Tríeste við Adríahaf hefur [[Járntjaldið|Járntjald]] fallið yfir álfuna. Handan þeirrar línu standa allar höfuðborgir hinna fornu ríkja Mið- og Austur-Evrópu. Varsjá, Berlín, Prag, Vín, Búdapest, Belgrad, Búkarest og Sofía; allar þessar frægu borgir og íbúarnir í kringum þær eru nú á því sem ég verð að kalla áhrifasvæði Sovétmanna.“<ref name="centre-429">{{cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/learn/speeches/speeches-of-winston-churchill/120-the-sinews-of-peace|title=Sinews of Peace (Iron Curtain)|accessdate=21. mars 2018|last=Churchill|first=Winston|publisher=Churchill Centre|archive-date=2009-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605210758/http://www.winstonchurchill.org/learn/speeches/speeches-of-winston-churchill/120-the-sinews-of-peace|url-status=dead}}</ref></blockquote> ===Forsætisráðherra á ný=== Churchill varð forsætisráðherra í annað sinn eftir að hafa unnið nauman sigur gegn Verkamönnum í kosningum árið 1951 (þrátt fyrir að flokkur hans hefði hlotið færri atkvæði). Ríkisstjórn Churchill beitti sér snemma fyrir byggingu fjölda nýrra íbúða til að kljást við húsnæðisvanda sem hafði hrjáð Bretland frá því á stríðsárunum.<ref name="HNDM">{{cite news|title=The Housing Total Was 318,779|work=Hartlepool Northern Daily Mail|date=5 February 1954|accessdate=21. mars 2018|url=http://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000378/19540205/004/0001|via=[[British Newspaper Archive]]|url-access=subscription}}</ref> Annars einbeitti Churchill sér að mestu að utanríkismálum á annarri ráðherratíð sinni. Hann sendi breska hermenn til [[Kenýa|Kenýu]] til að kveða niður [[Mau Mau-uppreisnin|Mau Mau-uppreisnina]]<ref name="Jenkins p843">Jenkins, bls. 843–61</ref> og til [[Malakkaskagi|Malakkaskaga]] til að kveða niður [[Malajauppreisnin|svipaða uppreisn þar]]. Þessar hernaðardeilur komu flestum Bretum í skilning um að ekki yrði hægt að halda nýlenduyfirráðum um allan heim áfram til lengdar.<ref>Ferguson, Niall (2000). ''Empire: How Britain Made the Modern World''. London: Penguin Books Ltd.</ref> Churchill reyndi þó eftir mesta megni að halda í leifar breska heimsveldisins og sagðist ekki vilja „sitja við stjórn sundurbútunar.“<ref name="Jenkins p843"/> Ríkisstjórn Churchill átti einnig hlut að máli í [[Valdaránið í Íran 1953|valdaráni í Íran]] árið 1953.<ref>Kinzer, Stephen. ''All the Shah's Men''. Hoboken, N.J.: John Wiley & Sons, Inc., 2008, bls. 3</ref> Churchill sagði af sér eftir að hafa fengið endurtekin heilablóðföll í apríl árið 1955 og settist í helgan stein. [[Anthony Eden]] tók við embætti forsætisráðherra. == Fjölskylduhagir == [[Randolph Churchill]] faðir Winstons var einnig stjórnmálamaður og um tíma fjármálaráðherra. Hann var þriðji sonur sjöunda hertogans af Marlborough. Móðir hans, Jennie Jerome, var dóttir bandarísks auðkýfings að nafni Leonard Jerome. Winston var fæddur tveimur mánuðum fyrir tímann í Bleinheim-höll sem er ættaróðal Marlborough fjölskyldunnar. Churchill átti einn bróður, John Strange Spencer-Churchill. Churchill hitti tilvonandi konu sína, Clementine Hoizer, í fyrsta sinn árið 1904 á dansleik í Crewe House. Þau hittust aftur árið 1908 í matarboði hjá Lafði St Helier. Churchill sat við hlið Clementine við borðhaldið. Hann bað Clementine í veislu í Bleinheim höll 10. ágúst 1908, þau gengu svo í hjónaband í St. Margrets, Westminister og voru þau gefin saman af biskupnum af St Asph. Árið 1909 fluttu hjónin að Eccleston Square 33. Fyrsta barnið Diana fæddist 11. júlí 1909, Randolph fæddist 28. maí 1911, þriðja barnið fæddist 7. október 1914, fjórða barnið Marigold fæddist 15. nóvember 1918, Mary fæddist svo 15. september 1922 síðar þann sama mánuð keypti Churchill [[Chartwell]] þar sem fjölskyldan bjó þar til Churchill lést 1965. Churchill var greindur með [[Geðhvörf|geðhvarfasýki]]. == Ráðherraembætti == Churchill gegndi mörgum sinnum ráðherraembættum í [[ríkisstjórn Bretlands]] á stjórnmálaferli sínum. Ráðherraembættin sem hann gegndi á ferli sínum voru: * Aðstoðarnýlendurmálaráðherra 1906-8 (Undersecretary of State for the Colonies) * Viðskiptaráðherra 1908-10 (President of the Board of Trade) * Innanríkisráðherra 1910-11 (Secretary of State for Home Affairs) * Flotamálaráðherra 1911-1915 (First Lord of the Admiralty) * Varnarmálaráðherra 1918-21 (Secretary of War and Air Minister) * Aðstoðarnýlenduráðherra 1921-22 (Undersecretary for the Colonies) * Fjármálaráðherra 1924-29 (Chancellor of the Exchequer) * Flotamálaráðherra 3. september 1939-10. maí 1940 (First Lord of the Admiralty) * Forsætisráðherra 10. maí 1940-45, 1951-55 (Prime Minister)<ref>{{Vísindavefurinn|3446|Hvaða ráðherraembættum gegndi Sir Winston Churchill?}}</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist|2}} {{Wikivitnun}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forsætisráðherra Bretlands]] | frá = 1940 | til = 1945 | fyrir = [[Neville Chamberlain]] | eftir = [[Clement Attlee]] | }} {{Erfðatafla | titill = [[Forsætisráðherra Bretlands]] | frá = 1951 | til = 1955 | fyrir = [[Clement Attlee]] | eftir = [[Anthony Eden]] | }} {{Töfluendir}} {{fde|1874|1965|Churchill, Winston}} {{DEFAULTSORT:Churchill, Winston}} {{Forsætisráðherrar Bretlands}} {{Nóbelsverðlaun í bókmenntum}} [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Bretlands]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Bretlands|Churchill, Winston]] [[Flokkur:Handhafar bókmenntaverðlauna Nóbels|Churchill, Winston]] [[Flokkur:Innanríkisráðherrar Bretlands]] [[Flokkur:Leiðtogar breska Íhaldsflokksins]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni|Churchill, Winston]] 27jogiqletmex4xog35m4f5gahn8y2l 0 19748 1960144 1931850 2026-04-16T10:35:24Z TKSnaevarr 53243 Þessi saga um Pútín á ekki heima í kafla um einkahagi, og það er óljóst hvaða máli þetta atvik skiptir. 1960144 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Geir H. Haarde | búseta = | mynd = Islands stasminister Geir H. Haarde under presskonferens vid globaliseringsmotet i Riksgransen 2008-04-09.jpg | myndatexti1 = Geir árið 2008 | titill = [[Forsætisráðherra Íslands]] | stjórnartíð_start = [[15. júní]] [[2006]] | stjórnartíð_end = [[1. febrúar]] [[2009]] | forseti = [[Ólafur Ragnar Grímsson]] | forveri = [[Halldór Ásgrímsson]] | eftirmaður = [[Jóhanna Sigurðardóttir]] | titill2 = [[Utanríkisráðherra Íslands]] | stjórnartíð_start2 = [[27. september]] [[2005]] | stjórnartíð_end2 = [[15. júní]] [[2006]] | forsætisráðherra2 = [[Halldór Ásgrímsson]] | forveri2 = [[Davíð Oddsson]] | eftirmaður2 = [[Valgerður Sverrisdóttir]] | titill3= [[Fjármálaráðherra Íslands]] | stjórnartíð_start3 =[[16. apríl]] [[1998]] | stjórnartíð_end3 = [[27. september]] [[2005]] | forsætisráðherra3 = [[Davíð Oddsson]]<br>[[Halldór Ásgrímsson]] | forveri3 = [[Friðrik Sophusson]] | eftirmaður3 = [[Árni M. Mathiesen]] | titill4= Formaður Sjálfstæðisflokksins | stjórnartíð_start4 =[[16. október]] [[2005]] | stjórnartíð_end4 = [[29. mars]] [[2009]] | forveri4 = [[Davíð Oddsson]] | eftirmaður4 = [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] |stjórnmálaflokkur = [[Sjálfstæðisflokkurinn]] |AÞ_CV = 162 |AÞ_frá1 = 1987 |AÞ_til1 = 2003 |AÞ_kjördæmi1= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykv.]] |AÞ_flokkur1 = Sjálfstæðisflokkurinn |AÞ_frá2 = 2003 |AÞ_til2 = 2009 |AÞ_kjördæmi2= [[Reykjavíkurkjördæmi suður|Reykv. s.]] |AÞ_flokkur2 = Sjálfstæðisflokkurinn | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1951|4|8}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], [[Ísland]] | háskóli = [[Brandeis-háskóli]]<br>[[Johns Hopkins-háskóli]]<br>[[Minnesota-háskóli, Twin Cities]] | maki = Patricia Angelina (skilin);<br>Inga Jóna Þórðardóttir }} '''Geir Hilmar Haarde''' ([[fæðing|fæddur]] [[8. apríl]] [[1951]]) er [[Ísland|Íslenskur]] [[hagfræði]]ngur, fyrrverandi [[forsætisráðherra Íslands]] frá [[2006]] til [[2009]] og [[formaður]] [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] frá [[2005]] til [[2009]]. Hann var forsætisráðherra Íslands á meðan á [[Bankahrunið á Íslandi|bankahruninu]] stóð haustið 2008. Hann var ákærður til [[Landsdómur|Landsdóms]] fyrstur íslenskra ráðherra. Geir var í [[ágúst]] [[2014]] skipaður sendiherra Íslands í [[Bandaríki Norður-Ameríku|Bandaríkjunum]] og nokkrum ríkjum í [[Mið-Ameríka|Mið-]] og [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] frá og með [[1. janúar]] [[2015]]. Hann lét af störfum [[1. júlí]] [[2019]] og tók sér sæti í stjórn [[Alþjóðabankinn|Alþjóðbankans]]. ==Ævi== [[Mynd:Geir Haarde at the Pentagon 2006-Oct-11 (USDoD 061011-F-5586B-010).jpg|thumb|Geir Haarde í Pentagon]] Geir lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|MR]] 1971. Hann starfaði sem blaðamaður á [[Morgunblaðið|Morgunblaðinu]] á sumrin 1972–1977. Hann lauk BA-prófi í hagfræði frá Brandeis-háskóla, Bandaríkjunum, 1973. MA-próf í alþjóðastjórnmálum frá Johns Hopkins-háskóla, Bandaríkjunum, 1975. MA-próf í hagfræði frá [[Minnesota-háskóli|Minnesota-háskóla]], Bandaríkjunum, 1977. Árið 2007 veitti Minnesota-háskóli honum heiðursdoktorsnafnbót. Geir vann sem hagfræðingur í alþjóðadeild [[Seðlabanki Íslands|Seðlabanka Íslands]] 1977–1983. Hann starfaði sem aðstoðarmaður [[Albert Guðmundsson|Alberts Guðmundssonar]], fjármálaráðherra 1983–1985 og [[Þorsteinn Pálsson|Þorsteins Pálssonar]] 1985-87. Geir sat á Alþingi fyrir [[Reykjavík]] á árunum [[1987]]–[[2009]] og var formaður þingflokks sjálfstæðismanna frá 1991–1998. Hann var [[forseti Norðurlandaráðs]] [[1995]]. Geir var skipaður [[fjármálaráðherra]] árið [[1998]]. Hann var [[utanríkisráðherra]] í [[ríkisstjórn]] [[Halldór Ásgrímsson|Halldórs Ásgrímssonar]] og tók við [[embætti]] utanríkisráðherra og formennsku í Sjálfstæðisflokknum af [[Davíð Oddsson|Davíð Oddssyni]] er hann hvarf af vettvangi [[stjórnmál]]a á árinu [[2005]]. ===Bankahrunið=== Í [[sjónvarp]]sávarpi til þjóðarinnar [[6. október]] [[2008]], skömmu eftir [[bankahrunið á Íslandi]], lauk Geir orðum sínum á hinni fleygu setningu ''[[Guð blessi Ísland]]''. Þegar svokölluð [[Búsáhaldabyltingin|Búsáhaldabylting]] stóð sem hæst í janúar 2009 tilkynnti hann í beinni útsendingu frá [[Valhöll (sjálfstæðisflokkurinn)|Valhöll]], höfuðstöðvum Sjálfstæðisflokksins, [[23. janúar]] [[2009]] að hann hefði nýlega greinst með [[krabbamein]] í [[vélinda]] og þyrfti að fara utan til meðferðar. Hann tilkynnti jafnframt að hann myndi láta af formennsku í Sjálfstæðisflokknum eftir næsta [[landsfundur|landsfund]] og segja skilið við stjórnmálin. Hann sagðist vilja efna til kosninga [[9. maí]] [[2009]].<ref>[http://www.mbl.is/mm/frettir/kosningar/2009/01/23/geir_kosid_i_mai/ Geir með illkynja æxli í vélinda - kosið í maí; af mbl.is]</ref> Geir baðst lausnar fyrir sig og ráðuneyti sitt [[26. janúar]] 2009. Þegar [[styrkjamálið]] kom upp í [[apríl]] 2009 tók Geir á sig sökina.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090417233133/www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item259912/ Þáði styrki þrátt fyrir tortyggni; af Rúv.is]</ref> Hann gaf frá sér þannig tilkynningu: „Ég ber því sem formaður flokksins á þeim tíma einn alla ábyrgð á þessu máli. Sama er að segja um hátt framlag frá Landsbanka Íslands frá sama tíma. Framkvæmdastjórar flokksins, núverandi og fyrrverandi, bera hér enga ábyrgð.“<ref>[http://www.visir.is/article/20090408/FRETTIR01/652212708 Ábyrgð Geirs stórjókst á sjö mínútum; af Vísi.is 8. apríl 2009]</ref> ===Landsdómsmálið=== Í september [[2010]] ákvað [[Alþingi]] að vísa meintum afglöpum Geirs í starfi [[forsætisráðherra]] í aðdraganda bankahrunsins 2008 fyrir [[Landsdómur|Landsdóm]] sem sakamáli. Geir kallaði væntanleg réttarhöld ''[[pólitísk réttarhöld]]'' og [[2011]] var hleypt af stokkunum söfnun til stuðnings Geir vegna þeirra. [[Alþingi gegn Geir H. Haarde|Réttarhöld í máli Geirs]] hófust í Reykjavík þann 5. mars árið 2012. Geir var sakfelldur fyrir eitt ákæruatriði af fjórum þann 23. apríl sama ár, fyrir að hafa ekki brugðist rétt við vandamálum íslensku bankanna. Úrskurðað var að Geir hefði ekki sinnt skyldu sinni samkvæmt 17. grein [[Stjórnarskrá Íslands|stjórnarskrár Íslands]] með því halda ráðherrafundi um mikilvæg stjórnarmálefni.<ref>{{Vefheimild|titill=Geir sekur af einum ákærulið|url=http://www.ruv.is/frett/geir-sekur-af-einum-akaerulid|útgefandi=RÚV|ár=2012|mánuður=23. apríl|mánuðurskoðað=28. nóvember|árskoðað=2018}}</ref> Þrátt fyrir dóminn var Geir ekki gert að sæta refsingu og íslenska ríkinu var gert að greiða málsvarnarkostnað hans.<ref>{{Vefheimild|titill=Geir sýknaður af þremur liðum en sakfelldur í einum|url=http://www.vb.is/frettir/geir-syknadur-af-thremur-lidum-en-sakfelldur-fyrir-einn/71656/|útgefandi=''[[Viðskiptablaðið]]''|ár=2012|mánuður=23. apríl|mánuðurskoðað=28. nóvember|árskoðað=2018}}</ref> Geir áfrýjaði dómnum til [[Mannréttindadómstóll Evrópu|Mannréttindadómstóls Evrópu]] og hélt því fram að málssóknin gegn honum hefði verið pólitísks eðlis. Mannréttindadómstóllinn dæmdi gegn Geir árið 2017 og úrskurðaði að íslenska ríkið hefði ekki gerst brotlegt gegn honum með ákæru sinni.<ref>{{Vefheimild|titill=Geir tapar málinu fyrir Mannréttindadómstólnum|url=http://www.ruv.is/frett/geir-tapar-malinu-fyrir-mannrettindadomstolnum|útgefandi=''[[RÚV]]''|ár=2017|mánuður=23. nóvember|mánuðurskoðað=28. nóvember|árskoðað=2018}}</ref> ===Sendiherra í Bandaríkjunum=== Geir var í ágúst 2014 skipaður sendiherra Íslands í [[Bandaríki Norður-Ameríku|Bandaríkjunum]] og nokkrum ríkjum í Mið- og Suður-Ameríku af [[Gunnar Bragi Sveinsson|Gunnari Braga Sveinssyni]], þáverandi utanríkisráðherra. Geir tók við embættinu þann 1. janúar 2015. Gunnar Bragi viðurkenndi í [[Klaustursupptökurnar|einkasamtali sem náðist á upptöku árið 2018]] að hafa tekið ákvörðunina um útnefningu Geirs til þess að „eiga inni greiða“ hjá Sjálfstæðisflokknum og vera mögulega sjálfur einhvern tímann útnefndur í sendiherraembætti.<ref name=dvsendiherra>{{Vefheimild|titill=Gunnar Bragi skipaði Árna Þór sendiherra til að draga athygli frá Geir Haarde – „Ég var brjálaður við þig Gunni“|url=http://eyjan.dv.is/eyjan/2018/11/28/leyniupptaka-gunnar-bragi-skipadi-arna-thor-sendiherra-til-ad-draga-athygli-fra-geir-haarde-eg-var-brjaladur-vid-thig-gunni/|útgefandi=''[[DV]]''|mánuður=28. nóvember|ár=2018|mánuðurskoðað=28. nóvember|árskoðað=2018|höfundur=Kristinn H. Guðnason og Bjartmar Oddur Þeyr Alexandersson}}</ref> Á upptökunni heyrist [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson]], sem var forsætisráðherra þegar Geir var útnefndur, einnig staðfesta frásögn Gunnars Braga.<ref name=dvsendiherra/> Gunnar Bragi dró síðar þessi ummæli sín til baka í fjölmiðlum og bar fyrir sig að hafa verið ölvaður. Hann hafnaði jafnframt því að hann ætti inni greiða hjá Sjálfstæðisflokknum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.frettabladid.is/frettir/langur-listi-af-folki-sem-eg-arf-a-bija-afsoekunar|titill=„Langur listi af fólki sem ég þarf að biðja afsökunar“|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|mánuður=29. nóvember|ár=2018|mánuðurskoðað=21. desember|árskoðað=2018}}</ref> Geir lét af sendiherraembættinu þann 1. júlí 2019 og tók sæti í stjórn [[Alþjóðabankinn|Alþjóðabankans]].<ref>{{Vefheimild|titill=Geir H. Haar­de í stjórn Alþjóðabank­ans|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2018/10/05/geir_h_haarde_i_stjorn_althjodabankans/|mánuður=5. október|ár=2018|mánuðurskoðað=7. október|árskoðað=2018|útgefandi=[[mbl.is]]}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Ísland tekur í dag sæti í stjórn Alþjóðabankans|url=https://www.visir.is/g/2019190709892/island-tekur-i-dag-saeti-i-stjorn-althjodabankans|mánuður=1. júlí|ár=2018|mánuðurskoðað=6. júlí|árskoðað=2019|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''}}</ref> ==Einkahagir== Geir er ættaður frá [[Noregur|Noregi]] í föðurætt. Eiginkona hans er [[Inga Jóna Þórðardóttir]] en fyrri kona hans var Patricia Angelina, f. Mistretta frá Frakklandi. Geir er fyrsti ráðherrann í íslenskri stjórnmálasögu sem hefur gegnt öllum þremur helstu ráðherraembættum; forsætisráðherra, fjármálaráðherra og utanríkisráðherra. Árið 2024 gaf Geir út ævisögu sína.<ref>[https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2024-12-15-mer-fannst-rett-ad-rifja-thetta-upp-en-thad-var-ekki-alltaf-audvelt-430907 Mér fannst rétt að rifja þetta upp en það var ekki alltaf auðvelt] Rúv, sótt 15. desember 2024</ref> ==Tilvísanir== <div class="references-small">{{reflist}}</div> ==Tenglar== {{Commons|Category:Geir Haarde}} * [https://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=162 Æviágrip á heimasíðu Alþingis] * [https://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3179072 ''Þrítugasti ráðherrann''; grein í Frjálsri verslun 1998] ;Greinar eftir Geir H. Haarde * [https://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3983228 ''Sjálfstæðisstefnan áfram leiðandi afl''; áramótaávarp í Fréttablaðinu 2007] * [https://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4015171 ''Ráðherraskipti ekki útilokuð''], viðtal við Geir í Fréttablaðinu 14. desember 2008 * [https://www.visir.is/taldi-sig-enga-heimild-hafa-til-ad-gripa-inn-i-starfsemi-bankanna/article/2012120129101 ''Taldi sig enga heimild hafa til að grípa inn í starfsemi bankanna''], frétt á Vísi.is 26. janúar 2012 * {{Vefheimild|titill=„Ég er á móti því, að negrum sé veittur íslenzkur ríkisborgararéttur eða þeim almennt hleypt inn í landið“|url=https://www.dv.is/skrytid/2014/1/21/eg-er-moti-thvi-ad-negrum-se-veittur-islenzkur-rikisborgararettur-eda-theim-almennt-hleypt-inn-i-landid/|safnslóð=https://archive.today/20140121092956/http://www.dv.is/skrytid/2014/1/21/eg-er-moti-thvi-ad-negrum-se-veittur-islenzkur-rikisborgararettur-eda-theim-almennt-hleypt-inn-i-landid/|ár=2014|mánuður=21. janúar|safnár=2014|safnmánuður=21. janúar}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Halldór Ásgrímsson]] | titill=[[Forsætisráðherrar á Íslandi|Forsætisráðherra]] | frá=[[15. júní]] [[2006]] | til=[[1. febrúar]] [[2009]] | eftir=[[Jóhanna Sigurðardóttir]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Davíð Oddsson]] | titill=[[Utanríkisráðherrar á Íslandi|Utanríkisráðherra]] | frá=[[27. september]] [[2005]] | til=[[15. júní]] [[2006]] | eftir=[[Valgerður Sverrisdóttir]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Friðrik Sophusson]] | titill=[[Fjármálaráðherrar á Íslandi|Fjármálaráðherra]] | frá=[[16. apríl]] [[1998]] | til=[[27. september]] [[2005]] | eftir=[[Árni M. Mathiesen]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Davíð Oddsson]] | titill=[[Sjálfstæðisflokkurinn|Formaður Sjálfstæðisflokksins]] | frá=[[16. október]] [[2005]] | til=[[29. mars]] [[2009]] | eftir=[[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Friðrik Sophusson]] | titill=[[Sjálfstæðisflokkurinn|Varaformaður Sjálfstæðisflokksins]] | frá=[[14. mars]] [[1999]] | til=[[16. október]] [[2005]] | eftir=[[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Jón Magnússon (f. 1946)|Jón Magnússon]] | titill=[[Samband ungra sjálfstæðismanna|Formaður Sambands ungra sjálfstæðismanna]] | frá=[[1981]] | til=[[1985]] | eftir=[[Vilhjálmur Egilsson]]}} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Íslands}} {{Utanríkisráðherrar Íslands}} {{Fjármálaráðherrar Íslands}} {{Navboxes | title = Ríkisstjórnir | state = collapsed | list = {{Annað ráðuneyti Davíðs Oddssonar}} {{Þriðja ráðuneyti Davíðs Oddssonar}} {{Fjórða ráðuneyti Davíðs Oddssonar}} {{Ráðuneyti Halldórs Ásgrímssonar}} {{Fyrsta ráðuneyti Geirs H. Haarde}} {{Annað ráðuneyti Geirs H. Haarde}} }} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál|ísland}} {{f|1951}} [[Flokkur:Formenn Sjálfstæðisflokksins]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Utanríkisráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Þingmenn Sjálfstæðisflokksins]] [[Flokkur:Handhafar stórriddarakross með stjörnu Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] [[Flokkur:Íslenskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Sendiherrar Íslands í Bandaríkjunum]] [[Flokkur:Varaformenn Sjálfstæðisflokksins]] 09npqbgiwu75lrbha18547nedbsfd5j 0 20050 1960112 1898671 2026-04-15T22:20:53Z Ursid Rymur 99106 uppfærði íbúartal 1960112 wikitext text/x-wiki {{Sveitarfélagstafla | nafn = Sveitarfélagið Vogar | nafn_í_eignarfalli = Sveitarfélagsins Voga | mynd = The harbour at Vogar (4501375860).jpg | mynd_texti = Höfnin við Voga | skjaldarmerki = Skjaldarmerki Vatnsleysustrandarhrepps.png | kort = Sveitarfélagið Vogar (áður Vatnsleysustrandarhreppur) kort.png | hnit = {{hnit|63|58|0|N|22|23|3|W|type:city_region:IS|display=inline}} | kjördæmi = [[Suðurkjördæmi]] | þéttbýli = [[Vogar]] | sveitarstjóri_titill = [[Bæjarstjóri]] | sveitarstjóri = Guðrún P. Ólafsdóttir | póstnúmer = 190 | sveitarfélagsnúmer = 2506 | vefsíða = {{Url|vogar.is}} }} '''Sveitarfélagið Vogar''' (áður Vatnsleysustrandarhreppur) er [[sveitarfélag]] á norðanverðum [[Reykjanesskagi|Reykjanesskaga]]. Vogar eru fámennasta sveitarfélagið á [[Suðurnes]]jum með um 2000 íbúa (2026). Flestir íbúar sækja vinnu annars staðar, t.d til [[Reykjavík]]ur eða [[Keflavík]]ur, en áður byggðist atvinnulífið að mestu á sjósókn. Sveitarfélagið nær yfir bæinn [[Vogar|Voga]] og [[Vatnsleysuströnd]] og út á hálft [[Hvassahraun]]. Sveitarfélagið nær líka yfir [[Þráinsskjaldarhraun]] sunnan [[Reykjanesbraut]]ar. Víkin sem þorpið stendur í heitir Vogavík en þorpið hét áður Kvíguvogar og [[Vogastapi]] sunnan þorpsins hét Kvíguvogabjörg. Í [[Stakksfjörður|Stakksfirði]] undan Vogastapa eru góð fiskimið, sem voru kölluð „Gullkistan“. Vogar eru í 14 km fjarlægð frá [[Reykjanesbær|Reykjanesbæ]] og 25 km fjarlægð frá [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]]. Meirihluti íbúa býr í bænum Vogum, en um 100 manns í dreifbýli. Staðhættir Voga eru þeir að byggðin er á mjórri ræmu meðfram ströndinni, þó ekki samfelld. Nokkrir bændur voru nokkuð á undan sinni samtíð og urðu brautryðjendur á ýmsan hátt. Bóndi nokkur í Vogum keypti hafskip, sendi það til Spánar með fisk og keypti útgerðarvörur í staðinn. Þá var annar bóndi á [[Vatnsleysuströnd]] sem kom fyrstur manna fram með þá hugmynd að friða [[Faxaflói|Faxaflóa]] fyrir erlendum fiskveiðiskipum. Strax á [[landnámsöld]] kemur staðurinn við sögu. Jörðin [[Stóru-Vogar]] var höfuðból um aldir og fylgdu því mörg smábýli. Á öldum áður var [[hálfkirkja]] í Vogum en sóknarkirkja sveitarinnar er á [[Kálfatjörn]] á Vatnsleysuströnd. Margir fallegir staðir eru í nágrenni Voga svo sem Kálfatjarnarkirkja, Staðarborg, Vogastapi og Vogatjörn. == Heimildir == * {{Bókaheimild|höfundur=Árni Óla|titill=Strönd og Vogar|útgefandi=Bókaútgáfa Menningarsjóðs|útgáfustaður=Reykjavík|ár=1961|url=https://baekur.is/bok/056b77e5-456c-4365-91fd-a00ce9fee30f}} * {{Bókaheimild|höfundur=Guðmundur Björgvin Jónsson|titill=Mannlíf og mannvirki í Vatnsleysustrandarhreppi|url=http://baekur.is/bok/000147620/Mannlif_og_mannvirki_i|ár=1987}} == Tenglar == * [https://www.visitreykjanes.is/is Ferðavefur] {{Stubbur|ísland|landafræði}} {{Sveitarfélög Íslands}} {{SSS}} [[Flokkur:Sveitarfélagið Vogar| ]] 1xj3tpy3adurjs2o32t74nkig8o8uep 14 20086 1960093 1399669 2026-04-15T16:10:41Z TKSnaevarr 53243 1960093 wikitext text/x-wiki {{CommonsCat|Physicists from France|frönskum eðlisfræðingum}} [[Flokkur:Franskir vísindamenn|Eðlisfræðingar]] [[Flokkur:Eðlisfræðingar]] 0hfyqcbtfdw1bsviiqxab1w2syom71i 0 20337 1960121 1904018 2026-04-16T07:57:23Z ~2026-23474-73 115597 bæjarstjóra 1960121 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Raufarhöfn | nafn_í_eignarfalli = Raufarhafnar | tegund_byggðar = [[Þorp]] | mynd = Raufarhöfn_2023.jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = Raufarhöfn séð úr lofti | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = {{Infobox mapframe|zoom=13|shape=none|stroke-width=0}} | kort_texti = | teiknibóla_kort = Ísland | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning Raufarhafnar | hnit = {{WikidataCoord|display=inline}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = [[Ísland]] | undirskipting_gerð1 = [[Landshlutar Íslands|Landshluti]] | undirskipting_nafn1 = [[Norðurland eystra]] | undirskipting_gerð2 = [[Kjördæmi Íslands|Kjördæmi]] | undirskipting_nafn2 = [[Norðausturkjördæmi|Norðaustur]] | undirskipting_gerð3 = [[Sveitarfélög Íslands|Sveitarfélag]] | undirskipting_nafn3 = [[Norðurþing]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|heimild}} | mannfjöldi_frá_og_með = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|ár}} | mannfjöldi_heild = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|Raufarhöfn}} | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = | mannfjöldi_heiti_íbúa = | póstnúmer_gerð = [[Listi yfir íslensk póstnúmer|Póstnúmer]] | póstnúmer = 675 | vefsíða = {{URL|nordurthing.is}} }} '''Raufarhöfn''' er sjávarþorp á austanverðri [[Melrakkaslétta|Melrakkasléttu]] í sveitarfélaginu [[Norðurþing]]i og er nyrsta kauptún landsins. Aðalatvinnuvegur er [[sjávarútvegur]]. Á Raufarhöfn er grunnskóli með um 13 nemendum. Fólksfjöldi árið 2024 var 183 og hafði fækkað mikið frá aldamótum. [[Byggðastofnun]] hefur skilgreint þorpið sem [[Brothættar byggðir|brothætta byggð]].<ref>[http://www.ruv.is/frett/i-krafti-ibuanna-ad-snua-throuninni-vid Í krafti íbúanna að snúa þróuninni við] RÚV, skoðað 2. mars, 2018.</ref> Á Raufarhöfn hefur verið mönnuð [[veðurathugunarstöð]] síðan 1920. Bæjarstjóri: Fannar Goði Ölversson == Forn verslunarstaður == Raufarhöfn var bújörð fram yfir 1950 og byggðist þorpið upp í landi jarðarinnar, við náttúrulega höfn í skjóli klettahöfða. Raufarhafnar er getið sem lendingarstaðar í [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]] og þangað munu kaupmenn hafa siglt þegar á [[landnámsöld]]. Á síðmiðöldum versluðu þýskir [[Hansakaupmenn]] þar og seinna komu hollenskir duggarar þar við og stunduðu [[launverslun]]. Bændur á Sléttu áttu að sækja verslun til [[Húsavík]]ur eða [[Vopnafjörður|Vopnafjarðar]] á [[einokunarverslun|einokunartímanum]], langa og erfiða leið, og óskuðu oft eftir að Raufarhöfn yrði gerð að verslunarstað en það var þó ekki fyrr en 1833 sem staðurinn varð löggiltur verslunarstaður og 1836 reisti danskur kaupmaður þar hús, Búðina, sem var fjórar hæðir og eitt stærsta hús landsins á þeim tíma. Hún brann árið 1956. Síðar tóku íslenskir kaupmenn við versluninni og [[Gránufélagið]] rak þar verslun til 1893. == Síldarbærinn Raufarhöfn == [[Mynd:Herring catch-Sep200.jpg|thumb|left|Síldin var kölluð silfur hafsins.]] Bræðurnir Jón og Sveinn Einarssynir frá [[Hraun í Fljótum|Hraunum í Fljótum]] hófu verslunarrekstur á Raufarhöfn 1896 og jafnframt fisk- og [[hákarl|hákarlaveiðar]] og byggðu hafskipabryggju þar árið 1900. Sama sumar hófu Norðmenn [[Síld|síldveiðar]] frá Raufarhöfn og á næstu áratugum stækkaði þorpið ört og var aðalatvinna íbúanna [[síld]]veiðar, síldarbræðsla og þjónusta við síldveiðiskip. [[Síldarverksmiðjur ríkisins]] keyptu verksmiðjuna af Norðmönnum 1934 og 1944 var Raufarhöfn annar mesti síldveiðibær landsins á eftir [[Siglufjörður|Siglufirði]]. Á sjöunda áratugnum varð Raufarhöfn svo mesti síldarbærinn og þá var þar mikill uppgangur og allt að 11 síldarsöltunarstöðvar starfandi samtímis. Þá komu um það bil 10% af öllum ágóða landsins frá síldarvinnu á Raufarhöfn. Íbúarnir voru þá hátt á sjötta hundrað og á síldarvertíðinni streymdi aðkomufólk að svo að yfir tvö þúsund manns höfðu aðsetur þar og þegar nokkur hundruð bátar bættust við í landlegum voru stundum á fjórða þúsund manns í þorpinu í einu. En árið 1967 hvarf síldin. Mannvirki henni tengd voru yfirgefin og að sumu leyti minnti Raufarhöfn á draugabæ og íbúum fækkaði. Þó var reynt að sporna á móti, meðal annars með kaupum á [[Togari|togara]] og stofnun útgerðarfélags, og [[útgerð]] og [[fiskvinnsla]] er aðalatvinna þorpsbúa í dag. Einnig er þar töluverð [[loðna|loðnubræðsla]]. == Sveitarfélagið == [[Mynd:Raufarhafnarhreppur kort.png|thumb|Kort af Raufarhafnarhrepp þar til árið 2006 þegar hann sameinaðist Norðurþingi.]] Hinn 1. janúar 1945 var Raufarhöfn gerð að sérstökum [[Hreppur|hreppi]], Raufarhafnarhreppi, en hafði fram að því tilheyrt [[Presthólahreppur|Presthólahreppi]]. Í janúar 2006 samþykktu íbúar [[Húsavíkurbær|Húsavíkurbæjar]], [[Öxarfjarðarhreppur|Öxarfjarðarhrepps]], Raufarhafnarhrepps og [[Kelduneshreppur|Kelduneshrepps]] sameiningu sveitarfélaganna sem tók gildi 10. júní sama ár, í kjölfar [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2006|sveitarstjórnarkosninganna 2006]]. Nýja sveitarfélagið heitir [[Norðurþing]]. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://www.nordurthing.is/is/um-nordurthing/byggdarlogin/raufarhofn|titill=Raufarhöfn. Á vef Norðurþings, skoðað 12. apríl 2011.}} {{Borgir og bæir á Íslandi}} [[Flokkur:Fyrrum sveitarfélög Íslands]] [[Flokkur:Íslensk sjávarþorp]] [[Flokkur:Veðurathugunarstöðvar á Íslandi]] [[Flokkur:Norðurþing]] 6qmttbuksawdrtgqr1z2b7gx9r4wcv5 1960134 1960121 2026-04-16T08:59:46Z Berserkur 10188 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-23474-73|~2026-23474-73]] ([[User talk:~2026-23474-73|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Fyxi|Fyxi]] 1904018 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Raufarhöfn | nafn_í_eignarfalli = Raufarhafnar | tegund_byggðar = [[Þorp]] | mynd = Raufarhöfn_2023.jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = Raufarhöfn séð úr lofti | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = {{Infobox mapframe|zoom=13|shape=none|stroke-width=0}} | kort_texti = | teiknibóla_kort = Ísland | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning Raufarhafnar | hnit = {{WikidataCoord|display=inline}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = [[Ísland]] | undirskipting_gerð1 = [[Landshlutar Íslands|Landshluti]] | undirskipting_nafn1 = [[Norðurland eystra]] | undirskipting_gerð2 = [[Kjördæmi Íslands|Kjördæmi]] | undirskipting_nafn2 = [[Norðausturkjördæmi|Norðaustur]] | undirskipting_gerð3 = [[Sveitarfélög Íslands|Sveitarfélag]] | undirskipting_nafn3 = [[Norðurþing]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|heimild}} | mannfjöldi_frá_og_með = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|ár}} | mannfjöldi_heild = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|Raufarhöfn}} | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = | mannfjöldi_heiti_íbúa = | póstnúmer_gerð = [[Listi yfir íslensk póstnúmer|Póstnúmer]] | póstnúmer = 675 | vefsíða = {{URL|nordurthing.is}} }} '''Raufarhöfn''' er sjávarþorp á austanverðri [[Melrakkaslétta|Melrakkasléttu]] í sveitarfélaginu [[Norðurþing]]i og er nyrsta kauptún landsins. Aðalatvinnuvegur er [[sjávarútvegur]]. Á Raufarhöfn er grunnskóli með um 13 nemendum. Fólksfjöldi árið 2024 var 183 og hafði fækkað mikið frá aldamótum. [[Byggðastofnun]] hefur skilgreint þorpið sem [[Brothættar byggðir|brothætta byggð]].<ref>[http://www.ruv.is/frett/i-krafti-ibuanna-ad-snua-throuninni-vid Í krafti íbúanna að snúa þróuninni við] RÚV, skoðað 2. mars, 2018.</ref> Á Raufarhöfn hefur verið mönnuð [[veðurathugunarstöð]] síðan 1920. == Forn verslunarstaður == Raufarhöfn var bújörð fram yfir 1950 og byggðist þorpið upp í landi jarðarinnar, við náttúrulega höfn í skjóli klettahöfða. Raufarhafnar er getið sem lendingarstaðar í [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]] og þangað munu kaupmenn hafa siglt þegar á [[landnámsöld]]. Á síðmiðöldum versluðu þýskir [[Hansakaupmenn]] þar og seinna komu hollenskir duggarar þar við og stunduðu [[launverslun]]. Bændur á Sléttu áttu að sækja verslun til [[Húsavík]]ur eða [[Vopnafjörður|Vopnafjarðar]] á [[einokunarverslun|einokunartímanum]], langa og erfiða leið, og óskuðu oft eftir að Raufarhöfn yrði gerð að verslunarstað en það var þó ekki fyrr en 1833 sem staðurinn varð löggiltur verslunarstaður og 1836 reisti danskur kaupmaður þar hús, Búðina, sem var fjórar hæðir og eitt stærsta hús landsins á þeim tíma. Hún brann árið 1956. Síðar tóku íslenskir kaupmenn við versluninni og [[Gránufélagið]] rak þar verslun til 1893. == Síldarbærinn Raufarhöfn == [[Mynd:Herring catch-Sep200.jpg|thumb|left|Síldin var kölluð silfur hafsins.]] Bræðurnir Jón og Sveinn Einarssynir frá [[Hraun í Fljótum|Hraunum í Fljótum]] hófu verslunarrekstur á Raufarhöfn 1896 og jafnframt fisk- og [[hákarl|hákarlaveiðar]] og byggðu hafskipabryggju þar árið 1900. Sama sumar hófu Norðmenn [[Síld|síldveiðar]] frá Raufarhöfn og á næstu áratugum stækkaði þorpið ört og var aðalatvinna íbúanna [[síld]]veiðar, síldarbræðsla og þjónusta við síldveiðiskip. [[Síldarverksmiðjur ríkisins]] keyptu verksmiðjuna af Norðmönnum 1934 og 1944 var Raufarhöfn annar mesti síldveiðibær landsins á eftir [[Siglufjörður|Siglufirði]]. Á sjöunda áratugnum varð Raufarhöfn svo mesti síldarbærinn og þá var þar mikill uppgangur og allt að 11 síldarsöltunarstöðvar starfandi samtímis. Þá komu um það bil 10% af öllum ágóða landsins frá síldarvinnu á Raufarhöfn. Íbúarnir voru þá hátt á sjötta hundrað og á síldarvertíðinni streymdi aðkomufólk að svo að yfir tvö þúsund manns höfðu aðsetur þar og þegar nokkur hundruð bátar bættust við í landlegum voru stundum á fjórða þúsund manns í þorpinu í einu. En árið 1967 hvarf síldin. Mannvirki henni tengd voru yfirgefin og að sumu leyti minnti Raufarhöfn á draugabæ og íbúum fækkaði. Þó var reynt að sporna á móti, meðal annars með kaupum á [[Togari|togara]] og stofnun útgerðarfélags, og [[útgerð]] og [[fiskvinnsla]] er aðalatvinna þorpsbúa í dag. Einnig er þar töluverð [[loðna|loðnubræðsla]]. == Sveitarfélagið == [[Mynd:Raufarhafnarhreppur kort.png|thumb|Kort af Raufarhafnarhrepp þar til árið 2006 þegar hann sameinaðist Norðurþingi.]] Hinn 1. janúar 1945 var Raufarhöfn gerð að sérstökum [[Hreppur|hreppi]], Raufarhafnarhreppi, en hafði fram að því tilheyrt [[Presthólahreppur|Presthólahreppi]]. Í janúar 2006 samþykktu íbúar [[Húsavíkurbær|Húsavíkurbæjar]], [[Öxarfjarðarhreppur|Öxarfjarðarhrepps]], Raufarhafnarhrepps og [[Kelduneshreppur|Kelduneshrepps]] sameiningu sveitarfélaganna sem tók gildi 10. júní sama ár, í kjölfar [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2006|sveitarstjórnarkosninganna 2006]]. Nýja sveitarfélagið heitir [[Norðurþing]]. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://www.nordurthing.is/is/um-nordurthing/byggdarlogin/raufarhofn|titill=Raufarhöfn. Á vef Norðurþings, skoðað 12. apríl 2011.}} {{Borgir og bæir á Íslandi}} [[Flokkur:Fyrrum sveitarfélög Íslands]] [[Flokkur:Íslensk sjávarþorp]] [[Flokkur:Veðurathugunarstöðvar á Íslandi]] [[Flokkur:Norðurþing]] ofibcf8bymlmjseir54zrkg90p40pck 10 21073 1960072 1959410 2026-04-15T12:27:50Z Bjarki S 9 fjarlægi tengil í síðu sem verður eytt 1960072 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Norræn goðafræði | title = [[Norræn goðafræði]] | image = [[File:Ardre Odin Sleipnir.jpg|150px]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | basestyle = background:#d6dbbe; | group1 = Helstu goð | list1 = {{Navbox|child | listclass = hlist | basestyle = background:#d6dbbe; | group1 = [[Æsir]] | list1 = * [[Baldur]] * [[Bor]] * [[Bragi]] * [[Búri]] * [[Dellingur]] * [[Forseti (norræn goðafræði)|Forseti]] * [[Heimdallur]] * [[Hermóður hinn hvati|Hermóður]] * [[Hænir]] * [[Höður]] * [[Kvasir]] * [[Loki]] * [[Lóður]] * [[Magni (norræn goðafræði)|Magni]] * [[Meili]] * [[Mímir]] * [[Móði]] * [[Óðinn]] * [[Óður]] * [[Týr]] * [[Ullur]] * [[Váli]] * [[Vé]] * [[Vilji (norræn goðafræði)|Vilji]] * [[Víðar]] * [[Þór (norræn goðafræði)|Þór]] | group2 = [[Ásynjur]] | list2 = * [[Hjúki og Bil|Bil]] * [[Eir (norræn goðafræði)|Eir]] * [[Frigg]] * [[Fulla]] * [[Gefjun]] * [[Gná]] * [[Hlín]] * [[Iðunn (norræn goðafræði)|Iðunn]] * [[Þorgerður Hörgabrúður|Irpa]] * [[Jörð (norræn goðafræði)|Jörð]] * [[Lofn]] * [[Nanna (norræn goðafræði)|Nanna]] * [[Rindur]] * [[Sága]] * [[Sif (norræn goðafræði)|Sif]] * [[Sigyn]] * [[Sjöfn (norræn goðafræði)|Sjöfn]] * [[Skaði]] * [[Snotra]] * [[Sól (norræn goðafræði)|Sól]] * [[Syn]] * [[Vár]] * [[Vör (norræn goðafræði)|Vör]] * [[Þorgerður Hörgabrúður]] * [[Þrúður]] | group3 = [[Vanir]] | list3 = * [[Freyja]] * [[Freyr]] * [[Hnoss og Gersemi]] * [[Kvasir]] * [[Njörður]] * [[Yngvi]] }} | group2 = Aðrir | list2 = {{Navbox|child | listclass = hlist | basestyle = background:#d6dbbe; | group1 = [[Jötunn|Jötnar]] | list1 = * [[Alvaldi]] * [[Angurboða]] * [[Baugi]] * [[Beli]] * [[Bergelmir]] * [[Bestla]] * [[Býleistur]] * [[Bölþorn]] * [[Eggþér]] * [[Fárbauti]] * [[Geirröður (norræn goðafræði)|Geirröður]] * [[Gerður (norræn goðafræði)|Gerður]] * [[Gjálp og Greip]] * [[Gríður]] * [[Gunnlöð (norræn goðafræði)|Gunnlöð]] * [[Gymir]] * [[Hel]] * [[Helblindi]] * [[Hrymur]] * [[Hrungnir]] * [[Hræsvelgur]] * [[Hymir]] * [[Múspellssynir]] * [[Rán (norræn goðafræði)|Rán]] * [[Skaði]] * [[Surtur]] * [[Suttungur]] * [[Vafþrúðnir]] * [[Ýmir]] * [[Þjassi]] * [[Þrymur (norræn goðafræði)|Þrymur]] * [[Ægir]] * [[Ægisdætur]] | group2 = [[Dvergar (norræn goðafræði)|Dvergar]] | list2 = * [[Alvís]] * [[Andvari]] * [[Billingur]] * [[Brokkur]] * [[Eitri]] * [[Fáfnir]] * [[Fjalar og Galar]] * [[Gandálfur]] * [[Hreiðmar (norræn goðafræði)|Hreiðmar]] * [[Litur (norræn goðafræði)|Litur]] * [[Norðri, Suðri, Austri og Vestri]] * [[Otur (norræn goðafræði)|Otur]] * [[Reginn (norræn goðafræði)|Reginn]] | group3 = Skepnur | list3 = * [[Auðhumla]] * [[Árvakur og Alsviður]] * [[Blóðughófi]] * [[Fáfnir]] * [[Fenrisúlfur]] * [[Garmur]] * [[Geri og Freki]] * [[Gullinbursti]] * [[Heiðrún (norræn goðafræði)|Heiðrún]] * [[Hrímfaxi og Skinfaxi]] * [[Huginn og Muninn]] * [[Miðgarðsormur]] * [[Níðhöggur]] * [[Ratatoskur]] * [[Skoll og Hati]] * [[Sleipnir]] * [[Svaðilfari]] * [[Sæhrímnir]] * [[Tanngnjóstur og Tanngrisnir]] * [[Veðurfölnir]] | group4 = Aðrir | list4 = * [[Askur og Embla]] * [[Álfar (norræn goðafræði)|Álfar]] * [[Dagur (norræn goðafræði)|Dagur]] * [[Einherjar]] * [[Hjúki og Bil|Hjúki]] * [[Líf og Lífþrasir]] * [[Máni (norræn goðafræði)|Máni]] * [[Nótt (norræn goðafræði)|Nótt]] * [[Röskva (norræn goðafræði)|Röskva]] * [[Skírnir (norræn goðafræði)|Skírnir]] * [[Urður, Verðandi og Skuld]] * [[Útgarða-Loki]] * [[Valkyrja|Valkyrjur]] * [[Þjálfi (norræn goðafræði)|Þjálfi]] }} | group3 = Staðir | list3 = * [[Askur Yggdrasils]] * [[Álfheimur]] * [[Ásgarður]] * [[Bifröst (norræn goðafræði)|Bifröst]] * [[Bilskirnir]] * [[Gimlé]] * [[Ginnungagap]] * [[Glitnir (norræn goðafræði)|Glitnir]] * [[Gnitaheiði]] * [[Hel (staður)|Hel]] * [[Hvergelmir]] * [[Iðavöllur]] * [[Jötunheimar]] * [[Miðgarður]] * [[Mímisbrunnur]] * [[Múspellsheimur]] * [[Náströnd]] * [[Niflheimur]] * [[Niðavellir]] * [[Nóatún]] * [[Svartálfaheimur]] * [[Urðarbrunnur]] * [[Útgarður]] * [[Valhöll]] * [[Vingameiður]] * [[Vingólf]] * [[Þrúðvangur]] | group4 = Hlutir | list4 = * [[Brísingamen]] * [[Draupnir (norræn goðafræði)|Draupnir]] * [[Gjallarhorn]] * [[Gleipnir]] * [[Gungnir]] * [[Hliðskjálf]] * [[Megingjörð]] * [[Mjölnir]] * [[Naglfar]] * [[Skáldskaparmjöður]] * [[Skíðblaðnir]] | group5 = Atburðir | list5 = * [[Fimbulvetur]] * [[Hjaðningavíg]] * [[Ragnarök]] * [[Stríð Ása og Vana]] | group6 = Rit | list6 = * [[Gesta Danorum]] * [[Snorra-Edda]] * [[Heimskringla]] * [[Sæmundaredda]] * [[Konungsbók]] | group7 = Goðakvæði og sögur | list7 = *[[Völuspá]] *[[Hávamál]] *[[Vafþrúðnismál]] *[[Grímnismál]] *[[Skírnismál]] *[[Hárbarðsljóð]] *[[Hymiskviða]] *[[Lokasenna]] *[[Þrymskviða]] *[[Völundarkviða]] *[[Alvíssmál]] | group8 = Trúfélög | list8 = * [[Ásatrúarfélagið Bifröst]] * [[Danska ásatrúarfélagið]] * [[Ásatrúarfélagið|Íslenska ásatrúarfélagið]] * [[Reykjavíkurgoðorð]] }}<noinclude> [[Flokkur:Þemasnið]] </noinclude> lh01dznxfnrfx99836iarms1wn228dc 0 21760 1960075 1943586 2026-04-15T13:47:52Z Keythor 115576 Viðauki frá meðlimum ssveitarinnar 1960075 wikitext text/x-wiki [[File:Mezzoforte Kongsberg Jazzfestival 2017 (230424).jpg|thumb|2017]] '''Mezzoforte''' er [[djassbræðingur|bræðings]]hljómsveit sem var stofnuð árið [[1977]]. Stofnendur Mezzoforte voru [[Eyþór Gunnarsson]] ([[píanó]]/[[hljómborð]]), [[Friðrik Karlsson]] ([[gítar]]), [[Jóhann Ásmundsson]] ([[Rafbassi|bassa]]) og [[Gunnlaugur Briem]] ([[trommur]]). Einhverjar mannabreytingar hafa verið á þeim árum sem hljómsveitin hefur verið starfandi. Meðal annars var saxófónleikarinn [[Kristinn Svavarsson]] meðlimur sveitarinnar frá [[1982]] til [[1985]] en saxófónleikarinn [[Óskar Guðjónsson]] gekk í sveitina um miðjan 10. áratuginn. Fyrsta hljómplata sveitarinnar kom út 1979 en fjórða platan sem tekin var upp árið 1982 og innihélt lagið Garden Party opnaði sveitinn leið inn á alþjóðamarkað. Garden Party náði miklum vinsældum víða um heim, komst m.a. Í 17. sæti breska vinsældalistans og LP platan, Surprise Surprise fékk líka mjög góðar viðtökur. Í kjölfarið fluttu meðlimir til Englands og upphófst þá nokkurra ára tímabil sem einkenndist af stöðugum tónleikaferðum, fyrst í Bretlandi, svo víða um Evrópu og loks í Asíu. Hljómsveitin hefur starfað nær óslitið síðan og gefið út alls 15 LP/CD skífur og auk þess DVD mynddisk. Tónleikarnir eru orðnir fleiri en 1.000 í yfir 40 löndum. Árið 2013 var Mezzoforte tilnefnd til Tónlistarverðlauna Norðurlandaráðs og árið 2014 hlaut sveitin Heiðursverðlaun Íslensku Tónlistarverðlaunanna. Frá 2008 hefur hljómsveitin haldið að meðaltali 20-30 tónleika erlendis á hverju ári, t.d. á Norðurlöndum, í Þýskalandi, Sviss, Austurríki, Hollandi, Englandi, Spáni, Portúgal, Suður Afríku, Japan, Indónesíu, Rússlandi, Úkraínu, Belarus, Kazakstan, Ungverjalandi, Tékklandi, Slóvakíu, Grænlandi, Færeyjum og (stöku sinnum) á Íslandi. Þrír af fjórum stofnmeðlimum starfa enn með sveitinni, þeir Eyþór Gunnarsson, Friðrik Karlsson og Jóhann Ásmundsson en aðrir meðlimir eru [https://www.facebook.com/arikarasonmusic/?locale=is_IS Ari Bragi Kárason] trompetleikari, Benedikt Brynleifsson trommuleikari og Jonas Wall saxófónleikari (frá Svíþjóð). Árið 2017 fagnaði sveitin 40 ára afmæli sínu með tvennum tónleikum í Háskólabíói. U.þ.b. 600 erlendir gestir gerðu sér ferð til Íslands af því tilefni. Til stendur að endurtaka leikinn á 50 ára afmælinu í september 2027. == Tengill== *[https://www.allmusic.com/artist/mezzoforte-mn0000447930 Mezzoforte á Allmusic] {{commonscat|Mezzoforte}} {{Stubbur|tónlist}} {{S|1977}} [[Flokkur:Íslenskar hljómsveitir]] c3xfs7vp4t3pwdd0c6ej21z9bsvykka 1960097 1960075 2026-04-15T16:15:40Z Keythor 115576 Hlekkir á ytri vefsvæði 1960097 wikitext text/x-wiki [[File:Mezzoforte Kongsberg Jazzfestival 2017 (230424).jpg|thumb|2017]] '''[https://www.mezzoforte.com/ Mezzoforte]''' er [[djassbræðingur|bræðings]]hljómsveit sem var stofnuð árið [[1977]]. Stofnendur Mezzoforte voru [https://www.mezzoforte.com/members Eyþór Gunnarsson] ([[píanó]]/[[hljómborð]]), [[Friðrik Karlsson]] ([[gítar]]), [https://www.mezzoforte.com/members Jóhann Ásmundsson] ([[Rafbassi|bassa]]) og [https://www.facebook.com/gullibriemcom/?locale=en_GB Gunnlaugur Briem] ([[trommur]]). Einhverjar mannabreytingar hafa verið á þeim árum sem hljómsveitin hefur verið starfandi. Meðal annars var saxófónleikarinn [https://www.ismus.is/einstaklingar/1009606 Kristinn Svavarsson] meðlimur sveitarinnar frá [[1982]] til [[1985]] en saxófónleikarinn [https://www.snorrimanagement.is/oskargud Óskar Guðjónsson] gekk í sveitina um miðjan 10. áratuginn. Fyrsta hljómplata sveitarinnar kom út 1979 en fjórða platan sem tekin var upp árið 1982 og innihélt lagið [https://www.youtube.com/watch?v=qbHGkrJMjYw&list=RDqbHGkrJMjYw&start_radio=1 Garden Party] opnaði sveitinn leið inn á alþjóðamarkað. Garden Party náði miklum vinsældum víða um heim, komst m.a. Í 17. sæti breska vinsældalistans og LP platan, Surprise Surprise fékk líka mjög góðar viðtökur. Í kjölfarið fluttu meðlimir til Englands og upphófst þá nokkurra ára tímabil sem einkenndist af stöðugum tónleikaferðum, fyrst í Bretlandi, svo víða um Evrópu og loks í Asíu. Hljómsveitin hefur starfað nær óslitið síðan og gefið út alls [https://www.mezzoforte.com/discography 15 LP/CD skífur og auk þess DVD mynddisk]. Tónleikarnir eru orðnir fleiri en 1.000 í yfir 40 löndum. Árið 2013 var Mezzoforte tilnefnd til Tónlistarverðlauna Norðurlandaráðs og árið 2014 hlaut sveitin Heiðursverðlaun Íslensku Tónlistarverðlaunanna. Frá 2008 hefur hljómsveitin haldið að meðaltali 20-30 [https://www.mezzoforte.com/current-tour-dates tónleika] erlendis á hverju ári, t.d. á Norðurlöndum, í Þýskalandi, Sviss, Austurríki, Hollandi, Englandi, Spáni, Portúgal, Suður Afríku, Japan, Indónesíu, Rússlandi, Úkraínu, Belarus, Kazakstan, Ungverjalandi, Tékklandi, Slóvakíu, Grænlandi, Færeyjum og (stöku sinnum) á Íslandi. Þrír af fjórum stofnmeðlimum starfa enn með sveitinni, þeir [https://www.mezzoforte.com/members Eyþór Gunnarsson], [https://www.mezzoforte.com/members Friðrik Karlsson] og [https://www.mezzoforte.com/members Jóhann Ásmundsson] en aðrir meðlimir eru [https://www.facebook.com/arikarasonmusic/?locale=is_IS Ari Bragi Kárason] trompetleikari, [https://www.mezzoforte.com/members Benedikt Brynleifsson] trommuleikari og [https://www.mezzoforte.com/members Jonas Wall] saxófónleikari (frá Svíþjóð). Árið 2017 fagnaði sveitin 40 ára afmæli sínu með tvennum tónleikum í Háskólabíói. U.þ.b. 600 erlendir gestir gerðu sér ferð til Íslands af því tilefni. Til stendur að endurtaka leikinn á 50 ára afmælinu í september 2027. == Tengill== *[https://www.allmusic.com/artist/mezzoforte-mn0000447930 Mezzoforte á Allmusic] {{commonscat|Mezzoforte}} {{Stubbur|tónlist}} {{S|1977}} [[Flokkur:Íslenskar hljómsveitir]] 7snpzix6a5gasiw3izs5uszw8iq11eb 0 22363 1960089 1917527 2026-04-15T15:26:58Z TKSnaevarr 53243 /* Stjórnartíð Filippusar */ 1960089 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Konungur [[Spánn|Spánar]] | ætt = [[Habsborgarar]] | skjaldarmerki = Royal Coat of Arms of Spain with Germanic Ornaments (1580-1621).svg | nafn = Filippus 2. | mynd = Portrait_of_Philip_II_of_Spain_by_Sofonisba_Anguissola_-_002b.jpg | myndatexti = | skírnarnafn = Felipe de España | fæðingardagur = [[21. maí]] [[1527]] | fæðingarstaður = [[Palacio de Pimentel]], [[Valladolid]], [[Spánn|Spáni]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1598|9|13|1527|5|21}} | dánarstaður = [[El Escorial]], [[San Lorenzo de El Escorial]], Spáni | grafinn = El Escorial, San Lorenzo de El Escorial, Spáni | ríkisár = [[16. janúar]] [[1556]] – [[13. september]] [[1598]] | faðir = [[Karl 5. keisari]] | móðir = [[Ísabella af Portúgal]] | maki = [[María Manúela af Portúgal]] (g. 1543; d. 1545)<br>[[María 1. Englandsdrottning]] (g. 1554; d. 1558)<br>[[Elísabet af Valois]] (g. 1559; d. 1568)<br>[[Anna af Austurríki]] (g. 1570; d. 1580) | titill_maka = Drottning | börn = Karl, Ísabella, Katrín, Ferdinand, Diego, [[Filippus 3. Spánarkonungur|Filippus]] | undirskrift = Firma del Rey Felipe II.svg }} '''Filippus 2. Spánarkonungur''' ([[21. maí]] [[1527]] – [[13. september]] [[1598]]) var fyrsti formlegi konungur [[Spánarkonungar|Spánar]] frá [[1556]] til [[1598]], konungur [[Konungsríkið Napólí og Sikiley|Napólí og Sikileyjar]] frá [[1554]] til [[1558]], konungur [[Portúgalskonungar|Portúgals]] (sem '''Filippus 1.''') frá [[1580]] til [[1598]] og konungur [[England]]s og [[Írland]]s (með [[María 1. Englandsdrottning|Maríu]] konu sinni) frá [[1553]] til [[1558]]. Hann réði einnig yfir [[Niðurlönd]]um frá [[1556]]-[[1581]]. == Ætt og hjónabönd == Filippus var eini sonur [[Karl 5. keisari|Karls 5.]] og [[Ísabella af Portúgal|Ísabellu af Portúgal]] sem komst til fullorðinsára. Sautján ára að aldri giftist hann jafnöldru sinni, [[María Manúela af Portúgal|Maríu Manúelu]] af Portúgal, en þau voru systkinabörn í báðar ættir. Hún ól son, [[Karl prins af Astúríu]], árið [[1545]] en dó fáeinum dögum síðar. Faðir Filippusar samdi um giftingu sonar síns og [[María 1. Englandsdrottning|Maríu 1. Englandsdrottningar]], sem var áratug eldri, árið [[1554]] og jafnframt að Filippus fengi konungstitil og héldi honum meðan María lifði. Hann er þó yfirleitt ekki talinn með í ensku kóngaröðinni. Á meðan Filippus var Englandskonungur tók hann við konungdómi á Spáni þegar faðir hans sagði af sér [[16. janúar]] [[1556]]. Filippus og María voru barnlaus og þegar María lést árið [[1558]] íhugaði hann um tíma að giftast yngri hálfsystur hennar [[Elísabet 1.|Elísabetu]] til að halda völdum í Englandi. Af því varð þó ekki. Friðarsamningur sem Spánverjar gerðu við [[Frakkland|Frakka]] árið [[1559]] batt endi á sextíu ára stríð þjóðanna. Hluti samkomulagsins var að Filippus giftist [[Elísabet af Valois|Elísabetu af Valois]], dóttur [[Hinrik 2. Frakkakonungur|Hinriks 2. Frakkakonungs]]. Hún hafði raunar verið trúlofuð Karli syni Filippusar en hann gekk ekki heill til skógar og varð úr að hún giftist konunginum sjálfum. Elísabet var aðeins 14 ára en Filippus 32 ára. Hjónaband þeirra virðist þó hafa verið farsælt. Elísabet ól tvær dætur sem lifðu en dó af barnsförum [[1568]] eftir að hafa fætt [[Andvana fæðing|andvana]] son. Móðir hennar, [[Katrín af Medici]], bauð Filippusi yngri systur hennar, [[Margrét af Valois|Margréti]], fyrir eiginkonu en hann afþakkaði. Filippus þurfti hins vegar að eignast erfingja því Karl sonur hans lést sama ár og Elísabet. Árið [[1570]] giftist hann því í fjórða sinn, rúmlega tvítugri systurdóttur sinni, [[Anna af Austurríki (1549-1580)|Önnu af Austurríki]], og eignaðist með henni fjóra syni og eina dóttur, en aðeins einn sonur komst upp og var það [[Filippus 3. Spánarkonungur|Filippus 3.]] Þegar [[Hinrik Portúgalskonungur]] lést [[1580]], aldraður og barnlaus, gerðu börn þriggja systkina hans tilkall til krúnunnar, þau Filippus, [[Katrín af Braganza|Katrín]] hertogaynja af Braganza og [[Anton 1. af Portúgal|Anton]] príor af Crato, sem var kominn í beinan karllegg af [[Manúel 1.]] en var óskilgetinn. Anton lýsti sig konung en tæpum mánuði síðar hrakti Filippus hann úr landi og var síðan krýndur Filippus 1. af Portúgal [[1581]]. Ríkjasamband Spánar og Portúgals hélst til [[1640]] þegar sonarsonur Katrínar, [[Jóhann 4. Portúgalskonungur|Jóhann 4.]], fékk erfðatilkall sitt viðurkennt og varð konungur Portúgals. == Stjórnartíð Filippusar == Á valdatíma sínum þurfti Filippus að takast á við [[verðbólga|óðaverðbólgu]] heima fyrir (sem að hluta stafaði af innflutningi góðmálma frá [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]]), [[sjórán]] [[Bretland|Breta]] í [[Vestur-Indíur|Vestur-Indíum]] og við sjálfar strendur Spánar og aukinn þrýsting frá [[márar|márum]] í [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]]. Hann átti í baráttu við [[Ottómanaveldið]] um yfirráð á [[Miðjarðarhaf]]i og í [[Orrustan við Lepanto (1571)|sjóorrustunni við Lepanto]] árið [[1571]] vann hann í bandalagi við [[Genúa|Genúumenn]], [[Feneyjar|Feneyinga]], [[Mölturiddarar|Mölturiddara]] og fleiri sigur á flota Ottómana og nær gjöreyddi honum. Þessi bardagi markaði þáttaskil í átökunum um yfirráð á Miðjarðarhafi og árið [[1585]] var gerður friðarsamningur við Ottómana. Niðurlendingar, sem margir voru mótmælendur, voru ekki sáttir við yfirráð hins strangkaþólska Filippusar og kom oft til átaka þar. Árið [[1581]] gerði norðurhluti [[Niðurlönd|Niðurlanda]] uppreisn gegn honum og lýsti því yfir að hann hefði ekki lengur yfirráð þar. Niðurlönd voru að verða efnahagslegt stórveldi og stóðu því betur að vígi en Filippus, sem þurfti að takast á við efnahagserfiðleika og verðbólgu og varð gjaldþrota hvað eftir annað. Filippus og Elísabet 1. Englandsdrottning, fyrrum mágkona hans, héldu frið sín á milli lengi framan af og það var ekki fyrr en enskir sjóræningjar fóru að ráðast á spænsk skip með blessun yfirvalda og Elísabet drottning að veita uppreisnarmönnum á Niðurlöndum beinan stuðning sem styrjöld hófst milli ríkjanna. Eftir að [[María Skotadrottning]] var tekin af lífi [[1587]] og Filippusi þótti útséð að kaþólskur þjóðhöfðingi kæmist til valda í Englandi fór hann að hugleiða innrás í landið. [[1588]] sendi hann [[Flotinn ósigrandi|Flotann ósigrandi]] gegn Englendingum en tapaði. Fleiri flotar voru sendir síðar og það var ekki fyrr en árið [[1604]], þegar Filippus og Elísabet voru bæði dáin, sem loks var saminn friður. Ófriður milli Frakka og Spánverja hófst aftur árið [[1590]] og studdi Filippus [[Kaþólska bandalagið]] gegn mótmælendum undir forystu [[Hinrik 4. Frakkakonungur|Hinriks 4.]] En spænski herinn hafði í mörg horn að líta og í [[friðarsamningarnir í Vervind|friðarsamningunum í Vervins]] [[1598]] samþykktu Spánverjar að hverfa með allt sitt herlið frá Frakklandi. Sama ár lést Filippus. Þrátt fyrir verðbólgu, efnahagserfiðleika og nær stöðugar styrjaldir og erjur reis veldi Spánverja aldrei hærra en á valdatíma Filippusar. Hann var strangtrúaður og efldi [[spænski rannsóknarrétturinn|spænska rannsóknarréttinn]] mjög. Þó var valdaskeið hans blómaskeið í menningu og listum á Spáni og var upphaf hinnar svonefndu [[Gullöld Spánar|Gullaldar Spánar]]. Á valdatíma hans voru [[Filippseyjar]] lagðar undir Spán og nefndar í höfuðið á honum. == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Philip II of Spain | mánuðurskoðað = 24. maí| árskoðað = 2010}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=[[Konungur Spánar]] | frá=1556| til=1598| fyrir=[[Karl 5. keisari|Karl 5.]] | eftir=[[Filippus 3. Spánarkonungur|Filippus 3.]] }} {{Erfðatafla | titill=[[Konungur Portúgals]] | frá=1580| til=1598| fyrir=[[Anton 1. af Portúgal|Anton 1.]] | eftir=[[Filippus 3. Spánarkonungur|Filippus 3.]] | }} {{Töfluendir}} {{Spænskir einvaldar}} {{fd|1527|1598|Filippus 2.}} [[Flokkur:Habsborgarar]] [[Flokkur:Konungar Napólí]] [[Flokkur:Konungar Portúgals]] [[Flokkur:Einvaldar Spánar]] i855e89u8ffqe6p5j3okez13qn0xu8j 0 23318 1960154 1917551 2026-04-16T11:48:35Z TKSnaevarr 53243 1960154 wikitext text/x-wiki {{Persóna | mynd = Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg | nafn = Mohandas Gandhi | myndatexti = Gandhi árið 1931. | fæðingarnafn = Mohandas Karamchand Gandhi | fæðingardagur = [[2. október]] [[1869]] | fæðingarstaður = [[Porbandar]], [[Indland]]i | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1948|1|30|1869|10|2}} | dauðastaður = [[Nýja Delí|Nýju Delí]], [[Indland]]i | orsök_dauða = Myrtur | starf = Stjórnmálamaður | trú = [[Hindúismi]] | maki = Kasturba Gandhi | börn = Harilal Gandhi, Manilal Gandhi, Ramdas Gandhi, Devas Gandhi | foreldrar = Karamchand Gandhi, PutlibaiGandhi | stjórnmálaflokkur = [[Indverski þjóðarráðsflokkurinn]] | undirskrift = Mohandas K. Gandhi signature.svg }} '''Mohandas Karamchand Gandhi''' (Devanagarí/Hindí: मोहनदास करमचन्द गांधी; [[gújaratí]]: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી; [[2. október]] [[1869]] – [[30. janúar]] [[1948]]), betur þekktur með virðingartitlinum ''Mahatma'' Gandhi, var pólitískur leiðtogi Indverja sem fór fyrir sjálfstæðishreyfingu [[Indland]]s og friðsamlegri baráttu Indverja fyrir sjálfstæði frá [[Bretland|Bretum]], hreyfingu sem tugir milljóna Indverja tóku þátt í. Allt hans líf hryllti hann við tilhugsuninni um [[ofbeldi]] og [[hryðjuverk]]. Heimspeki hans, [[Satyagraha]] (''viðleitni til að komast að sannleika'' / ''sálarkraftur''), var friðsamleg og hafði áhrif á friðsamlegar fjöldahreyfingar innan lands sem utan. Hann fæddist inn í [[vaishya]]<nowiki/>-<nowiki/>[[stétt]], stétt kaupsýslumanna. Foreldrar hans voru Karamchand Gandhi og fjórða kona hans Putlibai. Gandhi giftist Kasturbai Makharji árið 1883 þau áttu fjóra syni; Harilal Gandhi, f 1888, Manilal Gandhi, f 1892, Ramdas Gandhi, f 1897 og Devdas Gandhi, f. 1900. == Menntun == [[Mynd:Gandhi and Kasturbhai 1902.jpg|thumb|left|250px|Gandhi og konan hans [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] árið 1902.]] Árið 1887 innritaðist Gandhi í Háskólann í Mumbai (þáverandi Bombay). Ári síðar, eða 19 ára gamall hélt Gandhi til [[England]]s með það fyrir augum að ljúka námi sínu til málafærslumanns frá [[Londonháskóli|Londonháskóla]]. Í London gerðist hann [[grænmetisæta]]. Þegar hann snéri aftur til Indlands að loknu námi með aðild að bresku lögmannasamtökunum upp á vasann var lítið um laus störf fyrir lögfræðinga. Hann reyndi fyrir sér sem lögfræðingur í Bombey en gekk illa. Gandhi þáði boð um eins árs starf hjá indversku fyrirtæki í Natal í [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] árið 1893. == Mannréttindabarátta í Suður-Afríku == [[Mynd:POL Mahatma Gandhi sculpture.jpg|thumb|right|Verkið Mahatma Gandhi ([[Józef Gosławski|J. Gosławski]], 1932)]] Eftir að Gandhi varð ítrekað fyrir barðinu á kynþáttamisrétti og vitni að kynþáttafordómum og óréttlæti í garð Indverja í Suður-Afríku, íhugaði hann stöðu sína í samfélaginu. Á meðan uppreisn [[Zulu]]manna stóð skipulagði Gandhi eina af fáum heilsugæslum sem þjónuðu svörtum Suður-Afríkubúum. Í kveðjuhófi sem haldið var honum til heiðurs, þegar samningur hans var á enda runninn og Gandhi við það að fara heim, sá hann frétt þess efnis að til stæði að afnema atkvæðisrétt Indverja í Natal. Gandhi framlengdi dvöl sína í Suður Afríku með það fyrir augum að vinna gegn þessum áformum. Hann stofnaði Þing Indverja í Natal 1894. Í [[Seinna Búastríðið|seinna Búastríðinu]] 1899-1902, ályktaði Gandhi sem svo, að Indverjar þyrftu að styðja stíðsreksturinn svo þeir ættu lögmætt tilkall til borgararéttinda í Suður-Afríku. Hann skipulagði sjúkrabílaþjónustu með 300 indverskum sjálfboðaliðum og 800 starfsmönnum. Þrátt fyrir stuðning Indverja við stríðsreksturinn bættist hagur þeirra ekki að loknu stríði. Frá 1906, þegar stjórnvöld í Transvaal komu á nýjum lögum um skráningu Indverja, stóð sjö ára stríð sem byggði á friðsamlegum mótmælum (hvar fjöldi Indverja, Gandhi þar með talinn, var tekinn höndum eða jafnvel skotinn fyrir að neita að skrá sig), verkföllum eða að brenna skráningarskírteinin. Að endingu sömdu suðurafrísk stjórnvöld við Gandhi. == Indland == [[Mynd:India1931flag.png|thumb|220px|left|Spunahjól Gandhis var notað sem skjaldamerki á fána þjóðernissinnaðra Indverja]] Gandhi snéri aftur til Indlands 1915. Hann taldi rangt að hjálpa ekki til við varnir Breska heimsveldisins í fyrri heimsstyrjöldinni. Menn yrðu að hjálpa til við varnir heimsveldisins til að geta gert tilkall til frelsis og réttar sem fullgildir borgarar þess. [[Gopal Krishna Gokhale]] kynnti fyrir honum stöðu mála á Indlandi og Gandhi talaði á fundum [[Indverski þjóðarráðsflokkurinn|indverska þjóðarráðsins]] (Indian National Congress). Gopal var á þeim tíma einn helsti leiðtogi Þjóðarráðs flokksins (Congress Party). == Kraftaverkamaður kemst á kreik == Staða [[verkafólk]]s og [[ánauð]]ugra var slæm á Indlandi, Bretar komu víða illa fram við heimamenn í krafti valds nýlenduherranna. Ástandið var sérlega slæmt árið 1918 í Champaran í Bihar og Kheda í Gujarat. Landlausu fólki í Champaran var nauðugur einn kostur að rækta sitthvað sem seldist á mörkuðum í stað þess að rækta eitthvað til eigin næringar. Þar greiddu Bretar lágt verð fyrir framleiðsluna sem jók enn á fátækt fólksins og jafnframt kröfðu þeir Indverja um hækkandi skatta. Í Kheda kröfðust Bretar, þrátt fyrir hungursneið að skattur væri goldinn að fullu auk 23% hækkunar. Famtíðarsýnin var myrk fyrir þá sem áttu hvorki til hnífs né skeiðar. Gandhi stakk upp á [[friðsamleg óhlýðni|friðsamlegri óhlýðni]] enn fremur krafðist hann þess að mótmælendur einbeittu sér að mótmælum gegn [[harðstjórn]]inni vegna hins mannlega harmleiks og að þeir myndu ekki tala um [[sjálfstæði]]. Eftir að hafa notið aðstoð sjálfboðaliða við að kanna ástandið og þarfir heimafólks í Champaran tók hann til við að lappa upp á þorpin sem voru í niðurníslu, enda fáir sem skeyttu um þann fjölda [[hinir ósnertanlegu|ósnertanlegra]] sem þar bjó. Með vilja íbúanna að vopni vann hann að byggingu skóla og sjúkrahúsa og hvatti framámenn í samfélögunum til að koma betur fram við hina ósnertanlegu og að láta af kúgun kvenna. Með honum í för slóst fjöldi ungra indverskra þjóðernissinna, hvaðanæfa að, þar á meðal; [[Brajkishore Prasad]], Dr. [[Rajendra Prasad]] og [[Jawaharlal Nehru]]. === Fangi === Er Gandhi var tekinn höndum og gert að yfirgefa svæðið, hann var ákærður fyrir að vera valdur að þeim óróa sem hafði skapast í Champaran, mótmæltu hundruð þúsunda handtökunni og fangelsuninni fyrir framan fangelsið, dómshús og lögreglustöðvar og kröfðust þess að hann yrði látinn laus. Sem dómurinn að endingu gerði tilneyddur. Frá því skipulagði Gandhi mótmæli og verkföll til að vinna á misrétti því sem landeigendurnir beittu. Frá því var Gandhi jafnan ávarpaður Bapa (Faðir) ellegar Mahatma (Mikla sál). === Andlegur leiðtogi === Í Kheda var Gandhi öðru fremur [[andlegur leiðtogi]]. Hinn náni samverkamaður Gandhis [[Sardar Vallabhbhai Patel]] sá um framkvæmdina, en þeir voru báðir tregir til að kalla til fólk annars staðar að af Indlandi, þeir vildu hjálpa heimamönnum að sigrast á okri og ofríki landeigandanna. Sardar fékk heimamenn til að undirrita bænaskrá þess efnis að skatturinn yrði felldur niður vegna hungursneyðarinnar. Bóninni var hafnað og stjórnin í [[Bombay]] tók það fram að ef skatturinn yrði ekki goldinn þá yrðu eignir vanskilamanna gerðar upptækar og ekki væri líktlegt að þeim yrði komið til skila til fyrri eigenda janfvel þó þess yrði sérstaklega óskað. Þar sem enginn greiddi skatt sendi stjórnin út menn til að taka það sem tækt væri, land, búfénað og verkfæri. Bændur sýndu enga burði til þess að andæfa handtökum. Bændur studdu Sardar, jafnvel þó allar eigur þeirra hefðu verið gerðar upptækar. Þeir sem gerðu sig líklega til til að kaupa það land sem gert hafði verið upptækt, voru útskúfaðir úr indversku samfélagi. Aðlokum sættustjórnvöld á að fella niður skatt fyrir umrætt ár og það næsta á eftir, draga úr skatta hækkuninni, og að leyfa mótmælendum að endurheimta eigur sínar. == Án samstarfs == Að Rowlatt-lögunum samþykktum, [[6. apríl]] 1919, var heimilt að fangelsa grunaða landráðamenn án dóms og laga. Vaxandi óánægju gætti meðal Indverja með að indverskir hermenn væru notaðir af Bretum í bardögum í [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni. === Amritsar === Tveir helstu leiðtogar sjálfstæðishreyfingarinnar í Punjab, Dr. Saifuddin Kitchlew og Dr. Satyapal, voru teknir höndum 10. apríl með vísan í Rowlatt-lögin. Fólk kom saman í Jallianwala Bagh garðinum í Amritsar í Punjab til að hlýða á ræður sem flytja átti í mótmælaskyni við handtöku doktoranna. 90 hermenn skutu á fólkið að skipan [[Reginald Dyer]]s sem sagðist síðar hafa skotið á fólkið svo það myndi ekki halda að það gæti haft hann að fífli. 397 Indverjar, skv. opinberum tölum, skotnir til bana. Gandhi gagnrýndi hvorttveggja breska herliðið og ofbeldið sem Indverjar beittu í mótmæla skyni. Með hrifnæmri ræðu, þar sem hann sagði allt ofbeldi illt og óréttlætanlegt, fékk hann flokksfélaga sína til að samþykkja að votta breskum fórnarlömbum virðingu sína og fordæma ofbeldisfull ólæti. Upp frá þessu fór Gandhi að hugleiða fullt sjálfstæði frá Bretum. === Flokkurinn === [[Indverski þjóðarráðsflokkurinn|Indverska þjóðarráðið]] fól Gandhi framkvæmdavald í desember [[1921]], þar sem hann var kominn á þá skoðun að Indland þyrfti á fullu og óskoruðu sjálfstæði, andlegu sem raunverulegu, að halda – ''Swaraj''. Þjóðarráðsflokkurinn (Kongressflokkurinn) setti sér nýja stefnuskrá undir forustu Gandhis með ''Swaraj'' sem endalegt stefnumark. Aðild var öllum heimil. Nefndir voru settar á stofn til að umbreyta flokkum úr hópi yfirstéttamanna í agaða fjöldahreyfingu indversku þjóðarinnar. === ''Hartal'' === Gandhi skipulagði ítrekað fjöldamótmæli, sem líktust fjöldaverkfalli, þar sem þjóðin tók sig saman og lagði niður sína daglegu vinnu og vinnustaðir, skólar og sjúkrahús lokuðu, til að beita stjórnvöld þrýstingi svo að þau hyrfu frá óvinsælum ákvörðunum. Þessi mótmæli kallast Hartal og útlegst það sem verkfallsaðgerð, 'BHOOKH HARTAL' merki hungurverkfall á hindí. === Sjálfsþurftir === [[Mynd:Mahadev Desai and Gandhi 2 1939.jpg|right|thumb|210px|[[Mahadev Desai]] les bréf landstjórans til Gandhi, í khadi, við Birla Húsið í Mumbai, [[7. apríl]], [[1939]].]] Með [[Indverski þjóðarráðsflokkurinn|Þjóðarráðsflokkinn]] að baki sér hóf Gandhi að sniðganga innfluttar vörur, einkum breskar vörur, hann vildi sína fram á að Indland gæti staðið eitt og sér og væri ekki upp á aðra komið. Upp frá því klæddist Gandhi í heimaofnum fatnaði að indverskum sið, ''khadi'' Hefur sá fatnaður og hvattningar hans þess efnis að Indverjar klæddust indverskum fötum í stað þess sem ofið var í bretlandi úr indversku líni iðuglega verið tengt við ''swadeshi'' - sjálfþurfta stefnu Gandhis. Hann sagði að með hannyrðum heima við gætu allir Indverjar, ríkir sem fátækir stutt sjálfstæðishreyfinguna Gandhi lagði upp með mótmæli við setningu Rowlatt-laganna, og hvatti Indverja til að hætta námi sínu í skólum sem styrktir væru af landstjóranum og lögmenn til að reka ekki mál sín fyrir dómstólum Breta á Indlandi. Hann sagði mótmælendum að bjóða hinn vangann ef lögreglan beytti þá ofbeldi. Sérhver Indverji skildi sætta sig við einingu hindúa og múslima, og hafna allri aðgreiningu m.t.t. stéttar eða kynþáttar, svo landið gæti staðið sameinað og unnið sigur í baráttunni. Múslimabandalagið á Indlandi, auk fjölda indverskra stjórnmálamanna, gagnrýndi hann og áætlanir hans. Yngri menn í Þjóðræðisflokknum fögnuðu fyrirætlunum hans. Hin friðsamlegu mótmæli, borgaralega óhlýðni, bar árangur; í fyrstu kom það Bretum á óvart hve víðtæk samstaða Indverja var. Til viðbótar við algjöra sniðgöngu á þjónustu landstjórnarinnar, þá flykktust Indverjar úr skólum, lögreglusveitum og herdeildum sem rekin voru á vegum Landstjórans og skiptu yfir sambærilegar stofnanir sem skipulagðar voru af þjóðernissinnum. Gandhi var ásamt öðrum forustu mönnum Þjóðræðisflokksins fangelsaður. Þá fór að bera á vaxandi ofbeldi meðal Indverja. Í febrúar árið 1922 voru 15 indverskir lögreglumenn drepnir af mótmælendum. Gandhi kenndi sjálfum sér um hvernig fór og neitaði sér um að borða þar til ofbeldinu linnti. Hann var í hungurverkfalli í 21 dag uns mótmælendur létu af ofbeldinu. Þannig batt hann enda á mótmælin sem einkenndust af engu samstarfi við Breta. Hann var fljótlega handtekinn og dæmdur í fangelsi fyrir landráð af dómara sem vildi helst að Gandhi gengi laus. Nokkrir forustumenn Þjóðræðisflokksins snéru baki við Gandhi vegna „ótímabærs“ endis, að þeirra mati, á samstarfsleysinu við Breta. == Salt == Frá [[21. mars]] til [[6. apríl]] [[1930]] þrammaði Gandhi 400 km ásamt þúsundum Indverja til framleiðslu salts. Gangan var mótmæli við skatta á salt. Um 60.000 manns voru handteknir. Í [[mars (mánuður)|mars]] [[1931]] rituðu Gandi og Irwin lávarður samning þar sem öllum pólitískum föngum var heitið frelsi. == Seinni heimsstyrjöldin == Gandhi vildi veita Bretum friðsamlega andlegan stuðning í seinni heimsstyrjöldinni, en samverkamenn voru því andsnúnir þar sem án samráðs við Indverja var Indland gert að stríðsaðila. Gandhi varði tveimur árum í fangelsi frá [[9. ágúst]] [[1942]]. == Sjálfstæði og sundrung Indlands == Að fengnu sjálfstæði sögðu múslimar undir stjórn [[Muhammad Ali Jinnah]] skilið við hindúa og stofnuðu sérstakt ríki, [[Pakistan]] [[14. ágúst]] [[1947]] í óþökk Gandhis. Indverjar fögnuðu sjálfstæði sínu degi síðar eða [[15. ágúst]] [[1947]]. == Morðið == Þann [[30. janúar]] [[1948]] var Gandhi myrtur, tilræðismaðurinn var hinn róttæki hindúi, [[Nathuram Godse]]. [[Jawaharlal Nehru]] sagði við andlát Gandhis í ávarpi sínu til Indversku þjóðarinnar: {{Tilvitnun2|Vinir og bandamenn, ljósið er horfið úr lífi okkar og myrkrið er um allt, og ég veit því ekki hvað ég get sagt eða hvernig. Ástkær leiðtogi okkar, Bapu eins og við kölluðum hann, faðir þjóðarinnar, er fyrir bí. Kannski er rangt af mér að segja það; en þó munum við ekki sjá hann aftur eins og við höfum séð hann í mörg ár, við munum ekki leita ráða hans eða huggunar og það er hörmulegt reiðarslag, ekki einungis fyrir mig heldur fyrir milljónir, milljónir manna í þessu landi.}} == Heimild == * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Gandhi | mánuðurskoðað = febrúar | árskoðað = 2005}} == Tenglar == * {{Tímarit.is|3273665|Mahatma Gandi: Hinn dularfulli persónuleiki|blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]]|útgáfudagsetning=3. mars 1940|blaðsíða=68–70|höfundur=Webb Miller}} {{DEFAULTSORT:Gandhi, Mohandas}} [[Flokkur:Indverjar|Gandhi, Mohandas]] [[Flokkur:Mannréttindafrömuðir|Gandhi, Mohandas]] [[Flokkur:Indverskir aðgerðasinnar]] [[Flokkur:Borgaraleg óhlýðni]] {{fde|1869|1948|Gandhi, Mohandas}} myi8we65avje37da3951v15nq78o0d5 1960155 1960154 2026-04-16T11:48:53Z TKSnaevarr 53243 1960155 wikitext text/x-wiki {{Persóna | mynd = Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg | nafn = Mahatma Gandhi | myndatexti = Gandhi árið 1931. | fæðingarnafn = Mohandas Karamchand Gandhi | fæðingardagur = [[2. október]] [[1869]] | fæðingarstaður = [[Porbandar]], [[Indland]]i | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1948|1|30|1869|10|2}} | dauðastaður = [[Nýja Delí|Nýju Delí]], [[Indland]]i | orsök_dauða = Myrtur | starf = Stjórnmálamaður | trú = [[Hindúismi]] | maki = Kasturba Gandhi | börn = Harilal Gandhi, Manilal Gandhi, Ramdas Gandhi, Devas Gandhi | foreldrar = Karamchand Gandhi, PutlibaiGandhi | stjórnmálaflokkur = [[Indverski þjóðarráðsflokkurinn]] | undirskrift = Mohandas K. Gandhi signature.svg }} '''Mohandas Karamchand Gandhi''' (Devanagarí/Hindí: मोहनदास करमचन्द गांधी; [[gújaratí]]: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી; [[2. október]] [[1869]] – [[30. janúar]] [[1948]]), betur þekktur með virðingartitlinum ''Mahatma'' Gandhi, var pólitískur leiðtogi Indverja sem fór fyrir sjálfstæðishreyfingu [[Indland]]s og friðsamlegri baráttu Indverja fyrir sjálfstæði frá [[Bretland|Bretum]], hreyfingu sem tugir milljóna Indverja tóku þátt í. Allt hans líf hryllti hann við tilhugsuninni um [[ofbeldi]] og [[hryðjuverk]]. Heimspeki hans, [[Satyagraha]] (''viðleitni til að komast að sannleika'' / ''sálarkraftur''), var friðsamleg og hafði áhrif á friðsamlegar fjöldahreyfingar innan lands sem utan. Hann fæddist inn í [[vaishya]]<nowiki/>-<nowiki/>[[stétt]], stétt kaupsýslumanna. Foreldrar hans voru Karamchand Gandhi og fjórða kona hans Putlibai. Gandhi giftist Kasturbai Makharji árið 1883 þau áttu fjóra syni; Harilal Gandhi, f 1888, Manilal Gandhi, f 1892, Ramdas Gandhi, f 1897 og Devdas Gandhi, f. 1900. == Menntun == [[Mynd:Gandhi and Kasturbhai 1902.jpg|thumb|left|250px|Gandhi og konan hans [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] árið 1902.]] Árið 1887 innritaðist Gandhi í Háskólann í Mumbai (þáverandi Bombay). Ári síðar, eða 19 ára gamall hélt Gandhi til [[England]]s með það fyrir augum að ljúka námi sínu til málafærslumanns frá [[Londonháskóli|Londonháskóla]]. Í London gerðist hann [[grænmetisæta]]. Þegar hann snéri aftur til Indlands að loknu námi með aðild að bresku lögmannasamtökunum upp á vasann var lítið um laus störf fyrir lögfræðinga. Hann reyndi fyrir sér sem lögfræðingur í Bombey en gekk illa. Gandhi þáði boð um eins árs starf hjá indversku fyrirtæki í Natal í [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] árið 1893. == Mannréttindabarátta í Suður-Afríku == [[Mynd:POL Mahatma Gandhi sculpture.jpg|thumb|right|Verkið Mahatma Gandhi ([[Józef Gosławski|J. Gosławski]], 1932)]] Eftir að Gandhi varð ítrekað fyrir barðinu á kynþáttamisrétti og vitni að kynþáttafordómum og óréttlæti í garð Indverja í Suður-Afríku, íhugaði hann stöðu sína í samfélaginu. Á meðan uppreisn [[Zulu]]manna stóð skipulagði Gandhi eina af fáum heilsugæslum sem þjónuðu svörtum Suður-Afríkubúum. Í kveðjuhófi sem haldið var honum til heiðurs, þegar samningur hans var á enda runninn og Gandhi við það að fara heim, sá hann frétt þess efnis að til stæði að afnema atkvæðisrétt Indverja í Natal. Gandhi framlengdi dvöl sína í Suður Afríku með það fyrir augum að vinna gegn þessum áformum. Hann stofnaði Þing Indverja í Natal 1894. Í [[Seinna Búastríðið|seinna Búastríðinu]] 1899-1902, ályktaði Gandhi sem svo, að Indverjar þyrftu að styðja stíðsreksturinn svo þeir ættu lögmætt tilkall til borgararéttinda í Suður-Afríku. Hann skipulagði sjúkrabílaþjónustu með 300 indverskum sjálfboðaliðum og 800 starfsmönnum. Þrátt fyrir stuðning Indverja við stríðsreksturinn bættist hagur þeirra ekki að loknu stríði. Frá 1906, þegar stjórnvöld í Transvaal komu á nýjum lögum um skráningu Indverja, stóð sjö ára stríð sem byggði á friðsamlegum mótmælum (hvar fjöldi Indverja, Gandhi þar með talinn, var tekinn höndum eða jafnvel skotinn fyrir að neita að skrá sig), verkföllum eða að brenna skráningarskírteinin. Að endingu sömdu suðurafrísk stjórnvöld við Gandhi. == Indland == [[Mynd:India1931flag.png|thumb|220px|left|Spunahjól Gandhis var notað sem skjaldamerki á fána þjóðernissinnaðra Indverja]] Gandhi snéri aftur til Indlands 1915. Hann taldi rangt að hjálpa ekki til við varnir Breska heimsveldisins í fyrri heimsstyrjöldinni. Menn yrðu að hjálpa til við varnir heimsveldisins til að geta gert tilkall til frelsis og réttar sem fullgildir borgarar þess. [[Gopal Krishna Gokhale]] kynnti fyrir honum stöðu mála á Indlandi og Gandhi talaði á fundum [[Indverski þjóðarráðsflokkurinn|indverska þjóðarráðsins]] (Indian National Congress). Gopal var á þeim tíma einn helsti leiðtogi Þjóðarráðs flokksins (Congress Party). == Kraftaverkamaður kemst á kreik == Staða [[verkafólk]]s og [[ánauð]]ugra var slæm á Indlandi, Bretar komu víða illa fram við heimamenn í krafti valds nýlenduherranna. Ástandið var sérlega slæmt árið 1918 í Champaran í Bihar og Kheda í Gujarat. Landlausu fólki í Champaran var nauðugur einn kostur að rækta sitthvað sem seldist á mörkuðum í stað þess að rækta eitthvað til eigin næringar. Þar greiddu Bretar lágt verð fyrir framleiðsluna sem jók enn á fátækt fólksins og jafnframt kröfðu þeir Indverja um hækkandi skatta. Í Kheda kröfðust Bretar, þrátt fyrir hungursneið að skattur væri goldinn að fullu auk 23% hækkunar. Famtíðarsýnin var myrk fyrir þá sem áttu hvorki til hnífs né skeiðar. Gandhi stakk upp á [[friðsamleg óhlýðni|friðsamlegri óhlýðni]] enn fremur krafðist hann þess að mótmælendur einbeittu sér að mótmælum gegn [[harðstjórn]]inni vegna hins mannlega harmleiks og að þeir myndu ekki tala um [[sjálfstæði]]. Eftir að hafa notið aðstoð sjálfboðaliða við að kanna ástandið og þarfir heimafólks í Champaran tók hann til við að lappa upp á þorpin sem voru í niðurníslu, enda fáir sem skeyttu um þann fjölda [[hinir ósnertanlegu|ósnertanlegra]] sem þar bjó. Með vilja íbúanna að vopni vann hann að byggingu skóla og sjúkrahúsa og hvatti framámenn í samfélögunum til að koma betur fram við hina ósnertanlegu og að láta af kúgun kvenna. Með honum í för slóst fjöldi ungra indverskra þjóðernissinna, hvaðanæfa að, þar á meðal; [[Brajkishore Prasad]], Dr. [[Rajendra Prasad]] og [[Jawaharlal Nehru]]. === Fangi === Er Gandhi var tekinn höndum og gert að yfirgefa svæðið, hann var ákærður fyrir að vera valdur að þeim óróa sem hafði skapast í Champaran, mótmæltu hundruð þúsunda handtökunni og fangelsuninni fyrir framan fangelsið, dómshús og lögreglustöðvar og kröfðust þess að hann yrði látinn laus. Sem dómurinn að endingu gerði tilneyddur. Frá því skipulagði Gandhi mótmæli og verkföll til að vinna á misrétti því sem landeigendurnir beittu. Frá því var Gandhi jafnan ávarpaður Bapa (Faðir) ellegar Mahatma (Mikla sál). === Andlegur leiðtogi === Í Kheda var Gandhi öðru fremur [[andlegur leiðtogi]]. Hinn náni samverkamaður Gandhis [[Sardar Vallabhbhai Patel]] sá um framkvæmdina, en þeir voru báðir tregir til að kalla til fólk annars staðar að af Indlandi, þeir vildu hjálpa heimamönnum að sigrast á okri og ofríki landeigandanna. Sardar fékk heimamenn til að undirrita bænaskrá þess efnis að skatturinn yrði felldur niður vegna hungursneyðarinnar. Bóninni var hafnað og stjórnin í [[Bombay]] tók það fram að ef skatturinn yrði ekki goldinn þá yrðu eignir vanskilamanna gerðar upptækar og ekki væri líktlegt að þeim yrði komið til skila til fyrri eigenda janfvel þó þess yrði sérstaklega óskað. Þar sem enginn greiddi skatt sendi stjórnin út menn til að taka það sem tækt væri, land, búfénað og verkfæri. Bændur sýndu enga burði til þess að andæfa handtökum. Bændur studdu Sardar, jafnvel þó allar eigur þeirra hefðu verið gerðar upptækar. Þeir sem gerðu sig líklega til til að kaupa það land sem gert hafði verið upptækt, voru útskúfaðir úr indversku samfélagi. Aðlokum sættustjórnvöld á að fella niður skatt fyrir umrætt ár og það næsta á eftir, draga úr skatta hækkuninni, og að leyfa mótmælendum að endurheimta eigur sínar. == Án samstarfs == Að Rowlatt-lögunum samþykktum, [[6. apríl]] 1919, var heimilt að fangelsa grunaða landráðamenn án dóms og laga. Vaxandi óánægju gætti meðal Indverja með að indverskir hermenn væru notaðir af Bretum í bardögum í [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni. === Amritsar === Tveir helstu leiðtogar sjálfstæðishreyfingarinnar í Punjab, Dr. Saifuddin Kitchlew og Dr. Satyapal, voru teknir höndum 10. apríl með vísan í Rowlatt-lögin. Fólk kom saman í Jallianwala Bagh garðinum í Amritsar í Punjab til að hlýða á ræður sem flytja átti í mótmælaskyni við handtöku doktoranna. 90 hermenn skutu á fólkið að skipan [[Reginald Dyer]]s sem sagðist síðar hafa skotið á fólkið svo það myndi ekki halda að það gæti haft hann að fífli. 397 Indverjar, skv. opinberum tölum, skotnir til bana. Gandhi gagnrýndi hvorttveggja breska herliðið og ofbeldið sem Indverjar beittu í mótmæla skyni. Með hrifnæmri ræðu, þar sem hann sagði allt ofbeldi illt og óréttlætanlegt, fékk hann flokksfélaga sína til að samþykkja að votta breskum fórnarlömbum virðingu sína og fordæma ofbeldisfull ólæti. Upp frá þessu fór Gandhi að hugleiða fullt sjálfstæði frá Bretum. === Flokkurinn === [[Indverski þjóðarráðsflokkurinn|Indverska þjóðarráðið]] fól Gandhi framkvæmdavald í desember [[1921]], þar sem hann var kominn á þá skoðun að Indland þyrfti á fullu og óskoruðu sjálfstæði, andlegu sem raunverulegu, að halda – ''Swaraj''. Þjóðarráðsflokkurinn (Kongressflokkurinn) setti sér nýja stefnuskrá undir forustu Gandhis með ''Swaraj'' sem endalegt stefnumark. Aðild var öllum heimil. Nefndir voru settar á stofn til að umbreyta flokkum úr hópi yfirstéttamanna í agaða fjöldahreyfingu indversku þjóðarinnar. === ''Hartal'' === Gandhi skipulagði ítrekað fjöldamótmæli, sem líktust fjöldaverkfalli, þar sem þjóðin tók sig saman og lagði niður sína daglegu vinnu og vinnustaðir, skólar og sjúkrahús lokuðu, til að beita stjórnvöld þrýstingi svo að þau hyrfu frá óvinsælum ákvörðunum. Þessi mótmæli kallast Hartal og útlegst það sem verkfallsaðgerð, 'BHOOKH HARTAL' merki hungurverkfall á hindí. === Sjálfsþurftir === [[Mynd:Mahadev Desai and Gandhi 2 1939.jpg|right|thumb|210px|[[Mahadev Desai]] les bréf landstjórans til Gandhi, í khadi, við Birla Húsið í Mumbai, [[7. apríl]], [[1939]].]] Með [[Indverski þjóðarráðsflokkurinn|Þjóðarráðsflokkinn]] að baki sér hóf Gandhi að sniðganga innfluttar vörur, einkum breskar vörur, hann vildi sína fram á að Indland gæti staðið eitt og sér og væri ekki upp á aðra komið. Upp frá því klæddist Gandhi í heimaofnum fatnaði að indverskum sið, ''khadi'' Hefur sá fatnaður og hvattningar hans þess efnis að Indverjar klæddust indverskum fötum í stað þess sem ofið var í bretlandi úr indversku líni iðuglega verið tengt við ''swadeshi'' - sjálfþurfta stefnu Gandhis. Hann sagði að með hannyrðum heima við gætu allir Indverjar, ríkir sem fátækir stutt sjálfstæðishreyfinguna Gandhi lagði upp með mótmæli við setningu Rowlatt-laganna, og hvatti Indverja til að hætta námi sínu í skólum sem styrktir væru af landstjóranum og lögmenn til að reka ekki mál sín fyrir dómstólum Breta á Indlandi. Hann sagði mótmælendum að bjóða hinn vangann ef lögreglan beytti þá ofbeldi. Sérhver Indverji skildi sætta sig við einingu hindúa og múslima, og hafna allri aðgreiningu m.t.t. stéttar eða kynþáttar, svo landið gæti staðið sameinað og unnið sigur í baráttunni. Múslimabandalagið á Indlandi, auk fjölda indverskra stjórnmálamanna, gagnrýndi hann og áætlanir hans. Yngri menn í Þjóðræðisflokknum fögnuðu fyrirætlunum hans. Hin friðsamlegu mótmæli, borgaralega óhlýðni, bar árangur; í fyrstu kom það Bretum á óvart hve víðtæk samstaða Indverja var. Til viðbótar við algjöra sniðgöngu á þjónustu landstjórnarinnar, þá flykktust Indverjar úr skólum, lögreglusveitum og herdeildum sem rekin voru á vegum Landstjórans og skiptu yfir sambærilegar stofnanir sem skipulagðar voru af þjóðernissinnum. Gandhi var ásamt öðrum forustu mönnum Þjóðræðisflokksins fangelsaður. Þá fór að bera á vaxandi ofbeldi meðal Indverja. Í febrúar árið 1922 voru 15 indverskir lögreglumenn drepnir af mótmælendum. Gandhi kenndi sjálfum sér um hvernig fór og neitaði sér um að borða þar til ofbeldinu linnti. Hann var í hungurverkfalli í 21 dag uns mótmælendur létu af ofbeldinu. Þannig batt hann enda á mótmælin sem einkenndust af engu samstarfi við Breta. Hann var fljótlega handtekinn og dæmdur í fangelsi fyrir landráð af dómara sem vildi helst að Gandhi gengi laus. Nokkrir forustumenn Þjóðræðisflokksins snéru baki við Gandhi vegna „ótímabærs“ endis, að þeirra mati, á samstarfsleysinu við Breta. == Salt == Frá [[21. mars]] til [[6. apríl]] [[1930]] þrammaði Gandhi 400 km ásamt þúsundum Indverja til framleiðslu salts. Gangan var mótmæli við skatta á salt. Um 60.000 manns voru handteknir. Í [[mars (mánuður)|mars]] [[1931]] rituðu Gandi og Irwin lávarður samning þar sem öllum pólitískum föngum var heitið frelsi. == Seinni heimsstyrjöldin == Gandhi vildi veita Bretum friðsamlega andlegan stuðning í seinni heimsstyrjöldinni, en samverkamenn voru því andsnúnir þar sem án samráðs við Indverja var Indland gert að stríðsaðila. Gandhi varði tveimur árum í fangelsi frá [[9. ágúst]] [[1942]]. == Sjálfstæði og sundrung Indlands == Að fengnu sjálfstæði sögðu múslimar undir stjórn [[Muhammad Ali Jinnah]] skilið við hindúa og stofnuðu sérstakt ríki, [[Pakistan]] [[14. ágúst]] [[1947]] í óþökk Gandhis. Indverjar fögnuðu sjálfstæði sínu degi síðar eða [[15. ágúst]] [[1947]]. == Morðið == Þann [[30. janúar]] [[1948]] var Gandhi myrtur, tilræðismaðurinn var hinn róttæki hindúi, [[Nathuram Godse]]. [[Jawaharlal Nehru]] sagði við andlát Gandhis í ávarpi sínu til Indversku þjóðarinnar: {{Tilvitnun2|Vinir og bandamenn, ljósið er horfið úr lífi okkar og myrkrið er um allt, og ég veit því ekki hvað ég get sagt eða hvernig. Ástkær leiðtogi okkar, Bapu eins og við kölluðum hann, faðir þjóðarinnar, er fyrir bí. Kannski er rangt af mér að segja það; en þó munum við ekki sjá hann aftur eins og við höfum séð hann í mörg ár, við munum ekki leita ráða hans eða huggunar og það er hörmulegt reiðarslag, ekki einungis fyrir mig heldur fyrir milljónir, milljónir manna í þessu landi.}} == Heimild == * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Gandhi | mánuðurskoðað = febrúar | árskoðað = 2005}} == Tenglar == * {{Tímarit.is|3273665|Mahatma Gandi: Hinn dularfulli persónuleiki|blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]]|útgáfudagsetning=3. mars 1940|blaðsíða=68–70|höfundur=Webb Miller}} {{DEFAULTSORT:Gandhi, Mohandas}} [[Flokkur:Indverjar|Gandhi, Mohandas]] [[Flokkur:Mannréttindafrömuðir|Gandhi, Mohandas]] [[Flokkur:Indverskir aðgerðasinnar]] [[Flokkur:Borgaraleg óhlýðni]] {{fde|1869|1948|Gandhi, Mohandas}} mwchfg45jot8bpeg0lta1a6t63q9o89 0 23862 1960111 1927277 2026-04-15T21:50:41Z Ziv 102822 ([[c:GR|GR]]) [[File:Trencheswwi2.jpg]] → [[File:The British Army on the Western Front, 1914-1918 Q4649.jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]]) 1960111 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Fyrri heimsstyrjöldin | image = WWImontage.jpg | image_size = 300px | caption = {{small|Réttsælis ofan frá: Sviðin jörð eftir sprengjuárásir í [[Orrustan við Somme|orrustunni við Somme]], skriðdrekar á leið yfir Hindenburg-línuna, skipið ''HMS Irresistible'' sekkur eftir að hafa rekist á sprengju í [[Dardanellasund]]i, breskir skotliðar með gasgrímur í orrustunni við Somme, þýskar herflugvélar.}} | date = [[28. júlí]] [[1914]] – [[11. nóvember]] [[1918]] (4 ár, 3 mánuðir og 14 dagar) | place = [[Evrópa]], [[Afríka]], [[Miðausturlönd]], [[Kína]], [[Eyjaálfa]], [[Kyrrahaf]], [[Atlantshaf]] | territory = | result = Sigur bandamanna með undirritun [[Versalasamningurinn|Versalasamningsins]] * Öll stórveldi á meginlandi Evrópu leyst upp; [[lýðveldi]] stofnuð í Þýskalandi, Rússlandi, Tyrklandi og Austurríki ** [[Rússneska keisaradæmið]] leyst upp og [[Sovétlýðveldið Rússland|rússneska sovétlýðveldið]] stofnað ** [[Þýska keisaradæmið]] leyst upp og [[Weimar-lýðveldið]] stofnað ** [[Tyrkjaveldi]] leyst upp og [[Tyrkland|lýðveldið Tyrkland]] stofnað ** [[Austurríki-Ungverjaland|Austurrísk-ungverska keisaradæmið]] leyst upp og skipt í smærri ríki * [[Þjóðabandalagið]] stofnað | combatant1 = [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|Bandamenn]] | combatant2 = [[Miðveldin]] | commander1 = {{small| * {{flagicon|Frakkland}} [[Raymond Poincaré]] * {{flagicon|Frakkland}} [[Georges Clemenceau]] * {{RUS}} [[Nikulás 2.]] * {{RUS}} [[Aleksandr Kerenskíj]] * {{BEL}} [[Albert 1. Belgíukonungur|Albert 1.]] * {{UK}} [[H. H. Asquith]] * {{UK}} [[David Lloyd George]] * {{flagicon|Bandaríkin|1912}} [[Woodrow Wilson]] * {{flagicon|Ítalía|1861}} [[Viktor Emmanúel 3.]] * {{flagicon|Ítalía|1861}} [[Vittorio Emanuele Orlando|Vittorio Orlando]] * {{flagicon|Japan|1870}} [[Taishō keisari|Yoshihito]] * [[File:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|20px]] [[Pétur 1. Serbíukonungur|Pétur 1.]] * {{ROU}} [[Ferdinand 1. Rúmeníukonungur|Ferdinand 1.]] * {{flagicon|Grikkland|royal}} [[Elevþeríos Venízelos]]}} | commander2 = {{small| * {{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálmur 2.]] * {{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Paul von Hindenburg]] * {{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Erich Ludendorff]] * [[File:Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg|20px]] [[Frans Jósef 1. Austurríkiskeisari|Frans Jósef 1.]] * [[File:Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg|20px]] [[Karl 1. Austurríkiskeisari|Karl 1.]] * [[File:Flag of the Ottoman Empire.svg|20px]] [[Enver Pasja]] * [[File:Flag of the Ottoman Empire.svg|20px]] [[Talaat Pasja]] * [[File:Flag of the Ottoman Empire.svg|20px]] [[Djemal Pasja]] * [[File:Flag of the Ottoman Empire.svg|20px]] [[Mehmed 5.]] * [[File:Flag of the Ottoman Empire.svg|20px]] [[Mehmed 6.]] * {{BGR}} [[Ferdinand 1. Búlgaríukeisari|Ferdinand 1.]]}} | casualties1 = {{small|'''Hermenn látnir:''' 5.525.000<br>'''Almennir borgarar látnir:''' 4.000.000}} | casualties2 = {{small|'''Hermenn látnir:''' 4.386.000<br>'''Almennir borgarar látnir:''' Rúmlega 3.700.000}} }} '''Fyrri heimsstyrjöldin''' (sem nefnt var '''heimsstríðið''' fyrir [[seinni heimsstyrjöldin]]a) var mannskætt stríð sem geisaði í [[Evrópa|Evrópu]] í fjögur ár. Stríðið hefur verið nefnt „stríðið mikla“ og „stríðið sem enda átti öll stríð“. Sá atburður sem miðað er við að marki upphaf stríðsins var morðið á [[Frans Ferdinand erkihertogi|Frans Ferdinand]] erkihertoga og ríkisarfa [[Austurríki]]s í [[Sarajevó]] þann [[28. júní]] [[1914]]. Átök hófust í [[ágúst]] 1914 og breiddust hratt út. Þegar upp var staðið lágu um tíu milljónir manna í valnum, um tuttugu milljónir höfðu særst og ótal manns misst heimili sín og lifibrauð. Stríðinu lauk með uppgjöf [[Þýskaland|Þjóðverja]] [[11. nóvember]] [[1918]]. Að stríðinu loknu funduðu fyrrum fjandmenn í [[Versalir|Versölum]] í [[Frakkland]]i þar sem [[Versalasamningurinn]] var gerður. Sigurvegarar í stríðinu voru [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamenn]] undir forystu [[Þriðja franska lýðveldið|Frakka]] en auk þeirra voru [[Bretland|Bretar]] og [[Rússneska keisaradæmið|Rússar]] (til [[1917]]) og síðar einnig [[Konungsríkið Ítalía|Ítalir]] og [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]]. Miðveldin voru [[Austurríki-Ungverjaland]], [[Þýska keisaradæmið]], [[Búlgaría]] og [[Tyrkjaveldi|Ottómanveldið]]. Flestar orrustur í fyrri heimsstyrjöldinni voru háðar á [[Vesturvígstöðvar (fyrri heimsstyrjöldin)|vesturvígstöðvunum]], lengst af í formi [[Skotgrafahernaður|skotgrafahernaðar]] en á milli andstæðra skotgrafa var svokallað „einskis manns land“. Skotgrafirnar náðu allt frá [[Norðursjór|Norðursjó]] að landamærum [[Sviss]]. Á [[Austurvígstöðvar (fyrri heimsstyrjöldin)|austurvígstöðvunum]] komu víðáttur [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] og takmarkaðar járnbrautir í veg fyrir langvarandi skotgrafahernað og ollu meiri hreyfanleika víglínanna. Einnig voru háðar orrustur á hafi og neðansjávar með [[Kafbátahernaður|kafbátahernaði]] og í fyrsta sinn í [[Lofthernaður|lofti]]. Meira en níu milljónir hermanna létu lífið í orrustum og milljónir óbreyttra borgara fórust. Stríðið olli því að tvö ríki liðuðust í sundur og tvö önnur keisaradæmi liðu undir lok: Austurríki-Ungverjaland og Ottómanveldið liðuðust í sundur og Þýska keisaradæmið og Rússneska keisaradæmið liðu undir lok. Þýskaland glataði öllu veldi sínu utan Evrópu og ný ríki urðu til, svo sem [[Tékkóslóvakía]], [[Eistland]], [[Lettland]], [[Litáen]], [[Finnland]], [[Pólland]] og [[Júgóslavía]]. [[Mynd:Royal Irish Rifles ration party Somme July 1916.jpg|right|thumb|250px|[[Írland|Írskar]] riflaskyttur í skotgröfunum við Somme, [[1. júlí]] [[1916]].]] [[Mynd:USA_bryter_de_diplomatiska_förbindelserna_med_Tyskland_3_februari_1917.jpg|thumb|250px|[[Woodrow Wilson]] forseti tilkynnir Bandaríkjaþingi um riftun stjórnmálasambands við [[Þýskaland]] [[3. febrúar]] [[1917]].]] [[Mynd:Vickers machine gun crew with gas masks.jpg|thumb|right|250px|[[Bretland|Breskir]] hermenn með Vickers [[Vélbyssa|vélbyssu]].]] [[Mynd:The British Army on the Western Front, 1914-1918 Q4649.jpg|right|thumb|250px|Bróðurpart styrjaldarinnar voru hermenn á vesturvígstöðvunum fastir í [[skotgröf]]um.]] [[Mynd:NYTimes-Page1-11-11-1918.jpg|right|thumb|250px|forsíða ''[[New York Times]]'' þann, [[11. nóvember]] [[1918]].]] == Orsakir stríðsins == Þann [[28. júní]] [[1914]] skaut [[Gavrilo Princip]] [[Frans Ferdinand erkihertogi|Franz Ferdinand]], erkihertoga Austurríkis-Ungverjalands og erfingja krúnunnar, og eiginkonu hans [[Sophie Chotek]] til bana í [[Sarajevo]]. Princip var meðlimur í þjóðernissinnuðu samtökunum [[Ung Bosnía]], sem höfðu það á stefnuskrá sinni að sameina alla Suður-Slava í einu ríki, sjálfstæðu og óháðu Austurríki-Ungverjalandi. Morðið í Sarajevo hratt af stað atburðarás sem stigmagnaðist og leiddi til stríðs. Morðið var tilefni stríðsins en raunverulegar [[Orsök|orsakir]] þess voru aftur á móti margvíslegar og flóknar. === Vopnakapphlaup === Spennan jókst í vopnakapphlaupi breska og þýska flotans árið [[1906]] þegar [[HMS Dreadnought (1906)|HMS ''Dreadnought'']] var hleypt af stokkunum. Dreadnought var byltingarkennt orrustuskip sem gerði eldri orrustuskip úrelt. (Breski flotinn hélt alltaf forystu sinni gagnvart þeim þýska.) Sagnfræðingurinn [[Paul Kennedy]] hefur bent á að báðar þjóðirnar hafi trúað á kenningu [[Alfreds Thayers Mahan|Alfred Thayer Mahan]] um að yfirráð á hafi væru sérhverju stórveldi ómissandi. Sagnfræðingurinn [[David Stevenson]] lýsti vopnakapphlaupinu sem „vítahring síaukinnar stríðsgetu“. {| class="wikitable" |- ! colspan=4 | Flotastyrkur veldanna árið 1914 |- ! Land ! Herafli ! Fjöldi stórra herskipa ! Tonn |- | Rússland | style="text-align: right" | 55.000 | style="text-align: center" | 4 | style="text-align: right" | 348.000 |- | Frakkland | style="text-align: right" | 67.000 | style="text-align: center" | 10 | style="text-align: right" | 731.000 |- | Bretland | style="text-align: right" | 209.000 | style="text-align: center" |29 | style="text-align: right" | 2.205.000 |- | style="text-align: right" | '''Alls''' | style="text-align: right" | '''331.000''' | style="text-align: center" | '''43''' | style="text-align: right" | '''3.264.000''' |- | Þýskaland | style="text-align: right" | 79.000 | style="text-align: center" | 17 | style="text-align: right" | 1.019.000 |- | Austurríki-Ungverjaland | style="text-align: right" | 16.000 | style="text-align: center" | 3 | style="text-align: right" | 249.000 |- | style="text-align: right" | '''Alls''' | style="text-align: right" | '''95.000''' | style="text-align: center" | '''20''' | style="text-align: right" | '''1.268.000''' |-hhhl | colspan=4 | Heimild: Ferguson (1999): 85 |} === Áætlanir, vantraust og herkvaðning === Margir stjórnmálafræðingar og sagnfræðingar telja að hernaðaráætlanir Þýskalands, Frakklands og Rússlands hafi magnað upp átökin. [[Fritz Fischer]] hefur auk annarra lagt áherslu á [[Schlieffen-áætlunin]], sem var megináætlun Þýskalands ef Þýskaland stæði frammi fyrir stríði gegn Frakklandi og Rússlandi samtímis, hafi í eðli sínu verið mjög ögrandi. Stríð á tveimur vígstöðvum þýddi að Þýskaland yrði að sigra annan andstæðinginn fljótt áður en ráðist yrði gegn hinum og að tíminn væri naumur til þess. Hún fól í sér öfluga sókn á hægri vængnum til þess að hertaka [[Belgía|Belgíu]] og lama franska herinn með því að koma honum í opna skjöldu. Að svo búnu myndi þýski herinn hraða sér til austurs með járnbrautarlestum og mala þar svifaseinni her Rússa. Áætlanir Frakka, [[áætlun XVII]], gerði ráð fyrir innrás í [[Ruhr]] dalinn, iðnaðarhérað Þýskalands, með það að augnamiði að svifta Þýskaland getunni til að heyja stríð. Endurskoðuð áætlun Rússa, [[áætlun XIX]], gerði ráð fyrir árásum bæði á Austurríki-Ungverjaland og Þýskaland. Áætlanir allra þriggja sköpuðu órólegt andrúmsloft taugaveiklunar þar sem herforingjar voru ákafir að ná frumkvæðinu og vinna afgerandi sigra. Nákvæmar áætlanir voru gerðar með nákvæmum tímatöflum. Herforingjar jafnt sem stjórnmálamenn skildu að um leið og boðin bærust væri lítill sem enginn möguleiki á að snúa aftur því þar með væri mikið forskot glatað. Enn fremur ætti ekki að vanmeta samskiptavandann árið 1914. Allar þjóðirnar notuðu enn símskeyti og sendiherra sem meginleið til samskipta. Boð gátu því tafist klukkustundum og jafnvel dögum saman. === Hernaðarhyggja og sjálfræði === [[Woodrow Wilson]] forseti [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] kenndi hernaðarhyggju um stríðið. Hugmyndin var sú að yfirstéttin og hernaðarelítan væri of valdamikil í Þýskalandi, Rússlandi og Austurríki-Ungverjalandi og að stríðið væri afleiðing af löngun þeirra eftir hernaðarmætti og fyrirlitningu þeirra á [[lýðræði]]. Þetta var meginstef í áróðrinum gegn Þýskalandi, sem varpaði afar neikvæðu ljósi á [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálm II]] keisara og [[Prússland|prússneska]] hernaðarhefð. Fylgjendur þessarar kenningar kröfðust því afsagnar slíkra þjóðhöfðingja, afnáms stéttakerfisins og endaloka hernaðarhyggjunnar — allt réttlætti þetta bandarísk afskipti af stríðinu um leið og Rússland dró sig í hlé úr stríðinu og yfirgaf bandamenn. Wilson vonaði að [[Þjóðabandalagið]] og almenn afvopnun myndi tryggja varanlegan frið. Hann viðurkenndi einnig að afbrigði hernaðarhyggjunnar lifðu góði lífi innan breska og franska stjórnkerfisins. === Hagfræðileg heimsvaldsstefna === [[Vladimír Lenín]] hélt því fram að [[heimsvaldsstefna]]n væri ástæða stríðsins. Í þessu studdust hann við [[hagfræði]] [[Karl Marx|Karls Marx]] og enska hagfræðingsins [[John A. Hobson|Johns A. Hobson]], sem hafði áður spáð því að útkoma hagfræðilegrar heimsvaldsstefnu eða ótakmarkaðrar eftirsóknar eftir nýjum mörkuðum myndi leiða til hnattrænna hernaðarátaka.<ref>J.A. Hobson, „Imperialism“ (1902) [http://www.fordham.edu/halsall/mod/1902hobson.html fordham.edu website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427105159/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1902hobson.html |date=2007-04-27 }}</ref> Rök hans fengu þónokkrar undirtektir í upphafi stríðsins og auðvelduðu útbeiðslu [[Marxismi|marxisma]] og [[Kommúnismi|kommúnisma]]. Lenín hélt því fram að hagsmunir fjármagnseigenda í hinum ýmsu [[Kapítalismi|kapítalísku]] heimsveldum hefðu ráðið ákvörðunum stjórnvalda og leitt til stríðs.<ref>[http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1916/imp-hsc/ „Imperialism: The Highest Stage of Capitalism“], 1917.</ref> == Stríðandi fylkingar == [[Mynd:Europe 1914.png|thumb|right|250px|Stríðandi fylkingar í fyrri heimsstyrjöldinni.]] === Miðveldin === [[Austurríki-Ungverjaland]] leit á morðið á ríkiserfingjanum, Franz Ferdinand sem ógnun. Þar að auki óttuðust Austurríkis-Ungverjar að Serbar væru að reyna að ýta undir byltingu innan Austurríkis-Ungverjalands og vildu því taka á Serbum áður en til þess kæmi. Þeir gáfu Serbum úrslitakosti sem þeir vissu að væru of kröfuharðir, til þess að egna þá til stríðs. Serbar höfnuðu úrslitakostunum og í kjölfarið lýsti Austurríki-Ungverjaland stríði á hendur Serbíu, þann 28. júlí 1914. [[Þýskaland]] hafði samið við Austurríki-Ungverjaland árið 1883, um samstöðu ef annað ríkið lenti í stríði. Þegar [[Frans Jósef 1. Austurríkiskeisari|Franz Jósef]], keisari Austurríkis-Ungverjalands, bað Þýskaland um stuðning í stríðinu við Serbíu, hét [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari]], þeim skilyrðislausum stuðningi, án þess að spyrjast fyrir um markmið eða áætlanir þeirra. Að stríðinu loknu litu bandamenn svo á að þessi skilyrðislausi stuðningur hafi haft úrslitaþýðingu varðandi allsherjarstríð og kenndu því Þjóðverjum um upphaf stríðsins. [[Tyrkjaveldi|Tyrkneska Ottomanveldið]] átti landamæri að Rússlandi í Kákasus og hafði misst landssvæði á þeim slóðum til Rússanna. Tyrkirnir gerðu því samning við Þjóðverja í ágúst 1914, um að berjast sameiginlega gegn Rússum, með það fyrir augum að vinna til baka af þeim landsvæði. [[Búlgaría|Búlgarar]] gengu til liðs við miðveldin í október 1915 þegar þeir lýstu stríði á hendur Serbíu. Búlgarar höfðu það að markmiði að vinna landsvæði af Serbum í stríðinu. Auk þessara ríkja börðust nýlendur Þýskalands í Afríku og Asíu með miðveldunum. === Bandamenn === Serbar voru á móti þeim ítökum sem Austurríki-Ungverjaland hafði á [[Balkanskagi|Balkanskaganum]], og litu í raun á þá sem helstu óvini sína, en Austurríkis-Ungverjar réðu yfir [[Króatía|Króatíu]], [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] og fleiri svæðum. Serbar vildu sameina alla slava á Balkanskaganum í einu ríki, [[Júgóslavía|Júgóslavíu]], undir sinni forystu. Austurríkis-Ungverjar sökuðu serbnesk yfirvöld um að eiga þátt í morðinu á Franz Ferdinand, en því höfnuðu Serbar og einnig þeim úrslitakostum sem Austurríkis-Ungverjar gáfu þeim. Eftir stríðsyfirlýsingu Austurríkis-Ungverja reiddu Serbar sig á stuðning [[Rússland|Rússa]] sem höfðu lengi verið bandamenn þeirra. Serbar höfðu beðið Rússa um að standa með sér nokkrum dögum áður en stríðsyfirlýsing Austurríkis-Ungverjalands var birt. [[Nikulás 2.]] Rússakeisari gaf þegar fyrirmæli um herútboð og var þá í raun að staðfesta þátttöku Rússlands yfirvofandi stríði. Þjóðverjar litu á þetta sem stríðsyfirlýsingu og urðu á undan Rússum til að lýsa yfir stríði með formlegum hætti, sem þeir gerðu þann 1. ágúst. [[Frakkland|Frakkar]] voru í hernaðarbandalagi með Rússum og því var við því búist, í Þýskalandi, að Frakkland myndi taka þátt í stríðinu. Einnig voru Frakkar enn bitrir yfir ósigri í stríði þeirra við [[Prússland|Prússa]] árið 1871. Þýskir herforingjar töldu að þeir þyrftu að klára stríð við Frakkana áður en þeir gætu tekist á við Rússa, svo þeir myndu ekki þurfa að berjast á tveimur vígstöðvum. Þjóðverjar lýstu yfir stríði á hendur Frökkum þann 3. ágúst. [[Bretland]] lýsti yfir stríði á hendur Þjóðverjum 4. ágúst. Ein ástæða fyrir þátttöku Breta var sú að árið 1839 höfðu þeir lofað að verja hlutleysi [[Belgía|Belgíu]] ef til innrásar kæmi. Þjóðverjar höfðu nú krafið Belga um að leyfa sér að fara inn í landið til þess að ráðast þaðan inn í Frakkland, en Belgar höfnuðu og því réðust Þjóðverjar inn í Belgíu. Einnig var mikilvægt fyrir Breta að halda vináttu við Frakka og Rússa, bæði vegna viðskiptahagsmuna og vegna þess hve erfitt það gæti reynst að verja hin gríðarstóru landflæmi heimsveldisins ef til átaka kæmi við þessi lönd. [[Japan]]ir lýstu yfir stríði á hendur Þjóðverjum í ágúst 1914. Japanir litu á stríðið sem tækifæri til að auka áhrif og umsvif sín á meginlandi [[Asía|Asíu]] og á [[Kyrrahaf]]inu á kostnað Þjóðverja. [[Ítalía]] var fyrir stríðið í hernaðarbandalagi með Þýskalandi og Austurríki-Ungverjalandi, en kaus engu að síður að vera hlutlaus þegar stríðið braust út. Árið 1915 sömdu Ítalir svo við bandamenn um að berjast með þeim í stríðinu. Ítalía réðst gegn Austurríki-Ungverjalandi með það fyrir augum að leggja undir sig ítölsku-mælandi héruð landsins. [[Bandaríkin]] voru hlutlaus fram til 1917 en gengu til liðs við bandamenn 6. apríl það ár, m.a. vegna þess að Þjóðverjar höfðu þá sökkt sjö bandarískum kaupskipum. [[Rúmenía]], [[Portúgal]], [[Svartfjallaland]], [[Grikkland]], [[Armenía]], [[Kína]] og [[Brasilía]] börðust einnig með bandamönnum auk nýlendna Breta og Frakka víðsvegar um heiminn. Fjölmörg önnur ríki lýstu yfir stríði á hendur Miðveldunum eða slitu stjórmálasambandi við þau. == Frekari fróðleikur == * Coffman, Edward M., ''The War to End All Wars: The American Military Experience in World War I'' (1998). * Cruttwell, C.R.M.F., ''A History of the Great War, 1914-1918'' (1934). * Ellis, John og Cox, Mike, ''The World War I Databook: The Essential Facts and Figures for All the Combatants'' (2002). * Falls, Cyril, ''The Great War'' (1960). * Fussell, Paul, ''The Great War and Modern Memory'' (1975). * Gray, Edwyn A., ''The U-Boat War, 1914-1918'' (1994). * Haber, L.F., ''The Poisonous Cloud: Chemical Warfare in the First World War'' (1986). * Halpern, Paul G., ''A Naval History of World War I'' (1995). * Hardach, Gerd, ''The First World War 1914-1918'' (1977). * Henig, Ruth, ''The Origins of the First World War'' (2002). * Herwig, Holger H., ''The First World War: Germany and Austria-Hungary 1914-1918'' (1996). * Higham, Robin og Dennis E. Showalter (ritstj.), ''Researching World War I: A Handbook'' (2003). * Howard, Michael, ''The First World War'' (2002). * Hubatsch, Walther, ''Germany and the Central Powers in the World War, 1914-1918'' (1963). * Joll, James, ''The Origins of the First World War'' (1984). * Keegan, John, ''The First World War'' (1999). * Kennedy, David M., ''Over Here: The First World War and American Society'' (1982). * Kennett, Lee B., ''The First Air War, 1914-1918'' (1992). * Lee, Dwight E. (ritstj.), ''The Outbreak of the First World War: Who Was Responsible?'' (1958). * Lyons, Michael J., ''World War I: A Short History'' 2. útg. (1999). * Morton, Desmond og Granatstein, J.L., ''Marching to Armageddon: Canadians and the Great War 1914-1919'' (1989). * Pope, Stephen og Wheal, Elizabeth-Anne (ritstj.), ''The Macmillan Dictionary of the First World War'' (1995). * Robbins, Keith, ''The First World War'' (1993). * Silkin, Jon. (ritstj.), ''The Penguin Book of First World War Poetry'' 2. útg. (1997). * Stevenson, David, ''Cataclysm: The First World War As Political Tragedy'' (2004). * Stevenson, David, ''The First World War and International Politics'' (2005). * Stokesbury, James, ''A Short History of World War I'' (1981). * Strachan, Hew, ''The First World War: Volume I: To Arms'' (2004). * Taylor, A.J.P., ''The First World War: An Illustrated History'' (1963). * Tuchman, Barbara, ''[[The Guns of August]]'' * Tucker, Spencer (ritstj.), ''The Encyclopedia of World War I: A Political, Social, and Military History'' (2005). * Tucker, Spencer (ritstj.), ''European Powers in the First World War: An Encyclopedia'' (1999). * Venzon, Anne (ritstj.), ''The United States in the First World War: An Encyclopedia'' (1995). * Winter, J.M., ''The Experience of World War I'' 2. útg. (2005). * van der Vat, Dan, ''The Atlantic Campaign.'' (1988). == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.firstworldwar.com/ First World War.com : The War to End All Wars] * [http://www.1914-1918.net/index.htm 1914-1918.net : The British Army in the Great War] [[Flokkur:Fyrri heimsstyrjöldin| ]] [[Flokkur:Hernaðarsaga]] 8b3jj0rpbq5gekbojft0f1vu4y31j4d 0 27800 1960092 1672574 2026-04-15T15:47:40Z Sv1floki 44350 1960092 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Dugout_canoe_manner_boats_de_bry.jpg|thumb|right|Indíánar að höggva og svíða til eintrjáning. Koparstunga frá því um [[1590]]. ]] '''Eintrjáningur''' eða '''eikja''' er frumstæður [[árabátur]] sem er hogginn til með því að hola út gegnheilan [[tré|trjástofn]]. Eintrjáningur er elsta bátagerð sem fundist hefur, þeir elstu frá [[steinöld]], hafa fundist við [[fornleifafræði|fornleifauppgröft]] í [[Þýskaland]]i. Orðið ''Eikja'' er oftast haft um eintrjáning sem er búinn til úr innanholaðri [[eik]]. Eintrjáningar voru notaðir af [[indíánar|indíánum]] í [[Norður-Ameríka|Norður-]] og [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]]. Til að hola út trjástofninn var notast við eld, auk hinna ýmsu amboða. Til að auka stöðugleika eintrjáningsins fyrir lengri siglingar er sett á hann flotholt, einn eða fleiri minni drumbar festir með löngum trésköftum þannig að þeir liggja samsíða bátnum í vatninu. == Tengt efni == * [[Tvítrjáningsbátur]] [[Flokkur:Árabátar]] d7kawh5rvdhzcp4d2btjvkclcm7mxh0 0 30381 1960078 1943290 2026-04-15T14:10:27Z ~2026-23345-92 115578 matthias was here 1960078 wikitext text/x-wiki {{hnit|65|30|00|N|24|30|00|W|display=title|region:IS}} [[Mynd:Látrabjarg_929.jpg|thumb|Látrabjarg.]] '''matthías was here. Látrabjarg''' er [[fuglabjarg]] á [[Vestfirðir|Vestfjörðum]]. Það er stærsta sjávarbjarg Íslands, 14 km að lengd og 441 metri þar sem það er hæst. Látrabjargi er í daglegu tali skipt í fjóra hluta, sem heita Keflavíkurbjarg, Látrabjarg, Bæjarbjarg og Breiðavíkurbjarg. Látrabjarg hefur verið nytjað frá [[landnám Íslands|landnám]]stíð. Það er vestasti oddi Íslands. Nafnið kemur af orðinu [[látur]]. Bjargið var friðað árið 2021. <ref>[http://www.ruv.is/frett/kynna-tillogu-ad-fridlysingu-latrabjargs Kynna tillögu að friðlýsingu Látrabjargs] Rúv, skoðað 18. apríl 2019.</ref> == Sólmyrkvi 2026 == {{aðalgrein|Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026}} Alsólmyrkvi verður á vesturhluta Íslands 12. ágúst 2026 og varir hann lengur því vestar sem maður er. Því er gert ráð fyrir að margir leggi sér leið að Látrabjargi þann dag. Verið er að skipuleggja hvernig hægt er að tryggja öryggi á svæðinu en margir vegir að Látrabjargi eru mjög mjóir og hættulegir. Rætt hefur verið um að loka svæðinu fyrir bílaumferð og ferja fólk með rútum.<ref>https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-06-21-umferdarstyring-og-gaesla-vid-latrabjarg-i-undirbuningi-vegna-solmyrkva-a-naesta-ari-446613</ref> == Björgunarafrekið við Látrabjarg == Togarinn Dhoon strandaði undir Geldingsskorardal í miklu óveðri þann 12. desember 1947 og hófust þá miklar björgunaraðgerðir. Þær stóðu yfir í um þrjá daga og nær allir bændur í grendinni unnu að björguninni. Þrír skipverjar höfðu drukknað áður en björgunarmenn höfðu sigið niður bjargið en 12 sem eftir voru lifandi var öllum bjargað. Ári síðar var gerð [[Björgunarafrekið við Látrabjarg (kvikmynd)|heimildarmynd]] um björgunina sem [[Óskar Gíslason]] leikstýrði. Á meðan á tökum stóð strandaði togarinn Sargon og náði Óskar myndum af þeirri björgun og notaði í heimildarmyndinni. Hún var frumsýnd árið 1949. == Slys og andlát == Fyrir utan togarann Dhoon þar sem þrír létust hafa nokkrir látið lífið við Látrabjarg. Þegar eggjatýnsla var stunduð við bjargið létust tveir árið 1926. Ferðamaður lést 9. júní 2010 á meðan hann var að taka myndir við bjargið.<ref>https://www.mbl.is/frettir/innlent/2010/06/09/banaslys_a_latrabjargi/</ref> Eftir slysið hefur verið sett upp viðvaranir um hættur á svæðinu auk þess sem ysti hluti bjargsins er girtur. ==Lífríki== :''Upplýsingar í þessum hluta byggja á gamalli heimild sem mætti uppfæra.<ref Name="ÞN2005">Þorsteinn Narfason (2005). [https://skemman.is/bitstream/1946/14200/1/Meistaraverkefni%20fyrir%20prentun.pdf Aðgengi ferðamanna að Látrabjargi með tilliti til áhrifa á villta náttúru.] MS-Ritgerð, Líffræðiskor Háskóla Íslands.</ref> Fjöldi fugla hefur Látrabjarg að heimili. Bjargið er stærsta [[álka|álkubyggð]] í heimi og stærsta byggð [[langvía|langvíu]] og [[fýll|fýls]] á Íslandi. Þar verpir einnig mikill [[atlantshafslundi|lundi]] sem er [[ábyrgðartegund]] Íslands. Í bjarginu verpa einnig [[fálki]], [[hrafn]], [[stuttnefja]] og [[svartbakur]] sem allar eru á [[válisti|válista yfir tegundir í útrýmingarhættu]] á Íslandi. Aðrar fuglategundir sem finnast í miklum mæli í Látrabjargi eru [[rita (fugl)|rita]] og [[teista]] og mögulega einnig [[toppskarfur]] og [[hvítmáfur]].<ref Name="ÞN2005"/><ref>[https://timarit.is/page/4261365?iabr=on Þorsteinn Einarsson, Ferð í Látrabjarg 1956,Náttúrufræðingurinn - 2. Tölublað (1986) bls. 69-76]</ref> Fléttutegundin [[bjargstrý]] vex á Látrabjargi og á örfáum öðrum stöðum á landinu.<ref Name="ÞN2005"/> Bjargstrý er á válista sem [[tegund í yfirvofandi hættu]]. == Sjá einnig == * [[Bjargtangar]] == Tenglar == {{commonscat}} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050302040553/www.vestfirdir.is/index.php?page=latrabjarg Látrabjarg] á Vestfjarðavefnum * {{imdb titill|0488087|Björgunarafrekið við Látrabjarg}} * [http://www.visindavefur.is/svar.php?id=72492 Hvað getið þið sagt mér um Látrabjarg? - Vísindavefur ] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3543836 Pétur Jónsson, Látrabjarg, Vísir Sunnudagsblað, 33. blað (29.08.1943), Blaðsíða 1 ] ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Stubbur|ísland|landafræði}} [[Flokkur:Fuglabjörg við Ísland]] [[Flokkur:Vesturbyggð]] nfdquhalfa9v1ylzoefdmwb80dgwnum 1960079 1960078 2026-04-15T14:12:39Z ~2026-23345-92 115578 santiago 1960079 wikitext text/x-wiki {{hnit|65|30|00|N|24|30|00|W|display=title|region:IS}} [[Mynd:Látrabjarg_929.jpg|thumb|Látrabjarg.]] '''satiago was here. Látrabjarg''' er [[fuglabjarg]] á [[Vestfirðir|Vestfjörðum]]. Það er stærsta sjávarbjarg Íslands, 14 km að lengd og 441 metri þar sem það er hæst. Látrabjargi er í daglegu tali skipt í fjóra hluta, sem heita Keflavíkurbjarg, Látrabjarg, Bæjarbjarg og Breiðavíkurbjarg. Látrabjarg hefur verið nytjað frá [[landnám Íslands|landnám]]stíð. Það er vestasti oddi Íslands. Nafnið kemur af orðinu [[látur]]. Bjargið var friðað árið 2021. <ref>[http://www.ruv.is/frett/kynna-tillogu-ad-fridlysingu-latrabjargs Kynna tillögu að friðlýsingu Látrabjargs] Rúv, skoðað 18. apríl 2019.</ref> == Sólmyrkvi 2026 == {{aðalgrein|Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026}} Alsólmyrkvi verður á vesturhluta Íslands 12. ágúst 2026 og varir hann lengur því vestar sem maður er. Því er gert ráð fyrir að margir leggi sér leið að Látrabjargi þann dag. Verið er að skipuleggja hvernig hægt er að tryggja öryggi á svæðinu en margir vegir að Látrabjargi eru mjög mjóir og hættulegir. Rætt hefur verið um að loka svæðinu fyrir bílaumferð og ferja fólk með rútum.<ref>https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-06-21-umferdarstyring-og-gaesla-vid-latrabjarg-i-undirbuningi-vegna-solmyrkva-a-naesta-ari-446613</ref> == Björgunarafrekið við Látrabjarg == Togarinn Dhoon strandaði undir Geldingsskorardal í miklu óveðri þann 12. desember 1947 og hófust þá miklar björgunaraðgerðir. Þær stóðu yfir í um þrjá daga og nær allir bændur í grendinni unnu að björguninni. Þrír skipverjar höfðu drukknað áður en björgunarmenn höfðu sigið niður bjargið en 12 sem eftir voru lifandi var öllum bjargað. Ári síðar var gerð [[Björgunarafrekið við Látrabjarg (kvikmynd)|heimildarmynd]] um björgunina sem [[Óskar Gíslason]] leikstýrði. Á meðan á tökum stóð strandaði togarinn Sargon og náði Óskar myndum af þeirri björgun og notaði í heimildarmyndinni. Hún var frumsýnd árið 1949. == Slys og andlát == Fyrir utan togarann Dhoon þar sem þrír létust hafa nokkrir látið lífið við Látrabjarg. Þegar eggjatýnsla var stunduð við bjargið létust tveir árið 1926. Ferðamaður lést 9. júní 2010 á meðan hann var að taka myndir við bjargið.<ref>https://www.mbl.is/frettir/innlent/2010/06/09/banaslys_a_latrabjargi/</ref> Eftir slysið hefur verið sett upp viðvaranir um hættur á svæðinu auk þess sem ysti hluti bjargsins er girtur. ==Lífríki== :''Upplýsingar í þessum hluta byggja á gamalli heimild sem mætti uppfæra.<ref Name="ÞN2005">Þorsteinn Narfason (2005). [https://skemman.is/bitstream/1946/14200/1/Meistaraverkefni%20fyrir%20prentun.pdf Aðgengi ferðamanna að Látrabjargi með tilliti til áhrifa á villta náttúru.] MS-Ritgerð, Líffræðiskor Háskóla Íslands.</ref> Fjöldi fugla hefur Látrabjarg að heimili. Bjargið er stærsta [[álka|álkubyggð]] í heimi og stærsta byggð [[langvía|langvíu]] og [[fýll|fýls]] á Íslandi. Þar verpir einnig mikill [[atlantshafslundi|lundi]] sem er [[ábyrgðartegund]] Íslands. Í bjarginu verpa einnig [[fálki]], [[hrafn]], [[stuttnefja]] og [[svartbakur]] sem allar eru á [[válisti|válista yfir tegundir í útrýmingarhættu]] á Íslandi. Aðrar fuglategundir sem finnast í miklum mæli í Látrabjargi eru [[rita (fugl)|rita]] og [[teista]] og mögulega einnig [[toppskarfur]] og [[hvítmáfur]].<ref Name="ÞN2005"/><ref>[https://timarit.is/page/4261365?iabr=on Þorsteinn Einarsson, Ferð í Látrabjarg 1956,Náttúrufræðingurinn - 2. Tölublað (1986) bls. 69-76]</ref> Fléttutegundin [[bjargstrý]] vex á Látrabjargi og á örfáum öðrum stöðum á landinu.<ref Name="ÞN2005"/> Bjargstrý er á válista sem [[tegund í yfirvofandi hættu]]. == Sjá einnig == * [[Bjargtangar]] == Tenglar == {{commonscat}} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050302040553/www.vestfirdir.is/index.php?page=latrabjarg Látrabjarg] á Vestfjarðavefnum * {{imdb titill|0488087|Björgunarafrekið við Látrabjarg}} * [http://www.visindavefur.is/svar.php?id=72492 Hvað getið þið sagt mér um Látrabjarg? - Vísindavefur ] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3543836 Pétur Jónsson, Látrabjarg, Vísir Sunnudagsblað, 33. blað (29.08.1943), Blaðsíða 1 ] ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Stubbur|ísland|landafræði}} [[Flokkur:Fuglabjörg við Ísland]] [[Flokkur:Vesturbyggð]] twd4lm9kb7o52j7qrvjmw0nxgbmsw09 1960081 1960079 2026-04-15T14:13:37Z ~2026-23345-92 115578 free schep 1960081 wikitext text/x-wiki {{hnit|65|30|00|N|24|30|00|W|display=title|region:IS}} [[Mynd:Látrabjarg_929.jpg|thumb|Látrabjarg.]] '''free schlep. Látrabjarg''' er [[fuglabjarg]] á [[Vestfirðir|Vestfjörðum]]. Það er stærsta sjávarbjarg Íslands, 14 km að lengd og 441 metri þar sem það er hæst. Látrabjargi er í daglegu tali skipt í fjóra hluta, sem heita Keflavíkurbjarg, Látrabjarg, Bæjarbjarg og Breiðavíkurbjarg. Látrabjarg hefur verið nytjað frá [[landnám Íslands|landnám]]stíð. Það er vestasti oddi Íslands. Nafnið kemur af orðinu [[látur]]. Bjargið var friðað árið 2021. <ref>[http://www.ruv.is/frett/kynna-tillogu-ad-fridlysingu-latrabjargs Kynna tillögu að friðlýsingu Látrabjargs] Rúv, skoðað 18. apríl 2019.</ref> == Sólmyrkvi 2026 == {{aðalgrein|Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026}} Alsólmyrkvi verður á vesturhluta Íslands 12. ágúst 2026 og varir hann lengur því vestar sem maður er. Því er gert ráð fyrir að margir leggi sér leið að Látrabjargi þann dag. Verið er að skipuleggja hvernig hægt er að tryggja öryggi á svæðinu en margir vegir að Látrabjargi eru mjög mjóir og hættulegir. Rætt hefur verið um að loka svæðinu fyrir bílaumferð og ferja fólk með rútum.<ref>https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-06-21-umferdarstyring-og-gaesla-vid-latrabjarg-i-undirbuningi-vegna-solmyrkva-a-naesta-ari-446613</ref> == Björgunarafrekið við Látrabjarg == Togarinn Dhoon strandaði undir Geldingsskorardal í miklu óveðri þann 12. desember 1947 og hófust þá miklar björgunaraðgerðir. Þær stóðu yfir í um þrjá daga og nær allir bændur í grendinni unnu að björguninni. Þrír skipverjar höfðu drukknað áður en björgunarmenn höfðu sigið niður bjargið en 12 sem eftir voru lifandi var öllum bjargað. Ári síðar var gerð [[Björgunarafrekið við Látrabjarg (kvikmynd)|heimildarmynd]] um björgunina sem [[Óskar Gíslason]] leikstýrði. Á meðan á tökum stóð strandaði togarinn Sargon og náði Óskar myndum af þeirri björgun og notaði í heimildarmyndinni. Hún var frumsýnd árið 1949. == Slys og andlát == Fyrir utan togarann Dhoon þar sem þrír létust hafa nokkrir látið lífið við Látrabjarg. Þegar eggjatýnsla var stunduð við bjargið létust tveir árið 1926. Ferðamaður lést 9. júní 2010 á meðan hann var að taka myndir við bjargið.<ref>https://www.mbl.is/frettir/innlent/2010/06/09/banaslys_a_latrabjargi/</ref> Eftir slysið hefur verið sett upp viðvaranir um hættur á svæðinu auk þess sem ysti hluti bjargsins er girtur. ==Lífríki== :''Upplýsingar í þessum hluta byggja á gamalli heimild sem mætti uppfæra.<ref Name="ÞN2005">Þorsteinn Narfason (2005). [https://skemman.is/bitstream/1946/14200/1/Meistaraverkefni%20fyrir%20prentun.pdf Aðgengi ferðamanna að Látrabjargi með tilliti til áhrifa á villta náttúru.] MS-Ritgerð, Líffræðiskor Háskóla Íslands.</ref> Fjöldi fugla hefur Látrabjarg að heimili. Bjargið er stærsta [[álka|álkubyggð]] í heimi og stærsta byggð [[langvía|langvíu]] og [[fýll|fýls]] á Íslandi. Þar verpir einnig mikill [[atlantshafslundi|lundi]] sem er [[ábyrgðartegund]] Íslands. Í bjarginu verpa einnig [[fálki]], [[hrafn]], [[stuttnefja]] og [[svartbakur]] sem allar eru á [[válisti|válista yfir tegundir í útrýmingarhættu]] á Íslandi. Aðrar fuglategundir sem finnast í miklum mæli í Látrabjargi eru [[rita (fugl)|rita]] og [[teista]] og mögulega einnig [[toppskarfur]] og [[hvítmáfur]].<ref Name="ÞN2005"/><ref>[https://timarit.is/page/4261365?iabr=on Þorsteinn Einarsson, Ferð í Látrabjarg 1956,Náttúrufræðingurinn - 2. Tölublað (1986) bls. 69-76]</ref> Fléttutegundin [[bjargstrý]] vex á Látrabjargi og á örfáum öðrum stöðum á landinu.<ref Name="ÞN2005"/> Bjargstrý er á válista sem [[tegund í yfirvofandi hættu]]. == Sjá einnig == * [[Bjargtangar]] == Tenglar == {{commonscat}} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050302040553/www.vestfirdir.is/index.php?page=latrabjarg Látrabjarg] á Vestfjarðavefnum * {{imdb titill|0488087|Björgunarafrekið við Látrabjarg}} * [http://www.visindavefur.is/svar.php?id=72492 Hvað getið þið sagt mér um Látrabjarg? - Vísindavefur ] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3543836 Pétur Jónsson, Látrabjarg, Vísir Sunnudagsblað, 33. blað (29.08.1943), Blaðsíða 1 ] ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Stubbur|ísland|landafræði}} [[Flokkur:Fuglabjörg við Ísland]] [[Flokkur:Vesturbyggð]] tvlzclwj6uwh5mhy1xd60ct880lngpw 1960084 1960081 2026-04-15T14:53:32Z TKSnaevarr 53243 Tók aftur breytingar frá [[Special:Contributions/~2026-23345-92|~2026-23345-92]] ([[User talk:~2026-23345-92|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Salvor|Salvor]] 1943290 wikitext text/x-wiki {{hnit|65|30|00|N|24|30|00|W|display=title|region:IS}} [[Mynd:Látrabjarg_929.jpg|thumb|Látrabjarg.]] '''Látrabjarg''' er [[fuglabjarg]] á [[Vestfirðir|Vestfjörðum]]. Það er stærsta sjávarbjarg Íslands, 14 km að lengd og 441 metri þar sem það er hæst. Látrabjargi er í daglegu tali skipt í fjóra hluta, sem heita Keflavíkurbjarg, Látrabjarg, Bæjarbjarg og Breiðavíkurbjarg. Látrabjarg hefur verið nytjað frá [[landnám Íslands|landnám]]stíð. Það er vestasti oddi Íslands. Nafnið kemur af orðinu [[látur]]. Bjargið var friðað árið 2021. <ref>[http://www.ruv.is/frett/kynna-tillogu-ad-fridlysingu-latrabjargs Kynna tillögu að friðlýsingu Látrabjargs] Rúv, skoðað 18. apríl 2019.</ref> == Sólmyrkvi 2026 == {{aðalgrein|Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026}} Alsólmyrkvi verður á vesturhluta Íslands 12. ágúst 2026 og varir hann lengur því vestar sem maður er. Því er gert ráð fyrir að margir leggi sér leið að Látrabjargi þann dag. Verið er að skipuleggja hvernig hægt er að tryggja öryggi á svæðinu en margir vegir að Látrabjargi eru mjög mjóir og hættulegir. Rætt hefur verið um að loka svæðinu fyrir bílaumferð og ferja fólk með rútum.<ref>https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-06-21-umferdarstyring-og-gaesla-vid-latrabjarg-i-undirbuningi-vegna-solmyrkva-a-naesta-ari-446613</ref> == Björgunarafrekið við Látrabjarg == Togarinn Dhoon strandaði undir Geldingsskorardal í miklu óveðri þann 12. desember 1947 og hófust þá miklar björgunaraðgerðir. Þær stóðu yfir í um þrjá daga og nær allir bændur í grendinni unnu að björguninni. Þrír skipverjar höfðu drukknað áður en björgunarmenn höfðu sigið niður bjargið en 12 sem eftir voru lifandi var öllum bjargað. Ári síðar var gerð [[Björgunarafrekið við Látrabjarg (kvikmynd)|heimildarmynd]] um björgunina sem [[Óskar Gíslason]] leikstýrði. Á meðan á tökum stóð strandaði togarinn Sargon og náði Óskar myndum af þeirri björgun og notaði í heimildarmyndinni. Hún var frumsýnd árið 1949. == Slys og andlát == Fyrir utan togarann Dhoon þar sem þrír létust hafa nokkrir látið lífið við Látrabjarg. Þegar eggjatýnsla var stunduð við bjargið létust tveir árið 1926. Ferðamaður lést 9. júní 2010 á meðan hann var að taka myndir við bjargið.<ref>https://www.mbl.is/frettir/innlent/2010/06/09/banaslys_a_latrabjargi/</ref> Eftir slysið hefur verið sett upp viðvaranir um hættur á svæðinu auk þess sem ysti hluti bjargsins er girtur. ==Lífríki== :''Upplýsingar í þessum hluta byggja á gamalli heimild sem mætti uppfæra.<ref Name="ÞN2005">Þorsteinn Narfason (2005). [https://skemman.is/bitstream/1946/14200/1/Meistaraverkefni%20fyrir%20prentun.pdf Aðgengi ferðamanna að Látrabjargi með tilliti til áhrifa á villta náttúru.] MS-Ritgerð, Líffræðiskor Háskóla Íslands.</ref> Fjöldi fugla hefur Látrabjarg að heimili. Bjargið er stærsta [[álka|álkubyggð]] í heimi og stærsta byggð [[langvía|langvíu]] og [[fýll|fýls]] á Íslandi. Þar verpir einnig mikill [[atlantshafslundi|lundi]] sem er [[ábyrgðartegund]] Íslands. Í bjarginu verpa einnig [[fálki]], [[hrafn]], [[stuttnefja]] og [[svartbakur]] sem allar eru á [[válisti|válista yfir tegundir í útrýmingarhættu]] á Íslandi. Aðrar fuglategundir sem finnast í miklum mæli í Látrabjargi eru [[rita (fugl)|rita]] og [[teista]] og mögulega einnig [[toppskarfur]] og [[hvítmáfur]].<ref Name="ÞN2005"/><ref>[https://timarit.is/page/4261365?iabr=on Þorsteinn Einarsson, Ferð í Látrabjarg 1956,Náttúrufræðingurinn - 2. Tölublað (1986) bls. 69-76]</ref> Fléttutegundin [[bjargstrý]] vex á Látrabjargi og á örfáum öðrum stöðum á landinu.<ref Name="ÞN2005"/> Bjargstrý er á válista sem [[tegund í yfirvofandi hættu]]. == Sjá einnig == * [[Bjargtangar]] == Tenglar == {{commonscat}} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050302040553/www.vestfirdir.is/index.php?page=latrabjarg Látrabjarg] á Vestfjarðavefnum * {{imdb titill|0488087|Björgunarafrekið við Látrabjarg}} * [http://www.visindavefur.is/svar.php?id=72492 Hvað getið þið sagt mér um Látrabjarg? - Vísindavefur ] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3543836 Pétur Jónsson, Látrabjarg, Vísir Sunnudagsblað, 33. blað (29.08.1943), Blaðsíða 1 ] ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Stubbur|ísland|landafræði}} [[Flokkur:Fuglabjörg við Ísland]] [[Flokkur:Vesturbyggð]] rrvdj9pdlbnszvtbbs1pmsshehtahry 0 36709 1960142 1958168 2026-04-16T10:28:13Z TKSnaevarr 53243 /* Tengill */ 1960142 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Steingrímur Steinþórsson | búseta = | mynd = Steingrímur Steinþórsson.jpg | myndastærð = 200px | myndatexti = | titill = [[Forsætisráðherra Íslands]] | stjórnartíð_start = [[14. mars]] [[1950]] | stjórnartíð_end = [[11. september]] [[1953]] | forseti = [[Sveinn Björnsson]]<br>[[Ásgeir Ásgeirsson]] | forveri = [[Ólafur Thors]] | eftirmaður = [[Ólafur Thors]] | fæðingarnafn = | fæddur = [[12. febrúar]] [[1893]] | fæðingarstaður = Álftagerði við [[Mývatn]], [[Ísland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1966|11|14|1893|2|12}} | dánarstaður = [[Reykjavík]], Íslandi | orsök_dauða = | stjórnmálaflokkur = [[Framsóknarflokkurinn]] | þekktur_fyrir = | starf = | laun = | trú = | háskóli = [[Kaupmannahafnarháskóli]] | maki = Guðný Theódóra Sigurðardóttir (g. 1928) | börn = 5 | foreldrar = |AÞ_CV = 558 |AÞ_frá1 = 1931 |AÞ_til1 = 1933 |AÞ_kjördæmi1= [[Skagafjarðarsýsla|Skagafjörður]] |AÞ_flokkur1 = Framsóknarflokkurinn |AÞ_frá2 = 1937 |AÞ_til2 = 1942 |AÞ_kjördæmi2= [[Skagafjarðarsýsla|Skagafjörður]] |AÞ_flokkur2 = Framsóknarflokkurinn |AÞ_frá3 = 1946 |AÞ_til3 = 1959 |AÞ_kjördæmi3= [[Skagafjarðarsýsla|Skagafjörður]] |AÞ_flokkur3 = Framsóknarflokkurinn |undirskrift = }} '''Steingrímur Steinþórsson''' (f. [[12. febrúar]] [[1893]] í Álftagerði við [[Mývatn]] d. [[14. nóvember]] [[1966]]) var [[forsætisráðherra Íslands]] fyrir [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokkinn]], þó hann væri aldrei formaður flokksins. Hann starfaði með [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokknum]] í ríkisstjórn og var [[forseti Alþingis]] frá 1949 til 1950. ==Tengill== * [https://www.althingi.is/altext/thingm/1202930008.html Æviágrip á vef Alþingis] {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Ólafur Thors]] | titill=[[Forsætisráðherrar á Íslandi|Forsætisráðherra]] | frá=[[14. mars]] [[1950]] | til=[[11. september]] [[1953]] |eftir=[[Ólafur Thors]]}} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Íslands}} {{Ráðuneyti Steingríms Steinþórssonar}} {{fd|1893|1966}} [[Flokkur:Félagsmálaráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Forsetar Alþingis]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Íslenskir búfræðingar]] [[Flokkur:Landbúnaðarráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Reykjahlíðarætt]] [[Flokkur:Þingmenn Framsóknarflokksins]] iuxx7nosrk8qjhox85n0gjzxsgdwtrn 0 41811 1960146 1882176 2026-04-16T10:57:19Z Salvor 70 1960146 wikitext text/x-wiki {{kvikmynd | nafn = Síðasti bærinn í dalnum | plagat = Sidasti mbl.jpg | upprunalegt heiti= | caption = Auglýsing úr Morgunblaðinu | leikstjóri = Ævar Kvaran | Kvikmynda/framleiðandi =[[Óskar Gíslason]] | handritshöfundur = [[Þorleifur Þorleifsson]] <br>[[Loftur Guðmundsson (f. 1906)]] | leikarar = * Klara Jóhanna Óskarsdóttir * Sigríður Óskarsdóttir * [[Þóra Borg Einarsson]] * [[Jón Aðils (yngri)|Jón Aðils]] * [[Valur Gústafsson]] * [[Friðrikka Geirsdóttir]] | framleiðandi = | dreifingaraðili = | útgáfudagur = [[11. mars]], [[1950]] | sýningartími = | aldurstakmark = | tungumál = | ráðstöfunarfé = | framhald af = | framhald = | verðlaun = | imdb_id = 0488208 }} '''''Síðasti bærinn í dalnum''''' er fyrsta leikna kvikmynd [[Óskar Gíslason|Óskars Gíslasonar]]. Hún var tekin upp á Tannastöðum í [[Ölfus|Ölfusi]], í [[Kershellir|Kershelli]] og í [[Kjós|Kjósinni]] og var frumsýnd árið [[1950]]. [[Jórunn Viðar]] samdi tónlistina við myndina og var það fyrsta [[kvikmyndatónlist]] sem samin var á Íslandi við mynd í fullri lengd. ==Söguþráður== Myndin gerist á [[Sveitabær|sveitabæ]] þar sem systkinin Bergur og Sólrún búa með Birni, föður þeirra, og Gerði, ömmu þeirra. Uppi í fjöllum búa [[tröll]]in Kolur og Ketta sem hafa flæmt alla bændur burt úr dalnum, nema Björn. Gerður á nefnilega galdrahring sem verndar þau frá tröllunum. Í von um að stela hringnum ákveður tröllkarlinn að breyta sér í karlmansgervi og ræður sig sem vinnumann á bænum. Einn daginn hittir Bergur [[Dvergar (norræn goðafræði)|dverginn]] Rindil og hjálpar honum að bjarga [[Huliðhjálmur|huliðhjálminum]] sínum sem hann hafði misst út í á. Huliðhjálmurinn var gæddur göldrum þannig að hver sá sem hafði hann á höfði sér varð [[Ósýnileiki|ósýnilegur]]. Rindill fer með Berg að heimsækja [[Álfar|álfkonuna]]. Hún launar Bergi hjálpsemi hans með því að breyta [[Sköflungur|legg]] sem hann var með í galdralegg sem getur opnað alla lása og einnig kallað á álfkonuna ef hann vantar hjálp. Eftir misheppnaða tilraun vinnumansins til að stela gullhringnum ákveður tröllkonan að hún þurfi að aðstoða hann. Þegar Björn og vinnumaðurinn fara á [[Heimskautarefur|melrakkaveiðar]] er tröllkonan búin að fara í konugervi og situr uppi á heiði þar sem þeir Björn og vinnumaðurinn rekast á hana. Hún þykist hafa flúið húsbónda sinn vegna slæmrar meðferðar sem hún fekk þar. Í góðmennsku sinni býður Björn henni að búa hjá sér og frestar melrakkaveiðunum. Nokkrum dögum seinna fer Björn aftur á melrakkaveiðar og þá heyrir Bergur samtal milli vinnumansins og vinnukonunnar um það hvernig hún ætlar að stela hringnum meðan Björn er í burtu. Bergur segir ömmu sinni hvað hann hafði heyrt og hún felur hringinn á klæðum sínum. Vinnukonan fer að rúmi ömmunnar en finnur ekki hringinn. Seinna um daginn þegar Bergur og Sólrún eru úti að tína ber þá töfrar vinnukonan fram stóran [[Kistill (húsgagn)|kistil]] og læsir systkinin í honum. Bergur notar galdralegginn sinn til að opna kistilinn og þau flýja. En tröllkonan gómar þau aftur og ber þau upp í hellinn sinn. Með hjálp álfkonunnar ná þau að flýja aftur. Þegar tröllskessan vaknar hleypur hún á eftir þeim og þegar hún er alveg að ná þeim mæta þau Birni og vinnumanninum sem eru á melrakkaveiðnum. Vinnumaðurinn breytir sér í tröll og ræðst á Björn. Álfkonan birtist loks og flæmir tröllin í burtu fyrir fullt og allt. ==Tenglar== * [https://www.youtube.com/watch?v=B5-OuqFHsqE Síðasti bærinn í dalnum] (endurgerð á kvikmynd frá 1950 {{stubbur|kvikmynd|ísland}} [[Flokkur:Íslenskar kvikmyndir]] {{K|1950}} k2x5epqs0kqlplpwlfsz2t3g19h7xlm 0 60070 1960110 1839410 2026-04-15T21:31:35Z Amherst99 10334 1960110 wikitext text/x-wiki [[Mynd:CD autolev crop.jpg|thumbnail|Geisladiskur.]] [[Mynd:CD logo.png|thumbnail|Logo.]] '''Geisladiskur''' ([[Enska|ensku]]: ''compact disc'', [[skammstöfun|skammstafað]] '''CD''') er [[gagnadiskur]], sem einkum er notaður til að [[geymslumiðill|geyma]] [[tónlist]]. Diskurinn er jafnstór að flatarmáli og [[mynddiskur]] (einnig kallaður DVD), en getur að hámarki geymt um 780 [[megabæt]], sem er um það bil einn sjötti af því gagnamagni sem eldri mynddiskar geta geymt. Geislanum sem les geisladiska er miðað undir geisladiskinn, og hann les diskinn frá miðju og út að brún.<ref>{{vísindavefurinn|3413|Hvort eru geisladiskar lesnir ofan frá eða neðan í geislaspilurum?}}</ref> == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * {{vísindavefurinn|12845|Hvernig les geislaspilari af geisladisk?}} * {{vísindavefurinn|3413|Hvort eru geisladiskar lesnir ofan frá eða neðan í geislaspilurum?}} * {{vísindavefurinn|753|Hversu lengi geymast gögn á geisladiskum?|Geymsluþol gagna á CD diskum, segulböndum og hörðum diskum? Ég las einhvers staðar mér til hrellingar að geymsluþol CD og harðdiska væri aðeins nokkur ár, en ég hefi komið miklu magni gamalla ljósmyndafilma yfir á CD diska. Hvað er til í þessu?}} {{stubbur}} [[Flokkur:Geymslumiðlar]] [[Flokkur:Tækni]] rip7kaeawrb08gvbiiczfm3ac26snf5 0 60224 1960113 1938731 2026-04-15T22:41:42Z Orri321 90613 Bætti við heimild fyrir breytingum Jóns Gnarrs 1960113 wikitext text/x-wiki '''Opinbert hlutafélag''' {{skammstsem|ohf.}} er afbrigði af [[hlutafélag]]i sem innleitt var í [[Ísland|íslensk]] lög [[2006]]. Opinber hlutafélög eru að öllu leyti í eigu hins opinbera, annaðhvort ríkis eða [[Sveitarfélög Íslands|sveitarfélaga]] eða bæði. Opinber hlutafélög eru frábrugðin venjulegum hlutafélögum í eftirfarandi atriðum: * Nóg að það sé einn hluthafi en þurfa að vera minnst tveir í hf. * Skylda er að hafa sem jöfnust [[kynjahlutfall|kynjahlutföll]] í stjórnum. * Stjórnarmönnum og framkvæmdastjórum ber skylda til að gefa stjórninni skýrslu um eign sína í félögum ef það skiptir máli varðandi starf þeirra. * Fjölmiðlamenn mega vera viðstaddir aðalfundi. * Kjörnir fulltrúar eigenda mega mæta á aðalfundi og bera fram skriflegar tillögur. Þetta á við [[alþingi]]smenn ef ríkið er hluthafi og sveitarstjórnarmenn ef sveitarfélög eru hluthafar. * Skylda er lögð á opinber hlutafélög að birta [[samþykkt]]ir sínar, reikninga og starfsreglur stjórnar á [[Internetið|netinu]]. Tilgangurinn með innleiðingu opinberra hlutafélaga í lög var samkvæmt [[frumvarp]]i sá að bæta aðgengi almennings og annarra að upplýsingum um hlutafélög sem hið opinbera á að öllu leyti. Reyndin hefur þó verið sú eftir innleiðingu félagaformsins að það hefur mest verið notað þegar ríkisstofnunum hefur verið breytt í opinber hlutfélög. Þeirri breytingu fylgir m.a. að [[stjórnsýslulög]], lög um upplýsingaskyldu og lög um réttindi opinbera starfsmanna hætta að gilda um viðkomandi stofnun. Þetta hefur skapað nokkrar deilur, t.d. þegar Ríkisútvarpið var gert að opinberu hlutafélagi. Fylgismenn þessara umbreytinga segja þær auka sveigjanleika í rekstri viðkomandi stofnanna en andstæðingar segja að þær geti bitnað á réttindum starfsmanna og minnkað gegnsæi í rekstrinum. Jöfn kynjahlutföll í opinberum hlutafélögum eru skyldug samkvæmt lögum ([https://www.althingi.is/lagas/nuna/1995002.html Lög um hlutafélög] nr. 2, 1995). [https://www.althingi.is/lagas/nuna/1995002.html#:~:text=IX.%20kafli.%20Um%20f%C3%A9lagsstj%C3%B3rn%2C%20framkv%C3%A6mdastj%C3%B3ra%20og%20fulltr%C3%BAanefnd. Kafli IX, grein 63] lýsir skyldum opinberra hlutafélaga að jöfnum kynjahlutföllum sem svona: # Ef 3 fulltrúar eru í stjórn skal hvort kyn hafa minnst 1 fulltrúa. # Ef fulltrúar eru fleiri en 3 í stjórn skal hvort kyn hafa minnst 40% hlutfall. #* Sama gildir um varamenn fulltrúa #* Fulltrúar og varamenn í heild sinni skulu vera sem jöfnust í kynjahlutfalli (Ekkert nákvæmt hlutfall um heild) # Hlutfall kynja í stjórn skal birtast í ársreikningi. == Opinber hlutafélög == {| class="wikitable sortable" |+ !Opinbert hlutafélag !Eignarhlutfall ríkisins !Eignarhlutfall sveitarfélaga !class="unsortable"|Starfsemi !class="unsortable"|Athugasemd |- |[[Betri samgöngur]] |75% |25% |Uppbygging samgangna á höfuðborgarsvæðinu |6 sveitafélög eiga hlut<ref>{{Vefheimild|url=https://arsreikningar.rikisreikningur.is/Fyrirtaeki/GetFile/161|titill=Betri samgöngur ohf. - Ársreikningur 2021|höfundur=Betri samgöngur ohf.|ár=2021}}</ref>: Reykjavík ~ 14,1% Kópavogur ~ 4,1% Hafnarfjörður ~ 3,0% Garðabær ~ 1,8% Mosfellsbær ~ 1,3% Seltjarnarnesbær ~ 0,5% |- |Carbfix |0% |99.9% |Þróun og útbreiðsla á Carbfix kolefnisbindingaraðferðarinnar |99,9% eignarhlutfall er í eigu Orkuveitu Reykjavíkur ohf<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.or.is/documents/1307/Orkuveita_Reykjav%C3%ADkur_-_samst%C3%A6%C3%B0a_%C3%81rsreikningur_2022.pdf|titill=Ársreikningur samstæðu 2022 - Orkuveita Reykjavíkur|höfundur=Orkuveita Reykjavíkur|ár=2022}}</ref> 0,1% eignarhlutfall er í eigu Háskóla Íslands<ref>{{Vefheimild|url=https://orkuveitan.is/documents/1408/%C3%81rsreikningur_eignarhaldsf%C3%A9lagsins_Carbfix_ohf._2023.pdf|titill=Carbfix ohf. - Ársreikningur 2023|höfundur=Carbfix ohf.|ár=2023}}</ref> |- |[[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]] |54% |46% |Tónlistar- og ráðstefnuhús |54% eignarhlutur er í eigu ríkisins en 46% í eigu Reykjavíkurborgar<ref>{{Vefheimild|url=https://arsreikningar.rikisreikningur.is/Stofnun/GetAHlutiFile/37|titill=Harpa tónlistar- og ráðstefnuhús ohf. Ársreikningur samstæðu 2023|höfundur=Harpa tónlistar- og ráðstefnuhús ohf.|útgefandi=Ríkisreikningur|mánuður=Apríl|ár=2023|mánuðurskoðað=Apríl|árskoðað=2026}}</ref> |- |[[Isavia]] |100% |0% | |<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.stjornarradid.is/verkefni/rekstur-og-eignir-rikisins/felog-i-eigu-rikisins/|title=Félög í eigu ríkisins|website=www.stjornarradid.is|language=is|access-date=2023-05-10}}</ref> |- |[[Íslandspóstur]] |100% |0% | |<ref name=":1" /> |- |Lánasjóður sveitarfélaga |0% |100% | |64 sveitarfélög eiga hlut. Reykjavík stærsti hluti með 17,5% og eini hluthafi með meira en 10%. 10 stærstu hluthafar samtals 56%<ref>{{Vefheimild|url=https://www.lanasjodur.is/media/arsreikningar/Lanasjodur-sveitarfelaga-ohf.-Arsreikningur-2022.pdf|titill=Ársreikningur 2022 - Lánasjóður sveitarfélaga ohf.|höfundur=Lánasjóður Sveitarfélaga|ár=2022}}</ref> |- |[[Matís ohf|Matís]] |100% |0% | |<ref name=":1" /> |- |[[Neyðarlínan]] |100% |0% | |<ref name=":1" /> |- |Nýr landspítali |100% |0% | |<ref name=":1" /> |- |ON Power |0% |100% | |Er í eigu Orkuveitu Reykjavíkur<ref name=":0" /> |- |Orka náttúrunnar |0% |100% | |Er í eigu Orkuveitu Reykjavíkur<ref name=":0" /> |- |[[Orkubú Vestfjarða]] |100% |0% | |<ref name=":1" /> |- |Orkuveita Húsavíkur |0% |100% |Raf-, vatns- og hitaveita Húsavíkur |Norðurþing<ref>{{Vefheimild|url=https://www.nordurthing.is/static/files/Arsreikningar/nordurthing-arsreikingur-2021-full-undirritadur.pdf|titill=Norðurþing - Ársreikningur 2021|höfundur=Norðurþing|útgefandi=Norðurþing|ár=2021|bls=16}}</ref> |- |Orkuveita Reykjavíkur |0% |100% | |3 sveitarfélög eiga hlut<ref name=":0" />: Reykjavík ~ 93,5% Akranes ~ 5,5% Borgarbyggð ~ 0,9% |- |[[RARIK]] |100% |0% |Dreifing á raforku og heitu vatni |<ref name=":1" /> |- |[[Ríkisútvarpið]] |100% |0% | |<ref name=":1" /> |- |[[Veitur ohf.|Veitur]] |0% |100% | |Er í eigu Orkuveitu Reykjavíkur<ref name=":0" /> |} == Tenglar == * [http://www.althingi.is/altext/132/s/0520.html Frumvarp til breytinga á hlutafélagalögum til innleiðingar opinberra hlutafélaga.] == Heimildir == [[Flokkur:Opinber hlutafélög]] [[Flokkur:Félagaform]] kr1ocqmz8tzefml20xgv1nf17w2tzdq 0 60619 1960117 1958514 2026-04-16T00:49:29Z TKSnaevarr 53243 1960117 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Áttatíu ára stríðið<br />Hollenska uppreisnin | partof = [[Evrópsku trúarbragðastyrjaldirnar|evrópsku trúarbragðastyrjöldunum]] | image = Battle of Gibraltar 1607.jpg | image_size = 300px | caption = [[Orrustan við Gíbraltar (1607)|Orrustan við Gíbraltar]], 1607 | date ={{circa}} 1566/1568 – 30. janúar 1648 | place = {{collapsible list |title = Evrópuvígstöðvarnar {{circa}} 1566/1568: |bullets=yes |[[Niðurlönd]] (í dag [[Belgía]], [[Lúxemborg]], [[Holland]] og hlutar vestanverðs Þýskalands og norðanverðs Frakklands) |Evrópsk hafsvæði: [[Norðursjór]], [[Ermarsund]], strandir [[Íberíuskagi|Íberíuskaga]], [[Miðjarðarhafið]]}} {{collapsible list |title = Erlendis (frá tíunda áratugnum): |bullets=yes |[[Atlantshaf]]: [[Kanaríeyjar]] og [[Asóreyjar]] |[[Ameríka]]: [[Karíbahaf]], [[Gvæjana]], [[Norðausturhérað Brasilíu|Norðaustur-Brasilía]] og suðvestanverð [[Suður-Ameríka]] |[[Afríka]]: [[Vestur-Afríka|Vestur-]] og [[Suðurvestur-Afríka]] |[[Asía]]: [[Indlandshaf]], [[Suður-Asía]], [[Suðvestur-Asía]] og [[Austur-Asía]] }} | result = [[Friðurinn í Münster]] | territory = [[Spánn]] viðurkennir sjálfstæði [[Hollenska lýðveldið|Hollands]]{{sfn|Tarver|Slape|2016|p=71}} | combatant1 = {{collapsible list |title = {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}} [[Hollenska lýðveldið]]<br>(frá 1588){{sfn|Groenveld|2009|p=21}} |bullets=yes |{{flagicon image|Prinsenvlag.svg}} Ríkisþing Niðurlanda<br>(1576–1588) |Hollenskir uppreisnarmenn<br>({{circa}} 1566/68–1576) }} ---- {{collapsible list |title = Evrópskir bandamenn: |bullets=yes |{{flagicon|England}} [[Konungsríkið England]]<br>(1585–1604, 1625–1630) |{{flagicon image|Royal flag of France.svg}}{{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Konungsríkið Frakkland]]<br>(1589–1598, frá 1635){{bulleted list | [[File:Flag of Anjou.svg|23px]] [[Frans hertogi af Anjou|Anjou]]<br>(1578–1583)<ref>{{cite journal |last=Gallegos Vázquez |first=Federico |date=2014 |title=La dimensión internacional de la guerra de los Países Bajos |url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=4962504 |language=es |location=España |journal=Guerra, derecho y política: Aproximaciones a una interacción inevitable |pages=45–64 |isbn=978-84-617-1675-3 |access-date=10 October 2023 |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122060209/https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=4962504 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://dbe.rah.es/biografias/9025/francisco-de-alencon |title=Francisco de Alençon |work=Diccionario Biográfico Español |publisher=Real Academia de la Historia |language=es |access-date=10 October 2023 |archive-date=22 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240122220250/https://dbe.rah.es/biografias/9025/francisco-de-alencon |url-status=live }}</ref>}} |{{flagicon|Portugal|1578}} [[Konungsríkið Portúgal]]<br>(frá 1641)<ref>{{cite book |last=Fernández Duro |first=Cesáreo |author-link=Cesáreo Fernández Duro |date=1900 |title=Armada española desde la unión de los reinos de Castilla y Aragón |url=https://armada.defensa.gob.es/html/historiaarmada/tomo4.html |volume=IV |language=es |location=Madrid, España |publisher=Instituto de Historia y Cultura Naval |page=269 |access-date=10 October 2023 |archive-date=24 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230624102019/https://armada.defensa.gob.es/html/historiaarmada/tomo4.html |url-status=live }}</ref><ref name="Tena">{{cite journal |last=Aleixandre Tena |first=Francisca |date=1967 |title=La revolución portuguesa de 1640 |url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2529413 |language=es |location=Valencia, España |journal=Saitabi: Revista de la Facultat de Geografia i Història |issue=17 |pages=95–96 |issn=0210-9980 |access-date=10 October 2023 |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122061647/https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2529413 |url-status=live }}</ref> |[[File:Croix huguenote.svg|20px]] [[Húgenottar]] |{{Flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} Ýmis þýsk ríki |{{flagicon image|Arms of Nassau.svg}} [[Greifadæmið Nassá|Nassá]] }} | combatant2 = {{flagicon|Spain|1506}} [[Spænska heimsveldið]] ---- '''Evrópskir bandamenn:'''<br>{{Flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} [[Heilaga rómverska ríkið]]<br>(1629, 1632, 1635)<ref>{{cite book |last=van Nimwegen |first=Olaf |date=2010 |title=The Dutch Army and the Military Revolutions, 1588–1688 |location=Woodbridge, UK |publisher=The Boydell Press |pages=217–234, 247–248 |isbn=978-1-84383-575-2 }}</ref> | commander1 = {{plainlist| * {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}}{{flagicon image|Arms of Nassau.svg}} '''[[Vilhjálmur þögli]]''' [[Pólitískt morð|'''X''']] * {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}}{{flagicon image|Arms of Nassau.svg}} '''[[Mórits af Nassá]]''' * {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}}{{flagicon image|Arms of Nassau.svg}} '''[[Friðrik af Óraníu]]''' * {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}} '''[[Johan van Oldenbarnevelt]]''' {{executed}} * {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}} [[Vilhjálmur Loðvík, greifi af Nassá-Dillenburg|Vilhjálmur Loðvík]] * {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}} [[Maarten Tromp]] * {{flagicon|England}} [[Elísabet 1.]] * {{flagicon|England}}{{flagicon|Skotland}} [[Jakob 6. Skotakonungur|Jakob 6. og 1.]] * {{flagicon|England}}{{flagicon|Skotland}} [[Karl 1. Englandskonungur|Karl 1.]] * {{flagicon|England}} [[Robert Dudley, 1. jarlinn af Leicester|Robert Dudley]] * {{flagicon|England}} [[Francis Vere]] * {{flagicon image|Royal flag of France.svg}}[[Hinrik 4. Frakkakonungur|Hinrik 4.]] * {{flagicon image|Royal flag of France.svg}} [[Henri de La Tour d'Auvergne, hertogi af Bouillon|Hertoginn af Bouillon]] * {{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Loðvík 13.]] * {{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Richelieu kardináli]]}} | commander2 = {{plainlist| * {{flagicon|Spain|1506}}{{flagicon|Portugal|1578}} '''[[Filippus 2. Spánarkonungur|Filippus 2.]]''' * {{flagicon|Spain|1506}}{{flagicon|Portugal|1578}} '''[[Filippus 3. Spánarkonungur|Filippus 3.]]''' * {{flagicon|Spain|1506}}{{flagicon|Portugal|1578}} '''[[Filippus 4. Spánarkonungur|Filippus 4.]]''' * {{flagicon|Spain|1506}} [[Margrét af Parma]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Fernando Álvarez de Toledo, 3. hertoginn af Alba|Hertoginn af Alba]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Fadrique Álvarez de Toledo, 3. hertoginn af Alba|Álvarez de Toledo]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Jóhann frá Austurríki]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Alexander Farnese, hertogi af Parma|Alexander Farnese]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Albert 7., erkihertogi af Austria|Albert erkihertogi]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Ísabella Klara Evgenía|Ísabella Evgenía]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Ambrogio Spinola]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Ferdinand frá Austurríki (1609-1641)|Ferdinand frá Austurríki]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Fadrique de Toledo, 1. markgreifinn af Valdueza|Fadrique de Toledo]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Antonio de Oquendo]]}} | strength1 = '''1629''':<ref>Wilson, bls. 434, </ref><br>70.000 fastahermenn<br>50.000 landvarnarmenn<br>8.500 sjóliðar með 100+ herskip | strength2 = 60.000 (meðalmannafli Flandurhersins)<ref>Jan Glete. "War and the State in Early Modern Europe: Spain, the Dutch Republic and Sweden as Fiscal-Military States (Warfare and History)." Routledge: 8. nóvember 2001. bls. 33.</ref><br>88.000 (mannafli Flandurhersins þegar hann var mestur) }} '''Áttatíu ára stríðið''' eða '''hollenska uppreisnin''' [[1568]] til [[1648]] var uppreisn [[Sýslurnar sautján|sautján sýslna]] í [[Niðurlönd]]um gegn yfirráðum [[Spánn|Spánarkonungs]] af ætt [[Habsborgarar|Habsborgara]] sem leiddi til klofnings þeirra í tvö ríki: [[Spænsku Niðurlönd]] (hluti þeirra varð síðar [[Belgía]] en hluti gekk til [[Frakkland]]s) og [[Lýðveldið Holland]] (sem síðar varð [[Konungsríkið Holland]]). Uppreisnin blossaði upp vegna óánægju með aukna [[Skattur|skattlagningu]] og ofsókna á hendur [[mótmælendatrú|mótmælendum]] sem einkenndi fyrstu ríkisár [[Filippus 2. Spánarkonungur|Filippusar 2.]] Spánarkonungs, en hann tók við völdum eftir lát hins [[flæmingjaland|flæmskfædda]] [[Karl 5. keisari|Karls 5.]] árið [[1558]]. Vandræðin hófust fyrir alvöru þegar hópur [[kalvínismi|kalvínista]] réðist inn í kirkju í [[Hondschoote]] og eyðilagði helgimyndir. Þetta breiddist út um landið og bæjarstjórnirnar létu yfirleitt undir höfuð leggjast að refsa fyrir [[myndbrot]]in. Hópur aðalsmanna undirritaði bænaskjal sem þeir afhentu landstjóranum, [[Margrét af Parma|Margréti af Parma]] þar sem þeir óskuðu eftir að konungur virti það frelsi sem Niðurlönd höfðu notið í valdatíð Karls. ==Járnhertoginn== [[Mynd:Fernando Álvarez de Toledo, III Duque de Alba, por Willem Key.jpg|thumb|right|Fernando de Toledo á málverki eftir [[Tiziano]].]] Til að takast á við ástandið sendi Filippus inn herlið undir stjórn [[Fernando Álvarez de Toledo]] hertoga sem kom til [[Brussel]] [[22. ágúst]] [[1567]]. Hertoginn leit á sig sem fulltrúa Filippusar og gekk þannig alveg framhjá landstjóranum sem leiddi til afsagnar hennar. Hann lét meðal annars taka greifanna [[Philip de Montmorency]] og [[Lamoral]] af lífi fyrir að hafa sýnt mótmælendum linkind. Fyrir þetta hlaut hann viðurnefnið „járnhertoginn“. Þessar aðgerðir ollu almennri hneykslan og virkuðu eins og olía á eld. [[Mynd:WilliamOfOrange1580.jpg|thumb|right|Vilhjálmur þögli]] [[Vilhjálmur þögli]] af [[Óranía|Óraníu]] var þá staðarhaldari í sýslunum [[Holland (sýsla)|Hollandi]], [[Sjáland (sýsla)|Sjálandi]] og [[Utrecht]] og áhrifamestur þeirra sem höfðu undirritað bænaskjalið. Hann hafði flúið til landa föður eiginkonu sinnar í [[Saxland]]i til að komast hjá handtöku. Allar eigur hans í Niðurlöndum voru gerðar upptækar. ==Innrás Vilhjálms== [[1568]] sneri hann aftur til Niðurlanda ásamt bræðrum sínum með málaliðaher til að reyna að hrekja Fernando hertoga burt frá Brussel. Hann leit ekki á þetta sem uppreisn gegn konungi, heldur fremur sem leið til að ná aftur sáttum, þar sem hertoginn var gríðarlega óvinsæll. Fyrsta orrustan var [[orrustan við Rínardal]] [[23. apríl]] [[1568]]. Þar unnu Spánverjar sigur. Brátt var Vilhjálmur orðinn uppiskroppa með fé til að halda herförinni áfram og hún rann því út í sandinn. Hann var þó orðinn leiðtogi uppreisnarinnar, sem sá eini af niðurlenska aðlinum sem gat með góðu móti athafnað sig. Eitt af því sem hann gerði var að gefa út [[sjóræningjaleyfi]] til skipa sem réðust á spænsk skip á [[Norðursjór|Norðursjó]]. Hópur niðurlenskra skipstjóra sem kölluðu sig [[Sjóbetlarar|Sjóbetlara]], tóku því upp sjórán og notuðu [[England|enskar]] hafnir sem bækistöðvar. Þeir nutu þess meðal annars að spænski flotinn átti þá í átökum við [[Tyrkjaveldi]] í [[Miðjarðarhaf]]inu og gat lítið beitt sér á Norðursjó. ==Uppreisnin blossar upp aftur== Um [[1570]] hafði Spánverjum tekist að brjóta uppreisnina á bak aftur nánast um öll Niðurlönd. [[1571]] ákvað hertoginn að leggja á nýjan 10% söluskatt (tíunda hvern pening), og [[1572]] ákvað [[Elísabet 1.]] að reka Sjóbetlarana úr enskum höfnum til að friða Spánarkonung. Betlararnir hertóku þá, öllum að óvörum, bæinn [[Brielle]], [[1. apríl]]. Þessu var tekið sem táknrænum sigri og varð til þess að uppreisnin hófst aftur. Flestar borgir í Hollandi og Sjálandi lýstu nú yfir stuðningi við uppreisnina. Undantekningar frá þessu voru borgirnar [[Amsterdam]] og [[Middelburg]] sem voru áfram trúar konungi til 1578. Nú komu líka upp deilur milli hinna róttæku kalvínista, sem vildu berjast gegn hinum kaþólska konungi og gera öll Niðurlönd mótmælendatrúar og þeirra sem vildu halda tryggð við konung en tryggja hefðbundin réttindi Niðurlanda. Vilhjálmur neyddist smátt og smátt til að taka undir hin róttækari sjónarmið kalvínista. Hann tók sjálfur kalvínstrú 1573. ==Friðarsamkomulagið í Ghent== Þar sem honum hafði mistekist að berja uppreisnina niður var járnhertoginn kallaður heim [[1573]] og [[Luis de Requesens]] sendur til að reyna hófsamari aðferðir gegn uppreisnarmönnum. Honum tókst þó ekki að gera friðarsamkomulag fyrir dauða sinn [[1576]]. Spánn hafði neyðst til að lýsa yfir [[gjaldþrot]]i árið áður og nú tóku spænsku atvinnuhermennirnir að gera uppþot þar sem þeim hafði ekki verið greitt. Í nóvember 1576 réðust uppreisnarhermenn á [[Antwerpen]], drápu 8.000 íbúa og rændu borgina. Þetta atvik herti uppreisnarmennina enn í afstöðu sinni. Sýslurnar sautján gerðu með sér [[Friðarsamkomulagið í Ghent]] þar sem þær bundust sáttum um trúarlegt umburðarlyndi og að berjast sameinaðar gegn uppreisnarhermönnum en héldu áfram trúnaði við Filippus að nafninu til. ==Atrechtsambandið og Utrechtsambandið== [[Mynd:Utrecht-atrecht.jpg|thumb|right|Kort sem sýnir mörkin milli Atrechtsambandsins og Utrechtsambandsins.]] Filippus sendi nýjan landstjóra, [[Alessandro Farnese]], hertoga af [[Parma]] og [[Piacenza]], [[1578]]. Hertoganum tókst að fá syðri sýslurnar í [[Vallónía|Vallóníu]], til að undirrita [[Atrechtsambandið]] í janúar [[1579]] þar sem þær lýstu yfir trúnaði við Filippus. Þetta þýddi endalok samstarfs sýslnanna og skömmu síðar fékk Vilhjálmur því til leiðar að sýslurnar Holland, Sjáland, Utrecht, [[Guelders]] og [[Groningen]] gerðu með sér [[Utrechtsambandið]] [[23. janúar]]. Niðurlönd voru því klofin í tvennt. ==Höfnunareiðurinn== Norðursýslurnar hófu nú að leita að öðrum konungi í stað Filippusar. Fyrst buðu þær Elísabetu Englandsdrottningu titilinn en hún hafnaði. Sýslurnar gerðu þá franska aðalsmanninum [[François af Anjou]] sama tilboð og hann tók því með því skilyrði að sýslurnar segðu sig úr lögum við Filippus fyrst. Þær gáfu þá út [[Höfnunareiðurinn|Höfnunareiðinn]] [[1581]] þar sem því var lýst yfir að Filippus hefði ekki haldið trúnað við Niðurlönd og gæti því ekki lengur talist réttmætur konungur. Anjou kom til norðursýslnanna sem konungur en fékk lítil völd frá stéttaþinginu sem vantreysti honum. Hann reyndi án árangurs að styrkja stöðu sína með hervaldi og sneri eftir það aftur heim [[1583]]. Elísabetu var nú aftur boðin konungstign en hún hafnaði og stéttaþingið ákvað því að stjórna sem [[lýðveldi]] þess í stað. ==Fall Antwerpen== Strax eftir höfnunareiðinn sendi Filippus herlið til að taka norðursýslurnar aftur. Undir stjórn Farneses tókst þessu liði að leggja undir sig stærstan hluta sýslnanna [[Flandur]]s og [[Brabant]] og [[1585]] féll stærsta borg Niðurlanda, Antwerpen, í hendur honum eftir langt [[umsátrið um Antwerpen|umsátur]]. Stór hluti íbúa borgarinnar flúði þá til norðurs. Í reynd voru þá orðin til tvö ríki: kalvínskt lýðveldi í norðri og kaþólskt konungsríki í suðri. Vilhjálmur þögli, sem Filippus hafði lýst [[útlegð|útlægan]] í mars [[1580]], var myrtur af konungssinnanum [[Balthasar Gérard]] [[10. júlí]] [[1584]]. Sonur hans [[Mórits af Óraníu]] tók þá við hlutverki uppreisnarleiðtoga. Herfarir hans næstu árin afmörkuðu landamærin milli ríkjanna tveggja. ==Heimildir== * {{cite book |last=Groenveld |first=Simon |date=2009 |title=Unie – Bestand – Vrede. Drie fundamentele wetten van de Republiek der Verenigde Nederlanden |url=https://books.google.com/books?id=Zo6Dx5VYXFIC |publisher=Uitgeverij Verloren |location=Hilversum |isbn=978-9087041274 |pages=200 |access-date=29 July 2022 |archive-date=27 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627062110/https://books.google.com/books?id=Zo6Dx5VYXFIC |url-status=live }} * {{cite book |first1=H. Michael |last1=Tarver |first2=Emily |last2=Slape |title=The Spanish Empire: A Historical Encyclopedia |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1610694216}} * {{cite book |last1=Wilson |first1=Peter |title=Europe's Tragedy: A History of the Thirty Years War |date=2009 |publisher=Allen Lane |isbn=978-0713995923 }} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|saga}} {{sa|1568|1648}} [[Flokkur:Stríð í Evrópu]] [[Flokkur:Áttatíu ára stríðið| ]] nx1ndeq5v2mgrfd7nt7e7112j6luf4a 1960118 1960117 2026-04-16T00:50:03Z TKSnaevarr 53243 1960118 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Áttatíu ára stríðið<br />Hollenska uppreisnin | partof = [[Evrópsku trúarbragðastyrjaldirnar|evrópsku trúarbragðastyrjöldunum]] | image = Battle of Gibraltar 1607.jpg | image_size = 300px | caption = [[Orrustan við Gíbraltar (1607)|Orrustan við Gíbraltar]], 1607 | date ={{circa}} 1566/1568 – 30. janúar 1648 | place = {{collapsible list |title = Evrópuvígstöðvarnar {{circa}} 1566/1568: |bullets=yes |[[Niðurlönd]] (í dag [[Belgía]], [[Lúxemborg]], [[Holland]] og hlutar vestanverðs Þýskalands og norðanverðs Frakklands) |Evrópsk hafsvæði: [[Norðursjór]], [[Ermarsund]], strandir [[Íberíuskagi|Íberíuskaga]], [[Miðjarðarhafið]]}} {{collapsible list |title = Erlendis (frá tíunda áratugnum): |bullets=yes |[[Atlantshaf]]: [[Kanaríeyjar]] og [[Asóreyjar]] |[[Ameríka]]: [[Karíbahaf]], [[Gvæjana]], [[Norðausturhérað Brasilíu|Norðaustur-Brasilía]] og suðvestanverð [[Suður-Ameríka]] |[[Afríka]]: [[Vestur-Afríka|Vestur-]] og [[Suðurvestur-Afríka]] |[[Asía]]: [[Indlandshaf]], [[Suður-Asía]], [[Suðvestur-Asía]] og [[Austur-Asía]] }} | result = [[Friðurinn í Münster]] | territory = [[Spánn]] viðurkennir sjálfstæði [[Hollenska lýðveldið|Hollands]]{{sfn|Tarver|Slape|2016|p=71}} | combatant1 = {{collapsible list |title = {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}} [[Hollenska lýðveldið]]<br>(frá 1588){{sfn|Groenveld|2009|p=21}} |bullets=yes |{{flagicon image|Prinsenvlag.svg}} Ríkisþing Niðurlanda<br>(1576–1588) |Hollenskir uppreisnarmenn<br>({{circa}} 1566/68–1576) }} ---- {{collapsible list |title = Evrópskir bandamenn: |bullets=yes |{{flagicon|England}} [[Konungsríkið England]]<br>(1585–1604, 1625–1630) |{{flagicon image|Royal flag of France.svg}}{{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Konungsríkið Frakkland]]<br>(1589–1598, frá 1635){{bulleted list | [[File:Flag of Anjou.svg|23px]] [[Frans hertogi af Anjou|Anjou]]<br>(1578–1583)<ref>{{cite journal |last=Gallegos Vázquez |first=Federico |date=2014 |title=La dimensión internacional de la guerra de los Países Bajos |url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=4962504 |language=es |location=España |journal=Guerra, derecho y política: Aproximaciones a una interacción inevitable |pages=45–64 |isbn=978-84-617-1675-3 |access-date=10 October 2023 |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122060209/https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=4962504 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://dbe.rah.es/biografias/9025/francisco-de-alencon |title=Francisco de Alençon |work=Diccionario Biográfico Español |publisher=Real Academia de la Historia |language=es |access-date=10 October 2023 |archive-date=22 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240122220250/https://dbe.rah.es/biografias/9025/francisco-de-alencon |url-status=live }}</ref>}} |{{flagicon|Portugal|1578}} [[Konungsríkið Portúgal]]<br>(frá 1641)<ref>{{cite book |last=Fernández Duro |first=Cesáreo |author-link=Cesáreo Fernández Duro |date=1900 |title=Armada española desde la unión de los reinos de Castilla y Aragón |url=https://armada.defensa.gob.es/html/historiaarmada/tomo4.html |volume=IV |language=es |location=Madrid, España |publisher=Instituto de Historia y Cultura Naval |page=269 |access-date=10 October 2023 |archive-date=24 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230624102019/https://armada.defensa.gob.es/html/historiaarmada/tomo4.html |url-status=live }}</ref><ref name="Tena">{{cite journal |last=Aleixandre Tena |first=Francisca |date=1967 |title=La revolución portuguesa de 1640 |url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2529413 |language=es |location=Valencia, España |journal=Saitabi: Revista de la Facultat de Geografia i Història |issue=17 |pages=95–96 |issn=0210-9980 |access-date=10 October 2023 |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122061647/https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2529413 |url-status=live }}</ref> |[[File:Croix huguenote.svg|20px]] [[Húgenottar]] |{{Flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} Ýmis þýsk ríki |{{flagicon image|Arms of Nassau.svg}} [[Greifadæmið Nassá|Nassá]] }} | combatant2 = {{flagicon|Spain|1506}} [[Spænska heimsveldið]] ---- '''Evrópskir bandamenn:'''<br>{{Flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} [[Heilaga rómverska ríkið]]<br>(1629, 1632, 1635)<ref>{{cite book |last=van Nimwegen |first=Olaf |date=2010 |title=The Dutch Army and the Military Revolutions, 1588–1688 |location=Woodbridge, UK |publisher=The Boydell Press |pages=217–234, 247–248 |isbn=978-1-84383-575-2 }}</ref> | commander1 = {{plainlist| * {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}}{{flagicon image|Arms of Nassau.svg}} '''[[Vilhjálmur þögli]]''' [[Pólitískt morð|'''X''']] * {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}}{{flagicon image|Arms of Nassau.svg}} '''[[Mórits af Nassá]]''' * {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}}{{flagicon image|Arms of Nassau.svg}} '''[[Friðrik af Óraníu]]''' * {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}} '''[[Johan van Oldenbarnevelt]]''' {{executed}} * {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}} [[Vilhjálmur Loðvík, greifi af Nassá-Dillenburg|Vilhjálmur Loðvík]] * {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}} [[Maarten Tromp]] * {{flagicon|England}} [[Elísabet 1.]] * {{flagicon|England}}{{flagicon|Skotland}} [[Jakob 6. Skotakonungur|Jakob 6. og 1.]] * {{flagicon|England}}{{flagicon|Skotland}} [[Karl 1. Englandskonungur|Karl 1.]] * {{flagicon|England}} [[Robert Dudley, 1. jarlinn af Leicester|Robert Dudley]] * {{flagicon|England}} [[Francis Vere]] * {{flagicon image|Royal flag of France.svg}}[[Hinrik 4. Frakkakonungur|Hinrik 4.]] * {{flagicon image|Royal flag of France.svg}} [[Henri de La Tour d'Auvergne, hertogi af Bouillon|Hertoginn af Bouillon]] * {{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Loðvík 13.]] * {{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Richelieu kardináli]]}} | commander2 = {{plainlist| * {{flagicon|Spain|1506}}{{flagicon|Portugal|1578}} '''[[Filippus 2. Spánarkonungur|Filippus 2.]]''' * {{flagicon|Spain|1506}}{{flagicon|Portugal|1578}} '''[[Filippus 3. Spánarkonungur|Filippus 3.]]''' * {{flagicon|Spain|1506}}{{flagicon|Portugal|1578}} '''[[Filippus 4. Spánarkonungur|Filippus 4.]]''' * {{flagicon|Spain|1506}} [[Margrét af Parma]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Fernando Álvarez de Toledo, 3. hertoginn af Alba|Hertoginn af Alba]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Fadrique Álvarez de Toledo, 3. hertoginn af Alba|Álvarez de Toledo]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Jóhann frá Austurríki]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Alexander Farnese, hertogi af Parma|Alexander Farnese]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Albert 7., erkihertogi af Austria|Albert erkihertogi]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Ísabella Klara Evgenía|Ísabella Evgenía]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Ambrogio Spinola]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Ferdinand frá Austurríki (1609-1641)|Ferdinand frá Austurríki]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Fadrique de Toledo, 1. markgreifinn af Valdueza|Fadrique de Toledo]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Antonio de Oquendo]]}} | strength1 = '''1629''':<ref>Wilson, bls. 434, </ref><br>70.000 fastahermenn<br>50.000 landvarnarmenn<br>8.500 sjóliðar með 100+ herskip | strength2 = 60.000 (meðalmannafli Flandurhersins)<ref>Jan Glete. "War and the State in Early Modern Europe: Spain, the Dutch Republic and Sweden as Fiscal-Military States (Warfare and History)." Routledge: 8. nóvember 2001. bls. 33.</ref><br>88.000 (mannafli Flandurhersins þegar hann var mestur) }} '''Áttatíu ára stríðið''' eða '''hollenska uppreisnin''' [[1568]] til [[1648]] var uppreisn [[Sýslurnar sautján|sautján sýslna]] í [[Niðurlönd]]um gegn yfirráðum [[Spánn|Spánarkonungs]] af ætt [[Habsborgarar|Habsborgara]] sem leiddi til klofnings þeirra í tvö ríki: [[Spænsku Niðurlönd]] (hluti þeirra varð síðar [[Belgía]] en hluti gekk til [[Frakkland]]s) og [[Lýðveldið Holland]] (sem síðar varð [[Konungsríkið Holland]]). Uppreisnin blossaði upp vegna óánægju með aukna [[Skattur|skattlagningu]] og ofsókna á hendur [[mótmælendatrú|mótmælendum]] sem einkenndi fyrstu ríkisár [[Filippus 2. Spánarkonungur|Filippusar 2.]] Spánarkonungs, en hann tók við völdum eftir lát hins [[flæmingjaland|flæmskfædda]] [[Karl 5. keisari|Karls 5.]] árið [[1558]]. Vandræðin hófust fyrir alvöru þegar hópur [[kalvínismi|kalvínista]] réðist inn í kirkju í [[Hondschoote]] og eyðilagði helgimyndir. Þetta breiddist út um landið og bæjarstjórnirnar létu yfirleitt undir höfuð leggjast að refsa fyrir [[myndbrot]]in. Hópur aðalsmanna undirritaði bænaskjal sem þeir afhentu landstjóranum, [[Margrét af Parma|Margréti af Parma]] þar sem þeir óskuðu eftir að konungur virti það frelsi sem Niðurlönd höfðu notið í valdatíð Karls. ==Járnhertoginn== [[Mynd:Fernando Álvarez de Toledo, III Duque de Alba, por Willem Key.jpg|thumb|right|Fernando de Toledo á málverki eftir [[Tiziano]].]] Til að takast á við ástandið sendi Filippus inn herlið undir stjórn [[Fernando Álvarez de Toledo]] hertoga sem kom til [[Brussel]] [[22. ágúst]] [[1567]]. Hertoginn leit á sig sem fulltrúa Filippusar og gekk þannig alveg framhjá landstjóranum sem leiddi til afsagnar hennar. Hann lét meðal annars taka greifanna [[Philip de Montmorency]] og [[Lamoral]] af lífi fyrir að hafa sýnt mótmælendum linkind. Fyrir þetta hlaut hann viðurnefnið „járnhertoginn“. Þessar aðgerðir ollu almennri hneykslan og virkuðu eins og olía á eld. [[Mynd:WilliamOfOrange1580.jpg|thumb|right|Vilhjálmur þögli]] [[Vilhjálmur þögli]] af [[Óranía|Óraníu]] var þá staðarhaldari í sýslunum [[Holland (sýsla)|Hollandi]], [[Sjáland (sýsla)|Sjálandi]] og [[Utrecht]] og áhrifamestur þeirra sem höfðu undirritað bænaskjalið. Hann hafði flúið til landa föður eiginkonu sinnar í [[Saxland]]i til að komast hjá handtöku. Allar eigur hans í Niðurlöndum voru gerðar upptækar. ==Innrás Vilhjálms== [[1568]] sneri hann aftur til Niðurlanda ásamt bræðrum sínum með málaliðaher til að reyna að hrekja Fernando hertoga burt frá Brussel. Hann leit ekki á þetta sem uppreisn gegn konungi, heldur fremur sem leið til að ná aftur sáttum, þar sem hertoginn var gríðarlega óvinsæll. Fyrsta orrustan var [[orrustan við Rínardal]] [[23. apríl]] [[1568]]. Þar unnu Spánverjar sigur. Brátt var Vilhjálmur orðinn uppiskroppa með fé til að halda herförinni áfram og hún rann því út í sandinn. Hann var þó orðinn leiðtogi uppreisnarinnar, sem sá eini af niðurlenska aðlinum sem gat með góðu móti athafnað sig. Eitt af því sem hann gerði var að gefa út [[sjóræningjaleyfi]] til skipa sem réðust á spænsk skip á [[Norðursjór|Norðursjó]]. Hópur niðurlenskra skipstjóra sem kölluðu sig [[Sjóbetlarar|Sjóbetlara]], tóku því upp sjórán og notuðu [[England|enskar]] hafnir sem bækistöðvar. Þeir nutu þess meðal annars að spænski flotinn átti þá í átökum við [[Tyrkjaveldi]] í [[Miðjarðarhaf]]inu og gat lítið beitt sér á Norðursjó. ==Uppreisnin blossar upp aftur== Um [[1570]] hafði Spánverjum tekist að brjóta uppreisnina á bak aftur nánast um öll Niðurlönd. [[1571]] ákvað hertoginn að leggja á nýjan 10% söluskatt (tíunda hvern pening), og [[1572]] ákvað [[Elísabet 1.]] að reka Sjóbetlarana úr enskum höfnum til að friða Spánarkonung. Betlararnir hertóku þá, öllum að óvörum, bæinn [[Brielle]], [[1. apríl]]. Þessu var tekið sem táknrænum sigri og varð til þess að uppreisnin hófst aftur. Flestar borgir í Hollandi og Sjálandi lýstu nú yfir stuðningi við uppreisnina. Undantekningar frá þessu voru borgirnar [[Amsterdam]] og [[Middelburg]] sem voru áfram trúar konungi til 1578. Nú komu líka upp deilur milli hinna róttæku kalvínista, sem vildu berjast gegn hinum kaþólska konungi og gera öll Niðurlönd mótmælendatrúar og þeirra sem vildu halda tryggð við konung en tryggja hefðbundin réttindi Niðurlanda. Vilhjálmur neyddist smátt og smátt til að taka undir hin róttækari sjónarmið kalvínista. Hann tók sjálfur kalvínstrú 1573. ==Friðarsamkomulagið í Ghent== Þar sem honum hafði mistekist að berja uppreisnina niður var járnhertoginn kallaður heim [[1573]] og [[Luis de Requesens]] sendur til að reyna hófsamari aðferðir gegn uppreisnarmönnum. Honum tókst þó ekki að gera friðarsamkomulag fyrir dauða sinn [[1576]]. Spánn hafði neyðst til að lýsa yfir [[gjaldþrot]]i árið áður og nú tóku spænsku atvinnuhermennirnir að gera uppþot þar sem þeim hafði ekki verið greitt. Í nóvember 1576 réðust uppreisnarhermenn á [[Antwerpen]], drápu 8.000 íbúa og rændu borgina. Þetta atvik herti uppreisnarmennina enn í afstöðu sinni. Sýslurnar sautján gerðu með sér [[Friðarsamkomulagið í Ghent]] þar sem þær bundust sáttum um trúarlegt umburðarlyndi og að berjast sameinaðar gegn uppreisnarhermönnum en héldu áfram trúnaði við Filippus að nafninu til. ==Atrechtsambandið og Utrechtsambandið== [[Mynd:Utrecht-atrecht.jpg|thumb|right|Kort sem sýnir mörkin milli Atrechtsambandsins og Utrechtsambandsins.]] Filippus sendi nýjan landstjóra, [[Alessandro Farnese]], hertoga af [[Parma]] og [[Piacenza]], [[1578]]. Hertoganum tókst að fá syðri sýslurnar í [[Vallónía|Vallóníu]], til að undirrita [[Atrechtsambandið]] í janúar [[1579]] þar sem þær lýstu yfir trúnaði við Filippus. Þetta þýddi endalok samstarfs sýslnanna og skömmu síðar fékk Vilhjálmur því til leiðar að sýslurnar Holland, Sjáland, Utrecht, [[Guelders]] og [[Groningen]] gerðu með sér [[Utrechtsambandið]] [[23. janúar]]. Niðurlönd voru því klofin í tvennt. ==Höfnunareiðurinn== Norðursýslurnar hófu nú að leita að öðrum konungi í stað Filippusar. Fyrst buðu þær Elísabetu Englandsdrottningu titilinn en hún hafnaði. Sýslurnar gerðu þá franska aðalsmanninum [[François af Anjou]] sama tilboð og hann tók því með því skilyrði að sýslurnar segðu sig úr lögum við Filippus fyrst. Þær gáfu þá út [[Höfnunareiðurinn|Höfnunareiðinn]] [[1581]] þar sem því var lýst yfir að Filippus hefði ekki haldið trúnað við Niðurlönd og gæti því ekki lengur talist réttmætur konungur. Anjou kom til norðursýslnanna sem konungur en fékk lítil völd frá stéttaþinginu sem vantreysti honum. Hann reyndi án árangurs að styrkja stöðu sína með hervaldi og sneri eftir það aftur heim [[1583]]. Elísabetu var nú aftur boðin konungstign en hún hafnaði og stéttaþingið ákvað því að stjórna sem [[lýðveldi]] þess í stað. ==Fall Antwerpen== Strax eftir höfnunareiðinn sendi Filippus herlið til að taka norðursýslurnar aftur. Undir stjórn Farneses tókst þessu liði að leggja undir sig stærstan hluta sýslnanna [[Flandur]]s og [[Brabant]] og [[1585]] féll stærsta borg Niðurlanda, Antwerpen, í hendur honum eftir langt [[umsátrið um Antwerpen|umsátur]]. Stór hluti íbúa borgarinnar flúði þá til norðurs. Í reynd voru þá orðin til tvö ríki: kalvínskt lýðveldi í norðri og kaþólskt konungsríki í suðri. Vilhjálmur þögli, sem Filippus hafði lýst [[útlegð|útlægan]] í mars [[1580]], var myrtur af konungssinnanum [[Balthasar Gérard]] [[10. júlí]] [[1584]]. Sonur hans [[Mórits af Óraníu]] tók þá við hlutverki uppreisnarleiðtoga. Herfarir hans næstu árin afmörkuðu landamærin milli ríkjanna tveggja. ==Heimildir== * {{cite book |last=Groenveld |first=Simon |date=2009 |title=Unie – Bestand – Vrede. Drie fundamentele wetten van de Republiek der Verenigde Nederlanden |url=https://books.google.com/books?id=Zo6Dx5VYXFIC |publisher=Uitgeverij Verloren |location=Hilversum |isbn=978-9087041274 |pages=200 |access-date=29 July 2022 |archive-date=27 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627062110/https://books.google.com/books?id=Zo6Dx5VYXFIC |url-status=live }} * {{cite book |first1=H. Michael |last1=Tarver |first2=Emily |last2=Slape |title=The Spanish Empire: A Historical Encyclopedia |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1610694216}} * {{cite book |last1=Wilson |first1=Peter |title=Europe's Tragedy: A History of the Thirty Years War |date=2009 |publisher=Allen Lane |isbn=978-0713995923 }} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|saga}} [[Flokkur:Stríð á 16. öld]] [[Flokkur:Stríð á 17. öld]] [[Flokkur:Stríð í Evrópu]] [[Flokkur:Áttatíu ára stríðið| ]] sz7sqrzfg2sv887dbrn9k7zrpl0migu 0 60930 1960080 1920620 2026-04-15T14:12:44Z TKSnaevarr 53243 1960080 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Þýska ríkið | nafn_á_frummáli = Deutsches Reich | nafn_í_eignarfalli = Þýskalands | fáni = Flag of Germany (1935–1945).svg | skjaldarmerki = Reichsadler Deutsches Reich (1935–1945).svg | staðsetningarkort = German Reich 1942 Greatest Extend, end of 1942.png | tungumál = [[Þýska]] | höfuðborg = [[Berlín]] | stjórnarfar = [[Einingarríki]], [[flokksræði]], [[alræði]], [[Fasismi|fasískt]] [[einræði]] | titill_leiðtoga1 = Þjóðhöfðingi | nafn_leiðtoga1 = [[Paul von Hindenburg]]{{efn|sem [[ríkisforseti]]|name="President"}} (1933–1934)<br>[[Adolf Hitler]]{{efn|sem foringi og ríkiskanslari ([[Führer|Führer und Reichskanzler]])}} (1934-1945)<br>[[Karl Dönitz]]{{efn|name="President"}} (1945) | titill_leiðtoga2 = Kanslari | nafn_leiðtoga2 = [[Adolf Hitler]] (1933-1945)<br>[[Joseph Goebbels]]{{efn|''De jure'' frá 30. apríl til 1. maí.}} (1945)<br>[[Lutz Schwerin von Krosigk]]{{efn|''De jure'' frá 2. maí til 23. maí.}} (1945) | staða = Saga | atburður1 = [[Valdataka nasista í Þýskalandi|Valdataka nasista]] | dagsetning1 = 30. janúar 1933 | atburður2 = Neyðarlög virkjuð | dagsetning2 = 23. mars 1933 | atburður3 = [[Nürnberg-lögin]] | dagsetning3 = 15. september 1935 | atburður4 = [[Anschluss]] | dagsetning4 = 12./13. mars 1938 | atburður5 = [[Innrásin í Pólland]] | dagsetning5 = 1. september 1939 | atburður6 = Dauði Hitlers | dagsetning6 = 30. apríl 1945 | atburður7 = [[Orrustan um Berlín|Fall Berlínar]] | dagsetning7 = 2. maí 1945 | atburður8 = Uppgjöf | dagsetning8 = 8. maí 1945 | atburður9 = [[Flensborgarstjórnin]] handtekin | dagsetning9 = 23. maí 1945 | atburður10 = [[Berlínaryfirlýsingin (1945)|Berlínaryfirlýsingin]] | dagsetning10 = 5. júní 1945 | gjaldmiðill = [[Þýskt mark|Mark]] | umferð = [[Vinstri og hægri umferð|Hægra]] | þjóðsöngur = <br />„{{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}“<br />(„Söngur Þjóðverjanna“){{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}„{{lang|de|[[Horst-Wessel-Lied]]}}“{{efn|Þann 12. júlí 1933 skipaði innanríkisráðherrann [[Wilhelm Frick]] að lagið ''Horst-Wessel-Lied'' skyldi ávallt spilað á eftir þjóðsöngnum, „{{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}“, betur þekktum sem ''Deutschland Über Alles''. {{harvnb|Tümmler|2010|p=63}}}}<br />(„Horst Wessel-söngurinn“)<br/>[[File:Песня Хорста Весселя.ogg]] | flatarmál = 633.786 | tld = }} '''Þriðja ríkið''' (stundum kallað '''Þýskaland Hitlers''') var [[Þýskaland]] undir [[flokksræði]] [[nasismi|nasista]] og leiðtoga þeirra [[Adolf Hitler|Adolfs Hitlers]] [[1933]] til [[1945]]. „Þriðja“ vísar til þess að [[Þýska keisaradæmið]] var „annað ríkið“ og [[hið Heilaga rómverska ríki]] „fyrsta ríkið“. Undir stjórn nasista rak Þýskaland [[útþenslustefna|útþenslustefnu]] í nafni [[landrýmiskenningin|kenningarinnar um landrými]] (''Lebensraum'') og ofsótti [[Gyðingar|Gyðinga]] og önnur þjóðarbrot innan ríkisins á grundvelli hugmynda um [[aríar|arískan]] uppruna Þjóðverja og nauðsyn þess að viðhalda eða endurheimta „hreinleika“ [[kynþáttahyggja|kynþáttarins]]. Í nafni þessara hugsjóna stunduðu Þjóðverjar árásargjarna utanríkisstefnu og lögðu nágrannalönd sín undir sig með hervaldi á fyrstu árum [[Síðari heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldarinnar]]. Bæði í Þýskalandi og hinum hernumdu löndum var stunduð skipuleg einangrun og [[fjöldamorð]] á gyðingum, [[sígaunar|sígaunum]], [[stríðsfangi|stríðsföngum]], [[fötlun|fötluðum]], [[samkynhneigð]]um og fleiri hópum sem taldir voru ógnun við hinn aríska kynþátt. Morð á gyðingum voru svo víðtæk, kerfisbundin og skilvirk að þau eru nefnd [[helförin]]. Þriðja ríkið náði hátindi sínum á fyrstu árum styrjaldarinnar og Þýskaland varð stórveldi í Evrópu um [[1940]]. Eftir ósigur Þjóðverja í [[síðari heimsstyrjöldin]]ni var Þýskaland og stór hluti Evrópu í rúst og landinu var skipt í tvö ríki: [[Vestur-Þýskaland]] og [[Austur-Þýskaland]], sem saman náðu yfir mun minna landsvæði en Þýskaland gerði fyrir styrjöldina. [[Prússland]] leið formlega undir lok sem sérstakt fylki. Þýsku ríkin tvö sameinuðust svo á ný árið [[1990]]. == Heiti == Opinbert heiti ríkisins var „þýska ríkið“ (þýska: ''Deutsches Reich'') og seinna „stórþýska ríkið“ (''Großdeutsches Reich'') eftir 1943. Nasistar töluðu gjarnan um „þúsund ára ríkið“ (''Tausendjähriges Reich'')<ref>{{cite book |last=Shirer |first=William L. |author-link=William L. Shirer |title=The Rise and Fall of the Third Reich |publisher=Simon & Schuster |location=New York |year=1960 |isbn=978-0-671-62420-0 |title-link=The Rise and Fall of the Third Reich}}</ref> eða „þriðja ríkið“ (''Drittes Reich''). Síðastnefnda heitið kemur upphaflega úr bók eftir [[Arthur Moeller van den Bruck]] frá 1923,<ref>{{cite journal |last1=Butzer |first1=Hermann |title=Das "Dritte Reich" im Dritten Reich: Der Topos "Drittes Reich" in der nationalsozialistischen Ideologie und Staatslehre |journal=Der Staat |volume=42 |issue=4/2003 |pages=600–627 |url=https://www.jstor.org/stable/43643554 |access-date=5 June 2023|language=German|year=2003 |jstor=43643554 }}</ref> þar sem [[Heilaga rómverska ríkið]] (962–1806) er kallað „fyrsta ríkið“ og [[Þýska keisaradæmið]] (1871–1918) „annað ríkið“.<ref>{{cite book |last=Lauryssens |first=Stan |author-link=Stan Lauryssens |title=The Man Who Invented the Third Reich: The Life and Times of Arthur Moeller van den Bruck |url=https://archive.org/details/manwhoinventedth0000laur |year=1999 |publisher=Sutton |location=Stroud |isbn=978-0-7509-1866-4}}</ref> Á íslensku hefur ríkið oft verið nefnt Þýskaland nasismans eða Þýskaland Hitlers. == Stjórnmál == === Stjórnsýsla === [[File:WWII, Europe, Germany, "Nazi Hierarchy, Hitler, Goering, Goebbels, Hess", The Desperate Years p143 - NARA - 196509.jpg|thumb|Hitler, Göring, Goebbels og [[Rudolf Hess]] á hersýningu árið 1933.]] Hitler kom á alræði í Þýskalandi sem byggðist á [[foringjalögmálið|foringjalögmálinu]] (''Führerprinzip'') þar sem ætlast var til algjörrar hlýðni undirmanna. Hann leit á stjórnina sem píramída þar sem hann sjálfur, hinn óskeikuli leiðtogi, sæti á toppnum. Stöðuveitingar innan flokksins byggðust ekki á kosningum heldur var fólk skipað í stöður sínar af hærra settum yfirmönnum.{{sfn|Kershaw|2008|pp=170, 172, 181}} Flokkurinn notaði áróður til að ýta undir [[persónudýrkun]] Hitlers.{{sfn|Evans|2005|p=400}} Margir sagnfræðingar hafa lagt áherslu á ræðumennskuhæfileika Hitlers.{{sfn|Kershaw|2008|pp=105–106}} Leiðtogafræðingurinn Roger Gill segir til dæmis að ræður Hitlers hafi nánast haft dáleiðandi áhrif á áheyrendur.{{sfn|Gill|2006|p=259}} Æðstu embættismenn ríkisins heyrðu beint undir Hitler og fylgdu stefnu hans, en nutu annars töluverðs sjálfstæðis.{{sfn|Kershaw|2001|p=253}} Hitler ætlaðist til þess að embættismenn „ynnu til foringjans“: ættu frumkvæði að stefnumótun og aðgerðum sem samræmdust markmiðum flokksins og óskum Hitlers, án þess að hann sjálfur kæmi að daglegri ákvarðanatöku.{{sfn|Kershaw|2008|pp=320–321}} Stjórnsýslan einkenndist af óskipulegum flokkadráttum forystumanna flokksins, sem kepptust við að sanka að sér völdum og öðlast hylli foringjans.{{sfn|McElligott|Kirk|Kershaw|2003|p=6}} Stjórnunarstíll Hitlers fólst í því að gefa mótsagnarkenndar skipanir til undirmanna og setja þá í stöður þar sem ábyrgðarsvið sköruðust við aðra undirmenn.{{sfn|Speer|1971|p=281}} Þannig ól hann á tortryggni, samkeppni og valdabaráttu milli undirmanna til að tryggja og hámarka eigin völd.{{sfn|Manvell|Fraenkel|2007|p=29}} Með röð tilskipana milli 1933 og 1935 afnámu nasistar aðildarlönd Weimar-lýðveldisins (''Länder'') og skiptu þeim út fyrir nýja stjórnsýslueiningu, ''[[Gau]]'', undir stjórn leiðtoga (''[[Gauleiter]]'') sem skipaður var af nasistaflokknum.{{sfn|Evans|2005|pp=48–49}} Breytingin gekk þó ekki að fullu í gegn og ýmis mál (til dæmis menntamál) heyrðu áfram undir aðildarlöndin. Útkoman var flókin stjórnsýsla þar sem lögsaga og ábyrgðarsvið sköruðust að verulegu leyti, sem var einkenni á stjórn nasista.{{sfn|Freeman|1995|p=6}} Gyðingar í opinberum stöðum misstu vinnuna árið 1933, fyrir utan þá sem gegnt höfðu herþjónustu í fyrri heimsstyrjöld. Í stað þeirra voru flokksmenn eða eindregnir stuðningsmenn flokksins ráðnir.{{sfn|Evans|2005|pp=14–15, 49}} Nasistavæðing landsins eða „samræmingarferlið“ (''Gleichschaltung'') fólst meðal annars í afnámi sveitarstjórnarkosninga árið 1935. Eftir það voru sveitarstjórar skipaðir beint af innanríkisráðuneytinu.{{sfn|Evans|2005|p=49}} == Neðanmálsgreinar == <references group="lower-alpha"/> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == *{{cite book |last=Evans |first=Richard J. |year=2005 |title=The Third Reich in Power |url=https://archive.org/details/thirdreichinpowe00evan |url-access=registration |publisher=Penguin |location=New York |isbn=978-0-14-303790-3}} *{{cite book |last=Freeman |first=Michael J. |title=Atlas of Nazi Germany: A Political, Economic, and Social Anatomy of the Third Reich |year=1995 |publisher=Longman |location=London; New York |isbn=978-0-582-23924-1}} *{{cite book |last=Gill |first=Roger |title=Theory and Practice of Leadership |url=https://archive.org/details/theorypracticeof0000gill |year=2006 |publisher=SAGE Publications |location=London |isbn=978-0-7619-7176-4}} *{{cite book |last=Kershaw |first=Ian |title=The "Hitler Myth": Image and Reality in the Third Reich |url=https://archive.org/details/hitlermythimager0000kers_s7n6 |year=2001 |orig-year=1987 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford; New York |isbn=978-0-19-280206-4}} *{{cite book|last=Kershaw|first=Ian|year=2008|title=Hitler: A Biography|url=https://archive.org/details/hitlerbiography0000kers|location=New York|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-06757-6}} *{{cite book |last1=Manvell |first1=Roger |author1-link=Roger Manvell |last2=Fraenkel |first2=Heinrich |author2-link=Heinrich Fraenkel |title=Heinrich Himmler: The Sinister Life of the Head of the SS and Gestapo |year=2007 |orig-year=1965 |publisher=Greenhill; Skyhorse |location=London; New York |isbn=978-1-60239-178-9}} *{{cite book |last1=McElligott |first1=Anthony |last2=Kirk |first2=Tim |last3=Kershaw |first3=Ian |title=Working Towards the Führer: Essays in Honour of Sir Ian Kershaw |year=2003 |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |isbn=978-0-7190-6732-7}} *{{cite book |last=Speer |first=Albert |author-link=Albert Speer |orig-year=1969 |year=1971 |title=Inside the Third Reich |publisher=Avon |location=New York |isbn=978-0-380-00071-5 |title-link=Inside the Third Reich}} * {{cite book |last=Tümmler |first=Holger |title=Hitlers Deutschland: Die Mächtigen des Dritten Reiches |year=2010 |publisher=Melchior Verlag |location=Wolfenbüttel |language=de |isbn=978-3-941555-88-4}} {{Seinni heimsstyrjöldin}} {{stubbur|saga}} {{sa|1933|1945}} [[Flokkur:Fyrrum Evrópuríki]] [[Flokkur:Nasismi]] [[Flokkur:Saga Þýskalands]] [[Flokkur:Seinni heimsstyrjöldin]] q6kcw7603g4yvqr2foy0afyhpc5xfaj 0 61723 1960105 1935630 2026-04-15T18:27:50Z TKSnaevarr 53243 1960105 wikitext text/x-wiki '''Ríkislögreglustjórinn''' stýrir [[Lögreglan á Íslandi|lögreglunni á Íslandi]] í umboði [[Dómsmálaráðherra Íslands|dómsmálaráðherra]]. Embættið var stofnað með nýjum lögreglulögum<ref>[http://www.althingi.is/lagas/nuna/1996090.html Lögreglulög nr. 90 13. júní 1996]</ref> sem tóku gildi [[1. júlí]] [[1997]]. Um leið var Rannsóknarlögregla ríkisins lögð niður og verkefnum hennar skipt á milli ríkislögreglustjóra og annara lögreglustjóra í staðbundnum umdæmum. Ríkislögreglustjóri fer með ýmis stjórnsýsluverkefni sem varða löggæsluna í landinu, er tengiliður lögreglustjóra og dómsmálaráðherra, veitir lögreglustjórum stuðning og stýrir viðamiklum lögregluaðgerðum sem krefjast samstarfs margra lögregluliða. Ríkislögreglustjóri stjórnar einnig [[almannavarnir|almannavörnum]]. Á vegum embættisins starfar m.a. sérstök efnahagsbrotadeild sem rannsakar efnahags- og skattabrot, alþjóðadeild sem annast alþjóðleg samskipti og rannsóknar- og greiningardeild sem rannsakar og metur hættu á hryðjuverkum og alþjóðlegri glæpastarfsemi. Á vegum ríkislögreglustjóra er einnig starfandi [[Sérsveit ríkislögreglustjóra|vopnuð sérsveit]]. [[Sigríður Björk Guðjónsdóttir]] gegndi embættinu frá mars 2020 til nóvember 2025.<ref>{{Vefheimild|titill=Sigríður Björk nýr ríkislögreglustjóri|url=https://kjarninn.is/frettir/2020-03-12-sigridur-bjork-nyr-rikislogreglustjori/|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|ár=2020|mánuður=12. mars|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=8. apríl}}</ref> Hún sagði af sér vegna hneykslismáls sem viðkom fjárausturs til ráðgjafa. [[Halla Bergþóra Björnsdóttir]] var skipuð nýr ríkislögreglustjóri 15. apríl 2026.<ref>{{Vefheimild|titill= Halla Berg­þóra nýr ríkislögreglustjóri|url=https://www.visir.is/g/20262869737d/halla-berg-thora-nyr-rikislogreglustjori|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags= 15. apríl 2026 |skoðað= 15. apríl 2026|höfundur=Kolbeinn Tumi Daðason }}</ref> == Tilvísanir == <references/> {{Innanríkisráðuneyti Íslands}} [[Flokkur:Ríkislögreglustjórar| ]] [[Flokkur:Löggæsla á Íslandi]] h97r67r1u30as1kwl7agf6zoomsazpm 0 67790 1960091 1894182 2026-04-15T15:35:06Z Sv1floki 44350 1960091 wikitext text/x-wiki '''Oddfellowreglan''' er [[bræðrafélag]] sem rekur rætur sínar til nokkurra [[Bræðrafélag|stúka]] sem stofnaðar voru í [[Bretland]]i á [[18. öldin|18. öld]] og höfðu þann tilgang að aðstoða félaga sína í neyð. Nafnið er dregið af nafni [[Gildi (samtök)|gilda]] sem félagar (''fellows'') stofnuðu þegar [[iðnmeistari|meistarar]] tóku að takmarka aðgang að hinum hefðbundnu iðnaðarmannagildum á [[14. öldin|14. öld]]. ''Odd Fellows'' er dregið af því að félagar í þessum gildum komu úr ýmsum iðngreinum (''odd'' í merkingunni „hinum og þessum“). [[Elísabet 1.]] hóf baráttu gegn leynifélögum í Bretlandi og undir lok ríkisára hennar höfðu flest gildin verið lögð niður. Sumum þessara félaga tókst að lifa af með því að breyta um hlutverk og gerast [[góðgerðastofnun|góðgerðastofnanir]]. Reglurnar voru með aðalstöðvar í [[London]] en stofnuðu „stúkur“ (''lodges'') annars staðar. Elsta dæmið um reglur fyrir Oddfellowstúku eru frá 1730 [[Óháða Oddfellowreglan]] var stofnuð í [[BNA|Bandaríkjunum]] árið 1819 og breiddist þaðan út um allan heim. [[Stórstúka Íslands]] (stofnuð 1897) er grein af bandarísku Óháðu Oddfellowreglunni. == Tenglar == * [https://glatkistan.com/2019/12/18/oddfellowhusid-tonlistartengdur-stadur/ Glatkistan] {{stubbur}} {{s|1730}} [[Flokkur:Bræðrafélög]] iylnmg7180wxtkwht24jv3djc2cxqme 14 70237 1960096 1400781 2026-04-15T16:13:14Z TKSnaevarr 53243 1960096 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Astronomers from France|frönskum stjörnufræðingum}} [[Flokkur:Franskir vísindamenn|Stjörnufræðingar]] [[Flokkur:Stjarnfræðingar eftir löndum]] lvdkgz32njhijo7ffzraszzipb1ca9l 0 85705 1960082 1933271 2026-04-15T14:17:05Z TKSnaevarr 53243 1960082 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Zine El Abidine Ben Ali | nafn_á_frummáli= {{nobold|زين العابدين بن علي}} | skipun = | mynd = Zine El Abidine Ben Ali.jpg | | myndatexti1 = Ben Ali árið 2008. | titill= Forseti Túnis | stjórnartíð_start = [[7. nóvember]] [[1987]] | stjórnartíð_end = [[15. janúar]] [[2011]] | forsætisráðherra = [[Hédi Baccouche]]<br>[[Hamed Karoui]]<br>[[Mohamed Ghannouchi]] | forveri = [[Habib Bourguiba]] | eftirmaður = [[Mohamed Ghannouchi]] {{small|(starfandi)}} | titill2= Forsætisráðherra Túnis | stjórnartíð_start2 = [[2. október]] [[1987]] | stjórnartíð_end2 = [[7. nóvember]] [[1987]] | forsætisráðherra2 = [[Habib Bourguiba]] | forveri2 = [[Rachid Sfar]] | eftirmaður2 = [[Hédi Baccouche]] | fæddur= [[3. september]] [[1936]] | fæðingarstaður = [[Hammam Sousse]], [[Túnis]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2019|9|19|1936|9|3}} | dánarstaður = [[Jeddah]], [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] | starf = Hermaður, stjórnmálamaður | þjóðerni =[[Túnis]]kur | trú = [[Íslam]] | stjórnmálaflokkur= [[Lýðræðislega stjórnskipunarsamkundan|RCD]] | maki = Na'ima el-Kafy (g. 1964; skilin 1988)<br>Leïla Ben Ali (g. 1992) }} '''Zine El Abidine Ben Ali''' ([[arabíska]]: زين العابدين بن علي,‎ umritað: Zayn al-‘Ābidīn bin ‘Alī), f. [[3. september]] [[1936]], d. [[19. september]] [[2019]]<ref>[https://www.mosaiquefm.net/fr/actualite-national-tunisie/608684/deces-de-l-ex-president-zine-el-abidine-ben-ali Décès de l'ex président Zine El Abidine Ben Ali]</ref>) var annar [[forseti]] [[Túnis]]. Hann flýði land [[14. janúar]] [[2011]] eftir [[Byltingin í Túnis|byltingu gegn honum]]. ==Tilvísanir== <references/> {{töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=Forseti Túnis | frá=[[7. nóvember]] [[1987]]| til=[[15. janúar]] [[2011]]| fyrir= [[Habib Bourguiba]]| eftir= [[Mohamed Ghannouchi]]<br>{{small|(starfandi)}} }} {{töfluendir}} {{Forsetar Túnis}} {{stubbur}} {{DEFAULTSORT:Ben Ali, Zine El Abidine}} [[Flokkur:Forsetar Túnis]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Túnis]] {{fde|1936|2019|Ben Ali, Zine El Abidine}} h2763ci01u2qqc1i8cu562z22denfnz 0 110456 1960119 1959419 2026-04-16T01:26:57Z TKSnaevarr 53243 /* Kvikmyndaskrá */ 1960119 wikitext text/x-wiki {{Leikari | forskeyti = Sir | name = Gary Oldman | image = Gary Oldman at the London premiere of Tinker Tailor Soldier Spy.png | caption = Gary Oldman árið [[2011]]. | birthname = Gary Leonard Oldman | birthdate = {{Fæðingardagur og aldur|1958|3|21}} | location = {{ENG}} [[London]], [[England]] | deathdate = | deathplace = | othername = | yearsactive = [[1979]] - nú | notable role = '''Gordon''' <br /> í ''[[The Dark Knight Rises]]''<br /> '''George Smiley''' <br /> í ''[[Tinker Tailor Soldier Spy]]''<br /> '''Winston Churchill''' <br /> í ''[[Darkest Hour]]''<br /> '''Dracula''' <br /> í ''[[Bram Stoker's Dracula]]''<br /> | academyawards = '''Besti leikari''' <br /> 2018 ''[[Darkest Hour (kvikmynd)|Darkest Hour]]'' | goldenglobeawards = '''Besti leikari (drama)''' <br /> 2018 ''[[Darkest Hour (kvikmynd)|Darkest Hour]]'' | emmyawards = | sagawards = '''Besti leikari''' <br /> 2018 ''[[Darkest Hour]]'' <br /> '''Besti leikarahópur''' <br /> 1995 ''[[Apollo 13 (kvikmynd)|Apollo 13]]'' | afiawards = | spouse = [[Lesley Manville]] (1987-1990) <br /> [[Uma Thurman]] (1990-1992) <br /> [[Donya Fiorentino]] (1997-2001) <br /> [[Alexandra Edenborough]] (2008-2015) <br /> [[Gisele Schmidt]] (2017-) }} '''Sir Gary Leonard Oldman''' (f. [[21. mars]] [[1958]]) er [[England|enskur]] [[leikari]]. Hann er þekktur fyrir fjölhæfni og ákafan leikstíl og hefur unnið fjölda verðlauna, meðal annars [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]], þrenn [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]] auk þess sem hann hefur þrisvar verið tilnefndur til [[Emmy-verðlaunin|Primetime Emmy-verðlauna]]. Myndir hans hafa halað inn rúmlega 11 milljörðum bandaríkjadala á heimsvísu, sem gerir Oldman að einum tekjuhæsta leikara allra tíma.<ref>{{cite web|url=https://collider.com/galleries/most-profitable-highest-grossing-actors/#:~:text=And%20while%20fans%20can%20debate,in%20a%20dishonest%20Gotham%20City|title=The 30 Highest-Grossing Actors of All Time, Ranked|website=Collider|date=3 July 2019 |access-date=2 November 2020}}</ref> Oldman hóf feril í leiklist í leikhúsum árið 1979 og birtist fyrst á hvíta tjaldinu í myndinni ''[[Remembrance]]'' (1982). Hann birtist í sýningum [[Royal Court Theatre]] í London, var leikari hjá [[Konunglega Shakespeare-félagið|Konunglega Shakespeare-félaginu]] og birtist meðal annars í uppsetningum á ''[[Kabarett]]'', ''[[Rómeó og Júlía|Rómeó og Júlíu]]'', ''[[Heimilisvinurinn (leikrit)|Heimilisvininum]]'', ''[[Hjálp (leikrit)|Hjálp]]'' og ''[[Hamlet]]''. Oldman varð þekktur kvikmyndaleikari í Bretlandi fyrir að leika [[Sid Vicious]] í ''[[Sid og Nancy]]'' (1986), [[Joe Orton]] í ''[[Prick Up Your Ears]]'' (1987) og [[Rósinkrans og Gullinstjarna|Rósinkrans]] í ''[[Fallinn Rósinkrans og Gullinstjarna (kvikmynd)|Fallinn Rósinkrans og Gullinstjarna]]'' (1990). Á níunda og tíunda áratugnum var Oldman í hópi ungra breskra sem náðu að hasla sér völl í [[Hollywood]]-myndum.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OXRBBAAAQBAJ&dq=bruce+payne+brit+pack&pg=PA198 |first=Alan |last=Kistler |title=Doctor Who: A History |publisher=Lyons Press |year=2013 |access-date=20 November 2021 |page=198 |isbn=9781493000166}}</ref> Hann náði frekari frægð með því að leika bandarískan glæpon í ''[[Í ljótum leik]]'' (1990), [[Lee Harvey Oswald]] í ''[[JFK (kvikmynd)|JFK]]'' (1991) og [[Drakúla greifi|Drakúla greifa]] í ''[[Drakúla (kvikmynd frá 1992)|Drakúla]]'' (1992). Oldman lék [[illmenni]] í myndum á borð við ''[[Sönn ást]]'' (1993), ''[[Léon (kvikmynd)|Léon]]'' (1994), ''[[Fimmta frumefnið]]'' (1997), ''[[Forsetavélin]]'' (1997) og ''[[Frambjóðandinn]]'' (2000). Oldman hefur einnig tekið að sér hlutverk í kvikmyndaröðum, meðal annars sem Sirius Black í [[Harry Potter (kvikmyndaröð)|''Harry Potter''-myndunum]] (2004–2011), sem Gordon lögreglustjóri í þríleik [[Christopher Nolan|Christophers Nolan]] um [[Batman|Leðurblökumanninn]] (2005–2012), Shen lávarður í ''[[Kung Fu Panda 2]]'' og Dreyfus í ''[[Dögun Apaplánetunnar]]'' (2014). Hann vann Óskarsverðlaun sem besti leikari í aðalhlutverki fyrir að leika [[Winston Churchill]] í myndinni ''[[Ögurstund]]'' (2017). Hann hefur jafnframt verið tilnefndur til Óskarsverðlauna fyrir hlutverk sitt sem njósnarinn George Smiley í spennumyndinni ''[[Tinker Tailor Soldier Spy (kvikmynd)|Tinker Tailor Soldier Spy]]'' (2011) og handritshöfundinn [[Herman J. Mankiewicz]] í dramamyndinni ''[[Mank]]'' (2020). Oldman skrifaði jafnframt og leikstýrði kvikmyndinni ''[[Á köldum klaka (kvikmynd frá 1997)|Á köldum klaka]]'' (1997). Hann lék aðalhlutverkið í sjónvarpsmyndinni ''[[The Firm (kvikmynd frá 1989)|The Firm]]'' frá [[BBC]] (1989). Frá árinu 2022 hefur Oldman birst í spennuþáttunum ''[[Slow Horses]]'' frá [[Apple TV+]] sem nöldursami breski njósnarinn Jackson Lamb og hefur hlotið tilnefningu til [[Emmy-verðlaunin|Primetime Emmy-verðlauna]] sem besti leikarinn í dramaþáttum fyrir hlutverkið. Oldman var einnig tilnefndur til Emmy-verðlauna fyrir gestahlutverk sitt sem drykkfelldur leikari í gamanþáttunum ''[[Vinir]]'' á [[NBC]] árið 2001. Þá hefur Oldman leikið í tónlistarmyndböndum fyrir [[David Bowie]], [[Guns N' Roses]] og [[Annie Lennox]]. [[Karl 3. Bretakonungur]] sæmdi Oldman riddaranafnbót árið 2025. ==Kvikmyndaskrá== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |- ! scope="col" | Ár ! scope="col" | Titill ! scope="col" | Hlutverk ! scope="col" class="unsortable" | Athugasemdir ! scope="col" class="unsortable" | Heimildir |- ! scope="row" | 1982 | ''[[Remembrance]]'' | Daniel | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" | 1983 | ''[[Meantime]]'' | Coxy | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" | 1986 | ''[[Sid og Nancy]]'' (''Sid and Nancy'') | {{sort|Vicious|[[Sid Vicious]]}} | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" | 1987 | ''[[Prick Up Your Ears]]'' | {{sort|Orton|[[Joe Orton]]}} | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="3" | 1988 | ''[[Track 29]]'' | Martin | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Refsiréttur (kvikmynd)|Refsiréttur]]'' (''Criminal Law'') | {{sort|Chase|Ben Chase}} | | style="text-align: center;" | |- | ''[[We Think the World of You]]'' | Johnny | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" | 1989 | ''[[Geðspítalinn]]'' (''Chattahoochee'') | {{sort|Foley|Emmett Foley}} | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="3" | 1990 | ''[[Fallinn Rósinkrans og Gullinstjarna (kvikmynd)|Fallinn Rósinkrans og Gullinstjarna]]'' (''Rosencrantz & Guildenstern Are Dead'') | [[Rósinkrans og Gullinstjarna|Rósinkrans]] | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Í ljótum leik]]'' (''State of Grace'') | {{sort|Flannery|Jackie Flannery}} | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Henry & June]]'' | Pop | Kallaður „Maurice Escargot“ á kreditlista | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" | 1991 | ''[[JFK (kvikmynd)|JFK]]'' | {{sort|Oswald|[[Lee Harvey Oswald]]}} | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" | 1992 | ''[[Drakúla (kvikmynd 1992)|Drakúla]]'' (''Bram Stoker's Dracula'') | [[Drakúla greifi]] | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="2" | 1993 | ''[[Sönn ást]]'' (''True Romance'') | {{sort|Spivey|Drexl Spivey}} | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Rómeó í sárum]]'' (''Romeo is Bleeding'') | {{sort|Grimaldi|Jack Grimaldi}} | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="2" | 1994 | ''[[Léon (kvikmynd)|Léon]]'' | Norman Stansfield | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Ódauðleg ást]]'' (''Immortal Beloved'') | {{sort|Beethoven|[[Ludwig van Beethoven]]}} | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="2" | 1995 | ''[[Að yfirlögðu ráði]]'' (''Murder in the First'') | {{sort|Glenn|Milton Glenn}} | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Fordæmd]]'' (''The Scarlet Letter'') | {{sort|Dimmesdale|Séra [[Arthur Dimmesdale]]}} | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" | 1996 | ''[[Basquiat (kvikmynd)|Basquiat]]'' | {{sort|Milo|Albert Milo}} | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="3" | 1997 | ''[[Fimmta frumefnið]]'' (''The Fifth Element'') | {{sort|Zorg|Jean-Baptiste Emanuel Zorg}} | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Forsetavélin]]'' (''Air Force One'') | {{sort|Korshunov|Egor Korshunov}} | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Á köldum klaka (kvikmynd frá 1997)|Á köldum klaka]]'' (''Nil by Mouth'') | {{N/A}} | Aðeins leikstjóri, handritshöfundur og framleiðandi | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="2" | 1998 | ''[[Týnd í geimnum]]'' (''Lost in Space'') | {{sort|Smith|Dr. Zachary Smith}} | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Töfrasverðið]]'' (''Quest for Camelot'') | Rúber | Talsetning | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" | 1999 | ''[[Plunkett & Macleane]]'' | {{N/A}} | Aðeins aðalframleiðandi | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" | 2000 | ''[[Frambjóðandinn]]'' (''The Candidate'') | Sheldon Runyon [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|fulltrúadeildarþingmaður]] | Einnig aðalframleiðandi | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="2" | 2001 | ''[[Nobody's Baby (kvikmynd frá 2001)|Nobody's Baby]]'' | {{sort|Hill|Buford Hill}} | Einnig framleiðandi | style="text-align: center;" | |- | ''[[Hannibal (kvikmynd frá 2001)|Hannibal]]'' | Mason Verger | Ekki á kreditlsita | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="3" | 2002 | ''[[Þjóðvegur 60 (kvikmynd)|Þjóðvegur 60]]'' (''Interstate 60'') | {{sort|Grant|O.W. Grant}} | | style="text-align: center;" | |- | ''{{sortname|The|Hire: Beat the Devil}}'' | Djöfullinn | Stuttmynd | style="text-align: center;" | |- | ''[[Tiptoes]]'' | Rolfe Bedalia | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" | 2003 | ''[[Sin (kvikmynd frá 2003)|Sin]]'' | Charlie Kraken / Charlie Strom | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Harry Potter og fanginn frá Azkaban (kvikmynd)|Harry Potter og fanginn frá Azkaban]]'' (''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban'') | {{sort|Black|[[Sirius Black]]}} | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="2" | 2005 | ''[[Batman Begins]]'' | [[Gordon lögreglustjóri|James Gordon]] | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Harry Potter og eldbikarinn (kvikmynd)|Harry Potter og eldbikarinn]]'' (''Harry Potter and the Goblet of Fire'') | Sirius Black | [[Cameo-hlutverk|Smáhlutverk]] | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" | 2006 | ''{{sortname|The|Backwoods}}'' | Paul | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" | 2007 | ''[[Harry Potter og Fönixreglan (kvikmynd)|Harry Potter og Fönixreglan]]'' (''Harry Potter and the Order of the Phoenix'') | Sirius Black | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="2" | 2008 |''[[Skotmarkið]]'' (''Dead Fish'') | Lynch | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Rökkurriddarinn]]'' (''The Dark Knight'') | James Gordon | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="4" | 2009 | ''[[Hin ófæddu]]'' (''The Unborn'') | {{sort|Sendak|Joseph Sendak rabbíni}} | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Rain Fall]]'' | {{sort|Holtzer|William Holtzer}} | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Jóladraumur (kvikmynd frá 2009)|Jóladraumur]]'' (''A Christmas Carol'') | Tiny Tim / Bob Cratchit / Jacob Marley | Hreyfimyndataka | style="text-align: center;" | |- | ''[[Pláneta 51]]'' (''Planet 51'') | Grawl hershöfðingi | Talsetning | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="3" | 2010 | ''{{sortname|The|Book of Eli}}'' | Bill Carnegie | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Countdown to Zero]]'' | rowspan="2" | Sögumaður | rowspan="2" | Heimildarmynd | style="text-align: center;" | |- | ''[[One Night in Turin]]'' | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="5" | 2011 | ''[[Rauðhetta (kvikmynd frá 2011)|Rauðhetta]]'' (''Red Riding Hood'') | {{sort|Solomon|Faðir Solomon}} | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Kung Fu Panda 2]]'' | Shen lávarður | Talsetning | style="text-align: center;" | |- | ''[[Harry Potter og dauðadjásnin - 2. hluti]]'' (''Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2'') | Sirius Black | Smáhlutverk | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|last=Ditzian |first=Eric |url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1616386/story.jhtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716185911/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1616386/story.jhtml |url-status=dead |archive-date=16 July 2009 |title='Harry Potter' Director, Daniel Radcliffe Reveal 'Deathly Hallows' Secrets — Movie News Story &#124; MTV Movie News |publisher=MTV |date=16 July 2009 |accessdate=11 January 2010}}</ref> |- | ''[[Tinker Tailor Soldier Spy (kvikmynd)|Tinker Tailor Soldier Spy]]'' | {{sort|Smiley|[[George Smiley]]}} | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Guns, Girls and Gambling]]'' | Elvis Elvis | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[Rökkurriddarinn rís]]'' (''The Dark Knight Rises'') | James Gordon | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Lawless]]'' | {{sort|Banner|Floyd Banner}} | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" | 2013 | ''[[Paranoia (kvikmynd frá 2013)|Paranoia]]'' | {{sort|Wyatt|Nicolas Wyatt}} | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[RoboCop (kvikmynd frá 2014)|RoboCop]]'' | {{sort|Norton|Dr. Dennett Norton}} | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Dögun Apaplánetunnar]]'' (''Dawn of the Planet of the Apes'') | Dreyfus | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" | 2015 | ''[[Barn 44 (kvikmynd)|Barn 44]]'' (''Child 44'') | {{sort|Nestorov|Timur Nestorov hershöfðingi}} | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="2" | 2016 | ''[[Man Down (kvikmynd)|Man Down]]'' | {{sort|Peyton|Peyton kapteinn}} | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Criminal (kvikmynd frá 2016)|Criminal]]'' | {{sort|Wells|Quaker Wells}} | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="3" | 2017 | ''{{sort|Space|[[The Space Between Us (kvikmynd)|The Space Between Us]]}}'' | {{sort|Shepherd|Nathaniel Shepherd}} | | style="text-align: center;" | |- | ''{{sort|Hitman's|[[The Hitman's Bodyguard]]}}'' | {{sort|Dukhovich|Vladislav Dukhovich}} | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Ögurstund]]'' (''Darkest Hour'') | {{sort|Churchill|[[Winston Churchill]]}} | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="2" | 2018 | ''[[Tau (kvikmynd)|Tau]]'' | Tau | Talsetning | style="text-align: center;" | |- | ''[[Hunter Killer (kvikmynd)|Hunter Killer]]'' | {{sort|Donnegan|Charles Donnegan flotaforingi}} | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="4" | 2019 | ''[[Killers Anonymous]]'' | Maðurinn | | style="text-align: center;" | |- | ''[[Mary (kvikmynd 2019)|Mary]]'' | David | | style="text-align: center;" | |- | ''{{sort|Laundromat|[[The Laundromat (kvikmynd frá 2019)|The Laundromat]]}}'' | {{sort|Mossack|[[Jürgen Mossack]]}} | | style="text-align: center;" | |- | ''{{sort|Courier|[[The Courier (kvikmynd frá 2019)|The Courier]]}}'' | {{sort|Mannings|Ezekiel Mannings}} | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" | 2020 | ''[[Mank]]'' | {{sort|Mankiewicz|[[Herman J. Mankiewicz]]}} | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" rowspan="2" | 2021 | ''[[Crisis (kvikmynd frá 2021)|Crisis]]'' | {{sort|Brower|Dr. Tyrone Brower}} | | style="text-align: center;" | |- | ''{{sort|Woman|[[The Woman in the Window (kvikmynd frá 2021)|The Woman in the Window]]}}'' | {{sort|Russell|Alistair Russell}} | | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" | 2023 | ''[[Oppenheimer (kvikmynd)|Oppenheimer]]'' | [[Harry S. Truman]] |Smáhlutverk | style="text-align: center;" | |- ! scope="row" | 2024 | ''[[Parthenope (kvikmynd)|Parthenope]]'' | [[John Cheever]] | | style="text-align: center;" | |- |} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|kvikmynd|æviágrip}} {{fe|1958|Oldman, Gary}} {{DEFAULTSORT:Oldman, Gary}} [[Flokkur:Enskir leikarar|Oldman, Gary]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta karlleikara í aðalhlutverki]] lxy65twjbfawuxmu09apwrmipel7yot 0 127398 1960094 1775688 2026-04-15T16:11:52Z TKSnaevarr 53243 1960094 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Nicolas_Louis_de_Lacaille.jpg|thumb|230px|Nicolas Louis de Lacaille]] '''Nicolas Louis de Lacaille''' ([[28. desember]] [[1713]] – [[21. mars]] [[1762]]) var [[Frakkland|franskur]] [[stjörnufræði|stjarnfræðingur]], [[stærðfræði]]ngur og [[kortagerð]]armaður. Hann fæddist í [[Rumigny]], nálægt [[Reims]]. Á tímabilinu 1739–1740 stjórnaði hann frönsku gráðumælingunum sem urðu til þess að leiðrétta niðurstöður [[Giovanni Cassini]] og fékk svo inngöngu í [[Franska vísindaakademían|Frönsku vísindaakademíuna]]. Árið [[1739]] var hann skipaður prófessor í stærðfræði við [[Collège des Quatre-Nations|Collège Mazarin]] þar sem hann fékk litla [[stjörnathugunarstöð]] til umráða árið [[1746]]. Þar framkvæmdi hann ítarlegar athuganir vegna endurskoðunar á [[stjörnuskrá]]m. Á vegum Frönsku vísindaakademíunnar fór hann í leiðangur til [[Góðrarvonarhöfði|Góðrarvonarhöfða]] og eyddi tímabilinu 1751–54 í að taka mælingar til að reikna út [[sýndarhliðrun]] [[tunglið|tunglsins]]. Þar gerði hann líka gráðumælingu og safnaði gögnum fyrir umfangsmiklu stjörnuskrána sína, ''Coelum australe stelliferum'' (1763), sem lýsti 10.000 hlutum. Hann nefndi 14 [[stjörnumerki]] eftir ýmsum mælitækjum á kerfisbundinn hátt, andstætt stjörnumerkjum norðurhvelsins sem höfðu fengið nöfn úr [[grísk goðafræði|grískri goðafræði]]. Annað vísindalegt afrek hans var að mæla [[lengdarbaugur|lengdarbaug]] í [[Höfðaborg]] og sýna fram á að [[jörðin]] er ekki kúlulaga heldur svipar til peru. Þar með studdi hann þá kenningu [[Isaac Newton]]s að jörðin flettist út við pólana. De Lacaille var þekktur fyrir að vera mjög gætinn en seinna var sannað að málböndin sem hann notaði til mælinga á lengdarbaugnum voru 10 cm of stutt. Í kjölfar vinnu hans við lengdarbaugana reiknaði hann út nákvæma [[lengdargráða|lengdargráðu]] stjörnuathugunarstöðvarinnar í Höfðaborg með athugunum á tunglum [[Neptúnus (reikistjarna)|Neptúnus]]ar. Eftir að hann flutti heim til Frakklands hélt hann áfram með athuganir sínar við Collège Mazarin. Hann skrifaði líka fjölda ritgerða og kennslubóka um stærðfræði, [[aflfræði]], [[ljósfræði]] og stjörnufræði. Hann hlaut heiðurstitilinn ''[[abbé]]''. Árið [[1754]] var hann kosinn 29. erlendi fulltrúi [[Konunglega sænska vísindaakademían|Konunglegu sænsku vísindaakademíunnar]]. {{fde|1713|1762|de Lacaille, Nicolas Louis}} {{stubbur|æviágrip|stjörnufræði}} {{DEFAULTSORT:Lacaille, Nicolas-Louis de }} [[Flokkur:Franskir stjörnufræðingar]] [[Flokkur:Franskir stærðfræðingar]] [[Flokkur:Franskir kortagerðarmenn]] r7axzzson66zhyf6amffl5ht5mz3zh9 0 132094 1960095 1598469 2026-04-15T16:12:36Z TKSnaevarr 53243 1960095 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Charles Messier.jpg|thumb|180px|right|Charles Messier]] '''Charles Messier''' var franskur [[stjörnufræðingur]] sem fæddist [[26. júní]] [[1730]] í bænum Badonviller í Lorrainehéraði. Hann er þekktastur fyrir hina svokölluðu [[Messierskráin|Messierskrá]] þar sem hann flokkaði 103 vetrarbrautir, stjörnuþokur og stjörnuþyrpingar. Seinna bættu aðrir stjörnufræðingar fyrirbærum við skránna út frá mæligögnum hans og urðu Messierfyrirbærin þá 110 talsins. Messierskráin er þægileg að því leyti að hún hjálpar stjörnuskoðendum að greina milli varanlegra og breytilegra fyrirbæra á stjörnuhimninum. Charles Messier lést [[12. apríl]] [[1817]] í [[París]]. {{stubbur|æviágrip|frakkland}} {{fde|1730|1817|Messier, Charles}} {{DEFAULTSORT:Messier, Charles}} [[Flokkur:Franskir stjörnufræðingar]] exshl5qiggvzgb9fr8weitocamnsom1 0 141115 1960141 1955361 2026-04-16T10:15:02Z ~2026-23333-06 115602 Ég bætti við leikjum og mörkum. 1960141 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður | nafn = Lukas Podolski | mynd = Lukas Podolski 20120609.jpg | fullt nafn = Lukas Podolski | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1985|6|4}} | fæðingarbær = [[Gliwice]] | fæðingarland = [[Pólland]] | hæð = | staða = [[Framherji]] | núverandi lið = [[Górnik Zabrze]] | númer = 10 | ár1 = 2003-2006 | ár2 = 2006-2009 | ár3 = 2009-2012 | ár4 = 2012-2015 | ár5 = 2015 | ár6 = 2015-2017 | ár7 = 2017-2019 | ár8 = 2020–2021 | ár9 = 2021- | lið1 = [[1. FC Köln|Köln]] | lið2 = [[Bayern München]] | lið3 = [[1. FC Köln|Köln]] | lið4 = [[Arsenal FC|Arsenal]] | lið5 = [[Inter Milan]] | lið6 = [[Galatasaray SK|Galatasaray]] | lið7 = [[Vissel Kobe]] | lið8 = [[Antalyaspor]] | lið9 = [[Górnik Zabrze]] | leikir (mörk) = | landsliðsár = 2004-2017 | landslið = [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] | landsliðsleikir (mörk) = 130 (49) | leikir (mörk)1 = 83 (46) | leikir (mörk)2 = 73 (15) | leikir (mörk)3 = 88 (33) | leikir (mörk)4 = 60 (19) | leikir (mörk)5 = 17 (1) | leikir (mörk)6 = 56 (20) | leikir (mörk)7 = 52 (15) | leikir (mörk)8 = 40 (6) | leikir (mörk)9 = 118 (23) }} '''Lukas Podolski''' (fæddur [[4. júní]] [[1985]]) er [[Þýskaland|þýskur]] [[Knattspyrna|knattspyrnumaður]]. Hann spilaði 130 leiki og skoraði 49 mörk með landsliðinu. ==Tölfræði== {| class="wikitable" style="text-align:center" !colspan=3|Þýskaland |- !Ár!!Leikir!!Mörk |- |2004||8||2 |- |2005||12||8 |- |2006||17||12 |- |2007||7||2 |- |2008||16||7 |- |2009||9||6 |- |2010||14||5 |- |2011||12||1 |- |2012||11||1 |- |2013||5||2 |- |2014||9||1 |- |2015||4||1 |- |2016||3||0 |- |2017||1||1 |- !Heild||128||49 |} ==Tenglar== *[https://www.national-football-teams.com/player/7818/Lukas_Podolski.html National Football Teams] {{stubbur|knattspyrna}} {{DEFAULTSORT:Podolski, Lukas }} {{fe|1985}} [[Flokkur:Þýskir knattspyrnumenn]] snqnyx2vonsa7hf9vikeoercebg44k4 1960143 1960141 2026-04-16T10:31:31Z ~2026-23333-06 115602 Breytti því þannig að b lið leikir töldust ekki með. 1960143 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður | nafn = Lukas Podolski | mynd = Lukas Podolski 20120609.jpg | fullt nafn = Lukas Podolski | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1985|6|4}} | fæðingarbær = [[Gliwice]] | fæðingarland = [[Pólland]] | hæð = | staða = [[Framherji]] | núverandi lið = [[Górnik Zabrze]] | númer = 10 | ár1 = 2003-2006 | ár2 = 2006-2009 | ár3 = 2009-2012 | ár4 = 2012-2015 | ár5 = 2015 | ár6 = 2015-2017 | ár7 = 2017-2019 | ár8 = 2020–2021 | ár9 = 2021- | lið1 = [[1. FC Köln|Köln]] | lið2 = [[Bayern München]] | lið3 = [[1. FC Köln|Köln]] | lið4 = [[Arsenal FC|Arsenal]] | lið5 = [[Inter Milan]] | lið6 = [[Galatasaray SK|Galatasaray]] | lið7 = [[Vissel Kobe]] | lið8 = [[Antalyaspor]] | lið9 = [[Górnik Zabrze]] | leikir (mörk) = | landsliðsár = 2004-2017 | landslið = [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] | landsliðsleikir (mörk) = 130 (49) | leikir (mörk)1 = 81 (46) | leikir (mörk)2 = 71 (15) | leikir (mörk)3 = 88 (33) | leikir (mörk)4 = 60 (19) | leikir (mörk)5 = 17 (1) | leikir (mörk)6 = 56 (20) | leikir (mörk)7 = 52 (15) | leikir (mörk)8 = 40 (6) | leikir (mörk)9 = 118 (23) }} '''Lukas Podolski''' (fæddur [[4. júní]] [[1985]]) er [[Þýskaland|þýskur]] [[Knattspyrna|knattspyrnumaður]]. Hann spilaði 130 leiki og skoraði 49 mörk með landsliðinu. ==Tölfræði== {| class="wikitable" style="text-align:center" !colspan=3|Þýskaland |- !Ár!!Leikir!!Mörk |- |2004||8||2 |- |2005||12||8 |- |2006||17||12 |- |2007||7||2 |- |2008||16||7 |- |2009||9||6 |- |2010||14||5 |- |2011||12||1 |- |2012||11||1 |- |2013||5||2 |- |2014||9||1 |- |2015||4||1 |- |2016||3||0 |- |2017||1||1 |- !Heild||128||49 |} ==Tenglar== *[https://www.national-football-teams.com/player/7818/Lukas_Podolski.html National Football Teams] {{stubbur|knattspyrna}} {{DEFAULTSORT:Podolski, Lukas }} {{fe|1985}} [[Flokkur:Þýskir knattspyrnumenn]] m5phsffj3jc4rucsr8n15z9d5wtoavo 0 144648 1960073 1959834 2026-04-15T13:45:37Z TKSnaevarr 53243 1960073 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Viktor Orbán | mynd = Viktor Orban.2024 (cropped).jpg | myndatexti1 = Viktor Orbán árið 2024. | titill= Forsætisráðherra Ungverjalands | stjórnartíð_start = [[29. maí]] [[2010]] | stjórnartíð_end = | forseti = [[László Sólyom]]<br>[[Pál Schmitt]]<br>[[János Áder]]<br>[[Katalin Novák]]<br>[[Tamás Sulyok]] | forveri = [[Gordon Bajnai]] | stjórnartíð_start2 = [[6. júlí]] [[1998]] | stjórnartíð_end2 = [[27. maí]] [[2002]] | forseti2 = [[Árpád Göncz]]<br>[[Ferenc Mádl]] | forveri2 = [[Gyula Horn]] | eftirmaður2 = [[Péter Medgyessy]] | fæðingarnafn = Viktor Mihály Orbán | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1963|5|31}} | fæðingarstaður = [[Székesfehérvár]], [[Ungverjaland]]i | starf = Stjórnmálamaður | stjórnmálaflokkur = [[Fidesz]] | maki = Anikó Lévai (g. 1986) | börn = Ráhel, Gáspár, Sára, Róza, Flóra | háskóli = [[Eötvös Loránd-háskóli]]<br>[[Pembroke-háskóli, Oxford]] | undirskrift = Accession Treaty 2011 Viktor Orbán signature.svg }} '''Viktor Mihály Orbán'''<ref>[http://www.origo.hu/itthon/20121220-a-story-osszeallitasa-33-dolog-amit-nem-tudunk-orban-viktorrol.html Orbánnak kiütötték az első két fogát] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614221248/http://www.origo.hu/itthon/20121220-a-story-osszeallitasa-33-dolog-amit-nem-tudunk-orban-viktorrol.html |date=2018-06-14 }}, ''Origo'', 20. desember 2012; skoðað 21. júní 2018.</ref> (f. 31. maí 1963) er [[Ungverjaland|ungverskur]] stjórnmálamaður sem var forsætisráðherra Ungverjalands frá árinu 2010 til 2026. Hann var áður forsætisráðherra landsins frá 1998 til 2002. Hann er núverandi formaður [[Þjóðernishyggja|þjóðernissinnaða]] [[Íhaldsstefna|íhaldsflokksins]] [[Fidesz]]. Hann hefur gegnt forystu flokksins frá árinu 2003 og var áður formaður hans frá 1993 til 2000. ==Æviágrip== Orbán fæddist í [[Székesfehérvár]] og nam [[lögfræði]] í Eötvös Loránd-háskóla, þaðan sem hann útskrifaðist árið 1987. Hann nam [[stjórnmálafræði]] í stuttan tíma en hóf síðan sjálfur þátttöku í stjórnmálum í kjölfar [[Byltingarárið 1989|byltinga ársins 1989]]. Hann gerðist leiðtogi stúdentahreyfingarinnar Bandalags ungra lýðræðissinna (''Fiatal Demokraták Szövetsége'') sem síðar varð að stjórnmálaflokknum Fidesz. Orbán varð þjóðþekktur stjórnmálamaður eftir að hann hélt ræðu við endurgreftrun [[Imre Nagy]] og annarra píslarvotta [[Uppreisnin í Ungverjalandi|uppreisnar ársins 1956]]. Í ræðunni krafðist Orbán þess opinskátt að sovéskir hermenn hefðu sig á burt úr Ungverjalandi. Eftir að kommúnisminn féll og lýðræði var komið á í Ungverjalandi var Orbán kjörinn á ungverska þjóðþingið og varð þar leiðtogi Fidesz árið 1993. Fidesz hafði í upphafi aðhyllst efnahagslega frjálshyggju og Evrópusamruna en undir forystu Orbán varð hann brátt þjóðernissinnaður hægriflokkur. Eftir að Fidesz unnu flest sæti á þingi í kosningum árið 1998 gerðist Orbán forsætisráðherra hægrisinnaðrar samsteypustjórnar og gegndi því embætti í fjögur ár. Fidesz tapaði þingkosningum árin 2002 og 2006 með naumindum og Orbán var því leiðtogi stjórnarandstöðunnar í átta ár. Vinsældir [[Ungverski sósíalistaflokkurinn|ungverskra sósíalista]] döluðu mjög á seinna kjörtímabili þeirra og því tókst Orbán að vinna stórsigur í þingkosningum árið 2010. Orbán varð forsætisráðherra á ný með mikinn meirihluta á þingi og gerði stórtækar breytingar á ungversku stjórnarskránni. Breytingarnar gengu meðal annars út á að draga úr völdum ungverska stjórnlagadómstólsins svo ekki væri hægt að dæma ógild lög sem hefðu hlotið samþykki tveggja þriðju þingmanna. Jafnframt var sett nýtt aldurstakmark á dómaraembætti sem fól í sér að dómarar yrðu að fara á eftirlaun á lögbundnum eftirlaunaaldri.<ref>{{cite news|title=Q&A: Hungary's controversial constitutional changes|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-21748878|accessdate=8. apríl 2020|website=[[BBC]]|date=11 March 2013}}</ref> Fidesz hélt afgerandi þingmeirihluta sínum eftir kosningar árin 2014 og 2018. Stefnumál Orbán eru mjög íhaldssöm bæði með tilliti til félagsmála og þjóðernismála. Hann hefur lýst stjórnarháttum sínum sem uppbyggingu svokallaðs „ófrjálslynds lýðræðis“.<ref>{{cite web|url=http://www.kormany.hu/en/the-prime-minister/the-prime-minister-s-speeches/prime-minister-viktor-orban-s-speech-at-the-25th-balvanyos-summer-free-university-and-student-camp|quote=|title=Prime Minister Viktor Orbán’s Speech at the 25th Bálványos Summer Free University and Student Camp|date=30. júlí 2014|access-date=2018-06-21|archive-date=2020-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20201015113216/https://www.kormany.hu/en/the-prime-minister/the-prime-minister-s-speeches/prime-minister-viktor-orban-s-speech-at-the-25th-balvanyos-summer-free-university-and-student-camp|url-status=dead}}</ref> Orbán hefur verið sakaður um [[Einræði|einræðistilburði]] og um að skerða [[réttarríki]]ð í Ungverjalandi með því að draga úr sjálfstæði dómstóla og úr málfrelsi.<ref name="wapo1">{{cite web|last1=Meijers|first1=Maurits|last2=van der Veer|first2=Harmen|title=Hungary’s government is increasingly autocratic. What is the European Parliament doing about it?|url=https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2017/05/03/hungary-is-backsliding-what-is-the-european-parliament-doing-about-this/|website=washingtonpost.com|publisher=[[Washington Post]]|accessdate=21. júní 2018}}</ref><ref name="econ17">{{cite web|title=What to do when Viktor Orban erodes democracy|url=https://www.economist.com/news/leaders/21723835-europe-has-tools-make-autocrat-back-down-what-do-when-viktor-orban-erodes-democracy|website=economist.com|publisher=The Economist|accessdate=21. júní 2018}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/02/10/world/europe/hungary-orban-democracy-far-right.html|title=As West Fears the Rise of Autocrats, Hungary Shows What’s Possible|last=Kingsley|first=Patrick|date=2018-02-10|work=The New York Times|access-date=10. febrúar 2018|issn=0362-4331}}</ref> Orbán hefur sett ríkisfjölmiðla Ungverjalands undir stjórn ráðs sem skipað er liðsmönnum Fidesz. Jafnframt verða sjálfstæðir fjölmiðlar að sækja um starfsleyfi frá stjórnvöldum og geta sætt sektum ef yfirvöld telja fréttaflutning þeirra ekki nógu hlutlausan. Einkareknum fjölmiðlum hefur einnig verið bannað að birta kosningaauglýsingar.<ref name="eirikur">{{cite book|first=Eiríkur|last=Bergmann|title=Neo-nationalism: The Rise of Nativist Populism|year=2020|page=168|publisher=Palgrave Macmillan|location=Sviss|isbn=978-3-030-41772-7|doi=10.1007/978-3-030-41773-4}}</ref> Orbán hefur oft beint spjótum sínum að ungversk-bandaríska athafnamanninum [[George Soros]] og hefur vænt hann um að standa fyrir samsærum til að grafa undan Ungverjalandi. Á yngri árum hafði Orbán sjálfur þegið styrk frá stofnun Sorosar til að ganga í háskóla í Englandi en á stjórnmálaferli sínum hefur hann útmálað Soros sem ógn við ungverskt þjóðfélag.<ref name="eirikur" />{{rp|109}} Í kosningabaráttu sinni árið 2017 setti Orbán upp auglýsingaskilti þar sem Soros var kallaður „óvinur fólksins“ og árið 2018 kynnti Orbán lagafrumvarp undir nafninu „Stöðvum Soros!“ sem gera ólöglegt að aðstoða ólöglega innflytjendur eða flóttamenn við að dvelja í landinu.<ref>{{cite web|author=Róbert Jóhannsson|title=„Stöðvum Soros“ fyrir ungverska þingið|publisher=RÚV|url=http://www.ruv.is/frett/stodvum-soros-fyrir-ungverska-thingid|date=5. maí 2018|accessdate=11. september 2018}}</ref> Þann 30. mars 2020 samþykkti ungverska þingið tillögu þess efnis að stjórn Orbáns geti stjórnað landinu með tilskipunum til þess að bregðast við [[Kórónaveirufaraldur 2019-2020|kórónaveirufaraldrinum]] í landinu. Áætlað var að lögin vari þar til faraldurinn er liðinn en þeim fylgdi þó enginn formlegur tímarammi.<ref>{{Vefheimild|titill=Ung­verskt lýðræði í ótíma­bundna sótt­kví?| url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2020/03/30/ungverskt_lydraedi_i_otimabundna_sottkvi/|útgefandi=mbl.is|höfundur=Þorgerður Anna Gunnarsdóttir|ár=2020|mánuður=30. mars|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=8. apríl}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Orban fær ótímabunduð tilskipanavald| url=https://www.visir.is/g/202028315d|útgefandi=''Vísir''|höfundur=Kjartan Kjartansson|ár=2020|mánuður=30. mars|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=8. apríl}}</ref> Ótakmörkuðu tilskipanavaldi Orbáns lauk þann 18. júní en þess í stað var samþykkt að lýsa yfir „læknisfræðilegu neyðarástandi“ sem heimilar stjórninni áfram að gefa út tilskipanir í ýmsum málefnum.<ref>{{Vefheimild|titill=Hungary replaces rule by decree with ‘state of medical crisis’| url=https://www.politico.eu/article/hungary-replaces-rule-by-decree-controversial-state-of-medical-crisis/|útgefandi=''Politico''|höfundur=Lili Bayer|ár=2020|mánuður=18. júní|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=15. júlí}}</ref> Í júní árið 2021 setti stjórn Orbáns lög sem bönnuðu að börnum yrði kennt um [[Hinsegin|hinsegin fólk]] í skóla.<ref>{{Vefheimild|titill=Ung­versk yfir­völd banna hin­segin náms­efni| url=https://www.frettabladid.is/frettir/ungversk-yfirvold-banna-hinsegin-namsefni/|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|höfundur=Oddur Ævar Gunnarsson|ár=2021|mánuður=15. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=25. júlí}}</ref> Lögin eru hluti af frumvarpi sem á að nafninu til að snúast gegn barnaníði en þau banna meðal annars að börnum séu sýnt námsefni eða auglýsingar sem styðja réttindi hinsegin fólks.<ref>{{Vefheimild|titill=Vilja banna að börnum sé kennt um hinsegin fólk| url=https://www.visir.is/g/20212121214d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Kjartan Kjartansson|ár=2021|mánuður=11. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=25. júlí}}</ref> Ungverjar sættu harðri gagnrýni af hálfu mannréttindahópa fyrir lögin og [[Mark Rutte]], forsætisráðherra [[Holland]]s, gekk svo langt að segja að landið ætti ekki lengur erindi í [[Evrópusambandið]] vegna þeirra.<ref>{{Vefheimild|titill=Telur Ungverja ekki eiga erindi í ESB lengur| url=https://www.visir.is/g/20212126236d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Kjartan Kjartansson|ár=2021|mánuður=24. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=25. júlí}}</ref> Orbán var endurkjörinn í þriðja sinn í þingkosningum í apríl 2022. Í kosningunum hafði sameinuð stjórnarandstaða boðið fram lista gegn Fidesz-flokki Orbáns en hafði deilt talsvert innbyrðis. Kosningarnar voru haldnar í skugga [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022|innrásar Rússa í Úkraínu]], en Orbán hafði lagt áherslu á hlutleysi Ungverjalands í deilunni.<ref>{{Vefheimild|titill=Vinur Pútíns endurkjörinn sem forsætisráðherra| url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/04/03/vinur_putins_endurkjorinn_sem_forsaetisradherra/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2022|mánuður=3. apríl|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=4. apríl}}</ref> Fidesz-flokkur Orbáns tapaði þingkosningum í apríl árið 2026 með afgerandi hætti fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar|Péters Magyar]]. Áætlað er að Magyar leysi Orbán af hólmi sem forsætisráðherra eftir 16 ára samfellda stjórnarsetu.<ref>{{Vefheimild|titill= Orbán játar sig sigraðan| url=https://www.visir.is/g/20262868090d/orban-jatar-sig-sigradan|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=11. apríl 2026|skoðað=12. apríl 2026|höfundur=Agnar Már Másson}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=Forsætisráðherra Ungverjalands| frá= [[6. júlí]] [[1998]]| til= [[27. maí]] [[2002]]| fyrir=[[Gyula Horn]]| eftir=[[Péter Medgyessy]] }} {{Erfðatafla| titill=Forsætisráðherra Ungverjalands| frá= [[29. maí]] [[2010]]| til= | fyrir=[[Gordon Bajnai]]| eftir=Enn í embætti }} {{Töfluendir}} {{f|1963|Orbán, Viktor}} {{DEFAULTSORT:Orbán, Viktor}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Ungverjalands]] [[Flokkur:Ungverskir lögfræðingar]] qgrtpg5zznn0rkbg29tg3d3k1iwdnwm 1960090 1960073 2026-04-15T15:30:42Z TKSnaevarr 53243 1960090 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Viktor Orbán | mynd = Viktor Orban.2024 (cropped).jpg | myndatexti1 = Viktor Orbán árið 2024. | titill= Forsætisráðherra Ungverjalands | stjórnartíð_start = [[29. maí]] [[2010]] | stjórnartíð_end = | forseti = [[László Sólyom]]<br>[[Pál Schmitt]]<br>[[János Áder]]<br>[[Katalin Novák]]<br>[[Tamás Sulyok]] | forveri = [[Gordon Bajnai]] | stjórnartíð_start2 = [[6. júlí]] [[1998]] | stjórnartíð_end2 = [[27. maí]] [[2002]] | forseti2 = [[Árpád Göncz]]<br>[[Ferenc Mádl]] | forveri2 = [[Gyula Horn]] | eftirmaður2 = [[Péter Medgyessy]] | fæðingarnafn = Viktor Mihály Orbán | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1963|5|31}} | fæðingarstaður = [[Székesfehérvár]], [[Ungverjaland]]i | starf = Stjórnmálamaður | stjórnmálaflokkur = [[Fidesz]] | maki = Anikó Lévai (g. 1986) | börn = Ráhel, Gáspár, Sára, Róza, Flóra | háskóli = [[Eötvös Loránd-háskóli]]<br>[[Pembroke-háskóli, Oxford]] | undirskrift = Accession Treaty 2011 Viktor Orbán signature.svg }} '''Viktor Mihály Orbán'''<ref>[http://www.origo.hu/itthon/20121220-a-story-osszeallitasa-33-dolog-amit-nem-tudunk-orban-viktorrol.html Orbánnak kiütötték az első két fogát] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614221248/http://www.origo.hu/itthon/20121220-a-story-osszeallitasa-33-dolog-amit-nem-tudunk-orban-viktorrol.html |date=2018-06-14 }}, ''Origo'', 20. desember 2012; skoðað 21. júní 2018.</ref> (f. 31. maí 1963) er [[Ungverjaland|ungverskur]] stjórnmálamaður sem var forsætisráðherra Ungverjalands frá árinu 2010 til 2026. Hann var áður forsætisráðherra landsins frá 1998 til 2002. Hann er núverandi formaður [[Þjóðernishyggja|þjóðernissinnaða]] [[Íhaldsstefna|íhaldsflokksins]] [[Fidesz]]. Hann hefur gegnt forystu flokksins frá árinu 2003 og var áður formaður hans frá 1993 til 2000. ==Æviágrip== Orbán fæddist í [[Székesfehérvár]] og nam [[lögfræði]] í Eötvös Loránd-háskóla, þaðan sem hann útskrifaðist árið 1987. Hann nam [[stjórnmálafræði]] í stuttan tíma en hóf síðan sjálfur þátttöku í stjórnmálum í kjölfar [[Byltingarárið 1989|byltinga ársins 1989]]. Hann gerðist leiðtogi stúdentahreyfingarinnar Bandalags ungra lýðræðissinna (''Fiatal Demokraták Szövetsége'') sem síðar varð að stjórnmálaflokknum Fidesz. Orbán varð þjóðþekktur stjórnmálamaður eftir að hann hélt ræðu við endurgreftrun [[Imre Nagy]] og annarra píslarvotta [[Uppreisnin í Ungverjalandi|uppreisnar ársins 1956]]. Í ræðunni krafðist Orbán þess opinskátt að sovéskir hermenn hefðu sig á burt úr Ungverjalandi. Eftir að kommúnisminn féll og lýðræði var komið á í Ungverjalandi var Orbán kjörinn á ungverska þjóðþingið og varð þar leiðtogi Fidesz árið 1993. Fidesz hafði í upphafi aðhyllst efnahagslega frjálshyggju og Evrópusamruna en undir forystu Orbán varð hann brátt þjóðernissinnaður hægriflokkur. Eftir að Fidesz unnu flest sæti á þingi í kosningum árið 1998 gerðist Orbán forsætisráðherra hægrisinnaðrar samsteypustjórnar og gegndi því embætti í fjögur ár. Fidesz tapaði þingkosningum árin 2002 og 2006 með naumindum og Orbán var því leiðtogi stjórnarandstöðunnar í átta ár. Vinsældir [[Ungverski sósíalistaflokkurinn|ungverskra sósíalista]] döluðu mjög á seinna kjörtímabili þeirra og því tókst Orbán að vinna stórsigur í þingkosningum árið 2010. Orbán varð forsætisráðherra á ný með mikinn meirihluta á þingi og gerði stórtækar breytingar á ungversku stjórnarskránni. Breytingarnar gengu meðal annars út á að draga úr völdum ungverska stjórnlagadómstólsins svo ekki væri hægt að dæma ógild lög sem hefðu hlotið samþykki tveggja þriðju þingmanna. Jafnframt var sett nýtt aldurstakmark á dómaraembætti sem fól í sér að dómarar yrðu að fara á eftirlaun á lögbundnum eftirlaunaaldri.<ref>{{cite news|title=Q&A: Hungary's controversial constitutional changes|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-21748878|accessdate=8. apríl 2020|website=[[BBC]]|date=11 March 2013}}</ref> Fidesz hélt afgerandi þingmeirihluta sínum eftir kosningar árin 2014 og 2018. Stefnumál Orbán eru mjög íhaldssöm bæði með tilliti til félagsmála og þjóðernismála. Hann hefur lýst stjórnarháttum sínum sem uppbyggingu svokallaðs „ófrjálslynds lýðræðis“.<ref>{{cite web|url=http://www.kormany.hu/en/the-prime-minister/the-prime-minister-s-speeches/prime-minister-viktor-orban-s-speech-at-the-25th-balvanyos-summer-free-university-and-student-camp|quote=|title=Prime Minister Viktor Orbán’s Speech at the 25th Bálványos Summer Free University and Student Camp|date=30. júlí 2014|access-date=2018-06-21|archive-date=2020-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20201015113216/https://www.kormany.hu/en/the-prime-minister/the-prime-minister-s-speeches/prime-minister-viktor-orban-s-speech-at-the-25th-balvanyos-summer-free-university-and-student-camp|url-status=dead}}</ref> Orbán hefur verið sakaður um [[Einræði|einræðistilburði]] og um að skerða [[réttarríki]]ð í Ungverjalandi með því að draga úr sjálfstæði dómstóla og úr málfrelsi.<ref name="wapo1">{{cite web|last1=Meijers|first1=Maurits|last2=van der Veer|first2=Harmen|title=Hungary’s government is increasingly autocratic. What is the European Parliament doing about it?|url=https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2017/05/03/hungary-is-backsliding-what-is-the-european-parliament-doing-about-this/|website=washingtonpost.com|publisher=[[Washington Post]]|accessdate=21. júní 2018}}</ref><ref name="econ17">{{cite web|title=What to do when Viktor Orban erodes democracy|url=https://www.economist.com/news/leaders/21723835-europe-has-tools-make-autocrat-back-down-what-do-when-viktor-orban-erodes-democracy|website=economist.com|publisher=The Economist|accessdate=21. júní 2018}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/02/10/world/europe/hungary-orban-democracy-far-right.html|title=As West Fears the Rise of Autocrats, Hungary Shows What’s Possible|last=Kingsley|first=Patrick|date=2018-02-10|work=The New York Times|access-date=10. febrúar 2018|issn=0362-4331}}</ref> Orbán hefur sett ríkisfjölmiðla Ungverjalands undir stjórn ráðs sem skipað er liðsmönnum Fidesz. Jafnframt verða sjálfstæðir fjölmiðlar að sækja um starfsleyfi frá stjórnvöldum og geta sætt sektum ef yfirvöld telja fréttaflutning þeirra ekki nógu hlutlausan. Einkareknum fjölmiðlum hefur einnig verið bannað að birta kosningaauglýsingar.<ref name="eirikur">{{cite book|first=Eiríkur|last=Bergmann|title=Neo-nationalism: The Rise of Nativist Populism|year=2020|page=168|publisher=Palgrave Macmillan|location=Sviss|isbn=978-3-030-41772-7|doi=10.1007/978-3-030-41773-4}}</ref> Orbán hefur oft beint spjótum sínum að ungversk-bandaríska athafnamanninum [[George Soros]] og hefur vænt hann um að standa fyrir samsærum til að grafa undan Ungverjalandi. Á yngri árum hafði Orbán sjálfur þegið styrk frá stofnun Sorosar til að ganga í háskóla í Englandi en á stjórnmálaferli sínum hefur hann útmálað Soros sem ógn við ungverskt þjóðfélag.<ref name="eirikur" />{{rp|109}} Í kosningabaráttu sinni árið 2017 setti Orbán upp auglýsingaskilti þar sem Soros var kallaður „óvinur fólksins“ og árið 2018 kynnti Orbán lagafrumvarp undir nafninu „Stöðvum Soros!“ sem gera ólöglegt að aðstoða ólöglega innflytjendur eða flóttamenn við að dvelja í landinu.<ref>{{cite web|author=Róbert Jóhannsson|title=„Stöðvum Soros“ fyrir ungverska þingið|publisher=RÚV|url=http://www.ruv.is/frett/stodvum-soros-fyrir-ungverska-thingid|date=5. maí 2018|accessdate=11. september 2018}}</ref> Þann 30. mars 2020 samþykkti ungverska þingið tillögu þess efnis að stjórn Orbáns geti stjórnað landinu með tilskipunum til þess að bregðast við [[Kórónaveirufaraldur 2019-2020|kórónaveirufaraldrinum]] í landinu. Áætlað var að lögin vari þar til faraldurinn er liðinn en þeim fylgdi þó enginn formlegur tímarammi.<ref>{{Vefheimild|titill=Ung­verskt lýðræði í ótíma­bundna sótt­kví?| url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2020/03/30/ungverskt_lydraedi_i_otimabundna_sottkvi/|útgefandi=mbl.is|höfundur=Þorgerður Anna Gunnarsdóttir|ár=2020|mánuður=30. mars|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=8. apríl}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Orban fær ótímabunduð tilskipanavald| url=https://www.visir.is/g/202028315d|útgefandi=''Vísir''|höfundur=Kjartan Kjartansson|ár=2020|mánuður=30. mars|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=8. apríl}}</ref> Ótakmörkuðu tilskipanavaldi Orbáns lauk þann 18. júní en þess í stað var samþykkt að lýsa yfir „læknisfræðilegu neyðarástandi“ sem heimilar stjórninni áfram að gefa út tilskipanir í ýmsum málefnum.<ref>{{Vefheimild|titill=Hungary replaces rule by decree with ‘state of medical crisis’| url=https://www.politico.eu/article/hungary-replaces-rule-by-decree-controversial-state-of-medical-crisis/|útgefandi=''Politico''|höfundur=Lili Bayer|ár=2020|mánuður=18. júní|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=15. júlí}}</ref> Í júní árið 2021 setti stjórn Orbáns lög sem bönnuðu að börnum yrði kennt um [[Hinsegin|hinsegin fólk]] í skóla.<ref>{{Vefheimild|titill=Ung­versk yfir­völd banna hin­segin náms­efni| url=https://www.frettabladid.is/frettir/ungversk-yfirvold-banna-hinsegin-namsefni/|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|höfundur=Oddur Ævar Gunnarsson|ár=2021|mánuður=15. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=25. júlí|safnslóð=https://vefsafn.is/is/20230402132138/https://www.frettabladid.is/frettir/ungversk-yfirvold-banna-hinsegin-namsefni/|safndags=2. apríl 2023}}</ref> Lögin eru hluti af frumvarpi sem á að nafninu til að snúast gegn barnaníði en þau banna meðal annars að börnum séu sýnt námsefni eða auglýsingar sem styðja réttindi hinsegin fólks.<ref>{{Vefheimild|titill=Vilja banna að börnum sé kennt um hinsegin fólk| url=https://www.visir.is/g/20212121214d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Kjartan Kjartansson|ár=2021|mánuður=11. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=25. júlí}}</ref> Ungverjar sættu harðri gagnrýni af hálfu mannréttindahópa fyrir lögin og [[Mark Rutte]], forsætisráðherra [[Holland]]s, gekk svo langt að segja að landið ætti ekki lengur erindi í [[Evrópusambandið]] vegna þeirra.<ref>{{Vefheimild|titill=Telur Ungverja ekki eiga erindi í ESB lengur| url=https://www.visir.is/g/20212126236d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Kjartan Kjartansson|ár=2021|mánuður=24. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=25. júlí}}</ref> Orbán var endurkjörinn í þriðja sinn í þingkosningum í apríl 2022. Í kosningunum hafði sameinuð stjórnarandstaða boðið fram lista gegn Fidesz-flokki Orbáns en hafði deilt talsvert innbyrðis. Kosningarnar voru haldnar í skugga [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022|innrásar Rússa í Úkraínu]], en Orbán hafði lagt áherslu á hlutleysi Ungverjalands í deilunni.<ref>{{Vefheimild|titill=Vinur Pútíns endurkjörinn sem forsætisráðherra| url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/04/03/vinur_putins_endurkjorinn_sem_forsaetisradherra/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2022|mánuður=3. apríl|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=4. apríl}}</ref> Fidesz-flokkur Orbáns tapaði þingkosningum í apríl árið 2026 með afgerandi hætti fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar|Péters Magyar]]. Áætlað er að Magyar leysi Orbán af hólmi sem forsætisráðherra eftir 16 ára samfellda stjórnarsetu.<ref>{{Vefheimild|titill= Orbán játar sig sigraðan| url=https://www.visir.is/g/20262868090d/orban-jatar-sig-sigradan|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=11. apríl 2026|skoðað=12. apríl 2026|höfundur=Agnar Már Másson}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=Forsætisráðherra Ungverjalands| frá= [[6. júlí]] [[1998]]| til= [[27. maí]] [[2002]]| fyrir=[[Gyula Horn]]| eftir=[[Péter Medgyessy]] }} {{Erfðatafla| titill=Forsætisráðherra Ungverjalands| frá= [[29. maí]] [[2010]]| til= | fyrir=[[Gordon Bajnai]]| eftir=Enn í embætti }} {{Töfluendir}} {{f|1963}} {{DEFAULTSORT:Orbán, Viktor}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Ungverjalands]] [[Flokkur:Ungverskir lögfræðingar]] 5q98xsoxf62is6tydsn67l8gl44z3ev 0 147272 1960074 1898910 2026-04-15T13:47:31Z TKSnaevarr 53243 1960074 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur |litur = #CC0000 |flokksnafn_íslenska = Ungverski sósíalistaflokkurinn |flokksnafn_formlegt=Magyar Szocialista Párt |mynd =[[Mynd:Flag of the Hungarian Socialist Party.svg|150px|center|]] |fylgi = |formaður = [[Bertalan Tóth]] |varaformaður = László Szakács |þingflokksformaður = Bertalan Tóth |frkvstjr = |stofnár = [[7. október]] [[1989]] |höfuðstöðvar = 1073 Búdapest, VII. Erzsébet krt. 40–42. fsz. I-1. |hugmyndafræði = [[Sósíaldemókratismi|Jafnaðarstefna]] |einkennislitur = Rauður {{Colorbox|#CC0000}} |vettvangur1 = Sæti á þjóðþinginu |sæti1 = 10 |sæti1alls = 199 |vettvangur2 = |sæti2 = |sæti2alls = |bókstafur = |vefsíða = {{URL|mszp.hu}} |bestu kosningaúrslit = |verstu kosningaúrslit = }} '''Magyar Szocialista Párt''' („Ungverski sósíalistaflokkurinn“, MSZP) er sósíaldemókratískur flokkur í [[Ungverjaland]]i, stofnaður 1989, og hefur flokkurinn oft verið við völd í landinu, ýmist einn eða með öðrum flokkum fram til 2010. Hann er afkomandi kommúnistaflokksins MSzMp ([[Magyar Szocialista Munkáspárt]]) sem stýrði Ungverjalandi fram til 1989. Ekki má rugla flokkinum við [[Magyar Kommunista Munkáspárt]], sem einnig er afsprengi af MSZMP, en er minni flokkur. == Ytri tenglar == * [http://mszp.hu/ Heimasíða flokksins] {{stubbur|stjórnmál}} [[Flokkur:Jafnaðarflokkar]] [[Flokkur:Ungverskir stjórnmálaflokkar]] [[Flokkur:Stofnað 1989]] qspi3qxe21hbhipafl3san5fmn7k6li 0 148988 1960135 1940489 2026-04-16T09:15:27Z Alvaldi 71791 /* Þekktir leikmenn */ 1960135 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball club | name = New York Knicks | logo = New York Knicks logo.svg | imagesize = 240px | league = [[National Basketball Association|NBA]] | conference = Austurdeild | division = Atlantshafsriðill | founded = 1946 | history = '''New York Knicks'''<br />1946–1949 (BAA)<br />1949–nú (NBA) | arena = [[Madison Square Garden]] | location = [[New York City|New York, New York]], Bandaríkin | colors = Blár, appelsínugulur, silfur, svartur, hvítur<br />{{color box|#1D428A}} {{color box|#F58426}} {{color box|#9EA2A2}} {{color box|#000000}} {{color box|#FFFFFF}} | affiliation = [[NBA G League|Westchester Knicks]] | league_champs = '''2''' (1970, 1973) | competition1 = Bikarkeppni NBA | competition1_champs = '''1''' (2025) | ret_nums = '''8''' ([[Walt Frazier|10]], [[Dick Barnett|12]], [[Earl Monroe|15]], [[Dick McGuire|15]], [[Willis Reed|19]], [[Dave DeBusschere|22]], [[Bill Bradley|24]], [[Patrick Ewing|33]], [[Red Holzman|613]]) | website = {{URL|nba.com/knicks}} }} '''New York Knickerboxers''' eða '''Knicks''' er [[körfubolti|körfuboltalið]] frá [[New York borg]] sem spilar í [[National Basketball Association|NBA deildinni]]. Liðið var stofnað árið [[1946]] og var eitt af stofnliðum [[Basketball Association of America]] (BAA) sem seinna sameinaðist [[National Basketball League (Bandaríkin)|National Basketball League]] (NBL) til að mynda NBA. Nú er liðið annað tveggja í New York, hitt er [[Brooklyn Nets]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/New-York-Knicks|title=New York Knicks {{!}} NBA, Basketball, Notable Players, Titles, & History {{!}} Britannica|date=2025-02-21|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2025-02-22}}</ref> Liðið hefur komist í úrslit NBA átta sinnum og varð NBA meistari árin 1970 og 1973. Árið 2025 komst það í úrslit [[Bikarkeppni NBA]]<ref>{{Cite news |date=2025-12-14 |title=NBA Cup takeaways: Spurs, Knicks set for final as Wembanyama, Brunson surge |url=https://www.nytimes.com/athletic/6887141/2025/12/13/spurs-thunder-score-result-takeaways-nba-cup-semifinals/ |access-date=2025-12-14 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> þar sem það lagði [[San Antonio Spurs]] að velli.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252818489d/new-york-knicks-vann-titil-i-nott|title=New York Knicks vann titil í nótt - Vísir|author=Óskar Ófeigur Jónsson|date=2025-12-17|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-17}}</ref> Meðal þekktra leikmanna eru lykilleikmenn meistaraliðanna, þeir [[Walt Frazier]] og [[Willis Reed]], og [[Patrick Ewing]] sem fór með liðið tvisvar í úrslit NBA deildarinnar á tíunda áratug síðustu aldar. ==Þekktir leikmenn== {{Viðmið fyrir þekkta leikmenn}} {{columns-list|colwidth=20em| *{{flagdeco|USA}} [[Allan Houston]] *{{flagdeco|USA}} [[Amar'e Stoudemire]] *{{flagdeco|USA}} [[Anthony Mason]] *{{flagdeco|USA}} [[Bernard King]] *{{flagdeco|USA}} [[Carl Braun]] *{{flagdeco|USA}} [[Carmelo Anthony]] *{{flagdeco|USA}} [[Charles Oakley]] *{{flagdeco|USA}} [[Dave DeBusschere]] *{{flagdeco|USA}} [[Dick McGuire]] *{{flagdeco|USA}} [[Earl Monroe]] *{{flagdeco|USA}} [[Harry Gallatin]] *{{flagdeco|USA}} [[Jalen Brunson]] *{{flagdeco|USA}} [[Jeremy Lin]] *{{flagdeco|USA}} [[John Starks]] *{{flagdeco|USA}} [[Julius Randle]] *{{flagdeco|USA}} [[Karl-Anthony Towns]] *{{flagdeco|Latvia}} [[Kristaps Porziņģis]] *{{flagdeco|USA}} [[Latrell Sprewell]] *{{flagdeco|USA}} [[Patrick Ewing]] *{{flagdeco|USA}} [[Phil Jackson]] *{{flagdeco|USA}} [[Richie Guerin]] *{{flagdeco|USA}} [[Slater Martin]] *{{flagdeco|USA}} [[Tyson Chandler]] *{{flagdeco|USA}} [[Walt Frazier]] *{{flagdeco|USA}} [[Willis Reed]] |}} ==Titlar== *'''[[National Basketball Association|NBA]]''' **Meistarar (2): 1970, 1973 **Tap í úrslitum (6): 1951, 1952, 1953, 1972, 1994, 1999 *'''[[Bikarkeppni NBA]]''' **Meistarar (1): 2025 *'''[[McDonald's meistaramótið]]''' **Meistarar (1): 1990 ==Heimild== {{commonscat|New York Knicks}}{{Reflist}} * {{NBA}} {{s|1946}} [[Flokkur:Bandarísk körfuknattleiksfélög]] [[Flokkur:Íþróttafélög frá New York]] [[Flokkur:NBA lið]] ie6pd0m7nfzresnxb5ponswru6llx1s 0 155178 1960087 1855437 2026-04-15T15:01:30Z TKSnaevarr 53243 1960087 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Sanna Marin | mynd = Eurooppa-neuvosto 23.–24.3.2023 (52766857233) (cropped).jpg | myndatexti1 =Sanna Marin árið 2023. | titill= Forsætisráðherra Finnlands | stjórnartíð_start = [[10. desember]] [[2019]] | stjórnartíð_end = [[20. júní]] [[2023]] | forveri= [[Antti Rinne]] | eftirmaður= [[Petteri Orpo]] | forseti = [[Sauli Niinistö]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1985|11|16}} | fæðingarstaður = [[Helsinki]], [[Finnland]]i | dánardagur = | dánarstaður = | þjóderni = [[Finnland|Finnsk]] | maki = Markus Räikkönen | stjórnmálaflokkur = [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Finnland)|Jafnaðarmannaflokkurinn]] | börn = 1 | bústaður = | atvinna = | háskóli = [[Háskólinn í Tampere]] | starf = | trúarbrögð = |undirskrift = }} '''Sanna Mirella Marin''' (f. 16. nóvember 1985) er finnskur stjórnmálamaður og fyrrverandi forsætisráðherra Finnlands. Hún hefur setið á finnska þinginu fyrir [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Finnland)|Jafnaðarmannaflokkinn]] frá árinu 2015 og var samgöngu- og samskiptaráðherra Finnlands frá 6. júní til 10. desember árið 2019.<ref name="eduskuntafi">[https://www.eduskunta.fi/FI/kansanedustajat/Sivut/1297.aspx Sanna Marin] Finnska þingið (á finnsku). Sótt 8. desember 2019.</ref> == Starfsferill == Marin fæddist í [[Helsinki]] og bjó í [[Espoo]] og [[Pirkkala]] áður en hún flutti til [[Tampere]].<ref name="marinbiography">[http://www.sannamarin.net/henkilokuva Kuka Sanna?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220922005116/https://www.sannamarin.net/henkilokuva |date=2022-09-22 }} Heimasíða Sönnu Marin. Sótt 8. desember 2019.</ref> Hún útskrifaðist úr [[Háskólinn í Tampere|Háskólanum í Tampere]] með gráðu í opinberri stjórnsýslu árið 2012.<ref name="eduskuntafi" /><ref>{{Vefheimild|titill=Á­kveðin og sjálfs­örugg stjórn­mála­kona úr regn­boga­fjöl­skyldu|url=https://www.visir.is/g/2019191209054|höfundur=Atli Ísleifsson|útgefandi=''Vísir''|ár=2019|mánuður=9. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=10. desember}}</ref> Árið 2012 var Marin kjörin í borgarstjórn Tampere með 826 atkvæðum.<ref name="tulospalvelu1">[https://tulospalvelu.vaalit.fi/E-2015/fi/val07.html Valitut ehdokkaat Pirkanmaan vaalipiiri] Dómsmálaráðuneyti Finnlands. Sótt 8. desember 2019.</ref> Hún var forseti borgarstjórnarinnar frá 2013 til 2017 og var endurkjörin í borgarstjórnina árið 2017 með 5.783 atkvæðum.<ref name="vaalit">{{cite web|title=Kuntavaalit 2017|url=https://tulospalvelu.vaalit.fi/KV-2017/fi/val837.html|website=vaalit.fi|accessdate=8. desember 2019}}</ref> Hún er einnig meðlimur í stjórnarráði héraðsins [[Pirkanmaa]].<ref name="eduskuntafi" /> Marin var kjörin varaforseti Jafnaðarmannaflokksins árið 2014.<ref name="eduskuntafi" /> Árið 2015 var hún kjörin á finnska þingið fyrir Pirkanmaa-kjördæmi með 10.911 atkvæðum.<ref name="tulospalvelu2">[https://tulospalvelu.vaalit.fi/E-2015/fi/val07.html Valitut ehdokkaat Pirkanmaan vaalipiiri] Dómsmálaráðuneyti Finnlands. 8. desember 2019.</ref> Hún var endurkjörin fjórum árum síðar með 19.088 atkvæðum.<ref>{{Cite web |url=https://tulospalvelu.vaalit.fi/EKV-2019/fi/val07.html |title=Valitut |website=tulospalvelu.vaalit.fi |access-date=2019-12-03}}</ref> Þann 6. júní árið 2019 var hún skipuð samgöngu- og samskiptaráðherra í ríkisstjórn [[Antti Rinne]]. Eftir að Rinne neyddist til að segja af sér sem forsætisráðherra í desember 2019 kusu meðlimir Jafnaðarmannaflokksins Marin til þess að taka við embættinu í hans stað. Hún tók við embætti forsætisráðherra þann 10. desember 2019 og varð yngsti forsætisráðherra í sögu landsins.<ref>{{Vefheimild|titill=Sanna Marin verður yngsti forsætisráðherra Finna|url=https://www.ruv.is/frett/sanna-marin-verdur-yngsti-forsaetisradherra-finna|höfundur=Brynjólfur Þór Guðmundsson|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=8. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=8. desember}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Finnska þingið sam­þykkti Sönnu Marin|url=https://www.visir.is/g/2019191219938/finnska-thingid-sam-thykkti-sonnu-marin|höfundur=Atli Ísleifsson|útgefandi=''Vísir''|ár=2019|mánuður=10. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=10. desember}}</ref> Marin leiddi Jafnaðarmannaflokkinn í þingkosningum í apríl 2023 en í þeim lenti flokkurinn í þriðja sæti á eftir [[Samstöðuflokkurinn (Finnland)|Samstöðuflokknum]] og [[Sannir Finnar|Sönnum Finnum]]. Marin sagði af sér formennsku í Jafnaðarflokknum í kjölfar kosninganna.<ref>{{Vefheimild|titill=Sanna Marin segir af sér formennskunni |url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2023/04/05/sanna_marin_segir_af_ser_formennskunni/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=5. apríl 2023|skoðað=5. apríl 2023}}</ref> == Einkahagir == Marin er barn samkynja foreldra.<ref>{{cite web | url = http://www.tamperelainen.fi/artikkeli/215689-uusi-valtuuston-puheenjohtaja-jakoi-nuorena-tamperelaista | title = Uusi valtuuston puheenjohtaja jakoi nuorena Tamperelaista | publisher = Tamperelainen | date = 26 September 2013 | language = finnska | access-date = 8 desember 2019 | archive-date = 9 desember 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191209214059/https://www.tamperelainen.fi/artikkeli/215689-uusi-valtuuston-puheenjohtaja-jakoi-nuorena-tamperelaista |url-status=dead }}</ref> Hún á eitt barn með manni sínum, Markus Räikkönen.<ref>{{Cite web |url=https://yle.fi/uutiset/3-10050453 |title=Kansanedustaja Sanna Marinille syntyi vauva |last=Matson-Mäkelä |first=Kirsi |date=2019-01-31 |website=Yle Uutiset |language=fi |access-date=2019-12-03}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=Forsætisráðherra Finnlands | frá=[[10. desember]] [[2019]]| til=[[20. júní]] [[2023]]| fyrir=[[Antti Rinne]]| eftir=[[Petteri Orpo]]| }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Finnlands}} {{DEFAULTSORT:Marin, Sanna}} {{f|1985}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Finnlands]] tqiylu3bwmezzfdvew5sqybt2ijbf9q 0 156829 1960106 1935693 2026-04-15T18:28:37Z TKSnaevarr 53243 /* Umdeildar ráðgjafagreiðslur og afsögn */ 1960106 wikitext text/x-wiki {{Embættishafi | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1969|7|10}} | fæðingarstaður = | kyn = kvk | háskóli = [[Háskóli Íslands]]<br>[[Kaupmannahafnarháskóli]]<br>[[Lundarháskóli]] | titill = [[Ríkislögreglustjóri]] | stjórnartíð_start = 16. mars 2020 | stjórnartíð_end = 10. nóvember 2025 | forveri = [[Haraldur Johannessen]] | eftirmaður = [[Grímur Hergeirsson]] (settur) }} '''Sigríður Björk Guðjónsdóttir''' (f. 10. júlí 1969) er [[Ísland|íslenskur]] lögfræðingur að mennt og fyrrverandi [[Ríkislögreglustjórinn|ríkislögreglustjóri]]. Á árunum 2014 til 2020 gegndi hún embætti [[lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu|lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu]], 2009 til 2014 gegndi hún embætti lögreglustjórans á Suðurnesjum, 2007 til 2008 var hún aðstoðar ríkislögreglustjóri, sýslumaður á Ísafirði 2002-2006 og skattstjóri Vestfjarða frá 1996 til 2002. [[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir]] dómsmálaráðherra skipaði Sigríði í embætti ríkislögreglustjóra þann 12. mars árið 2020. Hún tók við embættinu þann 16. mars sama ár. Hæfnisnefnd hafði metið Sigríði hæfasta umsækjandann um starfið.<ref>{{Vefheimild|url=https://kjarninn.is/frettir/2020-03-12-sigridur-bjork-nyr-rikislogreglustjori/|titill=Sigríður Björk nýr ríkislögreglustjóri|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|mánuður=12. mars|ár=2020|mánuðurskoðað=8. apríl|árskoðað=2020}}</ref> Sigríður sagði af embætti ríkislögreglustjóra 10. nóvember árið 2025.<ref name=afsögn/> ==Menntun== Stúdentspróf frá Menntaskólanum í Reykjavík 1988. Embættispróf í lögfræði frá Háskóla Íslands 1993. Ársnám við framhaldsdeild lagadeildar í Kaupmannahafnarháskóla. Meistarapróf í Evrópurétti frá Háskólanum í Lundi í Svíþjóð 2002. Dúx í diplóma í stjórnun úr Lögregluskóla ríkisins og Háskóla Íslands 2004. CEPOL, Top Senior Officers Course, ársnám í Evrópska lögregluskólanum 2004-2005. Diplóma í opinberri stjórnsýslu frá Háskóla Íslands 2011. Digital Mindset námskeið  og Advanced Management Programme, AMP gráða, frá IESE Business School í New York 2018-2019. Meistarapróf í opinberri stjórnsýslu frá Háskóla Íslands 2020.{{heimild vantar}} ==Trúnaðarstörf == Var í stjórn Félags forstöðumanna ríkisstofnana 2003-2004. Ein af stofnendum Sáttar, félags um sáttamiðlun 2005. Kjörin formaður Lögreglustjórafélagsins 2009-2011. Skipuð í Flugvirktarráð 2013-2014 og var formaður nefndar um endurskoðun á lögreglunámi 2014. Var varaformaður Ofbeldisvarnarnefndar Reykjavíkurborgar 2019-2020 og sat í stjórn Lögreglustjórafélagsins 2019-2020. Sat í stýrihópi um landamæramálefni 2020-2022. Er ein af aðalmönnum í starfshópi um innleiðingu laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barn, tilnefnd af dómsmálaráðuneytinu í lok árs 2021'''.''' Hefur setið í stjórn Bjarkarhlíðar frá stofnun 2017 ásamt því að vera í stjórn Neyðarlínunnar frá 2017. Er þar að auki formaður lögregluráðs og hefur verið frá 2020.{{heimild vantar}} ==Viðurkenningar == Hefur hlotið ýmis verðlaun og viðurkenningar fyrir vel unnin störf. Aðgerðaviðurkenning Stígamóta fyrir mansalsmál 2009. Nýsköpunarviðurkenning OECD fyrir verkefni um heimilisofbeldi sem nefnist „''Að halda glugganum opnum“'' 2014. Hlaut viðurkenningu frá OECD fyrir verklag um heimilisofbeldi á Suðurnesjum 2015 og ári síðar viðurkenningu Kvennaathvarfsins fyrir frumkvæði og úthald í baráttunni gegn heimilisofbeldi og hvatningu til áframhaldandi góðra verka, 2016. Viðurkenning Kvenréttindafélags Íslands fyrir gott starf í þágu jafnréttis kynjanna 2017. Hlaut stjórnunarverðlaun Stjórnvísi í flokki yfirstjórnenda 2021.{{heimild vantar}} ==Átakamál == === Eineltisákærur og ágreiningur === Árið 2016 sakaði Aldís Hilmarsdóttir, fyrrverandi yfirmaður fíkniefnadeildar, Sigríði Björk um einelti og ólögmæta framkomu. Í stefnu sem Aldís lagði fram gegn ríkinu kom fram að Sigríður hefði með ítrekuðum hætti beitt hana einelti, brotið gegn stjórnsýslulögum, starfsmannalögum og jafnréttislögum, og þröngvað henni úr starfi.<ref>{{Cite web|url=http://stundin.is/frett/sokud-um-einelti-og-brot-gegn-jafnrettislogum-las-/|title=Sökuð um einelti og lögbrot: Gekk um og las upp úr tölvupóstum Aldísar – vildi vita hvað hún hefði sagt ráðherra|last=Jóhannsson|first=Jóhann Páll|date=2016-07-23|website=Heimildin|access-date=2025-10-29}}</ref> Sigríður færði Aldísi til í starfi í janúar 2016 og réði karlmann með minni reynslu í hennar stað, sem Aldís taldi „dulbúna og fyrirvaralausa brottvikningu“ úr embætti sínu. Sigríður neitaði að tjá sig opinberlega um málið á meðan á því stóð en á endanum fékk Aldís greiddar bætur og lét af störfum.<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/skyring/2016-07-22-stefnir-rikinu-vegna-saknaemar-hegdunar-logreglustjora/|title=Stefnir ríkinu vegna saknæmrar hegðunar lögreglustjóra|date=2016-07-22|website=Kjarninn|language=is|access-date=2025-10-29}}</ref> === Aðkoma að lekamálinu === {{aðalgrein|Lekamálið}} Árið 2015 leiddi rannsókn Persónuverndar í ljós að Sigríður hefði sem lögreglustjóri á [[Suðurnes]]jum brotið lög með því að senda [[Gísli Freyr Valdórsson|Gísla Frey Valdórssyni]], aðstoðarmanni [[Hanna Birna Kristjánsdóttir|Hönnu Birnu Kristjánsdóttur]] þáverandi innanríkisráðherra, persónuupplýsingar um málefni hælisleitandans Tony Omos.<ref>{{Vefheimild|titill=Sigríður Björk braut lög um persónuvernd|url=https://www.vb.is/frettir/sigridur-bjork-braut-log-um-personuvernd/114682/|útgefandi=''[[Viðskiptablaðið]]''|ár=2015|mánuður=27. febrúar|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=8. apríl}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Sigríður Björk braut lög og var síðan skipuð lögreglustjóri|url=https://stundin.is/frett/sigridur-bjork-braut-log-i-adkomu-ad-lekamalinu/|útgefandi=''[[Stundin]]''|ár=2015|mánuður=27. febrúar|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=8. apríl}}</ref> Sigríður steig ekki fram á meðan rannsókn málsins stóð eða umfjöllun þess var sem mest. Málið olli miklu fjaðrafoki og var Hönnu Birnu persónulega erfitt.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20141196330d/bidur-enga-afsokunar-a-lekamalinu|title=Biður enga afsökunar á lekamálinu - Vísir|last=Hilmarsdóttir|first=Sunna Kristín|date=2014-11-21|website=visir.is|language=is|access-date=2025-10-29}}</ref> Innanríkisráðherrann sagði af sér og Sigríður var síðar skipuð lögreglustjóri á höfuðborgarsvæðinu 2014, þrátt fyrir gagnrýni í kjölfar lekamálsins.<ref>{{Cite web|url=http://stundin.is/frett/sigridur-bjork-braut-log-i-adkomu-ad-lekamalinu/|title=Sigríður Björk braut lög og var síðan skipuð lögreglustjóri|last=Ritstjórn|date=2015-02-27|website=Heimildin|access-date=2025-10-29}}</ref> === Vopnamál föður og vanhæfi === Sigríður Björk hefur tvisvar þurft að víkja sæti vegna tengsla við mál er varða föður hennar, [[Guðjón Valdimarsson]], sem er þekktur byssusmiður og vopnasali. Árið 2018 kom nafn Guðjóns upp í rannsókn á meintum vopnalagabrotum, þar sem maður var ákærður fyrir að hafa í vörslum breyttan hálfsjálfvirkan riffil sem talinn var koma frá Guðjóni.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2022/11/06/heimilisleg-yfirheyrsla-hafnarfirdi-fadir-rikislogreglustjora-skammadi-audmjukan-logreglumann/|title=Heimilisleg yfirheyrsla í Hafnarfirði – Faðir ríkislögreglustjóra skammaði auðmjúkan lögreglumann|date=2022-11-06|website=DV|language=is|access-date=2025-10-29}}</ref> Í ljós komu upplýsingar um að Guðjón hefði selt manninum vopnið án skráningar, en þrátt fyrir það var faðirinn einungis yfirheyrður sem vitni og málið gegn kaupendanum að lokum fellt niður.Í september 2022, meðan Sigríður gegndi embætti ríkislögreglustjóra, gerði lögregla húsleit hjá Guðjóni í tengslum við rannsókn á hryðjuverkum, en þá fundust nær fjörutíu óskráð skotvopn á heimili hans.<ref>{{Cite web|url=https://frettin.is/2022/11/03/fadir-rikislogreglustjora-gat-ekki-gert-grein-fyrir-a-fjorda-tug-vopna-einungis-yfirheyrdur-sem-vitni/|title=Faðir ríkislögreglustjóra gat ekki gert grein fyrir á fjórða tug vopna: einungis yfirheyrður sem vitni|date=2022-11-03|website=Frettin.is|language=is|access-date=2025-10-29}}</ref> Hæstaréttarlögmaður gagnrýndi að faðir ríkislögreglustjóra hefði aldrei hlotið réttarstöðu sakbornings þrátt fyrir grun um umfangsmikil ólögleg vopnaviðskipti, og sagði trúverðugleika embættisins verulega skaðaðan á meðan Sigríður væri í forsvari.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222333553d/-truverduleiki-embaettisins-med-hana-i-stafni-er-enginn-|title=„Trúverðuleiki embættisins með hana í stafni er enginn“ - Vísir|last=Jónsdóttir|first=Ólafur Björn Sverrisson,Hallgerður Kolbrún E.|date=2022-02-11|website=visir.is|language=is|access-date=2025-10-29}}</ref> Málið vakti spurningar um mögulega hlutdrægni eða mistök í rannsókn vegna tengslanna en rannsókn á föður ríkislögreglustjóra var felld niður.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/03/07/felldu_nidur_rannsokn_a_fodur_rikislogreglustjora/|title=Felldu niður rannsókn á föður ríkislögreglustjóra|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-10-29}}</ref> === Umdeildar ráðgjafagreiðslur og afsögn === Árið 2025 komu fram í dagsljósið umdeildar og umfangsmiklar ráðgjafagreiðslur til stjórnunarráðgjafa sem höfðu staðið yfir á árinum 2017-2025. Embætti Sigríðar greiddi einkafyrirtækinu [[Intra ráðgjöf]], í eigu [[Þórunnar Óðinsdóttur]] stjórnunarfræðings, samtals um 190 milljónir króna fyrir ýmis konar ráðgjafarþjónustu. Þórunn hafði áður unnið sem ráðgjafi fyrir Sigríði bæði hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu og síðar hjá ríkislögreglustjóra. Umfjöllun [[RÚV]] haustið 2025 leiddi í ljós að í þessum reikningum voru m.a. gjaldfærðar klukkustundir fyrir verkefni á borð við að „skreppa í [[Jysk]]“ (rúm- og húsgagnaverslun) til að kaupa inn fyrir skrifstofu lögreglunnar og jafnvel „pælingar um uppsetningu á píluspjaldi“, allt rukkað á u.þ.b. 36 þúsund krónur á tímann. <ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252795275d/skreppiferdir-i-jysk-medal-thess-sem-rad-gjafi-rukkadi-fyrir|title=Skreppiferðir í Jysk meðal þess sem ráð­gjafi rukkaði fyrir - Vísir|last=Sigurbjörnsdóttir|first=Silja Rún|date=2025-10-27|website=visir.is|language=is|access-date=2025-10-29}}</ref> Þegar [[RÚV]] spurðist fyrir um greiðslurnar brást embættið í kjölfarið við með því að ráða Þórunni tímabundið sem starfsmann í fullt starf, í stað þess að halda áfram dýrum verktakasamningi.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252795313d/rad-gjafinn-radinn-i-tima-bundid-starf-eftir-dyra-skreppitura|title=Ráð­gjafinn ráðinn í tíma­bundið starf eftir dýra skreppitúra - Vísir|last=Sigurbjörnsdóttir|first=Silja Rún|date=2025-10-27|website=visir.is|language=is|access-date=2025-10-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/457489|title=Stjórnendaráðgjafinn fékk tímabundna starfið tveimur dögum eftir að óskað var eftir tímaskýrslum um störf hennar - RÚV.is|last=Jóhannsson|first=Helgi Seljan|last2=Gunnarsson|first2=Freyr Gígja|date=2025-10-28|website=RÚV|access-date=2025-10-29}}</ref> Málið er nú til skoðunar af hálfu yfirvalda, en það hefur varpað ljósi á eftirlit með ráðstöfun opinberra fjármuna innan lögreglunnar.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/457394|title=„Slær mig ekki sem góð meðferð á opinberu fé“ - RÚV.is|last=Helgason|first=Stígur|date=2025-10-28|website=RÚV|access-date=2025-10-29}}</ref> Sigríður sagði af sér sem ríkislögreglustjóri þann 10. nóvember 2025. Hún var flutt í stöðu sérfræðings í aðgerðum gegn kynbundnu ofbeldi í dómsmálaráðuneytinu.<ref name=afsögn>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20252801200d/sig-ridur-bjork-segir-af-ser|titill=Sig­ríður Björk segir af sér|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=10. nóvember 2025|skoðað=11. nóvember 2025|höfundur=Árni Sæberg}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{f|1969}} [[Flokkur:Ríkislögreglustjórar]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskar konur]] 918ppim2gkuh0gky9bpdgbvz3a0akyb 0 157423 1960156 1959877 2026-04-16T11:52:37Z Berserkur 10188 1960156 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Moya Brennan - backstage at Glastonbury 2011.JPG|thumb|Moya Brennan (2011)]] '''Máire Philomena Ní Bhraonáin''', þekktust sem '''Moya Brennan''', (fædd [[4. ágúst]] [[1952]], d. [[13. apríl]] [[2026]]) var [[Írland|írsk]] þjóðlaga, [[popp]]- og [[Nýaldartónlist|nýaldarsöngkona]] og hörpuleikari. Moya hóf ferilinn með hljómsveitinni [[Clannad]] þar sem systkini og frændur hennar spiluðu [[þjóðlagatónlist]] á [[írska|írsku]]. Meðal 9 systkina hennar er systirin [[Enya]] en Moya var elst. <ref>[https://www.allmusic.com/artist/moya-brennan-mn0000503491#biography Moya Brennan] Allmusic</ref> Brennan lést árið 2026. <ref>[https://www.donegaldaily.com/lead-stories/moya-brennan-beloved-first-lady-of-celtic-music-dies-aged-73-630076 Moya Brennan, beloved first lady of Celtic music, dies aged 73] Donnegal Daily, sótt 14. apríl 2026</ref> ==Sólóplötur== *1992 – Máire *1994 – Misty Eyed Adventures *1998 – Perfect Time *1999 – Whisper to the Wild Water *2003 – Two Horizons *2005 – An Irish Christmas *2006 – Signature *2010 – My Match Is A Makin' (með Cormac de Barra) *2010 – T with the Maggies (með T with the Maggies) *2011 – Voices & Harps (með Cormac de Barra) *2013 – Affinity (með Cormac de Barra) *2017 – Canvas *2019 – Timeless (með Cormac de Barra) 2023 - Nollaig Ghaelach (lög af “An Irish Christmas”) 2024 - Voices & Harps IV (með Cormac de Barra) == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [http://www.moyabrennan.com/ Opinber vefsíða Moya Brennan] {{stubbur|æviágrip|tónlist}} {{fd|1952|2026}} {{DEFAULTSORT:Brennan, Moya }} [[Flokkur:Írskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Írskar söngkonur]] 489ymdfhh33uzklwcqzerl34v89sllw 0 161959 1960145 1948771 2026-04-16T10:56:32Z Comp.arch 32151 Var yngsti leiðtogi í heimi 1960145 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | skammstöfun = KFrost | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1988|5|12}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]] | stjórnmálaflokkur = [[Samfylkingin]] | háskóli = [[Háskóli Íslands]] (BS)<br>[[Boston-háskóli]] (BA)<br>[[Yale-háskóli]] (MA) | maki = Einar Bergur Ingvarsson | börn = 2 | titill = [[Forsætisráðherra Íslands]] | stjórnartíð_start = [[21. desember]] [[2024]] | forseti = [[Halla Tómasdóttir]] | forveri = [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] | titill2 = Formaður [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]] | stjórnartíð_start2 = [[28. október]] [[2022]] | forveri2 = [[Logi Einarsson]] | AÞ_CV = 1417 | AÞ_frá1 = 2021 | AÞ_til1 = 2024 | AÞ_kjördæmi1 = [[Reykjavíkurkjördæmi suður|Reykjavík s.]] | AÞ_flokkur1 = Samfylkingin | AÞ_frá2 = 2024 | AÞ_kjördæmi2 = [[Reykjavíkurkjördæmi norður|Reykjavík n.]] | AÞ_flokkur2 = Samfylkingin }} '''Kristrún Mjöll Frostadóttir''' (fædd [[12. maí]] [[1988]]) er [[Ísland|íslenskur]] stjórnmálamaður sem hefur verið [[forsætisráðherra Íslands]] síðan árið [[2024]]. Hún er [[hagfræði]]ngur að mennt og hefur verið formaður [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]] frá [[2022]]. Hún hefur setið á [[Alþingi]] fyrir flokkinn frá [[2021]]. Fljótlega eftir að Kristrún tók við formennsku í flokknum varð hún að vinsælasta stjórnmálamanni á Íslandi í skoðanakönnunum sem varð til þess að Samfylkingin fékk mest fylgi allra flokka í skoðanakönnunum síðan snemma árs [[2023]].<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/frettir/flestir-treysta-kristrunu/|title=Flestir treysta Kristrúnu|date=2022-11-18|website=Kjarninn|language=is|access-date=2024-07-23}}</ref><ref>{{Citation|title=Next Icelandic parliamentary election|date=2024-07-21|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Next_Icelandic_parliamentary_election&oldid=1235839998|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-07-23}}</ref> Hún tók við embætti [[forsætisráðherra Íslands]] þann [[21. desember]] [[2024]] í [[ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur]] eftir sigur flokksins í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]]. Kristrún var [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lists_of_state_leaders_by_age&oldid=1314230350 yngsti starfandi leiðtogi ríkja í heiminum], þegar hún var 37 ára, en er núna [[:en:Lists of state leaders by age|annar yngsti]]. == Menntun == Kristrún lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] árið [[2008]]. Hún lauk BS prófi í hagfræði frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] árið 2011 og MA-prófi í hagfræði frá [[Boston-háskóli|Boston-háskóla]] árið [[2014]]. Hún lauk líka árið [[2016]] MA-próf í alþjóðafræði með áherslu á hagstjórn og alþjóðafjármál frá [[Yale-háskóli|Yale-háskóla]]. == Starfsferill == Kristrún er fyrrverandi hagfræðingur [[Viðskiptaráð Íslands|Viðskiptaráðs Íslands]] og fyrrum aðalhagfræðingur [[Kvika banki|Kviku banka]]. Hún hefur starfað sem blaðamaður á [[Viðskiptablaðið|Viðskiptablaðinu]] og í greiningardeild [[Arion banki|Arion banka]]. Hún starfaði sem sérfræðingur í greiningardeild bandaríska fjárfestingabankans Morgan Stanley, fyrst í [[New York-borg|New York]] og síðan í [[London]] en hélt þaðan til starfa sem aðalhagfræðingur Viðskiptaráðs Íslands í [[Mars (mánuður)|mars]] árið [[2017]].<ref>Vi.is, [https://www.vi.is/frettir/kristrun-nyr-hagfraedingur-vidskiptarads „Kristrún nýr hagfræðingur Viðskiptaráðs“] (skoðað 13. febrúar 2021)</ref> Í [[janúar]] [[2018]] tók hún við starfi aðalhagfræðings Kviku banka<ref>Visir.is, [https://www.visir.is/g/2017975500d „Kristrún nýr aðalhagfræðingur Kviku“] (skoðað 13. febrúar 2021)</ref> en sagði starfinu upp þegar hún sóttist eftir sæti á lista Samfylkingarinnar í Reykjavík í [[janúar]] [[2021]].<ref>Mbl.is, [https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2021/01/23/kristrun_laetur_af_storfum_hja_kviku/ „Kristrún lætur af störfum hjá Kviku“] (skoðað 13. febrúar 2021)</ref> == Stjórnmál == Innkoma Kristrúnar inn á hið pólitíska svið vakti mikla athygli í aðdraganda kosninga. Hún var sá frambjóðandi Samfylkingarinnar sem var einna mest áberandi í kosningabaráttunni og meðal annars spratt fjölmiðlaumræða um hvort Kristrún hefði í starfi sínu hjá Kviku banka fengið tugmilljóna króna kaupaaukagreiðslur. Kristrún vísaði þeim fullyrðingum á bug.<ref>Dv.is, [https://www.dv.is/frettir/2021/09/20/kristrun-neitar-ad-hafa-thegid-tugmilljona-kaupaukagreidslur-thetta-er-algjor-lagkura-fjolmidlun/ „Kristrún neitar að hafa þegið tugmilljóna króna kaupaukagreiðslur: „Þetta er algjör lágkúra í fjölmiðlun““] (skoðað 27. september 2021)</ref> === Formennska í Samfylkingunni === Eftir að [[Logi Már Einarsson|Logi Einarsson]], formaður Samfylkingarinnar, tilkynnti [[18. júní]] [[2022]] að hann myndi láta af störfum sem formaður var Kristrún orðuð við formannsstólinn. [[Össur Skarphéðinsson]], fyrrverandi formaður og ráðherra Samfylkingarinnar, hafði þó skrifað póst á [[Facebook]] nokkrum dögum áður þar sem að hann sagði að Kristrún væri efnilegasta kona íslenskra stjórnmála og spurði hvenær Samfylkingin ætlaði að kalla hana til forystu.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2022-06-18-thau-sem-koma-helst-til-greina-i-formannsbarattuna|titill=Þau sem koma helst til greina í formannsbaráttuna|höfundur=Sunna Valgerðardóttir|útgefandi=''[[RÚV]]''|skoðað=18. Maí 2024|dags=18. júní 2022}}</ref> Í [[ágúst]] á sama ári í [[Iðnó]] gaf hún kost á sér í formannskjör Samfylkingarinnar.<ref>[https://www.visir.is/g/20222300155d/-eg-veit-ad-thad-er-haegt-ad-stjorna-landinu-betur- Það er hægt að stjórna landinu betur] Vísir, sótt 19/8 2022</ref> Þar sem engin önnur framboð bárust var Kristrún sjálfkjörin formaður á landsfundi flokksins þann [[28. október]] [[2022]] með 94,5 pró­sent atkvæða.<ref>{{Vefheimild|titill=Kristrún Frostadóttir orðin formaður Samfylkingarinnar|url=https://kjarninn.is/frettir/kristrun-frostadottir-ordin-formadur-samfylkingarinnar/|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|dags=28. október 2022|skoðað=28. október 2022|höfundur=Þórður Snær Júlíusson}}</ref> Kristrún leiddi Samfylkinguna til sigurs í [[Alþingiskosningar 2024|Alþingiskosningunum 2024]] og hlaut [[Stjórnarmyndunarumboð|umboð til stjórnarmyndunar]] degi síðar.<ref>{{Cite web|url=https://vb.is/frettir/kristrun-komin-med-umbod/|title=Kristrún komin með umboð|website=www.vb.is|access-date=2024-12-20}}</ref> === Forsætisráðherra (2024-) === Kristrún tók við sem [[forsætisráðherra Íslands]] þann [[21. desember]] [[2024]] í þriggja flokka stjórn [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]], [[Viðreisn|Viðreisnar]] og [[Flokkur fólksins|Flokks fólksins]]. Kristrún er þriðja konan sem gegnir embætti forsætisráðherra Íslands á eftir [[Jóhanna Sigurðardóttir|Jóhönnu Sigurðardóttur]] og [[Katrín Jakobsdóttir|Katrínu Jakobsdóttur]] og yngsti forsætisráðherra í sögu embættisins. == Einkalíf == Maki Kristrúnar er Einar B. Ingvarsson og eiga þau tvær dætur fæddar árið [[2019]] og [[2023]].<ref>Xs.is, [https://xs.is/kristrun-mjoll-frostadottir „Kristrún Mjöll Frostadóttir“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (skoðað 13. febrúar 2021)</ref> == Tilvísanir == <references /> {{Forsætisráðherrar Íslands}} {{Ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur}} {{Núverandi alþingismenn}} [[Flokkur:Formenn Samfylkingarinnar]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1988]] [[Flokkur:Íslenskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] [[Flokkur:Þingmenn Samfylkingarinnar]] i4kxcqjch1msp8gcvu3civqxwhvzb1m 1960147 1960145 2026-04-16T10:57:25Z Comp.arch 32151 1960147 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | skammstöfun = KFrost | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1988|5|12}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]] | stjórnmálaflokkur = [[Samfylkingin]] | háskóli = [[Háskóli Íslands]] (BS)<br>[[Boston-háskóli]] (BA)<br>[[Yale-háskóli]] (MA) | maki = Einar Bergur Ingvarsson | börn = 2 | titill = [[Forsætisráðherra Íslands]] | stjórnartíð_start = [[21. desember]] [[2024]] | forseti = [[Halla Tómasdóttir]] | forveri = [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] | titill2 = Formaður [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]] | stjórnartíð_start2 = [[28. október]] [[2022]] | forveri2 = [[Logi Einarsson]] | AÞ_CV = 1417 | AÞ_frá1 = 2021 | AÞ_til1 = 2024 | AÞ_kjördæmi1 = [[Reykjavíkurkjördæmi suður|Reykjavík s.]] | AÞ_flokkur1 = Samfylkingin | AÞ_frá2 = 2024 | AÞ_kjördæmi2 = [[Reykjavíkurkjördæmi norður|Reykjavík n.]] | AÞ_flokkur2 = Samfylkingin }} '''Kristrún Mjöll Frostadóttir''' (fædd [[12. maí]] [[1988]]) er [[Ísland|íslenskur]] stjórnmálamaður sem hefur verið [[forsætisráðherra Íslands]] síðan árið [[2024]]. Hún er [[hagfræði]]ngur að mennt og hefur verið formaður [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]] frá [[2022]]. Hún hefur setið á [[Alþingi]] fyrir flokkinn frá [[2021]]. Fljótlega eftir að Kristrún tók við formennsku í flokknum varð hún að vinsælasta stjórnmálamanni á Íslandi í skoðanakönnunum sem varð til þess að Samfylkingin fékk mest fylgi allra flokka í skoðanakönnunum síðan snemma árs [[2023]].<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/frettir/flestir-treysta-kristrunu/|title=Flestir treysta Kristrúnu|date=2022-11-18|website=Kjarninn|language=is|access-date=2024-07-23}}</ref><ref>{{Citation|title=Next Icelandic parliamentary election|date=2024-07-21|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Next_Icelandic_parliamentary_election&oldid=1235839998|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-07-23}}</ref> Hún tók við embætti [[forsætisráðherra Íslands]] þann [[21. desember]] [[2024]] í [[ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur]] eftir sigur flokksins í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]]. Kristrún var [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lists_of_state_leaders_by_age&oldid=1314230350#Youngest_serving_state_leaders yngsti starfandi leiðtogi ríkja í heiminum], þegar hún var 37 ára, en er núna [[:en:Lists of state leaders by age#Youngest_serving_state_leaders|annar yngsti]]. == Menntun == Kristrún lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] árið [[2008]]. Hún lauk BS prófi í hagfræði frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] árið 2011 og MA-prófi í hagfræði frá [[Boston-háskóli|Boston-háskóla]] árið [[2014]]. Hún lauk líka árið [[2016]] MA-próf í alþjóðafræði með áherslu á hagstjórn og alþjóðafjármál frá [[Yale-háskóli|Yale-háskóla]]. == Starfsferill == Kristrún er fyrrverandi hagfræðingur [[Viðskiptaráð Íslands|Viðskiptaráðs Íslands]] og fyrrum aðalhagfræðingur [[Kvika banki|Kviku banka]]. Hún hefur starfað sem blaðamaður á [[Viðskiptablaðið|Viðskiptablaðinu]] og í greiningardeild [[Arion banki|Arion banka]]. Hún starfaði sem sérfræðingur í greiningardeild bandaríska fjárfestingabankans Morgan Stanley, fyrst í [[New York-borg|New York]] og síðan í [[London]] en hélt þaðan til starfa sem aðalhagfræðingur Viðskiptaráðs Íslands í [[Mars (mánuður)|mars]] árið [[2017]].<ref>Vi.is, [https://www.vi.is/frettir/kristrun-nyr-hagfraedingur-vidskiptarads „Kristrún nýr hagfræðingur Viðskiptaráðs“] (skoðað 13. febrúar 2021)</ref> Í [[janúar]] [[2018]] tók hún við starfi aðalhagfræðings Kviku banka<ref>Visir.is, [https://www.visir.is/g/2017975500d „Kristrún nýr aðalhagfræðingur Kviku“] (skoðað 13. febrúar 2021)</ref> en sagði starfinu upp þegar hún sóttist eftir sæti á lista Samfylkingarinnar í Reykjavík í [[janúar]] [[2021]].<ref>Mbl.is, [https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2021/01/23/kristrun_laetur_af_storfum_hja_kviku/ „Kristrún lætur af störfum hjá Kviku“] (skoðað 13. febrúar 2021)</ref> == Stjórnmál == Innkoma Kristrúnar inn á hið pólitíska svið vakti mikla athygli í aðdraganda kosninga. Hún var sá frambjóðandi Samfylkingarinnar sem var einna mest áberandi í kosningabaráttunni og meðal annars spratt fjölmiðlaumræða um hvort Kristrún hefði í starfi sínu hjá Kviku banka fengið tugmilljóna króna kaupaaukagreiðslur. Kristrún vísaði þeim fullyrðingum á bug.<ref>Dv.is, [https://www.dv.is/frettir/2021/09/20/kristrun-neitar-ad-hafa-thegid-tugmilljona-kaupaukagreidslur-thetta-er-algjor-lagkura-fjolmidlun/ „Kristrún neitar að hafa þegið tugmilljóna króna kaupaukagreiðslur: „Þetta er algjör lágkúra í fjölmiðlun““] (skoðað 27. september 2021)</ref> === Formennska í Samfylkingunni === Eftir að [[Logi Már Einarsson|Logi Einarsson]], formaður Samfylkingarinnar, tilkynnti [[18. júní]] [[2022]] að hann myndi láta af störfum sem formaður var Kristrún orðuð við formannsstólinn. [[Össur Skarphéðinsson]], fyrrverandi formaður og ráðherra Samfylkingarinnar, hafði þó skrifað póst á [[Facebook]] nokkrum dögum áður þar sem að hann sagði að Kristrún væri efnilegasta kona íslenskra stjórnmála og spurði hvenær Samfylkingin ætlaði að kalla hana til forystu.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2022-06-18-thau-sem-koma-helst-til-greina-i-formannsbarattuna|titill=Þau sem koma helst til greina í formannsbaráttuna|höfundur=Sunna Valgerðardóttir|útgefandi=''[[RÚV]]''|skoðað=18. Maí 2024|dags=18. júní 2022}}</ref> Í [[ágúst]] á sama ári í [[Iðnó]] gaf hún kost á sér í formannskjör Samfylkingarinnar.<ref>[https://www.visir.is/g/20222300155d/-eg-veit-ad-thad-er-haegt-ad-stjorna-landinu-betur- Það er hægt að stjórna landinu betur] Vísir, sótt 19/8 2022</ref> Þar sem engin önnur framboð bárust var Kristrún sjálfkjörin formaður á landsfundi flokksins þann [[28. október]] [[2022]] með 94,5 pró­sent atkvæða.<ref>{{Vefheimild|titill=Kristrún Frostadóttir orðin formaður Samfylkingarinnar|url=https://kjarninn.is/frettir/kristrun-frostadottir-ordin-formadur-samfylkingarinnar/|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|dags=28. október 2022|skoðað=28. október 2022|höfundur=Þórður Snær Júlíusson}}</ref> Kristrún leiddi Samfylkinguna til sigurs í [[Alþingiskosningar 2024|Alþingiskosningunum 2024]] og hlaut [[Stjórnarmyndunarumboð|umboð til stjórnarmyndunar]] degi síðar.<ref>{{Cite web|url=https://vb.is/frettir/kristrun-komin-med-umbod/|title=Kristrún komin með umboð|website=www.vb.is|access-date=2024-12-20}}</ref> === Forsætisráðherra (2024-) === Kristrún tók við sem [[forsætisráðherra Íslands]] þann [[21. desember]] [[2024]] í þriggja flokka stjórn [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]], [[Viðreisn|Viðreisnar]] og [[Flokkur fólksins|Flokks fólksins]]. Kristrún er þriðja konan sem gegnir embætti forsætisráðherra Íslands á eftir [[Jóhanna Sigurðardóttir|Jóhönnu Sigurðardóttur]] og [[Katrín Jakobsdóttir|Katrínu Jakobsdóttur]] og yngsti forsætisráðherra í sögu embættisins. == Einkalíf == Maki Kristrúnar er Einar B. Ingvarsson og eiga þau tvær dætur fæddar árið [[2019]] og [[2023]].<ref>Xs.is, [https://xs.is/kristrun-mjoll-frostadottir „Kristrún Mjöll Frostadóttir“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (skoðað 13. febrúar 2021)</ref> == Tilvísanir == <references /> {{Forsætisráðherrar Íslands}} {{Ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur}} {{Núverandi alþingismenn}} [[Flokkur:Formenn Samfylkingarinnar]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1988]] [[Flokkur:Íslenskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] [[Flokkur:Þingmenn Samfylkingarinnar]] fe5oyg66cadog9gqh6oikvb74iqfkaw 0 166275 1960071 1926115 2026-04-15T12:10:48Z TKSnaevarr 53243 1960071 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Theodor Heuss | mynd = Bundesarchiv Bild 146-1983-098-20a, Heuss.jpg | titill= [[Forseti Þýskalands|Forseti Vestur-Þýskalands]] | stjórnartíð_start = [[12. september]] [[1949]] | stjórnartíð_end = [[12. september]] [[1959]] | forveri = ''Embætti stofnað'' | eftirmaður = [[Heinrich Lübke]] | kanslari = [[Konrad Adenauer]] | myndatexti1 = Theodor Heuss árið 1953. | fæddur = [[31. janúar]] [[1884]] | fæðingarstaður = [[Brackenheim]], [[Konungsríkið Württemberg|Konungsríkinu Württemberg]], [[Þýska keisaraveldið|þýska keisaraveldinu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1963|12|12|1884|1|31}} | dánarstaður = [[Stuttgart]], [[Baden-Württemberg]], [[Vestur-Þýskaland]]i | þjóderni = [[Þýskaland|Þýskur]] | stjórnmálaflokkur = [[Frjálsi demókrataflokkurinn]] | háskóli = [[Ludwig-Maximilian-háskóli]] | maki = Elly Knapp (g. 1908; d. 1952) | undirskrift = Theodor Heuss Signature.svg }} '''Theodor Heuss''' (31. janúar 1884 – 12. desember 1963) var [[Þýskaland|þýskur]] blaðamaður og stjórnmálamaður sem var fyrsti [[Forseti Þýskalands|forseti þýska sambandslýðveldisins]] (öðru nafni [[Vestur-Þýskaland]]s) eftir [[seinni heimsstyrjöldin]]a. Heuss var stofnandi og fyrsti leiðtogi [[Frjálsi demókrataflokkurinn|Frjálsa demókrataflokksins]], sem er [[Frjálslyndisstefna|frjálslyndur]] mið-hægriflokkur. Hann var jafnframt einn af aðalhöfundum stjórnarskrár Vestur-Þýskalands. ==Æviágrip== Theodor Heuss fæddist nálægt [[Heilbronn]] í [[Württemberg]], sunnarlega í Þýskalandi. Hann rakti ættir sínar til Svía sem höfðu komið til Þýskalands í herferðum [[Gústaf 2. Adólf|Gústafs 2. Adolfs]] í [[Þrjátíu ára stríðið|þrjátíu ára stríðinu]]. Forfeður hans höfðu sest að í [[Sváfaland]]i og gerst bændur, vínyrkjumenn, veitingamenn og handverksmenn í [[Neckar]]-dalnum. Afi Theodors Heuss hafði hrifist af [[frjálslyndi]]shugsjónum [[Byltingarnar 1848|byltinganna 1848]] og Theodor ólst því upp í frjálslyndu og friðarsinnuðu stjórnmálaumhverfi.<ref name=mbl>{{Tímarit.is|1320350|Heuss forseti 75 ára í dag|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=31. janúar 1959|blaðsíða=6}}</ref> Heuss lauk háskólaprófi í [[þjóðfélagsfræði]] við [[Ludwig-Maximilian-háskóli|Ludwig-Maximilian-háskólann]] í [[München]] þegar hann var 21 árs og sneri sér síðan að blaðamennsku. Árið 1912 varð Heuss aðalritstjóri dagblaðsins ''Neckar Zeitung'' í Heilbronn. Sem ritstjóri blaðsins varð hann kunnur fyrir frjálslynda stefnu og fyrir gagnrýni á einræðisstefnu [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálms 2. Þýskalandskeisara]]. Auk blaðamennskunnar vann Heuss sem prófessor í þjóðfélagsfræðum í [[Berlín]] og [[Stuttgart]].<ref name=mbl/> ==Stjórnmálaferill== Heuss varð náinn samverkamaður frjálslynda stjórnmálamannsins [[Friedrich Naumann|Friedrichs Naumann]] og var um skeið ritstjóri flokksdagblaðs Naumanns, ''Hjálparinnar'' (þ. ''Die Hilfe''). Heuss sat á [[Þýska ríkisþingið|þýska ríkisþinginu]] í [[Berlín]] á árunum 1924 til 1928 og 1930 til 1933 fyrir flokk Naumanns, [[Lýðræðisflokkurinn (Þýskaland)|Lýðræðisflokkinn]]. Hann varð ötull gagnrýnandi [[Adolf Hitler|Adolfs Hitler]] og gaf árið 1932 út bókina ''Vegur Hitlers'', þar sem hann varaði við hættunni sem stafaði af [[Nasismi|nasistum]]. Bók Heuss var meðal þeirra sem voru brenndar í bókabrennum nasista eftir að Hitler náði völdum.<ref name=tíminn/> Þegar þýska þingið kaus að veita Hitler alræðisvald til bráðabirgða árið 1933 mælti Heuss gegn því að Lýðræðisflokkurinn kysi með frumvarpinu en hlýddi engu að síður fyrirmælum flokksforystunnar þegar hún ákvað að styðja það og greiddi atkvæði með því.<ref name=mbl/> Heuss hélt áfram að skrifa og birta árásargreinar um Hitler í dagblaði sínu þar til nasistar bönnuðu útgáfu þess árið 1936 og bönnuðu honum að birta skrif sín á prenti.<ref>{{Tímarit.is|4285196|Heuss: ný stjarna á himni Þýskalands|blað=[[Samvinnan]]|útgáfudagsetning=1. febrúar 1950|blaðsíða=21; 27}}</ref> Nasistar sviptu Heuss jafnframt prófessorsembætti og bönnuðu honum að hafa afskipti af stjórnmálum. Heuss var atvinnulaus í um áratug en eiginkona hans, kennarinn [[Elly Heuss-Knapp]], vann fyrir fjölskyldunni. Heuss einbeitti sér að ritstörfum á þessum tíma og skrifaði meðal annars ævisögu vinar síns, Friedrichs Naumann.<ref name=mbl/> Eftir ósigur Þýskalands í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni hóf Heuss blaðamannsstörf að nýju í [[Heidelberg]]. Hann stofnaði dagblaðið ''Rhein-Neckar-Zeitung'', sem náði miklum vinsældum, og varð árið 1945 menntamálaráðherra í [[Baden-Württemberg]]. Árið 1948 var Heuss kjörinn formaður hins nýstofnaða [[Frjálsi demókrataflokkurinn|Frjálsa demókrataflokks]] og lék lykilhlutverk við samningu [[Stjórnarskrá Þýskalands|nýrrar stjórnarskrár]] fyrir þýska sambandslýðveldið ([[Vestur-Þýskaland]]), þar sem hann miðlaði gjarnan málum milli [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Þýskaland)|Kristilegra demókrata]] og [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|Jafnaðarmanna]]. Heuss beitti sér meðal annars fyrir því að Þýskalandi yrði skipt í sambandslönd með verulega sjálfsstjórn og að aðrar ráðstafanir yrðu gerðar til að draga úr líkum á því að nýr einræðisherra á borð við Hitler gæti náð völdum.<ref name=mbl/> ==Forseti Vestur-Þýskalands (1949-1959)== Þegar stjórnarskrá þýska sambandslýðveldisins tók gildi þann 12. september 1949 var Heuss kjörinn fyrsti [[Forseti Þýskalands|forseti lýðveldisins]] af sameinuðu þingi Þýskalands. Heuss hlaut 416 atkvæði gegn 312 sem [[Kurt Schumacher]], leiðtogi Jafnaðarmanna, hlaut.<ref name=tíminn>{{Tímarit.is|1009080|Theodor Heuss: Hann hefir verið kjörinn fyrsti forseti vestur-þýzka lýðveldisins|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=15. september 1949|blaðsíða=5-6}}</ref> Kjör hans til forseta var liður í stjórnarsamkomulagi Kristilegra demókrata og Frjálsra demókrata sem fól í sér að [[Konrad Adenauer]], formaður Kristilega demókrataflokksins, yrði fyrsti [[Kanslari Þýskalands|kanslari lýðveldisins]], en að Heuss myndi gegna hinu táknræna en valdalitla forsetaembætti.<ref name=mbl/> Heuss varð vinsæll forseti sem lagði áfram áherslu á frjálslyndar stjórnmálahugsjónir en kom fram án þess að hygla einum stjórnmálaflokki og var kunnur fyrir gamansemi og virðuleika. Hann hlaut einróma endurkjör til annars fimm ára kjörtímabils í júlí árið 1954.<ref name=mbl/> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill = [[Forseti Þýskalands|Forseti Vestur-Þýskalands]] | frá = [[12. september]] [[1949]] | til = [[12. september]] [[1959]] | fyrir = [[Karl Dönitz]]<br>{{small|(1945, sem forseti Þýskalands)}} | eftir = [[Heinrich Lübke]] }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Þýskalands}} {{DEFAULTSORT:Heuss, Theodor}} {{fd|1884|1963}} [[Flokkur:Forsetar Þýskalands]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Þýskir blaðamenn]] gl6oy1148njayljjutjf3rmd1ydbq65 0 174857 1960099 1926142 2026-04-15T16:24:34Z ~2026-21119-24 115581 1960099 wikitext text/x-wiki Eftirfarandi eru listar yfir marka- og leikjahæstu leikmenn karla[[knattspyrna|knattspyrnunnar]] og markahæstu konur knattspyrnunnar: == Markahæstu menn== ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== <small>''Uppfært 12/1 2026.''</small> {| class:"sortable wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||'''978'''||1341||0,72||2001- |- !2.||align=left|{{ARG}}[[Lionel Messi]] ||''923''||1192||0,77 || 2003- |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1930-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0,78||1985-2009 |- |5.||align=left|{{BRA}} [[Pele]]||''767''||831||0,92||1956-1977 |- |6.||align=left|{{HUN}}[[Ferenc Puskás]] ||''746''||759||0,99||1943-1967 |- |7.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93|| 1962-1981 |- !8.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||''731''||1081||0.69||2005 |- |9.||align=left|{{NLD}}[[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87|| 1936-1963 |- |10.||align=left|{{PRT}}[[Eusébio]]||''621''||639||0,97|| 1957-1980 |- |} ===Markahæstu menn hjá einu liði í karlaknattspyrnu=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''672''||778||0,86||2003-2021||align=left|{{ESP}}[[FC Barcelona|Barcelona]] |- |2.||align=left|{{BRA}}[[Pelé]]||''643''||656||0,98||1956-1974||align=left|{{BRA}}[[Santos FC|Santos]] |- |3.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''563''||605||0,93||1964-1979||align=left|{{GER}}[[Bayern München]] |- |4.||align=left|{{PRT}} [[Fernando Peyroteo]]||''544''||334||1,63||1937-1949||align=left|{{PRT}} [[Sporting Clube de Portugal|Sporting]] |- |5.||align=left|{{AUT}}[[Josef Bican]]||''535''||272||1,97||1936-1949||align=left|{{CZE}}[[Slavia Praha]] |- |6.||align=left|{{SKO}}[[Jimmy McGrory]]||''522''||501||1,04||1922-1938||align=left|{{SKO}}[[Glasgow Celtic|Celtic]] |- |7.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''517''||571||0,91||1933-1955||align=left|{{NLD}} [[SC Heerenveen|Heerenveen]] |- |} ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar eftir landi=== {|class:"wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||''978''||1341||0,72||2001 |- !2.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''923''||1192||0,77||2003 |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1931-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0.78||1985-2009 |- |5.||align=left|{{HUN}} [[Ferenc Puskás]]||''746''||754||0,99||1943-1966 |- |6.||align=left|{{GER}} [[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93||1962-1981 |- !7.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||''731''||1081||0.69||2005 |- |8.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87||1936-1963 |- !9.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||''605''||1038||0,60||2005 |- |10.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||''580''||999||0,58||1999-2023 |- |11.||align=left|{{ZMB}} [[Godfrey Chitalu]]||''569''||811||0,70||1964-1982 |- |12.||align=left|{{SKO}} [[Jimmy McGrory]]||''550''||547||1,01||1922-1938 |- |13.||align=left|{{MEX}} [[Hugo Sanchez]]||''541''||895||0,60||1976-1998 |- !14.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||''541''||1026||0,52||2004 |- !15.||align=left|{{ENG}} [[Harry Kane]]||''511''||827||0,61||2009 |- |16.||align=left|{{CMR}}[[Roger Milla]]||''481''||871||0,59||1968-1996 |- |17.||align=left|{{SRB}} [[Stepjan Bobek]]||''480''||554||0,87||1944-1959 |- |18.||align=left|{{BEL}} [[Jeff Mermans]]||''476''||612||0,78||1937-1960 |- |19.||align=left|{{MDV}} [[Ali Ashfaq]]||''469''||562||0,83||2001-2023 |- |20.||align=left|{{SGP}} [[Aleksander Durić]]||''469''||792||0,59||1992-2019 |- |21.||align=left|{{ESP}} [[Raul]]||''465''||1064||0,44||1994-2015 |- !22.||align=left|{{PYF}} [[Teaonui Tehau]]||''459''||384||1,37||2008 |- |23.||align=left|{{ECU}} [[Alberto Spencer]]||''451''||662||0,68||1953-1972 |- !24.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||''450''||1049||0,43||2003 |- |25.||align=left|{{IRL}} [[John Alldridge]]||''441''||851||0,52||1979-1998 |- !26.||align=left|{{ISR}} [[Eran Zahavi]]||''435''||795||0,55||2006 |- |27.||align=left|{{SYR}} [[Firas Al-Khatib]]||''434''||587||0,74||1999-2019 |- |28.||align=left|{{SKN}} [[Keith Gumbs]]||''425''||518||0,82||1989-2014 |- !29.||align=left|{{PRY}} [[Oscar Cardozo]]||''421''||936||0,46||2003 |- |30.||align=left|{{LTU}} [[Ričardas Beniušis]]||''415''||700||0,59||1998-2023 |- |31.||align=left|{{MNE}} [[Dejan Damjanovic]]||''412''||796||0,52||1997-2023 |- |32.||align=left|[[File:Flag_of_Guatemala.svg|20px]] [[Juan Plata]]||''411''||598||0,69||1988-2010 |- |33.||align=left|{{WAL}} [[Ian Rush]]||''410''||898||0,46||1978-2000 |- |34.||align=left|{{THA}} [[Piyang Pue-on]]||''404''||579||0,70||1979-1997 |- |35.||align=left|{{UKR}} [[Andríj Sjevtsjenko]]||''402''||730||0,55||1994-2012 |- |} == Leikjahæstu menn== ===Leikjahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== <small>Uppfært 14/8/2025</small> {|class:"wikitable" style="font-size:100℅;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1395||1997 |- |2.||align=left|{{ENG}}[[Peter Shilton]]||GK||1390||1966–1997 |- !3.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||FW||1317||2001 |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Rogério Ceni]]||GK||1234||1990-2015 |- |5.||align=left|{{ITA}}[[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995–2023 |- !6.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1171||2003 |- !7.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1152||2001 |- |8.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |9.||align=left|{{BRA}}[[Roberto Carlos]]||DF||1139||1991–2015 |- |10.||align=left|{{ESP}}[[Xavi]]||MF||1135||1997–2019 |- !11.||align=left|{{PRT}} [[João Moutinho]]||MF||1124||2003 |- |12.||align=left|{{ESP}}[[Iker Casillas]]||GK||1119||1998–2020 |- |13.||align=left|{{ENG}}[[Ray Clemence]]||GK||1118||1965–1988 |- |14.||align=left|{{ARG}}[[Javier Zanetti]]||DF||1114||1992–2014 |} ===Leikjahæstu menn hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{BRA}}[[Rogerio Ceni]]||GK||1197||1990-2015||align=left|{{BRA}}[[São Paulo FC|São Paulo]] |- |2.||align=left|{{NIL}}[[Noel Bailie]]||DF||1013||1989-2011||align=left|{{NIL}}[[Linfield FC|Linfield]] |- |3.||align=left|{{WAL}}[[Ryan Giggs]]||MF||963||1991-2014||align=left|{{ENG}}[[Manchester United]] |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Fabio]]||GK||955||1997-2021||align=left|{{BRA}}[[Crizeiro Esporte Clube|Cruzeiro]] |- |5.||align=left|{{ENG}} [[Dean Lewington]]||DF||917||2004-2025||align=left|{{ENG}} [[MK Dons]] |- |6.||align=left|{{ITA}}[[Paolo Maldini]]||DF||902||1984-2009||align=left|{{ITA}}[[AC Milan|Milan]] |- |} ===Leikjahæstu menn eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1395||1997 |- |2. ||align=left|{{ENG}} [[Peter Shilton]]||GK||1390||1966-1997 |- !3. ||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||FW||1317||2001- |- |4. ||align=left|{{ITA}} [[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995-2023 |- !5.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1171||2003 |- !6.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1152||2001 |- |7.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |8. ||align=left|{{ESP}} [[Xavi]]||MF||1135||1997-2019 |- |9. ||align=left|{{NIL}} [[Pat Jennings]]||GK||1095||1963-1986 |- !10.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||FW||1056||2005 |- !11.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||FW||1049||2003 |- |12. ||align=left|{{JAM}} [[Barry Hayles]]||FW||1038||1994-2023 |- |13. ||align=left|{{WAL}} [[Ryan Giggs]]||MF||1036||1990-2014 |- |14. ||align=left|{{SKO}} [[Graham Alexander]]||GK||1025||1991-2012 |- !15.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||FW||1023||2005 |- |16. ||align=left|{{BEL}} [[Timmy Simons]]||DF||1019||1994-2018 |- |17. ||align=left|{{NLD}} [[Clarence Seedorf]]||MF||1017||1992-2014 |- !18.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||FW||1014||2004 |- |19. ||align=left|{{PRY}} [[Paulo da Silva]]||DF||1013||1995-2023 |- |20.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||FW||999||1999-2023 |- |21.||align=left|{{GER}} [[Lothar Matthäus]]||MF||987||1979-2001 |- !22.||align=left|{{CHL}} [[Alexis Sanchez]]||FW||976||2005 |- |23. ||align=left|{{CZE}} [[Petr Čech]]||GK||963||1998-2019 |- |24. ||align=left|{{IRL}} [[Dennis Irwin]]||DF||961||1983-2005 |- |25||align=left|{{EST}} [[Konstantin Vassiljev]]||FW||949||2000-2024 |- |26. ||align=left|{{MEX}} [[Oswaldo Sanchez]]||GK||948||1993-2014 |- !27.||align=left|{{SRB}} [[Dušan Tadić]]||MF||935||2006 |- |28. ||align=left|{{HND}} [[Noel Valladares]]||GK||930||1997-2016 |- |29. ||align=left|{{AUT}} [[Karl Koller]]||MF||922||1949-1966 |- !30.||align=left|{{SUI}} [[Yann Sommer]]||GK||919||2006 |- !31.||align=left|{{DNK}} [[Kasper Schmeichel]]||GK||919||2004 |- !32.||align=left|{{RUS}} [[Igor Akinfeev]]||GK||917||2002 |- |33. ||align=left|{{NOR}} [[John Arne Riise]]||DF||906||1996-2017 |- |34.||align=left|{{DMA}} [[Jefferson Louis]]||FW||904||1999-2025 <!--|- !36.||align=left|{{BOL}} [[Juan Carlos Arce]]||FW||871||2003--> |} ==Markahæstu konur== *Þann 16. september 2023 skoraði [[Daniela Sabatino]] ''500'' mörk. *Þann 3. mars 2024 skoðaði [[Ada Hegerberg]] ''400'' mörk. ===Markahæstu konur knattspyrnunnar=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Ár |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||'''873'''||403||2,17||2010 |- |2.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''827''||529||1,64||1995-2017 |- |3.||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |4.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |5.||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |} ===Markahæstu konur hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Félag |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''792''||292||2,71||2013||align=left|{{ALB}} [[FK Vllaznia|Vllaznia]] |- |2.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''705''||607||1,16||1995-2023||align=left|{{FRO}} [[Kí Klaksvík kvinnu|Kí Klaksvík]] |- |3.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''659''||356||2,00||2000-2017||align=left|{{EST}} [[Pärnu JK|Pärnu]] |- |} ===Markahæstu konur eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''873''||403||2,17||2010 |- |2. ||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''813''||497||1,64||1995-2017 |- |3. ||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |4. ||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |5. ||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |6. ||align=left|{{GER}} [[Inka Grings]]||''597''||503||1,19||1995-2014 |- !7. ||align=left|{{SVN}} [[Mateja Zver]]||''561''||645||0,91||2001 |- !8.||align=left|{{BRA}} [[Marta Vieira da Silva|Marta]]||'''510'''||777||0,67||2000 |- |9.||align=left|{{ISL}} [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]||''504''||426||1,19||2000-2019 |- !10.||align=left|{{HRV}} [[Lorena Balić]]||''478''||271||1,90||2013 |- !11||align=left|{{FRA}} [[Eugénie Lu Sommer]]||''471''||757||0,64||2007 |- |12. ||align=left|{{RUS}} [[Olga Letyushova]]||''457''||549||0,83||1990-2015 |- |13. ||align=left|{{SWE}} [[Lotta Schelin]]||''437''||578||0,76||2000-2018 |- !14.||align=left|{{CYP}} [[Krystyna Freda]]||''429''||229||2,00||2015 |- !15.||align=left|{{NLD}} [[Vivianne Miedema]]||''413''||479||0,86||2011 |- !16.||align=left|{{BGD}} [[Sabina Khatun]]||''412''||165||2.34|||2009 |- !17. ||align=left|{{NOR}} [[Ada Hegerberg]]||''409''||481||0,89||2009 |- !18.||align=left|{{DNK}} [[Pernille Harder]]||'''407'''||607||0,69||2007 |- !19.||align=left|{{ESP}} [[Jenni Hermoso]]||'''400'''||741||0,57||2004 |- !20. ||align=left|{{ROU}} [[Cosmina Duşa]]||'''392'''||244||1,61||2007 |- |21. ||align=left|{{AUT}} [[Nina Burger]]||''388''||395||0,98||2001-2021 |- |22.||align=left|{{USA}} [[Abby Wambach]]||''374''||259||1,44||2002-2015 |- !23. ||align=left|{{MLT}} [[Ylenia Carabott]]||'''370'''||406||0,92||2004- |- !24.||align=left|{{SLV}} [[Damaris Quelez]]||''367''||163||2,30||2009 |- !25.||align=left|{{MWI}} [[Tabitha Chawinga]]||''359''||289||1,25||2009 |- !26.||align=left|{{ETH}} [[Loza Abera]]||''351''||217||1,67||2012 |- |27.||align=left|{{CAN}} [[Christine Sinclair]]||''351''||660||0,53||2001-2024 |- !28.||align=left|{{ARG}} [[Mariana Larroquette]]||'''350'''||321||1,13||2008 |- !29.||align=left|{{TUR}} [[Yağmur Uraz]]||'''340'''||479||0,73||2006 |- !30. ||align=left|{{SKO}} [[Kim Little]]||''330''||598||0,59||2001 |- !31.||align=left|{{GEO}} [[Gulnara Gabelia]]||''326''||212||1,35||2009 |- !32. ||align=left|{{AUS}} [[Sam Kerr]]||'''326'''||506||0,63||2008 |- !33.||align=left|{{MEX}} [[Charlyn Corral]]||''325''||465||0,66||2006 |- !34.||align=left|{{URY}} [[Carolina Birizamberri]]||''318''||285||1,12||2008 |- !35.||align=left|{{UKR}} [[Olha Ovdiychuk]]||'''316'''||438||0,75||2010 |- !36.||align=left|{{POL}} [[Ewa Pajor]]||'''315'''||408||0.76||2012 |- !37.||align=left|{{BEL}} [[Tessa Wullaert]]||'''314'''||514||0,60||2008 |- !38. ||align=left|{{MNE}} [[Slađana Bulatović]]||'''301'''||411||0,76||2010 <!--|- !36. ||align=left|{{PRT}} [[Diana Silva]]||'''277'''||475||0,60||2009 |- !38||align=left|{{MYA}} [[Win Theingi Tun]]||'''256'''||137||1,98||2016--> |} ==Heimildir== * {{wpheimild|tungumál= en|titill= List of footballers with 500 or more goals|mánuðurskoðað= 24. janúar.|árskoðað= 2024 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of men's footballers with the most official appearances |mánuðurskoðað= 24. January.|árskoðað= 2024 }} [[Flokkur:Knattspyrna]] t4ar0g3adj673mnep2yzp29gk7i2hdc 1960100 1960099 2026-04-15T16:37:47Z ~2026-21119-24 115581 /* Markahæstu menn */ 1960100 wikitext text/x-wiki Eftirfarandi eru listar yfir marka- og leikjahæstu leikmenn karla[[knattspyrna|knattspyrnunnar]] og markahæstu konur knattspyrnunnar: == Markahæstu menn== ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== <small>''Uppfært 12/1 2026.''</small> {| class:"sortable wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||'''978'''||1341||0,72||2001- |- !2.||align=left|{{ARG}}[[Lionel Messi]] ||''923''||1192||0,77 || 2003- |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1930-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0,78||1985-2009 |- |5.||align=left|{{BRA}} [[Pele]]||''767''||831||0,92||1956-1977 |- |6.||align=left|{{HUN}}[[Ferenc Puskás]] ||''746''||759||0,99||1943-1967 |- |7.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93|| 1962-1981 |- !8.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||''731''||1081||0.69||2005 |- |9.||align=left|{{NLD}}[[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87|| 1936-1963 |- |10.||align=left|{{PRT}}[[Eusébio]]||''621''||639||0,97|| 1957-1980 |- |} ===Markahæstu menn hjá einu liði í karlaknattspyrnu=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''672''||778||0,86||2003-2021||align=left|{{ESP}}[[FC Barcelona|Barcelona]] |- |2.||align=left|{{BRA}}[[Pelé]]||''643''||656||0,98||1956-1974||align=left|{{BRA}}[[Santos FC|Santos]] |- |3.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''563''||605||0,93||1964-1979||align=left|{{GER}}[[Bayern München]] |- |4.||align=left|{{PRT}} [[Fernando Peyroteo]]||''544''||334||1,63||1937-1949||align=left|{{PRT}} [[Sporting Clube de Portugal|Sporting]] |- |5.||align=left|{{AUT}}[[Josef Bican]]||''535''||272||1,97||1936-1949||align=left|{{CZE}}[[Slavia Praha]] |- |6.||align=left|{{SKO}}[[Jimmy McGrory]]||''522''||501||1,04||1922-1938||align=left|{{SKO}}[[Glasgow Celtic|Celtic]] |- |7.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''517''||571||0,91||1933-1955||align=left|{{NLD}} [[SC Heerenveen|Heerenveen]] |- |} ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar eftir landi=== {|class:"wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||''978''||1341||0,72||2001 |- !2.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''923''||1192||0,77||2003 |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1931-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0.78||1985-2009 |- |5.||align=left|{{HUN}} [[Ferenc Puskás]]||''746''||754||0,99||1943-1966 |- |6.||align=left|{{GER}} [[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93||1962-1981 |- !7.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||''731''||1081||0.69||2005 |- |8.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87||1936-1963 |- !9.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||''605''||1038||0,60||2005 |- |10.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||''580''||999||0,58||1999-2023 |- |11.||align=left|{{ZMB}} [[Godfrey Chitalu]]||''569''||811||0,70||1964-1982 |- |12.||align=left|{{SKO}} [[Jimmy McGrory]]||''550''||547||1,01||1922-1938 |- |13.||align=left|{{MEX}} [[Hugo Sanchez]]||''541''||895||0,60||1976-1998 |- !14.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||''541''||1026||0,52||2004 |- !15.||align=left|{{ENG}} [[Harry Kane]]||''511''||827||0,61||2009 |- |16.||align=left|{{CMR}}[[Roger Milla]]||''481''||871||0,59||1968-1996 |- |17.||align=left|{{SRB}} [[Stepjan Bobek]]||''480''||554||0,87||1944-1959 |- |18.||align=left|{{BEL}} [[Jeff Mermans]]||''476''||612||0,78||1937-1960 |- |19.||align=left|{{MDV}} [[Ali Ashfaq]]||''469''||562||0,83||2001-2023 |- |20.||align=left|{{SGP}} [[Aleksander Durić]]||''469''||792||0,59||1992-2019 |- |21.||align=left|{{ESP}} [[Raul]]||''465''||1064||0,44||1994-2015 |- !22.||align=left|{{PYF}} [[Teaonui Tehau]]||''464''||392||1,26||2008 |- !23.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||'''455'''||1068||0,43||2003 |- |24.||align=left|{{ECU}} [[Alberto Spencer]]||''451''||662||0,68||1953-1972 |- |25.||align=left|{{IRL}} [[John Alldridge]]||''441''||851||0,52||1979-1998 |- |26.||align=left|{{ISR}} [[Eran Zahavi]]||'''438'''||804||0,54||2006-2025 |- |27.||align=left|{{SYR}} [[Firas Al-Khatib]]||''434''||587||0,74||1999-2019 |- |28.||align=left|{{SKN}} [[Keith Gumbs]]||''425''||518||0,82||1989-2014 |- !29.||align=left|{{PRY}} [[Oscar Cardozo]]||''425''||955||0,46||2003 |- |30.||align=left|{{LTU}} [[Ričardas Beniušis]]||''415''||700||0,59||1998-2023 |- |31.||align=left|{{MNE}} [[Dejan Damjanovic]]||''412''||796||0,52||1997-2023 |- |32.||align=left|[[File:Flag_of_Guatemala.svg|20px]] [[Juan Plata]]||''411''||598||0,69||1988-2010 |- |33.||align=left|{{WAL}} [[Ian Rush]]||''410''||898||0,46||1978-2000 |- !34.||align=left|{{GAB}} [[Pierre-Emerick Aubameyang|Pierre Aubameyang]]||'''404'''||806||0.50||2007 |- |35.||align=left|{{THA}} [[Piyang Pue-on]]||''404''||579||0,70||1979-1997 |- !36.||align=left|{{EGY}} [[Mohamed Salah]]||'''402'''||849||0.47||2010 |- |37.||align=left|{{UKR}} [[Andríj Sjevtsjenko]]||''402''||730||0,55||1994-2012 |- |} == Leikjahæstu menn== ===Leikjahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== <small>Uppfært 14/8/2025</small> {|class:"wikitable" style="font-size:100℅;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1395||1997 |- |2.||align=left|{{ENG}}[[Peter Shilton]]||GK||1390||1966–1997 |- !3.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||FW||1317||2001 |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Rogério Ceni]]||GK||1234||1990-2015 |- |5.||align=left|{{ITA}}[[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995–2023 |- !6.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1171||2003 |- !7.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1152||2001 |- |8.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |9.||align=left|{{BRA}}[[Roberto Carlos]]||DF||1139||1991–2015 |- |10.||align=left|{{ESP}}[[Xavi]]||MF||1135||1997–2019 |- !11.||align=left|{{PRT}} [[João Moutinho]]||MF||1124||2003 |- |12.||align=left|{{ESP}}[[Iker Casillas]]||GK||1119||1998–2020 |- |13.||align=left|{{ENG}}[[Ray Clemence]]||GK||1118||1965–1988 |- |14.||align=left|{{ARG}}[[Javier Zanetti]]||DF||1114||1992–2014 |} ===Leikjahæstu menn hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{BRA}}[[Rogerio Ceni]]||GK||1197||1990-2015||align=left|{{BRA}}[[São Paulo FC|São Paulo]] |- |2.||align=left|{{NIL}}[[Noel Bailie]]||DF||1013||1989-2011||align=left|{{NIL}}[[Linfield FC|Linfield]] |- |3.||align=left|{{WAL}}[[Ryan Giggs]]||MF||963||1991-2014||align=left|{{ENG}}[[Manchester United]] |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Fabio]]||GK||955||1997-2021||align=left|{{BRA}}[[Crizeiro Esporte Clube|Cruzeiro]] |- |5.||align=left|{{ENG}} [[Dean Lewington]]||DF||917||2004-2025||align=left|{{ENG}} [[MK Dons]] |- |6.||align=left|{{ITA}}[[Paolo Maldini]]||DF||902||1984-2009||align=left|{{ITA}}[[AC Milan|Milan]] |- |} ===Leikjahæstu menn eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1395||1997 |- |2. ||align=left|{{ENG}} [[Peter Shilton]]||GK||1390||1966-1997 |- !3. ||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||FW||1317||2001- |- |4. ||align=left|{{ITA}} [[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995-2023 |- !5.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1171||2003 |- !6.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1152||2001 |- |7.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |8. ||align=left|{{ESP}} [[Xavi]]||MF||1135||1997-2019 |- |9. ||align=left|{{NIL}} [[Pat Jennings]]||GK||1095||1963-1986 |- !10.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||FW||1056||2005 |- !11.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||FW||1049||2003 |- |12. ||align=left|{{JAM}} [[Barry Hayles]]||FW||1038||1994-2023 |- |13. ||align=left|{{WAL}} [[Ryan Giggs]]||MF||1036||1990-2014 |- |14. ||align=left|{{SKO}} [[Graham Alexander]]||GK||1025||1991-2012 |- !15.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||FW||1023||2005 |- |16. ||align=left|{{BEL}} [[Timmy Simons]]||DF||1019||1994-2018 |- |17. ||align=left|{{NLD}} [[Clarence Seedorf]]||MF||1017||1992-2014 |- !18.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||FW||1014||2004 |- |19. ||align=left|{{PRY}} [[Paulo da Silva]]||DF||1013||1995-2023 |- |20.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||FW||999||1999-2023 |- |21.||align=left|{{GER}} [[Lothar Matthäus]]||MF||987||1979-2001 |- !22.||align=left|{{CHL}} [[Alexis Sanchez]]||FW||976||2005 |- |23. ||align=left|{{CZE}} [[Petr Čech]]||GK||963||1998-2019 |- |24. ||align=left|{{IRL}} [[Dennis Irwin]]||DF||961||1983-2005 |- |25||align=left|{{EST}} [[Konstantin Vassiljev]]||FW||949||2000-2024 |- |26. ||align=left|{{MEX}} [[Oswaldo Sanchez]]||GK||948||1993-2014 |- !27.||align=left|{{SRB}} [[Dušan Tadić]]||MF||935||2006 |- |28. ||align=left|{{HND}} [[Noel Valladares]]||GK||930||1997-2016 |- |29. ||align=left|{{AUT}} [[Karl Koller]]||MF||922||1949-1966 |- !30.||align=left|{{SUI}} [[Yann Sommer]]||GK||919||2006 |- !31.||align=left|{{DNK}} [[Kasper Schmeichel]]||GK||919||2004 |- !32.||align=left|{{RUS}} [[Igor Akinfeev]]||GK||917||2002 |- |33. ||align=left|{{NOR}} [[John Arne Riise]]||DF||906||1996-2017 |- |34.||align=left|{{DMA}} [[Jefferson Louis]]||FW||904||1999-2025 <!--|- !36.||align=left|{{BOL}} [[Juan Carlos Arce]]||FW||871||2003--> |} ==Markahæstu konur== *Þann 16. september 2023 skoraði [[Daniela Sabatino]] ''500'' mörk. *Þann 3. mars 2024 skoðaði [[Ada Hegerberg]] ''400'' mörk. ===Markahæstu konur knattspyrnunnar=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Ár |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||'''873'''||403||2,17||2010 |- |2.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''827''||529||1,64||1995-2017 |- |3.||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |4.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |5.||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |} ===Markahæstu konur hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Félag |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''792''||292||2,71||2013||align=left|{{ALB}} [[FK Vllaznia|Vllaznia]] |- |2.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''705''||607||1,16||1995-2023||align=left|{{FRO}} [[Kí Klaksvík kvinnu|Kí Klaksvík]] |- |3.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''659''||356||2,00||2000-2017||align=left|{{EST}} [[Pärnu JK|Pärnu]] |- |} ===Markahæstu konur eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''873''||403||2,17||2010 |- |2. ||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''813''||497||1,64||1995-2017 |- |3. ||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |4. ||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |5. ||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |6. ||align=left|{{GER}} [[Inka Grings]]||''597''||503||1,19||1995-2014 |- !7. ||align=left|{{SVN}} [[Mateja Zver]]||''561''||645||0,91||2001 |- !8.||align=left|{{BRA}} [[Marta Vieira da Silva|Marta]]||'''510'''||777||0,67||2000 |- |9.||align=left|{{ISL}} [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]||''504''||426||1,19||2000-2019 |- !10.||align=left|{{HRV}} [[Lorena Balić]]||''478''||271||1,90||2013 |- !11||align=left|{{FRA}} [[Eugénie Lu Sommer]]||''471''||757||0,64||2007 |- |12. ||align=left|{{RUS}} [[Olga Letyushova]]||''457''||549||0,83||1990-2015 |- |13. ||align=left|{{SWE}} [[Lotta Schelin]]||''437''||578||0,76||2000-2018 |- !14.||align=left|{{CYP}} [[Krystyna Freda]]||''429''||229||2,00||2015 |- !15.||align=left|{{NLD}} [[Vivianne Miedema]]||''413''||479||0,86||2011 |- !16.||align=left|{{BGD}} [[Sabina Khatun]]||''412''||165||2.34|||2009 |- !17. ||align=left|{{NOR}} [[Ada Hegerberg]]||''409''||481||0,89||2009 |- !18.||align=left|{{DNK}} [[Pernille Harder]]||'''407'''||607||0,69||2007 |- !19.||align=left|{{ESP}} [[Jenni Hermoso]]||'''400'''||741||0,57||2004 |- !20. ||align=left|{{ROU}} [[Cosmina Duşa]]||'''392'''||244||1,61||2007 |- |21. ||align=left|{{AUT}} [[Nina Burger]]||''388''||395||0,98||2001-2021 |- |22.||align=left|{{USA}} [[Abby Wambach]]||''374''||259||1,44||2002-2015 |- !23. ||align=left|{{MLT}} [[Ylenia Carabott]]||'''370'''||406||0,92||2004- |- !24.||align=left|{{SLV}} [[Damaris Quelez]]||''367''||163||2,30||2009 |- !25.||align=left|{{MWI}} [[Tabitha Chawinga]]||''359''||289||1,25||2009 |- !26.||align=left|{{ETH}} [[Loza Abera]]||''351''||217||1,67||2012 |- |27.||align=left|{{CAN}} [[Christine Sinclair]]||''351''||660||0,53||2001-2024 |- !28.||align=left|{{ARG}} [[Mariana Larroquette]]||'''350'''||321||1,13||2008 |- !29.||align=left|{{TUR}} [[Yağmur Uraz]]||'''340'''||479||0,73||2006 |- !30. ||align=left|{{SKO}} [[Kim Little]]||''330''||598||0,59||2001 |- !31.||align=left|{{GEO}} [[Gulnara Gabelia]]||''326''||212||1,35||2009 |- !32. ||align=left|{{AUS}} [[Sam Kerr]]||'''326'''||506||0,63||2008 |- !33.||align=left|{{MEX}} [[Charlyn Corral]]||''325''||465||0,66||2006 |- !34.||align=left|{{URY}} [[Carolina Birizamberri]]||''318''||285||1,12||2008 |- !35.||align=left|{{UKR}} [[Olha Ovdiychuk]]||'''316'''||438||0,75||2010 |- !36.||align=left|{{POL}} [[Ewa Pajor]]||'''315'''||408||0.76||2012 |- !37.||align=left|{{BEL}} [[Tessa Wullaert]]||'''314'''||514||0,60||2008 |- !38. ||align=left|{{MNE}} [[Slađana Bulatović]]||'''301'''||411||0,76||2010 <!--|- !36. ||align=left|{{PRT}} [[Diana Silva]]||'''277'''||475||0,60||2009 |- !38||align=left|{{MYA}} [[Win Theingi Tun]]||'''256'''||137||1,98||2016--> |} ==Heimildir== * {{wpheimild|tungumál= en|titill= List of footballers with 500 or more goals|mánuðurskoðað= 24. janúar.|árskoðað= 2024 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of men's footballers with the most official appearances |mánuðurskoðað= 24. January.|árskoðað= 2024 }} [[Flokkur:Knattspyrna]] evahlgomxf60xwjuzf1c2hsqk1tjdid 1960101 1960100 2026-04-15T16:53:09Z ~2026-21119-24 115581 /* Leikjahæstu menn */ 1960101 wikitext text/x-wiki Eftirfarandi eru listar yfir marka- og leikjahæstu leikmenn karla[[knattspyrna|knattspyrnunnar]] og markahæstu konur knattspyrnunnar: == Markahæstu menn== ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== <small>''Uppfært 12/1 2026.''</small> {| class:"sortable wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||'''978'''||1341||0,72||2001- |- !2.||align=left|{{ARG}}[[Lionel Messi]] ||''923''||1192||0,77 || 2003- |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1930-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0,78||1985-2009 |- |5.||align=left|{{BRA}} [[Pele]]||''767''||831||0,92||1956-1977 |- |6.||align=left|{{HUN}}[[Ferenc Puskás]] ||''746''||759||0,99||1943-1967 |- |7.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93|| 1962-1981 |- !8.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||''731''||1081||0.69||2005 |- |9.||align=left|{{NLD}}[[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87|| 1936-1963 |- |10.||align=left|{{PRT}}[[Eusébio]]||''621''||639||0,97|| 1957-1980 |- |} ===Markahæstu menn hjá einu liði í karlaknattspyrnu=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''672''||778||0,86||2003-2021||align=left|{{ESP}}[[FC Barcelona|Barcelona]] |- |2.||align=left|{{BRA}}[[Pelé]]||''643''||656||0,98||1956-1974||align=left|{{BRA}}[[Santos FC|Santos]] |- |3.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''563''||605||0,93||1964-1979||align=left|{{GER}}[[Bayern München]] |- |4.||align=left|{{PRT}} [[Fernando Peyroteo]]||''544''||334||1,63||1937-1949||align=left|{{PRT}} [[Sporting Clube de Portugal|Sporting]] |- |5.||align=left|{{AUT}}[[Josef Bican]]||''535''||272||1,97||1936-1949||align=left|{{CZE}}[[Slavia Praha]] |- |6.||align=left|{{SKO}}[[Jimmy McGrory]]||''522''||501||1,04||1922-1938||align=left|{{SKO}}[[Glasgow Celtic|Celtic]] |- |7.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''517''||571||0,91||1933-1955||align=left|{{NLD}} [[SC Heerenveen|Heerenveen]] |- |} ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar eftir landi=== {|class:"wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||''978''||1341||0,72||2001 |- !2.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''923''||1192||0,77||2003 |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1931-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0.78||1985-2009 |- |5.||align=left|{{HUN}} [[Ferenc Puskás]]||''746''||754||0,99||1943-1966 |- |6.||align=left|{{GER}} [[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93||1962-1981 |- !7.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||''731''||1081||0.69||2005 |- |8.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87||1936-1963 |- !9.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||''605''||1038||0,60||2005 |- |10.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||''580''||999||0,58||1999-2023 |- |11.||align=left|{{ZMB}} [[Godfrey Chitalu]]||''569''||811||0,70||1964-1982 |- |12.||align=left|{{SKO}} [[Jimmy McGrory]]||''550''||547||1,01||1922-1938 |- |13.||align=left|{{MEX}} [[Hugo Sanchez]]||''541''||895||0,60||1976-1998 |- !14.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||''541''||1026||0,52||2004 |- !15.||align=left|{{ENG}} [[Harry Kane]]||''511''||827||0,61||2009 |- |16.||align=left|{{CMR}}[[Roger Milla]]||''481''||871||0,59||1968-1996 |- |17.||align=left|{{SRB}} [[Stepjan Bobek]]||''480''||554||0,87||1944-1959 |- |18.||align=left|{{BEL}} [[Jeff Mermans]]||''476''||612||0,78||1937-1960 |- |19.||align=left|{{MDV}} [[Ali Ashfaq]]||''469''||562||0,83||2001-2023 |- |20.||align=left|{{SGP}} [[Aleksander Durić]]||''469''||792||0,59||1992-2019 |- |21.||align=left|{{ESP}} [[Raul]]||''465''||1064||0,44||1994-2015 |- !22.||align=left|{{PYF}} [[Teaonui Tehau]]||''464''||392||1,26||2008 |- !23.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||'''455'''||1068||0,43||2003 |- |24.||align=left|{{ECU}} [[Alberto Spencer]]||''451''||662||0,68||1953-1972 |- |25.||align=left|{{IRL}} [[John Alldridge]]||''441''||851||0,52||1979-1998 |- |26.||align=left|{{ISR}} [[Eran Zahavi]]||'''438'''||804||0,54||2006-2025 |- |27.||align=left|{{SYR}} [[Firas Al-Khatib]]||''434''||587||0,74||1999-2019 |- |28.||align=left|{{SKN}} [[Keith Gumbs]]||''425''||518||0,82||1989-2014 |- !29.||align=left|{{PRY}} [[Oscar Cardozo]]||''425''||955||0,46||2003 |- |30.||align=left|{{LTU}} [[Ričardas Beniušis]]||''415''||700||0,59||1998-2023 |- |31.||align=left|{{MNE}} [[Dejan Damjanovic]]||''412''||796||0,52||1997-2023 |- |32.||align=left|[[File:Flag_of_Guatemala.svg|20px]] [[Juan Plata]]||''411''||598||0,69||1988-2010 |- |33.||align=left|{{WAL}} [[Ian Rush]]||''410''||898||0,46||1978-2000 |- !34.||align=left|{{GAB}} [[Pierre-Emerick Aubameyang|Pierre Aubameyang]]||'''404'''||806||0.50||2007 |- |35.||align=left|{{THA}} [[Piyang Pue-on]]||''404''||579||0,70||1979-1997 |- !36.||align=left|{{EGY}} [[Mohamed Salah]]||'''402'''||849||0.47||2010 |- |37.||align=left|{{UKR}} [[Andríj Sjevtsjenko]]||''402''||730||0,55||1994-2012 |- |} == Leikjahæstu menn== ===Leikjahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== <small>Uppfært 12/1/2026</small> {|class:"wikitable" style="font-size:100℅;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1421||1997 |- |2.||align=left|{{ENG}}[[Peter Shilton]]||GK||1390||1966–1997 |- !3.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||FW||1341||2001 |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Rogério Ceni]]||GK||1234||1990-2015 |- !5.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1192||2003 |- |6.||align=left|{{ITA}}[[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995–2023 |- !7.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1152||2001 |- |8.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |9.||align=left|{{BRA}}[[Roberto Carlos]]||DF||1139||1991–2015 |- |10.||align=left|{{ESP}}[[Xavi]]||MF||1135||1997–2019 |- !11.||align=left|{{PRT}} [[João Moutinho]]||MF||1124||2003 |- |12.||align=left|{{ESP}}[[Iker Casillas]]||GK||1119||1998–2020 |- |13.||align=left|{{ENG}}[[Ray Clemence]]||GK||1118||1965–1988 |- |14.||align=left|{{ARG}}[[Javier Zanetti]]||DF||1114||1992–2014 |} ===Leikjahæstu menn hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{BRA}}[[Rogerio Ceni]]||GK||1197||1990-2015||align=left|{{BRA}}[[São Paulo FC|São Paulo]] |- |2.||align=left|{{NIL}}[[Noel Bailie]]||DF||1013||1989-2011||align=left|{{NIL}}[[Linfield FC|Linfield]] |- |3.||align=left|{{WAL}}[[Ryan Giggs]]||MF||963||1991-2014||align=left|{{ENG}}[[Manchester United]] |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Fabio]]||GK||955||1997-2021||align=left|{{BRA}}[[Crizeiro Esporte Clube|Cruzeiro]] |- |5.||align=left|{{ENG}} [[Dean Lewington]]||DF||917||2004-2025||align=left|{{ENG}} [[MK Dons]] |- |6.||align=left|{{ITA}}[[Paolo Maldini]]||DF||902||1984-2009||align=left|{{ITA}}[[AC Milan|Milan]] |- |} ===Leikjahæstu menn eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1421||1997 |- |2. ||align=left|{{ENG}} [[Peter Shilton]]||GK||1390||1966-1997 |- !3. ||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||FW||1341||2001- |- !4.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1192||2003 |- |5. ||align=left|{{ITA}} [[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995-2023 |- !6.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1152||2001 |- |7.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |8. ||align=left|{{ESP}} [[Xavi]]||MF||1135||1997-2019 |- |9. ||align=left|{{NIL}} [[Pat Jennings]]||GK||1095||1963-1986 |- !10.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||FW||1081||2005 |- !11.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||FW||1068||2003 |- |12. ||align=left|{{JAM}} [[Barry Hayles]]||FW||1038||1994-2023 |- !13.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||FW||1036||2005 |- |14. ||align=left|{{WAL}} [[Ryan Giggs]]||MF||1036||1990-2014 |- !15.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||FW||1026||2004 |- |16. ||align=left|{{SKO}} [[Graham Alexander]]||GK||1025||1991-2012 |- |17. ||align=left|{{BEL}} [[Timmy Simons]]||DF||1019||1994-2018 |- |18. ||align=left|{{NLD}} [[Clarence Seedorf]]||MF||1017||1992-2014 |- !19.||align=left|{{PRY}} [[Roque Santa Cruz]]||FW||1017||1997 |- |20.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||FW||999||1999-2023 |- !21.||align=left|{{GER}} [[Manuel Neuer]]||GK||997||2009 |- !22.||align=left|{{CHL}} [[Alexis Sanchez]]||FW||976||2005 |- |23. ||align=left|{{CZE}} [[Petr Čech]]||GK||963||1998-2019 |- |24. ||align=left|{{IRL}} [[Dennis Irwin]]||DF||961||1983-2005 |- |25||align=left|{{EST}} [[Konstantin Vassiljev]]||FW||949||2000-2024 |- |26. ||align=left|{{MEX}} [[Oswaldo Sanchez]]||GK||948||1993-2014 |- !27.||align=left|{{SRB}} [[Dušan Tadić]]||MF||935||2006 |- |28. ||align=left|{{HND}} [[Noel Valladares]]||GK||930||1997-2016 |- |29. ||align=left|{{AUT}} [[Karl Koller]]||MF||922||1949-1966 |- !30.||align=left|{{SUI}} [[Yann Sommer]]||GK||919||2006 |- !31.||align=left|{{DNK}} [[Kasper Schmeichel]]||GK||919||2004 |- !32.||align=left|{{RUS}} [[Igor Akinfeev]]||GK||917||2002 |- |33. ||align=left|{{NOR}} [[John Arne Riise]]||DF||906||1996-2017 |- |34.||align=left|{{DMA}} [[Jefferson Louis]]||FW||904||1999-2025 <!--|- !35.||align=left|{{}} [[]]||||900||--> |} ==Markahæstu konur== *Þann 16. september 2023 skoraði [[Daniela Sabatino]] ''500'' mörk. *Þann 3. mars 2024 skoðaði [[Ada Hegerberg]] ''400'' mörk. ===Markahæstu konur knattspyrnunnar=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Ár |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||'''873'''||403||2,17||2010 |- |2.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''827''||529||1,64||1995-2017 |- |3.||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |4.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |5.||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |} ===Markahæstu konur hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Félag |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''792''||292||2,71||2013||align=left|{{ALB}} [[FK Vllaznia|Vllaznia]] |- |2.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''705''||607||1,16||1995-2023||align=left|{{FRO}} [[Kí Klaksvík kvinnu|Kí Klaksvík]] |- |3.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''659''||356||2,00||2000-2017||align=left|{{EST}} [[Pärnu JK|Pärnu]] |- |} ===Markahæstu konur eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''873''||403||2,17||2010 |- |2. ||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''813''||497||1,64||1995-2017 |- |3. ||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |4. ||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |5. ||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |6. ||align=left|{{GER}} [[Inka Grings]]||''597''||503||1,19||1995-2014 |- !7. ||align=left|{{SVN}} [[Mateja Zver]]||''561''||645||0,91||2001 |- !8.||align=left|{{BRA}} [[Marta Vieira da Silva|Marta]]||'''510'''||777||0,67||2000 |- |9.||align=left|{{ISL}} [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]||''504''||426||1,19||2000-2019 |- !10.||align=left|{{HRV}} [[Lorena Balić]]||''478''||271||1,90||2013 |- !11||align=left|{{FRA}} [[Eugénie Lu Sommer]]||''471''||757||0,64||2007 |- |12. ||align=left|{{RUS}} [[Olga Letyushova]]||''457''||549||0,83||1990-2015 |- |13. ||align=left|{{SWE}} [[Lotta Schelin]]||''437''||578||0,76||2000-2018 |- !14.||align=left|{{CYP}} [[Krystyna Freda]]||''429''||229||2,00||2015 |- !15.||align=left|{{NLD}} [[Vivianne Miedema]]||''413''||479||0,86||2011 |- !16.||align=left|{{BGD}} [[Sabina Khatun]]||''412''||165||2.34|||2009 |- !17. ||align=left|{{NOR}} [[Ada Hegerberg]]||''409''||481||0,89||2009 |- !18.||align=left|{{DNK}} [[Pernille Harder]]||'''407'''||607||0,69||2007 |- !19.||align=left|{{ESP}} [[Jenni Hermoso]]||'''400'''||741||0,57||2004 |- !20. ||align=left|{{ROU}} [[Cosmina Duşa]]||'''392'''||244||1,61||2007 |- |21. ||align=left|{{AUT}} [[Nina Burger]]||''388''||395||0,98||2001-2021 |- |22.||align=left|{{USA}} [[Abby Wambach]]||''374''||259||1,44||2002-2015 |- !23. ||align=left|{{MLT}} [[Ylenia Carabott]]||'''370'''||406||0,92||2004- |- !24.||align=left|{{SLV}} [[Damaris Quelez]]||''367''||163||2,30||2009 |- !25.||align=left|{{MWI}} [[Tabitha Chawinga]]||''359''||289||1,25||2009 |- !26.||align=left|{{ETH}} [[Loza Abera]]||''351''||217||1,67||2012 |- |27.||align=left|{{CAN}} [[Christine Sinclair]]||''351''||660||0,53||2001-2024 |- !28.||align=left|{{ARG}} [[Mariana Larroquette]]||'''350'''||321||1,13||2008 |- !29.||align=left|{{TUR}} [[Yağmur Uraz]]||'''340'''||479||0,73||2006 |- !30. ||align=left|{{SKO}} [[Kim Little]]||''330''||598||0,59||2001 |- !31.||align=left|{{GEO}} [[Gulnara Gabelia]]||''326''||212||1,35||2009 |- !32. ||align=left|{{AUS}} [[Sam Kerr]]||'''326'''||506||0,63||2008 |- !33.||align=left|{{MEX}} [[Charlyn Corral]]||''325''||465||0,66||2006 |- !34.||align=left|{{URY}} [[Carolina Birizamberri]]||''318''||285||1,12||2008 |- !35.||align=left|{{UKR}} [[Olha Ovdiychuk]]||'''316'''||438||0,75||2010 |- !36.||align=left|{{POL}} [[Ewa Pajor]]||'''315'''||408||0.76||2012 |- !37.||align=left|{{BEL}} [[Tessa Wullaert]]||'''314'''||514||0,60||2008 |- !38. ||align=left|{{MNE}} [[Slađana Bulatović]]||'''301'''||411||0,76||2010 <!--|- !36. ||align=left|{{PRT}} [[Diana Silva]]||'''277'''||475||0,60||2009 |- !38||align=left|{{MYA}} [[Win Theingi Tun]]||'''256'''||137||1,98||2016--> |} ==Heimildir== * {{wpheimild|tungumál= en|titill= List of footballers with 500 or more goals|mánuðurskoðað= 24. janúar.|árskoðað= 2024 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of men's footballers with the most official appearances |mánuðurskoðað= 24. January.|árskoðað= 2024 }} [[Flokkur:Knattspyrna]] 7rdsa858poiyjv9ft4j266bgoms712i 1960102 1960101 2026-04-15T16:58:25Z ~2026-21119-24 115581 1960102 wikitext text/x-wiki Eftirfarandi eru listar yfir marka- og leikjahæstu leikmenn karla[[knattspyrna|knattspyrnunnar]] og markahæstu konur knattspyrnunnar: == Markahæstu menn== ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== <small>''Uppfært 12/1 2026.''</small> {| class:"sortable wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||'''978'''||1341||0,72||2001- |- !2.||align=left|{{ARG}}[[Lionel Messi]] ||''923''||1192||0,77 || 2003- |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1930-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0,78||1985-2009 |- |5.||align=left|{{BRA}} [[Pele]]||''767''||831||0,92||1956-1977 |- |6.||align=left|{{HUN}}[[Ferenc Puskás]] ||''746''||759||0,99||1943-1967 |- |7.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93|| 1962-1981 |- !8.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||''731''||1081||0.69||2005 |- |9.||align=left|{{NLD}}[[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87|| 1936-1963 |- |10.||align=left|{{PRT}}[[Eusébio]]||''621''||639||0,97|| 1957-1980 |- |} ===Markahæstu menn hjá einu liði í karlaknattspyrnu=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''672''||778||0,86||2003-2021||align=left|{{ESP}}[[FC Barcelona|Barcelona]] |- |2.||align=left|{{BRA}}[[Pelé]]||''643''||656||0,98||1956-1974||align=left|{{BRA}}[[Santos FC|Santos]] |- |3.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''563''||605||0,93||1964-1979||align=left|{{GER}}[[Bayern München]] |- |4.||align=left|{{PRT}} [[Fernando Peyroteo]]||''544''||334||1,63||1937-1949||align=left|{{PRT}} [[Sporting Clube de Portugal|Sporting]] |- |5.||align=left|{{AUT}}[[Josef Bican]]||''535''||272||1,97||1936-1949||align=left|{{CZE}}[[Slavia Praha]] |- |6.||align=left|{{SKO}}[[Jimmy McGrory]]||''522''||501||1,04||1922-1938||align=left|{{SKO}}[[Glasgow Celtic|Celtic]] |- |7.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''517''||571||0,91||1933-1955||align=left|{{NLD}} [[SC Heerenveen|Heerenveen]] |- |} ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar eftir landi=== {|class:"wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||''978''||1341||0,72||2001 |- !2.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''923''||1192||0,77||2003 |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1931-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0.78||1985-2009 |- |5.||align=left|{{HUN}} [[Ferenc Puskás]]||''746''||754||0,99||1943-1966 |- |6.||align=left|{{GER}} [[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93||1962-1981 |- !7.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||''731''||1081||0.69||2005 |- |8.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87||1936-1963 |- !9.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||''605''||1038||0,60||2005 |- |10.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||''580''||999||0,58||1999-2023 |- |11.||align=left|{{ZMB}} [[Godfrey Chitalu]]||''569''||811||0,70||1964-1982 |- |12.||align=left|{{SKO}} [[Jimmy McGrory]]||''550''||547||1,01||1922-1938 |- |13.||align=left|{{MEX}} [[Hugo Sanchez]]||''541''||895||0,60||1976-1998 |- !14.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||''541''||1026||0,52||2004 |- !15.||align=left|{{ENG}} [[Harry Kane]]||''511''||827||0,61||2009 |- |16.||align=left|{{CMR}}[[Roger Milla]]||''481''||871||0,59||1968-1996 |- |17.||align=left|{{SRB}} [[Stepjan Bobek]]||''480''||554||0,87||1944-1959 |- |18.||align=left|{{BEL}} [[Jeff Mermans]]||''476''||612||0,78||1937-1960 |- |19.||align=left|{{MDV}} [[Ali Ashfaq]]||''469''||562||0,83||2001-2023 |- |20.||align=left|{{SGP}} [[Aleksander Durić]]||''469''||792||0,59||1992-2019 |- |21.||align=left|{{ESP}} [[Raul]]||''465''||1064||0,44||1994-2015 |- !22.||align=left|{{PYF}} [[Teaonui Tehau]]||''464''||392||1,26||2008 |- !23.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||'''455'''||1068||0,43||2003 |- |24.||align=left|{{ECU}} [[Alberto Spencer]]||''451''||662||0,68||1953-1972 |- |25.||align=left|{{IRL}} [[John Alldridge]]||''441''||851||0,52||1979-1998 |- |26.||align=left|{{ISR}} [[Eran Zahavi]]||'''438'''||804||0,54||2006-2025 |- |27.||align=left|{{SYR}} [[Firas Al-Khatib]]||''434''||587||0,74||1999-2019 |- |28.||align=left|{{SKN}} [[Keith Gumbs]]||''425''||518||0,82||1989-2014 |- !29.||align=left|{{PRY}} [[Oscar Cardozo]]||''425''||955||0,46||2003 |- |30.||align=left|{{LTU}} [[Ričardas Beniušis]]||''415''||700||0,59||1998-2023 |- |31.||align=left|{{MNE}} [[Dejan Damjanovic]]||''412''||796||0,52||1997-2023 |- |32.||align=left|[[File:Flag_of_Guatemala.svg|20px]] [[Juan Plata]]||''411''||598||0,69||1988-2010 |- |33.||align=left|{{WAL}} [[Ian Rush]]||''410''||898||0,46||1978-2000 |- !34.||align=left|{{GAB}} [[Pierre-Emerick Aubameyang|Pierre Aubameyang]]||'''404'''||806||0.50||2007 |- |35.||align=left|{{THA}} [[Piyang Pue-on]]||''404''||579||0,70||1979-1997 |- !36.||align=left|{{EGY}} [[Mohamed Salah]]||'''402'''||849||0.47||2010 |- |37.||align=left|{{UKR}} [[Andríj Sjevtsjenko]]||''402''||730||0,55||1994-2012 |- |} == Leikjahæstu menn== ===Leikjahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== <small>Uppfært 12/1/2026</small> {|class:"wikitable" style="font-size:100℅;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1421||1997 |- |2.||align=left|{{ENG}}[[Peter Shilton]]||GK||1390||1966–1997 |- !3.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||FW||1341||2001 |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Rogério Ceni]]||GK||1234||1990-2015 |- !5.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1192||2003 |- |6.||align=left|{{ITA}}[[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995–2023 |- !7.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1152||2001 |- |8.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |9.||align=left|{{BRA}}[[Roberto Carlos]]||DF||1139||1991–2015 |- |10.||align=left|{{ESP}}[[Xavi]]||MF||1135||1997–2019 |- !11.||align=left|{{PRT}} [[João Moutinho]]||MF||1124||2003 |- |12.||align=left|{{ESP}}[[Iker Casillas]]||GK||1119||1998–2020 |- |13.||align=left|{{ENG}}[[Ray Clemence]]||GK||1118||1965–1988 |- |14.||align=left|{{ARG}}[[Javier Zanetti]]||DF||1114||1992–2014 |} ===Leikjahæstu menn hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{BRA}}[[Rogerio Ceni]]||GK||1197||1990-2015||align=left|{{BRA}}[[São Paulo FC|São Paulo]] |- |2.||align=left|{{NIL}}[[Noel Bailie]]||DF||1013||1989-2011||align=left|{{NIL}}[[Linfield FC|Linfield]] |- |3.||align=left|{{WAL}}[[Ryan Giggs]]||MF||963||1991-2014||align=left|{{ENG}}[[Manchester United]] |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Fabio]]||GK||955||1997-2021||align=left|{{BRA}}[[Crizeiro Esporte Clube|Cruzeiro]] |- |5.||align=left|{{ENG}} [[Dean Lewington]]||DF||917||2004-2025||align=left|{{ENG}} [[MK Dons]] |- |6.||align=left|{{ITA}}[[Paolo Maldini]]||DF||902||1984-2009||align=left|{{ITA}}[[AC Milan|Milan]] |- |} ===Leikjahæstu menn eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1421||1997 |- |2. ||align=left|{{ENG}} [[Peter Shilton]]||GK||1390||1966-1997 |- !3. ||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||FW||1341||2001- |- !4.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1192||2003 |- |5. ||align=left|{{ITA}} [[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995-2023 |- !6.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1152||2001 |- |7.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |8. ||align=left|{{ESP}} [[Xavi]]||MF||1135||1997-2019 |- |9. ||align=left|{{NIL}} [[Pat Jennings]]||GK||1095||1963-1986 |- !10.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||FW||1081||2005 |- !11.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||FW||1068||2003 |- |12. ||align=left|{{JAM}} [[Barry Hayles]]||FW||1038||1994-2023 |- !13.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||FW||1036||2005 |- |14. ||align=left|{{WAL}} [[Ryan Giggs]]||MF||1036||1990-2014 |- !15.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||FW||1026||2004 |- |16. ||align=left|{{SKO}} [[Graham Alexander]]||GK||1025||1991-2012 |- |17. ||align=left|{{BEL}} [[Timmy Simons]]||DF||1019||1994-2018 |- |18. ||align=left|{{NLD}} [[Clarence Seedorf]]||MF||1017||1992-2014 |- !19.||align=left|{{PRY}} [[Roque Santa Cruz]]||FW||1017||1997 |- |20.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||FW||999||1999-2023 |- !21.||align=left|{{GER}} [[Manuel Neuer]]||GK||997||2009 |- !22.||align=left|{{CHL}} [[Alexis Sanchez]]||FW||976||2005 |- |23. ||align=left|{{CZE}} [[Petr Čech]]||GK||963||1998-2019 |- |24. ||align=left|{{IRL}} [[Dennis Irwin]]||DF||961||1983-2005 |- |25||align=left|{{EST}} [[Konstantin Vassiljev]]||FW||949||2000-2024 |- |26. ||align=left|{{MEX}} [[Oswaldo Sanchez]]||GK||948||1993-2014 |- !27.||align=left|{{SRB}} [[Dušan Tadić]]||MF||935||2006 |- |28. ||align=left|{{HND}} [[Noel Valladares]]||GK||930||1997-2016 |- |29. ||align=left|{{AUT}} [[Karl Koller]]||MF||922||1949-1966 |- !30.||align=left|{{SUI}} [[Yann Sommer]]||GK||919||2006 |- !31.||align=left|{{DNK}} [[Kasper Schmeichel]]||GK||919||2004 |- !32.||align=left|{{RUS}} [[Igor Akinfeev]]||GK||917||2002 |- |33. ||align=left|{{NOR}} [[John Arne Riise]]||DF||906||1996-2017 |- |34.||align=left|{{DMA}} [[Jefferson Louis]]||FW||904||1999-2025 <!--|- !35.||align=left|{{}} [[]]||||900||--> |} ==Markahæstu konur== *Þann 16. september 2023 skoraði [[Daniela Sabatino]] ''500'' mörk. *Þann 3. mars 2024 skoðaði [[Ada Hegerberg]] ''400'' mörk. ===Markahæstu konur knattspyrnunnar=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Ár |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||'''873'''||403||2,17||2010 |- |2.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''827''||529||1,64||1995-2017 |- |3.||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |4.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |5.||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |} ===Markahæstu konur hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Félag |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''792''||292||2,71||2013||align=left|{{ALB}} [[FK Vllaznia|Vllaznia]] |- |2.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''705''||607||1,16||1995-2023||align=left|{{FRO}} [[Kí Klaksvík kvinnu|Kí Klaksvík]] |- |3.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''659''||356||2,00||2000-2017||align=left|{{EST}} [[Pärnu JK|Pärnu]] |- |} ===Markahæstu konur eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''873''||403||2,17||2010 |- |2. ||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''813''||497||1,64||1995-2017 |- |3. ||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |4. ||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |5. ||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |6. ||align=left|{{GER}} [[Inka Grings]]||''597''||503||1,19||1995-2014 |- !7. ||align=left|{{SVN}} [[Mateja Zver]]||''561''||645||0,91||2001 |- !8.||align=left|{{BRA}} [[Marta Vieira da Silva|Marta]]||'''510'''||777||0,67||2000 |- |9.||align=left|{{ISL}} [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]||''504''||426||1,19||2000-2019 |- !10.||align=left|{{HRV}} [[Lorena Balić]]||''478''||271||1,90||2013 |- !11||align=left|{{FRA}} [[Eugénie Lu Sommer]]||''471''||757||0,64||2007 |- |12. ||align=left|{{RUS}} [[Olga Letyushova]]||''457''||549||0,83||1990-2015 |- |13. ||align=left|{{SWE}} [[Lotta Schelin]]||''437''||578||0,76||2000-2018 |- !14.||align=left|{{CYP}} [[Krystyna Freda]]||''429''||229||2,00||2015 |- !15.||align=left|{{NLD}} [[Vivianne Miedema]]||''413''||479||0,86||2011 |- !16.||align=left|{{BGD}} [[Sabina Khatun]]||''412''||165||2.34|||2009 |- !17. ||align=left|{{NOR}} [[Ada Hegerberg]]||''409''||481||0,89||2009 |- !18.||align=left|{{DNK}} [[Pernille Harder]]||'''407'''||607||0,69||2007 |- !19.||align=left|{{ESP}} [[Jenni Hermoso]]||'''400'''||741||0,57||2004 |- !20.||align=left|{{SLV}} [[Damaris Quelez]]||''400''||193||2,30||2009 |} ==Heimildir== * {{wpheimild|tungumál= en|titill= List of footballers with 500 or more goals|mánuðurskoðað= 24. janúar.|árskoðað= 2024 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of men's footballers with the most official appearances |mánuðurskoðað= 24. January.|árskoðað= 2024 }} [[Flokkur:Knattspyrna]] pt54guwj3gjg030wn62og6eepeq7uhj 1960103 1960102 2026-04-15T16:59:03Z ~2026-21119-24 115581 1960103 wikitext text/x-wiki Eftirfarandi eru listar yfir marka- og leikjahæstu leikmenn karla[[knattspyrna|knattspyrnunnar]] og markahæstu konur knattspyrnunnar: == Markahæstu menn== ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== <small>''Uppfært 12/1 2026.''</small> {| class:"sortable wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||'''978'''||1341||0,72||2001- |- !2.||align=left|{{ARG}}[[Lionel Messi]] ||''923''||1192||0,77 || 2003- |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1930-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0,78||1985-2009 |- |5.||align=left|{{BRA}} [[Pele]]||''767''||831||0,92||1956-1977 |- |6.||align=left|{{HUN}}[[Ferenc Puskás]] ||''746''||759||0,99||1943-1967 |- |7.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93|| 1962-1981 |- !8.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||''731''||1081||0.69||2005 |- |9.||align=left|{{NLD}}[[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87|| 1936-1963 |- |10.||align=left|{{PRT}}[[Eusébio]]||''621''||639||0,97|| 1957-1980 |- |} ===Markahæstu menn hjá einu liði í karlaknattspyrnu=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''672''||778||0,86||2003-2021||align=left|{{ESP}}[[FC Barcelona|Barcelona]] |- |2.||align=left|{{BRA}}[[Pelé]]||''643''||656||0,98||1956-1974||align=left|{{BRA}}[[Santos FC|Santos]] |- |3.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''563''||605||0,93||1964-1979||align=left|{{GER}}[[Bayern München]] |- |4.||align=left|{{PRT}} [[Fernando Peyroteo]]||''544''||334||1,63||1937-1949||align=left|{{PRT}} [[Sporting Clube de Portugal|Sporting]] |- |5.||align=left|{{AUT}}[[Josef Bican]]||''535''||272||1,97||1936-1949||align=left|{{CZE}}[[Slavia Praha]] |- |6.||align=left|{{SKO}}[[Jimmy McGrory]]||''522''||501||1,04||1922-1938||align=left|{{SKO}}[[Glasgow Celtic|Celtic]] |- |7.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''517''||571||0,91||1933-1955||align=left|{{NLD}} [[SC Heerenveen|Heerenveen]] |- |} ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar eftir landi=== {|class:"wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||''978''||1341||0,72||2001 |- !2.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''923''||1192||0,77||2003 |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1931-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0.78||1985-2009 |- |5.||align=left|{{HUN}} [[Ferenc Puskás]]||''746''||754||0,99||1943-1966 |- |6.||align=left|{{GER}} [[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93||1962-1981 |- !7.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||''731''||1081||0.69||2005 |- |8.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87||1936-1963 |- !9.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||''605''||1038||0,60||2005 |- |10.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||''580''||999||0,58||1999-2023 |- |11.||align=left|{{ZMB}} [[Godfrey Chitalu]]||''569''||811||0,70||1964-1982 |- |12.||align=left|{{SKO}} [[Jimmy McGrory]]||''550''||547||1,01||1922-1938 |- |13.||align=left|{{MEX}} [[Hugo Sanchez]]||''541''||895||0,60||1976-1998 |- !14.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||''541''||1026||0,52||2004 |- !15.||align=left|{{ENG}} [[Harry Kane]]||''511''||827||0,61||2009 |- |16.||align=left|{{CMR}}[[Roger Milla]]||''481''||871||0,59||1968-1996 |- |17.||align=left|{{SRB}} [[Stepjan Bobek]]||''480''||554||0,87||1944-1959 |- |18.||align=left|{{BEL}} [[Jeff Mermans]]||''476''||612||0,78||1937-1960 |- |19.||align=left|{{MDV}} [[Ali Ashfaq]]||''469''||562||0,83||2001-2023 |- |20.||align=left|{{SGP}} [[Aleksander Durić]]||''469''||792||0,59||1992-2019 |- |21.||align=left|{{ESP}} [[Raul]]||''465''||1064||0,44||1994-2015 |- !22.||align=left|{{PYF}} [[Teaonui Tehau]]||''464''||392||1,26||2008 |- !23.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||'''455'''||1068||0,43||2003 |- |24.||align=left|{{ECU}} [[Alberto Spencer]]||''451''||662||0,68||1953-1972 |- |25.||align=left|{{IRL}} [[John Alldridge]]||''441''||851||0,52||1979-1998 |- |26.||align=left|{{ISR}} [[Eran Zahavi]]||'''438'''||804||0,54||2006-2025 |- |27.||align=left|{{SYR}} [[Firas Al-Khatib]]||''434''||587||0,74||1999-2019 |- |28.||align=left|{{SKN}} [[Keith Gumbs]]||''425''||518||0,82||1989-2014 |- !29.||align=left|{{PRY}} [[Oscar Cardozo]]||''425''||955||0,46||2003 |- |30.||align=left|{{LTU}} [[Ričardas Beniušis]]||''415''||700||0,59||1998-2023 |- |31.||align=left|{{MNE}} [[Dejan Damjanovic]]||''412''||796||0,52||1997-2023 |- |32.||align=left|[[File:Flag_of_Guatemala.svg|20px]] [[Juan Plata]]||''411''||598||0,69||1988-2010 |- |33.||align=left|{{WAL}} [[Ian Rush]]||''410''||898||0,46||1978-2000 |- !34.||align=left|{{GAB}} [[Pierre-Emerick Aubameyang|Pierre Aubameyang]]||'''404'''||806||0.50||2007 |- |35.||align=left|{{THA}} [[Piyang Pue-on]]||''404''||579||0,70||1979-1997 |- !36.||align=left|{{EGY}} [[Mohamed Salah]]||'''402'''||849||0.47||2010 |- |37.||align=left|{{UKR}} [[Andríj Sjevtsjenko]]||''402''||730||0,55||1994-2012 |- |} == Leikjahæstu menn== ===Leikjahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== <small>Uppfært 12/1/2026</small> {|class:"wikitable" style="font-size:100℅;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1421||1997 |- |2.||align=left|{{ENG}}[[Peter Shilton]]||GK||1390||1966–1997 |- !3.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||FW||1341||2001 |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Rogério Ceni]]||GK||1234||1990-2015 |- !5.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1192||2003 |- |6.||align=left|{{ITA}}[[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995–2023 |- !7.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1152||2001 |- |8.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |9.||align=left|{{BRA}}[[Roberto Carlos]]||DF||1139||1991–2015 |- |10.||align=left|{{ESP}}[[Xavi]]||MF||1135||1997–2019 |- !11.||align=left|{{PRT}} [[João Moutinho]]||MF||1124||2003 |- |12.||align=left|{{ESP}}[[Iker Casillas]]||GK||1119||1998–2020 |- |13.||align=left|{{ENG}}[[Ray Clemence]]||GK||1118||1965–1988 |- |14.||align=left|{{ARG}}[[Javier Zanetti]]||DF||1114||1992–2014 |} ===Leikjahæstu menn hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{BRA}}[[Rogerio Ceni]]||GK||1197||1990-2015||align=left|{{BRA}}[[São Paulo FC|São Paulo]] |- |2.||align=left|{{NIL}}[[Noel Bailie]]||DF||1013||1989-2011||align=left|{{NIL}}[[Linfield FC|Linfield]] |- |3.||align=left|{{WAL}}[[Ryan Giggs]]||MF||963||1991-2014||align=left|{{ENG}}[[Manchester United]] |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Fabio]]||GK||955||1997-2021||align=left|{{BRA}}[[Crizeiro Esporte Clube|Cruzeiro]] |- |5.||align=left|{{ENG}} [[Dean Lewington]]||DF||917||2004-2025||align=left|{{ENG}} [[MK Dons]] |- |6.||align=left|{{ITA}}[[Paolo Maldini]]||DF||902||1984-2009||align=left|{{ITA}}[[AC Milan|Milan]] |- |} ===Leikjahæstu menn eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1421||1997 |- |2. ||align=left|{{ENG}} [[Peter Shilton]]||GK||1390||1966-1997 |- !3. ||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||FW||1341||2001- |- !4.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1192||2003 |- |5. ||align=left|{{ITA}} [[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995-2023 |- !6.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1152||2001 |- |7.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |8. ||align=left|{{ESP}} [[Xavi]]||MF||1135||1997-2019 |- |9. ||align=left|{{NIL}} [[Pat Jennings]]||GK||1095||1963-1986 |- !10.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||FW||1081||2005 |- !11.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||FW||1068||2003 |- |12. ||align=left|{{JAM}} [[Barry Hayles]]||FW||1038||1994-2023 |- !13.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||FW||1036||2005 |- |14. ||align=left|{{WAL}} [[Ryan Giggs]]||MF||1036||1990-2014 |- !15.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||FW||1026||2004 |- |16. ||align=left|{{SKO}} [[Graham Alexander]]||GK||1025||1991-2012 |- |17. ||align=left|{{BEL}} [[Timmy Simons]]||DF||1019||1994-2018 |- |18. ||align=left|{{NLD}} [[Clarence Seedorf]]||MF||1017||1992-2014 |- !19.||align=left|{{PRY}} [[Roque Santa Cruz]]||FW||1017||1997 |- |20.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||FW||999||1999-2023 |- !21.||align=left|{{GER}} [[Manuel Neuer]]||GK||997||2009 |- !22.||align=left|{{CHL}} [[Alexis Sanchez]]||FW||976||2005 |- |23. ||align=left|{{CZE}} [[Petr Čech]]||GK||963||1998-2019 |- |24. ||align=left|{{IRL}} [[Dennis Irwin]]||DF||961||1983-2005 |- |25||align=left|{{EST}} [[Konstantin Vassiljev]]||FW||949||2000-2024 |- |26. ||align=left|{{MEX}} [[Oswaldo Sanchez]]||GK||948||1993-2014 |- !27.||align=left|{{SRB}} [[Dušan Tadić]]||MF||935||2006 |- |28. ||align=left|{{HND}} [[Noel Valladares]]||GK||930||1997-2016 |- |29. ||align=left|{{AUT}} [[Karl Koller]]||MF||922||1949-1966 |- !30.||align=left|{{SUI}} [[Yann Sommer]]||GK||919||2006 |- !31.||align=left|{{DNK}} [[Kasper Schmeichel]]||GK||919||2004 |- !32.||align=left|{{RUS}} [[Igor Akinfeev]]||GK||917||2002 |- |33. ||align=left|{{NOR}} [[John Arne Riise]]||DF||906||1996-2017 |- |34.||align=left|{{DMA}} [[Jefferson Louis]]||FW||904||1999-2025 <!--|- !35.||align=left|{{}} [[]]||||900||--> |} == == ===Markahæstu konur knattspyrnunnar=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Ár |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||'''873'''||403||2,17||2010 |- |2.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''827''||529||1,64||1995-2017 |- |3.||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |4.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |5.||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |} ===Markahæstu konur hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Félag |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''792''||292||2,71||2013||align=left|{{ALB}} [[FK Vllaznia|Vllaznia]] |- |2.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''705''||607||1,16||1995-2023||align=left|{{FRO}} [[Kí Klaksvík kvinnu|Kí Klaksvík]] |- |3.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''659''||356||2,00||2000-2017||align=left|{{EST}} [[Pärnu JK|Pärnu]] |- |} ===Markahæstu konur eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''873''||403||2,17||2010 |- |2. ||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''813''||497||1,64||1995-2017 |- |3. ||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |4. ||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |5. ||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |6. ||align=left|{{GER}} [[Inka Grings]]||''597''||503||1,19||1995-2014 |- !7. ||align=left|{{SVN}} [[Mateja Zver]]||''561''||645||0,91||2001 |- !8.||align=left|{{BRA}} [[Marta Vieira da Silva|Marta]]||'''510'''||777||0,67||2000 |- |9.||align=left|{{ISL}} [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]||''504''||426||1,19||2000-2019 |- !10.||align=left|{{HRV}} [[Lorena Balić]]||''478''||271||1,90||2013 |- !11||align=left|{{FRA}} [[Eugénie Lu Sommer]]||''471''||757||0,64||2007 |- |12. ||align=left|{{RUS}} [[Olga Letyushova]]||''457''||549||0,83||1990-2015 |- |13. ||align=left|{{SWE}} [[Lotta Schelin]]||''437''||578||0,76||2000-2018 |- !14.||align=left|{{CYP}} [[Krystyna Freda]]||''429''||229||2,00||2015 |- !15.||align=left|{{NLD}} [[Vivianne Miedema]]||''413''||479||0,86||2011 |- !16.||align=left|{{BGD}} [[Sabina Khatun]]||''412''||165||2.34|||2009 |- !17. ||align=left|{{NOR}} [[Ada Hegerberg]]||''409''||481||0,89||2009 |- !18.||align=left|{{DNK}} [[Pernille Harder]]||'''407'''||607||0,69||2007 |- !19.||align=left|{{ESP}} [[Jenni Hermoso]]||'''400'''||741||0,57||2004 |- !20.||align=left|{{SLV}} [[Damaris Quelez]]||''400''||193||2,30||2009 |} ==Heimildir== * {{wpheimild|tungumál= en|titill= List of footballers with 500 or more goals|mánuðurskoðað= 24. janúar.|árskoðað= 2024 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of men's footballers with the most official appearances |mánuðurskoðað= 24. January.|árskoðað= 2024 }} [[Flokkur:Knattspyrna]] cyvorhf34a46npwammhui9peaoz20cs 1960104 1960103 2026-04-15T17:00:01Z ~2026-21119-24 115581 /* Markahæstu konur */ 1960104 wikitext text/x-wiki Eftirfarandi eru listar yfir marka- og leikjahæstu leikmenn karla[[knattspyrna|knattspyrnunnar]] og markahæstu konur knattspyrnunnar: == Markahæstu menn== ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== <small>''Uppfært 12/1 2026.''</small> {| class:"sortable wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||'''978'''||1341||0,72||2001- |- !2.||align=left|{{ARG}}[[Lionel Messi]] ||''923''||1192||0,77 || 2003- |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1930-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0,78||1985-2009 |- |5.||align=left|{{BRA}} [[Pele]]||''767''||831||0,92||1956-1977 |- |6.||align=left|{{HUN}}[[Ferenc Puskás]] ||''746''||759||0,99||1943-1967 |- |7.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93|| 1962-1981 |- !8.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||''731''||1081||0.69||2005 |- |9.||align=left|{{NLD}}[[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87|| 1936-1963 |- |10.||align=left|{{PRT}}[[Eusébio]]||''621''||639||0,97|| 1957-1980 |- |} ===Markahæstu menn hjá einu liði í karlaknattspyrnu=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''672''||778||0,86||2003-2021||align=left|{{ESP}}[[FC Barcelona|Barcelona]] |- |2.||align=left|{{BRA}}[[Pelé]]||''643''||656||0,98||1956-1974||align=left|{{BRA}}[[Santos FC|Santos]] |- |3.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''563''||605||0,93||1964-1979||align=left|{{GER}}[[Bayern München]] |- |4.||align=left|{{PRT}} [[Fernando Peyroteo]]||''544''||334||1,63||1937-1949||align=left|{{PRT}} [[Sporting Clube de Portugal|Sporting]] |- |5.||align=left|{{AUT}}[[Josef Bican]]||''535''||272||1,97||1936-1949||align=left|{{CZE}}[[Slavia Praha]] |- |6.||align=left|{{SKO}}[[Jimmy McGrory]]||''522''||501||1,04||1922-1938||align=left|{{SKO}}[[Glasgow Celtic|Celtic]] |- |7.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''517''||571||0,91||1933-1955||align=left|{{NLD}} [[SC Heerenveen|Heerenveen]] |- |} ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar eftir landi=== {|class:"wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||''978''||1341||0,72||2001 |- !2.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''923''||1192||0,77||2003 |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1931-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0.78||1985-2009 |- |5.||align=left|{{HUN}} [[Ferenc Puskás]]||''746''||754||0,99||1943-1966 |- |6.||align=left|{{GER}} [[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93||1962-1981 |- !7.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||''731''||1081||0.69||2005 |- |8.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87||1936-1963 |- !9.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||''605''||1038||0,60||2005 |- |10.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||''580''||999||0,58||1999-2023 |- |11.||align=left|{{ZMB}} [[Godfrey Chitalu]]||''569''||811||0,70||1964-1982 |- |12.||align=left|{{SKO}} [[Jimmy McGrory]]||''550''||547||1,01||1922-1938 |- |13.||align=left|{{MEX}} [[Hugo Sanchez]]||''541''||895||0,60||1976-1998 |- !14.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||''541''||1026||0,52||2004 |- !15.||align=left|{{ENG}} [[Harry Kane]]||''511''||827||0,61||2009 |- |16.||align=left|{{CMR}}[[Roger Milla]]||''481''||871||0,59||1968-1996 |- |17.||align=left|{{SRB}} [[Stepjan Bobek]]||''480''||554||0,87||1944-1959 |- |18.||align=left|{{BEL}} [[Jeff Mermans]]||''476''||612||0,78||1937-1960 |- |19.||align=left|{{MDV}} [[Ali Ashfaq]]||''469''||562||0,83||2001-2023 |- |20.||align=left|{{SGP}} [[Aleksander Durić]]||''469''||792||0,59||1992-2019 |- |21.||align=left|{{ESP}} [[Raul]]||''465''||1064||0,44||1994-2015 |- !22.||align=left|{{PYF}} [[Teaonui Tehau]]||''464''||392||1,26||2008 |- !23.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||'''455'''||1068||0,43||2003 |- |24.||align=left|{{ECU}} [[Alberto Spencer]]||''451''||662||0,68||1953-1972 |- |25.||align=left|{{IRL}} [[John Alldridge]]||''441''||851||0,52||1979-1998 |- |26.||align=left|{{ISR}} [[Eran Zahavi]]||'''438'''||804||0,54||2006-2025 |- |27.||align=left|{{SYR}} [[Firas Al-Khatib]]||''434''||587||0,74||1999-2019 |- |28.||align=left|{{SKN}} [[Keith Gumbs]]||''425''||518||0,82||1989-2014 |- !29.||align=left|{{PRY}} [[Oscar Cardozo]]||''425''||955||0,46||2003 |- |30.||align=left|{{LTU}} [[Ričardas Beniušis]]||''415''||700||0,59||1998-2023 |- |31.||align=left|{{MNE}} [[Dejan Damjanovic]]||''412''||796||0,52||1997-2023 |- |32.||align=left|[[File:Flag_of_Guatemala.svg|20px]] [[Juan Plata]]||''411''||598||0,69||1988-2010 |- |33.||align=left|{{WAL}} [[Ian Rush]]||''410''||898||0,46||1978-2000 |- !34.||align=left|{{GAB}} [[Pierre-Emerick Aubameyang|Pierre Aubameyang]]||'''404'''||806||0.50||2007 |- |35.||align=left|{{THA}} [[Piyang Pue-on]]||''404''||579||0,70||1979-1997 |- !36.||align=left|{{EGY}} [[Mohamed Salah]]||'''402'''||849||0.47||2010 |- |37.||align=left|{{UKR}} [[Andríj Sjevtsjenko]]||''402''||730||0,55||1994-2012 |- |} == Leikjahæstu menn== ===Leikjahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== <small>Uppfært 12/1/2026</small> {|class:"wikitable" style="font-size:100℅;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1421||1997 |- |2.||align=left|{{ENG}}[[Peter Shilton]]||GK||1390||1966–1997 |- !3.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||FW||1341||2001 |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Rogério Ceni]]||GK||1234||1990-2015 |- !5.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1192||2003 |- |6.||align=left|{{ITA}}[[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995–2023 |- !7.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1152||2001 |- |8.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |9.||align=left|{{BRA}}[[Roberto Carlos]]||DF||1139||1991–2015 |- |10.||align=left|{{ESP}}[[Xavi]]||MF||1135||1997–2019 |- !11.||align=left|{{PRT}} [[João Moutinho]]||MF||1124||2003 |- |12.||align=left|{{ESP}}[[Iker Casillas]]||GK||1119||1998–2020 |- |13.||align=left|{{ENG}}[[Ray Clemence]]||GK||1118||1965–1988 |- |14.||align=left|{{ARG}}[[Javier Zanetti]]||DF||1114||1992–2014 |} ===Leikjahæstu menn hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{BRA}}[[Rogerio Ceni]]||GK||1197||1990-2015||align=left|{{BRA}}[[São Paulo FC|São Paulo]] |- |2.||align=left|{{NIL}}[[Noel Bailie]]||DF||1013||1989-2011||align=left|{{NIL}}[[Linfield FC|Linfield]] |- |3.||align=left|{{WAL}}[[Ryan Giggs]]||MF||963||1991-2014||align=left|{{ENG}}[[Manchester United]] |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Fabio]]||GK||955||1997-2021||align=left|{{BRA}}[[Crizeiro Esporte Clube|Cruzeiro]] |- |5.||align=left|{{ENG}} [[Dean Lewington]]||DF||917||2004-2025||align=left|{{ENG}} [[MK Dons]] |- |6.||align=left|{{ITA}}[[Paolo Maldini]]||DF||902||1984-2009||align=left|{{ITA}}[[AC Milan|Milan]] |- |} ===Leikjahæstu menn eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1421||1997 |- |2. ||align=left|{{ENG}} [[Peter Shilton]]||GK||1390||1966-1997 |- !3. ||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||FW||1341||2001- |- !4.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1192||2003 |- |5. ||align=left|{{ITA}} [[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995-2023 |- !6.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1152||2001 |- |7.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |8. ||align=left|{{ESP}} [[Xavi]]||MF||1135||1997-2019 |- |9. ||align=left|{{NIL}} [[Pat Jennings]]||GK||1095||1963-1986 |- !10.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||FW||1081||2005 |- !11.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||FW||1068||2003 |- |12. ||align=left|{{JAM}} [[Barry Hayles]]||FW||1038||1994-2023 |- !13.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||FW||1036||2005 |- |14. ||align=left|{{WAL}} [[Ryan Giggs]]||MF||1036||1990-2014 |- !15.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||FW||1026||2004 |- |16. ||align=left|{{SKO}} [[Graham Alexander]]||GK||1025||1991-2012 |- |17. ||align=left|{{BEL}} [[Timmy Simons]]||DF||1019||1994-2018 |- |18. ||align=left|{{NLD}} [[Clarence Seedorf]]||MF||1017||1992-2014 |- !19.||align=left|{{PRY}} [[Roque Santa Cruz]]||FW||1017||1997 |- |20.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||FW||999||1999-2023 |- !21.||align=left|{{GER}} [[Manuel Neuer]]||GK||997||2009 |- !22.||align=left|{{CHL}} [[Alexis Sanchez]]||FW||976||2005 |- |23. ||align=left|{{CZE}} [[Petr Čech]]||GK||963||1998-2019 |- |24. ||align=left|{{IRL}} [[Dennis Irwin]]||DF||961||1983-2005 |- |25||align=left|{{EST}} [[Konstantin Vassiljev]]||FW||949||2000-2024 |- |26. ||align=left|{{MEX}} [[Oswaldo Sanchez]]||GK||948||1993-2014 |- !27.||align=left|{{SRB}} [[Dušan Tadić]]||MF||935||2006 |- |28. ||align=left|{{HND}} [[Noel Valladares]]||GK||930||1997-2016 |- |29. ||align=left|{{AUT}} [[Karl Koller]]||MF||922||1949-1966 |- !30.||align=left|{{SUI}} [[Yann Sommer]]||GK||919||2006 |- !31.||align=left|{{DNK}} [[Kasper Schmeichel]]||GK||919||2004 |- !32.||align=left|{{RUS}} [[Igor Akinfeev]]||GK||917||2002 |- |33. ||align=left|{{NOR}} [[John Arne Riise]]||DF||906||1996-2017 |- |34.||align=left|{{DMA}} [[Jefferson Louis]]||FW||904||1999-2025 <!--|- !35.||align=left|{{}} [[]]||||900||--> |} == == ==Markahæstu konur== ===Markahæstu konur knattspyrnunnar=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Ár |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||'''873'''||403||2,17||2010 |- |2.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''827''||529||1,64||1995-2017 |- |3.||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |4.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |5.||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |} ===Markahæstu konur hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Félag |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''792''||292||2,71||2013||align=left|{{ALB}} [[FK Vllaznia|Vllaznia]] |- |2.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''705''||607||1,16||1995-2023||align=left|{{FRO}} [[Kí Klaksvík kvinnu|Kí Klaksvík]] |- |3.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''659''||356||2,00||2000-2017||align=left|{{EST}} [[Pärnu JK|Pärnu]] |- |} ===Markahæstu konur eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''873''||403||2,17||2010 |- |2. ||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''813''||497||1,64||1995-2017 |- |3. ||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |4. ||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |5. ||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |6. ||align=left|{{GER}} [[Inka Grings]]||''597''||503||1,19||1995-2014 |- !7. ||align=left|{{SVN}} [[Mateja Zver]]||''561''||645||0,91||2001 |- !8.||align=left|{{BRA}} [[Marta Vieira da Silva|Marta]]||'''510'''||777||0,67||2000 |- |9.||align=left|{{ISL}} [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]||''504''||426||1,19||2000-2019 |- !10.||align=left|{{HRV}} [[Lorena Balić]]||''478''||271||1,90||2013 |- !11||align=left|{{FRA}} [[Eugénie Lu Sommer]]||''471''||757||0,64||2007 |- |12. ||align=left|{{RUS}} [[Olga Letyushova]]||''457''||549||0,83||1990-2015 |- |13. ||align=left|{{SWE}} [[Lotta Schelin]]||''437''||578||0,76||2000-2018 |- !14.||align=left|{{CYP}} [[Krystyna Freda]]||''429''||229||2,00||2015 |- !15.||align=left|{{NLD}} [[Vivianne Miedema]]||''413''||479||0,86||2011 |- !16.||align=left|{{BGD}} [[Sabina Khatun]]||''412''||165||2.34|||2009 |- !17. ||align=left|{{NOR}} [[Ada Hegerberg]]||''409''||481||0,89||2009 |- !18.||align=left|{{DNK}} [[Pernille Harder]]||'''407'''||607||0,69||2007 |- !19.||align=left|{{ESP}} [[Jenni Hermoso]]||'''400'''||741||0,57||2004 |- !20.||align=left|{{SLV}} [[Damaris Quelez]]||''400''||193||2,30||2009 |} ==Heimildir== * {{wpheimild|tungumál= en|titill= List of footballers with 500 or more goals|mánuðurskoðað= 24. janúar.|árskoðað= 2024 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of men's footballers with the most official appearances |mánuðurskoðað= 24. January.|árskoðað= 2024 }} [[Flokkur:Knattspyrna]] kb3ek5lnsr5trljhu5f2aozjj4xnf2d 0 175676 1960152 1960044 2026-04-16T11:28:25Z ~2026-23602-58 115604 /* N */ 1960152 wikitext text/x-wiki {{færa| Á Wikiquote}} Eftirfarandi er listi yfir íslenska málshætti: == A == * Að heita sverrir þíðir að þú sért perri * Að hika er sama og að tapa * Að tala er silfur, en að þegja er gull * Af misjöfnu þrífast börnin best * Allar gjafir þiggja laun * Aldrei er góð vísa of oft a liðna stund * Allir brosa á sama tungumáli * Allir eru skyldir sjálfum sér * Allt er hey í harðindum * Allt er vænt sem vel er grænt * Allt er þegar þrennt er * Allt vill lifa * Allur er varinn góður. == Á == * Á heimahaug er haninn frakkastur * Á morgun segir sá lati * Árinni kennir illur ræðari * Ást hylur lýti * Ástarhugir oftast saman rata == B == * Barnið vex en brókin ekki * Batnandi manni er best að lifa * Ber er hver að baki nema sér bróður eigi * Betra er autt rúm en illa skipað * Betra er að iðja en biðja * Betra er fylgi en fjölmenni * Betra er seint en aldrei * Betra er yndi en auður * Betri er hálfur skaði en allur * Betri er krókur en kelda * Binni binn er intómt drasl * Betri er mánudagshnerri en móðurkoss * Betur má ef duga skal * Betur sjá augu en auga * Blessun fylgir barni hverju * Binni binn er intómt drasl * Blindur er hver í sjálfs síns sök * Bragð er að þá barnið finnur * Bráð er barnalundin * Brennt barn forðast eldinn * Brjóta skal bein til mergjar * Bylur hæst í tómri tunnu == D == * Dagur og nótt bíða ekki eftir neinum * Dramb er falli næst * Drjúg eru morgunverkin * Dropinn holar harðan stein == E == * Eftir höfðinu dansa limirnir * Eigi er sopið þó í ausuna sé komið * Eitt barn sem ekkert, tvö sem tíu * Engin er verri þó hann sé perri * Ein syndin bíður annari heim * Einhversstaðar verða vondir að vera * Eins dauði er annars brauð * Ekkert er fullreynt í fyrsta sinn * Ekki er allt gull sem glóir * Ekki er ráð nema í tíma sé tekið * Ekki sér á svörtu * Ekki skal lengi lítils bíða * Ekki verður bókvitið í askanna látið * Engar fréttir eru góðar fréttir * Engin er rós án þyrna * Enginn er annars bróðir í leik * Enginn er verri þó hann vökni * Enginn fær ófreistað * Enginn kann tveimur herrum að þjóna * Enginn má við margnum * Enginn veit í annars brjóst * Enginn veit sína æfina fyrr en öll er * Enginn verður ágætur af engu * Enginn verður óbarinn biskup * Engum er alls varnað == F == * Fall er fararheill * Fátt segir af einum * Fleira verður að gera en gott þykir * Flýtur á meðan ekki sekkur * Fjarlægðin gerir fjöllin blá * Frelsi er fé betra * Fullreynt er í fjórða sinn * Fyrr er fullt en út af flóir * Fyrra verkið vinnur hið síðara * Fyrst er allt frægast == G == * Gleymt er þá gleypt er * Glöggt er gests augað * Græddur er geymdur eyri * Gæfa fylgir djörfum * Guðmar skal ekki fótin hafa == H == * Halur er heima hver<ref>Hávamál</ref> * Hálfnað er verk þá hafið er * Hált er heimsglysið * Heima er best * Hlátur lengir lífið * Huggun er manni mönnum af * Hugur ræður hálfum sigri * Hugurinn ber mann hálfa leið * Hvað ungur nemur gamall temur * Hver er sinnar gæfu smiður * Hver er sínum hnútum kunnugastur * Hver hefur sinn djöful að draga * Hver hefur sýna byrði að bera * Hverjum þykir sinn fugl fagur == I == * Illur á ills von * Illu er best af lokið == Í ' == * Í upphafi skyldi endinn skoða == J == * Jafnan er hálfsögð sagan, ef einn segir * Járnið skal hamra á meðan það er heitt * Jöfnuður góður allur er == K == * Kapp er best með forsjá * Kemst þó hægt fari * Koma dagar koma ráð * Kólnar heitt, ef kalt blæs á * Kóngur er hver af klæðunum * Kóngur í dag. Dauður á morgun * Krókur á móti bragði * Krummi verður ei hvítur þótt hann baði sig * Kurteisi kostar ekkert * Kærleikurinn er kröfuhæstur == L == * Lengi getur vont versnað * Lengi lifir í góðum glæðum * Lengi lifir í kolunum * Lengi tognar hrátt skinn * Leynist straumur í lygnu vatni * Litlu má með ljúfum skipta * Lífið er núna * Líkur sækir líkan heim * Lærdómstími æfin er * Löngum hlær lítið vit * Lifir eik þótt laufin fjúki * Lærður nærri getur, reyndur veit þó betur. == M == * Maður er manns gaman * Margt er í hjónahjali * Margt smátt gerir eitt stórt * Margt þarf búmaðurinn bandið * Margur er knár þó hann sé smár * Margur heldur mig sig * Margur hyggur auð í annars garð * Margur verður af aurum api * Mjúk er móðurhöndin * Morgunstund gefur gull í mund == N == * Nauðsyn brýtur lög * Náttúran er náminu ríkari * Neyðin kennir naktri konu að spinna * Nú er það af sem áður var * Nýir vendir sópa best == O == * Oft er flagð undir fögru skinni * Oft er misjafn sauður í mörgu fé * Oft ilmar eitruð rós * Oft kemur góður þá getið og illur þá um er rætt * Oft má satt kyrrt liggja * Oft veltir lítil þúfa þungu hlassi == Ó == * Ófróður er sá sem einskis spyr * Óttinn drepur ekki dauðann == P == * Prýðir bætandi hönd * Pussyclat ud == R == * Raun er að vera rassvotur * Ragur er sá sem við rassinn glímir * Rúsínan í pylsuendanum == S == * Samtal er sorgarléttir * Sá á fund sem finnur * Sá á kvölina sem á völina * Sá einn veit sem reynir * Sá hlær best sem síðast hlær * Sá kennir öðrum vaðið sem undan ríður * Sá vægir sem vitið hefur meira * Sjaldan er ein báran stök * Sjaldan er sama typpið of oft sogið * Sjaldan fellur eplið langt frá eikinni * Sjaldséðir eru hvítir hrafnar * Sjaldan veldur einn, þá tveir deila * Sjálfan sækir háðið heim * Sjón er sögu ríkari * Skammt er á milli skeggs og höku * Svo ergist hver sem hann eldist == T == * Taka skal viljann fyrir verkið * Tekst þá tveir vilja * Tíminn læknar öll sár * Tómir vagnar skrölta mest * Tvisvar verður gamall maður barn * Tvisvar verður sá feginn sem á steininn sest == U == * Umgengni lýsir innri manni * Unnin verk verða ekki aftur tekin * Una augu meðan horfa == Ú == * Úti er þraut þá unnin er == V == * Valt er völubeinið * Verkið lofar meistarann * Vogun vinnur og vogun tapar == Þ == * Það mæla börn, sem vilja * Þeir skora sem þora * Þegar ein báran rís er önnur vís * Þeir fiska sem róa * Þeir sletta skyrinu sem eiga það * Þjóð veit þá þrír vita * Þolinmæðin þrautir vinnur allar * Þröngt mega sáttir sitja * Þungt er þegjandi böl == Æ == * Æ sér gjöf til gjalda * Ærlegt líf er sjálfsvaldi * Ærslafull er æskan == Ö == * Öl er innri maður * Öl kætir, öl grætir * Öll er neyðin nöpur * Öll él birtir um síðir * Öll vötn renna til sjávar * Öllu gamni fylgir nokkur alvara * Öllu má ofbjóða * Örskamt er öfganna milli == Ytri tenglar == * [https://tilvitnun.is/malshaettir Íslenskir málshættir] lifivbrmwtyy60kfm83k1zy2ec28mvz 0 175800 1960153 1924297 2026-04-16T11:33:41Z TKSnaevarr 53243 1960153 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Milo Đukanović | nafn_á_frummáli = {{Nobold|Мило Ђукановић}} | mynd = Milo Đukanović at the Enthronement of Naruhito (1).jpg | titill= Forseti Svartfjallalands | stjórnartíð_start = [[20. maí]] [[2018]] | stjórnartíð_end = [[20. maí]] [[2023]] | forveri = [[Filip Vujanović]] | eftirmaður = [[Jakov Milatović]] | forsætisráðherra = [[Duško Marković]]<br>[[Zdravko Krivokapić]]<br>[[Dritan Abazović]] | stjórnartíð_start2 = [[15. janúar]] [[1998]] | stjórnartíð_end2 = [[25. nóvember]] [[2002]] | forsætisráðherra2 = [[Filip Vujanović]] | forveri2 = [[Momir Bulatović]] | eftirmaður2 = [[Filip Vujanović]] | titill3= Forsætisráðherra Svartfjallalands | stjórnartíð_start3 = [[4. desember]] [[2012]] | stjórnartíð_end3 = [[28. nóvember]] [[2016]] | forseti3 = [[Filip Vujanović]] | forveri3 = [[Igor Lukšić]] | eftirmaður3 = [[Duško Marković]] | stjórnartíð_start4 = [[29. febrúar]] [[2008]] | stjórnartíð_end4 = [[29. desember]] [[2010]] | forseti4 = [[Filip Vujanović]] | forveri4 = [[Željko Šturanović]] | eftirmaður4 = [[Igor Lukšić]] | stjórnartíð_start5 = [[8. janúar]] [[2003]] | stjórnartíð_end5 = [[10. nóvember]] [[2006]] | forseti5 = [[Filip Vujanović]]<br>[[Dragan Kujović]]<br>[[Filip Vujanović]] | forveri5 = [[Dragan Đurović]] {{small|(starfandi)}} | eftirmaður5 = [[Željko Šturanović]] | stjórnartíð_start6 = [[15. febrúar]] [[1991]] | stjórnartíð_end6 = [[5. febrúar]] [[1998]] | forseti6 = [[Momir Bulatović]] | forveri6 = ''Embætti stofnað'' | eftirmaður6 = [[Filip Vujanović]] | myndatexti1 = Đukanović árið 2019. | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1962|2|15}} | fæðingarstaður = [[Nikšić]], [[Sósíalíska lýðveldið Svartfjallaland|Svartfjallalandi]], [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Júgóslavíu]] | þjóderni = [[Svartfjallaland|Svartfellskur]] | maki = Lidija Kuč | stjórnmálaflokkur = [[Lýðræðisflokkur sósíalista Svartfjallalands|Lýðræðisflokkur sósíalista]] | börn = 1 | háskóli = [[Háskóli Svartfjallalands]] }} '''Milo Đukanović''' ([[svartfellska]]: Мило Ђукановић; f. 15. febrúar 1962) er [[Svartfjallaland|svartfellskur]] stjórnmálamaður sem var forseti Svartfjallalands frá árinu 1998 til 2002 og frá 2018 til 2023. Hann hefur jafnframt verið forsætisráðherra landsins fjórum sinnum (árin 1991–1998, 2003–2006, 2008–2010 og 2012–2016) og leiðtogi [[Lýðræðisflokkur sósíalista Svartfjallalands|Lýðræðisflokks sósíalista]], voldugasta stjórnmálaflokks landsins, frá árinu 1998. Đukanović hefur verið ráðandi í svartfellskum stjórnmálum í rúm þrjátíu ár og er því einn þaulsætnasti stjórnmálamaður í Evrópu. ==Æviágrip== ===Ferill í Júgóslavíu=== Milo Đukanović tók þátt í valdaráni serbneska leiðtogans [[Slobodan Milošević|Slobodans Milošević]] gegn stjórnvöldum í Svartfjallalandi (sem þá var lýðveldi innan [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Sósíalíska sambandslýðveldisins Júgóslavíu]]) árið 1989.<ref name=dv2000>{{Tímarit.is|2997791|Í skugga Serbíu|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|útgáfudagsetning=18. maí 2000|blaðsíða=10|höfundur=[[Valur Ingimundarson]]}}</ref> Đukanović var síðan útnefndur forsætisráðherra Svartfjallalands þegar hann var aðeins 29 ára árið 1991. Hann stjórnaði á þeim tíma umfangsmiklu [[smygl]]i á meðan viðskiptabann [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] gegn Júgóslavíu var í gildi á tíunda áratugnum. Đukanović var í forystu Svartfellinga sem gerðu innrás í [[Bosnía|Bosníu]] ásamt [[Júgóslavíuher]] árið 1991 og tók króatísku hafnarborgina [[Dubrovnik]] herskildi á tíma [[Sjálfstæðisstríð Króatíu|sjálfstæðisstríðs Króatíu]].<ref name=mbl1999>{{Tímarit.is|1939073|Svartfellingar þoka sér fjær sambandsríkinu|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=29. júní 1999|blaðsíða=26}}</ref> Đukanović var um skeið bandamaður Milošević en samband þeirra versnaði til muna á tíma [[Júgóslavíustríðin|Júgóslavíustríðanna]], þar sem hvert aðildarríki Júgóslavíu á fætur öðru sagði sig úr sambandsríkinu. Árið 1997 vann Đukanović með naumindum forsetakosningar í Svartfjallalandi en Milošević ákvað þá að skipa keppinaut hans, [[Momir Bulatović]], í embætti forsætisráðherra. Đukanović neitaði að viðurkenna þessa skipan og fór sjálfur áfram með stjórn Svartfjallalands.<ref name=dv2000/> Árið 1997 lét Đukanović rifta samningi Svartfellinga við Milošević, sem hafði komið stuðningsmönnum sínum fyrir í stjórn Svartfjallalands árið 1989.<ref name=sjálfstæði/> Á tíma [[Kósovóstríðið|Kósovóstríðsins]] neitaði Đukanović að fara eftir kröfum Milošević um að stríðsástandi yrði lýst yfir í Svartfjallalandi. Đukanović hélt Svartfjallalandi utan Kósovóstríðsins, sem leiddi til þess að hann fékk það orð á sig að hafa staðið uppi í hárinu á Milošević og verndað Svartfellinga fyrir þjóðernisofstæki stjórnarinnar í [[Belgrad]].<ref name=mbl1999/> Þegar [[Atlantshafsbandalagið]] (NATO) gerði [[Loftárásir NATO á Júgóslavíu|loftárásir á Júgóslavíu]] árið 1999 bað Đukanović bandalagið um að gera ekki árásir á Svartfjallaland. Engu að síður gerði NATO árásir á hernaðarskotmörk innan Svartfjallalands en hlífði efnahagslegum og samgöngumannvirkjum.<ref name=dv2000/> Árið 2000 studdi Đukanović lýðræðissinnaða umbótaflokka innan Serbíu, sem stuðlaði að því að Milošević féll frá völdum sama ár.<ref name=sjálfstæði>{{Tímarit.is|3895675|Svartfjallaland fær sjálfstæði á ný|blað=[[Fréttablaðið]]|útgáfudagsetning=24. maí 2006|höfundur=Sigrún María Kristinsdóttir|blaðsíða=20}}</ref> ===Frá sjálfstæði Svartfjallalands=== Ríkjasamband [[Serbía og Svartfjallaland|Serbíu og Svartfjallalands]] var stofnað árið 2000 að undirlagi [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] í kjölfar Júgóslavíustyrjaldanna. Svartfjallaland var að miklu leyti sjálfstætt innan þessa ríkjasambands og notaðist meðal annars við aðra löggjöf og mynt en Serbar. Đukanović varð hins vegar talsmaður þess að ríkjasambandinu yrði alfarið slitið og að Svartfjallaland yrði formlega sjálfstætt ríki. Árið 2006 var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla í Svartfjallalandi þar sem landsmenn kusu milli þess að lýsa yfir sjálfstæði eða viðhalda sambandinu við Serbíu.<ref name=sjálfstæði/> Niðurstaðan varð sú að rúmlega 55 prósent landsmanna kusu að lýsa yfir sjálfstæði.<ref>{{Tímarit.is|4131602|Sjálfstæði samþykkt en þjóðin klofin|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=23. maí 2006|höfundur=Kristján Jónsson|blaðsíða=21}}</ref> Í forsætisráðherratíð Đukanović árið 2016 gekk Svartfjallaland í NATO. Landið var þriðja fyrrum lýðveldi Júgóslavíu til að ganga í bandalagið, á eftir [[Slóvenía|Slóveníu]] og [[Króatía|Króatíu]]. [[Rússland|Rússar]] gagnrýndu inngöngu Svartfjallalands í NATO og sögðu hana sönnun þess að bandalagið væri að beita sér gegn öryggishagsmunum Rússlands.<ref>{{Vefheimild|titill=Svartfjallaland skrifar undir aðild að NATO - Áhyggjur af Rússum fyrirferðamiklar|url=https://kjarninn.is/skyring/2016-05-19-svartfjallaland-skrifar-undir-adild-ad-nato-ahyggjur-af-russum-fyrirferdamiklar/|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|dags=19. maí 2016|skoðað=14. apríl 2023|höfundur=Þórður Snær Júlíusson}}</ref> Đukanović var aftur kjörinn forseti Svartfjallalands þann 15. apríl árið 2018.<ref>{{Vefheimild|titill=Djukanovic lýsti yfir sigri í Svartfjallalandi|url=https://www.visir.is/g/2018180419219|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags=15. apríl 2018|skoðað=14. apríl 2023|höfundur=Kristín Ólafsdóttir}}</ref> Hann hefur verið gagnrýndur fyrir einræðistilburði á stjórnartíð sinni. Árið 2020 komst bandaríska hugveitan [[Freedom House]] að þeirri niðurstöðu að Svartfjallaland undir stjórn Đukanović gæti ekki talist lýðræðisríki.<ref>{{Vefheimild | url=https://www.visir.is/g/20201031346d| titill=Telja Ungverjaland ekki lengur lýðræðisríki | útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|mánuður=6. maí|ár=2020| skoðað=12. ágúst 2023| höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson }}</ref> Đukanović hefur lengi átt í útistöðum við [[Serbneska rétttrúnaðarkirkjan|serbnesku rétttrúnaðarkirkjuna]] í Svartfjallalandi, sem hann hefur sakað um að ganga erinda erlendra stjórnvalda. Í desember árið 2019 skrifaði hann undir umdeild lög sem áttu að takmarka áhrif serbnesku rétttrúnaðarkirkjunnar með því að skylda eigendur kirkna eða jarðeigna kirkna til að sanna að þeir hefðu átt eignirnar árið 1918 en annars myndi ríkið slá eign sinni á þær.<ref>{{Vefheimild|titill=Rétttrúnaðarkirkjan splundrast í Svartfjallandi|url=https://vardberg.is/frettir/retttrunadarkirkjan-splundrast-i-svartfjallandi/|útgefandi=[[Varðberg]]|dags=30. desember 2019|skoðað=13. ágúst 2023}}</ref> Rétttrúnaðarkirkjunni tókst að koma í veg fyrir eignarnámið með því að lýsa yfir stuðningi við stjórnarandstöðuflokka í þingkosningum árið 2020, sem stuðlaði að því að flokkur Đukanović tapaði meirihluta á þingi í fyrsta sinn í um þrjátíu ár.<ref>{{Vefheimild | url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2021-09-05-hord-motmaeli-i-svartfjallalandi-vegna-vigslu-biskups| titill=Hörð mótmæli í Svartfjallalandi vegna vígslu biskups | útgefandi=[[RÚV]]|dags=5. september 2021| skoðað=13. ágúst 2023| höfundur=Markús Þ. Þórhallsson }}</ref> Đukanović bauð sig fram til endurkjörs í forsetakosningum Svartfjallalands árið 2023 en tapaði í seinni umferð gegn mótframbjóðanda sínum, [[Jakov Milatović]].<ref>{{Vefheimild|titill=Pólitískur ný­liði kosinn for­seti í Svart­fjalla­landi|url=https://www.visir.is/g/20232398079d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags=3. apríl 2023|skoðað=14. apríl 2023|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Đukanović, Milo}} {{f|1962}} [[Flokkur:Forsetar Svartfjallalands]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Svartfjallalands]] [[Flokkur:Fólk tengt Júgóslavíustríðunum]] pr2alfpnjss4whhu3vbub1yuvg5eobv 0 179334 1960083 1959835 2026-04-15T14:51:34Z Bjarki S 9 1960083 wikitext text/x-wiki '''Sveitastjórnarkosningarnar á Íslandi 2026''' verða haldnar þann [[16. maí]] [[2026]]. Kjörin verður 61 sveitarstjórn en þeim fækkar um fjórar frá [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2022|seinustu kosningum]] vegna sameininga sveitarfélaga sem þegar hafa farið fram eða taka munu gildi eftir kosningarnar. ==Framkvæmd== Sveitarstjórnir eru kjörnar annað hvort með [[Listakosning|listakosningu]] eða [[Óbundin kosning|óbundinni kosningu]] en síðari kosturinn felur í sér persónukjör þar sem allir kjörgengir einstaklingar í sveitarfélagi eru í framboði nema þeir sem sérstaklega hafa skorast undan því. Óbundin kosning fer fram ef enginn framboðslisti kemur fram fyrir framboðsfrest en ef aðeins einn framboðslisti berst, þá teljast efstu menn þess lista sjálfkjörnir (jafn margir og sætin eru í sveitarstjórninni). Fjöldi sveitarstjórnarmanna er misjafn eftir sveitarfélögum en stendur þó alltaf á oddatölu. Fæstir geta þeir verið fimm en flestir eru þeir í Reykjavík þar sem þeir eru 23. Fyrir þessar sveitarstjórnarkosningar var sett í kosningalög sérstakt tímabundið ákvæði vegna [[Sundhnúkseldar|náttúruhamfara við Grindavík]] sem leyfir þeim kjósendum sem höfðu [[lögheimili]] þar fyrir rýmingu bæjarins 10. nóvember 2023 en hafa flutt það í annað sveitarfélag að velja hvort þeir verði á kjörskrá í Grindavík eða í því sveitarfélagi þar sem þeir hafa nú lögheimili.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-19-grindvikingar-fa-ad-velja-um-hvar-their-kjosa-467464|titill=Grindvíkingar fá að velja um hvar þeir kjósa|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=19. febrúar|ár=2026}}</ref> ==Yfirlit== {| class="wikitable sortable" |+ Yfirlit framboða í sveitarfélögum með 10.000 eða fleiri íbúa ! colspan="2" | Sveitarfélag ! colspan="7" | Framboð í fleiri en einu sveitarfélagi ! colspan="4" rowspan="2" class=unsortable | Önnur framboð ! rowspan="2" class=unsortable |Niðurstöður |- !Nafn !Íbúar ! class=unsortable | {{LB|B}} ! class=unsortable | {{LB|C}} ! class=unsortable | {{LB|D}} ! class=unsortable | {{LB|J}} ! class=unsortable | {{LB|M}} ! class=unsortable | {{LB|S}} ! class=unsortable | {{LB|V}}/{{LB2|A|Vinstrið|#023f38}} |- |[[Reykjavík]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 139804 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} |{{LB|J}} |{{LB|M}} |{{LB|S}} |{{LB2|A|Vinstrið|#023f38}} |{{LB|F}} |{{LB2|G|Góðan daginn}} |{{LB|P}} |{{LB2|R|Okkar borg}} |[[#Reykjavík|Niðurstöður]] |- |[[Kópavogur]] | style="text-align:right; font-size:85%" | 40286 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} |{{LB|J}} |{{LB|M}} |{{LB|S}} |{{LB|V}} | | | | |[[#Kópavogur|Niðurstöður]] |- |[[Hafnarfjörður]] | style="text-align:right; font-size:85%" | 32398 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} |{{LB2|A|Vinstrið|#023f38}} | | | | |[[#Hafnarfjörður|Niðurstöður]] |- |[[Reykjanesbær]] | style="text-align:right; font-size:85%" | 22697 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | | | | | |[[#Reykjanesbær|Niðurstöður]] |- |[[Garðabær]] | style="text-align:right; font-size:85%" | 20724 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | |{{LB2|G|Garðabæjarlistinn|#ffc103}} | | | |[[#Garðabær|Niðurstöður]] |- |[[Akureyri]] | style="text-align:right; font-size:85%" | 20284 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} |{{LB|V}} |{{LB2|A|Akureyrarlistinn|#0176d3}} |{{LB2|L|Bæjarlisti Akureyrar|#f36f21}} | | |[[#Akureyri|Niðurstöður]] |- |[[Mosfellsbær]] | style="text-align:right; font-size:85%" | 13772 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | |{{LB2|L|Vinir Mosfellsbæjar|#ffff01|#707070}} | | | |[[#Mosfellsbær|Niðurstöður]] |- |[[Sveitarfélagið Árborg|Árborg]] | style="text-align:right; font-size:85%" | 12671 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | | |{{LB|S}} | | | | | |[[#Sveitarfélagið Árborg|Niðurstöður]] |} <!-- |- |[[Akranes]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 7697 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | |{{LB|S}} | | | | |[[#Akranes|Niðurstöður]] |- |[[Fjarðabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 5079 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | |{{LB|V}} |{{LB2|L|Fjarðarlistinn|#ff6417}} | | |[[#Fjarðabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Múlaþing]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 5020 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} | | |{{LB|V}} |{{LB2|L|Austurlistinn|#cb6be6}} | | |[[#Múlaþing|Niðurstöður]] |- |[[Seltjarnarnes]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 4715 | | |{{LB|D}} | | | |{{LB|S}} | |{{LB2|A|Framtíðarlistinn}} | | |[[#Seltjarnarnes|Niðurstöður]] |- |[[Vestmannaeyjar]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 4347 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|E|Eyjalistinn|#fe8212}} |{{LB2|H|Fyrir Heimaey|#050505}} | |[[#Vestmannaeyjar|Niðurstöður]] |- |[[Sveitarfélagið Skagafjörður|Svf. Skagafjörður]] og [[Akrahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 4294 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | |{{LB|V}} |{{LB2|L|Byggðalistinn}} | | |[[#Sveitarfélagið Skagafjörður og Akrahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Ísafjarðarbær]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 3794 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | |{{LB|P}} | | |{{LB2|Í|Í-listinn|#fed000}} | | |[[#Ísafjarðarbær|Niðurstöður]] |- |[[Borgarbyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 3758 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | |{{LB|V}} |{{LB2|A|Samfylkingin og Viðreisn|#fc7d14}} | | |[[#Borgarbyggð|Niðurstöður]] |- |[[Suðurnesjabær]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 3649 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | |{{LB|S}} | |{{LB2|O|Bæjarlistinn}} | | |[[#Suðurnesjabær|Niðurstöður]] |- |[[Grindavík]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 3539 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} | |{{LB|S}} | |{{LB2|U|Rödd unga fólksins}} | | |[[#Grindavík|Niðurstöður]] |- |[[Norðurþing]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 3030 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} | |{{LB|S}} |{{LB|V}} | | | |[[#Norðurþing|Niðurstöður]] |- |[[Hveragerði]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 2778 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|O|Okkar Hveragerði}} | | |[[#Hveragerði|Niðurstöður]] |- |[[Sveitarfélagið Hornafjörður|Svf. Hornafjörður]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 2387 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|K|Kex framboðið}} | | |[[#Sveitarfélagið Hornafjörður|Niðurstöður]] |- |[[Sveitarfélagið Ölfus|Svf. Ölfus]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 2369 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|H|Íbúalistinn}} | | |[[#Sveitarfélagið Ölfus|Niðurstöður]] |- |[[Fjallabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1970 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|A|Jafnaðarfólk og óháðir í Fjallabyggð}} |{{LB2|H|Fyrir heildina}} | |[[#Fjallabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Rangárþing eystra]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1924 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|N|Nýi óháði listinn}} | | |[[#Rangárþing eystra|Niðurstöður]] |- |[[Dalvíkurbyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1855 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|K|Dalvíkurbyggð, óháð framboð}} | | |[[#Dalvíkurbyggð|Niðurstöður]] |- |[[Rangárþing ytra]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1740 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|Á|Áhugafólk um sveitarstjórnarmál}} | | |[[#Rangárþing ytra|Niðurstöður]] |- |[[Snæfellsbær]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1679 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|J|Bæjarmálasamtök Snæfellsbæjar}} | | |[[#Snæfellsbær|Niðurstöður]] |- |[[Sveitarfélagið Vogar|Svf. Vogar]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1331 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|E|Framboðsfélag E-listans}} |{{LB2|L|Listi fólksins}} | |[[#Sveitarfélagið Vogar|Niðurstöður]] |- |[[Þingeyjarsveit]] og [[Skútustaðahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1323 | | | | | | | | |{{LB2|E|E-listi}} |{{LB2|K|K-listi}} | |[[#Þingeyjarsveit og Skútustaðahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Blönduós]] og [[Húnavatnshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1322 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|G|Gerum þetta saman}} |{{LB2|H|H-listi}} | |[[#Blönduós og Húnavatnshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Stykkishólmur]] og [[Helgafellssveit]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1262 | | | | | | | | |{{LB2|H|Listi framfarasinna}} |{{LB2|Í|Íbúalistinn}} | |[[#Stykkishólmur og Helgafellssveit|Niðurstöður]] |- |[[Húnaþing vestra]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1222 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|N|Nýtt afl (Húnaþing vestra)}} | | |[[#Húnaþing vestra|Niðurstöður]] |- |[[Bláskógabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1144 | | | | | | | | |{{LB2|T|T-listinn í Bláskógabyggð}} |{{LB2|Þ|Þ-listinn í Bláskógabyggð}} | |[[#Bláskógabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Eyjafjarðarsveit]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1097 | | | | | | | | |{{LB2|F|F-listinn í Eyjafjarðarsveit}} |{{LB2|K|K-listinn í Eyjafjarðarsveit}} | |[[#Eyjafjarðarsveit|Niðurstöður]] |- |[[Vesturbyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1064 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|N|Ný sýn}} | | |[[#Vesturbyggð|Niðurstöður]] |- |[[Bolungarvík]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 958 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|K|Máttur meyja og manna}} | | |[[#Bolungarvík|Niðurstöður]] |- |[[Grundarfjarðarbær]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 862 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|L|Samstaða bæjarmálafélag}} | | |[[#Grundarfjarðarbær|Niðurstöður]] |- |[[Hrunamannahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 822 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|L|L-listinn í Hrunamannahreppi}} | | |[[#Hrunamannahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Mýrdalshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 758 |{{LB|B}} | | | | | | | |{{LB2|A|Allir}} | | |[[#Mýrdalshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Flóahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 690 | | | | | | | | |{{LB2|I|Framfaralistinn}} |{{LB2|T|T-listinn í Flóahreppi}} | |[[#Flóahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Hörgársveit]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 653 | | | | | | | | |{{LB2|H|H-listi Hörgársveitar)}} |{{LB2|J|Gróska)}} | |[[#Hörgársveit|Niðurstöður]] |- |[[Vopnafjarðarhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 653 |{{LB|B}} | | | | | | | |{{LB2|H|Vopnafjarðarlistinn}} | | |[[#Vopnafjarðarhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Hvalfjarðarsveit]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 647 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Hvalfjarðarsveit|Niðurstöður]] |- |[[Skaftárhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 624 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|Ö|Öflugt samfélag}} | | |[[#Skaftárhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Dalabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 620 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Dalabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Langanesbyggð]] og [[Svalbarðshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 598 | | | | | | | | |{{LB2|H|Betri byggð}} |{{LB2|L|Framtíðarlistinn}} | |[[#Langanesbyggð og Svalbarðshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Skeiða- og Gnúpverjahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 590 | | | | | | | | |{{LB2|E|Uppbygging}} |{{LB2|L|Samvinnulistinn}} |{{LB2|U|Umhyggja, umhverfi, uppbygging}} |[[#Skeiða- og Gnúpverjahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Grímsnes- og Grafningshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 492 | | | | | | | | |{{LB2|E|Óháðir lýðræðissinnar}} |{{LB2|G|Framboðslisti um framsýni og fyrirhyggju}} | |[[#Grímsnes- og Grafningshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Skagaströnd|Svf. Skagaströnd]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 470 | colspan="11" style="text-align:center" | ''einn listi'' ({{LB2|H|Skagastrandarlistinn}}) ''kom fram og er sjálfkjörinn'' |[[#Sveitarfélagið Skagaströnd|Niðurstöður]] |- |[[Svalbarðsstrandarhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 441 | | | | | | | | |{{LB2|A|Strandarlistinn}} |{{LB2|Ö|Ströndungur}} | |[[#Svalbarðsstrandarhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Strandabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 435 | | | | | | | | |{{LB2|A|Almennir borgarar}} |{{LB2|T|Strandabandalagið}} | |[[#Strandabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Grýtubakkahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 371 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Grýtubakkahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Ásahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 271 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Ásahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Tálknafjarðarhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 268 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Tálknafjarðarhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Kjósarhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 250 | | | | | | | | |{{LB2|A|Íbúar í Kjós}} |{{LB2|K|Kjósarlistinn}} |{{LB2|Þ|Saman í sveit}} |[[#Kjósarhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Reykhólahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 236 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Reykhólahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Súðavíkurhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 201 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Súðavíkurhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Eyja- og Miklaholtshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 119 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Eyja- og Miklaholtshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Kaldrananeshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 110 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Kaldrananeshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Fljótsdalshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 98 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Fljótsdalshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Skagabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 92 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Skagabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Skorradalshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 66 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Skorradalshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Tjörneshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 56 | colspan="11" style="text-align:center" | ''einn listi'' ({{LB2|T|Tjörneslistinn}}) ''kom fram og er sjálfkjörinn'' |[[#Tjörneshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Árneshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 42 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' | [[#Árneshreppur|Niðurstöður]] |} --> ==Höfuðborgarsvæðið== === [[Reykjavík]] === {{Sjá einnig|Borgarstjórnarkosningar í Reykjavík 2026}} Í kjölfar borgarstjórnarkosninga 2022 var myndaður meirihluti [[Samfylkingin|Samfylkingar]], [[Framsóknarflokkur|Framsóknarflokks]], [[Viðreisn]]ar og [[Píratar|Pírata]]. Samkvæmt samkomulagi flokkanna gegndi [[Dagur B. Eggertsson]], oddviti Samfylkingar, hlutverki borgarstjóra fram í janúar 2024 en þá tók [[Einar Þorsteinsson (f. 1978)|Einar Þorsteinsson]], oddviti Framsóknar, við embættinu. Upp úr þessu meirihlutasamstarfi slitnaði í febrúar 2025, m.a. vegna ágreinings um skipulagsmál vegna [[Reykjavíkurflugvöllur|Reykjavíkurflugvallar]]. Nýr fimm flokka meirihluti Samfylkingar, Pírata, [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænna]], [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokksins]] og [[Flokkur fólksins|Flokks fólksins]] tók þá við og [[Heiða Björg Hilmisdóttir]] tók við embætti borgarstjóra, en hún var þá orðin oddviti Samfylkingar í borgarstjórn eftir að Dagur [[Alþingiskosningar 2024|náði kjöri á Alþingi]] og vék úr borgarstjórn. Í skoðanakönnununum hefur fylgi [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokks]], Samfylkingar, Viðreisnar og [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokksins]] verið að mælast hærra en það fylgi sem flokkarnir fengu árið 2022, en Miðflokkurinn fékk þá engann mann kjörinn í borgarstjórn. Á móti hefur fylgi við Framsóknarflokkinn minnkað verulega og einnig nokkuð hjá Pírötum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20252811685d/ny-konnun-synir-meiri-hlutann-fallinn-i-borginni|titill=Ný könnun sýnir meiri­hlutann fallinn í borginni|höfundur=Sunna Sæmundsdóttir|útgefandi=Vísir.is|mánuður=2. desember|ár=2025}}</ref> Nokkur umræða hefur átt sér stað um möguleika á sameiginlegu framboði vinstri flokka. Sanna Magdalena Mörtudóttir sem nú er oddviti Sósíalistaflokksins í borgarstjórn gaf út að hún hyggi á framboð undir merkjum „Vors til vinstri“ og bauð öðrum að vera með. Vinstri græn þáðu boðið og var nafninu síðar breytt í ''Vinstrið''.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20252816686d|titill=Sanna býður sig fram undir merkjum Vors til vinstri|höfundur=Árni Sæberg|útgefandi=Vísir.is|mánuður=12. desember|ár=2025}}</ref> ===[[Kópavogur]]=== {{Sjá einnig|Bæjarstjórnarkosningar í Kópavogi}} ===[[Hafnarfjörður]]=== {{Sjá einnig|Bæjarstjórnarkosningar í Hafnarfirði}} ===[[Garðabær]]=== ===[[Mosfellsbær]]=== ===[[Seltjarnarnes]]=== ===[[Kjósarhreppur]]=== ==Suðurnes== ===[[Reykjanesbær]]=== ===[[Suðurnesjabær]]=== ===[[Sveitarfélagið Vogar]]=== ===[[Grindavík]]=== ==Vesturland== ===[[Akranes]]=== {{Sjá einnig|Bæjarstjórnarkosningar á Akranesi}} ===[[Borgarbyggð]] og [[Skorradalshreppur]]=== Sameining Borgarbyggðar og Skorradalshrepps var samþykkt í báðum sveitarfélögum í íbúakosningum í september 2025 og tekur gildi í kjölfar sveitarstjórnarkosninga. ===[[Snæfellsbær]]=== ===[[Sveitarfélagið Stykkishólmur]]=== ===[[Grundarfjarðarbær]]=== ===[[Hvalfjarðarsveit]]=== ===[[Dalabyggð]]=== ===[[Eyja- og Miklaholtshreppur]]=== ==Vestfirðir== ===[[Ísafjarðarbær]]=== ===[[Vesturbyggð]]=== ===[[Bolungarvík]]=== ===[[Strandabyggð]]=== ===[[Reykhólahreppur]]=== ===[[Súðavíkurhreppur]]=== ===[[Kaldrananeshreppur]] og [[Árneshreppur]]=== Sameining Kaldrananeshrepps og Árneshrepps var samþykkt í báðum sveitarfélögum í íbúakosningum í mars 2026 og átti að taka gildi í kjölfar sveitarstjórnarkosninganna en framkvæmd íbúakosninganna var kærð til innviðaráðuneytisins sem mun ekki úrskurða í málinu fyrir sveitarstjórnarkosningar. Sveitarstjórnarkosningar fara því fram í sitt hvoru lagi í hreppunum. ==Norðurland vestra== ===[[Skagafjörður (sveitarfélag)|Skagafjörður]]=== ===[[Húnabyggð]]=== ===[[Húnaþing vestra]]=== ===[[Sveitarfélagið Skagaströnd]]=== ==Norðurland eystra== ===[[Akureyri]]=== {{Sjá einnig|Bæjarstjórnarkosningar á Akureyri}} ===[[Norðurþing]]=== ===[[Fjallabyggð]]=== ===[[Dalvíkurbyggð]]=== ===[[Þingeyjarsveit]]=== ===[[Eyjafjarðarsveit]]=== ===[[Hörgársveit]]=== ===[[Langanesbyggð]]=== ===[[Svalbarðsstrandarhreppur]]=== ===[[Grýtubakkahreppur]]=== ===[[Tjörneshreppur]]=== ==Austurland== ===[[Fjarðabyggð]]=== ===[[Múlaþing]]=== ===[[Vopnafjarðarhreppur]]=== ===[[Fljótsdalshreppur]]=== ==Suðurland== ===[[Sveitarfélagið Árborg]]=== ===[[Vestmannaeyjar]]=== ===[[Hveragerði]]=== ===[[Sveitarfélagið Ölfus]]=== ===[[Sveitarfélagið Hornafjörður]]=== ===[[Rangárþing eystra]]=== ===[[Rangárþing ytra]]=== ===[[Bláskógabyggð]]=== ===[[Hrunamannahreppur]]=== ===[[Flóahreppur]]=== ===[[Mýrdalshreppur]]=== ===[[Skeiða- og Gnúpverjahreppur]]=== ===[[Skaftárhreppur]]=== ===[[Grímsnes- og Grafningshreppur]]=== ===[[Ásahreppur]]=== ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Sveitarstjórnarkosningar}} {{Íslensk stjórnmál}} [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi]] tserpjlqz0hjjr39t80rsx4s36utp8t 1960086 1960083 2026-04-15T14:56:56Z Bjarki S 9 1960086 wikitext text/x-wiki '''Sveitastjórnarkosningarnar á Íslandi 2026''' verða haldnar þann [[16. maí]] [[2026]]. Kjörin verður 61 sveitarstjórn en þeim fækkar um þrjár frá [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2022|seinustu kosningum]] vegna sameininga sveitarfélaga sem þegar hafa farið fram eða taka munu gildi eftir kosningarnar. ==Framkvæmd== Sveitarstjórnir eru kjörnar annað hvort með [[Listakosning|listakosningu]] eða [[Óbundin kosning|óbundinni kosningu]] en síðari kosturinn felur í sér persónukjör þar sem allir kjörgengir einstaklingar í sveitarfélagi eru í framboði nema þeir sem sérstaklega hafa skorast undan því. Óbundin kosning fer fram ef enginn framboðslisti kemur fram fyrir framboðsfrest en ef aðeins einn framboðslisti berst, þá teljast efstu menn þess lista sjálfkjörnir (jafn margir og sætin eru í sveitarstjórninni). Fjöldi sveitarstjórnarmanna er misjafn eftir sveitarfélögum en stendur þó alltaf á oddatölu. Fæstir geta þeir verið fimm en flestir eru þeir í Reykjavík þar sem þeir eru 23. Fyrir þessar sveitarstjórnarkosningar var sett í kosningalög sérstakt tímabundið ákvæði vegna [[Sundhnúkseldar|náttúruhamfara við Grindavík]] sem leyfir þeim kjósendum sem höfðu [[lögheimili]] þar fyrir rýmingu bæjarins 10. nóvember 2023 en hafa flutt það í annað sveitarfélag að velja hvort þeir verði á kjörskrá í Grindavík eða í því sveitarfélagi þar sem þeir hafa nú lögheimili.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-19-grindvikingar-fa-ad-velja-um-hvar-their-kjosa-467464|titill=Grindvíkingar fá að velja um hvar þeir kjósa|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=19. febrúar|ár=2026}}</ref> ==Yfirlit== {| class="wikitable sortable" |+ Yfirlit framboða í sveitarfélögum með 10.000 eða fleiri íbúa ! colspan="2" | Sveitarfélag ! colspan="7" | Framboð í fleiri en einu sveitarfélagi ! colspan="4" rowspan="2" class=unsortable | Önnur framboð ! rowspan="2" class=unsortable |Niðurstöður |- !Nafn !Íbúar ! class=unsortable | {{LB|B}} ! class=unsortable | {{LB|C}} ! class=unsortable | {{LB|D}} ! class=unsortable | {{LB|J}} ! class=unsortable | {{LB|M}} ! class=unsortable | {{LB|S}} ! class=unsortable | {{LB|V}}/{{LB2|A|Vinstrið|#023f38}} |- |[[Reykjavík]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 139804 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} |{{LB|J}} |{{LB|M}} |{{LB|S}} |{{LB2|A|Vinstrið|#023f38}} |{{LB|F}} |{{LB2|G|Góðan daginn}} |{{LB|P}} |{{LB2|R|Okkar borg}} |[[#Reykjavík|Niðurstöður]] |- |[[Kópavogur]] | style="text-align:right; font-size:85%" | 40286 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} |{{LB|J}} |{{LB|M}} |{{LB|S}} |{{LB|V}} | | | | |[[#Kópavogur|Niðurstöður]] |- |[[Hafnarfjörður]] | style="text-align:right; font-size:85%" | 32398 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} |{{LB2|A|Vinstrið|#023f38}} | | | | |[[#Hafnarfjörður|Niðurstöður]] |- |[[Reykjanesbær]] | style="text-align:right; font-size:85%" | 22697 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | | | | | |[[#Reykjanesbær|Niðurstöður]] |- |[[Garðabær]] | style="text-align:right; font-size:85%" | 20724 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | |{{LB2|G|Garðabæjarlistinn|#ffc103}} | | | |[[#Garðabær|Niðurstöður]] |- |[[Akureyri]] | style="text-align:right; font-size:85%" | 20284 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} |{{LB|V}} |{{LB2|A|Akureyrarlistinn|#0176d3}} |{{LB2|L|Bæjarlisti Akureyrar|#f36f21}} | | |[[#Akureyri|Niðurstöður]] |- |[[Mosfellsbær]] | style="text-align:right; font-size:85%" | 13772 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | |{{LB2|L|Vinir Mosfellsbæjar|#ffff01|#707070}} | | | |[[#Mosfellsbær|Niðurstöður]] |- |[[Sveitarfélagið Árborg|Árborg]] | style="text-align:right; font-size:85%" | 12671 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | | |{{LB|S}} | | | | | |[[#Sveitarfélagið Árborg|Niðurstöður]] |} <!-- |- |[[Akranes]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 7697 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | |{{LB|S}} | | | | |[[#Akranes|Niðurstöður]] |- |[[Fjarðabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 5079 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | |{{LB|V}} |{{LB2|L|Fjarðarlistinn|#ff6417}} | | |[[#Fjarðabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Múlaþing]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 5020 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} | | |{{LB|V}} |{{LB2|L|Austurlistinn|#cb6be6}} | | |[[#Múlaþing|Niðurstöður]] |- |[[Seltjarnarnes]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 4715 | | |{{LB|D}} | | | |{{LB|S}} | |{{LB2|A|Framtíðarlistinn}} | | |[[#Seltjarnarnes|Niðurstöður]] |- |[[Vestmannaeyjar]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 4347 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|E|Eyjalistinn|#fe8212}} |{{LB2|H|Fyrir Heimaey|#050505}} | |[[#Vestmannaeyjar|Niðurstöður]] |- |[[Sveitarfélagið Skagafjörður|Svf. Skagafjörður]] og [[Akrahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 4294 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | |{{LB|V}} |{{LB2|L|Byggðalistinn}} | | |[[#Sveitarfélagið Skagafjörður og Akrahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Ísafjarðarbær]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 3794 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | |{{LB|P}} | | |{{LB2|Í|Í-listinn|#fed000}} | | |[[#Ísafjarðarbær|Niðurstöður]] |- |[[Borgarbyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 3758 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | |{{LB|V}} |{{LB2|A|Samfylkingin og Viðreisn|#fc7d14}} | | |[[#Borgarbyggð|Niðurstöður]] |- |[[Suðurnesjabær]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 3649 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | |{{LB|S}} | |{{LB2|O|Bæjarlistinn}} | | |[[#Suðurnesjabær|Niðurstöður]] |- |[[Grindavík]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 3539 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} | |{{LB|S}} | |{{LB2|U|Rödd unga fólksins}} | | |[[#Grindavík|Niðurstöður]] |- |[[Norðurþing]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 3030 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} | |{{LB|S}} |{{LB|V}} | | | |[[#Norðurþing|Niðurstöður]] |- |[[Hveragerði]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 2778 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|O|Okkar Hveragerði}} | | |[[#Hveragerði|Niðurstöður]] |- |[[Sveitarfélagið Hornafjörður|Svf. Hornafjörður]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 2387 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|K|Kex framboðið}} | | |[[#Sveitarfélagið Hornafjörður|Niðurstöður]] |- |[[Sveitarfélagið Ölfus|Svf. Ölfus]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 2369 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|H|Íbúalistinn}} | | |[[#Sveitarfélagið Ölfus|Niðurstöður]] |- |[[Fjallabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1970 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|A|Jafnaðarfólk og óháðir í Fjallabyggð}} |{{LB2|H|Fyrir heildina}} | |[[#Fjallabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Rangárþing eystra]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1924 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|N|Nýi óháði listinn}} | | |[[#Rangárþing eystra|Niðurstöður]] |- |[[Dalvíkurbyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1855 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|K|Dalvíkurbyggð, óháð framboð}} | | |[[#Dalvíkurbyggð|Niðurstöður]] |- |[[Rangárþing ytra]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1740 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|Á|Áhugafólk um sveitarstjórnarmál}} | | |[[#Rangárþing ytra|Niðurstöður]] |- |[[Snæfellsbær]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1679 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|J|Bæjarmálasamtök Snæfellsbæjar}} | | |[[#Snæfellsbær|Niðurstöður]] |- |[[Sveitarfélagið Vogar|Svf. Vogar]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1331 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|E|Framboðsfélag E-listans}} |{{LB2|L|Listi fólksins}} | |[[#Sveitarfélagið Vogar|Niðurstöður]] |- |[[Þingeyjarsveit]] og [[Skútustaðahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1323 | | | | | | | | |{{LB2|E|E-listi}} |{{LB2|K|K-listi}} | |[[#Þingeyjarsveit og Skútustaðahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Blönduós]] og [[Húnavatnshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1322 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|G|Gerum þetta saman}} |{{LB2|H|H-listi}} | |[[#Blönduós og Húnavatnshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Stykkishólmur]] og [[Helgafellssveit]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1262 | | | | | | | | |{{LB2|H|Listi framfarasinna}} |{{LB2|Í|Íbúalistinn}} | |[[#Stykkishólmur og Helgafellssveit|Niðurstöður]] |- |[[Húnaþing vestra]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1222 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|N|Nýtt afl (Húnaþing vestra)}} | | |[[#Húnaþing vestra|Niðurstöður]] |- |[[Bláskógabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1144 | | | | | | | | |{{LB2|T|T-listinn í Bláskógabyggð}} |{{LB2|Þ|Þ-listinn í Bláskógabyggð}} | |[[#Bláskógabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Eyjafjarðarsveit]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1097 | | | | | | | | |{{LB2|F|F-listinn í Eyjafjarðarsveit}} |{{LB2|K|K-listinn í Eyjafjarðarsveit}} | |[[#Eyjafjarðarsveit|Niðurstöður]] |- |[[Vesturbyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1064 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|N|Ný sýn}} | | |[[#Vesturbyggð|Niðurstöður]] |- |[[Bolungarvík]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 958 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|K|Máttur meyja og manna}} | | |[[#Bolungarvík|Niðurstöður]] |- |[[Grundarfjarðarbær]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 862 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|L|Samstaða bæjarmálafélag}} | | |[[#Grundarfjarðarbær|Niðurstöður]] |- |[[Hrunamannahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 822 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|L|L-listinn í Hrunamannahreppi}} | | |[[#Hrunamannahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Mýrdalshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 758 |{{LB|B}} | | | | | | | |{{LB2|A|Allir}} | | |[[#Mýrdalshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Flóahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 690 | | | | | | | | |{{LB2|I|Framfaralistinn}} |{{LB2|T|T-listinn í Flóahreppi}} | |[[#Flóahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Hörgársveit]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 653 | | | | | | | | |{{LB2|H|H-listi Hörgársveitar)}} |{{LB2|J|Gróska)}} | |[[#Hörgársveit|Niðurstöður]] |- |[[Vopnafjarðarhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 653 |{{LB|B}} | | | | | | | |{{LB2|H|Vopnafjarðarlistinn}} | | |[[#Vopnafjarðarhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Hvalfjarðarsveit]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 647 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Hvalfjarðarsveit|Niðurstöður]] |- |[[Skaftárhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 624 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|Ö|Öflugt samfélag}} | | |[[#Skaftárhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Dalabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 620 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Dalabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Langanesbyggð]] og [[Svalbarðshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 598 | | | | | | | | |{{LB2|H|Betri byggð}} |{{LB2|L|Framtíðarlistinn}} | |[[#Langanesbyggð og Svalbarðshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Skeiða- og Gnúpverjahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 590 | | | | | | | | |{{LB2|E|Uppbygging}} |{{LB2|L|Samvinnulistinn}} |{{LB2|U|Umhyggja, umhverfi, uppbygging}} |[[#Skeiða- og Gnúpverjahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Grímsnes- og Grafningshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 492 | | | | | | | | |{{LB2|E|Óháðir lýðræðissinnar}} |{{LB2|G|Framboðslisti um framsýni og fyrirhyggju}} | |[[#Grímsnes- og Grafningshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Skagaströnd|Svf. Skagaströnd]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 470 | colspan="11" style="text-align:center" | ''einn listi'' ({{LB2|H|Skagastrandarlistinn}}) ''kom fram og er sjálfkjörinn'' |[[#Sveitarfélagið Skagaströnd|Niðurstöður]] |- |[[Svalbarðsstrandarhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 441 | | | | | | | | |{{LB2|A|Strandarlistinn}} |{{LB2|Ö|Ströndungur}} | |[[#Svalbarðsstrandarhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Strandabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 435 | | | | | | | | |{{LB2|A|Almennir borgarar}} |{{LB2|T|Strandabandalagið}} | |[[#Strandabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Grýtubakkahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 371 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Grýtubakkahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Ásahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 271 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Ásahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Tálknafjarðarhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 268 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Tálknafjarðarhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Kjósarhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 250 | | | | | | | | |{{LB2|A|Íbúar í Kjós}} |{{LB2|K|Kjósarlistinn}} |{{LB2|Þ|Saman í sveit}} |[[#Kjósarhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Reykhólahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 236 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Reykhólahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Súðavíkurhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 201 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Súðavíkurhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Eyja- og Miklaholtshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 119 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Eyja- og Miklaholtshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Kaldrananeshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 110 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Kaldrananeshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Fljótsdalshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 98 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Fljótsdalshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Skagabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 92 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Skagabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Skorradalshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 66 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Skorradalshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Tjörneshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 56 | colspan="11" style="text-align:center" | ''einn listi'' ({{LB2|T|Tjörneslistinn}}) ''kom fram og er sjálfkjörinn'' |[[#Tjörneshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Árneshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 42 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' | [[#Árneshreppur|Niðurstöður]] |} --> ==Höfuðborgarsvæðið== === [[Reykjavík]] === {{Sjá einnig|Borgarstjórnarkosningar í Reykjavík 2026}} Í kjölfar borgarstjórnarkosninga 2022 var myndaður meirihluti [[Samfylkingin|Samfylkingar]], [[Framsóknarflokkur|Framsóknarflokks]], [[Viðreisn]]ar og [[Píratar|Pírata]]. Samkvæmt samkomulagi flokkanna gegndi [[Dagur B. Eggertsson]], oddviti Samfylkingar, hlutverki borgarstjóra fram í janúar 2024 en þá tók [[Einar Þorsteinsson (f. 1978)|Einar Þorsteinsson]], oddviti Framsóknar, við embættinu. Upp úr þessu meirihlutasamstarfi slitnaði í febrúar 2025, m.a. vegna ágreinings um skipulagsmál vegna [[Reykjavíkurflugvöllur|Reykjavíkurflugvallar]]. Nýr fimm flokka meirihluti Samfylkingar, Pírata, [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænna]], [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokksins]] og [[Flokkur fólksins|Flokks fólksins]] tók þá við og [[Heiða Björg Hilmisdóttir]] tók við embætti borgarstjóra, en hún var þá orðin oddviti Samfylkingar í borgarstjórn eftir að Dagur [[Alþingiskosningar 2024|náði kjöri á Alþingi]] og vék úr borgarstjórn. Í skoðanakönnununum hefur fylgi [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokks]], Samfylkingar, Viðreisnar og [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokksins]] verið að mælast hærra en það fylgi sem flokkarnir fengu árið 2022, en Miðflokkurinn fékk þá engann mann kjörinn í borgarstjórn. Á móti hefur fylgi við Framsóknarflokkinn minnkað verulega og einnig nokkuð hjá Pírötum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20252811685d/ny-konnun-synir-meiri-hlutann-fallinn-i-borginni|titill=Ný könnun sýnir meiri­hlutann fallinn í borginni|höfundur=Sunna Sæmundsdóttir|útgefandi=Vísir.is|mánuður=2. desember|ár=2025}}</ref> Nokkur umræða hefur átt sér stað um möguleika á sameiginlegu framboði vinstri flokka. Sanna Magdalena Mörtudóttir sem nú er oddviti Sósíalistaflokksins í borgarstjórn gaf út að hún hyggi á framboð undir merkjum „Vors til vinstri“ og bauð öðrum að vera með. Vinstri græn þáðu boðið og var nafninu síðar breytt í ''Vinstrið''.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20252816686d|titill=Sanna býður sig fram undir merkjum Vors til vinstri|höfundur=Árni Sæberg|útgefandi=Vísir.is|mánuður=12. desember|ár=2025}}</ref> ===[[Kópavogur]]=== {{Sjá einnig|Bæjarstjórnarkosningar í Kópavogi}} ===[[Hafnarfjörður]]=== {{Sjá einnig|Bæjarstjórnarkosningar í Hafnarfirði}} ===[[Garðabær]]=== ===[[Mosfellsbær]]=== ===[[Seltjarnarnes]]=== ===[[Kjósarhreppur]]=== ==Suðurnes== ===[[Reykjanesbær]]=== ===[[Suðurnesjabær]]=== ===[[Sveitarfélagið Vogar]]=== ===[[Grindavík]]=== ==Vesturland== ===[[Akranes]]=== {{Sjá einnig|Bæjarstjórnarkosningar á Akranesi}} ===[[Borgarbyggð]] og [[Skorradalshreppur]]=== Sameining Borgarbyggðar og Skorradalshrepps var samþykkt í báðum sveitarfélögum í íbúakosningum í september 2025 og tekur gildi í kjölfar sveitarstjórnarkosninga. ===[[Snæfellsbær]]=== ===[[Sveitarfélagið Stykkishólmur]]=== ===[[Grundarfjarðarbær]]=== ===[[Hvalfjarðarsveit]]=== ===[[Dalabyggð]]=== ===[[Eyja- og Miklaholtshreppur]]=== ==Vestfirðir== ===[[Ísafjarðarbær]]=== ===[[Vesturbyggð]]=== ===[[Bolungarvík]]=== ===[[Strandabyggð]]=== ===[[Reykhólahreppur]]=== ===[[Súðavíkurhreppur]]=== ===[[Kaldrananeshreppur]] og [[Árneshreppur]]=== Sameining Kaldrananeshrepps og Árneshrepps var samþykkt í báðum sveitarfélögum í íbúakosningum í mars 2026 og átti að taka gildi í kjölfar sveitarstjórnarkosninganna en framkvæmd íbúakosninganna var kærð til innviðaráðuneytisins sem mun ekki úrskurða í málinu fyrir sveitarstjórnarkosningar. Sveitarstjórnarkosningar fara því fram í sitt hvoru lagi í hreppunum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-04-10-kosid-i-tvennu-lagi-a-strondum-thratt-fyrir-sameiningu-472418|titill=Kosið í tvennu lagi á Ströndum þrátt fyrir sameiningu|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=10. apríl|ár=2026}}</ref> ==Norðurland vestra== ===[[Skagafjörður (sveitarfélag)|Skagafjörður]]=== ===[[Húnabyggð]]=== ===[[Húnaþing vestra]]=== ===[[Sveitarfélagið Skagaströnd]]=== ==Norðurland eystra== ===[[Akureyri]]=== {{Sjá einnig|Bæjarstjórnarkosningar á Akureyri}} ===[[Norðurþing]]=== ===[[Fjallabyggð]]=== ===[[Dalvíkurbyggð]]=== ===[[Þingeyjarsveit]]=== ===[[Eyjafjarðarsveit]]=== ===[[Hörgársveit]]=== ===[[Langanesbyggð]]=== ===[[Svalbarðsstrandarhreppur]]=== ===[[Grýtubakkahreppur]]=== ===[[Tjörneshreppur]]=== ==Austurland== ===[[Fjarðabyggð]]=== ===[[Múlaþing]]=== ===[[Vopnafjarðarhreppur]]=== ===[[Fljótsdalshreppur]]=== ==Suðurland== ===[[Sveitarfélagið Árborg]]=== ===[[Vestmannaeyjar]]=== ===[[Hveragerði]]=== ===[[Sveitarfélagið Ölfus]]=== ===[[Sveitarfélagið Hornafjörður]]=== ===[[Rangárþing eystra]]=== ===[[Rangárþing ytra]]=== ===[[Bláskógabyggð]]=== ===[[Hrunamannahreppur]]=== ===[[Flóahreppur]]=== ===[[Mýrdalshreppur]]=== ===[[Skeiða- og Gnúpverjahreppur]]=== ===[[Skaftárhreppur]]=== ===[[Grímsnes- og Grafningshreppur]]=== ===[[Ásahreppur]]=== ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Sveitarstjórnarkosningar}} {{Íslensk stjórnmál}} [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi]] 0eg0ugd2rq5hyjpi8e361o3mgf8031o 0 180443 1960137 1918633 2026-04-16T09:28:20Z TKSnaevarr 53243 1960137 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Nguyễn Phú Trọng | mynd = Mr. Nguyen Phu Trong.jpg | titill= Aðalritari Kommúnistaflokks Víetnams | stjórnartíð_start = [[19. janúar]] [[2011]] | stjórnartíð_end = [[19. júlí]] [[2024]] | forveri = [[Nông Đức Mạnh]] | eftirmaður = [[Tô Lâm]] | titill2= Forseti Víetnams | stjórnartíð_start2 = [[23. október]] [[2018]] | stjórnartíð_end2 = [[5. apríl]] [[2021]] | forsætisráðherra2 = [[Nguyễn Xuân Phúc]] | vara_forseti2 = [[Đặng Thị Ngọc Thịnh]] | forveri2 = [[Trần Đại Quang]] | eftirmaður2 = [[Nguyễn Xuân Phúc]] | myndatexti1 =Nguyễn Phú Trọng árið 2019. | fæddur = {{fæðingardagur|1944|4|14}} | fæðingarstaður = [[Đông Hội]], [[Đông Anh]], [[franska Indókína]] (nú [[Víetnam]]) | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2024|7|19|1944|4|14}} | dánarstaður = [[Hanoí]], [[Víetnam]] | þjóderni = [[Víetnam]]skur | maki = Ngô Thị Mẫn | börn = 3 | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Víetnams]] | háskóli = Háskólinn í Hanoí<br>Þjóðarstjórnsýsluháskólinn<br>Rússneska vísindaakademían }} '''Nguyễn Phú Trọng''' (14. apríl 1944 – 19. júlí 2024) var [[víetnam]]skur stjórnmálamaður og aðalritari [[Kommúnistaflokkur Víetnams|Kommúnistaflokks Víetnams]] frá 2011 til dauðadags. Hann var forseti víetnamska þingsins frá 2006 til 2011<ref>[http://fr.vietnamplus.vn/Home/Nguyen-Phu-Trong-secretaire-general-du-PCV/20111/13647.vnplus Nguyễn Phú Trọng, secrétaire général du PCV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122145708/http://fr.vietnamplus.vn/Home/Nguyen-Phu-Trong-secretaire-general-du-PCV/20111/13647.vnplus |date=2011-01-22 }}, Vietnam+, 19. janúar 2011.</ref> og var jafnframt forseti Víetnams frá 23. október 2018 til 5. apríl 2021. ==Æviágrip== Nguyễn Phú Trọng fæddist þann 14. apríl 1944 í bænum Dông Hôi í umdæminu Dông Anh í útjaðri [[Hanoí]]. Hann stundaði nám við Þjóðarháskólann í Hanoí og lærði [[Rússneska|rússnesku]] undir lok sjötta áratugarins. Hann talar einnig reiprennandi [[mandarín]]kínversku. Trong var kjörinn í miðstjórn og stjórnmálamefnd [[Kommúnistaflokkur Víetnams|Kommúnistaflokks Víetnams]] á 10. flokksþingi hans í apríl árið 2006. Hann var forseti víetnamska þingsins frá 26. júní 2006 til 27. júlí 2011. Árið 2011, á 11. flokksþingi Kommúnistaflokksins sem haldið var frá 12. til 19. janúar, var Trong kjörinn til að taka við af [[Nông Đức Mạnh]] sem aðalritari flokksins.<ref>[http://en.www.info.vn/society/characters/18100-nguyen-phu-trong-elected-party-general-secretary.html Nguyen Phu Trong elected Party General Secretary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110121000159/http://en.www.info.vn/society/characters/18100-nguyen-phu-trong-elected-party-general-secretary.html |date=2011-01-21 }}, Info.VN, 19. janúar 2011</ref><ref>[http://fr.vietnamplus.vn/Home/Du-11e-Congres-du-PCV-emane-une-nouvelle-confiance/20111/13660.vnplus Du 11e Congrès du PCV émane une nouvelle confiance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122205011/http://fr.vietnamplus.vn/Home/Du-11e-Congres-du-PCV-emane-une-nouvelle-confiance/20111/13660.vnplus |date=2011-01-22 }}, Vietnam+, 19. janúar 2011</ref> Trong heimsótti [[Barack Obama]] [[Forseti Bandaríkjanna|Bandaríkjaforseta]] í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]] í [[Washington, D.C.|Washington]] árið 2015 og var þetta í fyrsta sinn sem leiðtogar Víetnams og Bandaríkjanna áttu formlegan fund frá því að ríkin tóku upp eðlileg stjórnmálasamskipti tveimur áratugum fyrr.<ref>{{Vefheimild|titill=Leiðtogi Víetnam heimsótti Hvíta húsið |url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/leidtogi-vietnam-heimsotti-hvita-husid|höfundur=Róbert Jóhannsson|dags=8. júlí 2015|skoðað=28. apríl 2024|útgefandi=[[RÚV]]}}</ref> Þann 23. október 2018 var Trong einnig kjörinn forseti Víetnams af víetnamska þinginu með 476 atkvæðum af 477. Hann tók við embættinu af [[Trần Đại Quang]], sem hafði látist í embætti mánuði fyrr. Trong varð þar með fyrsti maðurinn til að gegna samtímis embætti flokksleiðtoga og forseta landsins frá því að [[Hồ Chí Minh]] lést árið 1969.<ref>{{Vefheimild|titill=Kjörinn nýr forseti Víetnams|url=https://www.visir.is/g/2018181029662/f/f/skodanir|höfundur=Atli Ísleifsson|dags=23. október 2018|skoðað=28. apríl 2024|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]}}</ref> Trong gegndi embætti forseta Víetnams til ársins 2021 en síðan tók [[Nguyễn Xuân Phúc]] við af honum.<ref>{{Vefheimild|titill=Vo Van Thuong nýr forseti Víetnam|url=https://www.visir.is/g/20232384432d/vo-van-thuong-nyr-forseti-vietnam|höfundur=Bjarki Sigurðsson|dags=2. mars 2023|skoðað=28. apríl 2024|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]}}</ref> Trong bauð sig fram til endurkjörs sem aðalritari Kommúnistaflokksins á 13. flokksþingi hans í janúar 2021. Hann naut þá nokkurrar alþýðuhylli vegna skilvirkra viðbragða stjórnarinnar við [[Covid-19-faraldurinn|Covid-19-faraldrinum]], sem leiddi ekki til margra dauðsfalla í Víetnam, og vegna hagvaxtar sem var með hinum mesta á heimsvísu.<ref>{{Lien web |auteur=Lina Sankari |titre=Asie. Le Vietnam veut pousser son avantage à l’échelle mondiale |url=https://www.humanite.fr/asie-le-vietnam-veut-pousser-son-avantage-lechelle-mondiale-699208 |accès url=payant |site=L'Humanité |date=2021-01-25 |consulté le=29-12-2022}}</ref> Trong var endurkjörinn til þriðja kjörtímabils síns þann 31. janúar 2021.<ref>{{Lien web|langue=en|titre=Vietnam retains top leader, shuts Hanoi schools in COVID-19 battle|périodique=Reuters|date=2021-01-31|lire en ligne=https://www.reuters.com/article/us-vietnam-politics-congress-idUSKBN2A005T|consulté le=2022-12-29}}</ref> Þann 1. febrúar 2021 hélt Nguyễn Phú Trọng blaðamannafund þar sem hann sagði: „Ég er ekki við sem besta heilsu […] Ég er gamall og hefði gjarnan viljað fá að hvíla mig, en flokksþingið kaus mig og ég mun því sinna skyldu minni með því að beita mér af alefli í þágu flokksins míns.“<ref>{{Lien web |langue=en |titre=Vietnam’s Congress ends with focus on growth, graft and US-China ties |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3120110/we-have-taken-back-millions-vietnams-secretive-congress-ends |site=South China Morning Post |date=2021-02-01 |consulté le=2022-12-29}}</ref> Trọng lést þann 19. júlí árið 2024, aðeins einum degi eftir að hann hafði tilkynnt að hann hygðist stíga til hliðar sem aðalritari Kommúnistaflokksins.<ref>{{Vefheimild|titill=Látinn degi eftir að hafa stigið til hliðar|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2024/07/19/latinn_degi_eftir_ad_hafa_stigid_til_hlidar/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=19. júlí 2024|skoðað=19. júlí 2024}}</ref> == Viðurkenningar == * 2018: Heiðursdoktorsgráða við [[Háskólinn í Havana|Háskólann í Havana]].<ref>{{lien web |langue=es |titre=Nguyen Phu Trong recibe Doctor Honoris Causa de la Universidad de La Habana |url=http://www.cubadebate.cu/noticias/2018/03/29/nguyen-phu-trong-recibe-doctor-honoris-causa-de-la-universidad-de-la-habana/ |site=Cubadebate |date=29-03-2018 |consulté le=18-09-2020}}.</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1944|2024}} [[Flokkur:Forsetar Víetnams]] [[Flokkur:Kommúnistaleiðtogar]] 5d0mb78dezrw4x13s18lo48j78c0w7x 1960138 1960137 2026-04-16T09:28:39Z TKSnaevarr 53243 /* Æviágrip */ 1960138 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Nguyễn Phú Trọng | mynd = Mr. Nguyen Phu Trong.jpg | titill= Aðalritari Kommúnistaflokks Víetnams | stjórnartíð_start = [[19. janúar]] [[2011]] | stjórnartíð_end = [[19. júlí]] [[2024]] | forveri = [[Nông Đức Mạnh]] | eftirmaður = [[Tô Lâm]] | titill2= Forseti Víetnams | stjórnartíð_start2 = [[23. október]] [[2018]] | stjórnartíð_end2 = [[5. apríl]] [[2021]] | forsætisráðherra2 = [[Nguyễn Xuân Phúc]] | vara_forseti2 = [[Đặng Thị Ngọc Thịnh]] | forveri2 = [[Trần Đại Quang]] | eftirmaður2 = [[Nguyễn Xuân Phúc]] | myndatexti1 =Nguyễn Phú Trọng árið 2019. | fæddur = {{fæðingardagur|1944|4|14}} | fæðingarstaður = [[Đông Hội]], [[Đông Anh]], [[franska Indókína]] (nú [[Víetnam]]) | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2024|7|19|1944|4|14}} | dánarstaður = [[Hanoí]], [[Víetnam]] | þjóderni = [[Víetnam]]skur | maki = Ngô Thị Mẫn | börn = 3 | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Víetnams]] | háskóli = Háskólinn í Hanoí<br>Þjóðarstjórnsýsluháskólinn<br>Rússneska vísindaakademían }} '''Nguyễn Phú Trọng''' (14. apríl 1944 – 19. júlí 2024) var [[víetnam]]skur stjórnmálamaður og aðalritari [[Kommúnistaflokkur Víetnams|Kommúnistaflokks Víetnams]] frá 2011 til dauðadags. Hann var forseti víetnamska þingsins frá 2006 til 2011<ref>[http://fr.vietnamplus.vn/Home/Nguyen-Phu-Trong-secretaire-general-du-PCV/20111/13647.vnplus Nguyễn Phú Trọng, secrétaire général du PCV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122145708/http://fr.vietnamplus.vn/Home/Nguyen-Phu-Trong-secretaire-general-du-PCV/20111/13647.vnplus |date=2011-01-22 }}, Vietnam+, 19. janúar 2011.</ref> og var jafnframt forseti Víetnams frá 23. október 2018 til 5. apríl 2021. ==Æviágrip== Nguyễn Phú Trọng fæddist þann 14. apríl 1944 í bænum Dông Hôi í umdæminu Dông Anh í útjaðri [[Hanoí]]. Hann stundaði nám við Þjóðarháskólann í Hanoí og lærði [[Rússneska|rússnesku]] undir lok sjötta áratugarins. Hann talaði einnig reiprennandi [[mandarín]]kínversku. Trong var kjörinn í miðstjórn og stjórnmálamefnd [[Kommúnistaflokkur Víetnams|Kommúnistaflokks Víetnams]] á 10. flokksþingi hans í apríl árið 2006. Hann var forseti víetnamska þingsins frá 26. júní 2006 til 27. júlí 2011. Árið 2011, á 11. flokksþingi Kommúnistaflokksins sem haldið var frá 12. til 19. janúar, var Trong kjörinn til að taka við af [[Nông Đức Mạnh]] sem aðalritari flokksins.<ref>[http://en.www.info.vn/society/characters/18100-nguyen-phu-trong-elected-party-general-secretary.html Nguyen Phu Trong elected Party General Secretary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110121000159/http://en.www.info.vn/society/characters/18100-nguyen-phu-trong-elected-party-general-secretary.html |date=2011-01-21 }}, Info.VN, 19. janúar 2011</ref><ref>[http://fr.vietnamplus.vn/Home/Du-11e-Congres-du-PCV-emane-une-nouvelle-confiance/20111/13660.vnplus Du 11e Congrès du PCV émane une nouvelle confiance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122205011/http://fr.vietnamplus.vn/Home/Du-11e-Congres-du-PCV-emane-une-nouvelle-confiance/20111/13660.vnplus |date=2011-01-22 }}, Vietnam+, 19. janúar 2011</ref> Trong heimsótti [[Barack Obama]] [[Forseti Bandaríkjanna|Bandaríkjaforseta]] í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]] í [[Washington, D.C.|Washington]] árið 2015 og var þetta í fyrsta sinn sem leiðtogar Víetnams og Bandaríkjanna áttu formlegan fund frá því að ríkin tóku upp eðlileg stjórnmálasamskipti tveimur áratugum fyrr.<ref>{{Vefheimild|titill=Leiðtogi Víetnam heimsótti Hvíta húsið |url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/leidtogi-vietnam-heimsotti-hvita-husid|höfundur=Róbert Jóhannsson|dags=8. júlí 2015|skoðað=28. apríl 2024|útgefandi=[[RÚV]]}}</ref> Þann 23. október 2018 var Trong einnig kjörinn forseti Víetnams af víetnamska þinginu með 476 atkvæðum af 477. Hann tók við embættinu af [[Trần Đại Quang]], sem hafði látist í embætti mánuði fyrr. Trong varð þar með fyrsti maðurinn til að gegna samtímis embætti flokksleiðtoga og forseta landsins frá því að [[Hồ Chí Minh]] lést árið 1969.<ref>{{Vefheimild|titill=Kjörinn nýr forseti Víetnams|url=https://www.visir.is/g/2018181029662/f/f/skodanir|höfundur=Atli Ísleifsson|dags=23. október 2018|skoðað=28. apríl 2024|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]}}</ref> Trong gegndi embætti forseta Víetnams til ársins 2021 en síðan tók [[Nguyễn Xuân Phúc]] við af honum.<ref>{{Vefheimild|titill=Vo Van Thuong nýr forseti Víetnam|url=https://www.visir.is/g/20232384432d/vo-van-thuong-nyr-forseti-vietnam|höfundur=Bjarki Sigurðsson|dags=2. mars 2023|skoðað=28. apríl 2024|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]}}</ref> Trong bauð sig fram til endurkjörs sem aðalritari Kommúnistaflokksins á 13. flokksþingi hans í janúar 2021. Hann naut þá nokkurrar alþýðuhylli vegna skilvirkra viðbragða stjórnarinnar við [[Covid-19-faraldurinn|Covid-19-faraldrinum]], sem leiddi ekki til margra dauðsfalla í Víetnam, og vegna hagvaxtar sem var með hinum mesta á heimsvísu.<ref>{{Lien web |auteur=Lina Sankari |titre=Asie. Le Vietnam veut pousser son avantage à l’échelle mondiale |url=https://www.humanite.fr/asie-le-vietnam-veut-pousser-son-avantage-lechelle-mondiale-699208 |accès url=payant |site=L'Humanité |date=2021-01-25 |consulté le=29-12-2022}}</ref> Trong var endurkjörinn til þriðja kjörtímabils síns þann 31. janúar 2021.<ref>{{Lien web|langue=en|titre=Vietnam retains top leader, shuts Hanoi schools in COVID-19 battle|périodique=Reuters|date=2021-01-31|lire en ligne=https://www.reuters.com/article/us-vietnam-politics-congress-idUSKBN2A005T|consulté le=2022-12-29}}</ref> Þann 1. febrúar 2021 hélt Nguyễn Phú Trọng blaðamannafund þar sem hann sagði: „Ég er ekki við sem besta heilsu […] Ég er gamall og hefði gjarnan viljað fá að hvíla mig, en flokksþingið kaus mig og ég mun því sinna skyldu minni með því að beita mér af alefli í þágu flokksins míns.“<ref>{{Lien web |langue=en |titre=Vietnam’s Congress ends with focus on growth, graft and US-China ties |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3120110/we-have-taken-back-millions-vietnams-secretive-congress-ends |site=South China Morning Post |date=2021-02-01 |consulté le=2022-12-29}}</ref> Trọng lést þann 19. júlí árið 2024, aðeins einum degi eftir að hann hafði tilkynnt að hann hygðist stíga til hliðar sem aðalritari Kommúnistaflokksins.<ref>{{Vefheimild|titill=Látinn degi eftir að hafa stigið til hliðar|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2024/07/19/latinn_degi_eftir_ad_hafa_stigid_til_hlidar/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=19. júlí 2024|skoðað=19. júlí 2024}}</ref> == Viðurkenningar == * 2018: Heiðursdoktorsgráða við [[Háskólinn í Havana|Háskólann í Havana]].<ref>{{lien web |langue=es |titre=Nguyen Phu Trong recibe Doctor Honoris Causa de la Universidad de La Habana |url=http://www.cubadebate.cu/noticias/2018/03/29/nguyen-phu-trong-recibe-doctor-honoris-causa-de-la-universidad-de-la-habana/ |site=Cubadebate |date=29-03-2018 |consulté le=18-09-2020}}.</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1944|2024}} [[Flokkur:Forsetar Víetnams]] [[Flokkur:Kommúnistaleiðtogar]] nwffz34tvx0eaax5xidonxxzhctx3h5 10 188970 1960136 1940008 2026-04-16T09:20:59Z Alvaldi 71791 1960136 wikitext text/x-wiki {| class = "wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style = "font-size:95%" ! Viðmið |- | '''Til þess að birtast á þessum lista þarf leikmaður að uppfylla eitt af eftirfarandi:''' * Leikið að minnsta kosti þrjú tímabil fyrir liðið. * Sett félagsmet eða unnið einstaklingsverðlaun með liðinu. * Leikið að minnsta kosti einn landsleik á ferlinum. |} ez5995g2ak2q36eve6jur48m138dw2r 0 190523 1960085 1956102 2026-04-15T14:54:44Z TKSnaevarr 53243 1960085 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} [[Mynd:BarryNelsonBondCR1954.jpg|thumb|Barry Nelson í aðalhlutverkinu.]] '''''Royale spilavítið''''' ([[enska]]: ''Casino Royale'') er bandarísk [[sjónvarpsmynd]] frá 1954 gerð eftir fyrstu skáldsögu [[Ian Fleming]] um leyniþjónustumanninn [[James Bond]]. Myndin er 50 mínútur að lengd og var einn af leiknum þáttum sjónvarpsþáttaraðarinnar ''[[Climax!]]'' sem var sýnd á [[CBS]] frá 1954 til 1958.<ref>{{Cite book|last=Lindner|first=Christoph|title=The James Bond Phenomenon: a Critical Reader|url=https://books.google.com/books?id=vbIrAQAAIAAJ|publisher=[[Manchester University Press]]|year=2009|edition=2|isbn=978-0-7190-8095-1}}</ref><ref>{{Cite book|last= Lycett|first= Andrew|author-link=Andrew Lycett|title= Ian Fleming|year=1996|publisher=Phoenix|location=London|isbn= 978-1-85799-783-5}}</ref><ref>{{Cite book|last=Black|first=Jeremy|title=The Politics of James Bond: from Fleming's Novel to the Big Screen|year=2005|publisher=[[University of Nebraska Press]]|isbn=978-0-8032-6240-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/politicsofjamesb0000blac}}</ref> [[Barry Nelson]] lék aðalhlutverkið. Myndin fylgir söguþræði bókarinnar eftir að mestu leyti, en Bond er gerður að bandarískum leyniþjónustumanni, meðan persónan Clarence Leiter ([[Michael Pate]]) er hafður breskur. Valérie Mathis ([[Linda Christian]]) er blanda af persónunum Vesper Lynd og René Mathis. Kynnir þáttarins er [[William Lundigan]]. Myndin hefst á því að Bond sleppur naumlega undan byssumanni þegar hann stígur inn í Royale spilavítið. Þar hittir hann breska tengiliðinn Clarence Leiter sem greinir honum frá verkefninu. Sovéski fulltrúinn Le Chiffre ([[Peter Lorre]]) hefur sóað fjármunum í fjárhættuspilum og hyggst vinna þá aftur í [[bakkarat]]spili. Bond á að vinna Le Chiffre sem mun leiða til þess að Sovétmenn setja hann á „eftirlaun“. Kærasta Le Chiffre, Valérie Mathis, er gömul kærasta Bond, en reynist vera fulltrúi í frönsku leyniþjónustunni. Bond vinnur leikinn, en Le Chiffre og menn hans ná honum á sitt vald. Le Chiffre reynir án árangurs að pynta Bond til að fá ávísunina með vinningsfénu. Bond tekst að yfirbuga menn Le Chiffre og skýtur hann sjálfan. Le Chiffre nær taki á Valérie og hótar að skera hana með rakvélarblaði, en hún víkur sér undan um leið og Bond skýtur Le Chiffre banaskoti. Myndin var flestum gleymd þegar kvikmyndasagnfræðingurinn Jim Schoenberger uppgötvaði hana árið 1981.<ref>{{Cite book|last=Benson|first=Raymond|title=The James Bond Bedside Companion|year=1988|publisher=[[Macmillan Publishers|Boxtree Ltd]]|location=London|isbn=978-0-88365-705-8}}</ref><ref>{{Cite book|last=Rubin|first=Steven Jay|title=The James Bond films: a behind the scenes history|publisher=Arlington House|location=Westport, Conn|year=2002|isbn=978-0-87000-523-7|url-access=registration|url=https://archive.org/details/jamesbondfilmsbe0000rubi }}</ref> Til eru tvær svarthvítar [[kinescope]]-upptökur, en upprunalega útsendingareintakið var í lit. Þátturinn er utan höfundarréttar í Bandaríkjunum.<ref>{{Cite web |title=US Copyright office |url=https://cocatalog.loc.gov/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?PostSearchSortBy1=PUB_DATE&HID=12922121&HID=7584765&HID=33583260&HID=33583173&HID=33583455&HID=33583278&HID=31086296&HID=26524502&HID=24067454&HID=24067453&HID=23141187&HID=23141165&HID=23141186&HID=6841411&HID=21996279&HID=21996278&HID=6704168&HID=10834454&HID=12728180&HID=19924617&HID=20644956&HID=22800694&HID=6224643&HID=6275928&HID=6359242&PostSearchSortBy2=NULL&Search_Arg=casino+royale&Search_Code=TALL&ti=1%2C0&CNT=25&PID=zQY7Hvg2HQ-sKBht7Ql3uGl5vjIb0ox&SEQ=20241211192816&REC=0&RD=0&RC=0&MAILADDY=&EMAILADDRESS=None&LIMITBUTTON=0}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{James Bond-kvikmyndir}} {{stubbur}} [[Flokkur:James Bond-kvikmyndir]] [[Flokkur:Bandarískar sjónvarpsmyndir]] {{K|1954}} c01nb31vn5rkb2le6eetkx0uaoww577 0 190671 1960116 1959815 2026-04-16T00:11:25Z Xqbot 6441 Vélmenni: Lagfæri tvöfalda tilvísun → [[Guðmundur Haraldsson (f. 1939)]] 1960116 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Guðmundur Haraldsson (f. 1939)]] 9g3gttylsf91kmu5q2m7c9xo8l0s5ti 0 190672 1960115 1959821 2026-04-16T00:11:20Z Xqbot 6441 Vélmenni: Lagfæri tvöfalda tilvísun → [[Guðmundur Haraldsson (f. 1939)]] 1960115 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Guðmundur Haraldsson (f. 1939)]] 9g3gttylsf91kmu5q2m7c9xo8l0s5ti 0 190690 1960098 1960019 2026-04-15T16:23:47Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 7 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260415sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960098 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Françoise Barré-Sinoussi | mynd = Françoise Barré-Sinoussi-press conference Dec 06th, 2008-1.jpg | myndatexti = Barré-Sinoussi árið 2008 | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1947|7|30}} | fæðingarstaður = [[París]], [[Fjórða franska lýðveldið|Frakklandi]] | verðlaun = [[Nóbelsverðlaunin í lífeðlis- og læknisfræði]] (2008) | þekkt_fyrir = Að uppgötva [[HIV]]-veiruna | samtök = [[Pasteur-stofnunin]] | háskóli = [[Parísarháskóli]] | starf = Veirufræðingur | þjóðerni = [[Frakkland|Frönsk]] }} '''Françoise Barré-Sinoussi''' (f. 30. júlí 1947) er franskur [[veirufræði]]ngur, framkvæmdastjóri rannsóknadeildar um reglusetningar retróveirusmita (franska: ''Unité de Régulation des Infections Rétrovirales'') og prófessor við [[Pasteur-stofnunin]]a í París.<ref>{{cite web |last1=Beyrer |first1=Chris |last2=Bekkeramp |first2=Linda-Gail |last3=Barré-Sinoussi |first3=Françoise |author-link1=Chris Beyrer |url=https://www.iol.co.za/dailynews/opinion/features/too-soon-to-speak-of-the-end-of-aids-2044615 |title=Too soon to speak of the end of Aids |date=12 July 2016 |work=[[Independent Online]] |access-date=21 April 2024}}</ref> Með rannsóknum sínum átti Barré-Sinoussi þátt í því að staðfesta að [[HIV]]-veiran væri orsök [[alnæmi]]s. Árið 2008 hlaut Barré-Sinoussi [[Nóbelsverðlaunin í lífeðlis- og læknisfræði]] ásamt fyrrverandi kennara sínum, [[Luc Montagnier]], fyrir uppgötvun HIV-veirunnar.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/7654214.stm |title=Nobel prize for viral discoveries |work=[[BBC News Online]] |date=6 October 2008}}</ref> Hún hætti virku rannsóknarstarfi 31. ágúst 2014 í samræmi við lög og settist alfarið í helgan stein árið 2017.<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2015/07/23/health/francoise-barre-sinoussi-hiv/index.html |title=HIV discoverer: 'To develop a cure is almost impossible' |work=CNN |date=23 July 2015}}</ref> ==Æviágrip== Barré-Sinoussi fékk snemma áhuga á vísindum. Í fríum í barnæsku varði hún klukkustundum saman í að virða fyrir sér skordýr og önnur dýr, bera saman hegðunarmynstur þeirra og reyna að skilja hví sum þeirra hlypu hraðar en önnur. Það rann upp fyrir henni að hæfileikar hennar lágu í raunvísindum fremur en hugvísindum. Hún sagði foreldrum sínum að hana langaði til að fara í háskóla til að nema vísindi eða gerast rannsakandi. Barré-Sinoussi viðurkenndi að hana langaði meira til að verða læknir en að á þeim tíma hafi hún ranglega haldið að læknisfræðinám væri bæði dýrara og lengra en nám í vísindum. Eftir tveggja ára háskólanám reyndi Barré-Sinoussi að finna sér hlutastarf í rannsóknarstofu til að ganga úr skugga um að hún hefði valið sér réttan starfsferil. Eftir nærri árslanga atvinnuleit hlaut hún ráðningu hjá Pasteur-stofnuninni og var brátt ráðin í fullt starf. Þaðan af fór hún bara í háskólann til að taka próf og þurfti að reiða sig á glósur vina sinna þar sem hún mætti ekki reglulega í kennslustundirnar. Einkunnir Barré-Sinoussi urðu engu að síður hærri þar sem hún var orðin þess fullviss að hún vildi sækjast eftir ferli í vísindarannsóknum.<ref name="IAS">{{cite web|title=From discovery to a cure: A conversation with Françoise Barré-Sinoussi|url=https://www.iasociety.org/IASONEVOICE/From-discovery-to-a-cure-A-conversation-with-Francoise-Barre-Sinoussi|website=International AIDS Society|access-date=17 November 2017|archive-date=14 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190114210333/https://www.iasociety.org/IASONEVOICE/From-discovery-to-a-cure-A-conversation-with-Francoise-Barre-Sinoussi|url-status=dead}}</ref> ==Fræðaferill== [[Image:HTLV-1 and HIV-1 EM 8241 lores.jpg|thumb|left|T-eitilfrumuveira í mönnum af gerð 1 (HTLV-1) og ónæmisskerðingarveiran (HIV)]] Barré-Sinoussi gekk til liðs við Pasteur-stofnunina í París snemma á áttunda áratugnum. Hún lauk doktorsprófi árið 1974 og var starfsnemi hjá [[Heilbrigðisstofnun Bandaríkjanna]] áður en hún sneri aftur starfa hjá Pasteur-stofnuninni.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Montagnier|first=Luc|date=29 November 2002|title=Historical essay. A history of HIV discovery|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-11-29_298_5599/page/1726|journal=Science|volume=298|issue=5599|pages=1727–1728|doi=10.1126/science.1079027|issn=1095-9203|pmid=12459575|s2cid=57481800}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize {{!}} Women who changed science {{!}} Françoise Barré-Sinoussi|url=https://www.nobelprize.org/womenwhochangedscience/stories/francoise-barre-sinoussi|access-date=16 March 2021|website=www.nobelprize.org|language=en}}</ref> Snemma á tíma alnæmisfaraldursins á árunum 1981–1984 hafði enn ekki verið staðfest að sjúkdómurinn orsakaðist af veiru. Barré-Sinoussi vann með [[Luc Montagnier]], [[Jean-Claude Chermann]] og fleirum við stofnunina og einangraði og ræktaði retróveiru úr bólgnum [[Eitill|eitli]] úr sjúklingi í áhættuhópi fyrir alnæmi.<ref>{{Cite journal|last1=Barré-Sinoussi|first1=F.|last2=Chermann|first2=J. C.|last3=Rey|first3=F.|last4=Nugeyre|first4=M. T.|last5=Chamaret|first5=S.|last6=Gruest|first6=J.|last7=Dauguet|first7=C.|last8=Axler-Blin|first8=C.|last9=Vézinet-Brun|first9=F.|last10=Rouzioux|first10=C.|last11=Rozenbaum|first11=W.|last12=Montagnier|first12=L.|date=20 May 1983|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|url=https://archive.org/details/sim_science_1983-05-20_220_4599/page/868|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–871|doi=10.1126/science.6189183|issn=0036-8075|pmid=6189183|bibcode=1983Sci...220..868B}}</ref> Veiran var síðar nefnd HIV-1 og staðfest var að hún væri orsök faraldursins.<ref>{{Cite journal|last1=Levy|first1=J. A.|last2=Hoffman|first2=A. D.|last3=Kramer|first3=S. M.|last4=Landis|first4=J. A.|last5=Shimabukuro|first5=J. M.|last6=Oshiro|first6=L. S.|date=24 August 1984|title=Isolation of lymphocytopathic retroviruses from San Francisco patients with AIDS|url=https://archive.org/details/sim_science_1984-08-24_225_4664/page/840|journal=Science|volume=225|issue=4664|pages=840–842|doi=10.1126/science.6206563|issn=0036-8075|pmid=6206563|bibcode=1984Sci...225..840L}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kalyanaraman|first1=V. S.|last2=Cabradilla|first2=C. D.|last3=Getchell|first3=J. P.|last4=Narayanan|first4=R.|last5=Braff|first5=E. H.|last6=Chermann|first6=J. C.|last7=Barré-Sinoussi|first7=F.|last8=Montagnier|first8=L.|last9=Spira|first9=T. J.|last10=Kaplan|first10=J.|date=20 July 1984|title=Antibodies to the core protein of lymphadenopathy-associated virus (LAV) in patients with AIDS|url=https://archive.org/details/sim_science_1984-07-20_225_4659/page/320|journal=Science|volume=225|issue=4659|pages=321–323|doi=10.1126/science.6330889|issn=0036-8075|pmid=6330889|bibcode=1984Sci...225..321K}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Gallo|first1=R. C.|last2=Salahuddin|first2=S. Z.|last3=Popovic|first3=M.|last4=Shearer|first4=G. M.|last5=Kaplan|first5=M.|last6=Haynes|first6=B. F.|last7=Palker|first7=T. J.|last8=Redfield|first8=R.|last9=Oleske|first9=J.|last10=Safai|first10=B.|date=4 May 1984|title=Frequent detection and isolation of cytopathic retroviruses (HTLV-III) from patients with AIDS and at risk for AIDS|url=https://archive.org/details/sim_science_1984-05-04_224_4648/page/500|journal=Science|volume=224|issue=4648|pages=500–503|doi=10.1126/science.6200936|issn=0036-8075|pmid=6200936|bibcode=1984Sci...224..500G}}</ref><ref name=":0" /> Með þessari uppgötvun varð hægt að þróa greiningarpróf til að hefta útbreiðslu veirunnar, taka upp upplýstari stefnu um meðferð alnæmissjúklinga og ná fram ýmsum mikilvægum framfaraskrefum í rannsóknum á HIV og alnæmi sem björguðu ótal lífum. Barré-Sinoussi stofnaði sína eigin rannsóknarstofu við Pasteur-stofnunina árið 1988. Barré-Sinoussi hefur meðal annars rannsakað ýmsa þætti aðlagaðrar ónæmissvörunar gegn veirusýkingum,<ref>{{Cite journal |last1=Petitjean |first1=G.L. |last2=Chevalier |first2=M. F. |last3=Tibaoui |first3=F. |last4=Didier |first4=C.L. |last5=Manea |first5=M. E. |last6=Liovat |first6=A.S. |last7=Campa |first7=P. |last8=Müller-Trutwin |first8=M. |last9=Girard |first9=P.M. |doi=10.1097/QAD.0b013e32834e1484 |last10=Meyer |first10=L. |last11=Barré-Sinoussi |first11=F.O. |last12=Scott-Algara |first12=D. |last13=Weiss |first13=L. |title=Level of double negative T cells, which produce TGF-β and IL-10, predicts CD8 T-cell activation in primary HIV-1 infection |journal=AIDS |volume=26 |issue=2 |pages=139–48 |year=2012 |pmid=22045342 |s2cid=19779675 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Delobel |first1=P. |last2=Nugeyre |first2=M.-T. |last3=Cazabat |first3=M. |last4=Sandres-Sauné |first4=K. |last5=Pasquier |first5=C. |last6=Cuzin |first6=L. |last7=Marchou |first7=B. |last8=Massip |first8=P. |last9=Cheynier |first9=R. |last10=Barré-Sinoussi |doi=10.1128/JVI.00965-06 |first10=F. |last11=Izopet |first11=J. |last12=Israël |first12=N. |title=Naive T-Cell Depletion Related to Infection by X4 Human Immunodeficiency Virus Type 1 in Poor Immunological Responders to Highly Active Antiretroviral Therapy |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2006-10_80_20/page/10228 |journal=Journal of Virology |volume=80 |issue=20 |pages=10229–36 |year=2006 |pmid=17005700 |pmc=1617280 }}</ref> hlutverk eðlislægra ónæmisvarna hýsilsins við stjórn HIV/AIDS,<ref>{{Cite journal |last1=Liovat |first1=A.S. |last2=Jacquelin |first2=B. |last3=Ploquin |first3=M.J. |last4=Barré-Sinoussi |first4=F. |last5=Müller-Trutwin |first5=M.C. |title=African non human primates infected by SIV – why don't they get sick? Lessons from studies on the early phase of non-pathogenic SIV infection |journal=Current HIV Research |volume=7 |issue=1 |pages=39–50 |year=2009 |pmid=19149553 |doi=10.2174/157016209787048546 |citeseerx=10.1.1.320.5362 }}</ref> þætti við smit HIV-veirunnar frá móður til barns,<ref>{{Cite journal |last1=Marlin |first1=R. |last2=Nugeyre |first2=M.T.R.S. |last3=Duriez |first3=M. |last4=Cannou |first4=C. |last5=Le Breton |first5=A. |last6=Berkane |first6=N. |last7=Barré-Sinoussi |first7=F.O. |last8=Menu |first8=E. |doi=10.1186/1742-4690-8-58 |title=Decidual soluble factors participate in the control of HIV-1 infection at the maternofetal interface |journal=Retrovirology |volume=8 |article-number=58 |year=2011 |pmid=21767373 |pmc=3156730 |doi-access=free }}</ref> og einkenni sem gera litlum minnihluta HIV-sjúklinga kleift að takmarka fjölgun HIV-veirunnar án andretróveirulyfja.<ref>{{cite journal |last1=Saez-Cirion |first1=A. |last2=Hamimi |first2=C. |last3=Bergamaschi |first3=A. |last4=David |first4=A. |last5=Versmisse |first5=P. |last6=Mélard |first6=A. |last7=Boufassa |first7=F. |last8=Barré-Sinoussi |first8=F. |last9=Lambotte |first9=O. |last10=Rouzioux |first10=C. |last11=Pancino |first11=G. |name-list-style=& |title=Restriction of HIV-1 replication in macrophages and CD4+ T cells from HIV controllers |journal=[[Blood (journal)|Blood]] |volume=118 |issue=4 |pages=955–64 |year=2011 |doi=10.1182/blood-2010-12-327106 |doi-access=free |pmid=21642597 |pmc=3148172 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Saez-Cirion |first1=A. |last2=Sinet |first2=M. |last3=Shin |first3=S.Y. |last4=Urrutia |first4=A. |last5=Versmisse |first5=P. |last6=Lacabaratz |first6=C. |last7=Boufassa |first7=F. |last8=Avettand-Fènoël |first8=V. |last9=Rouzioux |first9=C. |last10=Delfraissy |first10=J.-F. |last11=Barré-Sinoussi |first11=F. |last12=Lambotte |first12=O. |last13=Venet |first13=A. |last14=Pancino |first14=G. |name-list-style=& |title=Heterogeneity in HIV Suppression by CD8 T Cells from HIV Controllers: Association with Gag-Specific CD8 T Cell Responses |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_2009-06-15_182_12/page/7828 |journal=[[The Journal of Immunology]] |volume=182 |issue=12 |pages=7828–37 |year=2009 |doi=10.4049/jimmunol.0803928 |pmid=19494307 |doi-access=free }}</ref> Hún er meðhöfundur rúmlega 240 vísindarita, hefur tekið þátt í rúmlega 250 alþjóðaráðstefnum og hefur þjálfað fjölda ungra rannsakenda. Barré-Sinoussi er meðlimur í mörgum vísindasamtökum og -nefndum við Pasteur-stofnunina og hjá öðrum alnæmissamtökum, meðal annars ríkisstofnun Frakklands fyrir alnæmisrannsóknir. Hún hefur einnig unnið með alþjóðastofnunum, meðal annars sem ráðgjafi hjá [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni og hjá [[Sameiginleg áætlun Sameinuðu þjóðanna gegn alnæmi og eyðni|Sameiginlegri áætlun SÞ gegn alnæmi og eyðni]] (UNAIDS). Frá níunda áratugnum hefur Barré-Sinoussi átt frumkvæði að samstarfsverkefnum við þróunarríki og hefur stýrt ýmsum þverfaglegum kerfishópum. Árið 2016 veitti hún blaðinu [[The Jamaica Observer|Sunday ''Observer'']] viðtal þar sem hún tjáði sig um hvernig Jamaíka væri að bregðast við HIV-veirunni.<ref name="4537b6">{{cite web |url=http://www.jamaicaobserver.com/editorial/HIV-AIDS--Let-s-beat-the-world-to-a-cure_71605 |title=HIV/AIDS: Let's beat the world to a cure |work=[[The Jamaica Observer]] |access-date=23 August 2016 |archive-date=6 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406134000/http://www.jamaicaobserver.com/editorial/HIV-AIDS--Let-s-beat-the-world-to-a-cure_71605 |url-status=dead }}</ref> Barré-Sinoussi einbeitir sér að því að stofna til varanlegra sambanda á milli grunnrannsókna og klínískra rannsókna til þess að ná fram framförum í forvörnum, klínískri umönnun og meðferðum.<ref>{{Cite web|title=WITI Login and Signup|url=https://witi.com/login/?referrer=/error_pages/404_not_found.php|access-date=21 December 2021|website=witi.com|language=en}}</ref> Barré-Sinoussi telur að vísindamönnum hafi miðað jafnt og þétt áfram við að þróa andretróveirumeðferðir, sem UNAIDS segir að 17 milljónir alnæmissýkts fólks nýti sér á alþjóðavísu. Hins vegar krefjist það tíma og áframhaldandi fjárfestinga í rannsóknum að finna lækningu eða lækningar við sjúkdómnum.<ref name="4537b6"/><ref name="d6ad5c">{{cite web |url=https://za.newshub.org/hiv-cure-remains-elusive-despite-handful-remarkable-stories-add-22824245.html |title=HIV cure remains elusive, despite handful of remarkable stories Add to .. |publisher=NewsHub South Africa |access-date=23 July 2016 |archive-date=13 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713141548/https://za.newshub.org/hiv-cure-remains-elusive-despite-handful-remarkable-stories-add-22824245.html |url-status=dead }}</ref> Sem meðformaður 21. [[Alþjóðlegu alnæmissamtökin|Alþjóðlegu alnæmissamtakanna]] (IAS) sagði hún leit að lækningu vera forgangsatriði í frekari rannsóknum á HIV-veirunni. Hún sagði að þótt rannsóknir til að ná fram slíkum lækningum væru enn á byrjunarstigi hefðu verulegar framfarir náðst.<ref name="0e0e3b">{{cite web |url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1430010/hiv-cure-takes-centre-stage-aids-conference |title=HIV cure takes a centre stage at AIDS Conference |publisher=New Vision |access-date=17 July 2016}}</ref> Árið 2009 skrifaði Barré-Sinoussi opið bréf til [[Benedikt 16.|Benedikts 16.]] páfa til að mótmæla yfirlýsingum hans um að smokkar væru í besta falli gagnlitlir til að hefta útbreiðslu alnæmis.<ref>{{Cite news|date=24 March 2009|title=Lettre ouverte à Benoît XVI|language=fr|work=Le Monde.fr|url=https://www.lemonde.fr/idees/article/2009/03/24/lettre-ouverte-a-benoit-xvi_1171956_3232.html|access-date=21 December 2021}}</ref> Í júlí 2012 varð Barré-Sinoussi forseti Alþjóðlegu alnæmissamtakanna. ===Uppgötvun HIV-veirunnar=== Þegar Francoise Barré-Sinoussi byrjaði að rannsaka [[Retróveira|retróveirur]] við Pasteur-stofnunina voru þegar stór verkefni í gangi í Bandaríkjunum við rannsóknir á tengslunum milli krabbameins og retróveira. Barré-Sinoussi ákvað því að rannsaka tengslin milli retróveira og [[hvítblæði]]s í músum. Þegar nýr sjúkdómur birtist (sem ekki var enn nefndur alnæmi) kom hópur franskra lækna til Pasteur-stofnunarinnar til að spyrja hvort hann væri af völdum retróveiru. Eftir langar viðræður við samstarfsmenn sína, þar á meðal [[Luc Montagnier]], komst Barré-Sinoussi að þeirri niðurstöðu að nýi sjúkdómurinn kynni að orsakast af retróveiru. Hann gæti hins vegar ekki verið vegna HTLV, einu þekktu retróveirunnar á þeim tíma, vegna ólíkra einkenna. Snemma á níunda áratugnum þekkti Barré-Sinoussi þegar aðferðir til að nema virkni [[Bakriti|bakrita]]. Ef bakritar eru virkir staðfestir það að veiran sé retróveira. Eftir rannsóknir sem hófust í desember 1982 benti klínískt eftirlit til þess að sýkin réðist á ónæmisfrumur vegna mikillar eyðingar á CD4-frumum. Eyðing CD4-eitilfrumnanna gerði rannsakendum hins vegar erfitt að einangra veiruna í fólki með sjúkdóminn sem síðar var nefndur [[alnæmi]]. Vegna þess hve erfitt reyndist að einangra smitaða frumu úr sjúklingi með sjúkdóminn á háu stigi brugðu Barré-Sinoussi og samstarfsmenn hennar á það ráð að nota [[vefjasýni]] úr eitli úr sjúklingi með almenna [[eitlastækkun]]. Eitlastækkun var algengt sjúkdómseinkenni sjúklinga á byrjunarstigi alnæmis. Þegar rannsakendurnir höfðu fylgst með því hvort bakritavirkni væri í frumuræktuninni í vefjasýnunum í tvær vikur greindist ensímvirkni, sem jókst til skamms tíma. Bakritavirknin dróst síðan mjög saman eftir að T-eitilfrumuveirurnar fóru að deyja. Barré-Sinoussi og kollegar hennar ákváðu að bæta við eitilfrumum úr bjóðsýnisgjafa til þess að bjarga frumuræktuninni. Þegar þetta var gert smitaðist veiran til nýju eitilfrumnanna og mikil bakritavirkni greindist á ný. Að svo búnu var veiran nefnd LAV (á ensku ''Lymphadenopathy Associated Virus'', eitilfrumustækkunarveira) en hún hlaut síðar nafnið HIV. Árið 1983 hóf Barré-Sinoussi feril í rannsóknum á HIV-veirunni sem hún hélt áfram þar til hún fór á eftirlaun. Þetta sama ár varð einnig ljóst að gagnkynhneigt fólk gæti smitast af veirunni en ekki bara samkynhneigt og því mjög líklegt að alnæmi væri faraldur.<ref name="IAS"/><ref name="nobel">{{cite web |title=Françoise Barré-Sinoussi – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2008/barre-sinoussi-bio.html |website=Nobel Prize |access-date=10 November 2017 }}</ref> ==Forystustörf== Francoise Barré-Sinoussi vann áfram hjá Pasteur-stofnuninni og var skipuð formaður deildar um líffræði retróveira árið 1992. Starf deildarinnar var framlengt árið 2005 og hún endurnefnd deild um reglusetningar retróveirusmita. Deildin vinnur nú að rannsóknum á bólusetningum gegn HIV og að vernd gegn alnæmi fyrir ónæmismeðferð. Barré-Sinoussi hefur einnig unnið að inngildingu ríkja með takmarkaðar auðlindir, til dæmis [[Víetnam]] og [[Mið-Afríkulýðveldið]]. Hún segir reynslu sína við störf með þróunarríkjum hafa opnað augu hennar og hvatt hana til að halda áfram vísindalegu samstarfi við ýmis ríki í Afríku og Asíu. Þetta samstarf hefur stuðlað að miklum gagnskiptum og samvinnu milli vísindamanna frá þróunarríkjum og rannsakenda í París.<ref name="IAS"/><ref name="nobel"/> Francoise Barré-Sinoussi var kjörin í framkvæmdaráð [[Alþjóðlegu alnæmissamtökin|Alþjóðlegu alnæmissamtakanna]] (IAS) árið 2016 og var forseti samtakanna frá 2012 til 2016. Barré-Sinoussi sat í ráðgjafarnefnd fyrir 9. ráðstefnu IAS um HIV-vísindi, sem var haldin í júlí 2017. Hún er nú meðformaður IAS og vinnur að rannsóknarframtaki um lækningu á alnæmi.<ref name="IAS"/><ref name="nobel"/> ==Tilvísanir== <references/> {{Nóbelsverðlaun í lífeðlis- og læknisfræði}} {{DEFAULTSORT:Barré-Sinoussi, Françoise}} {{f|1947}} [[Flokkur:Franskir veirufræðingar]] [[Flokkur:Nóbelsverðlaunahafar í lífeðlis- og læknisfræði]] gdz8d1m274qfmelewzygb6phqu3u5qt 0 190701 1960107 2026-04-15T19:22:59Z Alvaldi 71791 Bjó til síðu með „{{Infobox basketball biography | name = Kristaps Porziņģis | image = Celtics at Wizards 2024-12-005 (cropped).jpg | caption = Porziņģis með [[Boston Celtics]] árið 2024 | height_cm = 218 | weight_kg = 109 | league = [[National Basketball Association|NBA]] | team = Golden State Warriors | number = 7 | position = Miðherji / framherji | birth_date = {{Fæðingardagur og aldur|1995|8|2}} | birth_place = Liepāja, [[Lettland]] | national_team = {{flagdeco|Lettl...“ 1960107 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | name = Kristaps Porziņģis | image = Celtics at Wizards 2024-12-005 (cropped).jpg | caption = Porziņģis með [[Boston Celtics]] árið 2024 | height_cm = 218 | weight_kg = 109 | league = [[National Basketball Association|NBA]] | team = Golden State Warriors | number = 7 | position = Miðherji / framherji | birth_date = {{Fæðingardagur og aldur|1995|8|2}} | birth_place = Liepāja, [[Lettland]] | national_team = {{flagdeco|Lettland}} [[Lettneska karlalandsliðið í körfuknattleik|Lettland]] | draft_year = 2015 | draft_round = 1 | draft_pick = 4 | draft_team = [[New York Knicks]] | career_start = 2012 | career_end = | years1 = 2012–2015 | team1 = [[CB Sevilla|Sevilla]] | years2 = 2012–2013 | team2 = →Sevilla B | years3 = 2015–2019 | team3 = [[New York Knicks]] | years4 = 2019–2022 | team4 = [[Dallas Mavericks]] | years5 = 2022–2023 | team5 = [[Washington Wizards]] | years6 = 2023–2025 | team6 = [[Boston Celtics]] | years7 = 2025–2026 | team7 = [[Atlanta Hawks]] | years8 = 2026–nú | team8 = [[Golden State Warriors]] }} '''Kristaps Porziņģis''' (fæddur 2. ágúst 1995) er lettneskur körfuknattleiksmaður og fastamaður í [[Lettneska karlalandsliðið í körfuknattleik|lettneska landsliðinu]]. Hann hóf ferill sinn með [[CB Sevilla]] áður en hann gekk til liðs við [[New York Knicks]] árið 2015. Árið 2024 vann hann [[NBA]] meistaratitilinn með [[Boston Celtics]]. Porziņģis hefur einnig leikið með [[Dallas Mavericks]], [[Washington Wizards]], [[Atlanta Hawks]] og [[Golden State Warriors]] í NBA.<ref>{{Cite web|url=https://warriors.com/news/warriors-acquire-kristaps-porzingis-from-atlanta-hawks-20260205|title=Warriors Acquire Kristaps Porzingis From Atlanta Hawks|website=warriors.com|language=en|access-date=2026-04-15}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{f|1995}} [[Flokkur:Lettneskir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:NBA leikmenn]] flboh4lhp37lpoal0z3fnb4ucs8e36j 1960108 1960107 2026-04-15T19:25:04Z Alvaldi 71791 1960108 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | name = Kristaps Porziņģis | image = Kristaps Porziņģis 2022.jpg | caption = Porziņģis með [[Washington Wizards]] árið 2022 | height_cm = 218 | weight_kg = 109 | league = [[National Basketball Association|NBA]] | team = Golden State Warriors | number = 7 | position = Miðherji / framherji | birth_date = {{Fæðingardagur og aldur|1995|8|2}} | birth_place = Liepāja, [[Lettland]] | national_team = {{flagdeco|Lettland}} [[Lettneska karlalandsliðið í körfuknattleik|Lettland]] | draft_year = 2015 | draft_round = 1 | draft_pick = 4 | draft_team = [[New York Knicks]] | career_start = 2012 | career_end = | years1 = 2012–2015 | team1 = [[CB Sevilla|Sevilla]] | years2 = 2012–2013 | team2 = →Sevilla B | years3 = 2015–2019 | team3 = [[New York Knicks]] | years4 = 2019–2022 | team4 = [[Dallas Mavericks]] | years5 = 2022–2023 | team5 = [[Washington Wizards]] | years6 = 2023–2025 | team6 = [[Boston Celtics]] | years7 = 2025–2026 | team7 = [[Atlanta Hawks]] | years8 = 2026–nú | team8 = [[Golden State Warriors]] }} '''Kristaps Porziņģis''' (fæddur 2. ágúst 1995) er lettneskur körfuknattleiksmaður og fastamaður í [[Lettneska karlalandsliðið í körfuknattleik|lettneska landsliðinu]]. Hann hóf ferill sinn með [[CB Sevilla]] áður en hann gekk til liðs við [[New York Knicks]] árið 2015. Árið 2024 vann hann [[NBA]] meistaratitilinn með [[Boston Celtics]]. Porziņģis hefur einnig leikið með [[Dallas Mavericks]], [[Washington Wizards]], [[Atlanta Hawks]] og [[Golden State Warriors]] í NBA.<ref>{{Cite web|url=https://warriors.com/news/warriors-acquire-kristaps-porzingis-from-atlanta-hawks-20260205|title=Warriors Acquire Kristaps Porzingis From Atlanta Hawks|website=warriors.com|language=en|access-date=2026-04-15}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{f|1995}} [[Flokkur:Lettneskir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:NBA leikmenn]] qqa62eal3k3r0wykifidqvhavdtq6q7 1960123 1960108 2026-04-16T08:33:28Z Alvaldi 71791 Titlar og viðurkenningar 1960123 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | name = Kristaps Porziņģis | image = Kristaps Porziņģis 2022.jpg | caption = Porziņģis með [[Washington Wizards]] árið 2022 | height_cm = 218 | weight_kg = 109 | league = [[National Basketball Association|NBA]] | team = Golden State Warriors | number = 7 | position = Miðherji / framherji | birth_date = {{Fæðingardagur og aldur|1995|8|2}} | birth_place = Liepāja, [[Lettland]] | national_team = {{flagdeco|Lettland}} [[Lettneska karlalandsliðið í körfuknattleik|Lettland]] | draft_year = 2015 | draft_round = 1 | draft_pick = 4 | draft_team = [[New York Knicks]] | career_start = 2012 | career_end = | years1 = 2012–2015 | team1 = [[CB Sevilla|Sevilla]] | years2 = 2012–2013 | team2 = →Sevilla B | years3 = 2015–2019 | team3 = [[New York Knicks]] | years4 = 2019–2022 | team4 = [[Dallas Mavericks]] | years5 = 2022–2023 | team5 = [[Washington Wizards]] | years6 = 2023–2025 | team6 = [[Boston Celtics]] | years7 = 2025–2026 | team7 = [[Atlanta Hawks]] | years8 = 2026–nú | team8 = [[Golden State Warriors]] }} '''Kristaps Porziņģis''' (fæddur 2. ágúst 1995) er lettneskur körfuknattleiksmaður og fastamaður í [[Lettneska karlalandsliðið í körfuknattleik|lettneska landsliðinu]]. Hann hóf ferill sinn með [[CB Sevilla]] áður en hann gekk til liðs við [[New York Knicks]] árið 2015. Árið 2024 vann hann [[NBA]] meistaratitilinn með [[Boston Celtics]]. Porziņģis hefur einnig leikið með [[Dallas Mavericks]], [[Washington Wizards]], [[Atlanta Hawks]] og [[Golden State Warriors]] í NBA.<ref>{{Cite web|url=https://warriors.com/news/warriors-acquire-kristaps-porzingis-from-atlanta-hawks-20260205|title=Warriors Acquire Kristaps Porzingis From Atlanta Hawks|website=warriors.com|language=en|access-date=2026-04-15}}</ref> ==Titlar og viðurkenningar== ===Titlar=== *[[NBA]] meistari: 2024 ===Viðurkenningar=== *[[Stjörnuleikur NBA-deildarinnar|Stjörnuleikur NBA]]: 2018 *NBA Nýliðalið ársins: 2016 *EuroCup Rising Star: 2015 *Unga lið ársins í [[Liga ACB]] (2): 2014, 2015 ==Tilvísanir== {{reflist}} {{f|1995}} [[Flokkur:Lettneskir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:NBA leikmenn]] a71e8acr8zc05iflrtc3odzbddoa16x 14 190702 1960109 2026-04-15T19:56:32Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Lettneskir íþróttamenn]] [[Flokkur:Körfuknattleiksmenn eftir þjóðerni]]“ 1960109 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Lettneskir íþróttamenn]] [[Flokkur:Körfuknattleiksmenn eftir þjóðerni]] bmporsz08xm4clav0diglyv52oqi9nu 0 190704 1960148 2026-04-16T11:16:15Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Öfgahægristefna]] 1960148 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Öfgahægristefna]] odbsc0khf5uyelkhdpkp98jdaca9168 0 190705 1960149 2026-04-16T11:17:46Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Öfgahægristefna]] 1960149 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Öfgahægristefna]] odbsc0khf5uyelkhdpkp98jdaca9168